пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

јЅ—ќ–Ѕ÷»яЋџ  ћ» –ќ— ќѕ»я- клеткалардын ички структурасынын жарыкты тандап сиңириши б-ча микроскоп м-н жаныбарлардын ж-а өсүмдүктөрдүн клеткаларынын түзүлүшүн, хим. составын үйрөнүү методу. ”льтра кызгылт көк нурларды нуклеин к-таларынан, белок ж-а витаминдерден туруучу топтор, көзгө көрүнүүчү нурларды пигменттер сиңирип алат. ћикропрепаратты нур аркылуу жарыктандыруу м-н анын белгилүү заттарды сиңирүүчү бөлүгүндө ошол заттардын клетка ж-а структуралык түзүлүштөр б-ча таралышын байкоого болот.  летка структурасынан өтүп чыккан шоола агымынын басаңдашына карай ошол шооланы сиңире турган заттын тыгыздык даражасын аныктоого болот.

јЅ—“–ј ““”” »— ”——“¬ќ, а б стракционизм, предметсиз искусство - сүрөттө, скульптурада ж-а графикада кадимки нерселерди окшоштуруп берүүдөн атайын баш тарткан, негизинен капит. өлкөлөрдөгү иск-во агымы. ј. и-нун мазмуну "искусство искусство учун"деген идеалисттик концепци€га, "чексиз эркиндикке" курулай умтулууга, о. эле художниктик дүйнөнү субъективдүү чагылдыруу далалатына негизделет. ј. и., иск-во 20-к-да бир нече агымга (кубизм, экспрессионизм, футуризм ж. б. ) бөлүнүп жаткан учурда, пайда болгон- 1910-13-жылда √ермани€да иштеген экспрессионисттер ¬. ¬.  андинский ж-а ѕ.  лес, париждик –. ƒелоне, испани€лык ‘. ѕикаби€, чех ‘.  упка, –осси€дан  . ћ. ћалевич ж. б. абстракттуу скульптуранын экспериментине кайрылышкан. 2-дүйнөлүк согуштун жылдарында ј Ўда "абстракттуу экспрессионализмдин" багыты пайда болуп, ал согуштан кийин кээ бир соң. өлкөлөрдүн (ѕольша, ёгослави€, „ехословаки€) иск-восуна таасирин тийгизген. ј. и. көркөм агым катары өз позици€сын барган сайын бошоңдотууда. јд. : ƒебе де. в ј.  .,   спорам об абстракционизме в изобразительном искусстве, ћ., 1967.

јЅ—“–ј ““”” Ёћ√≈ , к. “овар.

јЅ—“–ј ““””Ћ” “јЌ  ќЌ –≈““ҮҮЋҮ  Ө Ө“ҮҮ - абстракттуу таанып-билүүдөн конкреттүү таанып-билүүгө өтүү да чындыкты изилдөөнүн методу. Ѕул методду колдонуу убагында көп логикалык жолдор (анализ, синтез, индукци€, дедукци€, аныктоо, жалпылоо д. у. с. ) абстракттуулуктанконкреттүүлүккө өтүү процессинин моменттери катары пайдаланылат. »зилдөөнүн бул жолун жалпы формада биринчи жолу √егель колдонгон, бирок √егель абстракттуулуктан конкреттүүлүккө өтүүнү чындыктын теори€лык методу деп түшүнбөй, ойдун өзүнөн өзү өнүгүшүнүн натыйжасында объективдүү конкреттүүлүктүн, жөнөкөй нерсенин пайда болушу деп түшүнгөн.  . ћаркстын пикири √егелге карама-каршы. „ындыкты илимий таанып-билүү процесси диалек. жактан өз ара байланышкан. јл өз ара болжолдоо жолдору м-н: айрымдан жалпыга, абстракттуулуктан конкреттүүлүккө өтүү жолу м-н иш жүзүнө ашырылат. “аанып-билүү процессиндеги абстракттуулук изилдөөнүн баштапкы - алгачкы этабы болсо, ал эми конкреттүүлүк анын жемиши, жыйынтыгы, болжолдуу бүтүшү болуп эсептелет. Ёгерде абстракттуулук коом, жаратылыш ж-а духовный дүйнө ж-дө биздин билимибиз толук эмес, үстүртөн экендигин көрсөтсө, конкреттүүлүк биздин билимибиз акырындап толукталып, тереңдеп бара жатканын белгилейт. ј. к. ө. процесси дегенибиз таанып-билүунүн объектинин сырткы жагынан ички жагына, формадан мазмунга, кубулуштай маңызга, маңыздын биринчи тепкичинен өтө терең - экинчи,, үчүнчү ж. б. тепкичтерин карай өнүгүшү дегендикке жатат. »зилденип жаткан нерсе,, кубулуш ж-а процесс бүтүн бойдон өз составдын бөлукчөлөрүнө толук ажыратылбастан, жалпы жонунан алынса, изилдөөнүн конкреттүү стади€сында объект өзүнүн составдын элементтерине бөлүнүлөт да, алардын ортосундагы тыгыз байланыштар, өз ара көз карандылыктар аныкталат. јЅ—“–ј ÷»я (лат. abstractio - бөлүү, ажыратуу) - нерселердин же кубулуштардвга конкреттүү касиеттеринен ж-а байланыштарынан ой аркылуу алыстап, алардын негизги, жалпы жактарын көрсөтүүчү тааныпбилүүнүн илимий формасынын бири. “аанып-билүү процесси сезүү, туюу ж-а эске салуудан башталып, ј-лык ойлоого (түшүнүк, ой-жүгүртүү ж-а ты€нак чыгаруу) өтөт да, андан практикага келет. ј. - таанып-билүү процессинин эң татаал жогорку баскычы. јл объектинин (предмет, нерсе, кубулуш, процесс ж. б. ) өзгөчөлүктөрүн (касиеттери, белгилери, байланыштары, катнаштары ж. б. ) анализдөө дө эки топко бөлүнөт: а) ички, башкы, жалпы, зарыл, шексиз, закон ченемдүү, кайталанып турган ж. б. ; б) сырткы, негизги эмес, айрым, жеке, кокус, кайталанбаган. јлсак, адам баласынын көп түрдүү сапаттарынын ичинен биринчи тобуна жалпы адамзатка тийиштүү жактары (тил, ойлоо, аң-сезим, коомдук эмгек кирсе), экинчисине айрым алынган конкреттүү кишиге таандык (ар бир кишинин керт башына мүнөздүү ж-а кайталанбаган өзгөчөлүктөрү бар) жактары кирет. ј-нын күчү м-н гана нерселердин, кубулуштардын ж-а процесстердин сапаттык өзгөчөлүктөрүнүн, касиеттеринин экинчи тобун алардын биринчи тобунан ажыратып алууга болот. ”шундай жол м-н жаратылыштын, коомдун ж-а ойлоонун өнүгүшүнүн ички сырын, маңызын, закондорун ж-а закон ченемдүүлүктөрүн ачып, илимий түшүнүктөрдү, категори€ларды, теоремаларды, аксиомаларды, гипотезаларды, теори€ларды негиздешет. Ѕул ј-нын объективдүү мазмуну бар экендигин, ал материалдык дүйнөнүн жалпы гана жактарынын адамдын ойлоосунда, аңсезиминде чагылдыраарын, ошонун негизинде объективдүү дүйнөнү терең, толук үйрөнүп, чындыкты ачууга ж-а адамдардын жаратылыш м-н коомго болгон үстөмдүгүнүн даражасын арттырууга мүмкүндүк берет. ј-нын чыныгы маанисин түшүндүргөн ¬. ». Ћенин болгон. јл ј. ж-дө мындай деп жазат: "ћатери€нын, жаратылыш законунун абстракцп€сы, нарктын абстракци€сы ж. б. ушул сы€ктуу, кыскасын айтканда, бардык илимий (туура, анык, жалган эмес) абстракци€лар жаратылышты тереңирээк, туурараак, толугураак чагылтып көрсөтүшөт" (Ћенин ¬. ». „ыт., кырг. 1-бас, 38-т., 178-6. ). ћарксисттик философи€нын негиз салуучулары ј-ны материалисттик диалектиканын негизинде түшүндүрүп, "конкреттүүлүктөн абстракттуулукка өтүү" ж-а "абстракттуулуктан конкреттүүлүккө өтүү" деген диалек. таанып билүү жолдорун негиздеп беришти.

ƒв. : √орский ƒ. ѕ., ¬опросы абстракции и образовани€ пон€тий, ћ., 1961; –озов ћ. ј., Ќаучна€ абстракци€ и ее виды, Ќовосиб., 1965.

јЅ—“–ј ÷»я ј– џЋ”” јЌџ “ќќ - объектинин түздөн-түз кабыл алынбас касиеттерин билүүнүн (абстракци€лоонун) жолу, мис, товарлардын алмашылышынын негизинде алардын наркынын абстракттуу касиетин билишет; о. эле метод м-н сан ж-дөгү жалпы абстракттуу түшүнүктү иштеп чыгышат, бул нерселердин, кубулуштардын ж-а процесстердин касиеттери ј. а. а-дон пайда болот дегендикке жатпайт, анткени алар объективдүү жашайт. ј. а. а-нун негизин белгилүү логикалык закон - абстракци€нын принциби түзөт.

јЅ—“–ј ÷»я ѕ–»Ќ÷»Ѕ» - абстракци€ аркылуу аныктоонун негизин түзгөн логикалык принцип. Ѕул принциптин талаптарына ылайык объектилердин чогундусунда аныкталган тең барабардык тибиндеги катнаштарга та€нып, мындай объектилердин чогундусун жуп-жубу м-н алганда, бири бири м-н кесилишпей турган класстарга ажыратууга болот. јны абстракттык класстар деп аташат. ћис, абстракттуу класстарга жер шарындагы адамдарды киргизишет. јбстракттуу класстар өзгөчө касиеттер, белгилер м-н мүнөздөлөт же тескерисинче, окшош белгилерге ээ болгон абстракттуу класстар тең барабардык катнаштыкта турат. ј. п. белгилүү касиеттери бар "абстракттык объект" тууралуу жобону жасагандыктан, аны көптүктүн классикалык теори€сынын абстракци€ ж-дөгү теоремаларынын бири катары изилдешет.

јЅ—÷≈—— (лат. abscessus - чектелген ириң тебүү). - ткандар ириңдеп сезгенгенде пайда болчу ириңдүү көңдөй. Ѕул көбүнчө тери астындагы май кыртышында, булчуң этте, сөөктө же башка органдарда (боор, өпкө, мээ ж. б. ), же алардын арасында (ичегилер арасында, боор эттин астында) пайда болушу мүмкүн. ј. өзүнчө жө айрым оорулардын (өпкөнүн сезгенүүсү, жарадар болуу) кабылдоосунан да болот. ј. пайда болушу ириңдүү микробдордун теринин, былжырлуу чел кабыкчалардын жараланган же башка ириңдүү жерлерден кан, лимфа аркылуу кйрүүсүнө байланыштуу. ј-ти организмдин коргонуу реакци€сынан пайда болгон чел кап таза ткандан ажыратып турат. »риң бир нече литрге жетиши мүмкүн. ј. тери астына, былжырлуу чел кабыктарга жайгашканда, ал жер кызарып, шишип, ысып ооруп, дененин темп-расы көтөрүлөт. ј. органдарда болсо, алардын иштөөсү бузулуп, канда ак кан денечелери көбөйөт. ј-тин кабы жукарып теринин сыртына, өпкөнүн аба түтүктөрүнө, ичегиге тешип чыкса айыгууга алып келет. ј. ич же көкүрөк көңдөйүнө жарылса, өмүргө коркунучтуу ооруларга (плеврит, перитонит) дуушар кылат. ј-ти дарылоодо хирурги€лык операци€ колдонулат.

јЅ—÷»——ј (лат. abscissus - кесилген) - чекиттин декарттык координаталарынын бири, к.  оординаталар.

јЅ” Ѕ≈ –  ≈Ћ≈Ѕ» (1366-ж. өлгөн) -самаркандык кол өнөрчү; 1365- 66-жылдагы —амарканда болгон сарбадарлар көтөрүлүшүнүн жетекчилеринин бири. ћонгол ханы »ль€с-’ожанын 1365-ж. ћавереннахрга жасаган жортуулунда —амаркан эмиринин аскерлери жеңилип, шаардан качып кеткен. ќшондо —амаркандын ј. башчылык кылган сарбадарлары (тажикче - дарга баш тоскондор) монголдорго каршы көтөрүлүп, аларды чегинүүгө аргасыз кылган. —амарканда бийлик сарбадарлардын колуна өтөт. Ѕирок качып кеткен эмир ’усаин сарбадарларды алдап, көтөрүлүш жетекчилерин, алар м-н бирге ј-ну да даргага асып өлтүрөт да, —амарканда өз бийлигин кайра калыбына келтирген.

јЅ” ƒ”Ћј‘, ћисъар ибн ћухалхид аль-’азражий янбуни (10-к. )-- түштүк арави€лык: са€катчы, географ ж-а акын. 914-942-жылдар чамасында Ѕухарадагы саманилер эмиратынын ак сарайында кызмат, кылган. „ыг. “үркстанга, “ибетке,  ытайга, »ранга ж-а »нди€га са€кат жасаган. ј. ƒ-тын тарыхый географи€га тиешелүү "–исолат уль-аввал" ("Ѕиринчи –исола") ж-а "–исолат уль-ухра" ("Ёкинчи –исола") аттуу эмгектери бүткүл дүйнөгө белгилүү. Ѕулардын биринчисинде кыргыздардын, кимактардын тарыхый географи€сына тиешелүү илим үчүн баалуу маалыматтар бар.

јЅ” Ќ”¬ј— аль-’асан ибн ’ани аль’аками (747-762-813-815-ж. ченде) - араб акыны.  едей үй-бүлөдө туулган. Өмүрүнүн көбүн Ѕагдадда еткөргөн. ћусулман дининин шариатын бузгандыгы үчүн халиф альјминдин буйругу б-ча түрмөгө камалган. ј. Ќ. ислам динине чейинки бедуин поэзи€сынын тематикасы м-н ыр өлчөмдөрүнөн баш тартып, биринчилерден болуп араб поээи€сын жаңылаган. јнын ырларында »рандын тарыхый адамдары, фольклордук каармандары, зороастризмдин адатын ж-а салтын сүрөттөөлөр басымдуу. ј. Ќ-тын чыгармалары »ран элдерин ’алифаттын бийлигинен бошотуу'мотивдерине бай.

јЅ” Ўјƒ» јхмед «аки (1892- 1955)-араб (≈гипет) жазуучусу, филолог, котормочу, врач-бактериолог. Ћондон ун-тйнде окуган (1912-22). 1936-ж.  аирде "јполло" аттуу адабий ийрим ж-а журнал уюштурган. јлександри€да "јдаби" (1939) журналын чыгарган. 1946-ж. ј Ўга келгенден кийин, Ќью-…оркто түрдүү кызматтарда иштеген. јзи€ ин-тунда араб адаби€тынын профессору болгон. Ћирикалык касида, повесть ж-а ыр түрүндөгү драмаларды: "“аңкы шүүдүрүм" (1910), "∆аз көрүнүштөрү" (1933), "“уткундагы »бн «ейдун" (1925) ж. б'. жазган. „ыгыштын ж-а бат. европ. акындардын, ’афиз, ќмар ’ай€м, ”. Ўекспирдин чыгармаларын которгон.

јЅ’ј« ј¬“ќЌќћ»яЋ”” —ќ¬≈““»  —ќ÷»јЋ»—““»  –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ. јбхази€ √——–дин составында 1921-ж. 4-мартта ј——– болуп түзүлгөн. ј€нты 8, 6 миң км2, калкы 499 миң (1975-ж. 1-€нв. ). ј-да 6 район, 6 шаар, 3 шаар тибиндеги посЄлок бар. Ѕорбору - —ухуми.

ћамлекеттик түзүлүшү. јбхаз ј——–и - √——–дин составындагы жумушчу ж-а дыйкандардын соң. мамлекети, автон. сов. соц. республика.  онституци€сы 1937-ж. 2-августта Ѕүткүл јбхази€ —оветтеринин 8-съездинде кабыл алынган. ћамлекеттин жогорку органы - јбхази€нын ∆огорку —овети (∆огорку —оветке ар « миң кишиден 1 депутат 4 жылдык мөөнөткө шайланат). ∆огорку —овет республиканын ћинистрлер —оветин түзөт. Ёмгекчилердин шаардык, райондук, посЄлоктук ж-а селолук —оветтери јбхаз ј——–инин мамл. бийлигинин жерг. органдары болуп саналат.

“аби€ты. ј. «акавказьенин түн. батышында. “үш. -батышынан  ара деңиз м-н чектешет. ∆еринин көпчүлүк бөлүгүн Ѕашкы  авказ кырка тоосунун тармактары ээлейт. “үш. чыгышында  олхида ойдуңунун ичке тилкеси жатат. ќйдуң жерлерде ж-а тоо этектеринде климат жылуу, нымдуу субтропиктик, тоолордонымдуу, мелүүн ж-а суук. январдын орт. темп-расы субтропиктик тилкелерде 4∞-7∞—, тоолордо 2 ден - 2∞—, июлда 22-24∞— ж-а 18-16∞—. ∆ылдык жаан-чачын 1400-1500 мм. Ѕашкы д-лары:  одорп, Ѕзыбь,  еласури, √умиста.  өлдөрү: јмткел, –ица. ќйдуң ж-а адырларынын кыртышы субтропиктик күл, кызыл, сары; тоолорунуку күрөң, чым көңдүү шалбаа топурактуу. ј-да өсүмдүктөрдүн 2000ден ашык түрү бар. “оодогу токойдо аюу, каман, сүлөөсүн, асыл бугу, элик, тур кездешет. –ица, √умиста, ѕицунда коруктары бар.

 алкы. ј-да ондон ашык улут (абхаз, грузин, орус, арм€н ж. б. ) жашайт. јбхаздар 15, 9%, грузиндер 41 %, орустар 19, 2%, арм€ндар 15, 3%.  алкынын 44% шаарда турат. ј. калктын орт. жышт. 1 км2 жерге 56 киши (1969). Ў-лары: —ухуми, “кварчели, √агра, ќчамчира, √удаута, √али. “арыхый очерки. ј-ньш азыркы терр€сын адам эң оболу байыркы палеолит доорунда мекендеген. Ѕ. з. ч. i-к. ичинде ј-нын көпчүлүк жери  олхида падышалыгынын карамагында болгон,  ара деңиз жээги жагын гректер колони€лаган. Ѕ. з. ч. 2-к-дын а€гында ј. понтий падышасынын, б. з. 65-ж-нан - римдиктерин, 4-6-к-да ¬изанти€нын кол астында олгон. 6-к-дын 1-жарымында абхаздар христиан динине өткөн. 8-к-дын а€гында ¬изанти€ бийлигинен бошонгон бат. √рузи€да јбхаз падышалыгы түзүлөт. ј. 10-к-дын 2-жарымында бириккен феод. √рузи€нын составына кирген. 16-17-к-дарда феод. √рузи€ са€сий жактан бытыраганда ј. өзүнчө кн€здык болуп турган. Ѕирок 16-к-дын 2-жарымында бүткүл Ѕат. √рузи€ сы€ктуу ј-да “урци€га көз каранды болгон, түрктөрдүн кулдугунан кутулуу жолун издеген абхаздыктар 1810-ж. өз ыкты€ры м-н –осси€га кошулат. Ѕул орустун алдыңкы мадани€тын абхаз элинин өздөштүрүшүнө ж-а –осси€дагы боштондук кыймылына абхаз эмгекчилеринин тартылышына шарт түзгөн. Ёл массасы феод. колони€лык эзүүгө каршы күрөшүп турган. 1866-ж. јбхаз көтөрүлүшү болгон. 1902-03-ж-дарда ј-да 1-с-д. уюмдар пайда болот. ј-да 1905-07-ж-дардагы рев€чыл кыймылга –—ƒ–ѕнин  авказ союздук комитети жетекчилик кылган. 1916-ж. —ухумиде болыпевиктердин аскердик топтору иштей баштап, 1917-ж. февраль рев€сынан кийин алар солдаттарга чоң таасир тийгизген. Ѕолыпевиктердин жетекчилиги м-н күрөшкө чыгышкан абхаз эли 1918-ж. 8-апрелде —ухуми ш-да —овет бийлигин жары€лаган, бирок айыгышкан согуштан соң 17-майда шаар актардын колуна өтөт. 1921-ж. 4-мартта бүткүл ј-да —овет бийлиги орногон. 1922-ж. 13-декабрда √рузи€нын бөлүгү катарында. ј. –—‘—–дин составына кирген. 1931-ж. февралда √——–дин составындагы автоном. респ-ка. 1935-ж. 15-мартта а. ч. ж-а ө. ж. тармактарында жетишкендиктери үчүн ј. Ћенин ордени м-н сыйланды. ”луу јтаћек. согуш жылдарында ј-нын эмгекчилери фронтто ж-а тылда баатырдык жта эрдик көрсөттү. ј-нын 20 уулу —ов. —оюз. Ѕаатыры наамына арзыды. —огуштан кийинки жылдарда ј-нын экономикасы ж-а мадани€ты ылдам темп м-н өнүктү. јл эми кийинки мезгилдерде эмгекчилердин материалдык ж-а маданий турмуш деңгээли, а€бай жогорулады. 1971-ж. 3-мартта јбхаз ј——–и ќкт€брь –еволюци€сы ордени, 1972-ж. 29-декабрда Ёлдердин достугу ордени м-н сыйланды.

Ёл чарбасы. ј. ———–де жогорку сапаттуу тамеки, чай, цитрус өсүмдүктөрүн берүүчү негизги базалардын бири. ј-нын экономикасында курорттук чарбанын ж-а туризмдин мааниси зор. Ө. ж-лары деңиз жээгиндеги шаарларда жайгашкан. ј-да көмүр (“кварчелиде), полиметалл, сымап (јвадхарада) кендери бар. “умиста д-да —ухуми √Ё—и курулган. —ухуми ш-да прибор жасоочу, металл иштетүүчү з-ддор, —ухуми, √али, √удаута, ќчамчира, јчигвара, ќкумидечай ж-а тамеки ф-каларыбар. ј. ч-сы мурунтан бери өстүрүлүүчү чай (14, 4 миң га), цитрус (3 миң га), жүзүмчүлүк (6,3 миң га) м-н аты чыккан. јнда мал чарбачылыгы (уй, чочко, эчки), аары чарбачылыгы, жибек чилик да жакты өнүккөн. ј-да деңиз, темир, автомобиль ж-а аба жолдору бар.

—аламаттык сактоо. 1913-ж. 94 койкалуу 4 оорукана, 9 врач болсо, 1972-жылдын 1-€нварына 3355 койкалуу 44 оорукана, 1008 врач, 3225 орто билимдүү мед. кызматкер, 910 койкалуу 6 санаторий, 2922 койкалуу 18 эс алуу үйү ж-а пансионаттар, 75 амбулатори€ ж-а поликлиника иштеген. Ѕелгилүү курорттору: —ухуми, √агра, ћахинджаури, √удаужа, √ульринши, Ћеселидзе.

Ёлге билим берүү, маданий-агартуу жана илимий мекемелери. 1971-ж. 191 мектеп жашына чейинки балдар мекемелеринде 10 миң бала тарби€ланган; жалпы билим берүүчү 451 мектепте 110, 6 миң, 6 атайын орто окуу жайында 3166 окуучу окуган. ѕионерлердин ж-а окуучулардын 8 двореци, спорттук мектеп, жаш техниктердин 3 станци€сы, 2 вуз, 15 илимий мекеме, 313 массалык китепкана, 3 музей, 207 клуб, 255 киноустановка бар.

Ѕасма сөз, радио уктуруу, теле көрсөтүү. 1968-ж. "јлашара" ("∆арык") басмасы «ќќ миң нускада 94 китеп ж-а брошюра чыгарган. –есп. « газета: абхаз тилинде "јпсны  ашго (" ызыл јбхази€, 1921), грузин тилинде "—абчота јбхазети" ("—оветтик јбхази€", 1937), орус тилинде "—оветска€ јбхази€" (1921) басылып турат. јбхаз тилинде адабий көркөм ж-а коомдук-са€сий "јлашара" ("∆арык", 1955), балдар үчүн "јмцабз" ("∆алын", 1957) журналдары чыгат. –есп. радио берүүлөр абхаз, грузин, орус тилдеринде уктурулат. ћосква, “билиси, —очиден радио ж-а теле программалар алынып берилет.

јдаби€ты жана искусствосу. ј. а-ты 20-к-дын 10-20-жылдарында элдик фольклордук грузин, орус ж-а совет адаби€тынын негизинде пайда болду. јбхаз тилиндеги алфавит 1862-ж. түзүлүп, биринчи алиппе 1865-ж. “ифлисте басылып чыккан. ј. а-на негиз салуучулар - ƒ. √улиа (1874-1960), —. „анба (1886-1938) ж. б. 1920-30жылдарда ». ѕапаскири, ƒ. ƒарсадиа. Ћ.  вициниа, Ћ. Ћабахуа, Ѕ. Ўинкуба ж. б. жаш жазуучулар пайда болду. ”луу јта ћек. согуш жылдарында абхаз акындары патриоттук ырларды ж-а поэмаларды жаратышты. —огуштан кийин ». ѕапаскири, ' ћ. ’ашба, ћ. ѕапаскири, ». “арба, √. √улиа, ј. √огуа ж. б. прозаиктер ийгиликтүү эмгектенүүдө. ј-да коло доорундагы эбегейсиз чоң имараттардын нуктары, гражд. ж-а коргонуу курулуштары сакталып калган. ќ. кылымда ј-нын архитектурасы гүлдөп өнүгөт. ќшол мезгилдеги курулуштардын формалары ар түрдүү болгон. —оц. ј-да шаарлар көрктөндүрүлүүдө. —ухумиде јбхаз ј——–инин Өкмөт үйү (1932-39, арх. ¬. ј. ўуко, ¬. √. √ельфреих), т. ж. вокзалы (1951, арх. Ћ. ж-а Ћ. ћушкудианилер) ж. б. курулду. ј-да сүрөт ж-а декоративдик иск-во (мозаика, металл пластикасы, миниатюра, фреска ж. б. ) эзелтен эле пайда болгон. ». ѕ. ÷ома€, Ќ. ќ. “абукашвили, ’. “. јвидзба, „. ¬.  укладзе, ћ. ≈. Ёшба ж. б. белгилүү сүрөтчүлөр иштейт. ∆ыгачты оймолоп кооздоо, металлдан ар түрдүү кооз нерселерди чегип жасоо өнүккөн.

ј-нын элдик музыкасы көп үндүү. џрларынын өзүнө мүнөздүү өзгөчөлүгү бар. ћуз. фольклордо негизги орунду тарыхый баатырдык эпос ээлейт. ћуз. аспаптарга аюмаа, ахымаа, апхерца ж. б. кирет. ј-нын театр мадани€ты элдик оюн ж-а салттардан башталат. 1921-жылдан ƒ. ». √улианын жетекчилиги м-н театр труппасы иштей баштады. 1928-ж. —ухуми театрынын сектору ачылды. 1930-ж. —ухумиде драмалык студи€нын базасында абхаз улуттук театры түзүлүп, 1967-ж. ага — „анбанынысмы берилген.

јд. : јбхазска€ ј——–, “б., 1961; √рузи€, ћ., 1967 (сери€ "—оветский —оюз"); јбхазска€ ј——– в братской семье советских народов, —ухуми, 1972; ƒ з и д з а р и € √. ј., 50 лет —оветской јбхазии, —ухуми, 1971; јнчабадзе 3. ¬., ƒ з и дз а р и € √. ј., ƒружба извечна€, нерушима€. ќчерки из истории грузино-абхазских отношений. —ухуми, 1972; √ о г о г и € Ў. ƒ., «дравоохранение в јбхазии, —ухуми, 1966; јбхазска€ литература.  раткий очерк, —ухуми, 1968; Ћ а к е р бай ћ., ќчерки истории абхазского театрального искусства, 2 изд., —ухуми, 1962.

јЅ’ј« ѕјƒџЎјЋџ√џ - «акавказьедеги алгачкы феод, мамлекет. Ѕорбору -  утатиси ( утаиси) болгон. 8-к-дын 80-жылдарында абхаз кн€зы Ћеон II ¬изанти€га каршы Ѕат. √рузи€нын күрөшүнө жетекчилик кылып, көз каранды эместикке жетишкен. јнда Ѕат. √рузи€ бүтүн ж-а „ыг. √рузи€нын бир бөлүгү ј. п-на кирген. Ќегизги калкы: абхаздар, мегрелдер, свандар болгон. ј. п. 9-10-к-дын 1-жарымында бир кыйла күч алат, мамлекеттин аймагы ке(ңеет.  ийин феод. чыр-чатактардан улам ј. п. начарлайт. √рузи€ны бириктирүү үчүн болгон күрөшкө башчылык кылуу “ао- ларжети падышалыгына өткөн соң, узак күрөштөн кийин 975-ж. ј. п. бириккен феод. √рузи€нын составына кирет.

јЅ’ј« “»Ћ» -јбхази€да (√——–и) жашаган абхаз калкынын тили.  авказ (ибери-кавказ) тилдеринин абхаз-адыгей тобуна кирет. Ѕул тилде 80 миңден ашуун адам сүйлөйт (1970). Ёки диалектиге (абжуй, бзыб) бөлүнөт. јдабий тили абжуй диалектисинин негизинде калыптанган. “унгуч абхаз алфавитин орус графикасынын негизинде 1862-∆1 ѕ.  . ”слар иштеп чыккан.

јЅ’ј«ƒј– (өздөрүн апсуа деп аташат) - јбхаз ј——–инин жергиликтүү эли. ј-дын бир бөлүгү јжар ј——–инде жашайт. ———–де ј-дын саны 83 миң (1970). јбхаз тилинде сүйлөшөт. ¬. з. ч. 11-к-дагы ассири€лык маалыматтарга, 1-2-к-дагы авторлордун эскерүүлөрүнө караганда, ј-дын ата-бабалары  авказдын  ара деңиз жээгинде жашаган эң байыркы элдерге кирет. ћурда 'ј. гудаут же бзыб, абжуй, самурзакан деген үч терр-€€ык группага бөлүнгөн, азыр ал айырмалар "жоюлуп келе жатат. ј-дын арасында православие (6-к-дан баштап) ж-а ислам динине (15-к-дан баштап) ишенгендер бар. јбхази€ √——–дин составында.

јЅЎџ–  ӨћҮ–  ≈Ќ» -ќш облдагы күрөң көмүр чыгуучу жер.  ызыл- ы€ ш-нан 26 км чыг. тарапта, јлай кырка тоосунун түн. капталынан орун алган.  ен 1930-ж. ачылып, 1941-66-жылдарда мезгил-мезгили м-н "—редазуглегеологи€" трести ж-а  ырг. ——– геол. башкармасы тарабынан геол. чалгындоожумуштары жүргүзүлгөн.  ен аймагын юра мезгилинде пайда болгон тоо тектер түзөт. јлар көмүр астындагы, көмүрлүү, көмүр үстүндөгү, түрдүү ж-а кызыл түстүү деп аталган геол. свиталарга бөлүнөт.  ен "көмүрлүү" свитасында жайгашкан.  өмүр катмарларынын калыңд. 0, 1 м ден 13, 4 м ге жетип, жалпысынан 38 м.  өмүр кларендүү ж-а фюзен-ксилендүү.  ендин жалпы запасы 13, 3 млн т.  ен 1967-жылдан тартып карьер түрүндө казылып алынат. ∆ылдык казылып алынышы 20U миң т дан ашат.  өмүр ќ. јзи€ м-н “үш.  азакстандын эл чарбачылыгына пайдаланылат.

јЅЎџ– —”–№ћј  ≈Ќ» -ќш облдагы сурьма рудасы чыгуучу жер. јлай кырка тоосунун түн. капталында. 1946-ж. геологдор ». Ћ. ¬орожкин м-н ¬. ћ. —оленков ачкан. 1946- 51-жылдарда  ырг. ——– геол. башкармасы тарабынан чалгындоо иштери жүргүзүлгөн.  ен жаткан аймак силур мезгилинде пайда болгон аки таш теги м-н сланецтерден ж-а аларды жиреп чыккан гранодиорит, диорит интрузи€ларынан турат.  ен татаал өзгөрүүлөргө'учурап, өтө жаракаланган анти-клиналдык түзүлүштүн түн. -бат. капталында жайгашкан. —урьма кени бири биринен 25-30 м аралыктагы эки руда горизонтунан турат. јстыңкы горизонт аки таш теги м-н сланец катмарларынын ортосунда, үстүңкүсү сланецтин арасында. –уда линза ж-а тарамча түрүндө, алардын калыңд. 1 см ден 25 м ге чейин. –удадагы негизги минералдар: антимонит, валентинит, кермезит. ћындан башка киноварь, реальгар, пирит, арсенопирит, пирротин, халькопирит, марказит, сфалерит ж-а флюорит бар.  ен азырынча казыла элек. јЅЎџ–-—ј… -ќш обл-нын Ќоокат р-нундагы табигый кооз жер. –айондун борбору Ёски-Ќоокаттан 25-26 км аралыкта.  ичи јлай кырка тоосунун түн. капталынан агып түшкөн ?бшыр-—ай суусу аки таш тегинен түзүлгөн бөксө тоолорду кесип, тар ж-а терең капчыгайды пайда кылат.  апчыгайдын таманынын кеңд. 20 м ге жакын, уз. 2 км, салышт. бийикт. 600-800 м, абс. бийикт. 1800-1900 м. Өрөөндүн таманынан 30-35 м бийиктикте, капчыгайдын оң капталындагы диаметри 2 м келген үңкүрдөн булак атырылып чыгып (чыгымы 0, 3 м?\сеп га жакын), эки баскычтуу шаркыратманы пайда кылат. Ѕиринчи баскычтын бийикт. 15 м ден ашык, экинчиси 11-12 м. Өрөөндөгү сууга салыштырганда шаркыратманын суусу тунук, муздак, кальций м-н магаийге бай. —уу жер астындагы карсттык көлмөнүн бир четиндеги жараңка м-н жыл бою бир калыпта сыртка чыгат. ј. -—. шаркыратмасынын тегереги өзгөчө кооз, суу жээктен бадалдар өсөт; алардын арасына тал-терек, мөмө дарактары тигилген.  олхозчулардын эс алуу үйү, пионер лагери бар. Ўаркыратманы даана көрүш үчүн, капчыгайдын эки капталына бетон тепкичтер ж-а тектирчелер курулган.

јЅЎџ–-—ј… - ќш обл-нын ‘ергана өрөөнүндөгү суу,  ара-ƒары€нын алабында. ”з. 62 км, алабыныи а€нты 230 км2.  ичи-јлай кырка тоосунан башталат, жогорку агымы кууш ж-а терең капчыгайлар м-н агып, Ќайман кыштагынан кийин ‘ергана өреөнүнө чыгат. “өмөнкү агымы "∆ылгын—ай" аталат. ќртоңку агымында јбшыр-—ай шаркыратмасы, 89 майда куймасы бар, ирилери: ћал€ран, Ўиран ж. б. јпрелде кире баштап, сент€брде тартылат. ∆ылдык орт. чыгымы 1, 68 м31сек, эң көбү 13, 0 м3/сек, эң азы 0, 51 м3/сек.  ар, мөңгү, жаанчачын ж-а булактардан куралат. —угатка пайдалангандыктан,  ара-ƒары€га жетпейт. ј. - —-дын боюнда  өтөрмө, Ќайман кыштактары жайгашкан.

јЅџЋ ј—џћќ¬ј ћайрамкан (1936ж. т.,  емин р-ну, ∆аңы-јлыш кыш. ) - кыргыз сов. акыны. 1970-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ћугалимдин үй-бүлөсүндө туулган. ‘рунзедеги пед. окуу жайын (1953),  ыргыз кыз-келиндер педин-тунун филол, ф-тетин бүтүргөн (1958). ќштогу обл. "Ћенин жолу" газетасында (1958-60), ќш педин-тунда мугалим (1960-62), "јла-“оо" журналында адабий кызматкер (1962-70),  ыргызстан жазуучулар союзунун џсык- өл обл-ы б-ча адабий консультанты болгон (1971-72). 1973-жылдан бери "јла“оо" журналында кызматкер. јлгачкы ыры ("∆еңишбек") 1952-ж. жары€ланган. ј-нын " ичинекей досторго" (1961), "„олпон" (1962) аттуу ыр жыйнактары жарык көргөн. ј-ны акын катары тааныткан - "Ѕыйыл жаздын гүлдөрү көп" (1965) китеби болду. ј. "Ёстелик сүйлөйт", "—ен билесиң мени, ћекеним" поэмалары. "»шеним дайым жүрөктө" жыйнагы үчүн Ѕүткүл —оюздук Ћенин комсомолу атн. сыйл. лауреаты болгон. "“андалган чыгармалары" (1973), "јта журт" (1973) ыр жыйнагы чыкты. ј-нын ырлары орус ("¬еру в сердце храню", 1968; "Ѕелый след", 1970) украин, казак, монгол, немец, пол€к, болгар, француз тилдерине которулган.

јЅџ—џЌ - ага-инилердин же бир атанын балдарынын а€лдары (бири бирине карата). —ыйлоо, урматтоо иретинде агасынын а€лын инисинин а€лы "жеңе" десе, кичүүсүнүн а€лына улуусунуп а€лы "келин" деп кайрылат.  ыргыз тилинде жалпысынан аларды абысын-ажын деп да атайт. ј¬јЌ√ј–ƒ»«ћ (фр. avant-алдыңкы, gardisme - сакчы) - 20-к-дын көркөм чыгармачылыгында пайда болгон кыймылдын шарттуу аты. ћурасталган реалисттик көркөм образдын салттарынан кол үзүүгө, жаңыча туюнтуу каражаттарын издөөгө, чыгарманын формалык түзүлүшүн кайра курууга далбаса кылуу-ј-дин мүнөздүү белгилери. "ј" термини 20-жылдары көркөм-адабий сында адеп колдонулуп, иск-во ж-дө илимге 50-жылдары кирген. Ѕирок илимий так аныктама ала элек. ј. 20-к-дагы бурж. мадани€ттын жалпы кризисинин белгилери модернизмдин ар түрдүү агымдарынан (фовизм, кубизм, футуризм, экспрессионизм, атоналдык музыка, додекафони€ ж. б. ) көрүндү. ј-дин өнүгүү процессинде карама-каршы багыттар, ар түрдүү иде€лык-эстет. көз караштагы ж-а коомдук позици€дагы художниктер учурайт. Ѕул бурж. коомдо антагонисттик таптардын жашап турушу ж-а күрөшү м-н түшүндүрүлөт. јвангардисттердин нигилизмге, субъективизмге ж-а жалаң форма кубалоочулукка өтүшү бурж. иск-вонун кризиске дуушар болуп жатканын көрсөтөт. ј-ге аздыр-көптүр тиешеси бар болгон кээ бир художниктер (ѕ. Ёлюар, ‘ранци€; ¬. Ќезвал, „ехословаки€; Ѕ. Ѕрехт, ». ¬ехер, √ермани€ ж. б. ) модернисттик адашуулардан кутулушуп, чыныгы соц. иск-вонун жолуна түштү. ќрус исквосунда ¬. ¬. ћа€ковскийдин, ¬. Ё. ћейерхольддун, —. —. ѕрокофьевдин алгачкы чыг-ларында ј-дин айрым эпкиндери "болгон. ”луу ќкт. соц. рев-€нын жеңиши алардын чыг-лык жолдорун аныктап, авангардчыл индивидуализмден ж-а субъективизмден чечкиндүү түрдө биротоло кол үзүшүнө, соң. иск-вонун көрүнүктүү өкүлдөрүнөн болууга шарт түздү. 30-жылдардын Ѕатыштагы авангардисттеринин негизги массасы өз чыгнын козголоңчул мүнөзүн жоготушту. јл эми ѕ. ѕикассо (‘ранци€), ѕ. Ќеруда („или) өңдүү чоң чеберлер ј-дин тар социалдык позици€сннан чыгышып, фашизмге каршы активдүү күрөштүн жолуна өтүштү ж-а өзүлөрүнүн ишмердүүлүктөрүн коммунисттик кыймыл м-н байланыштырды. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Ѕатышта авангардчыл тенденци€ кайрадан жанданып, неоавангардизмди пайда кылды да, ал модернизмдин агымына толук айланып, коомду соң. негизде түп тамырынан кайра куруу иде€сына, мад-ттын эң сонун демокр. ж-а реалисттик салттарына, соң. реализм теори€сы м-н практикасына каршы чыкты. ј. улам барган сайын социализмге каршы багыт алуу м-н империализмдин реакци€чыл идеологи€сына терең батууда.

јд. : ћ а ц а »., ѕроблемы художественной культуры 20 века, ћ., 1969; Ћифш и ц ћ., '– е йнгар д т Ћ.,  ризис безобрази€, ћ., 1968.

ј¬јЌ— - белгилүү жумуш же мүлк үчүн алдын ала төлөө. Ёгер жумуш аткарылбай же мүлк алынбай калса, ј. кайтарылат.  урулуш уюмдары заказ берүүчү ишканалардан алдын ала ј. алууга акылуу.  ызматчыларга же жумушчуларга алдын ала эмгек акы төлөө да ј. болот. ј. социализм тушунда пландуу ишке ашырылат. јл иштелүүчү иштин акысынан кемибөөгө ж-а бир айлык эмгек акыдан ашпоого тийиш.

ј¬јЌ—јЋџ  ќ“„®“ - ишкана, мекеме ж-а уюмдун кызматкеринин белгилүү ишти аткаруу үчүн аванс иретинде алган каражатты пайдалангандыгын аныктоочу отчет.

ј¬јЌ—јЋјЌ√јЌ  јѕ»“јЋ - пайда табуу максатында капиталисттин өндүрүшкө акчалай жумшаган чыгымы. ј. к-дын бир үлүшү өндүрүш каражаттарын сатып алууга жумшалып, туруктуу капиталды (—) түзсө, экинчи үлүшү жумушчу күчүн сатып алууга, б. а. өзгөрмө капиталга (v) сарпталат. „ындыгында ј. к-дын бир бөлүгү (туруктуу капитал) кошумча наркты өндүрүүнүн шарты гана болот. “овардын чыныгы наркына ј. к-дын наркы ж-а жалданма жумушчулардын эмгегинен жаралган кошумча нарк да кирет.  апитализм тушунда жумушчуларды эзүү аркылуу бекер өндүрүлгөн кошумча нарктын өзгөргөн формасын - пайдасын эксплуататорлор ээлесе, өзгөрмө капиталдын наркынын кызмат акыга айланган бөлүгү жумушчуга төлөнөт. ћында кошумча нарк жашырылып, капиталисттердин жумушчуларды эксплуатаци€лашы бурмаланып турат.

ј¬ј– “»Ћ» - ƒаг. ј——–инде, “ун. ќсетин ј——–и м-н јзерб. ——–инде жашаган аварлардын тили.  авказ (ибери-кавказ) семь€сындагы тилдердин дагстан тобуна кирет. 396 миңден ашуун адам (1970) сүйлөйт. “үш. ж-а түн. наречиени түзүүчү бир нече диалектиге бөлүнөт. јдабий тили түш. наречиенин негизинде калыптанган. 1927-ж. чейин араб алфавитинде негизделген жазуу системасын колдонушкан; 1938-ж. орус графикасынын негизиндеги жазууга өтүшкөн.

јд. : ∆ирков Ћ. »., √рамматика аварского €зыка, ћ., 1924,

ј¬ј– ’јЌƒџ√џ - ƒагстандык борб. бөлүгүндө өкүм сүргөн феод. мамлекет (12-к. а€гы - 19-к. ). ј. х. о. кылымдагы —арир "падышалыгынын" ордуна түзүлүп, ”ммахан башкарган мезгилде өз алдынча чоң аймакты ээлеген. 13-к-да - монголдордун, 16к-да перстер м-н түрктөрдүн чабуулдарынан бүлүнгөн. 17-18-к-да ј. х. күчтүү мамлекетке айланган. 16-к-дан баштап бир нече жолу –осси€нын протектораты болуп, 1802-ж. анын карамагына өткөн. јл эми 19-к-дын 20-50-жылдарында ј. х-нын территори€сы »мамдыкка кирет, 1864-ж, –осси€ аны јвар округуна айлантат. ј¬ј–»я (итал. avaria - зы€нга учуроо, залал тартуу) - 1. ћашинанын, станоктун, учуучу аппараттын, д. у. с-лардын күтүүсүз жерден иштен чыгышы; 2. ƒеңиз укугунда деңиз жолу м-н жүк ташууда кырсыктан улам кемеге ж-а жүккө келтирилүүчү мүлктүк зы€н.

ј¬ј–Ћј– (өздөрүн маарулал ден аташат) - негизинен ƒагстан ј——–инин тоолуу бөлүгүндө, бир азы Ѕуйнак, ’асавъюрт ж. б. р-ндордун түздүгүндө жашаган эл. ј. јзерб. ——–инде да бар.  алкынын саны 396 миң киши (1970), анын 239 миңи ƒагстанда. јвар тилинде сүйлөшөт. ќкт. рев-€сынан кийин ј-га тили, мадани€ты, үрп-адаты тектеш андцез ж-а арчи элдери кошулган. 1959жылдагы эл каттоодо алар өздөрүн ј. деп аташкан. „арбасы көп тармактуу: мал чарбачылык, дыйканчылык, багбанчылык.  өптөгөн ј. ө. ж-да иштешет. јдаби€т м-н иск-восу бир кыйла гүлдөдү. ”луттук интеллигенци€пын кадрлары өсүп чыкты.

ј¬ј„ј ∆јЌј– “ќќ—”, јвача -  амчатка ж. а-нын түш. -чыгышындагы өчө элек жанар тоо. ѕетропавловск амчатск ш-на жакын. Ѕийикт. 2741 м. Ѕорб. конусу байыркы кратерде көтөрүлүп жатат. ј. ж. т. андезит, базальт лаваларынан, туф, вулкандык шлак ж-а; күлдөй турат, , 1730-жылдан бери 15 ирет атылган, эң кийинкилери 1926, 1938 (үч жолу), 1945-жылдары болгон. 1000 м бийиктикте вулканологи€ илимий станци€сы : бар.

ј¬√»“, (гр. auge - жалтырак) - пироксендер тобундагы минерал. ’им. формуласы (—а, Na) (Mg, Fe", Fe'", Al, Ti) [(Si, A1)206].  атуулугу Wooc шкаласы б-ча 5-6. —алышт. салм. 3, 2-8, 6. Өңү кочкул жашыл, айнек сымал жалтырак. ј. -магмалык тоо тектердн түзүүчү минералдардын бири. . √идро термалык эриндилердин таасиринен рогова€ обманкага, (уралптке) же хлоритке, ал, эми талкадануу нроцессинен; опалга же карбонаттавга айланат.

ј¬√”—“ (Augustus) (б. з. ч. 44-ж-га чейин √ а й ќктавий, 44-ж-дан √айёлий ÷езарь ќктавиан, 27-ж-дан √айёлий ÷езарь ќктавиан јвгуст) (б. з. ч. 63-б. з. 14) -б. з. ч. 27-ж-дан тартып –им императору. ёлий ÷езардын керез кылып багып алган жээни, ÷езарь өлтурүлгөндөн кийин (б. з. ч. 44), ќктавиан императордун аскерлерине ж-а ветерандарына та€нып, анын мурасчысы болуп калууну ойлогон. јнтоний ж-а Ћ е п и д м-н союздашып (2-“риумвират), б. з. ч. 42-ж. республикачыл сенаттын жол башчылары Ѕрут м-н  ассийдин (÷езарды өлтүргөпдөрдүн) аскерлерин талкалайт. ј-тун арми€сы б. з. ч. 36-ж. ѕомпейдин аскерлерин жеңип, Ћепидди бийликтен ажыратат. Ѕ. з. ч. 31-ж. өзүнүн негизги душманы јнтонийге каршы согуш жары€лап, анын флотун талкалайт. Ѕ. з. ч. 30-ж. ≈гииетти басып алгандан кийин, –им мамл-нин бирден-бир чексиз бийликтүү диктаторуна айланат. —енат ќктавианга "јвгуст" ("џйык адам") деген титул берет. ј. принципат (Princeps- тизмедеги 1-сенат болгон) деп аталуучу са€сий режимге негиз салып, кулдар ж. б. эзилген элдердин каршылык көрсөтүшүн басуу үчүн, аскердик диктатура орноткон. ј. Ѕатышка карата баскынчылык са€сат жүргүзүп, „ыгышка карата дипломати€лык сүйлөшүүлөрдүн жардамы м-н –им импери€сынын бийлигин жайылтууга аракет кылган.

ј¬√”—“»Ќ„»Ћ≈– (лат. augustiniani) - "жакырданган" католиктик монах ордени, 13-к-дын ортосунда бир топ итал. монахтардын конгрегаци€ларынын биригүүсүнөн пайда болгон. ”ставы жалган жеринен јвгустинге таандык болуп айтылгандыктан, ушундайча аталган. 1256-ж. папа јлександр IV ќрденди бекиткен. 15к-дын ортосунда мүчөлөрүнүн саны 30 миңге жакындаган. 18-к-дан баштап орден маанисин жоготкон, азыркы мезгилде ј-дин саны 5 миңге жетпейт.

ј¬≈Ќ“»Ќ ЅЋќ√” (1924) - »тали€дагы фашнзмге кыр көрсөткөн парти€лардан ж-а са€сий майда топтордон куралган блок. ј. б-на элдик (католик)/ респ., соң. парти€лардын өкүлдөрү ж-а парти€да жоктор кирген. 1924-ж. 10-июнда ∆. ћаттеоттини фашисттер өлтүргөндө, ошого протест кылган оппозици€нын депутаттары парламенттен чыгып, "оппозици€лык фракци€лык комитетти" түзүшөт. ќппозици€нын бул аракети фашизмге каршы көпчүлүктү түп көтөрө чыгарганга сигнал болот деп эсептеп,  омпарти€ адегенде ушул блокко кошулган ж-а анын жетекчи комитетинен жалпы са€сий иш таштоо жары€лоону талап кылган. Ѕирок комитетке кирген башка парти€лардын башчылары коммунисттердин сунуштарын четке кагын, фашизмге чечкиндүү каршылык көрсөтпөй койгон. Ѕул шарттарда  омпарти€ ј. б-нан чыгып, фашизмди ашкерелөө үчүн парламентке кирүүнү чечкен. Ѕлоктун алсыздыгынан пайдаланып, ћуссолини өлкөдөгү бурж. демократи€нын бардык белгилерин жоюп, ј. б-на тыюу салган.

ј¬≈––ќ»«ћ - о. кылымдагы филос. багыт. ј-ге араб философу »бн –ушд (јверроэс) негиз салган. ј-дин өкүлдөрү јристотель философи€сынын материалисттик багытын өнүктүрүшкөн. "„ындыктын эки жактуулугу" ж-дөгү теори€ны жакташкан, "тиги дүйнөнүн" бар экендигин танышкан, билимди динге, философи€ны теологи€га каршы коюшкан. ‘. Ёнгельстин айтуусунча, ј-де аздыр-көптүр өнүккөн "шайыр эркин ойлоо" кийин арамдардан роман калктарына ооп, 18-к-дын материализмин да€рдаган. ј. б-ча матери€ м-н кыймылды эч ким жараткан эмес, алар түбөлүктүү, адамдын акылы чындыкты тааныпбилуүгө жөндөмдүү. ј. европ. өлкөлөрдө (‘ранци€, »тали€) философи€нын өнүгүшүнө күчтүү таасир тийгизген. ј. мусулман ортодокси€сы ж-а чиркөө тарабынан катуу куугунтукка алынган.

јд. : “рахтенберг ќ. ¬., ќчерки по истории зап. -европ. ср. век. философии, ћ., ' 1957.

ј¬≈–Ў»Ќ —тепан √аврилович (30. 10. 1901,  урск обл., Ѕеловск р-ну,  рупец с, - 9. 10. 1972, ћосква) - тоо-кен иштери б-ча советтик илимпоз, тех. илимдеринин доктору (1946), профессор (1946),  ырг. ——– »јнын академиги (1961), –—‘—–дин илимге ж-а техникага эмгек сиңирген ишмери (1961). ј. 1931-ж. Ћенинград тоокен ин-тун бүтүрүп, 1962-жылга чейин Ћенинграддагы Ѕүткүл союздук маркшейдердик ил. из. ин-тунда,  ырг. ——– »јнын “оо тектерннин физикага.! ж-а механикасы ин-тунда (1962жылдан) иштеген.  ырг. ——– »јнын вице-президенти болуп шайланган (1965). ј-дин эмгектери негизинен тоо-кен иштеринде көмүр ж-акенказмаларында тектердин механикасын, басымын ж-а алардын жылџшууларын изилдөөгө багытталган. »лимдин бул тармактары б-ча 100 гө жакын илимий эмгеги бар. јл тоо-кен иштери б-ча Ёл аралык конференци€ларга ж-а конгресстерге бир нече жолу катышкан, Ѕерлиндеги √ермани€ академи€сынын тоо тектеринин механикасы б-ча эл аралык бюросунун мүчөсү болгон. ј. - ———– ћамл. сыйлыгынын лауреаты (1968, 1971). ќкт€брь –еволюци€сы, Ёмгек  ызыл “уу ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг. : —движение горных пород при подземных разработках, ћ., 1947; √орные удары, ћ., 1956; ѕоддержание горных выработок на шахтах  иргизии («отов —. ¬., ялымов Ѕ. √. м-н авторлош), ‘р., 1968.

"ј¬≈—“ј" - байыркы заманда ж-а о. кылымдын башында »ранда, ќ. јзи€да, јзербайжанда, јфганстанда кеңири тараган диндин (зороастрпзмдин) касиеттүү китептеринин жыйнагы. "ј. " - ќ. јзи€, »ран, азерб. элдеринин байыркы замандагы коомдук-экоп. турмушун, аалам ж-дөгү түшүнүктөрүн, үрп-адаттарын ж-а дүйнөгө көз караштарын, динин, фарстажик жазууларын, чыг-ларын камтыган энциклопеди€лык чыгарма. "ј-иын" кол жазмасы 21 китептен турат. Ѕизге 1/4 бөлүгү гана келин жеткен. Ѕизге белгилүү "ј. " ясна. ¬исперед, ¬ендидат, ягпта деген бөлүктөрдөн турат. "ј. " зороастризм системасынын айрым принциптери м-н жоболорун өз ичине алат. «ороастризм алгачкы коомдук түзүлүштөн кул ээлөөчүлүк түзүлүшкө өтүү доорунда пайда болуп, белгилүү коомдук-экон. өзгөрүштөрдү диний негизде түшүндүргөн. "ј-да" ба€ндалган зороастризм системасында дуализм ачык-айкын көрүнөт. "ј. " б-ча аалам эки негиздин, б. а. жарык м-н караңгылыктын, жакшылык м-н жамандыктын тынымсыз курөшүнөн туруп, турмуштагы ар түрдүү өзгөрүштөр тигил же бул "күчтөрдүн" жеңишине байланыштуу болот. Ќатурфилософи€, космогони€, тарых, этика, медицина ж-дө "ј-дагы" маалыматтар да дуализмге негизделген. ћында стихи€луу матер, көз караштардын, диалектиканын жөнөкөй элементтери' бар. "ј-да" падышага, башкаруучуларга, дин кызматкерлерине, диний үрп-адаттарга чоң орун берилип, дин ишмерлери "касиеттүү деп сүрөттөлөт, аларга көпчүлүк садага берип турушу зарыл деп айтылат. "ј. " зороастризмдин касиеттүү китеби деп эсептелип, үстөмдүк кылуучу таптын, асыресе динчилердин мүдөөсүн көздөгөн.

јв. : Ѕ е р т е л ь с ≈. Ё., ќтрывки и" јвесты (пер. ), кн. 4, ћ. -Ћ., 1924; ћаковельокий ј. ќ., јвеста, Ѕаку, i960; ’рестомати€ по истории ƒревнего ¬остока, ћ., 1963; ƒь€конов ћ. ћ., ќчерки истории ƒревнего »рана, ћ-, 1961.

ј¬≈—“ј “»Ћ» -иран группасындагы байыркы тил. Ѕ. з. ч. 1-миң жылдыктын 1-жарымында түзүлгөн, зороастризмдин "јвеста" деген диний китептеринин тили. "ј-нын" тексттери адегенде оозеки жашап, кийин кагазга түшүрүлгөн. ј. т. эки диалектиден - эски же гат (аны м-н «аратуштранын же «ороастранын сыйынуу тексттери жазылган) ж-а кийинки авеета тилинен ("јвестанын" калган тексттери жазылган) турат. јнын кол жазмасы 21 китептен турат. Ѕизге 'ƒ бөлүгүндөйү гана жеткен. "јвестанын" 2 нускасы бар. Ѕайыркы заманда ж-а о. кылымдын башында "јвеета" »ранда, ќ. јзи€да, јзербайжанда, јфганистанда кеңири тараган. ј. т-н парсзороастрийлер гана (»нди€да) бүгүнкү күнгө чейин диндик лптурги€ңын тили катары пайдаланышат.

ј¬»ј.. . (дат. avis - канаттуу)-татаал сөздөрдүн мааниси б-ча "авиаци€лык" (мис, o авиакомпас, авиагоризонт) деген сөзгө туура келүүчү составдын бөлүгү.

ј¬»ј√ќ–»«ќЌ“ (авиа.. . ж-а гр. horizon - чектөөчү) - учуучу аппараттын кыйшаюу ж-а тангаж бурчтарын өлчөөчү гироскоптук прибор. јппараттын узатасын бойлото кеткен огу м-н горизонттук тегиздиктин ортосундагы бурч тангаж бурчу делсе, узатасын бойлой кеткен тегиздиги м-н вертикалдыкортосундагы бурч кыйшаюу бурчу ден аталат. ј-тун негизги бөлүктөрү - өз отунун абалын мейкиндикте өзгөртпөй сактап туруучу үч эркиндик даражасы бар гироскоп ж-а гироскоп роторунун огун анык вертикалдан кыйшайтпай коррекци€лоочу ма€тниктүү система. √ироскоптун роторунун огу анык вертикаль м-н дал келбеген бардык учурларда коррекци€лоочу система окту берилген (керектүү) абалга алып келет. јзыр электр гпроскоптуу ј. колдонулат.

AS.. - ‘ р и д л е н д е р √. ќ.,  озловы. —, јвиационные гироскопические приборы, ћ., 1961.

ј¬»ј ќћѕј— - самолеттун учуу багытын көрсөтүүчү прибор. ј. катарында магнит, гиромагнит, гироскоп, астрономи€лык ж-а радиокомпастары колдонулат, к.  омпас.

ј¬»јћќƒ≈Ћ»«ћ - техникалык же спорттук максаттар үчүн учуучу аппараттардын, ракетанын моделин конструкци€лоо ж-а түзүү. “ех. ј. учуучу аппараттарды куруунун илимийтех. тажрыйбаларынын маанилүү маселелерин чечүүгө жардам берет. ј. ‘. ћожайский 1-самолЄтту куруу ишине анын. моделинин (1876-77) учуу шарттарын изилдеп жүрүп жетишкен. //. ≈. ∆уковский авиамоделдерди учуруп көрүү м-н нерсенин абадагы кыймылынын законун ачкан. јзыркы учурда да тажрыйбалык самолетту жасоо үчүн, анын кичинекей модели аэродинамикалык түтүктө изилденип, мүнөздөөчү сапаттары аныкталат. —порттук ј. - спорттун кеңири тараган түрү. “ех. жактан жакшы моделдердин учуу ылдамд. 100 км1с ка, учуу убактысы бир канча саатка ж-а аралыгы жүздөгөн км лерге жетет.

јв. : јвиационный моделизм, ћ., 1956.

ј¬»јћќƒ≈Ћ№ —ѕќ–“” - спорттун кеңири таралган түрү. ”чуучу моделдердин биринчи мелдештери 1905-ж. ‘ранци€да өткөрүлгөн. јга планер моделдери гана катышкан. 1910-ж. (ћосквада) i –осси€да учуучу моделдердин биринчи мелдешин Ќ. ≈. ∆уковский уюштурган. 1923-ж. јба флот досторунун коому түзүлүп, анын спорт секңи€сында ј. с-нун борбору ачылгандай кийин, ј. с. массалык түрдө тарады. 19, 26-ж-дан баштап биздин өлкөдө учуучу моделдердин бүткүл союздук мелдештери үзгүлтүксүз өткөрүлүп турат. 1936-жылдан бери ———– Ѕорб. аэроклубу ‘ј»ге (Ёл аралык авиац. федераци€га) өткөндө, сов. авиамоделиеттер дүйнөлүк аренага чыгышты. ———–дин авиамоделисттери 1959-ж. 1-€нварда "Ѕүткүл дүйнөлүк рекорддо" ј. с-нун 28 түрүнөн 11 рекорддук орунду ээлешти.

ј¬»јЌќ—≈÷ - согуш кемеси; жогорку маневрдүү сүзүп жүрүүчү авиаци€лык база. ј-тин душманга каршы негизги куралы - палубадагы авиаци€ (самолеттор ж-а вертолЄттор), ал €дролук ж-а жөнөкөй дүрмөттүү ракеталар, бомбалар, торпедалар м-н куралданган. ј-те зениттик ракета, 76 ж-а 127 мм калибрлүү замбиректер орнотулган. ј. 1-дүйнөлүк согушта колдонула баштаган. 2-дуйнөлук согушта ј Ў, япони€ ж-а јнгли€нын флотунун сокку уруучу негизги күчү катары деңиз дер деги, өзгөчө “ынч океандагы согуштарда чоң роль ойногон. –акеталык куралдардын өнүгүшүнө байланыштуу ј-тин согуштук мааниси бир кыйла төмөндөп калды, бирок амер. адистер ј. маанисин мурдагыдай эле сактап калат деп эсептешет.  олдонулушуна жараша ј. сокку уруучу, согуш кайыктарын талкалоочу жөнөкөй ж-а атомдук болуп бөлүнөт.

јд. :  ороткий ». ћ., —лепенковельский ј. ќ., јвеета, Ѕаку, 1960; цы, ћ., 1964.

ј¬»ј÷»я (фр. aviation, лат. avis - канаттуу куш) - абада оор аппараттар (самолЄт, вертолет, планер) м-н ∆ер айланасындагы аба мейкиндигинде учуу ж-а, ошол аппараттардын жыйындысы. ј. г р а ж д а н д ы к ж-а аскердик болуп бөлүнөт. √ражд. ј. транспорттук, санитардык, спорттук ж-аатайын максатта (а. . ч-сында, гоол. чалгындоолордо, ил. из. иштеринде) 'колдонулуучу учуучу аппараттардан турат. ј. 20-к-да өнүгө баштады. »тал. окумуштуу ж-а инж. Ћеонардо да ¬инчи канаттуулардын учканын байкап, абадан оор аппараттардын учуу теори€сын негиздөөгө аракеттенген. –осси€да офицер ј. ‘. ћожайский 1885-ж. дүйнөдө 1-самолЄтту курган. 1894-ж. јнгли€да конструктор ’. ћаксимдин самолЄту, ‘ранци€да (1897)  . јдердин учуучу аппараты жасалган. Ѕирок бул самолЄттордо буу кыймылдаткычтары колдонулгандыктан, учуу ийгиликтүү болгон жок. »чинен күймө кыймылдаткычтардын пайда болушу жеңил ж-а кубаттуу ј-лык кыймылдаткычтарды түзүүгө мүмкүндүк берди. јмер. механиктер, агалы-ини ”. –айт ж-а ќ. –айт биринчилерден болуп самолетко ичинен күймө кыймылдаткычты коюшкан., 1909-14-жылда –осси€да я. ћ. √еккелдин, ƒ. ѕ. √ригоровичтин оригиналдуу конструкци€дагы самолЄттору,. ». …. —икорскийдин "–усский внт€зъ"деген оор самолЄту жасалды. ј. б-чак теори€лык ж-а эксперименттик изил-дөөлөргө орус окумуштуулары Ќ. ≈. ∆уковский, —. ј. „аплыгин зор салым киргизген. 1902-ж. Ќ. ≈. ∆уковскийдин демилгеси м-н ћосква унтинде –осси€да 1-аэродинамикалык түтүк жасалган. ∆уковскийдин"”чуутеори€сына карата", " анаттуулардын калкуусу" ж. б. росс, окумуштуулардын эмгектери самолет куруу ишин илимий негизге салды.

ќкт. рев-нан кийин —овет мамл-и ј-нын өөрчүшү үчүн жакшы кам көрдү. 1918-ж. Ѕорб. аэрогидродинамикалык ин-т (÷ј√») негизделген, кийин ал ј. илиминин эң ири борбору болуп калды. 1920-ж. самолЄт куруу б-ча ј. Ќ. “уполевдин, Ќ. Ќ. ѕоликарповдун ж-а ƒ. ѕ. √ригоровичтин конструктордук бюролору түзүлүп, “уполевдин јЌ“-1, јЌ“-2, јЌ“-3, јЌ“-4, ѕоликарповдун »-1, √ригоровичтин »-2 деген сов. алгачкы самолЄттору чыга баштаган. 1930-жылда ылдамд. 450-525 км/с ка жеткен, ѕоликарповдун »-15, »-16, “уполевдин "—Ѕ", »льюшиндин ƒЅ-3 самолЄттору курулду. √ражд. аба жолунда 172 км/сылдамдыктагы 6 орундуу  -5, 9 орундуу јЌ“-9 самолЄттору пайда болду. ј-нын 2-дүйнөлүк согуш алдындагы, согуш мезгилиндеги өнүгүшү ¬. я.  лимовдун, ј. ƒ. ўвецовдун, ј. ј. ћикулиндин ж. б. конструкторлордун ј-лык кыймылдаткычтарынын ишке киргизилишине байланыштуу болду. —огуштун алдындагы Ћа√√-3, ћи√-3, як-1 истребителдери, ѕе-2, ѕе-8, »л-4 бомбалоочу ж-а »л-2 штурмалоочу самолетторунун ылдамд. 600-650 км/с болсо, согуштун а€гында поршендүү кыймылдаткьгчтуу самолеттордун кээ биринин ылдамд. 690-720 км/с ка жеткен. —ов. самолеттор (Ћа-5, Ћа-7, як-3, як-9, ћи√-3, ѕе-2, »л-2, »л-4, “у-2) √ермани€нын самолЄтторуна (ће-109, ¬ф-190, ё-87) караганда аэродинамикалык касиеттери ж-а куралдануусу жагынан жогорку санатта болгон.

 ийин ј. реактивдүү, турбореактивдүү кыймылдаткычтарды колдонуу жолу м-н өнүгө баштады. 1940-ж. — ѕ.  оролевдун — -9 ракетопланында учкуч ¬. ѕ. ‘Єдоров ———–де 1жолу реактивдүү учууну ишке ашырса, 1947-48-жылда Ћа-15 ж-а ћи√-15 самолетторунун ылдамд. 1050 км/с; 50-жылдардын башында сов. бир орундуу ћи√-19 самолЄту 1450 км/с ылдамдыкка жеткирилди. “ик көтөрүлүп, тик конуучу, учуу убагында канатынын формасын өзгөртүүчү самолеттор пайда болду. 60-ж-дарда самолеттордун учуу ылдамд. 3000- 3500 км/с, бпйикт. 30 000 м, учуу алыстыгы 10 000 км ден ашты.

√ражд. ј. 60-жылдардан баштап тез өөрчүй баштады. 1957-59-жылда мурдагы самолеттордун катарына кубаттуу “у-104, »л-18, “у-114, јн-10, јн-24 кошулду. 1965-ж. дүйнөдөгү эң зор 4 турбовинттүү кыймылдаткычтуу јн-22 самолЄту курулган. јл 1967-ж. 26-окт€брда 100, 4446 т жүк м-н 7800 м бийиктикке көтөрүлүп, дүйнөлүк рекорд койгон. 1968-ж. үч реактивдүү кыймылдаткычтуу “у-154 самолЄту сыноодон өттү.  өп убакыт өтпөй гражд. ј-нын катарында дүйнөдөгү тунгуч, үндөн тез ылдамдыкта учуучу (учуу бийикт. 20000 ж/ылдамд. 2500 км/с) 121 орундуу “у-144 жүргүнчүлөр самолЄту ж-а »л-62 самолЄту кошулду. 50-жылдардын башында эл чарбасында ж-а аскер ишинде колдонулууга ылайыкталып, ћ. Ћ. ћилдин ћи-1, ћи-4, Ќ. ».  амовдун  а-15,  а-18,  а-26, кийин ћи-6, ћи-8, ћп-10 чоң вертолЄттору курулган, 1971-ж. дүйнөдө эң чоң вертолЄттордун бири ¬-12 ж-а »л-76 жаңы самолЄту сыноодон өттү.

„ет өлкөлүк гражд. ј-да негизги орунду амер. "Ѕоинг", "ƒуглас", "Ћокхид", франц. " аравелла", англ. "Ѕј ", "“райдент" реактивдүү ж-а турбореактивдүү самолеттор ээлейт.

 ыргыз аба мейкиндигинде 1919-ж. биринчи самолЄт учса, азыр »л-18 самолЄту ‘рунзе ш-нан ћосква, Ћенинград,  иев,  уйбышев, „ел€бинск,  расно€рск, —очи, —вердловск, “ешкен, ќш ж. б. ш-ларга, 1975-жылдан »л-62 самолету ћосквага учуп турат. 1968-жылдан баштап јн-24, як-40 самолЄттору жерг. аба жолдорунда кеңири пайдаланыла баштады. јтайын максаттагы ј-дан јн-2 самолЄту ж-а ћи-1, ћи-2, ћи-4 вертолЄттору колдонулуп жатат.

AS.. - √ражданска€ авиаци€ ———–. 1917-? 1967, ћ., 1968; яковлев ј. —, 50 лет советского самолЄтостроени€, ћ., 1968; его же, ÷ель жизни, ћ., 1972; »зокс о н ј. ћ., —оветское вертолЄтостроение, ћ., 1964; ¬иноградов –. »., ћинаев ј. ¬., —амолЄты ———–, 2 изд., ћ., 1961.

ј¬»ј÷»я ӨЌӨ– ∆ј…џ - самолетторду, авиаци€ кыймылдаткычтарын, аспаптарды ж. б. жабдууларды өндүрүүчү ө. ж. тармагы. Ѕул ө. ж. 20к-дьга башында пайда болгон. –осси€да туңгуч авиаци€ ишканалары 1-дүйнөлүк согушка жакын пайдаланууга берилип, ондон ашык авиаци€ з-ду иштеген. —ов. ј. ө. ж. негизинен биринчи беш жылдыкта түзүлдү. —ов. авиаконструкторлор —. ¬. »льюшин, —. ј. Ћавочкин, ј. ». ћико€н, ¬. ћ. ѕетл€ков, ћ. ». √уревич, Ќ. Ќ. ѕоликарпов, ј. Ќ. “уполев, ј. —. яковлев ж. б. самолеттордун түрлүү конструкци€ларын чыгарды. Ѕул самолеттордун айрымдарынын тех. көрсөткүчтөрү чет мамл. самолЄттордукунан жогору турганы ”луу јта ћек. согушта жакшы көрүндү.  ыска мөөнөттө бир канча жаңы типтеги самолеттор, авиаци€ кыймылдаткычтары, приборлор, аспаптар өндүрүшкө берилди. —огуштан кийин ј. ө. ж. жылына 40 миңге жакын самолЄт чыгарып турду. ј. ө. ж. өзгөчө кийинки он жылдын ичинде тез темп м-н өстү. Ѕардык тех көрсөткүчтөрү жагынан сапаттуу “у-144, “у-154, як-40, »л-18, јн-10, »л-62, јн-22 самолЄттору, як-24, ћи-1, ћи-4, ?  а-15 сы€ктуу ири вертолЄттор чыгарылды. ј. ө. ж-нын тех. базасы да чыңалды. —амолет чыгаруудагы өндүрүш процесстеринде үзгүлтүксүз конвейер, автомат-станок, прогрессивдүү жаңы технологи€ улам толук өздөштүрүлүп, комплекстүү механикалаштыруу ж-а автоматташтыруу кеңири колдонулуп, эмгек өндүрүмдүүлүгү көтөрүлүүдө.

ј¬»ј÷»яЋџ  ј—“–ќЌќћ»я - учуудагы астрон. навигаци€нын методдору карала турган практикалык астрономи€нын бөлүмү. ј. а-нын башкы милдети - асман жарык чыгаруучуларына байкоо жүргүзүү м-н самолеттун учуп бараткан кездеги ордун ж-а багытын аныктоо. јсман объектилерине байкоо жүргүзүү секстанттын (бурч өлчөөчү аспап) ж-а автоматтык астроорнентаторлордун, жарык чыгаруучулардын пеленгаци€сын автоматтык түрдө иш жүзүнө ашыруучу ж-а тиешелүү эсептөөлөрдү аткаруучу аспаптардын жардамы м-н ишке ашырылат. ”бакыт хронометрлер м-н өлчөнөт. Ёсептөө жүргүзгөндө жылыга чыгарылуучу ј. а. жыйнагым жары€ланган маалыматтар, атайын таблицалар пайдаланылат.

ј¬»ј÷»яЋџ  √ј« “”–¬»Ќј—џ газ турбиналуу кыймылдаткычты€ негизги бөлүктөрүнүн бири; газ агымынын энерги€сын кыймылдаткычтын мех. энерги€сына айландыруучу түзүлүш. ј. г. т. турбореактивдүү кыймылдаткычта компрессорду, эки контурдуу кыймылдаткычта компрессор м-н желдеткичЩ, турбовинттүү кыймылдаткычта компрессор м-н аба винтин айландыра!. јндан тышкары учуучу аппараттардын кээ бир жардамчы агрегаттары - стартер, генератор, насос ж. б-ды да аракетке келтирет. ј. г. т. м-н зор кубаттуулукту алууга болот. ћис, азыркы көп баскычтуу ј. г. т-нын бир эле баскычынын кубаттуулугу 30-40 ћвт (50 миң а. к. ) га жетет.

ј¬»ј÷»яЋџ   џ…ћџЋƒј“ џ„ - учуучу аппараттарды кыймылга келтирүүчү жылуулук кыймылдаткычы. ј. ‘. ћожайскийдин самолЄтуна орнотулган (1885) буу кыймылдаткычы биринчи ј. к. болгон. ј. к. кийинчерээк бардык өлкөлөрдө ичинен күймо поршендүү кыймылдаткычтын негизинде жасала баштады. ј. к. винттүү, реактивдүү ж-а айкалыштырылган турбовинттүү болуп бөлүнөт. “артуу күчү реактивдүү кыймылдаткычта күйүүчү газдардын чоң ылдамдыкта соплодон агып чыгышынан, винттүү кыймылдаткычта винттин айлануусунан; айкалыгдтырылган турбовинттүү кыймылдаткычта аба винтининайланышынан ж-а күйүүчү заттардын агымынан пайда болот. ѕоршендүү; ј. к. учуу ылдамд. 200-500 км/с вертолЄттордо, турбовинттүү ј. к. ылдамд. . 500- 800 км/с болгон самолЄттордо колдонулат. ”луу јта ћек. согуштан кийинки турбореактивдүү ј. к-тын ылдамд. 960 км/с ка чейин жеткирилди. 1965-67-ж-да турбореактивдүү ж-а турбовинттүү ј. к-тардын негизинде эки контурлуу турбореактивдүү кыймылдаткычтар пайда болду. јлар үндүн ылдамдыгына жакын ж-а андан жогорку ылдамдыкта учуучу самолЄттордо колдонулат.

ј¬»ј÷»яЋџ  ћ јя  - учкучтарга аэродромду көрсөтүүчү түзүлүш. јл азродромдун шарттуу белгилерин атайын жасалгалар аркылуу билдирет. ∆арык ма€ктарынын колдонулушу метеорол. шарттарга көз каранды болгондуктан, негизинен радиома€ктар колдонулат.

ј¬»ј÷»яЋџ  ћ≈ƒ»÷»Ќј - медицинанын авиац. учууларда мед. жактан тейлөөнү камсыз кылуучу бир бөлүгү. јвиац. физиологи€, гигиена, психологи€ ж-а учкучтардын врачтык экспертизам.! јв. м-ны түзөт. јв. м. мындай маселелерди чечүүгө милдеттүү: авиаци€да иштөөгө жарактуу денсоолугу бекем адамдардан учкучтукка, штурмандыкка, тех. составга тандоо; самолеттун экипажынын учууга жарамдуулугу учуу алдында мед. кароодон өткөрүү; учуу мезгилинде пайда болуучу терс шарттарга учкучтун чыдамкайлыгын арттыруу, машыктыруу; самолеттун экипажы (инженерлер м-н бирге), жүргүнчүлөр үчүн учуп баратканда талапка. ылайык физиол. ж-а гигиеналык шарттарды түзүү. јв. м-да азыркы самолеттордун үндүн таралуу ылдамдыгынан тез учушу да эске алынат.  осмоско учуучу кораблдерде космонавттардын өмүрүнө ж-а иштөөсүнө ыңгайлуу шарт түзүү маселесин чечүүдө јв. м. түздөн-түз катышат (к.  осмостук. медицина). ———–де јв. м. 1918-ж. ÷арицынды коргоо учурунан баштап өсүп өркүндөп келатат.

ј¬»ј÷»яЋџ  —ѕќ–“ - авиаци€ ж-а абада учуу б-ча спорттун түрлөрүнүн бирикмеси. 1905-ж. түзүлгөн эл аралык авиац. федераци€га ———– 1935-ж-дан бери мүчө. 1959-ж. ƒќ—јј‘ Ѕ нын алдында спорттун бул түрү б-ча ———– авиац. федераци€сы уюштурулган. ј. с-ко авиамоделизм, планеризм, парашютизм ж-а жеңил самолетто учуу спорту кирет. ј. с.  ырг-нда 1934-ж. пайда болгон. ‘рунзедеги авиац. клубда көп сандаган атактуу учкучтар, алардыи катарында эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры “. ¬егелъдинов тарби€ланган. јзыр республикада ј. с-тун 25 мастери бар, алардын ичинен ». »ванников - авиамоделизм б-ча дүйнөнүн рекордсмени.

ј¬»ј÷»яЋџ  ‘»«»ќЋќ√»я - учуу убагында адам ж-а жаныбарлардын организминдеги өзгөрүүлөрдү изилдөөчү физиологи€нын бөлүгү, к. јвиаии€лык медицина.

ј¬»— ƒ»Ќј—“»я—џ - португали€лык королдордун династи€сы (1385- 1580). јнын негиздөөчүсү јвис орденинин луу магистри ∆уан 1 болгон. ј. д. бийлигинин кезинде сословвелик монархи€ калыптанып, королƒордун чексиз бийлиги күчөгөн (1580).  ороль Ёмрика өлгөндөн кийин, ј. д-нын бийлиги бүткөн.

ј¬»“јћ»Ќќ« (а.. . ж-а витаминдер) - организмге керектүү витаминдери жок сапатсыз тамак-аш м-н узак убакыт тамактануудан болуучу оору. ћис, ј витамини жетишсиздигинен көздүн көрүүсү начарлайт. Ёгер организмде — витамини жок болсо, цинга, ¬, витамини аз учураса, бери-бери, D витамини жетишпесе итий м-н ооруйт. ћындан башка да организмде бир нече витаминдин тобунун жетишсиздиги (полиавитаминоз) байкалат. Ѕулардын жетишсиздигинен организмдин сырткы шарттардын зы€ндуу таасирине туруктуулугу начарлайт. ј. оорусун алдын алууда организм үчүн керектүү болгон витаминге бай тамак-аш м-н тамактанып, таза абада көп жүрүү керек.

ј¬»“јћ»Ќќ«ƒќ–-малдын ж-а башка айбандардын организминде көп убакытка витаминдер жетишпегендиктен пайда болуучу ылаңдар. Ёгерде ылаң организмде витаминдердин мүчүлүштүгүнөн чыкса - гиповитаминоз, бир гана түрдүү витамин жетишпесе -? моноавитаминоз, бир нече түрү кемчил болсо, полиавитаминоз деп аталат. ¬итаминдердин жетишсиздигине жараша төмөнкү ј. кезигет: ј - авитаминоз, ¬ - авитаминоз, — - авитаминоз, ƒ - авитаминоз, ≈ - авитаминоз,   - авитаминоз, Ќ - авитаминоз, –– - авитаминоз, ј - авитаминоз (май ичме) жем, чөптө каротин затынын кемчилинен же жоктугунан пайда болот. џлаңдаган малдын көзүнөн ириң куюлуп, чарасы бөксөрүп, кечке жуук көрбөй калат. џлацга чалдыккан музоо, кулун, козу, улак ж. б. бою өспөй, бүрүшүп, баса албай, ичи өтүп арыктайт. ¬ - авитаминоз - "¬" тобундагы витаминдердин организмде жетишсиздигинен чыккан ылаң. ¬ - авитаминоз м-н чочко, ит ж-а куштар ылаңдайт. –– - авитаминоз - торопойдун, күчүктүн ж-а жөжөнүн ылаңы. ћында тери, ичеги-карын ж-а нерв системаларына доо кетет. — - авитаминоз (скорбут, цынга) м-н ургундай чочко, ит, илбээсин, анда-санда жылкы ылаңдайт. ƒ - авитаминоз (итий) - организмде ƒ витамининин жетишсиздигинен чыккан өнөкөт ылаң. Ѕардык малдын төлүнүн итий болушуна себепкер. ≈-авитаминоз- рациондо ≈ - витамининин кем же жоктугунан чыгуучу ылаң. Ѕул ылаңдын кесепетинен ургаачы мал кысыр калып, эркек мал тукум бербей калат. ј-дон сактоонун негизги эрежеси - малды рацион б-ча аш болумдуу заттары мол, витаминдери жетиштүү ар кыл тоют м-н багып, жайытты зоотехникалык эрежелер б-ча пайдалануу ж-а короо-сарайларды зоогигиеналык талаптарга ылайык кармоо.

ј¬»“≈ЋЋ»Ќќ« (Avitellinoses) - авителлина тукумуна кирүүчү тасма мите курт козгоочу ылаң. ћите курт көпшөөчү малдын ичегисинде у€лап, анда өсүп жетилет. ј. ќ. јзи€да,  азакстанда, «акавказьеде, ћо€дави€да, “үш. ”краинада,  ыргызстанда койдун, төөнүн, џ. „ыгышта бугунун арасында таралган. ћис, козу жайдын орто ченинде эле ј-го чалдыга баштайт, күзүндө ж-а кийинки жылы жазында өлүм-житим көп болот. ј-го чалдыккан мал темтеңдеп, башын оңго-солго чулгуйт; колу-буту калтырап, тишин кычыратат, жүдөңкү тартып, кээде чычкактат. ƒарт бир нече саатка созулуп, мал өлүмгө учурайт, ј-го каршы чарбадагы төл вет. кызматкердин көрсөтүүсү б-ча дегельминттөөдөн өткөрүлөт.

ј¬»÷≈ЌЌј, к. »бн. —ына.

ј¬Ћј ќ√®Ќ (гр. aulax - бороз, жөөк, genos - туулуш, пайда болуу) - платформадагы дайыма козголуп туруучу жер кыртышынын созулуп жаткан тилкеси. ј-дин жөнөкөй түрлөрү алыска созулуп жаткан жаракалар м-н чектелип, уз. 100-1000 км ге жеткен, туурасы кууш (10-100 км) келин, терең (5-10 кмге чейин) ойдуцдардан турат. ј. көбүнчө платформанын чегинде жайгашат, кээде аны кесип өтүп, жанаша жаткан геосинклиналга кошулат. “атаал ј-дер бир нече ойдуң м-н жалчалардан турат. ј-дерде кээде базальт тектери жолугат ж-а көпчүлүк учурда таш туз, аралашкан чөкмөлөрдүн калың катмарлары пайда болот.

ј¬ќ√јƒ–ќ «ј ќЌ” -идеалдык газдардын негизги закондорунун бири; бул закон б-ча бирдей темп-рада ж-а басымда алынган түрдүү газдардын барабар көлөмдөрүндөгү молекулалардын саны бирдей. »тал. физик јвогадро ачкан (1811), 1860-жылдан баштап физика ж-а хими€да кеңирп колдонулууда. ј. з-нан төмөндөгү негизги ты€нактар келип чыгат: 1) ар кандай газдын грамм-молекуласы кадимки шарттарда (0∞— ж-а 760 мм сым. мам) 22, 416 л көлөмдү ээлейт; 2) бирдей темпрада ж-а басымда экп газдын тыгыздыгы pj ж-а р2 алардын молекулалык массаларына (ћ2 ж-а Mi) түз, салыштырма көлөмдөрүнө (v2 ж-а vj) тескерипропорционалдуу: Pi V. > Mi

ј¬ќ√јƒ–ќ —јЌџ -ар кандай заттын бир грамм-молекуласындагы молекулалардын же жөнөкөй хим. заттардын грамм-атомундагы атомдордун саны. Ѕул сан итал. физик ј. јвогадронун ысмынан аталып, NA м-н белгиленет. ј. с. физикадагы негизги универсалдык турактуу сандын бири. јл башка физ. турактуу чоңдуктардын (Ѕольцман, ‘арадей сандарынын) маанилерин аныктоодо колдонулат. јнын өтө так мааниси (1965) NA = (6, 02252 Ү 0, 00028) -1023 моль"1 (ат. м-нын көмуртек шкаласы б-ча).

ј¬ќ јƒќ, аллигатор алмуруту (pergea) - лавр тукумундагы дайыма көгөрүп туруучу мөмө дарагы. 10-20 м ге чейин өсөт, гүлү агыш, мөмөсү кара көк же каралжын, бир уруктуу, салм. 250-600 г. ƒүйнөдө онго жакын түрү бар. ј. борпоң топурак, күр жерде жакшы өсөт. ∆ер шарынын тропиктик ж-а субтропиктик р-ндорунда (ј Ўда, Ѕразили€да. √авай а-дарында) кеңири таралган. ———–де тажрыйба катарында √——–дин  ара ƒеңиз жээгинде тигилген. Ѕир түп ј. 150-200 кг түшүм берет. ћөмөсү€де 30% май, 1, 6-2, 1% протеин, Bi, ¬2, —, ƒ ж. б. витаминдер болот. ƒаамы жаңгактыкындай. јндан бутерброд, салат да€рдалат. ј¬–јЌ (gratiola) - норичниктер тукумунун бир уруусу, чөп өсүмдүктөр. √үлдөрү агыш, мала кызыл, жалбырагы сабакка тушташ жайгашкан. ј. уруусунун 24 түрү бар, алар негизинен жер шарынын тропиктик эмес областтарында өсөт, ———–де 2 түрү бар. ƒарылык ј. - көп жылдык, төшөлүп өсүүчү тамыр сабактуу. —аздуу жерлерде, өзөн бойлорунда, жайылмаларда өсөт. ———–дин европ. бөлүгүндө «акавказьеде, Ѕат. —ибирде, ал эми ќ. јзи€да болсо, “уркмөнстанда гана кездешет. ƒары ж-а өтө уу өсүмдүк, составында глюкозиддер бар. јл элдик медицинада дарылыкка колдонулат.

ј¬–≈Ћ»… ћарк (121-180) - 161; жылдан –им императору. јнтоний ѕийдин асыранды баласы. Ѕюрократтык аппаратты ж-а закон чыгарууну тартипке келтирүүгө умтулган. 162- 166-ж. парфи€лыктарга каршы жүргүзгөн согушу јрмени€да протекторатын калыбына келтирүү ж-а ћесопотами€ны басып алуу м-н а€ктайт. 166-180-ж. ƒунай боюндагы провинци€ларга кирип келген германдыктар м-н сарматтарга каршы согуш жүргүзөт. “ынымсыз согуштар импери€ны начарлатып, элди тукулжуратат. јдин тушунда, 172-ж. ≈гипетте эл  өтөрүлүшү чыгат.

"ј¬–ќ–ј"- Ѕалтика флотундагы ”луу ќкт. соц. революци€сына активдүү катышуу м-н даңкы чыккан крейсер. 1903-ж. курулган; сууга сыйымд. 6731 т, жүрүү ылдамд. 20 узел; 152 мм, 8, 75 мм, 24 мм ж-а 37 мм лик 8 замбирек м-н жабдылган. 1904-05-жылда орус-€пон согушунда цусима салгы-. лашуусуна катышкан. ‘евр. рев-€нын убагында, 28-февр. (13-март) 1917-ж. ѕетроградда турган "ј. " крейсеринин матростору көтөрүлүш чыгарышып, кемеде бийликти өз колдоруна алышкан. ѕетрограддагы јскердик-рев. комитеттин буйругу б-ча 25, 10 (7. 11). 1917-ж. крейсердин матростору комиссар ј. ¬. Ѕелышевдин жетекчилиги м-н Ќиколаевск (азыр лейтенант Ўмидт атн. ) көпүрөсүн алып,  ызыл √варди€ отр€ддарына ¬асильевск а-нан шаардын борборуна өтүүгө мүмкүндүк берген. 25-окт€брда (17-но€б. ) жерг. убакыт б-ча 21 с 45 мин да "ј. " куру дүрмөт м-н  ышкы сарайды алууга белги берген ж-а анын десанты куралдуу көтөрүлүшкө тике катышкан. 1927-ж. 2-но€брда революци€га катышкандыгы үчүн крейсер  ызыл “уу ордени м-н сыйланган. 1948-ж. 17-но€брда ”луу ќкт. соц. рев-€нын эстелиги катары "ј-нын" Ќевада түбөлүк туруусу белгиленген. 1957-ж. "ј. " крейсеринде Ѕорб. аскер-деңиз музейинин филиалы ачылган. "ј. "1968-ж. 22-февралда ќкт€брь –еволюци€сы ордени м-н сыйланды.

јќ. : ѕронин ћ. ѕ., Ћегендарный крейсер, 2 изд., Ћ., 1960;   у л е ш о в ». ћ., Ѕурковский Ѕ. ¬.,  рейсер "јврора", Ћ., 1962.

ј¬—“–јЋ»я (лат. australis - түштүк)-“үш. ∆арым шар дагы материк. “үндүктөн түштүккө 3200 км, батыштан чыгышка 4100 км созулуп жатат. Ѕатышынан ж-а түштүгүнөн »нди океаны, чыгышынан ж-а түндүгүнөн “ынч океандын “асман,  оралл, “имор, јрафур деңиздери чулгап жатат. ∆ээктери начар тилмеленген, ири булуңдары: түндүгүндө  арпентари€, түштүгүндө „оң јвстрали€, эң чоң ж. а-ы -  ейп-…орк. ј. - материктердин эң кичинеси. ј€нты 7631, 5 миң км2 (“асмани€,  енгуру, ћелвилл ж. б. а-дарын кошкондо, 7704, 5 миң км2 ге жакын). ј-нын чыг. жээгинде 2300 км созулган „оң “оскоол риф а-дары жатат.

“аби€ты. ќрографи€сы. ј-нын көпчүлүк бөлүгү түздүк (95% кө жакыны деңиз деңг. 600 м ден ашпайт). Ќегизги орографи€лык бөлүктөрү: 1. Ѕат. јвстрали€ бөксө тоолору жатат. 2. Ѕорб. ойдуңу. Ѕийикт. деңиз деңг. 100 м ге чейин. Ёйр көлүнүн айланасы - ј-нын эң чуңкур жери, деңиз деңг. 12 м төмөн турат. 3. „ оң'-—уу бөлгүч кырка тоосу - материктин чыг. жээктеринде 4000 км созулуп жаткан орто бийиктиктеги (1000-1500 м) үстү жалпак тоолордун тизмеги. „ыг. капталдары тик ж-а өтө тилмеленген, батышы жантайыңкы, тектирчеленип, дөбөлүү белестерге (даунстарга) айланат. ј. јльпысында материктеги эң бийик чоку  осцюшко (2230 м) жайгашкан. ј-нын азыркы рельефи узакка созулган денудаци€нын натыйжасында. пайда болгон. Ѕайыркы фукдаменттин пенеплендешкен көтөрүңкү жерлери- бөксө тоолорго, чөккөн жерлери түэдүктөргө айланган.

√еол. түзүлүшү ж-а пайдалуу кен байлыктары. ј-нын көнчүлүк бөлүгүн байыркы ј. платформасы, чыг. жээгин протерозойдо ж-а палеозойдун башында пайда болгон „ыг. ј. геосинклиңалдык бүктөлүү алкагы ээлейт. ѕлатформа м-н геосинклиналдык алкакта негизинен архей, протерозой, палеозой замандарынын терриген чөкмөлөрү, метаморфизмделген жанар тоо ж-а карбонат тоо тектери жатат. јлардып арасында көп сандаган гранит интрузи€лары бар. „ыг. ј. алкагында триас мезгилинен тартып шаңы платформалар пайда боло баштаган. ёра-палеоген мезгилдеринде бүктөлүү алкактардын ордунда ж-а аларга жанаша жаткан байыркы платформалардын чет жакаларында бир катар ойдуңдар - синеклизалар келип чыккан. ј-да алтындын (Ѕат. ј. ), урандын (–ам-ƒжангөсу. ќрт. бийикт. 400-500 м, чет жакалары көтөрүңкү: чыгышында ћасгрейв (¬удрофф чокусу, 1440 м) ж-а ћакдоннелл («ил тоосу, 1510 м) кырка тоолору, түндүгүндө  имберли массиви (бийикт. 936 м), батышында чокулары жалпак ’амерсли (бийикт. 1226 м ге чейин), түш. -батышында ƒарлинг (бийикт. 582 м) кырка тоо-ж. б. ), полиметаллдын (Ѕроквн-’илл кени), бокситтин (Ѕат.  висленд ж. б. ), темирдин (’амерсли кырка тоосу ж. б. ), көмүрдүн („ыг. ј. ) ири кендери бар.  ийинки жылдарда ј-нын бир топ райондорунан („оңјртезиан бассейна, ¬иктори€нын жээктери, Ѕат. ј., јмадиес ойдуңу) нефть ж-а газдын кендери табылды.

 лиматы. ј-нын көпчүлүк бөлүгү тропиктик, түндүгү суоэкватордук, түштүгү субтропиктик кеңдиктөрде жатат.  үндүн суммардык радиаци€сы дайыма жогору болгондуктан, материктө ысык темп-pa басымдуулук кылат. ∆айкы (XII, I, II) изотермалар 20, 28∞—, кышкы (VI, VII, VIII) 12, 20∞—. јбс. максимум 53,1∞—  лонкарриде ( винсленд) байкалган. јбс. минимум ички райондорунда -4∞, -6∞— ге чейин төмөндөйт, ј. јльпыларында -22∞— ге жеткен. ћатериктин тропиктик алкакта жатышы ж-а кеңдиги, чыгышынан бийик кырка тоо м-н тосулушу климаттын кургак болушуна шарт түзөт. ј-нын жеринин 38% не (ортолук бөлүгү) жылына 250 мм ге жетпеген жаан жаайт, бирок жайкы муссондун ж-а “ынч океандан келген нымдуу абанын таасири м-н өлкөнүн түн. ж-а чыг. жээктерине жылына 1500-2000 мм ге чейин жаан жаайт ( эрнсте, 2243 мм).

»чки суулары.  ургак чөлдүү климат басымдуулук кылгандыктан, ј. ички сууларга жарды. —уу агымынын жылдык жалпы көлөмү 350 км3 (башка материктердегиге караганда аз). Өлкөнүн көпчүлүк бөлүгүндө анда-санда нөшөрлөп жааган жайкы жаандан пайда болгон сайлар ("принтер") бар. »ри д-сы - ћуррей (ћарри), уз. 2570 км, анын ири куймасы- ƒарлинг, уз. 2740 км. ј-да байыркы көл чанактары көп. јлар жаан-чачын жааганда гана сууга толот, калган убакта шор басып жатат (айр, “орренс ж. б.). ј. жер астындагы (1,5- 2 км тереңдиктеги) сууларга бай. Ѕорб. ойдуңунда жайгашкан „оң јртезиан бассейни (а€нты 1736 миң км2)-дүйнөдөгү жер астындагы суу бассейндеринин эң ириси.

“опурагы. ј-да негизинен тропиктик, түштүгүндө субтропиктик топурактар басымдуулук кылат. Ѕөксө тоолору шагылдуу, ойдуңдары кумчополуу ж-а шор топурактуу. ј-нын нымдуу түн.-бат. ж-а чыг. жактарын жарым чөлдүү, кызыл күрөң ж-а кызыл латериттик саванна топурагы ээлейт. “үн. ж-а чыг. нымдуу жээктерин кызыл сары латериттик ж-а күлдүү, саздуу, шордуу топурактар каптап жатат. „оң-—уу бөлгүч кырка тоосунда топурактар бийиктик зоналуулукка ылайык жайгашкан. ƒыйканчылыкка жеринин 2% гана пайдаланылат. ј-да өсүмдүктөрдүн 129 миңден ашык түрү бар, анын 75% эндемиктер. ћатериктин чет жакалары дайыма көгөрүп туруучу нымдуу тропиктик токойлор, өзгөчө эквалипт м-н капталган. Өлкөнүн континенттик ички бөлүктөрүнө негизинен саванналар мүнөздүү. ∆арым чөлдүү райондордо бадалдар (скрэбдер), чөлдөрдө дандуу өсүмдүктөр басымдуулук кылат. Ѕулардын жайыт катары мааниси чоң. ј. байыркы эндеми€лык айбанаттар м-н мүнөздөлөт.ћында кезигүүчү куштардын 700гө жакын түрүнүн 67% эндемик. ƒүйнөдө кезигүүчү баштыктуулардын көпчүлүгү (кенгуру, баштыкчан карышкыр, баштыкчан кундуз ж. б.) ј-да жашайт. “у€ктуулар ж-а жырткычтар жок. јңчылыктын ж-а чарбачылыктын натыйжасында айбанаттардын кээ бир түрлөрү жок болуп кеткен.

“абигый райондору. ј-нын түздүктөрүндө тропиктик ж-а субтропиктик алкактар орун алган. јлардын ичинде басымдуулук кылган тропиктик зонада чөл, асыресе, кумдуу чөл ландшафттары кеңири таралган. Ѕайыркы латерит кыртышы каптаган бөксө тоолор м-н платолорду таштуу чөлдөр м-н сейрек учуроочу ксерофиттүү бадалдар ээлеп жатат. —убэкватордук алкакта ^18∞ түш. кеңдиктен түндүктө) ландшафт типтери алмашып жайгашат. ј. 3 табигый аймакка бөлүнөт (Ѕатыш ј. бөксө тоосу, Ѕорб. түздүк ж-а „оң-—уу бөлгүч кырка тоосу).

»зилдөө тарыхы. ≈вропалыктардан 1-болуп 1606-ж. голл. са€катчылар ј-нын жээктерин изилдеп чыгып, аны ∆аңы √олланди€ деп аташкан. 1798-1803-жылдарда 3 жолку экспедици€ убагында англ. деңиз са€катчысы ћ. ‘линдерс материкти бүт айланып чыгып, „оң “оскоол рифин ж-а бир катар булуңдарды изилдеп, ∆аңы √олланди€ны јвстрали€ деп атоону сунуш кылган. ј-нын ички бөлүктөрүн изилдөөдө (1813-1817-жылдардан тартып) англичандар („. —терт, Ё. ƒж. Ёйр, –. Ѕерк, ƒж. —тюарт ж. б.) зор эмгек сиңирген. ѕол€к ѕ. —тшелецкий 1840-ж. материктин эң бийик чокусу  осцюшкону ачкан.

јд.: ‘изическа€ географи€ частей света, ћ., 1963; ћухин √. »., јвстрали€ и ќкеани€, ћ., 1967; —вет я. ћ., »стори€ открыти€ и исследовани€ јвстралии и ќкеании, ћ., 1966; ¬опросы геологии јвстралии, ћ., 1965.

ј¬—“–јЋ»я јЋ№ѕџ—џ - јвстрали€нын түш.-чыгышындагы тайпак тоо; „оң-—уу бөлгүч кырка тоосунун эң бийик тарабы. ”з. 400 км, туурасы 150 км ге чейин, бийикт. 1700-2000" ( осцюшко тоосу, 2230 м - материктин эң бийик жери). ј. ј. негизинен чөкмө тоо тектерден турат. Ѕийик бөлүктөрүндө антропоген мезгилиндеги муз каптоонун изи байкалат. ј. јнын түн.-бат. капталынан ћуррей (ћарри) д-сы башталат. 1200-1300 м ге чейин калың токой, андан жогору бадал ж-а тоо шалбаасы өсөт.

ј¬—“–јЋ»я ћ≈–»Ќќ—” - у€ң жүндүү кой. ∆үнү сапаттуулугу м-н айырмаланат. 18-к-дын а€гында јнгли€дан, »спани€дан ж-а √ермани€дан алынып келинген меринос койдун негизинде јвстрали€да чыгарылган.  ийинчерээк, 1850-80-ж. аларды аргындаштыруу ишине франци€ рамбульеси ж-а америка вермонттору катышкан. јргындаштыруунун натыйжасында дене түзүлүшү ж-а жүнүнүн сапаты жагынан айырмасы бар бир нече типтеги у€ң жүндүү кой чыгарылат. ‘айн кою саксон мериносунан жакшыртылып алынган.  очкорунуп тирүүлөй салм. 70 кг, соолугу 35-40 кг. ∆аан-чачынчыл, мелүүн климаттуу жерлерде таралган. ћедиум кою јвстрал. м-нун негизги тобун түзөт.  очкорунун тирүүлөй салм. 75-85 кг, соолугу 40-44 кг, жүнү 64-сапаттуу. ”шул эле типтеги Ќонпенин кою жүнүнүн 70-сапаттуулугу м-н өзгөчөлөнөт. јл кургак, түзөң, от жайыттарда асыралат. —тронг кою эң чоң келет.  очкорунун тирүүлөй салм. 80-95 кг, соолугу 42-48 кг. 58-60-сапаттуу 5-10 кг жүн кыркылып алынат.  ургак талаалуу р-ндордо өстүрүлөт. јвстрали€дагы 170 млн. койдун 80% ин түзөт. јвстрал. м-нун негизинде түш. африка мериностору, ———–де грозный ж-а алтай кою чыгарылган. јвстрал. м-нун кочкорлору асыл тукумдаштыруу максатында (1971)  ыргызстанга да алынып келинген.

ј¬—“–јЋ»я ѕЋј“‘ќ–ћј—џ, к. јвстрали€.

ј¬—“–јЋ»я —ќё«”.

∆алпы маалымат. ј. —- Ѕритани€лык џнтымактын составындагы мамлекет. јл - јвстрали€ материгинде, “асмани€ а-да, ‘линдерс,  инг,  енгуру ж. б. майда а-дарда орношкон. ј€нты 7,7 млн. км2.  алкы 13,1 млн. (1972). Ѕорбору -  анберра. »нди океанындагы  окос ( илинг), –ождество ( ристмас) а-дарын, “ынч океандагы ћакуори, Ќорфолк; ’ерд ж-а ћакдональд а-дарын ј. —. контролдо ит.

ј. — админ. жактан б штатка ж-а 2 аймакка бөлүнөт. “аби€ты ж-дө к. јвстрали€.

ћамлекеттик түзүлүшү. ј. —-нун мамлекеттик түзүлүшү - конституци€лык монархи€; мамл. түзүлүшүнүн формасы - штаттардан турган федераци€. Ѕул штаттардын ар биринин өзүнчө конституци€сы, бийлик ж-а башкаруу органдары бар. “үндүк терр-€ ж-а ‘едералдык борбор терр€сы өзүнчө админ. бөлүккө бөлүнөт. ј. —. Ѕрит. џнтымак составына кирет. јнын азыркы конституци€сы 1900-ж. кабыл алынган. «акон жүзүндө мамл. башчысы -”луу Ѕритани€нын королу (1952-жылдан - королева ≈лизавета »), өлкөнү королеванын атынан ал дайындаган ген.-губернатор башкарат. „ындыгында ген.губернатордун полномочиесин ј. —-нун өкмөтүнүн министрлер кабинети аткарат. «акон чыгаруу бийлиги королдун башкаруусунан ж-а эки палатадан (сенат ж-а өкүлдөр палатасынан) турган парламент жүзөгө ашырат. —енат - федералдык өкүлдүктүн органы. 6 штаттын ар биринин калкы ёдон сенатор шайлашат. ј. —-да өкүлдөр палатасын шайлоо мөөнөтү 3 жыл, 21 жашка толгон ж-а ј. —-да кеминде 6 ай жашаган бардык граждандарга шайлоо укугу берилет. јборигендерге, о. эле јзи€, јфрика өлкөлөрүнөн ж-а “ынч оке айдын аралдарынан келгендерге шайлоо укугу берилбейт. Ўаарларда, графтыктарда, округдарда ж. б. жерлерде шайланма муниципалдык советтери түзүлөт. ∆ерг. башкаруу органдарынын компетенци€сына саламаттыкты сактоо, жол чарба иштери, мектептерде балдарды окутуу ж. б. маселелер кирет. ∆ерг. органдардын иштерин штаттарды башкаргандар жөнгө салып турат (ар бир штатта жерг. башкаруунун департаменти болот).

 алкы. ј. —-нун калкынын антроп. составы ар түрдүү. јборигендер (жерг. адамдар) австрал. расага кирет.  ал- : гандары ар кыл антроп. тинтерге, көбүнчө европеоид расасына кирет. ј —-нун азыркы калкынын негизги бөлүгү - Ѕритани€ а-дарынан көчүп келген англичандар, ирланди€лыктар ж-а шотланди€€ыктардын укум-тукумдары. ƒээрлик кырылып жок болгон жерг. калктан калгандар (40 миңден бир аз көбүрөөк адам, 1”66) өлкөнүн ич жагында гана жашайт; метистешкен (аргындашкан) калк (40 миңден ашык адам) көбүнчө шаардын чет жайларында ж-а айыл жерлеринде турат.  алкынын басымдуу көпчүлүгүнүн тили ж-а мамл. тили - англис тили. ј. —-нун калкы дини б-ча негизинен христиандар. 1963-72жылдын ичинде калкынын саны жыл сайын орто эсеп м-н 2% ке жакын өскөн. Ўаар калкы 84% (1970). ј. —- дүйнөдөгү калкы сейрек өлкөлөрдүн бири.  алкы бир кылка жайгашкан эмес. »ри ш-лары: ћельбурн, —идней, јделаида, Ѕрисбең, ѕерт,  анберра.

“арыхый очерки. јвстрали€нын жергиликтүү калкынын ата-бабалары “үш. јзи€дан эң кийинки палеолит мезгилинде көчүп келишкен. јнгли€ колони€лаштыра баштаганга чейин (18-к. а€гы) болжол м-н 250-«ќќ миңдей жергиликтүү калк (австрали€лыктар) жашаган. јлар аң уулап, өсүмдүктөрдүн мөмөлөрүн, жер-жемиштерди чогултуп күн өткөрүшкөн. 1788-ж (азыркы —идней) англи€лык биринчи кыштак пайда болгон. 1868-ж-га чейин ”луу Ѕритани€ јвотрали€ны еүргүнгр айдай турган жер катары пайдаланган.  олони€лаштыруу жергиликтүү калкты кырып жоюу м-н кошо жүргүзүлгөн. јнгли€ јвстрали€да капит-тик негизде кой чарбачылыгын өнүктүрдү. 19-к-дын 2-жарымында жеңил, тамак-аш ж-а тоо-кен иштетүү ө. ж. бир кыйла өнүккөн. 19-кдын орто ченинен тартып, алтын кендери табылгандай кийин иммиграци€ абдан өскөн (1900-щ. өлкөнүн калкы 3756 миңден ашкан). ”зак убакыт күрөш жүргүзүү м-н жер которуп келгендер 19-к-дын 50-ж-дарында ич ара өзүн-өзү башкаруу укугун алышкан. 1901-ж. колони€лар - ј. —-на биригип, доминион укугуна жетишти. 19-кдын а€гында ж-а 20-к-дын башында австрал. капитализм импер. стади€сына өтөт. 1908-ж. ”луу Ѕритани€ ѕапуа колони€сын ј. —-на өткөрүп берет. 1904-ж. 1-жолу лейбористтик өкмөт түзүлүп, бурж.-либералдык са€сатты жүргүзөт. 1-дүйнөлүк согуштан кийин ј. —. ∆аңы √вине€ а-нын түн. бөлүгүн (”луу Ѕритани€ ∆аңы «еланди€ м-н бирге)-Ќауру а-ын башкарууга мандат алат. —огуш жылдарында монополисттик капиталдын повици€лары чыңдалат; таптык карама-каршылыктар курчуйт. Өлкөдө жумушчу кыймылы күч алат. 1920-ж.  омпарти€ түзүлөт. ƒүйнөлүк эконом, кризистин (1929-30) мезгилинде башкаруучу чөйрөлөр жумушчу табына чабуул коюуну күчөтүшөт. 2-дүйнөлүк согушта ”луу Ѕритани€ тарапта болуп, “ынч океан, Ѕатыш ≈вропа, “үндүк јфрика ж-а ∆ак. „ыгыштагы согуш аракеттерине катышат. !942-ж. (ќ-окт€брда ј. —, м-н ———–дин ортосунда дипломаттык мамиле түзүлөт.

1-дүинөлүк согуштан кийин, ј. —. ”луу Ѕритани€ м-н өзүнүн тыгыз байланышын сактап кала берди ж-а ј Ўга да көз карандылыгы күчөдү. ј. —. агрессивдүү јЌ«ё— (1951) ж-а —≈ј“ќ (1954) согуштук блокторуна кирет. 1954-ж. ———– м-н дипломаттык мамилеси бузулуп, 1959-ж. калыбына келди. 1949-72-ж-да бийликтин башында Ћибералдык ж-а јгрардык парти€лардын коалици€лык өкмөтү турган. 50-ж-дардын башында компарти€га тыюу салуу аракети эмгекчилердин чечкиндүү күрөшүнүн натыйжасында жүзөгө ашпай калды. 1965-72-ж-да јветрали€нын аскер бөлүктөрү ј Ў тарапта болуп, ¬ьетнамдагы агрессивдүү согушка катышты. 1872-ж. кезектеги парламенттик шайлоодо Ћейбористтик парти€ жеңишке жетишти. Ћейбористтер өлкөдө чет өлкөлүк компани€лардын ишине чектөө кирги€ди, милдеттүү түрдө аскерге чакырууну тыйды, аскер адистерин “үш. ¬ьетнамдан чакыртып алды, “үш.-„ыг. јзи€дагы согуштук блоктордун ишин токтотууну жактады. 1968-ж. Ќаурунун көз каранды эместиги жары€ланды, 1973-ж. ѕапуа - ∆аңы √вине€ "ички иштерин өзү толук башкаруу укугун" алды. 1972-ж. —оц. парти€нын уюштуруу съезди болуп, бул парти€ өзүнүн ишинде марксизмдин-пенинизмдин ж-а пролет, интериационализмдин принциптерин жетекчиликке алууда.

—а€сий парти€лары. јвстрали€нын Ћейбористтик парти€с ы. 19-к-дын 90-жылдарында пайда болгон. Ћибералдык парти€ 1944-ж. уюшулган, ал ири буржуази€нын таламдарын щактайт. јгрардык парти€ 1916-ж. негизделген. »ри жер ээлөөчүлөрдүн ж-а мал өстүрүүчүлөрдүн, ошондой эле а. ч. м-н байланышкан финанс. капиталдын таламдарын колдойт. ƒемократи€лык-лейбористтик парти€ Ћейбористтик парти€дан чыгып калган оңчул элементтерден (1955-1958) түзүлгөн.  оммунисттик парти€ 1920-ж., —оциалисттик парти€ 1972-ж. негизделген. Ѕулар марксизмдин-ленинизмдин ж-а пролет, интернационализм принциптерин жактайт.

ј. — профсогоздарынын жалпы саны 2437 миң адам (1971). ѕрофсоюздук эң ири борбор - ѕрофсоюздардын австрал. —овети болуп саналат. јл 1927-ж. негизделет. јнын 1,8 млн-дой мүчөсү бар.

Ёкономика-географи€лык очерки.

ј. —- капитализм жогору деңгээлде өнүккөн индустр.-агрардык өлкө. Ёкономикасында чет өлкөлүк капиталдын (ј Ўнын, ”луу Ѕритани€нын, япони€нын, √‘–нын, ‘ранци€нын) позици€лары бир кыйла күчтүү. ј. —. капит. дүйнөдө койлордун саны, жүн кыркып алуу ж-а жүндү, кантты экспорттоо, коргошун өндүрүү, рутилдин концентраттарын өндүрүү б-ча 1-, этти экспорттоо б-ча 2-, буудайды экспорттоо б-ча 3-орунда, буудайдын түшүмүн жыйнап алуу б-ча, о. эле таза коргошунду чыгаруу б-ча 4-орунда турат. ј. —-нун экономикасына иштетилүүчү ө. ж-дын тез өнүгүшү мүнөздүү. 1968-ж. бүткүл продукци€нын таза наркынын 70,4% иштеп чыгаруучу ө. ж-дын үлүшүнө, 22,5% а. ч-нын үлүшүнө, 5,4% тоо-кен өндүрүшүнүн үлүшүнө, 1,7% карагай чарбасынын, аң уулоонун, балык кармоонун ж. б. тармактардын үлүшүнө туура келген.

ј, — ар түрдүү пайдалуу кендерге бай. Ќегизги отун-энергетика базасы - таш көмүр, анын кендери ∆аңы “үш. ”эльс м-н  винсленд штаттарында жайгашкан. Ќефть  винсленд (ћуни), Ѕат. јвстрали€ (Ѕарроу а-ы) штаттарында ж-а Ѕассово кысыгындагы (¬иктори€ штаты) жээктин тайыз жерлеринде, газ -  винсленд, “үш. јвстрали€, Ѕат. јвстрали€, ¬иктори€ штаттарында ж-а “үн. терр-€сында өндүрүлөт. 1971-ж. 58 млрд. кет-с электр кубаты иштелип чыгарылган, мунун 79% ин “Ё—тер иштеп чыгарган. ј. — темир рудасьша, бокситтерге, полиметалл рудаларына, алтынга, марганец ж-а никель рудаларына бай.

1970-71-ж. продукци€нын таза наркынын 42,1%-металлурги€ ж-а машина жасоого, 16,8%- тамак-аш ө. ∆-на, 8,8%-токуу, кийим-кече тигүү, булгаары-бут кийим ж-а трикотаж ө. ж-на, 8,7%-хими€, 8,4%-кагаз ж-а полигр. ө. ж-ларына, 5,1%- карагай тилүү, жыгачтан буюм жасоо ж-а мебель ө. ж-ларына, 10,2%-башка тармактарга (электр кубатын кошо эсептегенде) туура келген.  ара металлурги€нын ири комбинаттары (1972- 73-ж. 7,3 млн. т чоюн, 7,4 млн. т болот эритилген) Ќьюкасл, ѕорт- ембла, ¬уллонгонг, ”а€лла,  уинапа, ”андови ш-ларында курулган; ЅеллЅей ш-да фөрромарганецтин өндүрүшү бар. “үстүү металлдардын алгачкы эритүүсү ѕорт-ѕири (күмүш, коргошун, жез), ћаунт-јйза (жез), ѕорт- ембла (жездин, алтындын алгачкы ж-а таза эритүүсү) ш-ларында өндүрүлөт. Ёлектролит жолу м-н –исдондо (’обарт, “асмани€ ш-ларынын чет жакасында) жез, коргошун, цинк, кобальт; Ѕелл-Ѕейде, ѕойнт-’енридө (ƒжилонгга, ¬иктори€га жакын жерде) алюминий; ѕорт-ќгаста магний алынат. ј. —. автомобилдерди, а. ч. машиналарын, станокторду, өнөр жайга керектүү жасалгаларды, локомо^ тивдерди, жүк ташуучу немелерди, электр-тех. продукци€ны, ар кыл химикаттарды, кислоталарды, жаргыч заттарды, жер семирткичтерди ж-а гербициддерди, пластмассаларды, иштет, каучукту, синтет. була чыгарат (ћельбурн, —идней, Ќьюкасл, јдөлайда, ѕерт, ƒжилонг). –окхемптон, “аунсвилл, √ладстон, Ѕрисбен, —идней, ћельбурн ж. б. порт шаарларда ири эт-аш комбинаттары оар. ћай жасоочу ж-а сыр кайнатуучу 8-ддор өлкөнүн чыгышында ж-а түн.-чыгышында, саан уйлар өстүрүлүп жаткан жерде орношкон.

ј. —.- ири жер ээлөөчүлөрдүн өлкөсү. ѕайдаланылып жаткан жерлердин 82% тен ашыгы 4 миң гектардан 40 миң гектарга чейин жери бар фермалардын жалпы санынын 3,6 %ин түзгөн менчик ээлеринин колуна топтолгон. 1960-70-ж. пайдаланылып жүргөн а. ч. жерлеринин жалпы а€нтынын 91% табигый жайыттар, 9% маданий жайыттар, o буулантмалар ж-а а. ч. өсүмдүктөрү эгиле турган а€нттар ээлеген. ј. —-нун айыл чарбасында сугаруунун зор мааниси бар. Ѕашкы а. ч. өсүмдүгү - буудай, арпа, сулу, бал камышы. ј. ч. продукци€сынын таза наркынын 60% нө жакынын мал чарбасы (кой чарбасы, эт үчүн өстүрүлүп жаткан бодо малдар, саан уйлар) берет. 1972-ж. (млн. баш эсеби м-н) 27,4 уй, 3,2 чочко, 162,9 кой болгон. “окойдун а€нты 93,7 млн. га. “. ж. тармактарынын уз. 40,3 миң км ге жетет (1971-72). Ѕатыштан чыгышка карай ѕерт ш-нан ѕорт-ќгастага чейин трансконтиненттик магистрал кетет. Ўоссе жолдорунун уз. жасалма төшөөсүв кошкондо 902,8 миң км (1971). »ри порттору: Ќьюкасл, ‘римантл ( уинана м-н бирге), ѕорт- ембла, —идней, ƒжилонг, ћельбурн. јба жол катнашы бир кыйла өнүккөн. ”кспорттун структурасында а. ч. продукци€сы (1972-73-жылдардагы экспорттун наркынын 49%) негизги роль ойнойт, анын 17,2% - жүнгө, 4,6% - буудайга ж-а буудай унуна, 13,4% - суутулган ж-а муздатылган этке, 4% - кантка, 1,7% - жемишке, 9,4% - рудаларга ж-а концентраттарга, 4,6%-таш көмүргө туура келет. »мпортто машиналар м-н механизмдер 36,1% ошонун ичинде автомобилдер - 8,2%, нефть ж-а майлоочу майлар - 4% ээлейт. ј. —-нун ———– ж-а соң. башка өлкөлөр м-н соода-сатыгы кеңейип жатат. јкча бирдиги-австрал. доллар (1966жылдын февралынан тартып), ———– ћамл. банкынын курсу б-ча 1971жылдын 1-февралына австрали€лык бир доллар 1 сом 01 тыйынга барабар.

ћедицина-географи€лык мүнөздөмөсү. 1970-ж. ј. —-да ар миң адамга эсептегенде төрөлгөндөр 20,5, өлгөндөр 9,7, балдардын өлүмү тирүү төрөлгөн ар миң балага 17,9 %ти түзгөн. ј. —-нун геогр. жактан башка материктерден алыс турушуна байланыштуу бул өлкөдө карантин оорулары жокко эсе. јнда инфекци€лык эмес патологи€лар көп кездешет. 1969-ж. ј. с-да 147,6 миң койкалык 2182 оорукана (1000 адамга 12 койка) болгон. ”ниверситеттердин медициналык факультеттери врачтарды да€рдайт.

1966-ж. 13697 врач, 3467 тиш доктиру, 8374 фармацевт ж-а 77237 мед. сестра иштеген.

Ёл агартуу, илим жана илимий мекемелери (билим берүү системасы, агартуу илимий мекемелери). ј. —-да эл агартуу системасы 1”-к-да негизделген. јга штаттардын агартуу ми€волору жетекчилик кылат.  өпчүлүк штаттарда 6 дан 15 жашка чейин милдеттүү окуу киргизилген. ћектепке чейинки мекемелер негизинен өзүмдүк болгон. Ѕашталгыч мектептер (мамл. ж-а өзүмдүк) 6 жылдык; орто мектептер негизинен 5 жылдык; көпчүлүк мектептерде академи€лык, тех., а. ч. ж. б. профилдер бар. 1968-окуу жылында башталгыч мектептерде 1768 миңге жакы€, орто мектептерде 890,5 миң окуучу окуган. ѕроф. тех. билимди 3-4 жылдык профтех, мектептер; атайы орто билимди - тех. колледждер берет. 1968-ж. 190 миңге жакын адам профтех, да€рдыктан өтүшкөн. ј. —-да 14 ун-т, тех. и€-ттар ж. б. бар. 1968-окуу жылында вуздарда 164,5 миң студент окуган. »ри китепканалары:  анберра, —идней, ћельбурн ш-да. Ќегизги музейлери: —иднейде јвстрали€ музейи, ћельбурнда ”луттук ¬иктори€ галере€сы ж. б. бар.

Ѕасма сөз, радио угузуу, теле көрсөтүү. ј. —-да чыгуучу негизги басма сөздөр: "√еральд" (1840), "—идней морнинг геральд" (1831), ""ƒейли телеграф" (1879), " анберра таймс" (1926), "Ёйдж" (1854), "ƒейли миррор" (1941), "—ан" (1910), "—ан геральд" (1949), "—анди “елеграф" (1938), "—андп ћиррор" (1958), "“рус" (1889), "Ѕуллөтин" (1880), "Ќейшен" (1958), "ќстрейлиан файааншел ревыо" (1951) ж. б. бар. Ёң ири информ. агентствосу ћельбурн геральд. 1923-жылдан баштап радио угузуулар, 1956-жылдан бери теле көрсотүүлөр жүргүзүлөт.

јдаби€т жана искусствосу. ј. —-нун ад-ты 19-к-дын башында англ. тилинде өнүгө баштады.  олони€ мезгилинде австрал. жазуучулар өзүлөрүн 18-19-к. англи€ ад-тынын му расчылары катары эсептешкен. јкы рындап чыг-ларда улуттук белгилер пайда болот. јвстрал. турмуштун реалисттик сүрөттөрү ћ. ј.  ларктын "Өмүр бою камалуу" (1872) романында чагылдырылган. јд-тта демокр. айымдардын пайда болушуна 1880-ж. чыга баштаган "Ѕюллетень" журналы зор түрткү берген. 1-дүйн. согуш ж-а ќкт. рев-€сы ј. —. ад-тынын өсүшүнө чоң таасир тийгизди. јкын ‘Єрнли ћорис мнлитаризмге каршы чыкты ("—ак адамдар" жыйнагы, 1920).  . —. ѕричард ж-а ¬. ѕальмер социалдык ири романдарды жазышты. 2-дүйн. согуштан кийин өлкөдөгү демокр. кыймылды, социалдык карама-каршылыктын күчөшүн реалисттик планда сүрөттөө м-н ийгиликке жетишти. јвстрали€ улутунун тагдырын ба€ндаган Ё. ƒарктын "ћезгилден сырткары елкө" (1941), "ƒоордун кысымы" (1948), "“оскоолдук жок" (1953) романдары, ѕричарддын "“оксонунчу жылдар" (1946), "јлтын чакырымдар" (1948), " анаттуу үрөндөр" (1950) аттуу трилоги€сы пайда болду. —огуштан кийинки ад-ттагы коп кездешүүчү тема - жумушчу кыймылы ѕальмердин "√олконда" (1948), "Үрөн себүү мезгили" (1957), " өрүнүктүү ишмер" (1959) романдарында чагылтылды. ƒ. ’ьюэтт, ћ.  элсорп, ј. ћаршалл өңдүү романчылар азыркы күндүн проблемаларын чечүүгө умтулушту. ј. —-нун ад-тында аңгеме жанры өнүгүп, профессионалдык драматурги€ жйнры жанданды. ћ. Ѕрэндин пьесалары колониализм м-н расизмдин бетин ачты. √. »бсендин салтында жазылган ’. ѕортердин "ћунара" (1963) аттуу тарыхый пьесасы пайда болду.

јвстрали€нын аборигендери колони заци€га чейин үңкүр лор дө, алачыктарда жашаган: алардын ыйык деп аталган буюмдардын, калкандын, бумерангдын беттерине түшүргөн оймочиймелеринде шарттуу маги€лык символдор реалисттик белгилер м-н айкалышкан. 18-к-дьш а€гынан тартып европалык басып алуулар мезгилинде шаарлар өсө баштайт. јнгл. неоклассикалык ж-а неоготикалык түрдөгү аз кабаттуу, таштан жасалган туз бурчтуу имараттар курулат. —үрөт иск-восунун башталышы 18-19-к-дардагы  . ћартенстин, —. “. √иллдин чыг-лары м-н мүнөздөлөт. 19-20-кдарда ј-нын пейзаждарын, эмгекти ж-а жөнөкөй адамдардын пендечилик турмушун көрсөткөн реалисттик - улуттук мектеп өнүгө баштайт. ћунун көрүнүктүү өкүлдөрү: “. ”. –оберте, ј. —тритон, ’. ’ейсен ж. б.

ј. —-нун жерг. калкынын элдик муз. чыг-чылыгына ырды аткарганда, бумеранг м-н бумерангды же атайын та€кчалар м-н уруп ыргагын коштоп аткаруу мүнөздүү. џр ж-а муз. м-н көбүнчө корробори - оюн-зоок. диний ырым-жырым бийлери коштолот. 18-кдын а€гында ј. —. јнгли€нын колони€сы болгондон кийин, ≈вропанын, айрыкча јнгли€нын элдик музыкасы таралат. 19-к-дын 30-жылдарында —иднейде аспаптын, вокалдык муз. конперттер уюштурулуп, 1833-ж. —идней филармони€лык коому түзүлөт. 1843ж. мында итал. опөранын 1-спектакли, 1847-ж. австрал. опера коюлат. 1844-ж. австрал. филармони€лык коому, андан кийин ј. —-нун бардык ири ш-ларында филармони€лык ж-а хордук коомдор уюштурулат. 1954-ж. улуттук опера, балет ж-а драманы өнүктүрүү б-ча коомдук уюм, "јвстрал. елизаветтик театр трести", 1951-ж. —иднейде улуттук опералык компани€ түзүлөт.  өрүнүктүү комплору: ј. ’илл, ƒ ж. јнтилл, ј. Ѕенджамин, дирижЄр Ѕ. ’ейнце, скрипач Ѕ.  имбер, ырчы Ќ. ћелба ж. б.

јлгачкы театр көрсөтүүлөрү 18-кдын 80-жылдарда эле болгон. 19-к-да —идней ж. б. ш-ларда туруктуу театрлар түзүлө баштаган. 19-к-дын 2-жарымында театрлар тресткө бириккен. 20-к-дын башталышында театр иск-восу финансы ж-а чыг-чылык кризиске учураган. 10-30-жылдарда прогрессчил адабий - театр бирикмелери активдүү өнүгүп, улуттук театрдын түзүлүшүндө зор мааниге ээ болгон. 1936-ж. өз демилгелүү коллективдер "∆аңы театр лигасына" бириккен, бул "жаңы театрлардын" ачылышына көмөк көрсөтөт. 1954-ж. "јвстрали€нын елизавета театр трести" түзүлүп, ал профессионалдуу австрали€ театрын өнүктүрүү максатын көздөгөн. 50-60жылдарда профессионалдык балет белгилүү ийгиликтерге жетишкен (1973-ж. труппа ———–ге да келген). " оммерси€ театрлары" көп таралып (—идней, ћельбурнда), алар абдан өнүккөн. ƒрама иск-восунун ин-ту ж-а студи€-мектеп актЄрлорду ж-а режиссЄрлорду да€рдайт.

 ино өндүрүшү 1900-ж. башталат. 1-дүйп. согуштун учурунда согуш, жеңил комеди€ сюжетиндеги фильмдер коюлат. ј. —-да документ кинолору өтө жакшы өнүккөн, мында голл. реж. …. »венстин 1944-45-жылдарда тартылган "»ндонези€ чакырат" деген фильми зор таасир тийгизген. „ет өлкөлүк кинокомпани€лардын башкаруусу, амер. англ. ишкерлердин кинопрокатты өз колуна алуусу улуттук кино өндүрүшүнүн өнүгүшүнө жолтоо болууда.

јд.: Ёкономика сгран мира, ћ., 1968; ћухин √. »., јвстрали€ и ќкеани€, ћ., 1967; – о с с Ё., ¬еликий ќкт€брь и рабочее движение јвстралии (пер. с англ.) ћ., 1957; ’ейнце Ѕ., ћузыкальна€ культура јвстралии, "—оветска€ ћузыка", 1959, N" 1.

ј¬—“–јЋ»я “»Ћƒ≈–» - јвстрал. жерг. элдин тили (бардыгы бќќдөн ашуун тил, алардын ичинен 450гө жакыны кийинки 100 жылдын ичинде жоюлуп кеткен). “ипологи€лык жактан ј. т. мүчөлөмө (тагыраак айтканда, префикстешүүчү-суффикстешүүчү ж-а суффикстешүүчү) тилдердин тобуна кирет. ѕрефикстешүүчү тилдер континенттин түндүгүндө (јрнемленд,  имберли ж. а-дарында, ƒампирдин жеринде), ал эми суффикстешүүчүсү јвстрал. калган бөлүктөрүнө, о. эле јрнемленддин түш.батышына ж-а  ейн-»орк ж. а-на тараган. ј. т-нин бардыгында алардын тектеш экендигин күбөлөндүргөн байыркы лексиканын жалпылыгы сакталган. ј. т-нин жазмасы жок.

ј¬—“–јЋ»я „ќҢ Ѕ”Ћ”Ң” -»нди океанындагы булуң. јвстрали€нын түш. жээгинде, ѕейсли м-н Ѕанке тумшуктарынын ортосунан орун алган. ј€нты 484 миң км*. “ереңд. 5080 м ге чейин. „ыт. бөлүгүндө —пенсер, —ент-¬инсент булуңдары материкке терең кирип турат. ј. ч. бнан  енгуру а-ы орун алган. '√ашкындоонун бийикт. 3,6 м ге жетет. »ри порту - јделаида.

ј¬—“–јЋ»яЋџ -ј«»яЋџ  ∆≈– ќ–“ќЋ”  ƒ≈Ң»«ƒ≈– - “ынч океанынын тропиктик батыш тарабынан, јвстрали€ м-н јзи€ материктеринин ортосунан орун алган аралдар аралыгындагы деңиздердин тобу. ∆алпы а€нты 8 млн. км2. “ереңд. 8547 м гө чейин. јлардын ирилери: “үш.  ытай, ява, —улавеси, —улу ж-а Ѕанда деңиздери.

ј¬—“–јЋ»яЋџ “ј–-1. јвстрали€нын жерг. калкы (аборигендер). 18-кдын а€гында бүт материкке тараган, саны 250-300 миң киши. ј-дын ичинде тили ж-а раса жагынан дүйнөнүн башка элдеринен айырмаланган 500 ден ашык уруу болгон. јр бир уруу өзүнчө диалектиде сүйлөгөн. ј. 19-к-га чейин алгачкы общиналык коомдо жашап, мезолит доорундагыга окшогон таш куралдарды пайдаланышкан. јр бир уруу терр-€ ж-а экон. жагынан бири-бирине баш ийбеген бир канча топко бөлүнгөн. 18-к-дын а€гынан баштап европ. колонизаторлор ј-дын көпчүлүгүн кырып, калгандарын »чки јвстрали€нын кунарсыз жерлерине сүрүшкөн. 1966-ж. 40 миң гана ј. калган. јзыркы ј-дын экон. оор абалы расалык дискриминаци€нын айынан ого бетер кыйындап жатат. 2. ”лут, јвстрали€нын негизги калкы, саны 13154 миң киши (31. 3. 1973). јнглис тилинин австрали€ диалектинде сүйлөйт. ƒини б-ча христиандар. ј.- јнгли€дан, Ўотланди€дан ж-а »рланди€дан көчүп баргандардын тукумдары. јвстрали€га Ѕрит, а-дарынан көчүп баруу 1788-жылдан башталып, ѕорт-ƒжексон (келечектеги —идней) деген англ. отурукташуу жайы орногон. 19-к-дын 20-жылдарында јвстрали€да кой чарбачылыгы тез өнүгө баштаган кезде гана јнгли€дан ыкты€рдуу көчүп келүү күчөгөн. јвстрали€дан алтын табылгандай кийин, јнгли€ ж. б. өлкөлөрдөн көптөгөн эмигранттар келген. 1851-61-жылдын ичинде јвстрали€нын калкы 3 эсеге жакын өсүп, 1 млн-дон ашкан. 19-кдын жарымында јвстрали€да акырындык м-н өзүнүн ө. ж-ы өнүгүп, улуттук бурж. ж-а жумушчу табы калыптэна баштайт. 1900-ж. јвстрали€нын колони€лары федераци€га биригишет. 20-к-дын башында јвстрали€нын жалпы улуттук экономикасы биротоло чыңдалып, ј-дын улуттук биригүү^сү ылдамдайт. ј-дын мадани€ты Ѕрит, а-дарынан көчүп келген элдердин мадани€тынын негизинде түзүлгөн.

ј¬—“–јЋ»яЌџЌ  ќћћ”Ќ»—““»  ѕј–“»я—џ (ј ѕ) 1920-ж. окт€брда —иднейде уюштуруу съездинде негизделген. “ыюу салынгандыктан, 1940жылдан 1942-жылга чейин подпольеде иштеген. ј ѕ  оммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын эл аралык  еңешмелерине (1957, 1960, ћосква) катышып, алардын документтерим кол койгон. 1960-жылдын орто ченинен ј ѕ са€сий багытын өзгөртө баштады. ј ѕнын 22-съөзди (1970, март) кабыл алган "ј ѕнын максаттары, методдору жана уюму" деген жаңы программасы марксизм-ленинизмге негизделген жок. ј ѕнын делегаци€сы  оммунисттик ∆-а жумушчу парти€лардын 1969-ж. (ћосква) өткөн эл аралык  еңешмесине катышса да, анын жыйынтыктоочу документине кол койгон жок. ј ѕнын мындай са€сатына каршы чыккан јвстрали€ коммунисттеринин чоң тобу 1972-ж. өз алдынча јвстрали€ соц. парти€сын түздү. јл оз иш-аракеттерин марксизм-ленинизмдин, пролет, йнтернационализмдин негизинде жүргүзөрүн жары€лады. ј ѕнын жогорку органы - съезд. ≈орб. органы - "“рибюн" газетасы, теори€лык органы - "ќстрейлиан" журналы.

ј¬—“–јЋќ–ѕ - јвстрали€да чыгарылган эт-жумуртка бшытындагы тоок.  орозунун тирүүлөй салм. 3,5- 3,9 кг, меки€ны - 2,5-2,9 кг. ∆ылына _ 150-180, чыгааны 250-300 жумуртка тууйт. ∆умурткасы күрөң, салм. 55-62 г. ј. јвстрали€, ј Ў, “үш. јфрикада таралган. ———–де Ёстони€да, Ћенинград обл-да,  ыргнда,  абардин-Ѕалкар ј——–инде,  раснодар крайында кездешет.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞