»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 
—отки: +996777329784 * +996700329784
емейл: janyzak@mail.ru

 ниги автора ћакелек Өмүрбай уулу  армыштегин на кыргызском €зыке

ћакелек Өмүрбай уулу  армыштегин
 Ќ– "“ил жана котормо" журналынын жооптуу редактору
филологи€ илимдеринин доктору


 ыргыздын ырым жана тыйымы

 ыргыз элинин кылымдардан келе жаткан руху дөөлөттөрүнүн эң эле түпкүсү ? тыйымдар жана ырымдар болуп эсептелет. ћазмун жагынан тыйым алдыда туруусу керек болсо да, биз көндүм адат боюнча, "ырым- тыйымдар" деген оозго эпкейленгени боюнча атоону туура көрдүк. јл мындан мурдагы кээ бир эмгектерде "ырым- жырымдар" болуп кош сөз түрүндө айтылып келген экен. ћында айтып коЄрлуусу, "жырым" сөзүнүн кыргыз адабий тилиндеги мааниси "жалпак өрүлгөн, ичке кайыш кур" деп көрсөтүлгөн ?(караңыз, " ыргыз тили сөздүгү", "Ѕишкек" басмасынын 631- бетине). ќшого "жырым" сөзү "тыйым" сөзүнүн ордун толтура албайт.  адыресе, тыйым мадани€тин "жырым" деп атоо чоң мадани€тты түшүнбөөгө алып барат. ќшол себептен, "ырым- жырым" деп айтуу туура эмес деп айта алабыз. јл тургай, "ырым- жырым" деген кош сөздү түзүүсү да туура эмес. ќшого биз бул макалада "ырым жана тыйымдар" деген эки бөлүктүн маанисин толук чыгарып айтууну сунуштап жатабыз. —ебеби, кыргыздын тыйымы өзүнчө бир өрүштө кайкалап жаткан мадани€ты деп каралса, ал ырымы да тиги өрүштө өзүнчө көрүнгөн мадани€ты болуп, экөө эки башка, арийне, тыгыз байланышта турган чоң руху дөөлөтүбүз экенин алдын ала эскерткибиз келди. “өмөндө, канча кылымдан бери чаң басып жаткан кыргыздын тыйымы менен ырымы жөнүндө сөз кылып, тыйым менен ырымды эл ичинде колдонуп, аны өз турмуш тартибине, ал тургай ахылагына, адам болуу жолуна, илдетсиз жашоо аракетине урунуп жүрсө да, кайсы бир түшүнүктүн чулгоосу менен, бул экөөнө эчак бузулган ойду оңго бурууну көздөдү.

Ѕиринчи бөлүм, тыйым

“ыйымдын эл аралык атоосу "TABOO", айтылат. јл тынч океандын чыгышындагы топ аралдарда жашоочу ырымчыл улут ѕолинези€лардын сөзү болуп, эки маани: Ⅰ "ыйык, оорактуу" деген мааниде; ‖ "кооп, кырсык, мээнет" маанисин берет экен (караңыз, "“отем жана тыйым" автору «игмунд ‘рейддин [Sigmund Freud] 2010- жылы "борбордук котормо басмасы" жагынан кытайча басылган китептин 22- бетине). јл кытайчада " 禁忌 " "тыйым" деген мааниде айтылат.  ыргыз тилинде, бул түшүнүк айкын түрдө "тыйым" болуп айтылып, "жаман болот" деген сөз айкашы менен эл ичинде жашап келген. "тыйым" мадани€ты инсандардын рухий табылгасы катары, жер жүзүндөгү бардык эле улуттун турумушунда урунулуп, адамдардын жашоо тартибине азыркы мыйзамдардын түпкү турбаты сы€ктуу кызмат кылып келгени белгилүү. Ѕирок, жер бетиндеги улуттардын бардыгында бирдей эмес, кээсинде көп, кээсинде аз сакталып, колдонулуп калганы айтылат.

 ыргыздарда "тыйым" жайлоо мадани€тынын бир курамы болуп, ал адамдардын жашоо тартибин сактоо, адамдардын илдетсиз жүрүүсү, жамандыкка чалдыкпай, турмушу байсалдуу өтүүсүнө кепелеттик кылуу ажаты менен колдонулуп келген. „ыныгы кыргыз турмушун билген кишиге айкын көрүнгөнү, кыргыздагы "тыйым" жашоосундагы "жамандыкты болтурбоо, жамандыктан оолак болуу" максатында колдонгонун жеңил түшүнөт.

"∆амандык" кыргыздын түшүнүгүндө, "өлүм, илдет, азап" сы€ктуу адамдын өмүрүнө кырсык келтире турган, "ырыскысын, бактын" тосо турган нерселерди көрсөтөт. јл кыргыздын тыйымдары как ошолорду, атап айтканда, жамандыткы өзүнө жолотпоо, оолак болуу, алардан коркуусунан улам, алардан өзүн "тыюу" үчүн колдонулган мыйзамы болгон. ∆амандыктан коркуу кыргыз акылмандуулугунун эң башкысы, жашоосуна кылдат мамиле кылуусу болуп, "жакшылык төргө баштайт, жамандык көргө баштайт", "жамандыктын жолу ? жеңил (тез), жакшылыктын жолу ? оор (секин)" деген ата сөздөрү аркылуу жамандыктан өзүн тыюуну катаң карманган. ∆амандык адамдын ырыскысын кыюу, бактына олтурууга алып барарын турмуш тажрыйбасынан: "дөөлөт тоголок болот, мээнет жалпак болот", "дөөлөт басса эт басат, мээнет басса бит басат" деген корутундуну чыгарып "мээнет" аттуу жамандыктан өзүн оолак алып жүрүү чеберчилигин "тыйымдар" менен бекемдеген.  ыргыз ойломунда, мындай абалдар адамга жамандык алып келет деп түшүнүлүп, аларга тийешелүү тыйымдар колдонгон.

1.  оркуу тыйымдары.

“ыйымдын эң башы коркуудан болуп, өлүм алып келе турган, ырыскысын кы€ турган, оорууга чалдыктыра турган күчтөрдөн коркуу, ага сыйынуу, ыраазы кылуу аркылуу сактануу, андан өзүн тыюу, оолак болуу менен аман калат болуп түшүнүлгөнжана ошондой ишенилген. Ѕул азыркынын законуна кайчылык кылуудан коркуу, андан сактануу, болбосо, жазаланат дегенге элестетип түшүнүүгө болот.  ыргыз турмушунда төмөнкү күчтөрдөн коркуу менен, ага жараша тыйымдар чыккан.

1) “аби€ттан коркуу.  ыргыздар таби€ттын койнунда жайдак жашаган, ооба, жайык жайлоо мадани€ты менен жашагандыктан таби€тты таануусу эрте жетилген. “аби€ттын күчүн эбегейсиз баалаган. “аби€тка болгон тыйымды, анын ар бир мүчөсүнө сыйынуу, коркуу аракеттери менен көрсөткөн. “аби€ттын уруусу түрдүү апаттарынан көрүлөт дегенге ишенген. “аби€т дегенде, эң алды менен, асман менен жерди өтө күчтүү санаган.  ыргыз антында ("ћанас"та): "төбөсү ачык көк урсун, төшү түктүү жер урсун!" болуп айтылышынын өзүнөн бул экөөнүн уруусу согуусу абдан чоң болуп, алардан коркуу аркылуу асман жерге байланыштуу тыйымдарды тутунушкан. јсмандагы күн, ай кыргыздардын өтө чоң сыйынуусу болгон. јлардагы жарыктык күч теңдешсиз экенин эрте баамдашып, андан коркушкан. јсманды тыкыр байкап: куу булут көрүнсө, "асманды бузган куу булут, элди бузган куу чубут" корккон; үркөр чыкса, үркөр жерге кирсе, "үркөрдү эки көрбөгөн эгин мол түшүм бербейт" деп үркөрдү жандуу элестеткен. “амыз, чилде, токсон мезгилдери боюнча чоң уламыштарды чыгарып, аларды турмушунун айрылбас бир бөлүгү катары карап, алардын аркетин айылдаш жашагандай билишкен; асмандан болгон жамандык- жакшылык белгилерин жылдыздардын аракетинен тыкыр баамдап, жылдыз учса, кырк а€к жылдыз көрүнсө, куйруктуу жылдыз көрүнсө, кысталаң жылдыз көрүнсө, күздүн күнү күн күркүрөсө, боз түшсө, күн короолосо, куюн чыкса, үрөйлөрү учкан, аларга болгон жылдыздарды санабоо, сөөмөйү менен жылдызды кезебөө, асманды карай түкүрбөө сы€ктуу түрдүү тыйымдарды чыгарып, жамандык алып келбөөсүнөн сактануу, жакшылыкка буруу ырымдарды жасашкан.  ҮЌ.  үндүн жарыгы түшкөн жерде күнөө өткөрбөө: ар кандай шартта, (күпа күндүз) бой кошпоо; ууру кылбоо; кадыресе, күн тийгенде бетин жуубай күндү карабоо; күндү сөкпөө сы€ктуу чоң тыйымдарды чыгарышкан.  үн өзгөрсө, кургакчылык, жаан- чачын, чагылган түшүү апаты болот деп күнгө карата "кудайы кылуу" (күнгө тооп кылуу), жаан тилөө ырым аземдерин өткөрүшкөн. ј…. јйды кыргыздар актыктын, сулуулуктун көрнөгү кылышкан. јйдын күндүк түрпүн билип, ага сыйынуусун ар бир ай жаңырган күнү айга жүгүнүп, болуп да бойкат а€лдар айга үзбөй жүгүнүп, тилек айтуу менен, айга болгон коркунучун билдирип, ай жөнүндө тыйымдарды чыгарышып, айлуу түндө күнөө өткөрбөө тыйымын тутунган. ∆≈–. ∆ердин "ћана" күчү зор болуп, жерден жандуулар ырыскы күтүшкөн, жашоо күтүшкөн, жерди капа кылуу адамдын тукум курут болуусуна алып барарын эрте билишип, абдан коркушкан. Өзү басып жүргөн жерди теппөө, жерди бычак менен тилбөө, жердин чөбүн жулбоо, кара жерге жата калып бой кошпоо, конуштанган жерди таза кармоо сы€ктуу тыйымдарды чыгарып, жерди аздектешкен.  индик кан төккөн жерди, кайсы бир касиеттүү жерлерди, ата конушун ыйык тутунган, алыска кеткенде, туулган жердин топурагын түйүп алып, аны өзүн колдоочу тумар кылып жүргөн. “опуракка бетин, тумшугун тийгизип шүйкүм кылып сыйынуу аркылуу жердин каар- казабынан оолак болуу аракетин жасашкан. ∆ердеги тоо, суу, шамал, өсүмдүктөрдүн жашоого келтире турган жакшылык- жамандыктарын айкын билип, алардан коркуу мүнөзүндөгү сыйынууларын иштешип, өздөрүн аларга каршы аракет жасоодон тыйышкан. "кыргыздын тоо ? атасы, суу ? энеси" деген улуу сөзүн чыгарып, тоо менен сууну ата- энедей сыйлап, алардын каарына калуудан тыйылып жүргөн. —уунун башатын булгобоо, сууга сийбөө, сууга түкүрбөө, сууну сабоолобоо, агын сууга кир бастырбоо, жуунду төкпөө, булактын көзүн бүтөбөө сы€ктуу тыйымдарын чыгарышкан. ∆алгыз өсүмдүктү кыйбоо, өсүмдүктү тукум курут кылып кыйратпоо, арча, табылгы, долоно, кайың, четин сы€ктуу өсүмдүктөрдү ыйык өсүмдүк катарында айрып чыгып, аларды кыйбоо, аларга даарат кылбоо, аларды ысырык жасап, тумар кылып тагынып өсүмдүк аркылуу өзүн мээнет, илдеттен коргоо аракеттерин жасашкан. џсырык кылынган арча, табылгы сы€ктуулардын жыты, долононун жыты ылаңдын алдын ала турганын бүгүнкү илим да тастыктайт.  ыргыз андай өсүмдүктөрдүн жөндөмүн эрте туйган, аздектеп- асыраган, аларга тийишүүдөн өздөрүн тыйган. јндай өзү бек, ылаңга каршы тура турган жыгачтарды камчы сап кылып, өзүнүн колдоочусу катары урунушкан. Ўамалга ышкырбоо, шамалды сөкпөө сы€ктуу тыйымдарды тутунуп, шамалдын каардануусунан сак жүрүшкөн. Ёң эртеде, таби€ттын бардыгын жандуу элестетип, алардын бардыгынын ээси, пири болот деп аңыздык көркөм элестетип, жандуу- жансыздардын ээлеринен коркуу мүнөздүү сыйынуу, алар менен тотемдик байланыш түзүү, аларга тийишпөө, каарына калбоо сы€ктуу тыйымдарды чыгарып, мамилесин жылуу алып жүрүү аркылуу алардан жамандыктарды келтирбөө аракеттерин жасашкан.

2) тотемден коркуу. "тотем" эң байыркы таби€т менен адам ортосундагы мамилени байлоочу түшүнүк болуп, кыргызча "тукум" деген сөзгө бетттешет да, таби€т менен туугандык байланыш орнотулган түшүнүктү берет. “отем эң алгачкы жолу, айбандар менен адамдардын "туугандык" байланышын, алып айтсак, айбандар менен адамдар ортосунда перзентүү болуу (" ожожашта" кайберендин ээси менен кудалашуудай), айбандар адам баласын эмчегин эмизип чоңойтуу, багуу сы€ктуу байланыштар менен тотемдик жакындык түзүлгөн.  ийин, ыйык жана оорактуу адамдардын арбактары таби€ттын жандуу- жансыздарына көчүү аркылуу, ал арбак башка бир затка айланып, ал адамдар жагынан тотем болуп ыйыкталган абалдар болгон. “отем мейли айбандар болсун, же өсүмдүктөр болсун, ал адамдардын колдоочусу болгон. јдамдар тотемдерди атасындай, энесиндей ыйык көргөн. јндан корккон, тотемге сыйынган. “отем айбандарынын сүрөтүн денесине чегип алуу (байыркы Ёне- —айдагы кыргыздарда ургаачылары мойнуна, эркектери билегине чегип алары жазма маалыматтарда айтылат), туусуна, асабасына өз уруусунун тотеминин сүрөтүн түшүрүп алуу, уруулар өз тотемин ураан кылып колдонуу аркылуу тотемди колдоочу болот дегенге ишенген. “отемдин каарына калса, тукумуна, бактына жаман болот деп, тотем айбандарды өлтүрбөгөн. “отемдик байланышы бар айбандардын этин жеш бир тукумдагылар өздөрүнүн этин өздөрү жегендей кылмыш болот деп тыйылган (арстан, илбирс, бөрүлөр канча ачка болсо да өз ара бирин- бири жебеген сыңары). “отемдик тыюунун эң чоңун тотемдик (уруктук) байланышы барлар өз ара бой кошуудан сактанууга караткан. јтап айтканда, бир урук адамдар өз ара никеде болуу, бой кошууну чечкин тыйган. Ѕир тотемдеги (тукумдагы) адамдар бой кошуп төрөлгөн балдардын түрпү, ой жетилүүсү бечел калаарын адамдар эрте байкаган (азыр ал байкоо күңүрттөшүп кеткендиктен, бир тотемдеги кишилер никелеше берүү айынан, адамдардын дене бычымы кичирип кеткенинен айкын көрүнүп турат). ”шуга кылымдан бери көөн бурган кыргыздар тукум кууш, уруулук санжырасын айтып жүрүү салтын карманып (кийин бошоңдоду), аны өзүнүн тукумун, канын алыстатып, таза тукум жетилдирүүнүн аракетине коюшкан бир мазмуну бар экенин өзгөчө айтса болот. “отем (тукум) жекенин тотеми, уруунун тотеми, улуттун тотеми деп бөлүнгөн.  ыргыздарда тотемдин түрлөрүнүн бардыгы сакталган.

∆екенин тотеми. ∆екенин тотеми таби€ттын кайсы бир мүчөсү менен жекенин байланыш жасоосу аркылуу жеке же үй- бүлөлүк тотем болуу абалы кыргыздарда да бар. ∆екелер өз тотемин өз жакыны катары караган. "—еметей"деги айчүрөктү аркар эмизгени аркар јйчүрөккө жеке тотем катары каралат. јл же анын тукуму аркардын этин жесе болбойт; аркарды тотем тутунуу кыргыз элдик чыгармаларда бир кыйла арбын.  ы€с жанын аркардын ичине салып коюп, аны менен жекелик тотем байланыш түзгөнү айтылган. јндан бөлөк кээ бир жекелер өзүнүн атына "жан шерик", колдоочусу катары багуу- багылуу менен тетемдик жакындык байланыш жасаганы "ћанас", "Ёр “өштүк" жомоктору баштаган элдик чыгармаларда ырааттуу айтылган. јл аты өлгөндө, анын этин жебей, тотемдик ыйык жаныбар катары адам сы€ктуу көмүү, тоонун башына коюу сы€ктуу тотемдик сыйынуу аракеттерди жасашкан.  ээ бир жекелер кумайык, тайган сы€ктуулар менен ырыскысын кошуу, багуу- багылуу байланышы аркылуу тотемдик мамиле жасап, соңунда, ал ити, тайганы өлгөндө, адам сыңары көмүү, оозуна май салып коюу сы€ктуу тотемдик сыйынуусун билдирген. ∆екелердин тотемдик байланышында, канаттуулар менен жакындык мамиледе болуу кыргыз турмушунда көп кезиккен. Ѕүркүт, куштарды таптоо, багуу, аны менен ырыскы табуу бир кыйла жалпылашкан. ќшого, көбүнчө, бүркүттү, кушту белгилүү бир мерчемге барганда таби€ттын өзүнө коЄ берүү, ал тургай, кадыресе "коЄ берүү" аземин тигил эле достор бөлүнүшкөндөй "ажыраш а€к" сы€ктуу каада менен, азем өткөрүп коЄ берүү аркылуу тотемдик сыйынуусун билдирген.  ээ бир жекелер чымчык сы€ктуу жаныбарларды, канаттуулардын балапандарын оозуна түкүрүү аркылуу тотемдик мамиле жасап, "дос оозанып" коЄ берүү, кийин ал канаттуусу да ошол үйгө кайра бир келүү, ал үйгө жакшы жышана тартуулоо сы€ктуу жакындык байланышта өтүшүүгө жетишкен. Ѕүлөлөрдүн малынын ичиндеги төл башы малды, же кандайдыр ошол үй- бүлөгө ырыскы- дөөлөт тартуулаган баш малды тотем катары а€п, сойбой, сатпай, кээде кыркпай малынын ичинде алып жүрүүсүн да айтсак болот. ∆екелик тотемде, кээ бир жекелик тотемди да ошол уруу жана улут моюндап, ыйык катары санай турган, аларды өлтүрбөө, каарына калбоо тыйымдарын чыгарышып, таби€т менен ымыланы жибите алышкан. ∆еке тотем дегенде, кыргыздардын эки бөлөк уруудан болгону менен кайсы бир кыз- уул экөө бир эненин эмчегин ээмп, эмчектеш болуу тотеми (жакынчылыгы) түзүлсө да, алар никеленүүгө, бой кошууга болбойт деген катаң тыйым чыккан. ќшого кыргыздар бирөөнүн баласына жеңилдик менен эмчек салбайт. ∆еке тотем дегенде, ћанас бабанын колдоочулары анын өзүндүк кандайдыр бир байланыштар менен түзүлгөн тотемдери деп айтууга болот. Ѕолуп да, төөсү, тайганы сы€ктуулар ћанастан кийин —еметейге келип кошулган ба€н айтылат. Ѕул ћанас бабанын жеке тотемдери деп айтууга болот.

”руу тотеми. ”руулук тотем кыргызда а€бай өнүкккөн. јл жеке тотемден улам уруулукка арбыган.  ыргызда бир тотемдеги адамдар бир уруу болгону өтө айкын. јлардын урааны, тотемдик белгиси, ал тургай уруусунун аты ошол тотемдик айбандын аты менен аталган. ∆алдуу каба (бөрү эмизген) уруусу жана бугу (мүйүздүү бугу эне) уруусу сы€ктуулардын уламышы бизге жеткен. ”шул күндүн өзүндө, багыш (жети багыш), кыпчак (терек тотеми), бөрү, баргы, жагалмай сы€ктуу уруулардын аты түз эле тотемдик айбандардын аттары менен аталып жеткенин көрөбүз. јндан бөлөк, уруулардын өзүндүк эн- тамгаларындагы кебетелер да байыркы тотемдеринин кебетелерининен экенин жорууга болот. ”руу тотеминин эң чоң тыйымы, бир уруудагылардын (тукумдагылардын) күйөөлөрү, келиндери бүт ошол уруудагы өзүнөн улуулардын атын тергөө менен "ат тергөө" мадани€тына жетишкен.  уда болгон соң, күйөө, келин болучуулар ошол уруудагыларга өзүн көрсөтпөй "кайындан качуу" сы€ктуулар тотемдик ыйык көз караштан, тотемден коркуу мүнөздөгү сыйлоодон калыптанган тыюу болуп, мындай тыюу адамдарды ыйбалуулукка алып баруу менен катар, дагы бир мазмуну качуу, атын да айтпоо аркылуу өзүн бир тотем (тукум) байланышы барлардан оолактатып, жыныстык байланыштын кокустугунан чечкин сактануу тыйымын тутунганы болгон. ќшентип, кыргыздын ата журт, тага журт, кайын журт деген, бир кишинин үч ыйык журтун, таза кармануу аракетин инсанаттын тотем мадани€тына кошкон салымы катары караса болот. ƒүйнөдөгү кээ бир байыркы улуттарда, кайындан качуунун катаң түрү сакталган болуп, кайын энесинен качуу гана эмес, кадыресе кайын энеси басып кеткен изди да баспоо, кайын эне күйөөгө түз тамак сунбоо сы€ктуу тыюуларды карманган (караңыз, "“отем жана тыйым" автору «игмунд ‘рейддин (Sigmund Freud) 2010- жылы "борбордук котормо басмасы" жагынан ханзуча басылган китептин 14- бетине). ћындай кайындан качуунун катаң түрү кыргыздарда да сакталган болуп, күйөөгө кайнене тамакты жеңелери аркылуу суна турган, ал келинге кайната мүлдө өз колу менен тамак сы€ктуу нерселерди сунбоо, жүзүнө түз карабоо тыйымы тутунулуп келген. ћындай болуу колдору тийишип кетүүдөн, көзү түшүп кетүүдөн оолак болуу тыйымы эле.  ыргыздарда тууган кыз- уулдар ортосунда да жүрүм- турум тыйымдары калыптанган.  ыз- уул туугандардан уул баланын колу адалданып, кызга кырк тал чач өрүлгөндөн кийин, алар бир төшөктө жатууга, кыз бала атасынын койнуна жатууга, уул бала энесинин койнуна жатууга болбой турган тыйым калыптанган. ”ул баланын колу адалдангандан кийин айрым жатууга көнгөн. ”ул балдар кыздарды туурап ойноого, кыз бала уулча ойноого тыйым салынган.  ыргыздардагы уруулук тотемдин катаң тыйымы жашоодо тукумун таза алып жүрүүгө алып барган берекетин айкын көрсөткөндүктөн, "курама темир курч болот" деген тамсилди, кыргыздын бир уруусу (тотеми) менен дагы бир уруусунан (тотеминен) туулган "курама" балдардын жетилүү чындыгына ишенип айтканы эле. “отем изилдөөчүлөрдүн баамында, тукум (тотем) ичинде өз ара жакындары менен жыныстык байланыш жасабоо байыркы салтын сактаган улуттардыкына азыркы маданий деген улуттар жетише албаганына таң калган.

”лут тотеми.  ыргыздар эң эртеде бөрү тотемин (башка түркү тилдеш элдер менен) бирдиктүү тутунганы тарыхта ачык жазылган. Ѕөрүнү ыйык билүү, анын чүкөсүн ооматты оодурат дегенге ишенип тагынуусу, шыйрактарын керегенин түбүнө байлап, анын тырмагынан жин- шайтан, илээшкен коркуп кире албайт деп коргоочу катары санаганга караганда, бөрү тотеми кыргыздардын байыркы жөрөлгөлүү тотеми болгон деп айтууга болот. Ѕирок, кыргыз улуту 40 уруудан куралган эл болгондуктан, тотемдик нерселеринин саны көп болуп жүргөнү байкалат да, ушул күнгө чейин, жалпы улутка орток тотемди паланы деп бир- экини көрсөтүү чындыкка туура келбейт.  ыргыздар уруулук тотемдерди, кадыресе жекелик тотемдерди улуттук деңгээлде толук кабылдаган өзгөчөлүкккө ээ. ќшого, айбандардан, өсүмдүктөрдөн, тоо- таш, булак- суулардан ыйык тутунган нерселери көп, ага жараша, ал ыйыктыктарды бузбоочу тыйымдары да көп болуу жагдайы калыпташып, ал тыйымдарды да бүт улутка жалпылаштырууга жетишкен. ”шул күндүн өзүндө, бүркүттү, үкүнү, жыланды, мышыкты ыйык жаныбар катарында санап, аларды өлтүрбөө, карлабоо тыйымдарын иштейт. Үкүнүн саңоорун жин, мээнет жолотпоочу ыйык нерсе катары балдарга, болуп да кыздарга тагып коЄт. Ѕүркүттүн тырмагын, тумшугун баланын бешигине тагат. јл эми бугу, ак кийиктерди ыйык жаныбар, актыкты колдоочу тотемдик жаныбар катары карайт.  ийинки мезгилдеги турмуштун айынан, аң уулап алардын этин жегенди көрсөткөндө да, ушул күнгө чейин, кыргыздар кийиктин башын талаага таштабайт, кайберендин баш- шыйрагын куйкалабайт. “өлдөө, куут маалдарында аңчылык кылбайт. ћындан кайберендер да улуттук тотемдин бирөө экенин көрүүгө болот. ”луттук тотемди жыйынтыктап айтканда, кыргыздардын улуттук тотеминин саны көп, тыйымы да көп болуп, бул таби€т менен болгон мамилесин кең карманганын, ошого жараша, аларды асыроо, ыйык билүү натыйжасы өтө озот болуп чыкканын өзгөчө бөлүп айтса болот.

3) жинден коркуу.  ыргыздын аңыздык көркөм элестетүүсүндө, таби€ттан сырткаркы күчтөрдүн бирөө, жин- шайтандар болгон. јлар суунун бойлорунда, басырык жерде, күл төккөн жерлерде, булуң- бурчтарда, балит жерлерге жайгашат экен да, адамдар ошол жерлерди басса, алар жабышып, илээшип алып, илдет, мээнет, оору, жамандык алып келет деген түшүнүк болгон. ќшого басырыкта олтурбоо, күлдү тепсебөө, кабакта уктобоо сы€ктуу тыйымдарды чыгарган.  ыргыздарда тотемдик ыйык нерселер адамдарды алардан коргойт, адамдарга жолотпойт (мисали, бөрү, бүркүт, үкү, арча, долоно ж.б.) деген түшүнүк боюнча, ал ыйык нерселердин тырмагын, саңоорун, чырпык- бутагын тагынып алышкан. јндан бөлөк, адамдар ичинен кам, бакшы, куугунчу, домчу деген атактагы кишилер атайын сакчы катары алардан коруп, адамдар менен жиндердин ортосуна арачы кирип, адамдарга жабышкан, илээшкен жиндердин атын таап, таанып кууп чыгат деп ишенген. ∆ин өзгөчө ургаачылар менен жаш балдарга оңой илээшет экен да, болуп да, ургаачылар этек кир кезинде илээшкен оңой жабышат деп, а€лдардын ошол өзгөчө мезгилинде, тамак жасашы, болуп да актык иштерге катышуусуна тыйым салынган. ј€лдар бойкат кезинде суунун боюна конууга болбойт (толгоодо өпкөсүн ала качып сууга салып жиберет имиш), ургаачылар түндөсү суу алууга барууга болбойт дегендердин бардыгы ургаачылардын жин- шайтандан оолак жүрүүсүнө салынган тыйымдар болгон. Ѕаланын атын оболу купу€ өзүнүн кулагына айтуу, атын түндөсү чакырбоо, бешикти жалгыз үйдө калтырбоо сы€ктуу тыйымдардын бардыгы жиндин жабышуусуна коркуу тыйымдары болгон. јдамдар сапар тартканда, көп жерди кыдырганда, көп менен жолукканда, илээшкени бар адамдардыкы жугуп кетет деп ишенип, үйгө кайтып барганда, үйгө киргизбей туруп башынан суу тегеретип тазартуу, малды (сары улакты) садага чабуу аркылуу жинге малдын канын, өпкөсүн берип (ыргытып) кетирүү ырымдарын иштеп (ырымдар бөлүгүндө көбүрөөк токтолонулат), жинден оолактатып, адамдарды жеңил сезиндирген. ƒегинкиси, жинден коркуу тыйымдары өтө көп болуп, тамак- ашты ачык таштабоо, тамак жеп жатканда сүйлөбөө, жылаңбаш тамак ичпөө сы€ктуулар. ∆инден коркуу тыйымдары адамдарды тазалыктуу жашоого үйрөтүп, тазалыктан берекет көрүүсү менен, жинден коркуу тыйымдарын калыпташтыра алган.

4) өлүктөн коркуу. ∆амандык иштин эң оору өлүм болгон. Өлүмгө чалдыкпоонун, андан оолак жүрүүнүн көптөгөн тыйымдары тутунулганын айткандан бөлөк, адам өлгөндөн кийин аны кандай бир жаңсыл кылуунун дагы көптөгөн тыйымдары чыгарылган.  ыргызда, өлүктөн коркуу эки чоң мазмунда болгон: биринчиси, өлүктүн тирүүлөргө жугуштуу оорусун калтыруусунан коркуу; экинчиси, жерлигине койгондон кийинки арбагынан коркуу болгон; ушул эки коркуудан улам, көптөгөн тыйымдар чыккан. Ёң эртеде өлүктөн коркуу андагы жугуштуу оорудан коркуудан башталып, өлүктү тыйымдар аркылуу адамдардан оолак коюунун иш- чаралары иштелген.  ыргыздар өлүм болгондо, дароо боз үй тигип, өлүктү (сөөктү) эр болсо эр жакка, ургаачы болсо, эпчи жакка көшөгө тартып коюу аркылуу адамдардан өлүктү дароо бөлүү, өлүктү чектүү гана адамдар кармап- сермөө, айрыкча, балдарды, ургаачыларды өлүккө жолотпоо (алыстан жүзүн бир көрсөтүүнү айтпаганда), өтө ылдамдык менен, "маарам суу" аталган алгачкы өлүк жуушту аткаруу, өлүк сактаганда, баш- а€гына шам жарытып коюу, агын суу менен "сөөккө кирүүчүлөр" үч бөлүп алып 2- жолу жууш, жууганда да эрежеге келтирип таза жууш талабы коюлуу, кепинге ороо, сөөк жууган жерди тепсөөрүн кылбай, бир канча күнгөчө үстүнө шак, таш сы€ктуу нерселерди коюп коюу сы€ктуулардын бардыгы өлүктөгү жугуштуу нерселерден адамдарды тыюу максатындагы аракеттер болгон. —өөктү койгон боз үйгө от жакпоо, тамак жасабоо, асадарлардан (өлүктү кармап- сермегендерден) башка адамдар сөөк бар үйдөн тамак ичпөө, өлүүчүнүн кийимдерин күнгө айкарасынан жайып коюу сы€ктуу тыйымдар өлүктөгү жугуштуу илдеттерден сактануу үчүн чыккан.  ыргыздар эң эртеде, өлүктү тоодогу үңкүрлөргө серелеп коюп, эти менен сөөгү ажыраганда, сөөгүн аруу жууп жерлөө адатын колдонуусу да, жугуштуу ооруларды чекене жерге бөлүп жугушсуз турпатка жеткен мезгилден кийин, адамдар кармап- сермөөгө болот деген тыйымдан улам болгон. јл кийинки кездерде, дале өлүктү "сөөк" атаганы, этин алып, тазартып, сөөгүн ыйык жерге берүүдөн калган. јсадарлардын кара кийип, элден өзгөчө туруусу, болуп да а€лдардын карасын жыл ашында алып, аны кемегедеги отко ырымдарын жасап өрттөшү, асадарлардын бетин өзү жуушу, асадарлар "жүз көрсөтө элек" сы€ктуу тыйымдардын бардыгы өлүмгө катышы барлар бөлөк адамдардан оолак туруу, чектелүү максатындагы тыйымдардан улам болгон.

Өлүктөн коркуу түшүнүгүнүн экинчиси, арбактан коркуу болгон. “отем жана тыйым изилдөөчүлөр арбак ишеними тээ эртеден башталганын ырасташат. јрбак өлүүчүнүн жаны болуп, өлүк көмүлгөндн кийин да, анын арбагы өз чөлкөмүндө, жакындарынын жанында жүрө берет деген ишеним болгон, кыргызда. Ёми кыргыздын бул түшүнүгүн ушул замандагы беделдүү журналдарда ырастап жатканы кызык. јл үчүн, јмериканин таанылуу "сикенке" (Science) журналында, андан кийин Ћондондон чыккан "те гуарди€н" (The Guardian) журналында жары€ланган "∆ан өлбөйт" макаланы, профессор ќсмонакун »бираимов 2013- жылы бирдин айынын 17- күнү  ыргызстан "јзаттык" сайтына тааныштырып жары€лаган экен, ошол маалыматтан ушул жерде кертип айтсак, жан жана арбактын эмне экенин, анын түбөлүктүүлүгүн, кадыресе, кыргыздардын арбак жөнүндөгү караштарын эмики илимдин тили менен жеткирген болобуз деп ойлодук. јл макалада: "демек, жаныбыз денебиз менен чогуу жашайт, денебиз өлсө, жаныбыз аны менен кошо жок болот деп ойлойбуз. ƒене деген нерсе чынында да бир мезгилде өз жашоосун токтотот, өлөт. Ѕирок жаңы илимий назары€ боюнча дененин физикалык жана биологи€лык жактан жашоосун токтоткону, эч качан адамдын жаны да ошо менен кошо жок болуп кетээрин түшүндүрбөйт экен" деп, макаланын өзүнөн накыл алып айткан ќ. »бираимов андан ары ал макалага кайрылып: "мээбизде, 20 гана ватт энерги€ бар болуп, ал энерги€ эч качан өз жашоосун токтотпойт, эч качан сөөгүбүз менен кошо жок болуп кетпейт. јнткени физиканин эң негизги жана айныксыз закондорунун бири ? энерги€нин сакталуу закону",- деп тике бөтөн сөз катары көрсөтүп болгондон кийин, өз сөзүн айтып: "айтор, аталган гезиттеги адам жаны, жана анын болгону 20 ваттык физикалык энерги€ түрүндөгү руху эч качан жок болуп кетпей турганы, аалам койнунда түбөлүк жүрө бере турганы тууралуу беделдүү макала азыр илимий чөйрөдө кызуу талаштарды туудуруп, ар түрдүү божомолдорду жаратып жаткан кези"- дейт. јзыркы илимпоздордун физикалык илимдин кубатына салып аныктайын деп жаткан маселесине кыргыздын ата- бабалары тээ байыркы доордо эле ишенип, арбактын ар түрдүү кейипте шек берүүсүнө бөркүндөй ишенип, арбактан коркуп, арбакка сыйынып, арбактын каарына калбоо боюнча көптөгөн тыйымдарды чыгарышып, өздөрүн арбактардан тыйып, арбактарды ыраазы кылуу боюнча мындай аракеттерин жасашкан.

џйлоо. јрбакты ыраазы кылуунун эң чоң аракети анын күйгөнү болуу. күйгөнүн џйы менен белгилөө болгон. џй каадалуу болбосо, өлүүчүнүн күйүүчүсү жок экен деп каралат. ћында, эркектердин өлүмдө ыйлаганын "өкүрүү" деп атайт. ”ргаачылардын ыйын "кошок" деп атайт. Өлүмгө ыйлаганда, а€лдар жүктү карап отуруп, бөйрөктү та€нып кошок кошот. Ёркектер үйдүн сыртында, сөөк койгон капшытта, катар өрө туруп, жакындары та€к та€нып туруп өкүрүп ыйлайт. Өлүмдөгү ыйда, арбак ыйды угат деген түшүнүк болгон (ал тургай, бир бай өлүмүш болуп, ким мага күйөт экен деп күйөрмөндөрүнүн кошогун уккан экен деген уламыш бар). јрбактын ыраазы болушу чыныгы ый, каадалуу ый менен белгиленген. џйда малдаш курунуп, бутту сунуп олтуруп алууга болбойт. ƒагы бири, а€к- бу€кты каранып, күлүп, башка аракетти жасап олтуруу чындап ыйлабагандыкка жатат. Өтө күйгөнү а€лы менен кыз- келиндин ыйлоосуна каралган: а€лы кара чоң чапан, көк көйнөк кийип, кара жоолук салынып, ичинен тасма кайышты кырча курчанып, сыңар тизелөөсүнөн жазбай олтуруп, бетин тытып, күйүттүү кошогун кошуп ыйлаган; кыздары "атакелеп" боздоп- какшап муңдуу кошогун кошуп күйүтүн туюнткан; алар өздөрү гана ыйлоо эмес, уккандарды да ыйлатуу деңгээлине жеткирип ыйлашканынан, "күйгөн катын кошокчу" болгонунан эл жана арбак ыраазы болгон. Өлүмдүү болгон үйдөн жыл маалы болгуча кошок, өкүрүк үзүлбөгөн. ћындайча айтканда, өлүмдөгү ый арбактын зыйнатын бүтөө, кошок сөздөрү аркылуу аны ыраазы кылуу максатында чыккан эң байыркы арбактан коркуу, анын бала- бакырасына зы€н салбастыгынан сактануусу, тыйынуусу болгон.

јш берүү. »нсанат тарыхында, өлүүчүгө аш берүү каадасынын тарыхы абдан узун болуп, адамзаттын биринчи күнөөсү, энелик коомдо атасын тааныбай, "энесинен кызгануу" аркылуу "атасын өлтүрүп алуу", ал күнөөсүн кийин тааныган соң, кечирим суроо, өзүн актоо максатында аш берүүнү аталык доордо чыгарышкан экен. ќшогодур, кыргызда, а€п "атаңа аш бересиңби?" деген сөз айкашы келе жатат. Ётнографтардын айтуусунда, аш берүү эң эртеде "атасына аш берүү" дөн башталган экен.  ийин өлүүчүнүн бардыгынын арбагына атап аш берүүгө кеңейген түрү бар. јш берүү "ћанас" жомогунда да байыркы түрү менен айтылган. јзыр, өлүүчүнүн үч ашын берүү: кара ашын берүү; кыркын берүү; жыл ашын берүү болгон.  ара аш берүүнүн кыргызда эки зарылчылыгы болгон, эң биринчиси арбакка атоо, аны ыраазы кылуу болсо, экинчиси, кыргыз өлүм кабарын укканда, "топурак салуу"ну ыйык милдети катары көрүп, ар кайсы жылга-колоттордон түшүп келет. јлар өлүүчүнү жерлөөнүн түрдүү жосундарына бүт катышуу үчүн бир күндүк убактын сарптайт. јлбетте, аларды ачка коюуга болбой турган зарылдык туулат. Ѕул эки зарылдыкты ар бир адам ичинде билип, арбакты, элди ыраазы кылуу максатында аш берүүнү салт кылышып кеткен. јл эми, кыркын берүү, негизинен урпактарынын өз үйлөрүнө тароосу, куда-сөөгү чай ичирүүсүн максат кылган. Өлүүчүгө "жыл ашын берүү"нү чоң ашы деп атайт. јны кадимки эле кыргыздын улуттук маарекесинде өткөрүлүүчү байге баштаган жарыш түрлөрү менен өткөрүшкөн. јнда, а€лынын карасы түшүрүлөт. Ёр кишилер "төшөк жаңыртууга" жолдуу болот. ј€л жаш болсо, келин болсо, анын өз турмушун таап алуусуна жол берилет. ∆ыл ашынан кийин ар кандай асалоо токтойт.

јрбакты ыраазы кылуу аракетине, кыргыздар ислам динине киргенден кийин (10- кылымдан кийин), мусулман кишинин намазын түшүрүү, бейитине куран окуу, түшүнө кирип калса, арбагына атап куран окуу, өлүм болгон асадарга куран окуу, өлүүчүгө "куран оодартуу" деген маанилер кошулуп, арбакты тирүүлөрдүн сыйлашына дагы да көптөгөн улуу аракеттер коштолуп байытылган.

“ул салуу. "тул" деген өлгөн кишинин тирүү кезиндеги сөлөкөтү. јны жыгачтан денесинин көкүрөктөн өөдөгү кебетесине окшотуп сомдоп жасайт. јга тирүү кезиндеги кийимдерин кийгизип, жыйылган жүктүн бурчуна отургузуп коЄт. ”ргаачылардын жүккө карап үн тартып кошок кошкону ошол тулга карап олтурганы болот.  ара кийинип, чачынын учун жазып, кошок кошуп олтурган а€лы "тул катын" аталат. јл тирүүсүндө минген атынын жал- куйругун кыркып, ээр токуп каңтарып коЄт. јны "тул ат" деп атайт. “ул атты көчкөндө эч ким минбей жетелеп жүрөт. ∆ыл ашы берилгенден кийин койгон тул алынат, ат да коЄ берилет.  атыны тул аталбай жесир аталат. ∆есирдин күйөөгө тийүү жолу ачылат. “ул салуу кыргыздын байыркы салты болуп, жакынкы замандардан бери бул салт иштелбей калган. Ѕирок "ћанас" эпосунда тул салуу боюнча ба€ндар айтылат.

∆ыт буратуу. јрбакты ыраазы кылуунун дагы бир аракети орозо айтта жыт буратуу болуп, жыт арбакка жетет, ошол күнү тирүүлөрүнөн үмүт кылат деген түшүнүк боюнча, арбакка жыт буратуу аракети касалган. ∆ыт буратуу ай башы күнү, бешимден кийин, кебекке май куюп, жалпак таштын бетине канча кишиге арнаса, ошончо бөлөк жыт буратат. ∆ыт буратканда: "атама- энемдин рухуна арнадым, паландын рухуна атадым" деп бата кылат. Ѕир өлүүчүгө жыт буратуу 10 жылдай болот. јндан өткөндө, "арбак карыды" деп, жаңы арбакка жыт буратат.

 ыргыз тыйымында, арбактан коркуу, ага сыйынуу салт катары келе жатат. Ѕолуп да ата- бабанын арбагына сыйынуу, ага аш берүү, түлөө өткөрүү, бейитин бекитүү, бейитине куран окуу (кийинки ислам кезинен кийин) сы€ктуу ырымдарды жасап, арбактын уруусунан сактанып, тыйылып келген. Ѕул "ћанас" жомогунда "ћанастын күмбөзүнө" кийинки —еметей баштаган урпактарынын тайыганы, чигитейдин жарасын "ћанас"тын күмбөзүнө алып кирип эмдеп- домдогону, ћанас урпактары кыйын кезеңге кабылганда, арбагы менен колдоого алганы сы€ктуу ба€ндарда арбакка сыйынуу өтө ырааттуу айтылган.

Өлүмдөн, арбактан коркуу тыйымдарына, дагы: сөөктү жерлигине койгон күнү ургаачылар жай башына барбайт; бейитти тепсебейт; сөөктү демейде суу ылдый ташыбайт; бейиттин топурагын жаңылабайт, асадарлар келген адамдардын алдынан тосо чыкпайт, өлүмдүү жерде, болуп да асадарлар кызыл кийбейт (кызыл ? кубанычтын белгиси), ак жоолук салынбайт (ак ? актыктын, тилектин белгиси) деген сы€ктуу көптөгөн тыйымдар колдонулган.

5) жараткандан коркуу.  ыргыздардын эң түпкү ишенүүчү ээсинин аты жараткан болгон. јндан кийинки доорлордо, көк теңир, ал ислам дини доорунда кудай болуп аталган. Ѕирок түшүнүгүндө, алар ааламдагы бардык нерсени жараткан, ааламдагы бардык нерсенин ээси деген ишеним болуп, жараткан теңдешсиз, ал өлүмдү жана ырыскыны белгилейт деген түшүнүк менен, жаратканга (ээге) жалынуу, сыйынуу болгон.  ыргыздардын батасында, каргышында, антында жараткандан тилөө айкын көрүнгөн. ƒүйнөлүк "тыйым" изилдөөчүлөрдүн айтуусунда, ар кандай бир нерседе "мана" (mana 玛那) аттуу сырлуу күч болот экен да, "мана" күчү күчтүүлөрдөн күчү андан ажыздар коркот экен (караңыз, жогоруда айтылган "тотем жана тыйым" китептин 24- бетине). јл кыргыз түшүнүгүндө, жараткандын күчү (манасы) эң күчтүү болуп, ага бардык нерселер баш ийген, баш ийбегендер "жамандык"ка чалдыккан. ∆амандыкка чалдыкпоо үчүн, ага жараша тыйымдарды чыгарып, жамандыктан оолак жүрүүнүн аракеттерин жасашкан.  ыргыз тыйымдарында жаратканды (теңирди, кудайды) ыйыктын ыйыгы катары санап, ал бардык көрүнөө менен көмөнү билет, жамандык иш жасап күнөкөр болсо, каарына калып, апат, кырсык менен жазасын тартат деп жаратканга тыйым жосундарын жасаган.  адыресе сыйынуу, дайыма эсине алуу, жалынуу, тообо- топук айтуу, жүрүм- турумун оңдоо, жакшы иш жасоо аркылуу аны ыраазы кылуу аракеттери менен сактанып жүргөн. ∆аратканга тил тийгизбөө, анын бергенине шүгүр кылуу тыйымдарын тутунушкан. ∆акшылык маанай менен жүрүү анын каарынан, жазасынан сактануу деп билген.  ыргыздар илгертен тартып бир гана "ээ"ден коркуп, айбыгып келген. јл "өлүм кайып, ырыскы кайып, нике кайып" сы€ктуу теңдешсиз кайыптарды келтире алат, аларды түз тастыктоосу менен тагдырды чечет дегенге ишенген. ќшого жараткан (теңир, кудай) жөнүндөгү тыйым мүлдө аткарылуучу тыйым болуп, ага кайчы болгондордун өмүрү кыска, ырыскысы кем болот. јга тил тийгизсе оозу кыйшайып калат, шек санаса, жамандыкка кабылат деген тыйымдарды тутунушкан.

6) шүйкүм, кесирден коркуу. Ўүйкүм жана кесирден коркуу кыргыздардын өз аракет, кы€лын, мүнөзүн кынапка салып, аман- эсен, дөөлөттүү, ырыскылуу жашоосуна кандайдыр кесир (кээси) тийип кетүүдөн сак жүрүү, андан тыйылуу аракеттерин жасашкан. Ўүйкүм жана кесирден коркууга айрым токтолуу, ал экөөнү ачып берүүгө өбөлгө түзөт.

Ўүйкүм бузуудан коркуу. Ўүйкүм адамдын ырайы жана кейпи болуп, аларды бузганды "шүйкүмүн бузуу" деп атайт да, жамандыкты күсөйт, жамандыкты туурайт деген мааниде, жамандыкты тууратпас, ага окшотпос үчүн тыйымдар жасалып, жүрүм- турумун оңдоп, жайбаракат жүрүү максаты көздөлгөн. Ўүйкүмүн бузуунун чоң бир көрүнүшү өлүмдүн кээ бир аркеттерин тууроо: өзүнүн мойнуна өзү жип салуу; кокосуна бычак ыйкоо; сулайып жатуу, күүгүмдө жатып алуу; та€ккка өбөктөө (асадар сы€ктуу); тетири карап олтуруу; эки бөйрөгүн та€нуу; ургаачылар чачын бош таштоо; ургаачылар, демейде, кара жоолук, кара чапан, кара көйнөк кийип алуу; үйгө чаап келип түшүү; үшкүрүнүү; ак кийиз жамынып жатуу; жөнчүлүктө үн салып ыйлоо сы€ктуу шүйкүмдөр өлүмдү аңсаган бузук шүйкүмдөр катары тыйым салынган. Ўүйкүм бузуу аракети катары жабыр тартуу, кордолуу, жалгыз- жетим калуучулардын кейпин тууроого тыйым салынган: өзүнүн буту-колун байлоо (кылмыштуунун кейпи); күүгүмдө уңкуюп жалгыз олтуруу (кароосуз калгандын кейпи); мойнуна курун салуу (багынуунун кейпи); эки колу менен мууна жакасын кармануу (анттан актануу кейпи); кыз балага тери тон- шым кийгизүү (жакыр болуп калуунун кейпи); ийнин кысуу (жетимдиктин кейпи); сокурду, төкөрдү, жиндини туроолорго тыйым салып, шүйкүмүн оңдоп турган. Ѕолуп да "баланын ? ойношунан, казандын ? кайнашынан" дегенге өзгөчө көөн бурулуп, баланын ойноо шүйкүмү оңдолуп турган. Ўүйкүмүн оңдоо адамчылыктын муратын оңдоо, мураттуу, көөндүү жүрүүнү жетилдирүүгө алып барган.

 есир болуудан коркуу.  ыргыз жүрүмүндө, куру чирен, чычаюу, чиренүү, бой көтөрүү сы€ктууларр жек көрүндү жүрүм- турум катары сындалат. јндай жүрүмдөр кесирликти алып келет, ал кесирлик баалууну баалабоо, барды карлоо аркылуу ырыскыдан, дөөлөттөн, бакыттан куру калтырат деп корккон.  есирди кыргыз ата сөзүнө алдырып: "кесирдүү баш келген бакытты кетирет", "кесирлүүдөн сай бою кач, жалакордон жаа бою кач", "кесирлүү ооздон кесепеттүү сөз чыгат" деген тастыктоолорду алган. "кесир" сөзүнүн башкача айтылышы "кээ" болуп, "кээ болот, кээси тийет" деген сөз айкаштары менен сүйлөй берет.  ыргыздын ойломунда, кесир үч аракеттен болот деп баамдаган жана кесирлүү ал аракеттерге тыйым салган.

1. Ѕарды карлоо кесири.  ыргыз мүнөзүндө, алды менен, барына "шүгүр кылуу" болгон. јл дегени, барды баалай бил дегени болуп, барын карласаң, жогуна да жетпей жатып, андан да куру кала турганынан корккон. "мүйүз сурайым деп барып, кулагынан айрылып калуу" тамсили ушул акылдан чыгып, бул тамсил кесирден коркуунун чечмеси болуп урунулган. Ѕарды карлабоо тыйымдарынан: баланы теппөө, кийимин тепсебөө; бышкан даамды жыттабайт; нанды тепсебейт; нанды бир кол менен сындырбайт; тамакты өрө туруп жебейт; жатып алып тамак жебейт; чөмүч менен итке аш куйбайт сы€ктуу ырыскыны баалай билүү, ага ыкластуу мамиле кылуучу тыйымдарды чыгарышкан.

2. Ѕой көтөрүү кесири.  олун аркасына албайт; эки колун башына жазданып жатпайт; эки бутун айкалыштырып турбайт; кыз бала бирөөнүн көзүнчө керилбейт; кишиге аркасын салып олтурбайт; малды теппейт; үй буюмдарын бут менен шилтебейт, тепппейт; малга тетири минбейт; атты башка чаппайт; чокоюн төргө илбейт сы€ктуу текебирлик жоруктарга тыйым салынган. Ёгер андай текебирлик жорукту иштесе адамдын мүчөлөрүнө закымы тийип, майып болуп калат дегенге чейин коркутуп, адамдардын жүрүм- турум адатын калыпка салганга жетишкен.

3. —өз кесири.  есир сөз дегени, жараткандан өзүн ашык койгон таризде сүйлөөнү көрсөткөн. —үйлөөдөгү, сөздөгү ашыкча сүйлөгөн сөздөрдү "кесир сүйлөбө" деп чечкин тыйган. "мен мындай кылам", "андай иштөө кыйын беле", "аны антип жиберем, муну минтип жиберем" деп, жараткандан, тагдырдан ашык сүйлөөнү кесир сүйлөө катары көрүп, катуу тыйым салынган. —өз сүйлөп, кылар ишин айтканда, "буюрса" деген сөздү кошуп айтуу, текебирчилик эмес, кесирлик эмес болот деп караган.  есир сүйлөө жаратканды капа кылып, анын каарына калуу менен, ойлобогон кырсык, жамандыктарга кабылтат, "буюрбай калат" деп корккон. ќшондон улам, кесир сүйлөбөөгө мындай тыйымдар чыккан: "барам" деп чорт сүйлөбөйт; "бүтүрөм" деп чорт айтпайт; даамды "сөзсүз жейм" деп чорт айтпайт;"аш- тамакты жештен тажадым" деп айтпайт; баланы "көп" деп айтпайт; үйдөгү буюм- тайымды, малды "түгөндү" деп айтпайт, "байыды" деп жоруйт ж. б. у. сы€ктуулар болгон.

7) бийликтен коркуу. Өкүмдардын, бийлик укугунун "ћана" күчү күчтүүлөр катарына кирген. јл адамдардын башын алуу, жазасын тарттыруу, ырыскысын кыюу укугуна ээ болот экен.  ыргыздар "хандын казабынан сакта!" деген тилекти айтышканы да, бийликтин өкүмүн аткарууну "макул" менен иштөөгө, анын укугунан жабыр тартуудан сактанууга карата көптөгөн тыйымдарды чыгарган. Ѕийликтин "жолу улуу" деп урматтаган, болуп да, кыргыздар мансаптууларды "улуктар" атап, алардын атын түз айтпай, мансап аталышы боюнча, урмат аты менен атоо аркылуу андан сыйлоо мүнөзүндөгү коркуусун туюнтуп келген.  ыргыз тарыхындагы хандарынын өз атын айтпай: "ишбара ажоо", "кутлук билге хаган" сы€ктуу урмат атактарын гана атаганын, аттарын тергеп айтпаганын көрсөтсөк болот. Ѕийликтин законун аткаруу да андан коркуунун башкы мисалы боло алат.  ыргыздар эң эртедеги тарыхында, бийлик закону катаң болгонун тарых барактарынан окудук. јлсак, уурулукка өлүм буйрулган, кадыресе, анын жазасы уулу ууру кылгандардын атасынын мойнуна ошол уулунун баш сөөгүн мойнуна асып жүрүү өкүмүн аткарткан (караңыз, "∆аңы таңнаама" кыргыздар ба€нына). Ѕайыркы кыргыз ажоосунун алдына жашы кыркка чыга электер кирбөө тыйымы тарыхта жазылуу турат. ”шулардан улам, кыргыздар тарыхындагы бийликке болгон коркуусунан, андан өзүн сак алып жүрүүсүнөн абдан көп болбосо да бир топ тыйымдарды чыгарган. Ѕирок, кыргыздар бийликке катуу баш уруп кетүүчү адамдардан эмес экенин, алардын "ордо атуу" оюнундагы эки жаат бирдей эле "хан" атып ойногонунан көрсөтсө жетиштүү болот.

2. адамдык кааданы сактоо тыйымдары.

 ыргыз элинде "адам", "киши", "инсан" деген сөздөргө, өзүнчө, айрым- айрым маани менен караган. јдам дегенде, анын айбандан болгон айырмасын сактоо жагына көп көөн бурган.  удум Ѕарпы акын айткандай: "адамдан чыгат айбан, айбандан чыкпайт адам" дегенге бек ишенишип, адамдан айбан чыгып калбоо жагына ар кандай кезде сак болгон. јдамдын айбандан чечкин айырмалануусу анын каада билгени, каада карманганы экенин кыргыз ойчулдугунда эртеде эле аныктама берип койгон. јдамдык каада анын наркы экенин ты€нактаган. јдамдык каадасы калбагандарды "айбан, ит, эшек" деген сөздөр менен атаган. јдамдык каада кең мааниден жалпы эле инсанаттын адамдык каадасы (айбан жана башка заттардан айырмаланган) жана жеке адамдардын адамдык каадасы болуп келет. ∆еке адамдардын каадасы дегенде, эл башы кишинин каадасы, ата- энелик каада, уул балалык каада, кыз балалык каада сы€ктууларды өз ичине алат. ќшолор каадасынан айрылса, өз наркын жоготкон болот. ќшого адамдын каадасын сактоо үчүн күлдү аракеттер жасалып, адамдын каадасын коргоо, аны кадырлоо боюнча көптөгөн тыйымдар чыккан.

јдамдын "алтын баш" каадасы.  ыргыздар адамдын каадасын көтөрүүдө адамдын башын сыйлоо менен белгиленген. јр кандай адамдын (кор адам болсо да) башын аттабоо (балбан күрөштө жыгылгандын башын аттап кетсе, жаңжал чыккан), баш кийимин тепсебөө, баш кийимин бирөөгө бербөө, баланы төбөгө муштабоо, башынан тегереткен нерсени кайра урунбоо, болуп да пендеге баш урбоо, кишинин аласынан башын өткөрүп (аласынан өтүп) кечирим суробоо, дамбал, ыштан сы€ктууларды башка чулгобоо, жакшылыктуу иштеринде "башын куттуктоо" сы€ктуу аракеттер жасалып, адамдык кааданы баштан көрсөтүүгө умтулган.

јдамдын тамак- аш каадасы. јдам эч качан чийки тамак жебейт, болуп да этти чийки жебейт; адамга айбан тамак жеген идишке тамак салып бербейт, болуп да иттин ит а€гы сы€ктуу кор айбандардын идишине адамга тамак салып бербейт; адамдар ит сы€ктуу үй айбандары менен табакташ болуп тамак жебейт. »т, мышык сы€ктуу айбандардын оозуна оозун тийгизбейт сы€ктуу тыйымдар адамдык кааданы тамак жагынан көтөрүп жүрүүгө алып барган.  ыргыздарда өзгөчө каада катары, кайырчылык кылып жан сактоого болбойт деген тыйым тутунулган.

јдамдын у€ттуулук каадасы. јдамдар у€т болбоо жана у€т кылбоо каадасын карманган. ”€ттуулук адамдын айбандардан айырмалануучу өзүндүк өзгөчөлүгү болуп, адамдык кааданы төкпөө, кааданы кетирбөө үчүн у€тка калбоо чоң тыйымы менен өзүн чектей алган. јдамдардын у€ттуу жерлерин жашыруусу, у€ттуу сөздөрдү сүйлөбөөсү, жаман атты болуу ___ зина, уурулук, чыккындык, кастык, безерлик (ата- энесин, баласын), осурак, сийгектик ж. б. ”€т болуучу аракеттерди жасоодон сак болуу боюнча көптөгөн тыйымдар чыккан.  ыргызда: "у€т өлүмдөн катуу" деген адамдык каада катаң сакталып калган.

јдамдын өздүк каадасы. јр бир адамдын өзүндүк каадасы болуп, ал каадасы бузулса, анын ооматы, кадыры, касиети, куту качат деп каралып, ар кимдин өзүндүк каадасын сактоочу тыйымдар чыккан. Ёрлерге ургаачылардын дамбалын жуугузбоо, эркек кишиге эмчек эмген баласынын оозундагысын жегизип эмчектеш кылбоо, эмчектүү а€лды умсунтпоо, кызды улагага олтургузбоо, кызды сөкпөө, аксакал кишини (байбичени) улага жакка олтургузбоо, атчан бара жаткан улук, кадырман адамды атчан жөн адамдарга аттан түшүрүп салам кылдырбоо, адамды маскарапоз оюндарды ойнотуп карлабоо, адамды тепсеп туруп унаага минбөө, аксакал адамды кичүүлөргө колуна суу куйгузбоо . ж. ж. јр адамдын өзүнүн каадасын сактоочу тыйымдар чыккан.

3. јдеп, ыйбаа тыйымдары.

јдамдын адамдык оорагынын эң чоңу ? адеп, ыйбаасы. Ѕирок, бул инсандин оорагы жалпы бирдиктүү болгону менен, ар кайсы улутта ар кандай деңгээлде тутунганы менен айырмаланып келген экен.  ыргыздар адеп-ыйбааны адамдык дыгына доо кетирип алуудан, адамгерчилигин жоготуп алуудан, у€т болуудан сактануу үчүн, адеп, ыйбаанын тыйымдарын тутунуп, адам болуунун мыйзамына көтөрүп урунуп жүргөн. јдеп адам акылагын түзүүчү каражаты болуп, акылагы анын адебинен таразаланып көрүнгөн. јл ыйбаа болсо, тартынуу, адамгерчилигин көрсөтүүчү чен болгон. Ѕир адамдын киши болуусу анын адеби менен, ыйбаасынан байкалган. јдептүүлүк үй- бүлөнү, коомду маданийликке алып баруунун каражаты болсо, ыйбаалуулук адам менен адамдын мамилесин жылыта турган "адамдын күнгөйү" болгон. џйбаалуу киши көзгө ысык, көөнгө жакын болгон.  ыргыздар коомго жана адамдар ортосундагы мамилеге жооптуу болуу максатында, адеп, ыйбааны сактоо боюнча көптөген тыйымдарды чыгарып, ошол тыйымдары аркылуу өздөрүн кынапка салууга жетишкен. јл тыйымдардан мисалдар көрсөтсөк, адеп сактоо боюнча: ата- эненин назарына кетүүгө болбойт; уурулук кылууга болбойт; калп айтууга болбойт; тилемчилик кылууга болбойт; эки беткейлик кылууга болбойт; ушакчылык кылууга болбойт; эриш бузууга болбойт; ойнош ойноого болбойт; киши бар жерде осурууга, түкүрүүгө, бышкырууга, кишинин карап саара кылууга болбойт; жаман атты болууга болбойт (шойку, алдамчы, чуут, митаам, куу, чыккын, опаасыз ж. б. сы€ктуулар жаманаттыга калуу катарына кирет). јл эми ыйбаа сактоо боюнча тыйымдардан мисалдар келтирсек: улууну урмат кылуу (атынан айтпоо; алдынан кы€ өтпөө, тике карабоо, салам берүү, жүгүнүү, осол сөз айтпоо, шакабалабоо, мурда сүйлөбөө ж. б.); ”€т сөз айтпоо; үйдөн адамга аркасын салып чыкпоо; обу жок күлбөө; кишинин көзүнчө махабаттык өбүшпөө; мейманчылыкта коногу бийлейт болуп албоо ж. б. у. сы€ктуулар.

јдеп, ыйбаа тыйымдарына кайчылык кылынса, бийликтин тыюусуна тушугуп, анда абакта жатуу, күнөкөр болуу жазаларын тартышкан. јл ыйбаалуу болбосо, улуулардын каргышына калуу, назарга кетүү тыйымына кабылган.  ыргызда "каргыш тийет", "назар урат" деген түшүнүк боюнча каргышка калбоо, назарга кетпөөдөн корккон көптөгөн тыйымдар чыккан. ќшол тыйымдардан улам адамдар коомдо, улуу- кичүүнүн алдында адептүү, ыйбаалуу катары көрүнө алган.

“ыйымга майнап: кыргыздын тыйымы эки чоң топко, атап айтканда, коркуу (жети тема боюнча) жана өзүн жөнгө салуу (адеп, ыйбаага салуу) тобуна бөлүп ба€ндалды. Ѕул тек изилдөөнүн баштабында тыйымдарды түрлөргө бөлүү гана болуп эсептелүүсү керек. јл дагы калып калган тыйымдын түрлөрү бар экенине ишенебиз. ∆огорку тыйымдар, бир ойлонгон кишиге көптөй, дагы бир ойлонгон кишиге аздай туюлуп турат экен.  алем ээсинин баамында, тыйым адамдарды маданийликке (мадани€ттуулукка) шыкап бара турган, адамдык касиетин ашыра турган чоң тизгин экенине ынанат. јл "коркуу" дегенди адам өзүнө сак болуу, жамандыкка жолобоо, жамандыктан коркуу, мээнет жабыштырып албоо деген маанисинде түшүнүлсө, тыйымдын адамзатка а€бай кереги бар экени, тыйымдын канча көп болуусу адамдардын сак, ден соолугу соо жетилүүсүнө, рухий жашоосу күчтүү жүрөрүнө ишенип калат. Өзгөчө бөлүп айта турганыбыз, бир адам жараткандан, жанынан, бийликтен коркпосо, ал адамдын бул дүйнөдө жасар жумушу жамандык гана болоруна бөркүңдөй ишенсең болот. ”шул мааниден ойлонгондо, тыйым деген адамды эркинен ажырата турган чырмоок болбостон, адамды "куландай соо" алып жүрө турган мыйзам экен деп билүүгө жетишет.

Ёкинчи бөлүм, ырым

"џрым" деген сөз кыргыз ичине жалпылашкан сөз болгону менен, анын маанисине болгон түшүнүк, кадыресе анын кишиге болгон кызматы, жашоодогу маңызына болгон көз караш ушул күндө кирдеп турган кези. Ѕирок ырымдар эл ичинде колдонулуп, ал тургай, улуттук деңгээлде өтүп жатканын (мисалы, иш баштаарда кызыл тасма кыюу) көрсөк да, анын эмне үчүн ошондой иштелип жаткан сырын билбей келдик. јнткени, адамдардын ырым кылуу жоругун өз маңызы боюнча түшүндүрүүнүн мүчүп келгенин көрсөткөнү эле. Ѕиз төмөндө, ырымдын бетин аарчып, окурманыбызга апакай көрсөтүүнү максат кылдык.

џрым жакшылыкты, иштин оң тартуусун каалоо аракети болуп, тыйымдын жандырмагы катары кызмат кылган. “ыйым кылган нерселерге адамдар "пенделик" мүнөзүн карматып, каршы келүүчү жоруктарды жасап, каарга калып, жабыр чеккенде, аны ырым кылуу аркылуу жакшылыкка жоруп, жакшылыкка буруп алууга умтулган. ћисалы, кайберендин башын талаага таштаба, туут кезинде атпа деген тыйымды жасабай, кайчылык кылганда, анын аң жолу "кырсыгат" (буулат) деп түшүнүлгөн. јл кырсыкты жандыруу үчүн (аң жолун ачуу үчүн), кырсыккан мылтыкты тебөөрүнгө таштап адамдарды аттатат. јлдырашман менен ысырыктайт, жыт буратып ысырыктап ырымын кылат. ћына бул белгилүү даражада өзүн- өзү жазалоо, тазартуу аркылуу тартипке, жакшылыкка кайтуунун аракетин жасагандык, адам өз жасаган ишине сынчыл кайрылгандык болгон. ”шул сыңары, кыргыздын ырымдары өндүрүшүн, жумушун байсалдуу, ийгиликтүү алып жүрүү, оюн оңоп жүрүү аркылуу рухий тазалыгын сактоо максатында "ырым кылуу" аракеттерин жасашкан.  ыргыз тарыхында, 3- кылымда арабдын жер кезери јбудулафтын айтканына карасак, кыргыздар чыракты өзү өчмөйүнчө үйлөп өчүрбөө ырымын тутунушкан . бул кыргыздын ырымынын биринчи жолу тарыхта жазылышы болуп эсептелет. ќшого кыргыз ырымдарынын тарыхы узак деп айтууга болот. јл кыргыз ырымдарын төмөнкү топторго бөлүп тааныштырууга болот..

1. Ёмгек-өндүрүшүндөгү ырымдар.

Ѕайыркы кыргыздар өндүрүшүн, көбүнчө, таби€тка сөөнүп, анын колдоосу, жоомарттык кылуусу аркылуу түшүмгө, берекетке жетүүгө болот дегенге ишенген. ќшого өндүрүштүн ар бир алкагы ырымдар менен коштолуп, өндүрүш жолдоруна болгон тоскоолдор тазаланып, таби€ттын күчтөрү менен ырымдар аркылуу мамиле жасап, алардын кеңчилдигин колго келтирип, ишин оң салдыруу үчүн ырымдар иштелген. јл тургай, эмгек ырымдары өндүрүш баштоонун, түшүм чогултуунун салттык аземдерине айланып олтурганы көрүнөт.

1) аңчылык эмгегиндеги ырымдар. јңчылык кыргыздардын өндүрүшүнүн эң эртедеги түрү болуп, бул эмгектин кылда учуна жеткенин, бул эмгектин мергенчи, адис мергенчи, капканчы, мүлүшкөрдеген чоң кеспий адистик атактардын чыгышынан, атайын кесиптик өндүрүш деңгээлине жеткенин көрүп алууга болот. јңчылык эмгек шаймандарын, алып айтсак, жаалар, мылтык-ок дары, капкан тузак, бүркүт, куш кармоо шаймандары сы€ктуулардын бардыгын өздөрү жасаган. “айган, бүркүт, куштарды өзү таптап, аны аң алдырууга сала алышы чоң өнөр болгон. ћына ушул аңчылыктын кесиптик адамдарын жетиштирүү, жабдуу шаймандарын жасоо, аң алдыра турган айбандарды үйрөтүү өндүрүшүнүн бардыгында ырымдар колдонулуп, ушул өндүрүштүн берекетин самашкан. јңчылык эмгегинде, аңга аттанууда (жөнөөдө) жолунун ачык (олжолуу) болуусун ырымдык белгилерден баамдаган. јлсак: ууга жөнөгөндө жолунан бойкат а€л, түлкү чыгып калса, мүлдө аңга чыкпай үйүнө кайткан; жаңы мылтыкты биринчи жолу сагызган атып кандайт, ал тунгуч алган олжосунун каны, майы менен майлап ырымдайт. јл кыргызда майды берекеттин баштоогу катары көргөнүнүн болгон. јңчылык эмгегиндеги олжо ошол айыл адамдарынын орток ырыскысы катары каралат. ћерген алган олжосунун этинен, ортокчу, санчы дегендерге өз каадасы боюнча бөлүштүрүп берүү, жолуккан кишилерге шыралга берүүнү ырым катары иштейт, бербесе, аң жолу кырсыгат. јңды чендүү санда албаса, оңко туруу аркылуу кайберен белги берет деген ырым болуп, мергенчилер кайсы бир мерчемде, ал белгини өздөрүнүн аң уулобоого берилген эскертүү деп тааныйт. ћергендин шакирти устасынын бармагын тиштөө ырымын жасап, андан өнөр кабылдоого өтөт сы€ктуу ырымдар аталган өндүрүштүн салтына айланып бизге жеткен.

2) малчылык эмгегиндеги ырымдар.  ыргыз өндүрүш мадани€тынын эң олжолуусу, берекеттүүсү малчылык эмгеги болгон. ћал өстүрүүнүн түрдүү ыңгайларын өздөштүрүп, коомдук турмушун малчылык кесиби аркылуу өнүктүргөн. ћалчылыкта, эт-сүтү азык, тамак болгондон бөлөк, тери, жүнү кийим жана турмуш буюмдары болуп, жалгыз малчылык өндүрүшү гана эмес, тамак-аш, кийим-буюм жасоочу өнөр жай өндүрүшүн кошо алып жүргөн, малчылык кыргыз тиричилигин бүт үстүнө алган өндүрүшү болгон. ќшого жараша, бул өндүрүштүн ийгиликтерине, берекетине кара күч салуу менен кошо, рухий жагынан ишин оң тарттыруу, эмгекти жеңилдетүү максатында ырымдарды чыгарышкан: "баланын ? а€гынан, койчунун ? та€гынан" деп, мал баккан та€кты эң чоң ырым кылышып, аны менен балит, арам нерселерди чаппаган, та€кты дамамат тик коюу ырымын иштеген; мал өстүрүүдө төлдү асыроону башкы милдет кылып, төл маалында төлдү санабоо, төл башыны өзгөчө орунга коюу сы€ктуу ырымдарды жасаган. “айлак, жакшы кулунду балача, адам көзүнөн далда багуу ырымдарын колдонгон. ћал тууганда, кээ бир малдын чөбүн анын сүтү менен байланыштырып, булактын көзүнө салуу ырымын иштеп, малдын сүттүү болуусуна жетүү ырымын жасашкан; мал жерисе, аны адамчалап ырымдап, эки төөгө эки кызды мингизип, эки жакты каратып, "төө жериди!"- деп кыйкырткан ырымды иштеген; малдын сүтүн өтө аздектеген, малдын желинин асыроону тыкыр байкаган. ∆елини ооруп калган малдын желинин эмдеп- домдоо ырымын иштейт; тунгуч ууз сүткө ырым жасалган, акты үйлөбөй, жерге төгүлүп кеткенин сөөмөйгө сүртүп мүрүгө сыйпап коюу ырымы аркылуу сүттү баалоо, аЄону катаң карманган. ћал байлаган желе, көгөндү аттатпоо, аны а€р кароо, жаш малды нокто менен чаппоо сы€ктуу ырымдар чыккан. ћал биттөөдө, мал кыркымында, аны таза кыркуу, эркек ургаачысын айырмалуу кыркуу, чок (жыттоор) коюп кыркуу сы€ктуу кыркым ырымдары чыккан. ∆үн сабоо, кийиз бакылоо, кийиз басуу, кийиз бычуу, шырдак жасоо, сы€ктуу жүнгө иш кошуунун ырымдары; жип ийрүү, таар куруу, таар кесүү (согуп бүтүүдөгү кесүү) ырымдары; аркан-жип эшүү жана аны чыйратуу эмгегинин ырымдары; ата малды жетиштирүү, ат таптоо, малды баштооктукка үйрөтүү, мал союу эмгектери да ырымдар менен коштолуп, ал эмегектерди кадырлоо шааниси көтөрүлгөн.

3) дыйканчылык эмгегиндеги ырымдар.  ыргыздардын дыйканчылык эмгеги менен машкулданган тарыхынын моюну узун. јл Ёне- —ай кыргыздарынын тарыхында, кыргыздын дыйканчылык жагдайы жазмаларда ба€ндалган. ƒыйканчылык эмгеги дегенде, жер шартына жараша, арпа, буудай, жүгөрү сы€ктуу дан эгиндери негиз болгон. ƒыйканчылык түйшүгүндө, жумуш баштар алдында ырымдар иштелүү адаты боюнча, арык чабуу, үрөн себүү, сугат иштери, болуп да орум- жыйымдын, кырман алуу, кызыл сузуу (чечкор) сы€ктуу ырымдары иштелип, дыйканчылыктан мол түшүм түшүү, ушул жумуштун апат, илдетке чалдыкпай жакшы өсүүсүн каалаган ырымдар иштелген. ћисалы, үрөн сепкенде, эмгек кылуучу жактын гана ырыскысы үчүн эмес:

"мына септим уучтап,

жылуу жерден конуш тап.

Ѕул ? жетим- жесирге,

муну ? кары- мискинге.

Ѕу ? ач- арыкка,

мунусу ? алсыз карыпка,

булар ? курт- кумурскага,

мунусу ? сурамчыга.

а Ѕул ? тилемчиге,

булары ? саламчыга,

калгандары ? сизге, бизге, мага!"

- деп ырымдап, даркан пейил менен, себилген үрөндөн мол түшүм түшүүсүнө бурган аракет жасалып турганы көрүнөт.

4) көч, сапар ырымдары.  ыргыз жайлоо мадани€тынын мүнөзү ? көчүп жүрүп мал багуу.  өчүп жүрүүнү "туруксуздук", "оторчулдук" деген түшүнүк менен түшүнбөй, кыргыздар чөйрө коргоо үчүн, төрт мезгилдин таби€т кубулуштарына шайкеш, күндүн аракетине багынган чоң жүйө менен, өз айылында, өз чөлкөмүндө көчүп малчылык эмгегин өнүктүргөн. Ѕир жерде олтуруп алып, ал жерди басырык кылбай, конуш которуу, жайыт которуу аркылуу жер сергитип, өсүмдүккө өсүү мүмкүнчүлүгүн берип, өсүмдүктүн өсүү мыйзамына кайчылык иштебөөчү, чөйрө бузбоочу, атап айтканда, таби€т мийзамын каадасы боюнча карманган эл экенин мактануу менен айтууга болот. ”шул көчүү, сапар тартуу түйшүгүнүн байсалдуу жүрүшүн жакшылыктуу тилек, оңго буруу ырымдары менен коштоп, көчтү, сапарды илдетсиз алып жүрүүнүн аракетин жасашкан. —апарды ак жолтойлук, кара жолтойлук боюнча айрып, кара жолтойлукту ырымдар менен акка бурууга умтулган. ∆олго чыкканда, жолунан ургаачылар чыкса, мышык чыкса жолго жакшы эмес деп, кайра кайтуу аркылуу кара жолтойлуктун мойнун бурган. ∆олдо бутка бутташкан таш сы€ктуу жолтоолукту тазалап жүрүү, улоолуу киши жөө суу кечкели жаткан адамды суудан өткөрүү (тааныбаса да), сапардан илээшкен, жабышкандарды тазартуу үчүн, башынан суу тегеретүү, садага чабуу аркылуу өзүн жеңилдете алган. јл эми көчүү эмгегинде, күн тандоо, жылдыз оңоо, көчтө биринчи төөнү коборуу (жүк тартуу), жүк жетелөөчүнү ырымдап тандоо, жүк ообостун ырымдары иштелген. ∆уртун тазалап, коломтосуна май салып көмүү, журтунда кагылуу казык калтырбоо сы€ктуу чөйрө оңторуу ырымдарын жасаган. ∆аңы конушка түшкөндө, коломтого май салып жыт буратуу сы€ктуу ырымдар менен жаңылыкты тосуу шүйкүмүн оңдогон.

2. —алттык ырымдар.

—алт ? улуттук мүнөз. —алты ошол улуттун тарыхында жетилген мадани€ттарынын у€сы болуп берет. —алттуу улутту маданий улут катарына киргизүүгө болот. —алт бар дегенде улуттун ар бир жумушу калпташкан, өлчөмдөшкөн, эрежелешкен деген манини бериши керек. —алт улутту оорактуу (жеңил- желпи эмес) көрсөтөт.  ыргыздар толук салттуу жана салтын сактаган эл катары таанылган. јл эми кыргыздын ар бир салты ырым аземдери менен коштолуп, сырдуу, сүрдүү болуп келген. —алтындагы ырымдары негизинен төмөнкүдөй салттарында сакталган.

1) той салтындагы ырымдар. “ойдун дагы бир көркөм аталмасы ? жакшылык.  ыргыз эли жакшылыкты көп эңсеген, турмушун жакшылык иштер менен жабдыган улут болгондуктан, анын тою көп болгон.  адыресе тойдун ар бир иши ырымдар менен жакшылыкка, акка мойну бурулуп турган. “ойду бир адамдын бөбөк кезинен элестетсек, анын курсакка бүткөнүнөн тартып жерге кирген аралыгынын бардыгы мерчемдүү кезеңдеги тойлор менен жабдылганын баамдайбыз. Ёринбей санактап жиберсек, бойго бүткөнү эне- атасына кубаныч, андан кийинкиси журт менен кошо бөлүшө турган кубаныч ?той. ∆ентек той, бешик той, кыркын чыгаруу аземи, тушамыш кыюу, тайга мингизүү, кулак көзөө, чач өрүү аземи, сүннөт той, куда болуу, үйлөнүү тойлору. ∆аңы өргө тою сы€ктуулар бир кишинин башындагы өткөрбөсө болбой турган салттык тойлору болгон. јндан башка ар бир жекенин мүчөл, туулган күнү, күмүш той маалы, алтын той маалы ж.б. толгон тойлор менен өмүрүн жабдып келе берет. Ѕиздин мындай санактап айтуубуздун көздөгөнү ? жакшылык ыроологон, жакшылык эңсеген эл экенибизге мактануу. Ѕиз той салты дегенде, үйлөнүү тоюндагы (анын алды-аркасындагы) жасалган ырымдарды гана көздөдүк, ал бала өстүрүүдөгү ырымдарды той салтынан өзүнчө болуп ба€ндоого туура келди.

 ыргыз тоюнун ар бир алкагы ырым менен коштолуп, олтурган да, ал ырымдар, эки жаштын ынтымак болуусу, агарып- көгөрүүсүнө жоруу максатын, мазмунун чыгарган ырымдар болгон. “ойдун биринчи арымы жуучулукка эки жак олуттуу караган, биринчи жуучуну ырымдап, кыз жак мүмкүнчүлүктүн барынча карманып калуу жагын басым жасаган.  ыргызда кудалашууну "сөөк алуу, сөөк берүү", "баш алуу, баш чыгаруу" деген өтө сүрдүү, оорактуу сөз айкаштары менен айтып, ошого жараша, адамдын башына, сөөгүнө жоопкерчиликтүү мамиле жасашканы билинет. јл үчүн, бир жерге куда болууда, ошол жактын сөөгүнө, тегине (тотемине) жетик көөн бурган. јлып айтсак, бел куда болуу, көбүнчө, кыргыздын тукум тандоо түшүнүгүнөн улам болгон. ∆акшы тукумдагы кыздарды тандап, уулуна алып берүү максатында, анын ата тегине карап эле, андай тектен кандай адам чыгарын туура өкүм кылуусуна ишенип, жакшы текти бөлөк бирөө ээлеп кетүүдөн сактануу максатында, "бел куда" болуп энчиркеп алуу максаттуу ырымын жасашкан. ћанас менен јкун кандын бел куда болгон мисалын көрсөтсөк, кебибиз чоно болбойт. ”шул сыңары, "энчиркөө, жип байлоо, эгиз куда, кайчы куда" сы€ктуулар да, сөөк, тек тандоодон болгон кудалык ырымдары болгон.  уда болууда, кызга атайын сөйкө салуу ырымы "жакшылыгынан тандалды" деген ынануу жышанын билдирген. “ойдогу чоң ырым чачыла алып баруу болгон. „ачыла бүт эле жаштардын кийинки байкерчилигин эңсөө болуп, атайын "чачыла боорсок" аттуу демейдеги чай боорсоктордон өзгөчөлөнтүп, чоң кылып жасоо, болуп да ал боорсок ичине төрт түлүк малдын сөлөкөтүн чыгарган боорсок бышырганынан жакшылыкты эңсөө ырымы жасалганын билүүгө жетишебиз. јндан бөлөк, тойго арнаган малдын башына ак байлоо, ак чачышуу сы€ктуулардын бардыгы ак ниеттикти көрсөтүү ырымдарына кирет. Ѕолуп да тойго чийки эт алып барбоо, ал "сууктук" алып келет деген түшүнүк боюнча, атайлап "куйкалак" аталган куйкалаган койдун этин бүтүн боюнча алып барганы, ал тургай, анын төрт шыйрагынан экөөн өрөлөй кесип калып, "кудалар курчалышып" өтөлү, "өрөөлөшүп" басалы, бир шыйрак сизде, бирөө бизде, мындан айрылсак жылуу кыйын деген ырымдык туюнтмаларды эт менен кошо жөнөтүшкөн.

 улдук уруу ырымында, уулдун атасы, кыздын атасын карап, эки колун бооруна алып: "кудам, кулдугум бар, кулугумду кабыл алыңыз, бүгүн кызыңызды бүлө кылып алууга уруксат бериңиз, атаганымды аз көрбөй, жүрөгүңүздөн чыккан, асырап чоңойткон перизентиңизди балама бериңиз",- деп үч жолу жүгүнөт.  ыздын атасы: "кулдугуңузду кабыл алдым.  ызды түбөлүккө балаңызга бердим",- деп жооп берет жана ордунан туруп, куданын жүгүнүүсүн ийилип кабылдайт. ќтургандар кошо: "кудайым кулдугуңарды кут кылсын! эки жаш эптүү болсун" дешип алкап алакан жайышат. ћындай астейдилдик, эки жаштын турмушун тоосу катары жөлөп туруусуна ишенүүгө болот.

“ой ырымдарында: түндүк көтөрүү; таңуу; нике байлоо; төшөк салуу; бут тепсештирүү; күзгү көрүштүрүү сы€ктуу аземдер өткөрүлүп, алар ырымдар менен коштолуп, ким мурда бутун тепсесе, ким мурда күзгү көрсө, эки жактын бирөө өктөм болот деп ырымдашып, нике суусун да мурда ооз тийгизүү сы€ктуу оюн- чыны аралаш ырымдар жасалган. Ѕолуп дагы келин көчүрүүдөгү ырымдар өтө тилектүү жана оорактуу : кыздын чачын өрүүдө кабырга-жилик менен сылоо; кыз кыңшылатууда бир кыздын жоолугун жамынып туруп кошок айтуу; кызды үйүнөн узатып чыгарда, эки колуна кебез карматып коюу, аны босогону аттаары менен, босого башка кыстарып чыгуу (ырыскы, ак иштерди кошо кармап кетпөө); аттанаар алдында бетин бир тууган инисинин этегине жуудуруу; кызга кешиктик нан, ырыскы чөйчөк берүү; кыз күйөөгө кашаң атка минип жөнөө (тез кайра келбөө үчүн); атасы бар кызды сөзсүз атасы обочо жетелеп барып аттандыруу; үзөңгүгө бут салаарда, ит а€ктын үстүнө чыгып туруп аттануу; эне эшиктин алдында карап туруу (аттанып жаткан кыздын жанына барбоо); кыз аттанарда оң жагынан энеге үч кылчаюу сы€ктуу кыз ырыскыны кошо алып кетпегидей, ты€ктан да ырыскылуу болуу тилеги үчүн чыккан ырымдар иштелген. јл кыз кайын журтуна көчүрүлүп баргандан кийин, жаңы келин аталып, андан чоң ырымдар ошондо иштелген: минип барган атын чабуу; келин оозантуу; колуна иш карматуу; чөмүч булгатуу; энчилөө; этегин бастыруу; отко киргизүү сы€ктуу ырымдар иштелген. Ѕирди алып көрсөтсөк, жаңы келген келинди көчүрүп келгендер (эжеси, жеңеси, кудагый- кудачадан болуп, үч- төрт а€л гана көчүрүп келет. ћында, кыз көчүрүүгө эркек кишилер катышуу чоң айыңды жаратат) кетээрде, жаңы келин көшөгөнүн ичинде, этегине балта- чот бастырылып коюлган болуп, козголбой олтурган олутун сактоо ырымы иштелет. "отурган жериң омоктуу болсун, отурган жериңден агарып- көгөр!" деген баталар ошол кыздын барган жеринен бакыт таап калуусун каалаганы болгон. ћындай мураттуу, ак тилектүү, адамдын псхологи€сына таасир этме ырымдар адам турмушуна керектүү экени өзүнөн көрүнүп калган.

2) өлүм узатуудагы ырымдар. Өлүм узатуу ? кыргыз турмушунда өтө оор жана катуу салт. ”шул макаланын тыйым бөлүгүндө айтып кеткенибиздей, өлүүчүнүн соңу жакшы болуусу үчүн, өлүктөгү жугуштуу нерселердин башкаларга жугуусунун алдын алуу, андан соң, арбакты ыраазы кылуунун өтө сылык- сыпайы чарасын өлүм узатуу салтынын ырымдары менен аткарган. Өлүм узатуу салтында, "өлүктү жүзү ? нары, тирүүнүн жүзү ? бери" болтурбоо максатында, өлүм зыйнатын жакшы өткөрүүгө далалат жасаган. —өөк чыгаруунун ар бир иш баскычы "жамандыкты жакшыртуу, артын кайырлуу кылуу" ырымдары менен коштолгон.  иши жан үзөрдө, жакындары: "сапарың маарек болсун!" дешип, басаң үн чыгарып, жан берүүчүнүн кыйнабай узатуу ырасмысын карманган. —өөктү ырым боюнча, ак боз үйгө алып коюу (эрлер эр капшытта, ургаачылар эпчи капшытта) коюу, баш- а€гына шам жагуу, сөөк жерленгенден кийин да, сөөк койгон боз үйгө, сөөк койгон капшытка шам жагуу (сары май менен билик жагылат) ырымы жасалган. —өөктү кепиндөөдө, кепин бычуу, кепин ороо (бир ором кепин бир тон аталып, эрлер 4 тон, ургаачылар 5 тон менен оролот) сы€ктуу көптөгөн ырымдар кылдат иштелип, бы€к да таза калуу, ты€кка да таза кетирүүнүн кызматтары ырым жолу менен тартиптүү жасалган. ћисалга алсак: сөөк жууганга алып келинген суу агын суудан, таза эки челекке алып келинет; челекти сууга салбай, түбүн жерге тийгизбей суу алынат. Ѕакандап көтөргөн сууну жерге койбой үйгө жеткирүү талап кылынат. —уу таза жуулган казанга ысытылып (жылымык кылынып) аны жаңы чөөгүнгө куюп жуучуларга берилет. јл жаңы чөөгүндү суу куйган киши алып кетет. ћына ушундай иштөө аркылуу өлүктү таза жууш менен кошо, өлүкккө жакындаган нерселер да аз болуусу, "сөөккө жаш тамса болбойт" деген ырым менен ургаачыларды жана балдарды өлүккө жакындатпоо, жай башына баргызбоо сы€ктуулар сактыкты ашырган. —өөктү жууганда иштетилген чөгүн, айпооч, мээлей сы€ктуу буюм- кийимдерди өз убагында бир жаңсыл кылууга жетишилген. ћындай кызматтардын түбү өлүм узатууда тазалык жумушун тынгылыктуу иштөөнү максат кылган.

Өлүм узатуунун эң алгылыктуу алкагы ? сөөктү жерге берүү. ћында, сөөктү аруу жууп, ак кепиндөө менен кошо, өлүүчүнүн рухун агартуу жагында, намазын түшүрүү, дооран көтөрүү аркылуу тирүүсүндө карыз- коогасы тилге алынып, адамдык жагына тыкан корутунду чыгарылып, "ыраматылык жакшы киши эле" деген жамааттык ынануу менен, эл ыраазылыгы аркылуу жерге берүү акылдуу иштелген. ∆ай тандоо, жай казуу үчүн биринчи кетменди ким кармоо, жайдын орду, сөөктүн баштануусу, сөөктүн жүзү кайсыл багытты кароосу өтө туруктуу белгиленген. —өөктү жерге берүү жумушунун ыйык ырымы "топурак салуу" болуп, адамдын тирүү кезинде өлүмдү эске алуусу, андагы тилеги да " топурак буюрсун" (перзенттеринен, күйөрүнөн) дегени болуп, жайга коюуда эки нерсе, бирөө, топурак салуу, жана бирөө, көмүү иштелген. јл топурак салуу дегени, күйөрү, перзенти (перзентинен бирөө) жай башындагыларга этек тосуп (кийин, күрөк тосуп), оболу сөөк ээлеринен, андан соң жамааттан "бир чымчым" топурак алып, ал топону казынакка өзү алып кирип, аны сөөктүн жүзүнө төкпөй, баштын эки капталына, моюндун эки капталына салып коЄт. ќшол топо менен жөлөө аркылуу катып калган башты кыбыла жакка кыйшайтып каратат. ќшону менен бала- бакырасынан "чымчым топурак" буюрган ыйык милдети аткарылат. ћында, перзентинин, күйөрүнүн ичиндеги бир өкүл эң соңгу сөөктүн коюлуу жайын (сөөктү башка киши коЄт) өз көзү менен көрүп чыгуусуна мүмкүндүк жаралган. јрийне өз колу менен сөөккө топурак салган болуп эсептелген. јтап айтканда, топурак салуу ыраматылыктын сөөгүнүн астына топо салууну көрсөткөн. јл эми көмүү дегени, казынак бекитилип, куран окулуп, болгон соң, жайдын чарасынын ичин көмүү болуп, жай башындагы топо менен көөмп, бейит үйүү жумушун көрсөткөн.  өмүүдө, биринчи кетмен топону кайра эле ба€гы жердин бетин биринчи ачкан киши баштайт, андан калган жай башындагылар колмо- кол кетмен- күрөк менен көмүү милдетин бүтөрөт. Өлүм узатуу ырымында, өлүм болгон жерге баргандар, башка оорулууну көрүүгө барбоо, өлүм болгон жерге барган идишти куру берүү сы€ктуу көптөгөн сактык ырымдар жана тыйымдар чыгарылган.

3) майрам салтындагы ырымдар.  ылымдан келе жаткан кыргыздар майрам- шөөкөт менен турмушун байытып турган. ћайрамы негизинен өндүрүшүнө байланыштуу болуп, төрт мезгилдеги өндүрүш түшүмү майрамдык алып келген. ћында, жаз ? нооруз жана түлөктөр майрамы (түймөч бузуу), жай ? үлүш, шерне майрамы, күз ? салбуурун, чечкор майрамы, кыш ? карылык, жоро бозо майрамы, ал дин салтына жараша, курман айт, орозо айт майрамдары өтө шаңдуу өткөн. ”шул майрамдардын жүрүшү ырымдар менен коштолуп, жакшылык, молчулук каалоо, ырымдар аркылуу түрдүү көрүлмөк болгон жамандыктарды тазартуу жумуштары жасалган.

∆аз майрамы.  ыргыздар эртеде, нооруз майрамын "жыл ажыратуу" майрамы деп атаган. ∆ылды "жер айрылып чөп чыккан, желин айрылып сүт чыккан" көктөмдө, атап айтканда, жалган курандын 10- күнүнөн чын курандын 10- күнүнө чейин бир ай майрамдап ажыл ажыраткан. Ѕул таби€т майрамын көптөгөн ырымдар: ысырыктоо, аластоо, өпкө чабуу, жети даам менен көжө жасоо, жети үйгө айттоо, жаңы кийим кийүү сы€ктуу ырымдарды жасашып, жаңы жылга таза кирүү, жаңы жылдан береке- дөөлөт күтүү нээттерин туюнтушкан. “үлөктө майрамы деп кышкы байланган күлүктөрүн алып чыгып, түймөчтөрүн бузуп, карындагы сары майын жарып молчулдук эңсөө, молчулдукка буруу маанайларын көрсөтүшкөн.

∆ай майрамы. Үлүш жана шерине экөө тең ак түшүмдөрүнүн майрамы болуп, "ак төөнүн карды жарылган мезгил" экендигин ырастап, үлүштүн тогуз а€к кымызын ичип, бейпилдик, токчулдук, акка молчулдук каалаган ырымдарды жасашкан.

 үз майрам .  үздүн семизчилик кезинда, тайган, бүркүт, адис мерген менен коштолгон жоон топ алыска күндөп- түндөп жүрүп келе турган салбуурунга аттанышып, аңчылык эмгегин шаңга бөлөп, аң түшүмдөрү менен айылды майрамдатышкан. Ѕүркүт, тайган, мерген сыноо, тандоо чоң маарекеси болгон.

 ыш майрам. ∆аңы карды тосуп алуу, аны шардана кылуу максатында, айылдан айылга "карылык" аттуу оюн мелдешин баштап, жаштарды кылдаттык, кыраакылыкка машыктыра турган кыш майрамын өткөрүшүп, кыштын кыраан чилдесинде тууштуу жашоонун ырымдык жышанасын оюн менен өткөргөн. Ѕозо ачытуу кыргыз тамак- аш мадани€тындагы чоң табылгасы болуп, кышкы бакубаттыкты, бейпилчиликти "жоро бозо" аттуу майрам менен өткөрүшкөн.  ышкы жоро бозо өткөрүү, жайкы үлүштүн өткөрүлүү, башкарылуу тартиптери кыргыз коомчулугунун башкарылуу түзүмдөрүн элестеткенин айрыкча атап айтса болот. јл эми, кыргыздын майрам салтындагы ырымдарын ты€нактаганда, өндүрүш түшүмдөрүнүн мол болуусун эңсеген, молчулукка бурган ырымдары болгон.

4) бала өстүрүү салтындагы ырымдар.  ыргыздар тукум улоого өзгөчө маани берген. ”рпак өстүрүүнүн түрдүү көкшүндүктөрүн чогултуп гана калбай, перзент көрүү, аны соо катарга кошуу, жарамдуу адам кылып чыгуу эңсөөсүнө жетүүнүн ырымдарын иштеп, бала өстүрүүнүн рухий камылгасын көргөнү, бала өстүрүүдөгү түрдүү ырымдарынан даана билинет.  ыргыздын элдик түшүнүгүндө, ургаачылар менен балдарга илдет, мээнет тез жабышат делип, көбүнчө ырым жана тыйымдар ушуларды коргоо, сактоого арналган. “өрөбөс а€лдарды журтка таштоо, сунган а€кты аттатып кетүү, этегин жыртуу, бирөөнүн баласын көрсөтпөө сы€ктуу ардантуу ырымдарын жасаган. Ѕаласы турбагандарды үй кыдырып ун суроо, курак чапан кийгизүү, баласын "сатып алуу сы€ктуу ырымдарды жасап, перзентинин катарга кошулуусун эңсеген. Ѕаланын кандай болуусун кыргыздар эненин курсагындагы кезинен оңго оңторуп басууну көкөйүндө бек карманган. Ёненин эмнеге талгак болуусу, "жай талгак, ит талгак, эрке талгак, бүт талгак" түрлөрүнүн кайсынысы болсо да, талгакты кандыруу баланын болочогуна, мүнөзүнө таасирин тийгизет деп ишенилген. Ёне күчтүү нерселерди күсөп, ага талгак болсо (айбандардын сырттандарынын белгилүү мүчөлөрүнө) бала ошолордун мүнөзүн тартат деп карап, кандай жерден болсо да андай талгакты кандыруунун аракетин жасашкан. Ёне да болочоктогу баланын мүнөзүнө көөн буруп, жумшак, бошоң (маш быштакка окшош), ачуу (калемпир сы€ктуу) нерселерге талгак болуп калбоо ниетин бекемдеген. Ѕала курсакта биринчи кыймылдаганда, эне дароо күндүзү болсо күндү, тоону караган. “үндөсү болсо айды караган. јндай шарт болбосо, көркөм, сулуу нерселерди карап, баласынын улуу инсан, сулуу киши болуусунун ырымын жасаган. Ѕаланын болочогуна көңүл буруу ырымдарынын эң мазмундуусу бала кимди тартат дегенди оңторуу болгон: ымыркайды жерден алуучу; киндик кесүүчү; бешикке бөлөөчү; карын чачын алуучу; кыздын биринчи чачын өрүүчү а€лдарды тандап, эл ынанган ургаачынын узу, каадалуусун ымыркайды кармап-сермегенге ырымдап сунуш кылуусу да баланын ошолордун кы€л- жүрүмүн тартуусуна бурганы болгон. "јй толгоо, күн толгоо, соңгу толгоо" аталган толгоо түрлөрүнүн бардыгында, "көзү бозоруу" болот деген түшүнүк боюнча, куугунчу, мылтык сы€ктуу жин- шайтан жолотпос ырымдары иштеген. “олгоодо, илээшкени жок ургаачылар гана төрөгөн үйгө кирүү, башка а€лдар кокус кирип калса, толгоосун алып кетет деп бирдемесин алып калуу сы€ктуу ырымдар жасалган. ќозантуу ырымдары күчтүү болуп, негизгиси май менен оозантуу адамдын жакшылыктуу, ырыс- кешиктүү болуусуна бурганы катары каралат. јт коюуда, ат тандоо, кээ бир аттарды буруп, кыздан уулга, токтобогондон токтоп калууга буруп, Ѕурулкан, “октобек ж. б. койгон. ѕерзенттин кыркын чыгарууда тогуз чөмүч сууга кырк коргол, кырк кашык туз салып киринтүү, кырк курак чапан кийгизүү ырымдары, ууз тишин ырымдоо, тырмагын ырымдоо сы€ктуулардын бардыгы баланын өсүүсүнүн шыдыр, кемтиксиз болуусун ырым менен камтамасыз кылганы болгон. Ѕаланы бешикке салуу ырымы өтө шаңдуу иштелип: бешиктин үстүнө ? көрпөчө, ороочторуна кант, набат, кемпут (конфет), боорсок, өрүк өңдүү түрдүү таттуулардан чачыла чачат. Ѕешикке салынуучу уул бала болсо, чачылоонун ичине оң-сол, боЄлгон-боЄлбогон чүкөлөрдү, кыз болсо, шуру-мончок аралашытрып коЄт. Үч басымдан ашуун чүкө, чот, бычакты жасалган бешиктин бала жатчуу ичине коюп, анан бешикти силкилдетип "оң-оң оңбу?" десе, калган а€лдар "оң- оң!" дешип чурулдашып, чүкөлөрдү күлтүккө же бешиктин а€гынан жерге түшүрүшөт. јл кыймылды үч жолу удаа иштейт. јрча менен бешикти ысырыктоо ырымы иштелет. јндан соң, бешикке салуучунун оозуна май, нанды бурдата салып коюп, ал сүйлөбөй туруп баланы бешикке салууну ырымдайт. —үйлөсө, бала ыйлаак болуп калат деген ырым колдонулган. Ѕешикке тогуз катар жабуу жабат, жабуусу оор болсо, ошончо уйку берсин деген ырымы. Ѕаланын энеси бешиктин оң жагына туруп, бешикти кармап, төрдөн эшикти көздөй, эшиктен төрдү көздөй үч жолу жүгүнөт. Ѕаланы бешикке салып жатканда, үйдөн адам сыртка чыгып кетсе, ал бешикке салынып жаткан баланын уйкусун кошо алып чыгып кетет деп ырымдап, талаага адам чыкпай туруп бөлөө жумушун бүтөргөн. Ѕешикке салуу ырымы жана бешикти ээн таштабоо, бешикти куру терметпөө сы€ктуу ырымдардын иштелүүсү баланын таза жана илдетсиз чоңоюусуна жасалган ыкыластуу аракеттери болгон. јла жиптен тушамышын кыюу, күлүк балдарга тушамышын кыйдыруу сы€ктуу ырымдар баланын чыйрак болуусуна бурган аракеттер болгон. Ѕаланын колун адалдатуу ырымдары, тайга мингизүү аземи сы€ктууларды өткөрүү, баланын өз алдынча жашоосуна баштаган жөрөлгө ырымдары болгон. Ѕаланы туулган жерине оонатуу, киндигин кескендеги каны тамган топуракты түйүп алып жүрүү балдарды башынан мекен-жерин сүйүүгө баштаганы болгон.  ыз баланын чачын өрүү, кулагын көзөө салтындагы ырымдар, кыз бала биринчи этек кирин көргөндө, керегени кучактатуу ырымы эненин кыз тарби€лоодогу ыкыластуу жөрөлгөсүн көрсөткөн. јйтмак, кыргыздын ырымынын көбү бала өстүрүүгө арналган. ”шул мааниден караганда, ырымдардын калк ичиндеги ордун жөн карагалы болбойт.

3. “амак- аш ырымдары.

 ыргыздардын ойломунда, тамак- ашты ырыскы деп түшүнүлгөн. џрыскысын издөө, ырыскы табуу, ырыскыдан айрылбоо дегендердин бардыгы, ичер суу, же тамакты көрсөткөн. јдамдын ырыскылуу болуусун ырымдар аркылуу оңдоп, түздөп алууга болот деген элдик ишеним болгон. јнын үстүнө, ырыскылуу киши бактылуу болот деп, ырыскы- бакытты туташ ойлогон. џрыскыдан калбоону "ооз тийүү" аркылуу жетишүүгө болот дегенге ишенилген. ќшого алдына келген даамдан ооз тийбей өтө албаган. јлдына келген ырыскыдан ооз тийбөөнү кесирлик деп корккон. “амак- аш ырымдарынан төмөнкү нече түрү менен таанышалы.

1) тамак ырымдары.  ыргыздар тамак жасаганда, анын насип болуусун, аш болуусун ырымдар менен коштоп, тамактын сырлуу, оорактуу болуусун ашырган: казанга нан жапканда, көмөргөн казандын аркасынан шым кийбеген баланы өткөрбөө, ак сураганга арчанын көмүрүнөн салып ырымдап коюу; тунгуч айран уютканда, күмүш шакек жана башка нерселери ырымдап салып коюу; тамак ырымынын эң олуттуусу ооз тийүү: бышкан тамактан сунулса, сөзсүз ооз тийүү; эрте мененки даамды сөзсүз ооз тийүү; арнаган тамактан сөзсүз ооз тийүү; тойдон сөзсүз ооз тийүү; чачкан чачыладан сөзсүз ооз тийүү сы€ктуу ооз тийүү ырымдары көп чыккан. јл эми ооз тийүү ырым экен деп, талаадан келген конок, жаңы уюткан айранды, жаңы ачыткан кымызды, казандагы ашты, тойго арнаган тамакты үй ээсинен, арнаган адамдан мурда ооз тийүүгө болбойт. Ѕул адептик каадага кирип кеткен салт эсептелет.

2) устукан ырымдары.  ыргыздар мейман болууда, мейман тосууда болбосун, союш союуну каада билет. "кыргыз тойбодум деп таарынбайт, сойбодуң деп таарынат" деген макал ошондон калган. Ѕирок мал сойгон соң анын устуканын (мүчөсүн) тартуу эң башкы маселе катарында, тыкыр байкоодо болот. ќшону менен катар, ар бир устукандын ырымдары болот. Ѕир нечесин алып көрөлү. Ѕаш . Ѕаш алуунун (келин алуунун) жакшылык жышаны катары кудага баш тартат, ал баштын устуканын бербей алып кетет. јр кандай меймандарчылыкта, башты ургаачыларга тартпайт жана ургаачылар башты жебейт. Ѕаштын мүчөсү сөзсүз үй ээсине берилиши керек. Ѕаштын кайсы жерлерин жеш, кайсы жерлерин калтыруу эрежелери ырымдалган. Ѕашты куу баш кылып мүлжүп салса, жамандык күсөгөн ырым болот. ∆амбаш . ∆амбаштын көзөнөк башын устукан берүүгө калтырыла турган ырым бар.  ары жилик.  ыргызда көп ырымдалган жилик ушул болуп, эт салууда, кары жиликти ырымдап мурда салат; жолго чыгар кишиге кары жиликти алып берет; кары жиликтин сөөгүн жыйнап коЄт. —ебеби ал жолдун колдоочусу катары каралат.  ыз балага кары жилик берсе болбойт.  ары жиликти чакпайт.  ары жиликтин сагадагын ажыратпайт ж. б. дагы. ƒалыны төлгө ырымына колдонот. јтайын далы көрүүчүдөн бөлөк, далыны мүлжүп болгондон кийин дасторконго өкчөп, ал тик туруп калса, оомат келет деп ырымдайт. ∆аак. ∆аакты баштан бөлүп бышырбайт. ∆аакты кайнене- келин, эки абысын жебейт. “ил . “илди кыз бала жебейт, тилдин учун уул балага сүйлөөк болсун, тилдүү- тиштүү болсун деп ырымдайт.  улак . Ѕир баштын эки кулагы тең кесилбейт, кулакты балага тил алчаак болуусуна ырымдайт. ћоюн . јнын үлүгүнөн жыгач өткөрүп катырып койсо, ымыркай баланын мойну жакшы катат деген ырым бар. ќмуртка . ќмуртканын ар бир турумун ар нерсеге ат коюп ырымдап коЄт. јрка . ∆етим арканы атасы бар балага бербейт. Ўыйбылчак . Ўыйбылчактын чучугун чагып жесе, мээнеткеч болуп калат деп шыйбылчакты чакпайт. “өш . “өштүн күн тийбесин кесип алып, эшиктин башына чаптап жүрсө, үйүнөн күлүк ат чыгат деп ырымдайт. “өштү келинге арноо ырымы болгон. —өөк . ј€л киши сөөк ыргытпайт, итке да сөөк салбайт. —өөктү таза жерге төгүү керек. —өөктү тепсөөгө болбойт. —өөккө даарат кылууга болбойт. „үкөнүн эти . "тойсоң да томукту таштаба, ачсаң да ашык этин жебе" деген ырым бар. “омук. “омукту таза мүлжүп жесе, баласы сулуу болот деп ырымдалат.  өк боор.  ыз балага көк боор бербейт.  өк боор жесе, көк болуп калат деген ырым бар. „учук. ∆иликтин чучугун балага бербейт. „учук жеген бала ата- энеге чучуктан өткөзө сөз айтып калат деп ырымдайт. “аңдай.  ойдун башынын таңдайын бүт алып, аны кыздын алаканына чаап- чаап туруп жегизип жиберсе, кыз уз, иштүү болот деп ырымдаган.  ызыл өңгөч.  ыз бала кызыл өңгөч жебейт.  ызыл өңгөчтү жесе, күйөөгө жылаңач кетет деп ырымдайт. Ѕир соорунда, бир үй- бүлөгө окшош эки жилик тартылса, анын сөөгүн чакпай сактап алуу ырымы болгон. ”ча. ”ча ? кадырмандыктын белгиси катары ырымдалат. ”чага ургаачылар олтурса жаман болот. ∆ети атасын билбегенди учага олтургузбайт. ”чаны бөлүп таратуу айылында кадырманы, баалуу аксакалдары калбагандыктын шүйкүмү болот. ”ча уруулар биримдигинин символу катары ар кайсы айылдардын кадырмандарынын башын учага кошуу максатын көздөгөн.

3) идиш- а€к ырымдары. »диш- а€ктык ырымдары негизинен үй ичи буюмдарынын ырымы болуп, анда тазалыкты көздөгөн, ырыскыны талаага чыгаруудан сактануу ырымдарын негиз кылган: ашкана. јшкананын үстүнөн артылтып бирөөгө эч нерсе бербейт. јшканага эркек балдар кирбейт. јшкананын ичин көзү бар кишилерге көргөзбөйт.  азан .  азанды эшик жакка кыңыр аспайт.  азанды талаага капкаксыз таштабайт. ћал барда казанды короодо көтөрүп баспайт.  өтөрүп басса, желиндүү малдын желини ооруйт деген ырым бар. “уз . “уздукту аттабайт. “уз аттаса, сокур болот деп ырымдап коркот. „өгүн . „өгүндү эр жак капшытка койбойт. “уткуч . “уткучу тепсебейт. “уткучту бийик жерге илип коюлат. Ѕир үйдүн туткучун бөлөк бирөө кармап казан асканда: "туткучтун ээси айылга кетти",- деп ырымын айтып кармайт. Ѕолбосо, туткуч "ээм өлүптүр",- деп үмүтсүз болуп калат имиш. “үпкүч . “үпкүчтү теппейт. “үпкүч тепсе кулагы ооруйт деп ырымдайт. —упура . —упураны тепсебейт. —упурага бала олтургузбайт. —упураны ким жайса, ошол жы€т. Ѕашка бирөө жыйса, супура: "мени жыйган киши өлүп калыптыр",- деп ойлойт. Ёэсин жоктойт. Ёгер супураны башка киши жыйса: "ээси айылга кетти",- деп ырымын айтып жы€т. ƒасторкон . ƒасторконду оң салат. “етири салса, бата тетири кетет имиш. ƒасторконду аттабайт. ƒасторконду тепсебейт. јттаган кишинин буту- колуна закмыт жетет деп ырымдайт. ƒасторконго кол аарчыбайт. ƒасторконго колу май болгондо, суу колун аарчуу каадасыздык болот. ƒасторконду жыйбай туруп бата алынат. Ѕата дасторкон аркылуу тийет имиш. —аба. —абаны сураган элге бербейт. —абаны берсе, ошол үйдүн көрөңгөсү какшыган болуп калат деген ырым бар. јш такта - нуургуч (үбөлүк). јш тактаны нургучунан бөлөк койбойт. “актаны нургуч менен какпайт деген ырым чыккан. »т а€к. »т а€кты тепсе, кесир болот деген ырым бар. “ери. ћал союучу союп болгон малдын терисин текши жайып, бычак менен бир сыйра кырып тазалап койсо, бели оорукчан болбойт деп ырымдайт.

4. “өлгө- белги ырымдар.

∆ашоодо адам жана таби€ттагы башка заттардын кээ бир аракет, жоруктары иштин жаман- жакшы болуусуна карата белги болот, же ошол көрүлгөн аракет, белгилерди жакшылыкка жоруу жумуштары иштелген. Ѕолуп да, бир нерсени алдын билүү, жакшылык жагын көрсөтөбү, жамандык жагын көрсөтөбү? дегенди билүү максатында төлгө салынат. ќшол төлгө белгилерин оңго буруу аракеттери боюнча ырымдар иштелген. јлардын кээ бир түрлөрү менен таанышалы.

1) төлгө ырымдары.  ыргыздар кандайдыр санаа, сарсана тартканда, кадиктенгенде төлгө салып өзүн жоокаган. јл төлгө кылган нерселери көп, аларды ырымдар менен оңго мойнун бурган. “өлгө кылган нерселери негизине: баланын оң бутун көтөр деп, жакшылыкка төлгө кылып ырымдайт.  өмөч төлгө, камыр төлгө, таш төлгө, чий төлгө, бычак төлгө, буудай төлгө, ыйлаак төлгө, туз төлгө, карышкырдын тарамышы, эл көчөр коңуз, далы көрүү, чүкө карчоо, куубу-суубу? деген сы€ктуу төлгөлөрдү урунуп, алар оң чыкса, оң ырымдарды, төлгө төп чыкпаса, аны оңторуу ырымдарын жасашып өздөрүнүн санаасын жеңилдеткен.

2) белги ырымдар. Ѕелги дегенде адам- айбандардын кээ бир аракет жана мүчөлөрүнүн аракет белгилерин көрсөтөт.

(1) адам белги ырымдары: бала белгилери. Ѕала чүчкүрсө, "ак чүч! кам санаба!"- деп оңго бурап ырымдайт. Ѕала аласынан аркасын караса, алыстагы кишиси келет дегенге ырымдайт. ћүчө белгилеринен: баланын көзү чоң болсо, коркок чыгат; баланын кулагы чоң болсо, баатыр, ырыскылуу болот; кежигеси чуңкур бала кежир, кыйык болот; бөбөк тилин чыгарып көргөзсө, атасына байлык тилеп жатат деп ырымдайт; кыздын маңдайы кең, ачык болсо, алыска күйөгө кетет деген; бала дайыма көмкөрөсүнөн түшүп уктаса, бай, дөөлөттүү болот; колун жуумп алып уктаса, өзүнө тың, элге бакыл болот; колун ачып уктаса, март болот; көзүн ачып уктаса, алган жары сулуу болот дегендерге ырымдаган. ћүчөл. ћүчөлүндө кандайдыр опуртал болот деп карап, алыс сапар тартпайт; кызылдуу кийим кийип, кызылдуу буюм урунуп, кызылдан жип- шуу, мончокторду асып, байлап алат; кызылды көргөндө, мүчөлү болгон адам алдакачан кызыл- тазыл болуп канга боЄлуп, кырсыкта учургандай көрүнөт экен да, илээшкен- угушкан ташып келүүчүлөр тигил мүчөлдөгү кырсыкка кабылып болуптур деп жаздым карап, кайталап балаа- казалуу оку€га кабылтпайлы деп кетет имиш. “үш. ∆акшы түш "эр эшек түшөбөйт, катын пахта түшөбөйт", түшөсө жакшылык болот. ∆аман түш көрсө: "түшүң түлкүнүн богу, өзүң иттин богу бол!"- деп жоруп коЄт. —өз. —уук сөз айтса: "жаман сөзүң оозуңан чыгып, жакаңа жармашып калсын! түф, түф!" деп сөзүн жандыра ырымдап айтат.  өз.  өз тартса: "жакшылыкка тартсаң тарта бер,\ жүрөк сүйүнүп кош болсун.\ ∆амандыкка тартсаң тартпай кал,\ каткан чөптөй катып кал, куураган чөптөй куурап кал!"-деп күбүрөп айтып, кичине куу чөптүн пырын шилемейлеп тарткан жерге жабыштырып ырымдайт. ћүрү. ћүрү тартса: "жаңы кийим кийет экенсиң, жакалуудан тон, жарашыктуу кийим кийет экенсиң",- деп жоруп коЄт. ћурун. ћурду кычышса, эт жештин белгиси катары ырымдалат. јлакан. јлаканы кычышса, киреше кирет деген белгиге жоруйт. “аман. “апаны кычышканда, узун сапарга чыгуунун, жол жүрүүнүн белгиси деп жорулат.  улак. ќң кулак ысыса, туугандары кебин кылып жаткандын белгиси. —ол кулагы ысыса, душмандары ушагын сүйлөп жаткандардын белгиси катары ырымдап: "жакшылыктан кеп кылсаң тоюңа барам,\ жамандыктан кеп кылсаң өлүмүңө барам.\ ћени жамандсаң,\ кара жер тамандап кал,\ кара өгүздү минип,\ кара чаар жылан камчыланып,\ өлүгүңө өкүрүп барайын" деген сөздү күбүрөнүп ичтен айтып коЄт.  улагы чыңырса: "айда бир терек бар имиш, ошондо кишинин атынын баары жазылат имиш. —уук кабар жаман санаганга, кара санатайга кет!"- деп ырымдайт. ќоз. ќозу тартса, жаңы даам, жаңы ырыскыга ооз тийет, жакын туугандары менен сүйлөшөт деп ырымдайт. „акап кетсе: "майга ? сүткө, жаңы этке чака" деп ырымдап коЄт. “илин тиштеп алса, жакын адамдарынан ачка калган окшойт деп жоруйт.

(2) айбан белги ырымдары: ат байлалуу турган жерден куйругун чачып берсе, узун жол басат; ат кошкурганда: "түшө, түшө" деп, колго камчы менен чаап коЄт; жылкы мурдун тартса, жамандыктын белгиси деп, жаман жышаана көрөт да "шиш мурдуңа"- деп ырымын кылып коЄт; төө бышкырынса, жаан же кар жааштын белгиси катары көрөт; кой беймаал үрксө, короону ысырыктап коЄт; кой түйнөк болсо, сойгондой төрт бутунан жиремиш болуп ырымдап: "чык түйнөк, чык түйнөк!"- деп жеңил нерсе менен ургулап айдактап коЄт. “үлкү ийнин карап отуруп үрсө котур болот; ит беймаал улуса: "ниетиң башыңа көрүнсүн, кет!"- деп итти та€к менен уруп ырымдайт; ит мурдун тартса: "мурдуңа шиш!"- деп бек айтып ырымдап, тап берип алыска кууп жиберет. »т чөп жесе, "илгери басардын ити чөп жейт.  едээри кетердин келини ууру кылат",- деп жакшылыкка ырымдайт; короз беймаал чакырса, короз түндө чакырса: "жамандык сага көрүнсүн!"- деп мойнун үзүп таштайт; шум куш ? эчки маарек, баюулу, бабырган дегендер үн салса, ошол доош чыккан жакка чычала ыргытып, кыйкырык салып: "караңгы түн менен кет;\ кара суу менен кет.\ „аңдаган көл менен кет,\ чаңырган үн менен кет!"- деп ырымдап коЄт; сагызган сайраса: "ак сүйлөсөң оозуңа майлуу бок, кара сүйлөсөң оозуңа темир ок!",- деп угуза айтып ырымдап коЄт; үйгө жылан кирсе : "ак жалгасын, жакшылык болсун!" деп ак чачылып, секин үркүтүп, шилеп талаага айдап жиберилет.

(3) үй ичи белги ырымдары. Үйдүн туш тараптары жана үй эмиректердеги белгилерге караткан ырымдарды көрсөтөт. “өр. Үйдүн эң оорактуу, а€р мамиле жасалар тарабы. “өргө күйөө- келин , жаштар олтурбайт, түндөсү төргө орун салып жатпайт. јзадар ургаачылар төрдөгү жүктү карап (тетири карап) кошок кошот. ƒемейде, төрдү карап олтурууну шүйкүмү бузуктук катары ырымдайт. ”лага. Үйдүн оорагы пас, "басырык" тарабы. ”лагага улууларды, кыздарды олтургузбайт. ”лагага казан- а€к жана тамак- аш коюп албайт. ”лагада олтуруп тамак ичпейт. Ёр жак. Үйдөгү эр бүлөлөрдүн орду болуп, эр жакка мейман ургаачылар олтурбайт. Ёр киши өлсө, сөөгү көшөгөлөнүп эр жакка коюлат. Ёр жакка казан- а€к, чөгүн коюлбайт. Ёпчи жак. Үйдөгү ургаачы бүлөлөрдүн орду, казан-а€к жак болуп, эркек кишилер эпчи жакка өтпөйт, эпчи жакка олтурбайт. ”ргаачылардын сөөгү эпчи жакка көшөгөлөнүп коюлуп узатылат. Ёпчи жакка ээр- токум сы€ктуу ат жабдыктары коюлбайт.  оломто. Үйдүн как чордону, коломто адамзат сыйынган оттун орду. Үйдүн ырыскы- шыбагасы чогулган жер, кут үйдүн коломтосуна түшөт имиш.  оломтого балит нерселерди таштабайт, күлдү басырыкка төкпөйт.  өчкөндө, коломтону тазалап, коломтого май тамызып көчөт. "коломтону булгагандын а€гы сай таппайт, күлү дөдө болбойт" деген акылы€ сөз чыккан.  оломтонун бою таза кармалгандыктан, тамак көтөрүү эм-домун иштегенде, коломтонун боюндагы жерге колдун учун үч жолу тийгизип, тамакты көтөрүп домдоп коЄт.  оломтодогу отко суу куюп өчүрбөйт.  оломтодо отту өчүрүүгө туура келсе, өзүнүн чычалалары менен чабыштырып өчүрөт.  оломтону аттабайт. “үндүк.  оломтонун как үстү, үйдү көтөрүп турган ыйык жер. “үндүктү көтөргөндө, эр жак капшыттан алып көтөрүү, түндүктү аларда да эр жактан керегенин башына баканды тийгизбей алуу ырымдары болот. Ёгер керегенин башына бакан тийип калса, жолдо жүк оома болуп калат деп ырым кылынат. “үндүк жабуу күндүзү чүмкөлгөн бойдон калса, үйдө сак адам калбаптыр дегендин шүйкүмү болот. „ай. „аманын чоңу чыныдагы чай ичинде тик туруп калкыса, үйгө же ошол чай ичкен кишиге мейман келет экен дегендин белгиси катары ырымдалат. Ѕычак. Ѕычак мизи чалкалап түшсө, короодогу малдан чыгаша болот экен, беймаал мал союлат деген белгиге жоруп, дароо оңдоп ырымдап коЄт.  амыр. ∆ууруп жаткан камыр табактан ыргыса, үйгө мейман келет деген белги болот. Ќан. Ќанды табакка салганда, дасторконго койгондо, аркасы менен коюлса болбойт. Ќанды ыргытпоо, тепсебөө керек. Ќан жерге түшүп кетсе, дароо эңкейип алып, аны үч үйлөп, тазалап ооз тийүү ырымы болот.  өлөш.  өлөш чечилген жерде, оозу жерге, таманы үстүнө көмкөрүлүп калса, дароо оңторуп коюлат. »ч кийим. “етир кийилип калса, ошол бойдон үч күн кийип, анан оң кийүү ырымы болгон. ∆ууркан. “өшөк жыйылбай калса, төшөктө жаткан оорулуунун шүйкүмү көрүнөт. ∆ыйылган жүк куласа, оомат келет деп ырымдайт.

5. ”бакыт тандоо ырымдары.

Ѕир күн, бир жума, бир ай, бир жылдын ар биринин өзүнчө аталышы жана өзүнүн мүнөздөрү болгон. ќшолорго жараша, ырымдар чыгып, убакыттан пайдалануу, сактануу түшүнүгү менен жашаган. јлардан алып көрсөк:

1) убак ырымдары. Ѕир күндүн ар бир убактынын (саатынын) да белгилери бар. ќшого убак тандоонун өзүнчө ырымдары калпташкан.  ыргыз бир күнү- түндү 34 убакка бөлгөн. ќшонун ичинде бир нече убакты ырымдаган. "сааты чыкканда, саат болду" ,"беймаал убак" деген түшүнүктөр калпташкан. —аар. —ааркы ырысыкыны улук билүү ырымы бар. Ёрте менен күн чыкканга чейин төшөктө жатпоо, себеби, күн чыгардан мурда ойгоо кишилерди тирүүлөр эсебине, жаткандарды өлүүлөр эсебине саналып кетет имиш деген ырым бар. Ёрте менен күн кызарса: "элиңди жоо чапкандай күйүн",- деп ырымдайт. “үш. „ак түштө бир иш баштабайт жана жолго чыкпайт. „ак түштү сааты тошкон маал, анда ак жол болбойт деп ырым кылат. „ак түштө өлгөн адамдын намазын түшүрбөй, түш оодуруп намаз түшүрөт. ќоруну түш оогондон кийин сурабайт. “үш оогон маал эртесинин маалы катары саналып кетет.  еч.  ечкурун күн кызарса: "келиниң эркек туугандай сүйүн",- деп күүгүмдө жатпайт.  үүгүмдө колуна иш албайт.  үүгүм талашта садага чабуу ылайыктуу. Үч зобал убактында баланы каргабайт, шүйкүмү бузук сөз айтпайт. “үн.  араңгы түндө, демейде, бирөөнүн үйүнө кирбейт. ∆амандык кабар алып киргендин ырымы болот.

2) күн тандоо ырымдары. Ѕир жуманын ар бир күнүнүн белгилери бар. јл белгилер ырымдар болуп, күндү ырым кылгандар анда бекем турат. Ѕирок жакшы эмес белгилери бар күндөрдү түш оодуруп өткөрүп жиберилди деп эсептейт.  үн тандап ырым кылуучулар түш оогандан кийинкисин эртеңки күнгө карай жоруп эсептейт. "јйдын тогузунда токум салба!" деген тыйым ырымы колдонулуп, ар кандай айдын тогуз жаңысында, сапар тартуу, көчүүгө болбойт деген күн тандоо ырымы болгон. ƒүйшембү. Үй салуу сы€ктуу ак ниет иштерди ушул күнгө тандайт. Ўейшемби. “ой- төркүн шейшембиде өтөт. Ўейшемби жалгыздын күнү деп, жалгыздар тилек тилешет. Ўаршемби. Ём- дом күнү, эмчи- домчулар ушул күнү эм- дом иштерин алып барат. ћал биттөө иши да шаршембиде болот. Ўаршемби күнү узун жолго чыкса жакшы болот. Ўаршемби күнү той жасабайт. Ѕейшемби. Ѕейшемби күнү суу өйдө көчпөйт. Өлүктөрдүн күнү деп, назыр- чырак, жыт буратуу күнү кылат. ∆ума. ∆ума күнү суу өйдө көчсө болбойт. ∆ума күнү ылдый карап көчсө, казаны сынат, же катыны өлүп калат деп айтылат. ∆ума күнү той жасабайт. »шемби. "иштин башы ? ишемби" болуп ак тилек иштер башталат. Ѕирок ишемби күнү чач албайт. "ишемби күнү доңуз да кылын жерге түшүрбөйт" деген ырым бар. "жума жааса, ишемби ачылат, ишемби жааса, качан ачылат?" деген жаандын белги ырымы бар. ∆екшемби. “ой- төркүн, жакшылыктуу иш баштоо, оюн- зоокторду өткөрүүгө ылайык келе берет.

3) жыл тандоо ырымдары. ∆ылдын белгилерине карай, нарктуу жыл жана нарксыз жыл деп атаган. ћалчылык, дыйканчылык иштериндеги түшүмдүү, мал чыгашасыз болуу жагы жылдын наркын чендеген.  ыргыз 12 айды атаган айбандардын мүнөзүнө карай, мындай жоромол кылып, ошол жылдын мүнөзүн эскертип: чычкан жылы. Ќарктуу жыл келет, эгин түшүмдүү чыгат, мал семиз болот, эл ток болот; уй жылы. ”йдун өзүнө жакшылыктуу болбойт, уйга багуу жукпайт, уйга кырсык көбүрөөк келет; барс жылы. —огуш көп болот; коЄн жылы. ∆ыл жеңил келип, тумоо- бучкак аз, нарктуу жыл болот; улуу (балык) жылы. ∆аанчыл келип, шамал аз чыгат; жылан жылы. џшкырыктуу жыл болуп, шамал көп чыгат.  ырсыктуу, согуштуу жыл болот. ∆ылкы жылы. Ўамалкөй жыл болуп, жут жыл келет.  ой жылы. Ќарктуу жыл болуп, элде токчулук, заманы мамыр болот; мечин (маймыл) жылы. ∆еңил, нарктуу жыл болот; тоок жылы. ∆ут көбүрөөк болуп, ачарчылык болот. »т жылы. Ѕир кыйла нарктуу келип, токчулуктун жылы болот. ”рушчаак жыл болот. ƒоңуз жылы. Өтө нарктуу жыл болуп, мал семиз, эл ток, заман тынч өтөт.

6. “үс тандоо ырымдары.

 ыргыз ырымдарынын ичинде түс тандоо, түстү жашоосуна, болуп да жакшылык, жамандыкка карата жоруп, ырымдап колдонуусу өтө күчтүү болгон. “үс тандоо кыргыздын улуттук мүнөзүн айкын көрсөтүп бере алган. јнда, түстөр жөнүндөгү ырымдар менен таанышалы.

1) ак түс. јдалдыктын, тазалыктын, жакшылыктын, калыстыктын түсү деп ырым кылат. јр кандай жакшылыкка ак байлайт: жаңы тигилген өргөнүн чамгарагына; насилге койгон ата малдын көкүлүнө; тойго арнаган малдын мойнуна ак кебез байлайт. ∆акшылык күндөрү ак жоолук салынат, ак элечек кийет, ак калпак кийет; жакшылыкка ак чачылат. "ак иш, ак нээт, ак сүйлөө, ак көңүл, ак жүрөк" деген сөз айкаштары колдонулат.

2) кара түс. ∆амандыктын, караңгылыктын, азаптын, азаанын, жоонун (кара жоо), кастыктын белгиси катары карайт: күйөсү өлгөн а€л кара кийет, "эр намыс үчүн жоого тийет, катын намыс үчүн кара кийет"; "караң күн башка түштү, карандай какшады" деген сөз айкаштарындагы "кара" эң жаман күндү элестетет. "кара санаа, кара көңүл, кара жүрөк, кара нээт, кара өзгөй" деген сөз айкаштары "бузуку, жаман, мээрсиз" деген өтмө мааниге өткөн.

3) кызыл түс. Ѕоорукерликтин, кайрымдуулуктун, жаштыктын, кыздардын символу катары карайт. "кызыл" у€ңдыктын, у€лчаактыктын түсү болуп: "бети кызаруу, бетинин кызылы бар" деген сөз айкаштары менен туюнтулат. "кызыл" ургаачыларга өкүлдүк кыла турган түс болуп: "кызылды көрсө кы€ өтпөйт", "агынан уул, кызылынан кызы бар" деген учкул сөздөн көрүнөт. јштыктын түшүмүн кызыл атайт. Үйдүн ичин кызылы көп жасап "кызыл- тазыл үй" мээрлүү көрүнөт.

4) көк түс. —ыйынуунун, эм-домдун түсү, бийиктикти, тажаалдыкты туюнткан түс, катары каралат. јсманды "көк" атап, көккө, көк теңирине сыйынылган.  өк бээни "ак боз" атап, түлөөгө, антташууга чалган.  өк чыбык кыйып антташкан.  өк ташка олтуруп каргаса, каргыш катуу тийет деген түшүнүк болгон. "көгөрүү, көк бет, көк" сөздөрүндө "өжөр" мааниси көрүнөт.  өк бышкандыктын, көкшүндүктүн түсү болуп, жашангандар (улгайгандар) тебетейинин төбөсүн, калпагынын кизегин көк түстүү кездеме менен жасаткан. ∆ашанган киши кайтыш болгондо, анын үйүнүн чамгарагына көк желек сайган.

5) жашыл түс.  өркөмдүктү, жаңылыкты, жаштыкты туюнткан түс. ∆ашыл көбүнчө жайкы көрүнүшкө, өсүмдүктүн молдугуна өкүлдүк кылат. ∆аштар калпактын ичине жашыл, кызыл топу кийинет.

6) сары түс. Ёскиргендиктин, санаанын, оорулуунун түсү болуп, сары түс кыргызга жагымдуу түс эсептелбейт. "сары журт, сары короо" дегендер эски журтту туюнтса, "сары санаа" убайымды туюнтат. —ары түстүү малды садагага арнайт. ∆акшылыкка сары түстүү нерсени бербейт. “үшүндө сары түстүү нерсени көрсө ооруйт. —арыдан кийимди сейрек кийет.

7) боз түс.  ошунду түс болуп, ак эмес, кара эмес түстү боз түс дейт. јл толбогондукту, чонукпагандыкты, көрүмсүздүктү белгилейт. "боз бала, боз катын" деген сөз айкаштары башынан иш өтпөгөн, бышпаган деген маанилерде келет. "боз талаа" дегени да чөбү жок, купкуу талааны көрсөтөт. "өңү боз, кызыл өңү бозорду" деген сөз айкаштары бетинин кызылы качты, кызылы кетип, өңү жок болду деген маанилерде колдонулат. Ѕоз түстү кыргыздар коошабас түс катары ырымдайт. "бозала болуу, бозоруу" болуп айтылат.

8) куу түс.  ошунду түс болуп, кыргыздын ойломунда, кубулмалуу, өңүнөн айныма, көзгө суук көрүнгөн түс эсептелет.  үндө калып, өңүн оңдурган нерселерди куу түскө жоруйт. "куу сөөк, куу жыгач" деген сөз айкаштарында, өңү- түсүнөн ажырап какшаал болгон сөөк менен жыгачты элестетет. "куу" кишиге карата айтылганда, "качан болсо өзгөрүп алма, өңүнөн айныма" деген мааниге иштеткен. "жерди суу бузат, элди куу бузат" ал "ак түстөгү" арам айбандарды "куу" деп атаганы да "актан айныган" деген маанини менен атаганы болгон. јлсак, "куу эшек, куу ит" ж. б. "куу" түсүн "ечтеңкеси жок" деген мааниге иштетип, "куу этек" (бала төрөбөгөн), "куу баш" (баласыз) сы€ктууларга колдонгон.  уу түсү жагымсыз түстөргө белги кылынган.

7. —ан тандоо ырымдары.

—ан санагын кыргыздар тээ Ёне- Cай доорунан колдонгону андагы ташка тамга баскан жазууларында турат.  ыргыздар жуп санды туюк сан катарында караган да, так сандарды калыстык сандары, алсак, жуптар биригип алса, так калганы ортодо калыс болот. “ак сандар төлгөнүн сандары, ырымдардын сандары катары колдонулган. “ак сандар өсүүнүн, көбөйүүнүн сандары болуп, "бир жуптан ? ургаачы- эркектен, бирөө чыгат", көбөйөт деген түшүнүк боюнча так сандар ыйык каралган. “аби€тты байкаганда, ай санагында, так сандардан "тогуз, жети, беш, үч, бир"лерди айдын аттарын атоого тандап алган. ƒегинкиси, так сандарды ыйык сандар деп ырымдаган.

1) бир. “ак сан, сандын башталышы, жалгыз деген маниде. ∆аратканды теңөөсү жок ? жалгыз, күн жалгыз, ай жалгыз, жер жалгыз, адамда бир эле баш, бир ата, бир эне, "туулмак ? бир, өлмөк бир" бир ыйык сан болгон.  ыргыздар жалгыз баланы аздектеп, анын көөнүн көтөрүү, кимдин баласы болсо да "жалгыз ту€к" деп аЄо мамиледе болгон. ∆алгыз кызга эм-дом иштерин жасаткан. ∆алгыз даракты кыйбайт, жалгыз кайберенди атпайт.

2) үч. “ак сан. Үч саны үч бурчтук менен белгиленген. Үч бурчтук кебете жүрөктүн элеси катары касиетке өткөн.  орккондорго жүрөк кошуу максатында, үч бурч тумар жасаган, үч бурчту дайыма "тумарча" кыргыздын ыйык белгиси болгон.  ыздын кулагынан алгач көзөп, сөйкө салганда үч бурчтуу күмүш сөйкө салган, туштуктун жүрөкчөсү, а€к каптын, баштыктын жапкылары жүрөкчө, үч бурч болгон. Ўырдактын оюулары, ак карасы, сайманын түрлөрү үч бурчтуктар менен болгон. Ѕолуп да, "үч журт" өтө кадырланат ? ата журт, аны "илиги" деп атайт; тага журт, аны "жилиги" атаган; кайын журт, аны "моюну" деген. јр кандай адамдын ушул үч журту "илик, жилик, чатыш" болуп, качан да болсо, ошол адамга түз байланат.

3) беш. “ак сан.  олдун салаасы беш болгонуна, адам "беш пай пир" тутунганына беш саны ыйык болгон.

јдамдын беш пай пири:

1. ∆ери ? киндик кан төккөн жери, ата мекени, учкан у€сы болуп, адам эмес, "түлкү у€сын карап үрсө, котур болот" делип, пир тутунган; 2. јтасы ? ата, чоң ата, та€та, кайната, а€ш ата, киндик ата, өкүл ата болуп айтылып, аталардын алдынан кы€ өтпөй пир тутунган; 3. “айы ? бүт эле энесинин уругундагылар болуп, "эр тайын тартат, ит атасын тартат" деп, адамдарды тайына карай сапатын белгилесе, ар кандай адам тайын пир тутунган;

4. Ёли ? аталаштар, уругу, уруусу, улуту, тектеш улуту, бир адамзат дегендерди эл атаган. "эл деген мазар, элден чыккан азар" деп, элге тил тийгизбес ыйык көргөн;

5. ”стазы ? "а нын" сыныгын үйрөткөндөн тартып, билим берген мугалими, усталыкка, уздукка үйрөткөн устасы, са€пкерлик, мүлүшкөрлүккө үйрөткөн, мергенчилик, малчылык, дыйканчылык өнөрлөрүн үйрөткөн устаттары, комузчулукту, ырчылыкты, жомокчулукту үйрөткөн тарби€чылары устаз аталган.

4). ∆ети. “ак сан.  ыргыздар ыйык сандардын ичинде өтө эле ыйык, көп колдонулганы ушул жети саны болуп эсептелет.  ыргыздын ойломунда, бир ай жети күнгө бөлүнүп, ар бир күндүн өзүнчө касиети кайталангандыктан, атап айтсак, дүйшөмбү өз касиети, ишемби касиети менен жети күндө бирден көрүнгөндүктөн жети саны ыйык сан болуп колдонулган түрү бар.  ыргызда жети атасынын атын билүү, ал жети атасын: "ата, чоң ата, баба, кубаары, медери, жотосу, жетеси" деп атаганы, кыргызда жети саны ата- жотосунун саны катары өтө ыйык сан болгону көрүнөт.  ыргыз ырымында: тилек тилеп жети күн мойнуна бото байлануу; жети чыбык сындырып антташуу; төө тууганда, жети күнгө чейин үйдөн от чыгарбоо; өлгөн кишиге жети кетмен топо салуу; нооруз көжөгө жети даам салуу; айтта "жети кадам басып, жети үйгө айттоо"ну парыз көрүү; ырымдап турбаган баласын бирөөдөн сатып аларда, ал кишиге жети күн бактыруу, сатып аларда жети нерсенин атын айтып сатып алымыш болуу; бертикке, ырымга ун сураганда, жети үйгө баш багып суроо; тушамыш кыйдырганда, жети бала чуркоо; жаңы келин кайнатасына жети күн жүгүнүп көрүшүү; жаңы келин жети күн эрте менен жети үйдүн түндүгүн тартуу сы€ктуулар бүт жети менен белгиленген. ∆ети мүчөл жаш (85) өтө ыйык мүчөл болуп, андан кийин жашын, мүчөлүн санабай, "жети мүчөл жашаган адамда эмне сын барЕ" деп ырымдаган.

5). “огуз. “ак сан. џйык санынын бирөө. “огуз саны кыргыз ойломунда, көптүктүн, көбөйүп арбуунун сандык ойлому болуп, тогуз ай, тогуз күн, тогуз саат курсак көтөрүү, толгоосун да "тогуз толгоо" деп атаганы, ошол тогуздардан улам баланын төрөлүшү, көбөйүшү болгондуктан, тогуз ыйык сан болсо керек. ƒагы бир өзгөчөлүк, "тогуздап" деген туунду уңгу менен "көптөгөн" деген маанини туюнткан. “огуз өтө ыйык болгондуктан, "айдын тогузунда токум салба!" деген тыйым ырымы колдонулуп, ар кандай айдын тогуз жаңысында, сапар тартуу, көчүүгө болбойт деген күн тандоо ырымы болгон.  ыргыз ырымында, баланын кыркын чыгарганда, тогуз чөмүч суу куюп, тогуз ууртап жуунткан. Ѕаланы жаңыдан бешикке салганда, бешикти тогуз катар нерсе менен жаап, терметкен.

6) кырк. ∆уп сан.  ыргыздар жуп сандардын ичинде ушул кырк санын ыйык сан катары караган. јнын ыйык сан болуп калышы, эң негизкиси, кыргыз тутуму кырк уруудан куралышы менен тыкыс байланыштуу болушу мүмкүн.  ыргыздын ооз эки чыгармачылыгында, оку€лар 40 күн, бир нерсенин мөөнөтү 40 күндүк болуп айтылышы 40 санын аздектегени эле.  ыргыз ырымында: баланын 40 күндө кыркын чыгаруу, анда 40 кашык туз куюп жуунтуу, кырк курак чапан кийгизүү, кыркына чейин жуунтпоо, атын атап чакырбоо сы€ктуу ырымдар иштелген; өлүүчүнү жайына койгондон кырк күндөн кийин ичи жарылат деп эсептеп, кыркын өткөзүп, рухуна бата кылдырган, азадарлар сакалын алган, жакындары чай ичирип барган; кыргыз эсепчилигинде, кыш чилде 40 күн, жай чилде 40 күн, үркөрдүн жерге кириши 40 күн болуп саналган.  ыздын чачын 40 чач атап, "кыздын кырк чачы улуу" деген нуска болуп айтылган.  ыздын кырк чачы: жаак чачтары үчтөн алты тал; төбөсүнө экиден төрт тал, арка (кежиге) чачын тегерек отуз тал майда өргөн; кыздын кырк тал чачын ак (пахта) менен учтап, мончок өткөрүп бекиткен.

8. ∆ак ырымдары.

 ыргыздар өзүнүн бет жагын "алды жак", бет жагынын тетири жагын "арка жак", оң кол жагын "оң жак", сол кол жагын "сол жак" деп белгилейт. Ѕул адамдын жактары өзүнүн жашоосунда көптөгөн ырым- тыйымдарды калпташтырган.

1) алды жак. јдамдын бет маңдайы, басар жолу бар жагы, күрөш кылуу, ар кандай нерсеге бет келүү жагы, жетер максаты катары карап, келечекке өкүл кылат. јлды жакты ырыскы, дөөлөт катары ырым кылат. ќшого, "алдыңды мал бассын, аркаңды бала бассын!" деген батада, алдында айдаган малы болсун, аркасында ээрчиген баласы болсун деген маанини туюнтканы болгон.

2). јрка жак.  өмүскө жагы болуп, арка жак, көбүнчө, тарыхка, салымга өкүлдүк кылат. "аркаңда эмнелер калды?", "аркаңда ээрчиткениң барбы?", "изин басуу" деген сы€ктуу сөз айкаштарында, арка жак тарыхка ырым кылынат.

3) оң жак.  ыргыздар ырымында, оң жакты ийгиликтин башталуу жагы эсептейт.  ийимди оң жак жеңинен мурда кол салат. Ёшиктен кирерде оң жак бутту мурда босогодон аттайт. “амакты оң колу менен жеп, оң колу менен сунат.  өрүшкөндө оң колун берет. Ёр киши а€лынын оң жагында жатат. ”наага минерде, оң бут унаага мурда артылат (унаанын сол жагынан өзөңгүнү сол бут менен тээп, оң бутту ээрге мурда чыгарат). "оң жак" дегендин дагы бир мааниси "эптүү жак" дегенди түшүндүрөт. ћисалы, унаанын "оң жагынан мин", малды "оң жагынан саа" дегени эптүү жагынан мин, эптүү жагынан саа дегени болуп, ал унаанын, малдын сол жагын көрсөтөт. "ишти оң кыл", баланы бешикке салып бөлөп: "оң! оң!"- деп терметкени бүт эле "жакшылыкка бурул" деген маанини берген. јдамдын оң жак мүрүсүндө периштеси жүрөт экен да, сол жагында шайтан жүрөт экен.  ыргыз ойломунда "оң жак" жакшылык жак деген түшүнүктү берет.

4) сол жак. “етири жак. “амакты сол колу менен жеген, ишти сол колу менен иштеген адамдарды "сологой" атап, айыңдаган. Ѕаланы кичинесинен сологой болбоого үйрөткөн. “амакты сол жагынан сунбайт. ”наанын оң жагынан мингенди тетири жагынан минди деп айыңдайт. јдамдын сол жак мүрүсүндө шайтан жүрөт экен да, ал дайыма азгырып турат экен.  ыргыз ойломунда, "сол жак" тетири жак деп каралып, сол жактан башталган иштер тетири келет деген түшүнүк болгон. "сол кол көтөн аарчыга жарабайт".

9. “умар ырымдары.

 ыргыздар үч бурч кебетени тумар катары карайт. јк жоолукту үч бурчтап башына салынат.  ыздарга кулагы көзөлгөндө, үстү чоң үч бурч, асты кичи үч бурч келген сөйкө тагат. “умар кылынган капттардын бардыгы үч бурч болот. Ўырдактын кыюулары үч бурчтук болуп оюлат. “уштуктун, а€к каптын жапкычтары үч бурч болот. —аймаларынын өрнөктөрү, кийимге, кол жоолукка сайганда бурчтарына үч бурч сайма түшүрөт.

Ѕой тумар, көз мончок, түлкүнүн тумшугу, чөөнүн териси, жети кара таш, долононун бутагы, жыландын мүйүзү, бөрүнүн чүкөсү, бөрүнүн тырмагы, үкүнүн саңоору, бөрүнүн шыйрагы сы€ктууларды коргоочу, сактоочу катары тумарлыкка урунган (ырымдары кыскартылды).

10. Ём- дом ырымдары.

 ыргыздарда кандайдыр бир оору- сыркоо болсо, аны эмдеп-домдоо аркылуу арылтууга болот деп ырымдаган. »лээшкен, мээнет-балакеттерди домдоо ырымы менен айыктырып алгалы болот деп караган. јлардын атын гана атоого туура келди:көз үйлөө, тиш үндөө, илдетти көчүрүү, илме, кыйма, тилме, тирсек, чыйкан, темир өткү, моюн ооруса, тамак ооруса, шор пакта, быжы, эмгегин катыруу, итийи болгонду, сук киргенди, тил тийүү, көз тийүү, учунуу, кара басуу, чочуу, жүрөк мончок куюу, апаптоо, ык тутуу, тилине тибиртки чыгуу, түтөгүү, садага чабуу, суу тегеретүү, ысырыктоо, арбашуу, кара курт чакканда, чечек чыкканда, сөөл чыкканда, бөрү жатыш чыкканда, талымага, бертик суроо, көк жөтөлгө ж. б. у. сы€ктуу оору- сыркоолордун ырымдары иштелип (ырымдары кыскартылды), аны ар кандай аракеттер менен эмдеп- домдоо жумушун иштеп, ооруну жеңил сезиндирүү максатын көздөгөн. јндан бөлөк, ашык сүйлөсө, суук сөздөрдү оозуна алса, "түф! түф! түф!"- деп үч жолу жерге түкүрүмүш болуп коюу сы€ктуу ырымдар колдонулган.

џрымга майнап. Ёл ичинен чогулткан ырымды жогорудагы 10 чоң түргө бөлүп тааныштыруу далалатын жасадык. ”шул түрлөрдөн караганда, эл ичинде колдонулган ырымдар жекелик ырымдар, уруулардын ырымдары жана жалпы улутка орток болгон ырымдар болуп бөлүнөт экен. Ѕирок бул жолу биз тааныштырып олтурган бул ырымдар улутка орток болгон ырымдар негизги орунду ээледи деп айтса болот. —ебеби, калем ээси, бир канча жылдан бери,  ыргызстандын кээ бир райондорун (мисалы, „оң јлай, џсы- өл) айланасындагы кыргыздардын кепкорлору жана жуңго кыргыздары отурукташкан, јктоо, ”луучат, јкчий, јртыш сы€ктуу оодан, шаарларда атайын сурамжалдоо аркылуу ушул ырымдардын ортоктук жактарын ырастоого жетишти. јл эми, майнап сөздө өзгөчө белгилей турган бир жайыт, ырымдардын көбү эчак эле салтка айланып, кээ бир ырымдар атайын аземдерде колдонула турган олутка жетишкен. јл кээ бир ырымдар элдин эсинен көтөрүлүп, өчүңкү сүрөттү тааный албай бүшүркөгөндөйабалга тушуккан. јл кээ бир ырымдар бурмаланууга соктуккан. ”шундай абалдардын ажатынан улам, бул макала жазылып, журнал аркылуу дагы бир жолу пикир алуу максатында жары€ланып олтурат, буюрса, бул жолку пикир алуудан соң, "кыргыздын ырым жана тыйымдары" аттуу китеп басмага сунулмак. ƒегинкиси, бул макала узун болуп кеткендиги көрүнүп эле турат, бул айласыздык, тыйым жана ырым экөө тыгыз байланыштуу болгондуктан, бөлүп жары€лоо окурмандын түшүнүгүнө будооболот дегенден болуп калды. „ын эле тилдин учуна келгенде, айтарым, кыргызда "ырысы жоктун ырымы көп" деген макалына кээ бирөөлөр жаздым түшүнүп, жалпы эле ырымга көөн суута турган абалдар да жок эмес. џрымга карата бул макалдын чыгышына, кээ бир жеке ырымчылдардын жоругу себепчи болгону бар. јлып айтсак, өзүнө арналбаган тамакты ооз тийүү (сук кишилер), күнүмдүк айыл болуу турмушунда, жөн эле алды- бердидеги ырымды көбөйтүп, мамиле буза турган, ал тургай, балит жердеги даамды оозуна сала турган, болуп да, бирөөгө жамандык ырымдарды шилтеп, жамандык ырымды бирөөгө иштете турган жоруктар болуп келген. јтап айтканда, "ырысы жок кишилер" ырымды арбытып, адамдарга үкүс кыла турган абалдар да жок эмес. јл эми "ырыстуу кишилер" ырымды адамга, анын рухуна пайдалуу жагын тутунуп, өзүн ырымдар аркылуу тазартып, кынапка салып, бала- бакырасына, элине жакшылыктарды каалай тургандар болуп эсептелет. ќшого, ырымды колдонгондо, "ырысы жоктор" катарында, обу жок ырымчыл болуп албай, "ырымга да асылып албай, ырымсыз да жүрбөй" ырымга ата- бабанын каадалары катары мамиле карманган оң деген сунуш менен сөздү байытайын.

“ыйым жана ырымдарды эл ичинен сураган кишилер:

 ыргызстан „оң- јлай районунан: ѕариз  удайбергенова,  урсанбай ∆апаров, Ќасирдин “уйгунов, ћейилкан ћиталипова; џсык-  өл жээгинен: јлтынбек Ќургазиев, ƒүйшеке ќрозбаев.

 Ќ– јктоо ооданынан: Ќижат јйтмамет уулу, јйтбай “урду уулу, “ашполот “октобек уулу, Ѕакир ћамет уулу сы€ктуулар. јкчий ооданынан: ћаша “октосун уулу, —ейтакун ∆умакун уулу, јбдыкерим јсан уулу, јсан џсмайыл уулу, ћамбетокто ∆унус уулу, ∆асын ћамбет уулу сы€ктуулар. ”луучат ооданынан: “ойдалы Ѕазарбай уулу, ћаметасан ћаметжусуп уулу, ∆амшыт ћаметибирайим уулу, ∆умабай ћаметназар уулу, “ору јбдыкадыр уулу, ћаметысак ∆өргөлөк уулу, Ёмин  өчкөнбай уулу, ∆умабай џраңгазы уулу, ћарпат  уту кызы, “урдубай Өмүрбай уулу, ƒүйшө  азы уулу, “урсун ћаметжума уулу, ћамбет ћамбетали уулу, ѕазылат јбдыкадыр кызы, ћамбет ћакеш уулу, Үсүп “оксува уулу сы€ктуулар.

ѕайдаланган эмгектер:

1. јнвар —емед  орган түзгөн "”йгурларда перхизлер" деген китеп, "шинжаң эл басмасы"нан 2007- жылкы басылышы

2. √улнар “окен кызы түзгөн " азактын миң бир ырымы" аттуу китеп, "иле халк баспасы", 2009- жылдык басылышы.

3. «игмунд ‘рейд жазган, Ћи€ң ¬енхуа ханзучага которгон "“отем жана тыйым" аттуу китеп, "борбордук түзүү- которуу басмасы" 2010- жылдык басылышы

4. јйтбай тегин  ален јсанакун уулу, ћамбетасан ћамыт уулу " ыз атоосу жана кыз тарби€лоо" макаласы, "“ил жана  отормо" 2007- жылдык 1- сан

јйтбай тегин  ален јсанакун уулу "јк үй жана анын жасалгаларынын аталмалары" макаласы, "“ил жана  отормо" 2007- жылдык 2- сан

5. ћамбетасан ћамыт уулу " ыргыз салты ыйык сандар менен ыроолонот" макаласы, "“ил жана  отормо" 2008- жылдык 1- сан

6. “ору јбдыкадыр уулу "јк үйдөн сөздөр" макаласы, "“ил жана  отормо" 2010- жылдык 2- сан

7. ћаметтурган јбдыраман уулунун " ыргыздардын тыйым- ырымдары" аттуу макаласы, "“ил жана  отормо" 2010- жылдык сандар жана 2011- жылдык 1- санда жары€лангандары

ј€гы.



 итеп тууралуу

пикирлер:

пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞