пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

A-1) латын, орус жазма-чиймесин урунган элдердин, асыресе кыргыз элинин алиппесиндеги биринчи тамга. јл адегенде байыркы финики€ жазмасында жаралып, андан байыркы грек жазмасы аркылуу латын ж-а орус алфавитине өткөн. Ѕу тамга кыргыз адабий тилинде кең, жоон, эринсиз үндүү тыбышты туюндурат. 2) “үпкү теги грекче, айрым чет элдик сөздөрдүн башында турган "а" (үндүүлөрдүн астында "ан" формасын алат) кыргызча "-сыз" мүчөсүндөй терс маанини түшүндүрөт. ћис, ассиметри€ - симметри€сыз, анаэробиоз - аэробиозсуз.

јјЋјћ - матери€нын өнүгүү процессинде чексиз, ар түрдүү форма алып, мейкиндик ж-а убакыт жагынан чектелбеген бүткүл дүйнө. ј-ды изилдөөгө бардык таби€т таануу илимдери катышып, космологи€ илиминин негизин түзөт. ј-дын азыр бизге дайын бөлүгүн астрономи€ изилдейт. ∆ер - ј-дагы телолордун бири. ∆ерден башка планеталар бар экендиги, алардын баары биригип  үн. системасын түзө тургандыгы белгилүү.  үн системасынын диаметри 10 млрд. км ге жакын. Ѕул аралыкты жарык нуру 10 саатта басып өтет. 20-к-дан бери  үн системасын кошо камтыган √алактиканы изилдөө өөрчүй баштады. Ѕиздин √алактиканын чеги 100 миң жарык жылына барабар экендиги ж-а андан тышкары башка √алактикалар да бар экендиги 20-жыл-дарда белгилүү болгон. √алактикалар бизден канчалык алыс болсо, спектринде байкалган сызыктардын кызыл нурга карай жылганы байкалат.  а-пит. өлкөлөрдөгү айрым астрономдор азыркы күндө акырына чейин ачыла элек бул кубулушту пайдаланып, дүйнөнүн жаралышы ж-дөгү иде€ны "илимий" негиздөөгө, фидеизмди жайылтууга аракет жасайт. ј-дын негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири - андагы матери€нын бир калыпта эмес жайланышы. ћатери€нын негизги бөлүгү өтө чоң тыгыздыктагы космос телолорунда (жылдыздарда, планеталарда), тыгыздыгы эң аз заттар ј-дын калган көлөмдөрүндө жайланышкан. ћында да заттар бир калыпта таралган эмес. √аз м-н чаңдын тыгыздыктары (ё-24-10-28 г/см3) кадимки жылдыздар аралык мейкиндиктин тыгыздыгына салыштырганда көп эсе чоң. јсман телолор системасынын түзүлүшүн изилдөө үчүн ал телолордун мейкиндикте орун алуусуна ж-а кыймылына таасир эткен күчтөрдүн жаратылышын билүү зарыл. ѕланеталардын айланышы, кометалардын €дросунун  үн системасындагы кыймылы толугу м-н бүткүл дүйнөлүк тартылыш күчү аркылуу түшүндүрүлөт. ј. качан жаралган деген суроого идеалист астрономдор: ал жоктон жаралып, андан бери 2 млрд. жыл өттү, - деп далилдөөгө аракеттенишип, бул убакытты ј. нөл радиустан азыркы чоңдукка чейин кеңейтүүгө кеткен мезгил катарында эсептешет. ћатериалист астрономдор асман телолорунун системасынын жашоо убактысы анын ичине кирген кичирээк системалардын жашоо убактысынан чоң ден далилдешет. ћис, сиздин галактиканын жашоо убактысы  үн системасына салыштырмалуу алганда, алда канча чоң. ∆ылдыздардын же башка асман телолорунун жашоо убактысы алардын өз классындагы телолордун сапатына дейре өнүгүп жеткен мезгилинен баштап эсептелет. јнда жандуу жаратылыш ∆ерде гана эмес, башка жылдыздарды тегеренген планеталарда да болушу мүмкүн деп болжолдоого болот.

\јд. : Ёнгельс ‘., ƒиалектика природы, ћ., 1969; Ћенин ¬. »., ћатериализм шана эмпириокритицизм, „ыг., кырг. 1-бас, 14-т., ‘р., 1957; јмбарцум€н ¬. ј., Ёволюци€ звезд и астрофизика, ≈р., 1947; Ў к л о в с к и й ». —, ¬селенна€, жизнь, разум, ћ., 1965.

јјЋ“ќ јлвар ’уго ’енрик (1898-ж. т. ) - фин архитектору. ‘инл€нди€, Ўвеци€, ј Ў ж. б. өлкөлөрдө иштеген. Ѕыбордогу шаардык китепкана (1927-35), ѕаймиодагы санаторий (1929-33), ’ельсйнкидеги жумушчулардын мадани€т үйү (1955-58), “оп-пиледеги (1930-31), —унилдеги (1936- 39) ж-а ќулудагы (1951-57) коомдук ж-а ө. жайлык имараттардын долбоорун курган. –ованиеми, —€йн€тсало ш-ларынын планын түзгөн (1946-52). ј. архитектурадан^ жаңы принциптерди улуттук салттар м-н айкалыштырып, өз алдынча чыг-лык стилге жетишкен.

јј–џ (Apoidea) - жаргак канаттуулар түркүмүндөгү курт-кумурска. ƒенеси түктүү, уз. 1, 5 мм ден 5 см ге чейин, көпчүлүгүнүкү 1-1, 5 см. ј-нын ооз органдары кемирүүгө, жалоого ылайыкталып жаралган. ј-нын 30 миңге жакын түрү белгилүү, көпчүлүгү тропиктик ж-а субтропиктик өлкөлөрдө кеңири таралган. јлар уюкташып жашоочу, жекече жашоочу ж-а күкүк ј. болуп бөлүнө"!. ”юкташып н^ашоочу ј-дын тобуна шимикчи ј., мелипон,  ырг-нда кездешүүчү жапайы ј" »нди€да ј-нын үч түрү ж-а бакма аарылар кирет. ј-лар-дын мелипон тукумдары јмерикада, тригон јвстрали€да, јфрикада, »нди€да, »ндокытайда, »ндонези€да ж-а “үш. јмерикада жапайы жашайт. ∆апайы аарылар ќ. јзи€нын,  авказдын, Ѕашкырт ј——–инин токойлорунда арбын кездешет. ”юкташып жашоочу ј. жер шартына жараша дарак көңдөйүнө, таштардын коңулуна, жардын же тамдын кычыгына уюктайт. Ѕулар бакма ј. сы€ктуу эле жаңы уюк бөлүү м-н көбөйөт. ј. адегенде бакма түрүндө »нди€да,  ытайда, япони€да, џ. „ыгышта өстүрүлө баштаган. ∆екече жашоочу ј-нын тукуму дүйнө жүзүндө өтө көп. ———–де бакчы, гүлчү, жыгаччы, ийинчи ж. б. тукумдары бар. Ѕулардын көпчүлүгү ќ. јзи€да, асыресе  ырг-нда да кездешет.  үкүк ј-лар өздөрү уюк жасабай, башка аарылардын уюктарына тукумдайт. ј. өсүмдүктөрдү чаңдаштырууда зор роль ойнойт, к. Ѕакма аары.

јј–џ Ѕ»“» (branla соеса) - браула тукумунун бир түрү.  анаты жок майда мите. ƒенеси (уз. 1-1, 5 мм) кызыл күрөң, кара түктүү; башы чоң, жазы; буту кыска; тарак сымал тырмакчасы бар. Ѕакма аарылардын денесинде мителик кылып, браулеа оорусун пайда кылат.

јј–џ «џяЌ ≈„“≈–» - аары чарбачылыгын зы€н келтирүүчү ар түрдүү мителер ж-а жырткычтар. јары мителери: амеба, грегарина, нозема, ак курт, кене, жумур баш, канатсыз чымын, кычы коңуз, аары бити. Ѕулар аарынын денесине жабышып, мителик кылат. ”юк мителери: момчу, гүл чаңчы, эмерекчи ж-а тамчы күбөлөр, кыпчуур, тарпкор теричи, анткор коңуз, аары кенеси. Ѕул мителөр көбүнчө уюктун ичинде жашап, балды, момду, гүл чаңын жейт. ј. з. карышкыр аары, заардуу, шимикчи аары, түктүү карышкыр аары, аңчы чымын, кумурскалар, жөргөмүштөр, өлүк баш көпөлөктөр, аарычы куш, сары аарычылар, ала дунгандар, борбаштар болот. јйрым учурда аюулар да аары уюктарын талкалап, балын, уруктарын жеп кетет. ј. з. мех., хим. ж. б. жолдор м-н жок кылынат. јј–џ ””—” -бал аарысынын чабуучу ийнесинин түбүндөгү бези бөлүп чыгаруучу уулуу суюктук; ар түрдүү хим. бирикмеден турган татаал зат. Ѕул бирикменин ичиндеги уу зат мелиттин - протамин тибиндеги белок. ј. у-да активдүү ферменттер бар. ј. у. кургак бойдон күчүн жоготпой жылдап сакталат. ћуну суута эритип кайнатса, же ичеги-карын зили таасир тийгизсе, күчүн жоготот. јары чакканда, болжол м-н 0, 2-0, 3 мг уу бөлүп чыгарат. ј. у. тирүү клеткаларга тийгенде, цитоплазмасы эрип кетет. —үт эмүүчү жаныбарлардын организми, аары чакканда, татаал комплекстүү реакци€ м-н жооп кайтарат: ј. у. элдик медицинада дары катарында эзелтен колдонулуп келатат. јл үчүн сыркоолуу кишини кылдаттык м-н аарыга чактырышат. ј. у-нан 1-жолу 1927-ж. √ермани€да дары препараттар жасалган. јзыр ≈вропа м-н јмериканын көп мамл-теринде препараттар чыгарылууда. √ƒ–де апизартрон, „ехословаки€да вирапин, ———–де венапиолин, токсапин чыгарылат. ј. у. дары катарында кызыл жүгүрүккө, сөөк ооруларга, жанчкак, кобук, ку€ң ж. б. перифери€лык нерв системасынын дарттарына, кептөөргө, шакыйга, гипертони€ оорусуна, тиреотоксикоздорго, кан тамырларынын дарттарына (эндартериоз, атеросклероз) каршы колдонулат. јј–џ „ј–Ѕј„џЋџ√џ - бал, мом алуу ж-а өсүмдүктү чаңдаштыруу максатында өстүрүлүүчү а. ч-нын тармагы. ј. ч. - эң байыркы чарбалардын бири. Ѕ. з. ч. мезгилдерде эле байыркы ≈гипетте, јссири€да, –имде аары чарбачылыгы күтүлгөнүн археол. эстеликтер айгине кылат. Ѕ. з. ч. 500-жылдарда ———–дин аймагында жашаган скифтер ж. б. элдер аарычылыкты кесип кылып, бал, мом м-н соода жүргүзүшкөн. 1-2-к-да слав€н урууларында да аарычылык өнүккөн. Ѕир нече рамалуу бал челекте аары өстүрүүнү 1814-ж. орус аарыкечи ѕ. ». ѕрокопович ойлоп чыгарган. Ѕиринчи дүйн. ж-а гражд. согуш учурунда –осси€да бал челектин саны азайып кеткен. 1919-ж. 11-апрелде ¬. ». Ћенин кол койгон "јарычылык ишин коргоо жөнүндө" токтом чыккандан кийин, —ов. —оюзунда аарычылык жолго коюлуп, соң. а. ч-нын бир тармагына айланып, бал челек короосу м-н бал челектин саны тез өскөн. 1941-ж. ———– 10 млн. (бардыгы рамалуу) бал челек күтүп, дүйнөдө биринчиликти ээлеген. 1955-ж. ———–де бал челектин саны 9 млн-го жеткен. 1970-ж. дүйнөдөгү бардык бал челектин жартысы - 20 млн-дон көбүрөөгү соң. өлкөлөрдө, анын 11 млн-дон ашыгы ———–де болгон. —ов. —оюзунун дээрлик бардык жеринде ј. ч. бар. јары асыроочу негизги райондор - џ. „ыгыш, —ибирь, ”краина,  авказ, Ѕашкырт ж-а “атар ј——–лери.  ырг-нда 80 миңге жакын бал челек бар. »лим м-н алдыңкы тажрыйбанын жетишкендиктеринин натыйжасында колхоз-совхоздордун бал челектеринен бал ж-а мом жыйноо жыл сайын өсүүдө. јлдыңкы чарбаларда ар бир бал челектен 100 кг га чейин бал жыйналып алынат.

јј–џ„џЋ  ”Ў (Pernis apivorus) - туйгундар тукумундагы жырткыч куш.  уйругу ж-а канат чалгындары узун. ∆ону кара күрөң, боору агыш, күрөң темгилдүү.  уйругунун учу кара, шыйрагы сары. ј. к. ≈вропада,  . јзи€нын түн. жагында, ———–де: Ѕат. —ибирде, јлтайдын чыгышында, ќ. јзи€нын кээ бир жерлеринде тараган.  ырг-нда келгин куш катары жазында ж-а күзүндө кездешет. Ѕийик дарактарга у€лап, эки жумуртка тууйт, ургаачысы м-н эркеги кезектешип 1 айча басат.  урт-кумурсканы, ар түрдүү аарыларды жейт.

јЅј - жер атмосферасын түзүүчү, негизинен азот м-н кычкылтектен турган газдардын аралашмасы. ј-нын, суунун таасиринен жер бетиндеги негизги геол. процесстер жүрүп, аба ырайы, климат өзгөрүлөт. 1775-77-ж. франц. химик Ћавуазье ј-нын составында азот м-н кычкылтек бар экенин ачкан. 1894-ж. англ. окумуштуулар ƒж. –элей ж-а ”. –амзай ј-да дагы бир элемент - аргон барын байкашкан. »тал. окумуштуу √. √алилей (1632) ј. суудан 400 эсе жеңил экендигин аныктаган.  ургак ј. негизинен 78, 09% азот N2, 20, 95% кычкылтек 02, 0, 93% аргон Ar, 0, 03% көмүр кычкыл газы —02, өтө аз санда башка инерттүү газдар, суутек Ќ2, озон ќ3, азот кычкылдары, көмүртек кычкылы —ќ, аммиак NH3, метан CH4, күкүрттүү газ SO2 ж. б-дан турат. ј-нын орточо мол. массасы 28, 966. ј-да азоттун, кычкылтектин ж-а инерттүү газдардын концентраци€сы туруктуу.  ычкылтектин туруктуу болушун жер шарындагы өсүмдүктөр камсыз кылат (к. ‘отосинтез).  өмүр кычкыл газынын, азот кычкылдарынын, күкүрттүү газдардын концентраци€сы шартка жараша өзгөрүлүп турат. Ө. ж. ишканалары көп чоң шаарларда бул газдар арбын бөлүнөт. ј-нын составында суу да туруктуу эмес (көлөмү б-ча 0, 00002 ден 3% ке чейин). ћындан башка майда кыпын чаңдар да кездешет (к. јэрозолдор). ƒеңиз деңгээлиндеги ј-нын басымы 0∞—да 760 мм сым. мам. барабар. Ѕул шартта 1 л ј-нын массасы 1, 2928 г. —уюк ј. - көгүш түстөгү суюктук, тыгызд. 0, 96 г/см3 (-192∞—). Ќормалдуу басымда - 190∞— да бууланат. јны дьюар идиштеринде сактайт.  ычкылтекке караганда N2 ж-а Ar тез буулангандыктан, суюк ј-нын составы туруктуу болбойт. —уюк ј-ны фракци€лык буулантуу жолу м-н таза азот, кычкылтек, аргон ж. б. инерттүү газдар алынат. јдамдын жашоосу үчүн ј-нын проценттик составы, темп-расы, нымдуулугу ж-а кыймылы чоң мааниге ээ. ћеталлурги€нын, хими€ ө. ж-нын, транспорттун, энергетиканын өсүшү ј-да көмүр кычкыл газы сы€ктуу зы€ндуу газдардын көбөйүшүнө алып келет. ј-нын булганышы адамдардын, айбандардын ж-а өсүмдүктөрдүн жашоо шартын начарлатып, кээде түрдүү ооруга чалдыктырат. ј. - ө. ж-да кычкылтек, азот, инерттүү газдарды алуунун негизги сырьЄсу.

јЅј - кыргызда кичүүлөрдүн жашы улуу эркектерди ызааттап аташы же чакырышы.  ээ бир жерде ј. дөп кичүүлөр аталаш же жатындаш агасын гана айтат.

јЅј ¬јЌЌј—џ, к. јэротерапи€.

јЅј ¬»Ќ“», пропеллер (лат. propellere - айдоо, түртүү) - авиаци€лык кыймылдаткычтын мех. энерги€сын тартуу күчүнө айландыруучу жылдыргыч. ј. в. кыймылдаткычтын валына кийгизилген күпчөктөн ж-а ага бекитилген ар түрдүү түспөлдөгү калакчалардан турат.  алакчалар дюралюминийден, болоттон же жыгачтан жасалып, ј. в-нин диаметри 7 м ге жетет.  ыймылдаткычтын кубаттуулугуна жараша ј. в. эки, үч, төрт калакчалуу болуп жасалат. јртка шиленген аба уюлгуган себептүү кубаттуулугун коромжу болушун азайтуу үчүн бири бирине кийиштирилген ж-а тескери багытта айланган кош октуу ј в. пайдаланылат. ј. в. поршендүү ж-а турбовинттүү самолЄттордо, вертолЄттордо ж-а дирижаблдерде колдонулат. ј. в-н түзүү иде€сын 1475-ж. Ћеонардо да ¬инчи сунуш кылып, 1754-ж. ћ. ¬. Ћомоносов, 1912- 15-жылда Ќ. ≈. ∆уковскийөөрчүткөн. јЅј ∆ќЋ” - географи€лык белгилүү жайлардын ортосунда самолеттор учуу үчүн абада белгиленген атайын тилке. ј. ж. өткөн жерлерде самолеттор учуп-коно турган аэропорттор болот да, алар учуу коопсуздугун камсыз кылуучу аспаптар м-н жабдылат. ———–де ј. ж. жерг., союздук ж-а эл аралык болуп бөлүнөт. ∆ерг. ј. ж-да ири совхоздорду ж-а колхоздорду, райондорду, шаарларды республиканын, крайдын ж-а областтын борборлоруна катташтыруу уюштурулат. —оюздук ј. ж. ћосква ж. б. ири шаарларды республикалардын, крайлардын, областтардын борборлору, ө. ж. р-ндору ж-а курорттор м-н байланыштырат. Ёл аралык ј. ж. ———–ди чет мамл-тер м-н байланыштырат.  ырг-ндын ј. ж. б-ча биринчи самолЄт “ашкен - ѕишпек - јлматы маршруту м-н 1919-ж. учуп өткөн. 1930-ж. ‘ергана - јнжи€н аркылуу ‘рунзе-ќш, 1933-ж. 7-но€брда ‘рунзе-ѕржевальск, 1935-жылдан баштап түз учуучу ‘рунзе-ќш маршруту түзүлгөн. 1975-ж.  ыргыз гражд. авиаци€ башкармасы тейлеген ј. ж.  ырг-ндын көпчүлүк жерин ж-а союздун 19 шаарын байланыштырып, анын жалпы уз. 60 миң км ге жеткен.

јЅј ∆џЋџ“ џ„ - абаны жылыта турган жылуулук алмаштыргыч аппарат. ∆ылуулук берүүчү өткөргүч түтүк аркылуу батаре€ларга берилип, алар ысып, анан аба жылытылат. ∆ылуулук бергич катарында ысык түтүн, суу буусу, ысык суу же электр энерги€сы пайдаланылат.  азан ж-а газ турбиналуу установкаларда, меш агрегаттарында, кургатуу ж-а ысытуу техникаларында кеңири колдонулат. »штөө аракетине жараша ј. ж. рекуперативдүү (үзгүлтүксүз) ж-а регенеративдүү (мезгил-мезгили м-н) жылуулук бергич болуп бөлүнөт.

јЅј ћј——јЋј–џ - атмосферанын төмөнкү катмарында бир өңчөй жалпы касиетке ээ болуп, атмосф. циркул€ци€ агымдарынын бири м-н жылып туруучу абанын чоң көлөмдөгү бөлүгү. јлардын өлчөмү горизонталь б-ча океан же материктердин чоң бир бөлүгүндөй а€нтты ээлеп, пайда болушу белгилүү бир аймак ж-а андагы аба ырайы м-н байланыштуу. јр бир аба м-нын өзүнө гана мүнөздүү аба ырайы режими болот. јлардын бир аймактан экинчисине жылып турушунан аба ырайы өзгөрөт. јба м. геогр. зоналар б-ча арктикалык (антарктикалык), у ю л д у к (мээлүн), тропиктик, экватордук болуп бөлүнөт. Ѕул зоналардын ар биринде јба м. деңиздин ж-а континенттик болуп өз-өзүнчө ажыратылат. јба м. - климатологи€ ж-а синоптикалык метеорол. илимдеринин негизги түшүнүктөрүнүн бири.

јЅј ћ”«ƒј“ џ„ - абаны муздатуу үчүн ө. ж-ларда, үй тиричилигинде колдонулуучу аппарат. јбаны муздатуунун негизги үч системасы бар: 1) түздөн-түз муздатуу - муздатуучу агент (аммиак, фреон) муздаткыч камераларынын капталдарында орнотулган батаре€лар аркылуу акканда, ал камерадагы абанын жылуулугун өзүнө тартып алат; 2) туздардын эритмелери м-н муздатуу - эритмелерди же сууну форсунка м-н чачыратканда аба муздайт; 3) айкалыштырылган муздатуу - жогоруда аталган эки типтеги аппараттардын принциптери бирге иштетилет. јба м. кургак ж-а суулуу болуп бөлүнөт. ћуздатуу техникасында фарфор шакекчелүү јба м. кеңири таралган.

јЅј ћ”«ƒј“”” - жасалма жол м-н абанын темп-расын төмөндөтүү. јл үчүн муздатуучу ар түрдүү заттар: туздардын эритмелери, табигый ж-а жасалма муз пайдаланылат. јлар муздаткыч установкаларда (к. јба муздаткыч) колдонулат.

јЅј “≈––»“ќ–»я—џ - мамлекет карамагына кирген жер-суулардын үстүндөгү аба мейкиндиги. јр бир ӨЋ Ө өз аба мейкиндигин пайдалануу эрежелерин аныктап, анын коопсуздугун коргойт.

јЅј “–јЌ—ѕќ–“” - жүргүнчү, почта, жүк ташуучу транспорттун бир түрү. ј. т. 1-дүйн. согуштан кийин пайда болду. ———–де ј. т-нун өнүгүшүнө 1923-ж. бүткүл росс. "ƒобролет" ыкты€рдуу аба флоту ж-а "”кровоздухпункт" коомдорунун түзүлүшү өтө чоң түрткү берген. —ов. —оюзу - дүйнөдөгү эң ири аба державасы. 1972-ж. аба жолунун уз. 780 миң км ди түзүп, ј. т. 3500 айыл-кыштакты ж-а шаарды байланыштырган, 1971-ж. 82 млн. жүргүнчү, 2087 миң т почта ж-а жүк ташыган; токой, а. ч. үчүн 74 млн. га жерге хим. иштерди жүргүзгөн. 1950-жылдан тартып ј. т-да винттүү самолеттор реактивдүү самолеттор м-н алмаштырыла баштады. јзыр “”-104, “”-114, “”-124, “”-144, “”-154, »Ћ-18, »Ћ-62, јЌ-10, я -40 ж. б. самолеттор пайдаланылат. —ов. ј. т. 1958-ж. дүйнөнүн 16, 1970-ж. 60 өлкөсү м-н катнашын турган. ,  ырг-нда ј. т-нун өнүгүшү 1924-ж. Ѕүткүл росс. "ƒобролет" аба флотунун ыкты€рдуу коомунун о. ази€лык бөлүгүнүн түзүлүшүнө байланыштуу. Ѕиринчи аба жолу “ашкен - ѕишпек - јлматы болгон. Ѕул жол 1924-ж. 3-майда ачылган. –еспубликада ј. т. негизинен ”луу јта ћек. согуштан кийин өнүктү. јзыр респ-канын бардык райондору м-н ј. т. аркылуу байланыш түзүлүп, ћосква, Ћенинград, Ќовосибирск, Ѕаку, “ашкен,  иев,  араганда сы€ктуу ири ш-ларга самолет үзгүлтүксүз каттайт. –еспубликанын ј. т. јЌ-2, Ћ»-2, я -12 ден башка »Ћ-14, »Ћ-18, јЌ-24, я -40, »Ћ-62 самолЄттору м-н толукталууда.

јЅј ” ”√” - аба мейкиндигин ж-а аба жол катнаштарын пайдалануу тартибин жөнгө салуучу укук нормаларынын жыйындысы. ј. у. эл аралык ж-а мамл. ички укук болуп бөлүнөт. јйрым мамл. ички ј. у. мамлекеттин жалпы ички укугундай эле социалдык-са€сий мүнөзгө ээ. ћамлекеттин ички ј. у. админ., гражд. ж-а уголовный укуктардын бир катар нормаларын ичине алат. ———–де ј. у-нун негизги жоболору ж-а нормалары ———–  онституци€сынын ж-а союздук респ-калардын конституци€ларынын тийиштүү стать€ларында, ———–дин јба кодексинде ж-а айрым жоболору башка закон актыларында, ———– өкмөтүнүн токтомдорунда ачык көрсөтүлгөн. Ёл аралык ј. у. эл аралык укуктун составдуу бөлүгү катары анын негизги принциптерине ж-а эл аралык договорлорго та€нат.

јЅј Ү…ЋӨ“ҮҮ„Ү ћјЎ»Ќј -абаны же бөлөк газды 1, 1 ден 3, 5 ат басымга чейин кысуучу ж-а үйлөтүүчү машина. „оң басым берүүчү машиналар компрессор, ал эми 1 ден 1, 1 ат га чейин басым берүүчү машиналар желдеткич деп аталат. »штөө принциби б-ча ј. ү. м. поршендүү, борбордон четтөөчү, октук ж-а ротаци€лык болуп бөлүнөт. Ѕулар металлурги€ ө. ж-да кычкылтек м-н байытылган же атмосф. абаны домна, ватержакет мештерине, бессемер конвертерине берүү үчүн, хим., металлурги€ ө. ж-ларында газдарды шыкоо ж-а сордуруу үчүн колдонулат.

јЅј „јЅ””Ћ”ЌјЌ  ќ–√ќЌ”” (ѕ¬ќ)-согуш аракеттеринин бир түрү; куралдуу күчтөр ж-а аскер түркүмдөрү; о. эле атайын аскер тобу аба чабуулуна каршы жүргүзчү согуш. ѕ¬ќ өлкөнүн ири согуш ж-а са€сий объектилерин, экон. борборлорун аба коркунучунан сактайт.  оргонуунун 1-куралдары: зениттик замбирек (1912), зениттик 76 мм замбирек, истребитель авиаци€сы (1915), зениттик прожектор (1916) ж. б. 1918-ж. ћосква ж-а Ћенинград ш-лары аба чабуулунан коргонуунун 1-объектилери болду. 1918-ж. майда  ызыл јрми€нын карамагында 8 батаре€, 50 истребитель-самолЄт бар эле. 1930-39-жылда аба чабуулуна каршы 76, 2 мм, 37 мм, 85 мм зениттик замбиректер, издөө станци€сы (прожзвук-1), радиолокаци€лык станци€ "–едут" курулду. ”луу јта ћек. согушта ѕ¬ќ аскерлери душмандын 7313 самолетун ж. б. согуш техникаларын кыйратты. јзыркы учурда ѕ¬ќ аскерлери космостук ж-а ракеталык чабуулдарга каршы согушууга адистештирилди, анын негизги күчтөрү зениттик ракета («–¬) авиаци€, радио-техника (–ѕ¬) бөлүкчөлөрүнөн турат.

јЅј „џѕ ј—џ - абаны чаңдардан ж-а газдардын аралашмаларынан тазалоочу түзүлүш. јл имаратка, газ турбинасына, ичинен күймө кыймылдаткычка берилүүчү абаны тазалоо үчүн колдонулат. ј. ч-нын иштеши абадагы майда бөлүкчөлөрдүн тешиктүү катмарларга токтолуп, нымдалган беттерге жабышып калышына негизделген. јбаны тазалоодо булалуу, майлуу ж-а губка түрүндөгү материалдар колдонулат. јкыркы убактарда электрдик чыпкалар кеңири колдонулууда.

јЅј џ–ј…џ - белгилүү бир убакта же аймакта байкала турган ж-а метеорол. элементтер, кубулуштар м-н мүнөздөлүп, дайыма өзгөрүп туруучу атмосф. абал. ј. ы. атмосферадагы абанын темп-расы, нымдуулугу, басымдын өзгөрүшү, туман, жаан-чачын, шамал ж. б. метеорол. кубулуштардын жыйынтыгы м-н белгиленет. ј. ы-нын өзгөрүшү күн энерги€сы м-н жер бетинин өз ара тийгизген таасиринен пайда болуучу физ. процесстерге, атмосферанын пиркул€ци€сына ж. б. факторлорго көз каранды. ∆ер-жерлердеги станци€лардан ж-а космостук приборлордон белгилүү бир борборго келип түшкөн метеорол. элементтер б-ча синоптикалык карталар түзүлүп, ј. ы. маалыматталып турат. ј. ы. жер бетиндеги жаныбарлардын тиричилигине, адамдардын өмүрүнө тике таасир тийгизет. ј. ч., авиаци€, транспорт ж. 6. үчүн анын мааниси чоң.

јд. : “верской ѕ. Ќ.,  урс метеорологии, Ћ., 1962; ’ромов —. ѕ., ћетеорологи€ и климатологи€, Ћ., 1968; ’ р г и а н ј. ’., ‘изика атмосферы, Ћ., 1969.

јЅј џ–ј…џ ЅќёЌ„ј ЅҮ“ ҮЋ ƒҮ…ЌӨЋҮ   џ«ћј“ - тез байланыштыруучу каналдар м-н туташтырылган дүйнөлүк үч ж-а жыйырмадан ашуун аймактык (улуттук) метеорол. борбордон туруучу система. ƒүйнөлүк борборлору ћосквада, ¬ашингтондо, ћельбурнда. јнын максаты - улуттук метеорол. кызматтын ишин жеңилдетүү ж-а жакшыртуу үчүн бүт жер шарындагы аба ырайы ж-дө маалыматтарды топтоо ж-а аларды аныктоону борборлоштуруу. Ѕорборлордо материал топтоо ж-а аныктоо жумуштары автоматташтырылган түрдө жүргүзүлүп, жерг. метеорол. кызматтар үчүн да€р карталарды, күндөлүк ж-а боло турган аба ырайы, океандардын абалы ж-дөгү маалыматтарды таратып турат.

јЅј џ–ј…џЌ ћјјЋџћј““ќќ Ѕё–ќ—” - эл чарбасынын бардык тармактарына ж-а калкка аба ырайын маалыматтан туруучу мекеме. ”чурдагы ж-а күтүлүүчү аба ырайын кабарлайт, анын чукул өзгөрүшүн (нөшөр, бороон-чапкын, үшүк жүрүү ж. б. ) шашылыш билдирет. јл бардык союздук респ-калардын борборунда, –—‘—– м-н ”——–дин кээ бир шаарларында бар.

јЅј џ–ј…џЌ ѕ–ќ√Ќќ«ƒќќ (гр. prognosis - алдын ала билүү) - атмосферадагы жүрүп жаткан процесстерге талдоо жасоонун негизинде аба ырайын күн мурунтан билүү. јбанын өзгөрүшүнө жараша кыска (1-2 күнгө) ж-а узак (3-10 күн, ай, сезе ж-а бир жылга) мөөнөткө прогноз жүргүзүлөт. ј. ы. п. ар бир пункт, трасса (мис, авиаци€ үчүн), аймак (———–де край, область, республика) б-ча аныкталат. јбанын темп-расы, күндүн ачык же бүркөктүгү, жаан-чачын, шамал, бороон-чапкын, күн күркүрөө, үшүк ж. б. кубулуштар тууралуу маалыматтардын түрүнө карай жалпы ж-а кошумча өзгөрүштөрдү билдирүүчү атайы ј. ы. п. болуп бөлүнөт (мис, авиаци€ үчүн күндүн ачыктыгы, булуттун төмөнкү ж-а жогорку чектери, шамалдын багыты ж-а ылдамдыгы ж. б., а. ч. үчүн жаан-чачындын болушу, сууктун түшүшү, үшүк же кургакчылыктын күтүлүшү ж. б., т. ж. транспорту үчүн кардын, нөшөр жаандын, борошонун болушу). ѕрогноздоо « түрлүү жол м-н: синоптикалык ј. ы. п. - метеорол. станци€лар м-н жердин жасалма спутниктеринен алынган маалыматтардын негизинде түзүлгөн синоптикалык картаны пайдалануу аркылуу, жергиликтүү белгилер б-ча ј. ы. п. - байкоолор жүргүзүлгөн белгилүү бир пункттагы аба ырайынын өзгөрүшүнүн негизинде, статистикалык ј. ы. п. - белгилүү бир жерлердеги аба ырайынын өзгөрүшү, табигый кубулуштар ж-а аба ырайынын өткөндөгүсү м-н алдыдагысынын аралыгындагы статистикалык байланышты пайдалануунун негизинде жүргүзүлөт. јЅјƒ (абат) - элдүү, көрктөлгөн, шаар кейпин алган жер; ќ. јзи€дагы, јфганстандагы, »рандагы калкка жыш жайлардын жалганма аты.  ырг-нда ∆алал-јбад, Ѕек-јбад, „ек-јбад деген шаар, кыштактар бар.

јЅјƒј  јЋ ”” - абада жеңил аппараттар м-н учуу. јэростатиканын закондорун пайдаланып, абага көтөрүлүүгө алгачкы аракет жасоо 18-к-га таандык. 1783-ж. ѕетербург »јнын мүчөсү. Ћ. Ёйлер аэростаттардын көтөрүлүү күчүн эсептөө үчүн формула чыгарган. 19-к-дын 70-жылдарына чейин эркин ж-а байланма аэростаттар колдонулуп келген. јба винти м-н башкарылуучу аэростаттын биринчи долбоорун франц. аскер инж. ∆. ћенье сунуш кылган (1784). 1852ж. 24-сент€брда франц. ј. ∆иффар буу кыймылдаткычтуу башкарылуучу аэростатта 11 км/сылдамдык м-н учкан. 1875-ж. ƒ. ». ћенделеев стратостат иде€сын сунуш кылып, анын айрым бөлүктөрүнүн конструкци€сын негиздеген. 1887-ж. 19-августта ал  лин ш-да аэростат м-н 3 с 35 мин учуп, 3350 м бийиктикке көтөрүлүп, күндүн тутулуусуна байкоо жүргүзгөн. ”шул жылы  . Ё. ÷иолковский чылк металлдан жасалган каркассыз дирижаблдин долбоорун сунуш кылган. ———–де ј. к. кеңири пайдаланылат. ”чуунун узактыгы, көтөрүлүү бийиктиги ж-а алыстагы б-ча сов. абада калкуучулар жакшы ийгиликтерге жетишти. јта ћек. согуштун алдында дүйнөлүк 24 рекорддун 17си сов. учкучтарга таандык болгон. —огуш жылдарында ар түрдүү дирижаблдер кеңири колдонулду.

јЅјƒј√џ џЋƒјћƒџ “џ  Ө–—Ө“ Ү„ - учуучу аппараттын аба чөйрөсүнө салыштырмалуу ылдамдыгын өлчөөчү авиаци€лык прибор. —амолеттун же вертолеттун абада жылгандагы ылдамдыгы - чыныгы ылдамдык, ал эми прибору көрсөткөн ылдамдык прибордук ылдамдык деп аталат. јзыркы самолЄттордо прибордук ж-а чыныгы ылдамдыктарды көрсөтүүчү комплекстүү ј. ы. к-төр пайдаланылат. јл кабыл алгычтан, ченегичтен ж-а түтүкчөдөн турат.  абыл алгычтан түтүкчөлөр аркылуу ченегичке берилген статикалык ж-а динамикалык басымдардын айырмасынын натыйжасында манометрдик кутуча кеңеет же кичиреет. јнын кыймылы механизмдер аркылуу ылдамдыкты көрсөтүүчү жебеге берилет.

јЅјƒјЌ - »рандын түш. -батышындагы порт шаар. Ўатт-эль-јраб д-нын боюнда, ѕерс булуңунан 50 км аралыкта.  алкы 280 миң (1971). Ќефтини кайра иштетип чыгаруу з-ду бар. Ќефть ж-а нефть продуктулары экспорттолуп турат.

јЅј-ƒ≈—јЌ“ ј— ≈–» - душман тылында согушууга дайындалган аскер түрү. ј. -д. а. өлкөнүн куралдуу күчтөрүнүн катарына кирип, парашют-десанттык, танкалык, артилл., өзү жүрүүчү артилл. ж. б. аскер бирикмелеринен, бөлүктөрүнөн, бөлүкчөлөрүнөн ж-а инженердик, байланыштын өңдүү атайын аскердик бөлүктөрдөн түзүлөт. ј. -д. а-ге парашют м-н самолеттон секирүүнүн ж-а согушуунун атайын тактикасы үйрөтүлөт. ј. -д. а-дин душмандын терең тылындагы эң орчундуу р-ндорду ээлөөгө ж-а кармап турууга, анын мамл. ж-а согуштук башкаруусун кыйратууга, €дролук чабуул коюучу каражаттарын, базаларды ж. б. маанилүү объектилерди жок кылууга мүмкүнчүлүгү бар. јлар өз милдеттерин куралдуу күчтөрдүн башка түрлөрүнүн бирикмелери, бөлүктөрү м-н биргелешип аткарат. ј. -д. а-ди душмандын тылына түшүрүү үчүн аскердик-трансп. авиаци€ колдонулат,  ийинки согуштардын тажрыйбасы ј. д. а-дин мааниси зор экендигин ачык далилдеди.

јЅј≈¬ Ўаршеналы (1896-1972) -  ырг-ндагы сов. ишмер. Ќарын уездиндеги Үкөк айылында кедейдин үй-бүлөсүндө туулган. 1919-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1908-жылдан 1917-жылга чейин батрак болгон. 1918-жылдан кыргыз айыл-кыштактарында—овет бийлигин чыңдоого активдүү катышкан. 1918-ж. майда Үчүке волаткомунун председатели болуп шайланган. 1930-жылга чейин сов. админ. кызматта иштеген, 1931-жылдын €нварынан 1934-жылга чейин  ырг. ј——– Ѕј тын уюштуруу бөлүмүнүн башчысы болуп иштеди. јндан кийин республиканын бир катар р-ндорунда сов. ж-а чарбалык кызматтарда иштеди. 1960-ж. персоналдык пенси€га чыккан.

јЅј«»Ќ “»Ћ» - абазиндердин тили.  авказ (иберий-кавказ) тилдеринин түн. -бат. (абхаз-адыгей) тобуна кирет. Ѕул тилде 25 миңге жакын адам сүйлөйт. ј. т. тапант ж-а ангхар диалектисине бөлүнөт. ∆азмасы 1932-ж. латын, 1938-ж. орус графикасынын негизинде иштелип чыккан. јЅј«»Ќƒ≈– (өзүлөрүн а б а з а деп аташат) -  арачай-„еркес јќсунда жашаган эл; айрым топтору јдыгей јќсунда ж-а  исловодскинин аймагында кездешет. Ёлинин саны 25 миң (1970) киши. ј-дин ата-бабалары  ара деңиздин чыгыш боюнда жашашкан. јзыркы жашаган аймагында 14к-дан бери белгилүү. Ётногр. жактан тапанта ж-а шкарауа деп эки топко бөлүнөт.

јЅј… (»брагим)  унанбаев (10. 8. 1845, „ынгыш “оо, азыркы  араул кыш., јбай р-ну, —емипалатинск обл., -6. 7. 1904)-казактын улуу акыны ж-а ойчулу, казак жазма адаби€тына негиз салган классик, обончу. јтасы  унанбай түпкүлүктүү бий тукумунан чыгып, өзү да бир сапар дубанга аким (ага султан) болуп шайланган. јл айылдык молдого окуткан балдарынын ичинен ј. сергек чыкканын көрүп, аны —емей ш-дагы медиресегө жиберет. ј. медиреседе 4 жылдай таалим алып, иран, араб, түрк тилиндеги адаби€ттардын классиктери жараткан чыг-лар м-н таанышат, аларга таасирленип өзү да ырлар жаза баштайт. јнын алгачкы ырларында казак оозеки поэзи€сынын ж-а  үн чыгыш акындарынын салттары айкын байкалат. ј. медиреседен кетерге жакын үч айдай орусча окуп, орус тилинде бир аз сүйлөп, китеп окуганга жарап калат. Ѕирок ј. окуусун андан ары улай алган жок, анткени аны атасы  унанбай айылга чакырып алып, эл башкаруу иштерине аралаштырат.  оомдук-са€сий иштерге аралашуу ј-дын социалдык тажрыйбасын арттырат. ј. орус тилин дагы терең үйрөнүп, өз алдынча көп окуп, билимин көтөрө берет. јнын эстет. табитинин, коомдук-са€сий ж-а филос. көз караштарынын калыптанышына орус адаби€тынын классиктери ј. —. ѕушкин, ». ј.  рылов, ћ.  ). Ћермонтов, Ћ. Ќ. “олстой, ћ. ≈. —алтыков-ўедрин, ¬. √. Ѕелинскийлөрдин чыг-лары, байыркы грек философтору јристотель м-н —ократтын,  үн чыгыштын окумуштуулары »бн-—ина, Ѕеруни ж. б-лардын эмгектери зор таасир тийгизген. ј. —емей аймагына алдыңкы са€сий көз караштары үчүн сүргүнгө келген орус окумуштуулары Ќ. ». ƒолгополов ж-а ≈. ѕ. ћихаэлис м-н таанышып, алардан аздыр-көптүр са€сий таалим алган. јнын адабий мурасы бай ж-а негизинен үч бөлүктөн турат: өзү чыгарган төл поэтикалык чыгармалары; башка тилдерден, көбүнчө орусчадан которгондору; кара сөз м-н жазылган санаттары. јл өз ырларында ошо кездеги актуалдуу коомдук-са€сий маселелерди, өмүр, заман, махаббат тууралуу "түбөлүктүү" темаларды козгойт; казак коомундагы курч социалдык карама-каршылыктарды көрсөтүп, эски уруучулук салттарга, нааданчылыкка, теңсиздикке каршы чыгат; өз элинин бардык жагынан артта калганына кейип-кепчип, мекендештерин илим-билимге, орус мадани€тын үйрөнүүгө чакырат.  ара сөз м-н жазылган санаттарында ("√акли€сы") негизинен ырларындагы иде€ларын улантат. ј. казак ырынын туюнтуу мүмкүнчүлүктөрүн алда канча кеңейтип, иде€лык-эстет. деңгээлин бийиктетип, формасын жаңылаган; казак поээи€сын 17 түрдүү жаңы ыр өлчөмү м-н байыткан. јл ». ј.  рыловдун тамсилдерин, ј. —. ѕушкиндин ырларын ж-а "≈вгений ќнегин" романынын айрым главаларын, ћ. ё. Ћермонтовдун бир катар поэтикалык чыгармаларын казакчалаткан. ј-дын филос. ж-а коомдук-са€сий көз караштары өз заманы үчүн өтө прогрессчил болгон. јнын филос. түшүнүктөрүндө илимий-агартуучулук, материалисттик ой-пикирлер диний-идеалисттик көз караштар м-н айкалышып кетет. ƒүйнөнү түшүндүрүүдө ал деисттик көз карашты тутунган. ј. таланттуу музыкант, чебер обончу да болгон. јл кээ бир ырларын обону м-н кошо чыгарган. Ѕиздин 'заманга анын кыркка жакын обону жетти. јл обондор казак композиторлорунун опералык ж-а симф. поэмаларында кеңири пайдаланылды. ј-дын чыгармалары көзү тирүүсүндө басылып чыккан эмес. јнын ырлары 1-жолу 1909-ж. ѕетербургда арабча тамга м-н басылган, "√акли€сы" 1918ж. "јбай" журналында жары€ланган. ј-дын адабий мурасы сов. доордо гана толук жыйналып, казак ж-а боордош элдердин тилдеринде көп ирет жарык көрдү, чет тилдерге которулду. јнын ысмын жер шарына таратууда ћ. јуэзовдун "јбай жолу" романы айрыкча роль ойноду.  ыргыз окурмандары ј-дын адабий мурасын боордош казак тилинде да, өз тилинде да окуп жатышат.  ыргыз совет адаби€тынын алгачкы өнүгүш мезгилинде ј. кыргыз акындарына байкаларлык таасир тийгизген.

„ыг. :. ћенин элим. џрлар, которгон ј. “окомбаев, ‘р., 1970; Ўыгармаларының бир томдык толык жинагы, ј., 1961. јд. : јуэзов ћ. ќ., јбай  унанбаев, ј., 1967;  аратаев ћ., ¬еликий национальный поэт, в кн. :  азахска€ литература, ћ., 1960; “окомбаев ј.,  азак элинин улуу баласы (јбай  унанбаевдин дүйнөдөн кайтканына 50 жыл толушуна карата), " ызыл  ыргызстан", 1954, 5-сент€брь.

јЅј јЌ - ≈нисейдин сол куймасы. –—‘—–дин  расно€р крайындагы дары€. јлтай м-н Ѕат. —а€н тоолорунан башталат. ”з. 514 км, алабынын а€нты 32 миң км2. Ќо€брдын 2-жарымында тоңуп,, апрелдин а€гында ачылат. ∆ылдык орточо чыгымы 400 м3/сек.  арагай агызуу ж-а сугат ишине пайдаланылат. ∆ээгинде јбакан ш-ы жайгашкан.

јЅј јЌ (1931-жылга чейин ”стьјбакан с. ) - –—‘—–дин  расно€р крайындагы ’акас јќнун борбор шаары. јбакан д-нын ≈нисейгө куйган жеринде. ∆ол катнашы јчи - Ќовокузнецк - “айшет т. ж. аркылуу жүрөт.  алкы 90 миң (1970). ∆еңил ө. ж. токой ж-а а. ч. сырьЄлорун иштеп чыгаруучу ишканалар, эт, ун комбинаттары, вино, сүт з-ддору ж-а кездеме тигүү ф-калары иштейт. ј-да ’акас тарых, тил ж-а адаби€т ил. из. ин-ту, пед ин-ту, а. ч. политехникуму, мед., пед., ж-а муз. окуу жайлары, драма театры, край таануу музейи ж-а теле борбору бар. ’акас тилинде "Ћенин чолы" ж-а "—оветска€ ’акаси€" обл. газеталары чыгат.

јЅј јЌ  џ– ј “ќќ—” -Ѕат. —ибирдин түш. -чыгышындагы кырка тоо, јбакан, “омь, Ћебедь д-ларынын алаптарынан орун алган. ”з. 300 км, бийикт. 1400-1700 м (эң бийик жери 1984 м). √ранит, габбро ж. б. интрузи€лары м-н тирелген метаморфизмделген тоо тектерден турат. 1700 м ге чейин ийне жалбырактуу токой, андан жогору тундра өсүмдүктөрү өсөт.

јЅј »–ќ¬ ћамут (1912-ж. т. ) -  ырг. ——–инин а. ч. өндүрүшүнүн ишмери. —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1948), 1942-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ”луу јта ћек. согуштун катышуучусу, ќш обл-нын —овет р-нуна караштуу "Ћенинчил жаш" к-зунун мүчөсү (1931), талаа бригадасынын бригадири, жылкы фермасынын башчысы (1945). јл башкарган ферма 1947-ж. 90 бээден 90 кулун алып, аман асыраган. ј. Ћенин ордени,  ызыл ∆ылдыз, 2-даражадагы јта ћек. —огуш ордендери м-н сыйланган.

јЅј »–ќ¬ —абыр (1920-ж. т. ) - “€нь-Ўань мал чарба тажрыйба станци€сынын ст. чабаны (1934).  ыргыз ——– ћамл. сыйл. лауреаты (1974). 1948-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  ойдун жаңы т€нь-шань породасын чыгарууга катышкан. 1966-жылдан чарбанын бөлүм башкаруучусу. ќкт€брь –еволюци€сы, Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган. јЅјЋј  - ордо оюнунда чүкө аткыч. јл тоо текенин, аркар-кулжанын мүйүзүнөн жалпак, төрт бурчтук түрүндө жасалат. ”з. 8-10 см, туурасы 6-8 см, калыңд. 2, 5 см. ј. ордодо чүкөнү, ханды атуу ж-а чертүү үчүн колдонулат.

јЅјЋј ќ¬ƒќ– - ¬италий ћихайлович (1906) ж-а ≈вгений ћихайлович (1907-1948), агалы-ини сов. альпинисттер;  авказ, “€нь-Ўань, ѕамир, јлтай тоолорунун бийик чокуларына далай ирет чыгышкан. ¬италий ћихайлович ј. - инженер-конструктор, спортсмендердин машыкканын так аныктай турган 100 чамалуу прибордун автору. јльпинизмдин эмг. сиңирген мастери (1934), спорттун мастери (1943), ———–дин эмг. сиңирген тренери (1961). ¬. ћ. баштаган сов. альпинисттер Ћенин чокусуна (7134 м, ѕамир, 1934) биринчи мертебе чыгышкан, жеке өзү ал чокуга үч жолу чыгын барган. Өлкөнүн 12 жолу чемпиону болгон, ћосквадагы "—партак" ыкты€рдуу спорт коомунун альпинизм б-ча курама командасына жетекчилик кылган. ≈вгений ћихайлович ј. - скульптор,  оммунизм чокусуна (7495 м, ѕамир, 1933) биринчи бут койгон. јльпинизмдин эмг. сиңирген мастери (1934). ѕамирдеги бир бийик чокуга ≈. ћ. јбалаковдун ысмы берилген.

јЅјЋƒџЌ ƒ»ј√–јћћј—џ, тең салмактуулук диаграммасы, фазалык диаграмма - заттын абалынын параметрлери (темп-расы, басымы ж. б. ) м-н анын составынын өз ара катышынын график түрүндө көрсөтүлүшү. «ат бир компоненттен турса, анда ј. д. тик бурчтуу координаталык үч окко (темп-pa, басым ж-а көлөм) өлчөнүп коюлган үч өлчөмдүү фигура болот. ∆өнөкөй мисал катарында —O2 көмүртектин кош кычкылынын абалынын диаграммасы көрсөтүлгөн. ћында ќ чекити —O2нин үч: катуу, суюк ж-а газ абалына туура келет. Ѕул чекитте кесилишкен ќј ийри сызыгы - анын катуу ж-а газ, ќ  суюк ж-а газ, ќ¬ катуу ж-а суюк абалындагы тең салмактуулуктары. ј. д. өндүрүштүн талабына толук туура келген эритмелерди тандап алууга мүмкүндүк түзүп, металлурги€да, хими€ өндүрүшүндө кеңири колдонулат.

јЅјЌџ  ќЌƒ»÷»яЋќќ - жабык же туюк жайлардагы абанын темп-расын, нымдуулугун ж-а тазалыгын автоматтык түрдө керектүү деңгээлде кармап туруу. Ѕул үчүн аба ысык болгондо, ал муздатылат (к. јба муздаткыч), муздак болгондо жылытылат (к. јба жылыткыч) ж-а бардык мезгилде аба тазаланып турат (к. јба чыпкасы). јбанын нымдуулугу ж-а басымы атайын приборлор м-н жөнгө салынып, керектөөчүлөргө бардык параметрлери талапка туура келтирилген аба берилет. ј. к. коомдук имараттарда, турак үйлөрдө, ө. ж. ишканаларында адам »Ў“ӨӨ√Ө зарыл шарт түзүү үчүн колдонулат. јнын системасы борбордук ж-а жергиликтүү болуп, ага абаны да€рдоо, жүргүзүү, бөлүштүрүү, параметрлерин автоматтык жол м-н жөнгө салуу ж-а башкаруу иштери кирет. Ѕорб. системадагы аба да€рдоочу агрегат - кондиционер бир нече жайды тейлесе, жерг. системадагы кондиционер бир гана бөлмөнү тейлейт.

јЅјЌџЌ Ќџћƒ””Ћ”√” -абадагы суу буусунун өлчөмү; аба ырайынын өзгөчөлүктөрүн мүнөздөөчү эң негизги көрсөткүчтөрдүн бири. —уунун абадагы негизги массасы буу түрүндө атмосферанын төмөнкү катмарында (6 км ге чейин) кездешет. ј. н-нун атмосферадагы өлчөмү туруксуз, анткени ал жыл мезгилдеринин темп-расына ж-а кеңдиктерге көз каранды. Ёкватордо аба өтө нымдуу, уюлдарга жакындаганда аза€т. ќрто эсеп м-н абанын абс. нымдуулугу жайында 10, 46 мм, кышында 4, 69 мм ге барабар. ∆ер бетинен бийиктеген сайын аза€ бергендиктен, ј. н. стратосферада жокко эсе. јтмосферадагы булут түрүндөгү суу буусу жер бетин муздап кетүүдөн сактайт, жаан түрүндө жерге түшүп сууларды пайда кылат. ј. н. чөйрөнүн темп-расын, абанын кыймылына карата организмдеги жылуулук алмашууну жөнгө салат. јбанын салыштырма нымдуулугу 40- 60% болсо, адам үчүн жагымдуу (нормалдуу) деп эсептелет. ј. н. гигрометр, психрометр м-н ченелет. ј. н. организмдин айлана-чөйрө м-н жылуулук алмашуусуна орчундуу таасир тийгизгендиктен, адамдын тиричилиги үчүн чоң мааниси бар. ћис, темп-ра аз, ј. н. жогору болгондо, жылуулуктун бөлүнүшү күчөп, адамдын денеси өтө муздап кетет. јдамга тескери таасир тийгизүүчү ј. н-н жок кылуу үчүн, абаны желдетүү (вентил€ци€лоо), кондици€лоо сы€ктуу методдор колдонулат. ќшондой эле ј. н. кээ бир технол. процесстерде, айрым ооруларды дарылоодо, китептерди, иск-во чыгармаларын сактоодо чоң мааниге ээ.

јЅј-–≈ј “»¬ƒҮҮ  џ…ћџЋƒј“ џ„ - отуну атмосф. абадагы кычкылтек м-н тутануучу авиаци€лык реактивдүү кыймылдаткыч. ј. -р. к-тын тартуу күчү реактивдүү соплодон агып чыгуучу газдын ылдамдыгынын өсүшүнүн натыйжасында пайда болот. —оплодон агып чыккан газдын ылдамдыгын арттыруу үчүн кыймылдаткычтын күйүү камерасына кирген аба кысылат да, ал кысылган аба жогорку ылдамдык м-н тез чыгат.  ысуунун ыкмаларына жараша ј. -р. к. компрессордуу ж-а компрессорсуз болуп бөлүнөт.  омпрессорсуз кыймылдаткычтарга түз агымдуу ж-а пульсаци€луу ј. -р. к. кирет.  омпрессордуу ј. -р. к. мотореактивдүү ж-а турбореактивдүү болуп айырмаланат. Ѕиринчисинде аба кысуучу компрессор кадимки поршендүү кыймылдаткычтар м-н, экинчисинде газ турбинасы м-н айландырылат.

јЅјЎ≈¬ќ ћјƒјЌ»я“џ - азыркы ¬оронеж обл-нын, ћари, „уваш ж-а Ѕашкырт ј——–леринин аймагындагы б. з. ч. 2 миңинчи жылдардын 2-жарымына тиешелүү археол. мадани€т. ј. мад-тынын дөбөчөлөрүн алгачкы жолу ¬. ‘. —молин изилдеген. јл 1925-ж. „уваши€дагы јбашево с-сунун жанындагы дөбөчөлөрдү казып көргөн.  өрүстөндөрдөн таштан, жезден. үй жаныбарларынын ж-а жапайы айбанаттардын сөөгүнөн жасалган эмгек куралдары ж. б. чыккан. Ѕул ”рал бойлорунан гана табылды.

јЅјЎ»ƒ«≈ √ригол √ригорьевич (1914-ж. т. )-грузин совет акыны. 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1974). 1967-жылдан √рузи€ жазуучулар —оюзунун Ѕашкармасынын 1-секретары. “билиси ун-тин (1936) бүтүргөн. јлгачкы ырлар жыйнагы 1938-ж. жарык көргөн. ј-нин поэзи€сынын каарманы- коммунизмди куруп жаткан эмгекчил совет адамдары ("Ќегиздөөчү", 1939). јкындык чеберчилиги јта ћек. согуш жылдарында ("ƒушмандар", 1941; "“уулар", 1943, ырлар жыйнактары; "∆еңилбес  авказ" поэмасы, 1943) өсөт. —ов. патриотизмдин күчүн көрсөткөн "“үштүк чек арада" (1949), "Ћенин —амгориде" (1950) аттуу ыр циклдери үчүн ј-ге ———– ћамл. сыйлыгы берилген (1951). "√еоргий алтынчы" (1942) поэмасында грузин элинин улуттук көз каранды эместиги үчүн күрөшүн чагылдырган. ј. -"Ћашарела" (1957) аттуу тарыхый романдын автору. „ыг-лары ———– элдеринин тилдерине, чет тилдерге которулган. ———– ∆ог. —оветинин 9-шайл. депутаты. „ыг. : —тихотворени€ и поэмы, ћ., 19. 61. јд. : јпхаидзе Ў., √ригол јбашидзе, “б., 1958.

јЅјЎ»ƒ«≈ »раклий ¬иссарионович [10 (23). 11. 1909-ж. т. ]-советтик грузин акыны, √——– »јнын академиги (1960). 1939-жылдан.  ѕ——тин мүчөсү. 1953-67-ж. √рузи€ жазуучулар союзунун башкармасынын председатели. 1967-жылдан √рузин —овет Ёнциклопеди€сынын Ѕашкы редактору. 1928-жылдан ырлары жары€лана баштайт. ј-нин ырларында жаңы турмушту пропагандалоо, соц. курулуш үчүн болгон күрөштү күчөтүү, мекенди сүйүү иде€лары айтылган ("џрлар", 1932; "∆аңы ырлар", 1938). ј-нин поэзи€сындагы башкы тема - эркин адамдын баатырдык иштери. ”луу јта ћек. согуш мезгилинде фронттогу жоокерлерди, тылдагы эмгекчилерди эрдикке үндөгөн ырлары окурмандарга кеңири белгилүү. —огуштан кийинки ырлары совет элинин эмгегине, тынчтык ж-а демократи€ үчүн күрөшүнө арналды, парти€ м-н элдин биримдигин даңазалады ("ѕарти€га арналган гимн" ж. б. ). "–уставели жүргөн жерлер менен", "ѕалестина, ѕалестина!" деген ырлар циклинде грузин элинин улуу акыны –уставелинин өмүр жолун ж-а рухий дүйнөсүн ачкан (1966-ж. –уставели атн. сыйлык ыйгарылган). ј. дүйнөлүк ж-а ———– элдеринин акындарынын чыгармаларын грузин тилине которгон. ———– ∆ог. —оветинин 4-7-шайл. депутаты, 2 жолу Ћенин ордени, башка 3 орден м-н сыйланган.

„ыг. : ѕо следам –уставели, ћ., 1966; ѕриближение, ћ., 1969.

јЅЅј— I (1571-1629)-»рандын шахы (1587-жылдан), —ефевилер династи€сынан, ири кол башчы. ∆еңип алган жерлерин талап-тоноо, аларда жашаган грузин-арм€ндарды ж. б. элдерди жер которуштуртуп, »рандын ички р-ндорунун экономикасын чыңдаган. Ёл көтөрүлүштөрүн ырайымсыз басып турган. »чки-тышкы сооданын өнүктүрүлүшүн жактаган. »рандын «акавказьедеги, ’орасандагы үстөмдүгүн калыбына келтирген, башка жерлерди каратып алган. ј. Iнин тушунда »ран мамл-и са€сий жактан а€бай күч алган.

јЅЅј—»Ћ≈– (750-1258)-ћухаммеддин агасы јббастан таралган араб халифтеринин династи€сы. Ѕиринчи халиф-јбу-ль-јббас ас-—аффах (750-754). ј. халифаты аль-ћансурдун (754-775), аль-ћахдинин (775- 785), ’арун ар-–ашиддин (786-809), аль-ћамундун (813-833) тушунда өзгөчө күчөп турган. ‘еод. Ёзүүнүн оорлошунан бир нече көтөрүлүш чыккан (8-к-дын 70-80-жылдарындагы ћуканнанын, 9-к-дын башындагы Ѕабектин көтөрүлүшү ж. б. ). 8-к-дын а€гында ј. халифатынан айрым аймактар бөлүнөт (мис, ћарокко, 788), 9-к-да ј. халифаты кыйрап, »рандын, ќ. јзи€нын, «акавказьенин, ≈гипеттин терр-€сында жерг. династи€лар (“ахирилер, —аффарилер, “улунилер, ¬агратилер ж. б. ) башкарган өз алдынча мамлекеттер түзүлө баштайт. јббасилердин акыркы халифи - альћустасим (1242-58).

јЅЅј“„џЋџ  - католиктердин монастыры. јны епископко, кээде түздөн-түз рим папасына баш ийген аббат же аббатиса (а€лдар монастырында) башкарат. Ѕат. ≈вропада өтө ири, бай монастырлар о. кылымдын коомдук-са€сий ж-а экон. турмушунда белгилүү роль ойногон. –еформаци€нын, бөтөнчө бурж. рев-€лардын убагында ј. баштапкы ролун жоготуп, реакци€чыл католик идеологи€сын пропагандалоочу борборго айланган.

јЅƒ јЋ№- јƒ»– (6. 9. 1808-26. 5. 1883) - јлжирдин улуттук баатыры, кол башчы, илимпоз, чечен ж-а акын. Ѕарктуу феодал тукумунан чыккан. 1832-47-ж. јлжирдеги француз баскынчылыгына каршы көтөрүлүштүн башында турган (к. јбд аль- адир которулушу). 1832-ж. көтөрүлүшкө чыккан уруулар ј-ди Ѕатыш јлжирдин башкаруучусу деп жары€лашат, ал эмир -титулун алат. ј. јлжирде калк мектептери ачылышына көмөк көрсөткөн. 1847-1852-ж. ‘ранци€да туткунда жүргөн. 1853- 1854-ж. Ѕурсада, 1855-жылдан ƒамаскиде жашайт. 1860-ж. ƒамаскиде француз колони€чылдары мусулмандар (друздар) м-н христиандарды (маропиттер) кагыштырып, ошонун айынан христиандар кырылганда, ј. касташкандарды жараштырууга аракет кылган.

јЅƒ јЋ№- јƒ…–  Ө“Ө–ҮЋҮЎҮ - француз баскынчыларына каршы јлжирдеги элдик көтөрүлүш (1832-47). јга јбд аль- адир башчылык кылган. ќран провинци€сындагы араб-бербер уруулары көтөрүлүштүн жүрүшүндө француздарды бир нече ирет жеңип, тынчтык договоруна кол коюуга мажбур кылган (1834, 1837). Ѕатыш јлжирдин чоң аймагын көтөрүлүшчүлөр өзүнчө эмиратка айландырып, аны јбд аль- адир башкарып турган. јбд аль- а дирдий бийлигин француздар тааныган. Ёмираттын уруулар ополчениеси, регул€рдуу арми€сы, курал-жарак чыгарчу устаканасы болгон. Ѕирок 1838-ж. окт€брда француздар ири феодалдардын чыккынчылыгынан пайдаланып, тынчтык договорун бузган да, эмираттын аймагын басып алган. јбд аль- адир ћароккого качкан. јл 1845-ж. өз жергесине кайра келип, дагы көтөрүлүш чыгарган.  өтөрүлүш 1847-ж. басылып, јбд аль- адир туткунга алынган.

јЅƒ јЋ№- ≈–»ћ (1881 же 1882-7. 2. 1963,  аир) - рифтик тайпалардын (ћарокко) көтөрүлүшүнүн жол башчысы. 1910-15-ж. ћелильеде мугалим, анан судь€ болгон. 1915-ж. өз уруулаштарын улуттук-боштондук күрөшкө үндөгөнү үчүн, »спани€ колони€лык бийлиги аны түрмөгө камап, 1916-ж. бошоткон. 1919-ж. тоого качып кеткен. 1921-26-ж. рифтиктердин адегенде испан, 1925-жылдан француз колонизаторлоруна каршы боштондукка чыгаруучу күрөшүнүн башында болгон. 1921-26-ж. –иф –есп-касынын президенти (эмири). 1926-ж. француздардын колуна түшүп, –еюньон а-на сүргүнгө айдалат. 1947-ж. май айында са€сий иш жүргүзүүдөн баш тартуу шарты м-н ‘ранци€да жашоого уруксат алган. ѕорт-—аидде пароходдон качып чыгып,  аирге туруп калат, анда јраб ћагрибинин Ѕоштондукка чыгаруучу комитетинин башында болгон (1948-56). јЅƒ

ј–-–ј««ј  —амаркандий (1413- 1482) - орто ази€лык тарыхчы. “уулган, өлгөн жери-'√ерат ш. Өмүрүнүн көбүн —амарканда өткөрөт. “имурилердин элчиси катары »нди€да (1441-44), √ил€нда (1446) болот, 1463-жылдан √ератта шейх. ј. 1467- 71-ж. "Ёки бактылуу жылдыз чыккан жер жана эки деңиз кошулган жер" аттуу тарыхый хроника жазган. ћында монголдордун, “имурдун ж-а “имурилердин 1304-1471-жылга чейинки тарыхы ба€ндалат.

јЅƒ–ј≈¬ ћукаш (5. 5. 1920-ж. т., —окулук р-ну, „оң-∆ар кыш. )-кыргыз совет композитору, профессор,  ырг. ——– иск-восуна эмг. сиң. ишмер, коомдук ишмер,  ырг. ——– эл артисти (1974). 1970-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.

A. кыргыз муз. драма театрындагы студи€нын скрипка классында (1933), ћосквадагы »пполитов-»ванов атн. муз. окуу жайында (1935-40) окуган. 1940-ж. „айковский атн. консерватори€нын улуттук студи€сына кирген.  омпозици€ б-ча √. ЋитиЌский м-н B. ‘ереден таалим алган. ѕроф. C. Ќ. ¬асиленконун классында ћосква консерватори€сынын теори€лыккомпозитордук бөлүмүн бүтүрөт (1950). ј. 1960-жылдан  ыргызстан композиторлор —оюзунун Ѕашкармасынын мүчөсү, 1963-67-ж. ошол союздун председателинин орун басары, 1967-жылдан бери председатели.  ызкелиндер педин-тунун доценти (1982), кафедра башчысы (1962-67), Ѕ. Ѕейшеналиева атн.  ыргыз мамл. иск-во институтунун композици€ кафедрасынын башчысы (1975), профессору (1973). ј-дын чыгармачылык иши 1940-ж. башталат. јл үйрөнчүк музыканттан профессионал композиторлукка чейинки муз. өнөрдүн татаал жолун басып өтүп, элге кеңири маалим ондогон түрдүү жанрдагы чыгармаларды жаратты. ј. өзүнүн талантын бардык муз. жанрларда көрсөтө алды. јл кыргыз музыкасында хор жанрын өнүктүрүүгө көп көңүл бурду. ’орлору көбүнчө парти€, мекен, эмгек, достук, жаштык темаларына арналган. ћис, " ыргызстан жөнүндө ыр", " омпарти€", "Ћенин-ќкт€брь", " ыргызстан жаштары" ж. б. јл эки жүзгө жакын лирикалык обон ("јз: гырба, мени алдаба", "—туденткага" ж. б. ) чыгарган. ј. кыргыз совет музыкасында романс жанрынын өсүшүнө да өзүнүн салымын кошту. јнын "∆алыныңа күйгөмүн", "—үйгөнүм" сы€ктуу романстары кыргыз совет ырларынын мыкты үлгүлөрүнөн болуп калды.  омпозитор балдар үчүн да ыр-обондор чыгарган ("јта Ћенин", "—ен пионер", "Ѕешик ыры", "ќй балапан", "“ынчтыкты мен да сүйөмүн" ж. б. ). ј-дин чыгармачылыгында кантата, оратори€, вокалдык-симф. поэмалар ж-а симф. музыка негизги орун ээлейт. јнын "∆аш жүрөктөр" (1953), "“октогул" (1956), "ќлжобай менен  ишимжан" (1963) опералары кыргыз опера өнөрүнүн кенчине кирди. јл ј. ћалдыбаев, ј. “үлеев, ј. јманбаев м-н бирге " им кантти?" комеди€сына (1943), ј. “үлеев м-н бирге "∆апалак ∆атпасов" (1944), " урманбек" (1944) драмаларына музыка жазган. ќндогон аспаптын пьесалары, күүлөрү да бар. ј. - "“октогул композитор" (Ѕ. јлагушев м-н бирге), "ќкт€брдын нуру менен" аттуу монографи€лык эмгектердин, 5- 6, 7-8-класстар үчүн "џрдоо" окуу китебинин автору.  омпозитордун "џрлар" (1958), "ћенин мекеним" (1968), "“андалган ырлар" (1”70) аттуу обондуу ыр жыйнактары жарык көрдү. ј.  ырг. ——– ћамл. “октогул атн. сыйл. лауреаты (1974),  ырг. ——– ∆ог. —оветинин 7-8-шайл. депутаты. Ёмгек  ызыл “уу ж-а "јрдак Ѕелгиси" ордендери м-н сыйланган.

јв. :  ыргыз композиторлору, ‘р., 1964; јлагушов Ѕ.,   а п л а н ј.,  өрүнүктүү композитор, "јла-“оо", 1970, J\fi 5.

јЅƒ–ј»ћќ¬ јпсамат (1931-ж. т. ) - ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы  иров атн. к-здун бригадири (1961), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1966). 1947-ж. пахтачылык звеносуна башчы болуп дайындалган. 1961-жылдан бери пахта өстүрүүчү комплекстүү механикалаштырылган бригаданы башкарат. 1964-ж. ј. жетекчилик кылган бригада 110 га а€нттын ар гектарынан 34, 5 ц ден, 1965-ж. о. эле а€нттан 33, 1 ц ден пахта алган. ј. Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЅƒ–ј»ћќ¬  өчкөмбай (1914-ж. т. ) - ќш обл-нын —узак р-нундагы "јлмалуу-Ѕулак" к-зунун жылкы фермасынын башчысы (1945). —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1948). јл эмгек жолун 1931-ж. катардагы көлхозчудан баштаган. ”луу јта ћек. согушка катышкан. 1946-ж. ал башкарган ферма 40 бээден 40 кулун, 1947-ж. 50 бээден 50 кулун алып, аман сактаган. јл Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЅƒ–ј»ћќ¬  удайкул (1917-ж. т. ) -  ыргызстандын а. ч. өндүрүшүнүн ишмери, —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1958). 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ќш обл-нын Ћенин р-нундагы Ёнгельс атн. к-здун председатели (1951). ј. башкарган колхоз 1958-ж. ар 100 тубар койдон 117 козу алып, жүн сатууну 136% орундаткан. јл Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени, медалдар м-н сыйланган.  ырг. ——– ∆огорку —оветинин 5-6--7-шайл. депутаты.

јЅƒ–ј»ћќ¬ ћатай (1888-ж. т. ) - ќш обл-нын Ћенин р-нундагы "—акалды" к-зунун мүчөсү, —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1948). ј. 1929-ж. колхозго кирип, узак мезгилге чейин пахтачылык звеносуна башчылык кылган. јл башкарган звено 1947-ж. « ге а€нттын ар гектарынан 97, 3 ц ден түшүм алган. ј. 2 Ћенин ордени, "јрдак Ѕелгиси" ордени, медалдар,  ырг. ——– ∆огорку —оветинин јрдак √рамотасы м-н сыйланган.

јЅƒ–ј’»ћќ¬ “алгат  адырович (1915-1967)-сов. геолог, ћамл. сыйлыктын лауреаты (1953). 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  азан мамл. ун-тинин геол. ф-тетин бүтүргөн (1939).  ырг. ——– геол. башкармасында,  аменский геол. экспедици€сында (1946),  аз. ——– геол. мин-восунда(1965) геол. чалгындоо парти€ларына начальник болуп иштеген.  ырг-ндг o гы сейрек кездешүүчү металл кенд" ринин бирин ачкандардан. Ћенин ордени ж-а бир нече медаль м-н сыйланган.

јЅƒ–ј’ћјЌќ¬ ёсуп [1904, ∆ети—уу обл.,  аракол уезди,  үңгөй-јк—уу болушу (азыркы џсык- өл обл., џсык- өл р-ну), „иркей кыштоосу- 1937, ‘рунзе] -  ырг-ндагы сов. ишмер. 1919-33-ж.  ѕ——тин катарында турган. јтасы рев-€га чейин бий ж-а болуш болгон. ј. 1911-16-ж. орус-тузем мектебинде,  аракол ш-ндагы башталгыч окуу жайында окуган. 1920-27-ж.  аракол (ѕржевальск), ѕишпек (‘рунзе), јлматы, “ашкен шаарларындагы парти€лык аппарат тардын жооптуу кызматтарында ш, теген. 1927-жылдын мартынан 193 жылдын сент€брына чейин  ыргыз ј——– Ёл  омиссарлар —оветинин председатели болгон. “үркстан  омпарти€сынын Ѕорбордук  омитетинин мүчөсү, бир нече жолу ———– Ѕј ты" ѕрезидиумунун мүчөлүгүнө каңдат, Ѕүткүл союздук Ѕј тын,  ы* o гыз обкомунун ж-а  ыргыз ј——– Ѕј тын мүчөсү болуп шайланган. ј. сов. ж-а парт, жооптуу кызматтарда иштеп турганда, өзүнүн са€сий, идеологи€лык ж-а практикалык иштеринде улутчулдук мүнөздөгү олуттуу жаңылыштыктар кетирген. ѕарти€нын лини€сын бурмалагандыгы үчүн ј. 1933-ж. сент€брда  ыргыз ј——– Ёл  омиссарлар —оветинин председателдигинен бошотулуп, ошол эле жылы окт€брда парти€нын катарынан чыгарылган.

јЅƒ”¬јЋ»≈¬ ћуса (1929 ж. т. )ќш обл-нын  ызыл- ы€ ш-дагы "∆ш ∆иган" шахтасынын механикалаштырылган забоюнун өткөөлчүлөр бригадасынын бригадири, —оң. Ёмг. баатыры (1966). 1949-жылдан 5K'i ::i уголь" комбинатында иштеген. A. жылдык планын 113, 7% орундаткан. ј-ге "јрдактуу шахтер" деген наам берилген. Ћенин ордени ж-а м. далдар м-н сыйланган.

јЅƒ” јƒџ–ќ¬ јбдурашид (1919-ж. т. )-ќш обл-нын —узак р-нундагы "ћосква" к-зунун председатели (1959), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1966). -1943-жы;дан  ѕ——тин мүчөсү. ”луу јта ћек. согушка катышкан. ј. башкарган колхоздун акчалай кирешеси 1959-ж. 949 миң сом болсо, 1965-ж. 1 млн. 629 миң 18636 т пахта тапшырылган же 939 т пландан ашык сатылган. ј. Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу,  ызыл ∆ылдыз ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЅƒ” ј»ћќ¬ ”закбай (1909, ќш обл., ќкт€брь р-ну, Ѕагыш киш., - 1963, ‘рунзе) - кыргыз совет жазуучусу, прозаик, котормочу, 1944жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  едей дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. “ашкендеги балдар үйүнө (1923) кабыл алынып, кийин  азак-кыргыз агартуу интунда (1924-25, “ашкен) окуган.  ыргыз педтехникумун бүткөн (1929). ћектепте директор, ћосквадагы ———– элдеринин Ѕорб. басмасынын кыргыз бөлүмүндө (1930-31) редактор, респ. “ил, адаби€т ж-а тарых ин-тунун илимий кызматкери (1933-37), ”луу јта ћек. согуштун катышуучусу (1942- 45),  ыргыз мамл. басмасында редактор (1946),  ыргызстан жазуучулар союзуна адабий консультант (1947- 49) болуп иштеген. 1927-ж. "∆аңы мадани€т жолунда" журналында "“аң" аттуу алгачкы новелласы жарык көргөн. ј. 3-класс (1933), кийинчерээк 7-класс үчүн адаби€т б-ча хрестомати€ түзгөн; "—тудент менен студенткага" поэмасын (1934), " ыздын таалайы" (1939-40) повестин жазган. ј. чебер котормочу, кыргыз профессионалдык көркөм котормосуна негиз салгандардын бири. јл ѕушкиндин "Ѕорис √одуновун", "ѕолтавасын", жомокторун, лирикалык ырларын, √оголдун "“екшерүүчүсүн", Ћопе де ¬еганын " ойлуу булак>>, Ћ. Ћеоновдун "„абуул", ќстровскийдин " үнөөсүз күнөөлүүлөр", ћольердин "∆орж ƒанден, же акмак болгон күйөө" пьесаларын, √орькийдин " өрүнгөндүн колунда" повестин,  . „уковскийдин "Ѕибигон" жомогун, ‘адеевдин "∆аш гварди€" романын ж. б. чыгармаларды которгон. "јйдар жана јйша" операсынын либреттосун (1948), "Ёмгек маршы", "ѕионерлер ыры" сы€ктуу элге кеңири тараган ырларды жазган. ј. өмүрүнүн акыркы жылдарында согуш темасына кайрылып, көп пландуу "ћайдан" (1961, 1966) романын жаратты. Ѕийик профессионалдык деңгээлде жазылган бул романда советтик жоокерлердин ”луу јта ћек. согуштагы турмушу ж-а эрдиктери, майдан м-н тылдын тыгыз байланышы, совет калктарынын бузулбас достугу реалисттик планда сүрөттөлгөн. ј. бир нече адабий макалалар м-н очерктер да жазган. ј.  ызыл ∆ылдыз ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг. : ћайдан, ‘р., 1966; Ѕитва (перевод с киргизского ¬. –осл€кова, с предисловием „. јйтматова), ћ., 1972.

јд. : »стори€ киргизской литературы, ћ., 1970; “окомбаев ј., ћайдан романы н√өнундө учкай сөз, "—оветтик  ыргызстан", 1962-ж., 11-март; јртыкбае в  ., ”закбай јбдукаимов, "јла-“оо", 1959, є 10; Ѕобулов  ., Ќова€ ступень, "ƒружба народов", 1968, є 9; Ѕорбугулов ћ., ќт идеализации - к исследованию, "ƒружба народов", 1972, N1 10.

јЅƒ” ј–»ћќ¬ јбдумавл€н (1922ж. т. ) - ќш обл-нын —узак р-нундагы "ќкт€брь" к-зунун трактористи (1942). —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1957). ј. эмгек жолун 1933-ж. колхоздун талаачылык бригадасында иштөөдөн баштаган. ј. тейлеген бригадада 1954- -57-ж-да пахтанын түшүмү гектарынан 27 ц ден 53 ц ге жогорулап, орто эсеп м-н 40 ц ден айланган. јл Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЅƒ” ј–»ћќ¬ ћамасалы (5. 6. 1910-ж. т., ќш обл.,  ара-—уу р-ну ∆апалак кыш. ) - кыргыз совет жазуучусу, котормочу, журналист.  едей чайрыкер. адамдын үй-бүлөсүндө туулган. 1939-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1916-ж. ата-энеси өлүп, ар кимдин колунда жүрөт, кийин (1921- 24) ќшто жетим балдар үйүндө тарби€ланат. 1930-ж.  ыргыз педтехникумун бүтүрүп, респ. "Ћенинчил жаш", "—оветтик  ыргызстан" газеталарында жооптуу секретарь, редактордун орун басары ж-а редактор болуп иштейт.  ыргызстан  ѕ ќш обкомунун секретары (1943-47),  ыргызмамбаста көркөм адаби€т редакци€сынын башчысы (1950-62). "—оветтик  ыргызстан" газетасында адабий кызматкер (1962-68) болгон. ј-дун " урмушунун турмушу" аттуу алгачкы аңгемеси 1928-ж. жарык көрөт. ј. " ызыл эмгек" (1932), "“урмуш жана күрөш" (1937), "Үзүлбөгөн үмүт" (1957), "Ѕолгар жеринде" (1960) жыйнактарынын, "∆ашагым келет" романынын (1-китеби, 1960; 2-китеби, 1965) автору. ј. көрүнүктүү котормочу катары да белгилүү. јл марксизм-ленинизм классиктеринин чыгармаларын, ар түрдүү тармактагы адаби€ттарды, орус ж-а дүйнөлүк классиктер ј. ѕ. „еховдун, ћ. √орькийдин, ћ. Ўолоховдун, ƒжон –иддин ж. б-дын көркөм чыгармаларын, ондогон киносценарийлерди кыргыз тилине которгон. ј-дун 1970-ж. биографи€лык мүнөздөгү "∆ол башы" аттуу повести чыкты. ј. 1-даражадагы јта ћекендик —огуш ордени, "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јд. : јртыкбаев  ., ∆азуучу, журналист жана котормочу, "јла-“оо", 1960, є 9; «акиров —, ∆ашагым келет романы тууралуу, "јла-“оо", 1962, є 6. јЅƒ”Ћј≈¬  урманкул (1918-ж. т. ) - џсык- өл обл-нын “үп р-нундагы "—ухой-’ребет" с-зунун комбайнЄру (1937), —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1957). ј. 1931-ж. совхозго жумушчу болуп кирип, 1937-жылдан бери комбайнЄр. 1956-ж. ј. 520 га эгин чаап, 11565 ц дан бастырган. ј.  ырг. ——– ∆огорку —оветинин 5-шайл. депутаты. Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сый- ланган.

јЅƒ”ЋЋј ’ј‘»« (чыныгы аты-жөнү-‘айзуллаев јбдулла; 1869-1944) -  ырг. ——–инин эл артисти (1940), Өзб. ——–инин эл ырчысы (1943). ќкт. рев-нан кийин Ќамангандагы шайырлар ийриминде, „ыгыш труппасында, ќштогу муз. драма театрында, согуш жылдарында “ашкен обл-нын янгиёл ш-дагы муз. драма ж-а комеди€ театрында иштеген. јЅƒ”ЋЋј≈¬ √асан ћамед Ѕагар оглы (20. 8. 1918-ж. т., ) - советтик физик. ———– »јнын мүчө-корр. (1970), јзерб. ——– »јнын академиги (1967; мүчө-корр. 1955), президенти, физ. матем. илимдеринин доктору (1954), 1942-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. ∆ульфин р-нундагы яйжи кыштагында дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. јзерб. педин-тун бүтүргөн (1941). 1941-1944-ж-да- мугалим. 1944-ж-дан јзерб. ——– »јнын ‘из. -матем. интунда илимий иш жүргүзгөн. 1954-ж. јзерб. мамл. ун-тинде лекци€ окуйт. 1959-ж. јзерб. ——– »јнын физ. интунун директору. ј-дин жарым өткөргүчтөрдү изилдөө б-ча маанилүү эмгектери бар. »лимдин бул тармагынан 50 дөн ашык кандидат да€рдап, 6 докторлук диссертаци€м консультант болгон. ———– ∆ог. —оветинин 9-шайл. депутаты.

јЅƒ”ЋЋј≈¬ ’абиб ћухамедович [18(31). 7. 1912, ќш обл., јраван кыш., - 20. 6. 1962, “ашкен] - көрүнүктүү өзбек совет геологу, Өзб. ——– »јнын академиги (1947), президенти (1956-62), ———– »јнын мүчө-корр-ти

(1958), геол. -минералоги€ илимдеринин доктору (1946). 1941-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү.  едей дыйкан үй-бүлөсүндө o туулган. ќ. јзи€ индустр. интунун геол. ф-тетин бүтүргөн. ћосква геол. чалгындоо ин-тунда (1936), ќ. јзи€ политех, ин-тунда (1940) пед. кызматта иштеген. ќ. јзи€ индустр. ин-тунун ж-а Өзб. ——– »јнын √еол. ин-тунун директору (1941-50). ј. петрологи€нын теори€лык маселелерин, кен илими ж-дө окууну, скарн ж-а аны м-н байланыштуу болгон кендердин проблемасын иштен чыккан. јйрым кен байлыктардын пайда болушу ж-а алардын жер кыртышында таралыш закон ченемдүүлүгү ж-дө илимий теори€ны козгогон. ј-дин 130дан ашык илимий эмгеги (анын ичинде 6 монографи€сы) бар; айрымдары дүйнөгө маалым. Ёл аралык геологи€лык конгресске бир нече жолу (1950-61) катышкан. ‘ранци€ геол. комитети м-н Ѕритани€ минералоги€лык коомунун мүчөсү (1960). ———– ∆огорку —оветинин 5-шайланышынын ж-а Өзб. ——– ∆огорку —оветинин (1955-62) депутаты, Өзбекстан  ѕ Ѕ нын мүчөсү (1956-1962),  ѕ——тин 22-сьездинин делегаты. Ћениндик сыйлыктын (1959), Ѕирунн атн. Өзб. ——–инин ћамл. сыйлыгынын (1970) лауреаты. Ћенин ордени, эки Ёмгек  ызыл “уу, үч  ызыл ∆ылдыз ж-а "јрдак Ѕелгиси" ордендери, бир нече медалдар м-н сыйланган.

„ыг. : —обрание сочинений, 1-7 т., “аш., 1964-69.

јЅƒ”ЋЋј’ Ѕ»Ќ јЅƒ”Ћ јƒ»– ћ”ЌЎ» (1796-1854) - малай€ элинин жазуучу-агартуучусу, малай€ тилиндеги көркөм прозага негиз салуучу. —оодагер үй-бүлөсүндө туулган. "јбдулла ба€ны" (1849), "јбдулла бин јбдулкадирдин —ингапурдан  елантанга са€каты" (1849), "јбдуллахтын ∆иддеге барышы" (1854) аттуу мемуардык-публицистикалык чыгармалары бар. ћалай€ тилин арабча сөздөрдөн арылтуу үчүн күрөпгкөн. 15-к-дагы "ћалай€ санжырасы" деген тарыхый хрониканы бастырып чыгарган (1840).

јЅƒ»ћќћ”Ќќ¬ “октоболот (15. 8. 1922-ж. т.,  емин р-ну, ∆аңы-јлыш кыш. ) кыргыз совет жазуучусу, драматург,  ыргыз ——– иск-восуна эмг. сиң. ишмер (1972), коомдук ишмер. 1959-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ‘рунзедеги мед. окуу жайын бүтүргөн (1938). ∆урналисттик кызматтарда иштеген. 1959-71-ж.  ыргызстан жазуучулар —оюзунун Ѕашкармасынын биринчи секретары, 1974-жылдан кыргыз “еатр коомунун председатели. ј-дун чыгармачылыгы согуштан кийин башталган. јдегенде ал очерк, аңгеме, сын макалалар, бир айтылуу пьесалар жазат. јлгачкы пьесалары: " умдуу чап" (1946), "«амандаштар" (1948), " урман" (1950), "ƒостуктун жиби үзүлгөндө" (1950). јзыркы учур м-н байланыш, актуалдуулук ј-дун кийинки мезгилдеги чыгармачылыгында андан нары тереңдеди. јйрыкча 50-жылдары жазылган "Ѕорбаш" (1950), "“ар капчыгай" (1953), "јтабектин кызы" (1956), "јшырбай" (1956) пьесалары автордун орус ж-а дүйнөлүк драматурги€ өнөрүнүн жетишкендиктерин өздөштүргөнүн айкындап, турмуштук материалды көркөм чагылтуунун улуттук салттарын жаңылоо, жаңы формалар м-н ыкмаларды издөө б-ча белгилүү ийгиликке жеткенин көрсөттү. јталган пьесалар кыргыз драматурги€сынын жаңы профессионалдык деңгээлге көтөрүлгөндүгүн далилдеди. 60-жылдары жазылган "јбийир кечирбейт" (1962), " аркыралар кайтканда" (1965), "Ѕюро жүрүп жатат" (1968), "∆ыгылган оогонго күлөт" (1969) пьесалары респ. кыргыз ж-а орус театрларында коюлду. "јбийир кечирбейт" —ов. —оюзунун жыйырмадай ашык театрынын репертуарынан орун алды. Ѕул пьесалар бүгүнкү күндүн актуалдуу маселелерин козгоп, сов. адамдардын баатырдык эмгегин, өз ара мамилесин, сүйүүсүн, күрөшүн, достугун даңазалайт. ј. көбүнчө моралдык-этикалык темаларга көп кайрылып, аларды драматурги€нын "тилинде" олуттуулук м-н ишенимдүү ба€ндап берет. ѕсихологи€лык жактан ишенимдүү, жекече мүнөзгө ээ, типтештирилген каармандардын тобун жаратты (јшырбай, ∆ыпаргүл, ћайсалбүбү, Ќурдин, ћасадык, Ўайыргүл, Ќаргүл).  омеди€ жанрын өнүктүрүүдө айтаарлык үлүшү бар. ƒраматургдун соңку пьесасы ("“аалай гүлдестеси", 1970) ¬ьетнам элинин баатырдык күрөшүн чагылдырат. ј. - "∆үкөш" (1950) повестинин, "∆акшы адамдар" (1955) деген аңгемелер ж-а очерктер жыйнагынын, кыргыз адтынын маселелерине байланышкан бир катар публицистикалык ж-а сын макалалардын автору. ј-дун "—үйүү ж-а үмүт", "јбийир кечирбейт" деген пьесасы “октогул атн. ћамл. сыйлыкка татыктуу болгон (1967). ј. - ———– ∆ог. —оветинин 6-шайланышынын,  ырг. ——– ∆ог. —оветинин 7-8-шайланышынын депутаты. Үч жолу Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг. : ѕьесалар, ‘р., 1969; „ыгармалардын бир томдугу, ‘р., 1973; јшырбай, ƒрама в четырех действи€х. MY, 1958; ќбжалованию не подлежит. ƒраматич. повесть в 2-х действи€х. ћ., 1963.

јд. : »стори€ киргивской'советской литературы, ћ., 1970; Ѕорбугулов ћ., “урмуштун тереңин көздөй, ‘р., " 1967; ∆акиев Ѕ., ћаанилүү драма ("јшырбай" драмасы жөнүндө), "јла-“оо", 1958, JM" 9.

јЅƒ”–ј’ћјЌ ј‘“ќЅј„» (т. ж-а ө. ж. белгисиз)- окон хандыгына каршы кыргыздардын көтөрүл үшүн (1873 -76) басуучулардын бири. ћусулманкул миң башынын уулу ј. ј. ќ. јзи€ элдеринин өткөн кылымдагы тарыхына са€сий эки жүздүүлүктүн ж-а кы€натчылыктын жандуу үлгүсү катары кирген. јл 1873-ж. майда’уда€р-хан  окондун түш. -чыгышынан чыккан эл көтөрүлүшүн басууга жиберген жазалоо отр€дына башчылык кылган. јл көтөрүлүшчүлөрдү жактамыш этип, ханга 40 кишиден өкүлдүк жиберип, өзү отр€ды м-н хан алдына акчыланып келген. ’ан кыргыз өкүлдөрүн бүт өлтүргөн соң, көтөрүлүш кайра күчөгөн. ј. ј. 1873-ж. июнда  ирдик ж-а ’азарат деген жерлерде көтөрүлүш чыгарган кыргыздар м-н кыштактарды жазалоого барган отр€ддын башында болгон. ∆азалоо отр€ды көтөрүлүшчүлөрдөн жеңилгенде, ал  оконго кире качкан. јндан кийин Ћейлек багытындагы (1873) ж-а Ќаманган аймагындагы (1874) көтөрүлүштөрдү баскан. 1873-74-ж-дагы кыргыз-кыпчак көтөрүлүштөрүн басууга башчы болуп, ошону үчүн ал хандан "парваначы" наамын алган. јл 1875-ж. Өзгөндө башталган көтөрүлүштү басуу үчүн жазалоо отр€дын баштап барып, 17-июлда көтөрүлүшчүлөргө кошулуп кеткен.  өтөрүлүшчүлөрдөн сестенгеи ’уда€р-хан  окондон качкан соң, ј. ј. ак сөөк феодалдарга кошулуп хандын уулу Ќаср-Ёддинци тактыга көтөргөн, алар элдик кыймылдын ошол кездеги жетекчиси ѕулат-ханды колго түшүрүп, кыймылга диний багыт берүүгө аракеттенишкен. 1875-ж. көтөрүлүш жаңыланып, кайра күч алганда, хандын суроосу б-ча жиберилген падышалык бийликтин жазалоо отр€дына ј. ј. башка ак сөөктөр м-н бирге багынып берген да, көтөрүлүшкө чыккынчылык кылган.

јЅƒ”–ј’ћјЌ ’ј∆ј– (чын атыжөнү - јбдурахман Ў а р а, ф к а нд и; 9. 6. 1920-ж. т., Ўарафканди кыш., »рак  урдистаны) - курд акыны. ћугалимдин үй-бүлөсүндө туулган. ‘илос. ж-а логика илимдерин үйрөнгөн. —а€сий ишмердиги үчүн көп жолу куугунтукка алынган. „ыг-лык ишин 1945-ж. баштаган. "јлакок" (1945), " ой баштарынан ба€н" (1957), "Ѕардыгынан азтаздан" деген ыр жыйнактарын жары€лаган. Өз чыг-ларында ј. ’. тынчтык ж-а курд элинин улуттук өз алдынчалыгы үчүн күрөшкө үндөп, курд-араб достугун ж-а ынтымагын даңазалайт. јзерб., араб, перс тилдеринен которот. јйрым ырлары ("јнт берем", "»йинге ийин тийишип", "јдамга" ж. б. ) орус тилинде басылып чыккан. јЅƒџ–ј’ћјЌќ¬ ‘уад √асан оглы (1915-ж. т. ) - скульптор, јзерб. ——–инин эл сүрөтчүсү (1955). ———– сүрөтчүлөр академи€сынын мүчө-коррти (1949). 1962-жылдан  ѕ——тин мүчөсү; Ћенинграддагы —үрөт академи€сынан билим алган.  ировабад ш-да орнотулган Ќизаминин эстелиги (1946) үчүн ———– ћамл. сыйлыгын алган (1947); бул эстелик Ѕакуда коюлган (1949). Ѕелгилүү монументтин чыг-лары: —ухе-Ѕатор м-н „ойбалсандын бюсту (мрамор, 1954, ”лан-Ѕатор), —. ¬ургун (1961, Ѕаку) м-н –удакинин (1964, ƒүйшөмбү) эстелиги, "Ѕоштондук" (1960, Ѕаку), "„абан" (гипс, 1950-ж. ———– ћамл. сыйлыгын алган) стату€лары ж. б. ј. бирнече портреттин бюсттарды да жасаган, 2 жолу орден м-н сыйланган. јЅƒ” —јћј“ -ќш обл-нын ‘рунзе р-нундагы ’алмион сельсоветине караштуу кыштак. јраб-ƒ өбө м-н „имион сууларынын аралыгында, "ѕобеда" к-зунун аймагында жайгашкан. –айондун борбору ‘рунзеден 14 км түн. -бат. тарапта, “ашкен т. ж-дагы ћаргалаң станци€сынан 40 км.  алкы 879 (1971). Ѕашталгыч мектеби бар.

јЅƒџЅ≈ ќ¬ —адырбек (1871, “орујйгыр;- 25. II. 1950, џсык- өл обл., јк-—уу р-ну, ∆ол- олот кыш. )-мергенчи, натуралист, са€катчы, тилмеч.  едей үй-бүлөсүндө туулган. 19-кылымдын а€гынан тартып орус (ј. ј.  уценко, 1901; ¬. Ќ. Ўнитников ж. б. ) ж-а чет өлкөлүк (ƒ. јлмаши, 1900; √. ћерцбахер, 1902-1903; ƒ. ѕринц, 1906 ж. б. ) илимий экспедици€ларга катышкан.  үнгөй-“ескейдин, —ары∆аз,  өөлү, јрпа, —уусамыр, Ѕалгарт ж. б. “€нь-Ўандын көп жерлерин (1890--1943), »ле өрөөнүн (1909, 1912- 13), Ѕалкаш көлүнүн жээктерин (1913), « унгар тоолору м-нјла- өлдү (1914),  үнөс, “екес, Ѕорохорону (1916-21) ж. б. жерлерди кыдырып чыгып, орустун (ћосква, ѕетербург) ж-а чет өлкөлөрдүн (Ѕудапешт, Ћондон, ћюнхен ж. б. ) бир топ музейлЄрин көп сандаган коллекци€лар м-н жабдыган. —ов. мезгилде колхоз курулушуна активдүү катышкан.  ыргызстанда аңчылыкты уюштуруучулардан болуп, јңчылар союзунун башкармасына шайланган; 1930-ж-дан баштап ѕржевальскидеги чумага каршы станци€нын илимий кызматкери катары бир нече экспедици€га катышкан. ‘рунзедеги (1926) ж-а ѕржевальскидеги (1928-29) крайлык музейлерди түзүүгө катышып, аларга өзү да€рдаган коллекци€ларды берген.  ыргыз жергесин, анын табигатын, өзгөчө айбанаттарын жакшы билген. јЅƒџ јЋџ ќ¬ ∆олдошбай (1935ж. т., џсык- өл р-ну, "“аштак" кыш. )-кыргыз сов. акыны.  ыргыз мамл. ун-тинин филол, ф-тетин бүтүргөн (1959). 1955-ж. . "Ћенинчил жаш" газетасына басылган "ƒобуш берем" деген ыры м-н чыгармачылыгы башталат. ј. "Ћенинчил жаш" газетасында (1960-62), "∆аш Ћенинчи" журналында (1962-65) адабий кызматкер болуп иштеген. јзыр " ыргызстан пионери" газетасында бөлүм башчы. 1961-ж. "∆ылдызстан" аттуу алгачкы ырлар жыйнагы жарык көрдү. ј. - "Ѕакыт гүлдөрү" (1963), " ош жылдыз" (1967), "јк толкундар" (1968) (бул китебине 1970-ж.  ыргызстан Ћенин комсомолу сыйлыгы берилген), "“аштагым менин, “аштагым" (1970), "“еребел" (1971), "ƒүйүм дарак" (1973) аттуу ырлар жыйнактарынын автору. јл классикалык кыргыз поэзи€сынын салты м-н жазат. ј. - поэзи€сында замандаштарынын ички дүйнөсүн назик лиризм, курч публицистика м-н ачып берүүгө аракеттенген акын. јЅƒџЋƒј≈¬ ћамбет (1924-ж. т. ) - —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1971). 1967-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ќш обл-нын “октогул р-нундагы “октогул атн. с-здун старший чабаны. 1965-67-ж-да ар 100 тубар койдон 130-140 тан козу алып, чыгашасыз асыраган. ———– ∆огорку —оветинин 7-шайл. депутаты. Ёки Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЅƒџЋƒј≈¬ “абылды (1932-ж. т., џсык- өл р-ну, Ѕостери кыш. )- сов. философ, филос. илимдеринин доктору (1968), профессор (1969). 1958-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  ћ”нун биол. ф-тетин бүтүргөн (1953). 1953-56-ж. аспирантурада окуган. 1956-66-ж.  ћ”нун филос. кафедрасынын окутуучусу, дрценти. 1966жылдан  ћћ»нйн филос. кафедрасынын башчысы. ј. - таби€т таануунун логикалык ж-а методол. проблемалары б-ча белгилүү адистердин бири. јл биол. түр ж-а анын келип чыгышынын филос. маселелерин изилдеп бир нече монографи€ (5), китепче ж-а макалаларды жарыкка чыгарган. „ыг. : ¬. ». Ћенин и развитие современного естествознани€, ‘р., 1961; ‘илософские вопросы учени€ о виде, ‘р., 1966; ‘илософские вопросы естествознани€ в трудах ¬. ». Ћенина;, ‘р., 1970; ѕон€тие "вид" в современной биологии, ‘р., 1971; –азличные тенденции в исследовании уровней организации живой природы, ‘р., 1975; јктуальные проблемы диалектики, ‘р., 1975. ,

јЅƒџЋƒј≈¬ј –аси€ (1924:ж; “. ) - Ќарын обл-нын јк-“алаа р-нундагы Ћенин атн. к-здун старший чабаны, —р÷. Ёмг. Ѕаатыры (1958). 1950-ж-дан старший чабан болуп иштейт. 1958-ж. ар жүз тубар койдон 126 козу, 4, 1 кг дан жүн алууга жетишкен. Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЅƒџ–ј»ћќ¬ јсанаалы (1906-ж. т. ) - Ќарын обл-нын јк-“алаа р-нундагы  арл ћаркс атн. к-здун жылкычысы, —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1948). 1930-40-ж. колхоздо., старший чабан, ”луу јта Ўек. согуштан келгенден кийин, жылкычы (1946) болуп иштейт. 1947-ж. 59 тубар бээден 59 кулун алып, бардыгын аман асыраган. јл Ћенин ордени, "јрдак Ѕелгиси" ордени, медалдар ж-а "———–дин айыл чарбасынын отличниги" значогу м-н сыйланган.

јЅƒџ–ј ћјЌќ¬ Ѕайымбет (1860- 1942) - кыргыздын улуу жазма ырчысы, ырчылар поэзи€сынын классиги, к. “оголон ћолдо. ,

јЅƒџ–ј’ћјЌќ¬ —үйөркул (1898, “алас, „оң-“окой айылы, - џ 1959, ∆аңы-јлыш) - жазма ырчы.  е дей-дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. ќкт, рев€сына чейин ќлу€-јта ш-да (азыркы ∆амбыл) ж-а “аласта байларга жалданып, тиричилик өткөзүп, келген. 30-ж-дары сабатсыздыгын жоюп,, мугалимдик курста окуйт- 1943-ж-га чейин мугалим, , 1943-45г∆-да ћагнитогорск металлурги€лык з-дунун, жумушчусу болуп иштеген. „ыгармачылык иши. 1930-ж-дан башталат. „ыгармаларында негизинен  омпарти€нын акылман жетекчилигин, колхозчулардын жыргал турмушун даңазалайт. "Ёр —олтоной" аттуу элдик эпосту да жазып басмадан чыгарат. јнда кыргыз элиниң сырткы басып алуучуларга - калмактарга. ', каршы жүргүзгөн күрөшү, элдик баатыр —олтонойдун эл-жерди коргоо догу эрдиги ба€ндалат. „ыг. : Ёр —олтоной, ‘р., 195?г

јЅƒџ–ј’ћјЌќ¬ џбырайым (1888- 1967) - белгилүү кыргыз жомокчусу, санжырачы, педагог, :. фольклорист. џсык- өлдүн ∆ети-Өгүз тарабындагы “алды-Ѕулак деген. жерде оокаттуу үй-бүлөдө туулган. ƒ905/:∆.  араколдо татар мектебин бүтүрүп, мугалим болуп иштеген. —овет бийлигинин жылдарында јлматы, . фрунзеде ачылган мугалимдик курстарда, окуган. 1939-ж. ‘рунзедеги мугалимдер ин-тун бүтүргөн. 1935-60-ж.  ыргызстандагы тил, адаби€тты изилдөө багытындагы илимий мекемелерде кызматкер болуп иштеген. ј. бүт өмүрүн кыргыз элинин оозеки чыгармаларын чогултууга арнап, —.  аралаевден "ћанас", "—еметей", "—ейтектин" көп бөлүгүн, 1922-26-ж. —агынбайдан "ћанас" эпосун (400 басма табак көлөмүндө), "Ёр “өштүк" жомогун жазып алган. –еволюци€га чейинки жазма ырчылардын чыгармаларын жазып алып, фондуга өткөргөн. јл өзү да "ћанас", "—еметей", "—ейтек" эпосун жакшы айткан. "ћанас" трилоги€сынын ј. түзгөн варианты иде€лык жактан таза келип, көркөмдүк жактан жеткилең. ј. көп сандаган фольклордук ж-а тарыхый-этногр. материалдарды жыйноодо көп эмгек сиңирген. ј. кыргыздын "∆аңыл ћырза" дастанын да айткан. Ёл арасында айтылган легендаларды, тарыхый уламыштарды, асыресе " азак кайың саап, кыргыздын ысарга киргени" деген тарыхый уламышты көлөмдүү санат ырга айландырган. . "ћанастын" кайсы кылымдарда болгону тууралуу", (1941) деген макаласында эпостун доорунун мүнөзү ж-дөгү көптөн берки байкоолорун топтогон. "ћанас" эпосун жарыкка чыгарууга да активдүү катышкан. 1948-ж. ———– жазуучулар союзунун мүчөлүгүнө өткөн. ј. бир нече медалдар м-н сыйланган.

јд. : ћамыров ћ., ∆омокчу, жыйноочу, фольклорист, "јла-“оо", 1967, є 11.

јЅƒџЎ≈¬ј “октогул (1923-ж. т. ) - ‘рунзедеги трикотаж ф-касынын тигүүчү-мотористкасы. —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1971). 1958-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ј. эмгек жолун 1946-ж. ‘рунзедеги трикотаж ф-касында үйрөнчүк болуп баштаган. јл норма б-ча күнүнө 2600 топчулук жасоонун ордуна 4000 топчулук да€рдоого ∆етишип, " оммунисттик эмгектин ударниги" деген наамга татыктуу болгон (1955). 8-беш жылдык планды 1969-ж. орундатып, 1970-ж. үчүн иштеген. ј. 1971-ж-дын июнь айында эле жылдык планын орундатып, 1972ж-дын эсебинен иштейт.  ыргызстан  омпарти€сынын 12-15-съездинин делегаты. —овет-монгол достук коо. мунун мүчөсү. Ёки Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЅ≈√яЌ ћанук' ’ачатурович (1865-1944) - арм€н совет адаби€тчысы, лингвисти. јрм. ——– »јнын академиги (1943). "ћовсес ’оренацинин "јрмени€ тарыхындагы" арм€н эл мифтери" (1899), "јрм€н эл эпосу" (1908), "∆аңы арм€н тилинин теори€сы" (1931), "Ѕайыркы арм€н адаби€тынын тарыхы" (1-2-т., 1944- 46) аттуу эмгектери бар. јрм. ——– »јнын јдаби€т ин-туна ј-дын ысмы берилген.

јЅ≈–ƒ»Ќ-јЌ√”— ”ё -эт багытындагы порода. јл жерг. кара, токол уйларды көп жыл бою асылдандыруунун негизинде Ўотланди€да чыгарылган. Ѕукасынын тирүүлөй салм. 700 кг, инеги 580 кг, саан ую жылына 2000 кг сүт берет. —ойгондо 60% эт ж-а ич май алынат. Ѕул порода јнгли€, ј Ў, ———– (¬олгоград, ќренбург обл-тарында,  азакстанда) ж. б. өлкөлөрдө өстүрүлүүдө. ∆ерг. породанын эттүүлүк касиетин артты руу максатында  анададан алынган ј. -а. букалары ала-тоо уйлары м-н аргындаштырылып жатат.

јЅ∆јЋ»≈¬. ѕазыл (1909-ж. т. ) -  ырг. ——–инин айыл чарба ишмери, —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1950). ќш облнын Ќоокат р-нундагы " араван" к-зунун тамекичилик звеносунун звеновою (1946). ј. эмгек жолун 1930-ж.  ызыл- ы€ кен башкармасында шахтЄрлуктан баштаган. 1933-43-ж. тамеки өстүрүүчү бригаданын бригадири. 1946-жылдан звено башчысы болуп иштеген. ј. башкарган звено 1949-ж. 3, 1 га а€нттагы тамекинин ар гектарынан 19, 1 ц ƒен түшүм алган. ј-дин Ћенин ордени, медалдары бар. ѕерсоналдык пенсионер.

јЅ∆јЋ»Ћќ¬ ’алил √алеевич (1896-1963) - татар актЄру, ———– эл артисти (1957). 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. —ахналык ишмердигин 1916-ж. баштаган. ќреңбургдагы "„ыгыш театрын" 1919-ж. негиздеген. 1928-жылдан баштап “атар ј——–инин Ў.  амал атн. акад. драма театрында иштеген. Ў.  амалдын " арганын у€сындагы" ’алилдин, »санбеттин " ожо Ќасреддининдеги" Ќасреддиндин, Ўекспирдин "ќтелло", " ороль Ћириндеги" ќтелло, Ћирдин ж. б. ролдорду аткарган. “атар ј——– ∆огорку —оветинин 2-4-шайланышынын депутаты. Үч орден м-н сыйланган.

јЅ«ј÷ (нем. Absatz - чегинүү) - 1) басма же кол жазма тексттеринде жол башынан оң жакка карай бир аз чегинип жазуу. 2) “ексттин эки абзац аралыгындагы маани жактан байланышкан бүкүлү бөлүгү. .

јЅ»ƒ∆јЌ - ѕил —өөктүү ∆ээк –есп-канын борбору.  алкы 650 миң (1972; шаар айланасы м-н бирге). јтлантика океанынын жээгинде. Ќегизги порт, темир ж-а шоссе жолдор тоому; ири соода борбору. “амак (балык, ананас консервасы, шире ж. б. ), жеңил, жыгач ж-а металл иштетүүчү ө. ж-лары, кеме верфи, аэродрому, ƒакар ун-тинин филиалы бар. јЅ»…»– - адамдын моралдык жактан өзүн өзү сезүү ж-а контролдоо жөндөмдүүлүгүнүн жогорку формасын туюнтуучу этикалык категори€. ј. коомдун, элдин же айрым адамдардын алдында өзүнүн иш-аракеттери үчүн адамдын моралдык жоопкерчиликти сезиши, бул же тигил эл, тап, коомдук топ үчүн адамдын ички ишеними болуп калган белгилүү адеп нормаларына ылайык жеке адамдын моралдык жактан өзүн өзү баалоосу. ј. тарыхый өнүгүүнүн жүрүшүндө адамдардын ортосундагы өз ара мамилелеринин натыйжасында келип чыккан коомдук, конкреттүүтарыхый категори€ болуп эсептелет. ј. адамды терс жорук-жосундан токтотуп, адилеттик аракеттерге түртөт. јдамдардын турмушка көз карашы, алардын кайсы тапка таандыгы ј-дин калыптанышына^ чоң таасир көрсөтөт. "јдам - адамга карышкыр" деген принцип үстөмдүк кылган эксплуатаци€лык коом адамдарды моралдык жактан бузат. јдамзаттын таза ј-нин ээлери - рев. пролетариат ж-а анын компарти€сы. —оциализм ж-а коммунизм убагында ј. моралдык жактан бузуучу факторлордун таасиринен бошонуп, адамдардын жаңы моралдык турпаттарынын эң маанилүү белгилеринин бири болуп кала берет.

јЅ»ќ√≈Ќ≈« (о.. . ж-а био.. . , genesis- жаралыш, чыгыш) - организмдердин орг. эмес заттардан пайда болушу ж-дөгү теори€. 19-к-дын жарымына чейин ј. деп түзүлүшү татаал организмдердин жансыз табигый заттардан кокусунан келип чыгышын түшүнүшкөн. ћис, 17-к-да курт, балык, бака, чычкан батка тын ылай чөкмөлөрүнөн, шүүдүрүмдөн жаралат деп эсептешкен. Ѕирок 1668-ж. итал. окумуштуу ‘. –еди бузулган эттеги чымындын жумурткасынан чымындын личинкасы жетилерйн, 18-к-да Ћ. —палланцани кайнатылган сорподо микроорганизмдер өнүкпөй тургандыгын аныктаган. ћуну Ћ. ѕастер 1861-ж. биротоло далилдеген. ‘. Ёнгельс тиричиликтин жаралуу проблемасын 1-жолу материалисттерче коюп, тиричилик деген өнүгүүнүн белгилүү этабында пайда болгон матери€ кыймылынын өзгөчө формасы экенин көрсөткөн. јзыркы убакта окумуштуулар тиричиликтин келип чыгышын татаал эволюци€лык процесс деп эсептешет.

јЅ»ќ—“”  ‘ј “ќ–Ћќ– - чөйрөнүн организмге таасир берчү орг. эмес шарттары. ј. ф. хим. (атмосферанын, суунун, топурактын хим. составы) ж-а физ. же климаттык (темп-ра, басым, шамал, агым, радиаци€ ж. б. ) деп бөлүнөт. ј. ф. жер бетинин рельефине, климатка жараша өзгөрүп, организмдердин ареалдагы санына (биомасса) ж-а таралышына таасир тийгизет.

јЅ»——јЋ№ (гр. abyssos - түпсүз), абиссаль зонасы - деңиз түбүнүн өтө терең (2 кжден төмөн) аймагы. ћында океан түптөрүнүн рельефин ири ойдуңдар, суу астындагы кырка тоолор м-н платолор түзөт. ј. зонасында суу тынчыраак абалда, төмөнкү темп-рада (0-2∞—) болуп, туздуулугу (34, 7-34, 9% о) ж-а тыгыздыгы дайыма туруктуу.  үн нуру жетпейт, басым өтө чоң (200-Ќќќ кгс/см2). ƒеңиздин мындай түпкүрүн органогендүү же минералдуу заттардан пайда болгон тунма ылай каптап жатат (к. јбиссаль чөкмөлөру). Өсүмдүктөр дүйнөсү негизинен бактери€лардын айрым түрлөрүнөн ж-а сапрофит балырларынан турат. ∆аныбарлары сокур же көздөрү өтө чоң болот. јлардын көбү өздөрүнөн нур чыгарып, жаркырап жүрүшөт. јЅ»——јЋ№ “Ү«ƒҮ “Ө–Ү - океан ж-а деңиз чуңкурдуктарындагы түздүктөр. ћорфол. түзүлүшү жагынан тайпак (субгоризонттуу) ж-а дөңсөөлүү болуп, 2 типке бөлүнөт. “айпак ј. т. океан чуңкурдугунун чет жагына, деңиз ойдуңунун борб. бөлүгүнө туура келет. ћындай түздүктөр өтө тегиз келип, алардын ар кайсы жерлеринде жанар тоодон пайда болгон дөбөлвр кездешет. “айпак ј. т. јтлантика океанында көп (’аттерас, Ѕиска€, јнгола ж. б. ). ƒөңсө ө л ү ү ј. т-нүн рельефи татаал, 500 м ден 1000 м ге чейин жетет. “үздүктүн бети дөңсөөлүү, жалчалуу келет, борпоң, чөкмөлүү ойдуңдары бар. ћындай түздүктөр “ынч, »нди, јтлантика океандарында болот. јЅ»——јЋ№ „Ө ћӨЋӨ–Ү -3 км ден төмөнкү тереңдикте топтолуучу суу астындагы деңиз чөкмөлөру. јлар дүйнөлүк океандардын түптөрүнүн 90% ке жакын а€нтын ээлеп жатат. ј. ч. планктон организмдеринин скелет калдыктарынан, шамал учуруп ж-а деңиз агымдары м-н келген минералдык майда заттардан, суу алдындагы тоо тектердин талкаланышынан пайда болгон бүртүкчөлөрдөн, тереңдиктеги хим. чөгүндүлөрдөн ж-а жанар тоо бүркүндүлөрү м-н космос чаңдарынан турат. „егүү процесси өтө жай жүргөндүктөн, 100 жылда орто эсеп м-н 0, 5-2 мм гана калыңдыктагы чөкмө пайда болот. —оставынын 20-98% орг. калдыктардан турган аки таштуу ж-а кремнийлүү тунма ылайлардан түзүлсө - органогендик, ал эми скелеттер өтө аз кездешип, негизинен кызыл чоподон турса, полигендик деп аталат.  ызыл чоподо темир-марганец конкреци€лары кездешет, к. ƒеңиз *өкмөлөру.

јЅ»“”–»≈Ќ“ (лат. abituriens - кеткени жаткан) - көп өлкөлөрдө орто окуу жайын бүтүрүүчү кыз-улан. ———–де ј. деп окуу жайына кирүүгө далалат кылган кишини аташат.

јЅЋј “»–ќ¬ ј (лат. ablacto -баланы эмчектен чыгарам) - бутактарды өсүмдүктөрдөн ажыратпастан тийиштирип кыйыштыруу. ∆анаша өскөн эки өсүмдүктүн бутактары алдын ала бирдей өлчөмдө жонулган каптал беттери м-н тыгыз бириктирип байланат.  ыюу үстү болуучу бутакты кыйыштыруу үчүн, жонулган бетинин карама-каршы жагында (артында) бүчүр болуш керек.  ыйыштырылган жери бүткөндөн кийин, байлоо алынат, кыюу үстү эне өсүмдүктөй ажыратылат да, кыюу астында калтырылат.  ыйыштырылган жерден өйдөкү бөлүгү да кесилип ташталат.  ыйыштырылган бүчүрдөн жаш бутак өнүп чыгат. ј. көбүнчө мөмө бактарын, декоративдүү дарак ж-а бадал өсүмдүктөрүн формалан өстүрүүдө, жүзүмчүлүктө ж-а кыйыштыруу ну н башка жолдору натыйжа бербеген шартта колдонулат.

јЅЋя÷»я (гл€циологи€да) - эрүүнүн, буулануунун ж-а механикалык бөлүнүүнүн (шамалдын учурушу, айсбергдин бөлүнүшү ж. б. ) натыйжасында муздуктун же кар массасынын кичирейиши. ѕайда болуу өзгөчөлүгүнө жараша ј. түпкү (муздук астындагы), ички ж-а үстүңкү болуп үчкө бөлүнөт. “үпкү ј. жердин ички жылуулугунан ж-а муздуктар козголгондо, жер кыртышы м-н сүрүлүшүнөн пайда болот. »чки ј. - муздук бөлүктөрүнүн өз ара сүрүл үш үнө ж-а суу м-н абанын муз арасынан өтүшүнө, ал эми үстүңкү ј. күн радиаци€сы м-н абанын жылуулугуна байланыштуу.

јЅќ “џЌ„“џ  “–ј “ј“џ-1741- 43-жылдагы –осси€-Ўвеци€ согушун Ўвеци€нын жеңилиши м-н бүтүргөн договор. 1743-ж. –осси€ м-н Ўвеци€нын ортосунда түзүлгөн. —үйлөшүүлөрдүн жүрүшүндө, эгерде јдольф ‘ридрих Ўвеци€да тактынын мурасчысы болуп шайланса, –осси€ өзүнүн терр-€лык жактан койгон доолорун чектөөгө макул экендигин билгизген. Ўвеци€ бул шартты орундаткан. “рактат негизинде тараптардын ортосунда "түбөлүк тынчтык ж-а достук" орнотулуп, алар касташа турган союздарга кирбөө милдеттенмесин алышкан. Ѕалтика боюндагы –осси€ ээлеп алган терр-€лар биротоло бекемделген ж-а  юмене д-сы чек болуп, андан берки аймак –осси€нын карамагына өткөн. ј. т. т. –осси€нын Ѕалтика деңизиндеги ж-а анын боюндагы абалын бекемдеп, түн. -бат. чек арасын коргоо мүмкүндүгүн берген. јЅќ¬яЌ ’ачатур (1805-1848) - жаңы арм€н ад-тына ж-а адабий тилине, негиз салган жазуучу, рев-чылдемократ, агартуучу, педагог, этнограф. 1836-ж. ƒерпт (азыркы “арту) ун-тин бүтүрүп, мугалимдик кыЋ”” үчүн туулган мекенине кайтып келген. јгартуу ишиндеги динийсхоластикалык системага, догматизмге каршы күрөшүп, реакци€чыл арм€н динчилеринен ж-а падыша чиновниктеринен запкы көргөн. ј. бир нече роман ("јрмени€ жарааты"), аңгеме, очерк, пьеса, тамсил ж-а илимий-көркөм чыгармаларды ("јмериканы ачуу") жазган. ‘еодализмдин, чиркөөнүн идеологи€сына каршы багытталган чыгармалары элге түшүнүктүү тилде жазылган. ј. - жаңы арм€н демокр. педагогикасынын негиздөөчүсү. јрмени€да да 1-болуп илимий этнографи€га көңүл бөлгөн, арм€н, азерб., курд элдеринин оозеки чыгармаларын жыйнаган.

јЅќЋ»Ќ –оберт »ванович (1886- 1942) -сов. геоботаник, топурак таануу ж-а физ. географи€ б-ча ири адис. Ѕиол. ж-а а. ч. илимдеринин доктору (1934), профессор (1930). ѕетербург токой чарба ин-тун бүтүргөн (1913). »лимий ишин 1908-ж. баштаган. 1915-ж-дан тартып “үш.  азакстандын чөлдөрүн,  ыргызстандын бийик тоолуу жайыттарын, ќ. јзи€нын геоботаникасын, топурагын, а. ч-сын, агроклиматын ж-а физ. географи€сын изилдейт. ———–деги чөлдөрдө изилдөөнү башкарат (1930- 1937). ќ. јзи€да,  азакстанда, ƒагстанда ж. б. жерлерде эксперименттик ж-а комплекстүү стационардык изилдөөлөрдү уюштурган. ќ. јзи€ тоолорунун ландшафттык зоналарын классификаци€лаган, ќ. јзи€ м-н  азакстанды табигый жактан райондоштуруу алардын табигый-чарбалык аймактарын ажыраткан.

јЅќЋ»÷»ќЌ»«ћ (лат. abolitio - жоготуу, алып таштоо) - 1) кандайдыр бир законду жокко чыгаруу үчүн болгон коомдук кыймыл. 2) 18-19к-да негрлер кулчулугун жоюу үчүн ј Ўда өөрчүгөн кыймыл.  улчулуктан кутулуу үчүн негрлер кубаттуу көтөрүлүштөр (1800, 1831) чыгарышкан. ј. кыймылы, јмер. кулдукка каршы күрөшүү коому түзүлгөндөн (1833) тартып, уюмдашкан түрдө жүрө баштаган. ј Ўдагы √раждандык согуштун (1861-65) натыйжасында ј. Ћинкольндун өкмөтү козголоңго катышкан кул негрлерди жер ыйгарбай азат кылуу актысын кабыл алган. Ѕирок √ражд. согуш амер. негрлерге чыныгы азаттык берген эмес. 3) 18-19-к-да Ѕат. ≈вропа өлкөлөрүндө колони€лардагы кулчулукту жоюу үчүн кула^ жайган күрөш.

јЅќЌ≈ћ≈Ќ“ * фр. abonnement) - белгилүү мөөнөткө чейин бир нерседен пайдалануу укугу; китепканадан китеп, театрдан, стадиондон, бассейнден ж. б-дан орун алуу ж-а ошолордон пайдаланууга акылуу кылган документ.

јЅќЌ≈Ќ““»  “≈Ћ≈√–ј‘“ќќ - абоненттер "(уюмдар, мекемелер, ишканалар) өз ара түздөн-түз жазуу жүзүндө эки тараптуу кабар алышуучу электрдик байланыштын бир түрү. ј. т-до телеграмманы кабыл алуу, жөнөтүү, адрес б-ча жеткирүү иштеринин ордуна жазуу жүзүндө кабар алышуу тездетилип, бир эле телефон каналы (жыштыктуу телеграфтоодо) аркылуу көп сандаган телеграфтык кабар берилет. Ѕайланыш жүргүзүүдө кол м-н (ј“–) ж-а автоматтык түрдө (ј“ј) иштетилүүчү системалар колдонулат. јбонентте болсо өзү жооп берүүчү же чакыруучу прибору барстартстоп телеграф аппараты болот. Ѕулар кош зымдуу телефон кабели аркылуу станци€ м-н бириктирилет.

јЅќЌ≈Ќ““»  “≈Ћ≈‘ќЌ Ћ»Ќ»я—џ- абоненттик телефон аппаратын телефон станци€сы м-н байланыштыруучу лини€. ј. т. л-да колдонулган кабелдер магистралдуу ж-а бөлүштүрүүчү участкалардан турат. ћагистраль кабелдери телефон станци€сынан бөлүштүрүүчү шкафка чейин жердин асты м-н өткөрүлөт. Ѕөлүштүрүүчү кабелдер бөлүштүрүүчү шкаф м-н ар бир түйүндөгү таратуучу кутуну байланыштырып, андан ары телефон аппаратына бир тугөйлөш кабель таратылат.

јЅќ–»√®Ќ ћјЋ -белгилүү бир аймактагы же өлкөдөгү жергиликтүү мал. ј. мал ошол чөйрөнүн климаттык ж-а чарбалык шартына байырлашып, жекече өзгөчөлүктөрү м-н айырмаланат. ћис, кыргыз жылкысы бийик тоо шартына мыкты көнүгүп, жем-чөптү көп талап кылбай, үйүрдө багууга ыңгайлашкан. јл чымыр, бирок мукур, кунарсыз болот. ќшондуктан асыл тукум ишинин негизинде жерг. малдын бир нече жаңы породалары чыгарылды. ———–де уйлардын холмогор, ярославль, истобо, калмак ж. б. породалары түзүлдү.  ыргызстанда ала-тоо ую, кыргыз у€ң жүндүү, т€нь-шань чала у€ң жүндүү койлору, кыргыз жаңы жылкысы бар.

јЅќ–“, бойдон түшүү - бойго бүткөндөн кийин түйүлдүктүн 28 жумага жетпей түшүп калышы. Ёгер ј. 16 жумага чейин болсо - эрте, 16 жумадан 28 жумага чейин болсо, кечикпей ј. деп аталат. ј. өз алдынча же жасалма жол м-н жүргүзүлөт. Ёненин ж-а түйүлдүктүн ар кандай оорулары ј-ко себеп болот. ј-ту көбүнчө з€едеги төмөнкү оорулар пайда кылат: жугуштуу ич ж-а баш келте, безгек", "ызалык1, өпкөЌун сезгеnffcy, грипп, котон жара, учук, бруцеллЄз, токсоплазмоз, гипертони€, бөйрөк, жүрөк ж-а ички бездердин оорулары ж-а сымап, бензин, никотин, марганец, ичкилик м-н уулануу, эне м-н түйүлдүк кандарынын эп келишпөөсү (резус-фактор). ј. башталганда, а€лдын бели, ичи ооруйт ж-а кан кетет, мындай учурда ооруканага жаткыруу керек. ƒарылоо натыйжасында ј. токтолуп калышы да мүмкүн.  өп кан келгенде, кош бойлуулукту сактап калууга болбойт. Ѕул учурда инфекци€ таралбаш үчүн ж-а кан келүүнү токтотуш үчүн хирурги€лык кийлигишүү талап кылынат. ј-тун зы€ндуулугун эске алып, баланы каалабаган а€лдар үчүн боюна бүтүрбөө чаралары сунуш кылынат. Ёлдердин маданий деңгээлинин, баланын төрөлүшүнүн ж-а элдин табигый өсүшүнүн жогорулашын эсепке алып, 1955-ж. 23-но€брда ———– ∆огорку —оветинин ѕрезидиуму "јбортко тыюу салууну алып таштоо жөнүндө" ”каз жары€лаган. Ѕул ”казга ылайык ј. ооруканаларда а€лдардын каалоосу б-ча 12 жумага чейин гана жүргүзүлөт. Ёгерде кош бойлуулук а€лдын денсоолугуна ж-а балага зы€н келтирсе, 12 жумадан кийин да жасоого уруксат берилет. ј-ту ооруканадан сырткары мед. билими болбогон адам же врач жүргүзсө, законсуз деп табылат, ј. жасагандар жоопко тартылат.

јЅ–ј«»¬ƒ»  »Ў“≈“ҮҮ - металл, айнек, жыгач ж. б. материалдарды абразивдүү аспаптарды пайдаланып мех. жол м-н иштетүү. ј. и-гө булар кирет: сүргүлөө, жылмалоо, кыруу, жалтыратуу жумуштары, к. јбразивдуу материалдар, јбразивдуу аспаптар.

јЅ–ј«»¬ƒҮҮ ј—ѕјѕ“ј– - катуу материалдарды ж-а пластмассаларды иштетүүдө колдонулуучу абразивдуу материалдардан жасалган аспаптар. ј. а. катуу (жылмалоочу тегерек, бөрк, сегмент, кайрак) ж-а ийилчээк (жануур, тасма ж. б. ) болуп бөлүнөт. ј. а. негизинен электрокорунд, кремний карбиди, жасалма ж-а табигый алмаздан жасалып, алардын кесүүчү абразивдүү бүртүкчөлөрүн бириктирүүдө керамика, бакелит, силикат ж-а магнезии пайдаланылат. ј. а-дын 12 миңге жакын түрү чыгарылат. ј. а-га кошулган алмаздын өлчөмү (1 лш« көлөмдөгү алмаз) - анын негизги көрсөткүчү. јлмаз 100% кошулганда, 1 ммъ катмарда 0, 878 мг алмаз болот. ћис, жылмалоочу тегеректин составына 25- 200% ке чейин алмаз кошулат.

јЅ–ј«»¬ƒҮҮ ћј“≈–»јЋ-абразивдуу аспаптар жасалуучу өтө катуу майда бүртүктүү зат. јбр. м-дар табигый (алмаз, корунд, чарык таш, гранит, талаа шпаты, пемза) ж-а жасалма (электрокорунд, карборунд, бор карбиди, жасалма алмаз, монокорунд) болуп бөлүнөт. јлар катуулугу; бекемдигинкыруу-жышуу иштерине чыдамдуулук, бөлүкчөлөрүнүн формасы, өлчөмү ж-а саны м-н мүнөздөлөт. јбр. м-дын катуулугу анын бетине алмаз пирамидасынын калтырган изинин саны м-н аныкталат. ∆асалма јбр. м-дар колдонулган аспаптардын миздери жука келип, жука катмарлап кырып-жонууга мүмкүндүк берет. јлардын өтө катуулугунун натыйжасында кыруу-жонуу иштери ылдамдатылып, эмгек өндүрүмдүүлүгү жогорулайт, к. јбразивдуу аспаптар.

јЅ–ј«»я (лат. abrasio - кыруу, жыЎ””) -ƒеңизде, көлƒө ж-а ири суу сактагычтарда толкун м-н шарпылдактын таасиринен жээктердин жемирилип бузулушу. ј-нын тездиги толкундун күчүнө, жээктеги тоотектердин составына байланыштуу. ј-нын тездиги толкундун күчүнө, жээктеги тоо тектердин составына байланыштуу. ј-нын натыйжасында жээкте абрази€лык тектир м-н жар (клиф) түзүлөт (к. схема). јйрым учурда жээк жемирилип отуруп кашаты тегизделип, жайык формага өтөт. “оо тектердин ј-дан пайда болгон кесек сыныктары, кум, чопо ж. б. толкун м-н шиленип, суу түбүндөгү ј-лык жантаймалардын этегине чогулуп, аккумул€ци€лык кашатты пайда кылат.

јЅ–ј«»яЋџ  “≈ “»–, бенч - абрази€ процессинен пайда болгон жээк тектири. Ѕайыркы ј. т. деңиз деңгээлинен жогору же суу астында жатышы ыктымал. јл, мис,  ыргызстанга чектеш јнгрен тоолорунда кезигет.

јЅ–јћ«ќЌ —аул ћенделевич (1905ж. т., ќрловск губ., ƒмитровск ш. ) - советтик этнограф, тарых илимдеринин доктору (1968). 1927-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Ћ√”ну бүтүргөн (1926). 1926-ж.  ыргыз автоном. облнын музейинин башчысы. ј. 1927-ж.  ырг-нда  рай таануу музөйин ж-а1928-ж.  ыргыз ј——– Ё —тин алдындагы  рай таануу б-ча алгачкы илим-изилдөө мекемесин уюштурууга катышкан. 1931-ж. чейин  ырг-н маданий курулуш ин-тунун директору. 1931-жылдан ———– »јнын Ётногр. ин-тунун Ћенинграддагы бөлүмүндө старший илимий кызматкер, кийин анын сектор башчысы. ј-дун катышуусу м-н  ырг-нда бир катар этногр. экспедици€лар жүргүзүлгөн. ј-дун эмгектеринде негизинен кыргыз элинин этнографи€сынын дээрлик бардык маселелери изилденген. ј-дун көп жылдык изилдөөлөрүнүн жыйынтыгы " ыргыздар жана алардынэтногенетикалык жана тарыхыи-маданнй байланышы" (1971) деген китебинде жыйынтыкталган. Ѕул фактыларга ж-а илимий жалпылоолорго та€нган эмгегинде автор ийгиликтер м-н бирге айрым методологи€лык ж-а иде€лык кемчиликтер кетирген. ј.  ыргызстанда этнографи€ илиминин өсүп-өнүгүшунө ж-а кыргыздын этнограф-кадрларын да€рдоого чоң көмөк көрсөткөн. ј. "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг. : ќчерки культуры киргизского народа, ‘р., 1946;  иргизы и их этногенетические и историко-культурные св€зи, Ћ., 1971.

јд. : ”субалиев “. ”., »нтернациональное воспитание труд€щихс€, ћ., 1974.

јЅ–јћќ¬ јлексей ‘Єдорович (1925ж. т., Ѕашкырт AGCPH, ƒаниловка с. ) - ƒаңк орденинин толук кавалери. 1936-жылдан  ырг. ——–инин  өк∆аңгак. гп-да жашаган. 1943-ж. —ов. јрми€га чакырылып, ”луу јта ћек. согушта —моленск, –жев, ¬итебск ш-лары, Ќарев плацдармы учун болгон уруштарга, ƒанциг м-н  Єнигсбергди алууга. катышкан. —огуш майданында көрсөткөн эрдиги үчүн ј. 3-ж-а 2-даражадагы ƒаңк орденин алууга татыктуу болгон. Ёльбага жакынкы салгылашуудагы ј-дун эр жүрөктүүлүгү жогору бааланып, ал 1-даражадагы ƒаңк ордени м-н сыйланган. —огуштан кийин  өк-∆аңгак ш-на кайтып келип, шахтЄрлук кесибин кайра улантып жатат. ћедалдар м-н да сыйланган.

јЅ–јћќ¬ ћӨҢ√Ү—Ү -јлай кырка тоосунун түш. капталындагы мөңгү. ”з. 9 км, туурасы 500-1000 м, калыңд. 40-170 м.  ар сызыгы 4200- 4250 м бийиктикте, этеги 3620 м ге чейин түшөт. “атаал өрөөн мөңгүлөрүнун тибине кирет. Ёл аралык программа б-ча 1-даражадагы байкоолор жүргүзүлө турган ———–дин аймагындагы мөңгүлөрдүн катарында. “ашкендеги гидрометеорол. ил. из. интунун (—ј–Ќ»√ћ») окумуштуулары тарабынан көп жылдан бери изилденүүдө. 1972-ж. кескин түрдө алдыга жылган. ќкумуштуулардын ою б-ча мындай жылыштар мөңгүдө ар 10-11 жылда кайталанып турат. јндан  ызыл-—уунун оң куймасы  өк-—уу башталат.

јЅ–» ќ—ќ¬ јлексей »ванович [6 (18). 1.. 1875-9. 4. 1955] - советтик патолог-анатом, ———– »јнын (1939) ж-а ———– мед. »јнын (1944) академиги, —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1945). 1939-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1899-ж. ћосква ун-тин бүтүргөн. ћосква унтинин мед. ф-тЄтинин профессору (1920-1953). ———– мед. »јнын Ќормалдуу ж-а патологи€лык морфол; тамгунун директору., (1944-51). Ёмг, ектери негизинен өйкөнүп, 'туверкулЄзуна, симпатикалык нерв ;түйүндөрүнүн п^ологи€лык анатоми€сына. булчуң шишиктешгав ж-а аллерги€нын морфологи€сына арналг…н. ѕольша»јнь|н мүчө-корр-ти, ———– ћамл. сыйлыгынын' лауреаты (1942). Ёки Ћенин ордени ж-а Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

јЅ–»— (нем. Abrip-сызуу) - 1) контурдун же нерсенин сызыктуу сүрөттөлүп^; 2) талаада жүргүзүлүүчү геод. жумуш мезгилинде түшүрүлгөн жердин схемалык чиймеси. јнда жер бетиндеги айрым нерселердин өз ара орун алышы, алардын бири биринен алыстыгы ж. б. ченөөлөр көрсөтүлүп, талаада кол м-н болжолдонуп түзүлөт. ј. белгилүү бир жердин планын түзүүдө колдонулат.

"јЅ–— …Ћ" - абхаз элинин баатырдык эпосу. Ёпосто јбрскил баатырдын элин сүйгөндүгү, теңдик ж-а бакыт үчүн күрөшү көрсөтүлөт. јбрскилди жек көргөн кудай периштелерин жиберип, аны чынжырлатып, үңкүрдөгү темир мамыга байлатып койот. 19к-дын 70-жылдарынан тартып "ј-дин" түрлүү варианттары жазылып, орус тилинде жары€лана баштаган.

јЅ–”… - “өмөнкү —огданын (азыркы Ѕухара обл. ) аймагында болгон калк көтөрүлүшүнүн жетекчиси, к. јбруй которулушу.

јЅ–”…  Ө“Ө–ҮЋҮЎҮ- 6-к-дын 80ж-дарында төмөнкү —огда (азыркы Ѕухара обл. ) аймагында бай дыйкандар м-н соодагерлерге каршы чыккан көтөрүлүш. јнын башында јбруй (—. ѕ. “олстов аны 581-84-ж. козголоң чыгарган түрк ханзаадасы јбо болсо керек дейт) турган. Ѕухара тарыхчысы Ќаршахинин маалыматы б-ча, јбруй ѕайкенд аймагын басып алган. ќшондон кийин бай дыйкандар ∆ети-—ууга качып барышып түрк ханы  арачуринден жардам сурашкан. 585-ж. чамасында ј. к-н  арачуриндин колу басып, јбруй өлтүрүлгөн.

јЅ—≈Ќ“≈»«ћ (лат. absentia - катышпоо) - шайлоочунун шайлоодо добуш берүүгө катышуудан баш тартышы. Ѕул бурж. мамл-терде кеңири таралган көрүнүш. ј-ге жол бербес үчүн, »тали€, Ѕельги€, √реци€ сы€ктуу капит. өлкөлөрдө шайлоодо милдеттүү түрдө добуш берүү закону киргизилип, добуш бергенден баш тарткандыгы үчүн, шайлоочуга штраф салынат.

јЅ—ќЋё“»«ћ (лат. absolutus - көз каранды эмес, чексиз) - абсолюттук, чексиз монархи€. ј. тушунда мамл. бийлик бүт бойдон императорго, королго, падышага, ханга, шахка таандык. ј. феодализмдин бузулушунун ж-а капит. мамилелердин пайда болуу мезгилинде келип чыгып, двор€нфеодалдар табынын диктатурасынын ачык, акыркы формасы болуп саналат. ј. капит. мамилелер калыцтана баштаган кезде (Ѕат. ≈вропада 15- 16-к-да, –осси€да 17-к-дын а€гында), сословиедик монархи€нын ордун баскан. 17-18-к-да алгачкы бурж. рев€лар ј-ди кулатып, конституци€лык бурж. " монархй€ны (јнгли€да) же бурж. респ-каны (‘ранци€да) орноткон.  ээ бир^влџелөрдө ј. феодализмдин калдыгы катарында 20-к-га чейин сакталып келди. ћис, –осси€да ј. (самодержавие) 1917-ж. бурж. демокр. февр. рев-€нын, Ѕухара м-н ’ивада 1920-ж. эл дик рев-€нын, “урци€да 1922-ж. улуттук-бошт.  үрөштүн натыйжасында- кулады.

јЅ—ќЋё““”  ј џ… ј“, к. јкыйкат.

јЅ—ќЋё““”  Ѕ»…» “» , абсолюттук белги геодези€да) - океандын орточо деңгээлинен жер бетиндеги кандайдыр бир чекитке чейин тик сызык б-ча ченелген аралык; бул нивелирлөө м-н аныкталат. ———–де ј. б.  ронштадттагы (Ѕалтика дең. ) футштоктун (бөлүкчөлөнгөн рейка) нөл цифрасынан баштап эсептелет

јЅ—ќЋё““”  Ѕ»–ƒ» “≈– - абс. бирдиктер системасындагы өлчөөнүн чен бирдиктери. Ёлектр техникасында "ј. б. " деген термин айрым учур ларда ћ —ј системасындагы чоңдуктарга карата колдонулат.

јЅ—ќЋё““”  √≈ќЋќ√»яЋџ  ∆јЎ, к. √еологи€лык жыл эсеби.

јЅ—ќЋё““”  ∆џ…ЌјЋ””„”Ћ”  - катарлардын ж-а иитегралдардын жыйналуучулугунун түрү. Ёгерде абс. чоңдуктарынан түзүлгөн | “ƒ | +11№ | + + o o o + | Um Ќ катары жыйналса, анда Ui+U2-i (-Um4 сан катары абс. жыйналуучу деп аталат. ј. ж. ж-а шарттуу жыйналуучулук ж-дөгү түшүнүктөр. ќ.  опшнин (1833), ѕ. ƒирихленин (1837) ж-а Ѕ. –имандын (1864) матем. јнализди негиздөөдөгү эмгектеринде иштелип чыккан. јбс. жыйналуучу катарлар дын касиеттери чектүү суммалардын касиеттерине окшош, ар кандай абс. ж. катар жыйналат ж-а анын суммасы катардын мүчөлөрүнүн жайгашуу тартибине көз каранды эмес. Ўарттуу жыйналуучу катарлар үчүн акыркы касиет орундалбайт. Ёгерде оо оо 1^=ўх)йх м-н катар j \f(x)\dx 0 0 жыйнласа, анда I абс. жыйналуучу интеграл деп аталат.

јЅ—ќЋё““”  »ƒ≈я - объективдүү идеализмдин филос. системаларындагы башкы түшүнүктөрдүн бири. ћис, √егелдин системасында ј. и. деген бүт нерсенин уюткусун, жогорку синтезин туюндурат, ал эми таби€т м-н дух ј. и-нын туундусу деп эсептелет. ј. и. - диалек. ж-а тарыхый материализмге жат түшүнүк.

јЅ—ќЋё““”   ј–ј Ќ≈–—≈ - ар кандай темп-радагы нур агымын аның спектрдик составына карабастан толук бойдон өзүнө жутуп алуучу нерсе. ј. к. н-нин жутуу коэффициенти бирге барабар. ∆аратылышта ј. к. н. жок,  өө ж-а кичинекей кө^ зөнөгү бар жарык өткөрбөгөн көңдөй туюк идишти ј. к. н-ге жакын деп элестетүүгө болот. ћындай көзөнөккө келип түшкөн жарык идиш ичинде көп жолу чагылып толук жутулат. ј. к. н. ысытылган бардык нерселердей эле электр-магниттик нур чыгарат да, анын спектрдик составы жалаң гана нерсенин темп-расына көз каранды. Ѕул көз карандылыкты байланыштырган бир катар закондор бар (¬ин, —тефанЅольцман ж-а ѕланктын закондору).

јЅ—ќЋё““”   ј“јЋџ , к.  аталык.

јЅ—ќЋё““”  ЌӨЋ - абс. темп-раны же темп-раны  ельвин шкаласы б-ча эсептөөнүн башталышы (суунун үчтүк чекитинен 273, 16∞— төмөн жаткан чекит). ј. н-го жакындаганда, гелийден башка заттардын бардыгы катуу абалга өтүп, алардын атому ж-а молекулалары эң аз жылуулук энерги€сына ээ болот. Ќернсттин принциби б-ча ар кандай жол м-н нерсенин бардык жылуулук энерги€сын андан бөлүп алууга болбойт. ƒемек, нерсени ј. н-гө чейин муздатууга мүмкүн эмес. »лим ж-а техниканын өнүгүшүнүн натыйжасында бара-бара ј. н. темп-расына жакындоого мүмкүндүктөр пайда болууда. јзыркы кезде ј. н-дөн градустун млн-дон бир үлүштөрүнө гана айырмаланган темп-ралар алынууда.

јЅ—ќЋё““”  Ќџћƒ””Ћ”  - абанын 1 м3 көлөмүндөгү суу буусунун өлчөмү. јл г/м3 м-н туюнтулат; атмосферада, 0, 1-1, 0 г/м3 дан (кышкысын материктердин үстүндө, уюлдук кеңдиктерде) 30 г/м3 га чейин, кээде андан да жогору (экватордук зонада) болот, к. јбанын нымдуулугу.

јЅ—ќЋё““”  ӨЋ„ӨӨ - өлчөнүүчү чоңдуктун сан маанисинин белгилүү бир бирдикте туюнтулушу. ћис, узундук - м., күч - дина, ток күчү- а.

јЅ—ќЋё““”  –≈Ќ“ј -капит. жер рентасынын формасы. ј. р. - а. ч-дагы жалданма жумушчулар өндүрүүчү, бирок жерге жеке менчик моно^ поли€сы болгондуктан, жер ээси алуучу кошумча нарктын бир бөлүгү. ∆ер ээси өз жерин арендалык акыга пайдаланууга берет. ∆ерди арендага алган капиталист бардык жерден жогорку пайданы өндүрөт. јл ј. р. түрүндө жер ээсине берилет да, арендалык акынын бир бөлүгүн түзөт. ћындай жогорку пайданы алууга ө. ж-на караганда а. ч-да капиталдын орг. составынын төмөн болушу мүмкүндүк берет. ј. р. начар жерден өндүрүлгөн а. ч. продукци€сынын коомдук наркы м-н өндүрүштүн коомдук баасынын айырмасынан түзүлөт. ј. р. капит. өндүрүш жолунун экон. категори€сы катары капит. коомдун негизги үч табынын - жер ээлөөчүлөрдүн, а. ч-дагы капиталист-ишкана ээсинин ж-а жалданма жумушчулардын өндүрүштүк мамилесин көрсөтөт. ј. р. жер а€нтынан (пачарынан да, жакшысынан да) алынып, рынок баасы начар а€нттан өндүрүлгөн продукци€нын наркына байланыштуу белгиленгендиктен, а. ч. товарларынын баасы жогорулайт. ј. р. ошол продукци€ны сатып алуучу эмгекчилердин турмушун жакырлантат. —оциализм тушунда жер жалпы элдик менчикке айлангандыктан, ј. р. болбойт.

јЅ—ќЋё““”  “≈ћѕ≈–ј“”–ј - башталышы суунун үчтүк чекитинен (же муздун эрүү темп-расынан) 273, 16∞—ге төмөн жаткан абс. нөлдөн эсептелген температура. јнгл. окумуштуу  ельвин киргизген (1848) темп-ранын бул абс. шкаласы кээде " ельвин шкаласы" деп аталат. ј. т. ÷ельсий б-ча аныкталуучу темп-ра м-н2'=*+273, 16 туюнтмасы аркылуу байланышат. Ќерсени эч убакта абс. нөлдөн төмөн муздатууга болбойт.

јЅ—ќЋё““”  „ќҢƒ”  -эгерде берилген сан чыныгы оң сан болсо, ошол сандын өзүнө, терс болсо, анын карама-каршы белгиде алынганына ж-а нөл болсо, нөлгө барабар болгон сан. а нын ј. ч-гу \а\ түрүндө жазылат. ћис, |+5| = |-5|=5;  омплекстүү а-\-џ санынын ј. ч. |а+№г| = =” а2+№2.

јЅ—ќ–Ѕ÷»я (лат. absorptio - соруу, сиңирүү) - суюктуктардын газ аралашмасынан заттарды сиңирип алышы. √азды же суюктукту жутуучу зат абсорбент деп аталат. ј. процессинде газды же суюктукту абсорбент (сиңирүүчү зат) бардык көлөмүнө сиңирет.  өп учурда сиңүүчү зат м-н сиңирүүчү заттын ортосунда хим. реакци€ жүрөт. Ѕасымдын жогорулашы ж-а темпранын төмөндөшү ј-ны күчөтөт. Өнөр жайда азот, туз, күкүрт к-таларын алуу, газдарды зы€ндуу аралашмалардан бөлүү ж. б. ј-га негизделген.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞