пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј¬—“–»я, јвстри€ республикасы. ∆алпы маалымат. ј. ≈вропанын Ѕорб. бөлүгүндө. “үндүгүнөн √‘– ж-а „ехословаки€, чыгышынан ¬енгри€, түштүгүнөн ёгослави€ ж-а »тали€, батышынан Ўвейцари€ ж-а Ћиктенштейн м-н чектешет.

ј€нты 83,8 миң км1.  алкы 7456 миң (1972). Ѕорбору-¬ена (1609 миң киши, 1972).

ћамлекеттик түзүлүшү. ј.- федеративдик республика. јл 9 провинци€га бөлүнөт (¬ена да провинци€ катары эсептелет). јзыр колдонулуп жаткан  онституци€сы 1920-ж. (1929-ж. өзгөрүүлөр киргизилген) кабыл алынган. ћамл. башчысы - калк И жылга шайлаган президент. ∆ог. закон чыгаруучу органы - парламент, јЋ эки палатадан: ”луттук советтен (4 жылга шайланган 165 депутат) ж-а ‘едералдык советтен (аймактардын ландтагдары шайланган 64 депутаттан) турат. Ўайлоо укугу 19га толгон бардык граждандарга oберилген. јткаруу бийлигин канцлерден (президент дайындаган), вице"анцлерден ж-а министрлерден турган өкмөт ишке ашырат. јр бир аймактан (жердин) өзүнүн конституци€сы ж-а калк тарабынан 4 төн 6 жылга чейин шайланган өз парламента - ландтагы бар.

“аби€ты. ј-нын жери тоолуу, анын 3At бөлүгүнө жакынын „ыг. јльпы кырка тоолору (бийик чокусу √росглокнер, 3797 м), '/s бөлүгүн ƒунай өрөөнү, Ўтири€ ж-а Ѕургенланд ойдуңу (түздүк), калган бөлүгүн Ѕоген массивинин анчалык бийик эмес тоолору ээлеп жатат. “үздүктөр м-н тоо этектеринин климаты мелүүн континенттик, батышында бир кыйла нымдуу. январдын орт. темп-расы -1∞— ден -4∞— ге чейин, июлдуку 15-18∞— ∆ылдык жаан-чачындын саны 500- 900 мм; тоолорунда 1500-2000 мм. ј-нын терр-€сынын көп бөлүгү ƒунай алабына, четки батышы –ейн алабына кирет: ƒунай ј. терр-€сында 350 км гө созулуп агат. 500ге жакын көлдүн көбү мөңгүдөй пайда болгон. ј-нын терр-€сынын 38% ке жакыны токой. 2000ден 2700-3000 м деги альпы шалбаасы - мыкты жайыт. “окой зоналарында, көбүнчө коруктарда ≈вропада сейрек кездешчү айбанаттар: европа бугусу, багыш, элик, аюу, доңуз, тоо бүркүтү сакталып калган.

 алкы.  алкынын көбү (97%) австри€лыктар. јндан тышкары словендер, хорваттар, венгрлер, еврейлер ж-а сербдер м-н цыгандардын айрым топтору жашашат. 1972-ж. өлкөдө 186,5 миң чет өлкөлүк жумушчу (жалпы чарбада иштегендердин 7,4%) болгон. ћамл. тили - немең тили.  алкынын 90% инен арбыны католик чиркөөсүнө, 6% инен арбыны - протестант - лютеран чиркөөсүнө чокунат.  алкынын табигый өсүш динамикасы төмөн. Ёкон. активдүү калкы (1970) 3,3 млн. киши, алардын ичинен ө. ж-да ж-а кол өнөрчүлүгүндө 41%, айыл ж-а токой чарбасында 20%. “рансп. ж-а байланышта, тейлөө тармактарында - 39%.  алкынын 70% инен арбыны өлкөнүн а€нтынын 20% ке жакынын ээлеген ¬ена алабында, ƒунай ж-а –ейн өрөөндөрүнө, Ўтири€ м-н Ѕургенлад түздүктөрүндө жашайт.  алктын 65%ти шаардыктар; »ри шаарлары: ¬ена (1609 миң киши, 1972) √рац, Ћинц, «альцбург, »нсбрук.

“арыхый очерки. 6-к-да азыркы ј-нын терр-€сында герман (баварлар) ж-а слав€н (словендер) уруулары отурукташкан. 8- 9-к-иа ј-нын бардык терр-€сы ‘ранк мамл-нин составында болуп, ал кулаган соң (843), „ыг. ‘ранк королдугуна кирет. 10-к-дын 2-жарымында „ыг. маркасы түзүлүп, 996-ж. ал „ыг. областы деп аталат. 1156-ж. азыркы ј-нын түн.-чыг. бөлүгүндөгү бул терр-€ "џйык –им импери€сынын" составындагы герцогдукка айланат. 1282-ж. √абсбургдар ј. герцогдуктарынын герцогдору болушат. јлардын ээлеген жерлери 12-14-к-да Ўтири€нын,  аринти€нын, Ѕиролдун ж. б. терр-€ларын кошуп алуудан кеңейтилет. 16-к-да “үш.-„ыг. ≈вропага ќсмон импери€сынын (“урци€нын) чабуул коюп турган убагында 1438-ж-дан баштап √абсбургдар „ехи€ны, —илези€ны, ¬енгри€нын бир бөлүгүн (толугу м-н 17-к-дын а€гында), түш. слав€н жерлеринин бир бөлүгүн ээлеп алды; √абсбургдардын көп улуттуу импери€сы куралып, ј. анын са€сий борбору болду. 18-к-да √абсбургдар “үш. Ќидерланддарды (Ѕельги€нын терр-€сы), »тали€нын кеп жерин ж-а ѕольша м-н Ѕат. ”краинанын бир кыйла бөлүгүн басып алган. ‘еод.-абс. ј. мамл-и басып алган калкын зордоп германдаштыруу са€сатын жүргүздү. 18-к-дын ортосунда √ермани€да үстөм кылуу үчүн ј. м-н ѕрусси€нын ортосундагы тирешүү күчөйт. ј. ‘ранци€дагы рев-€га каршы интервенци€ жасоого демилге көтөрдү ж-а ага катышты, о эле наполеондук ‘ранци€ м-н болгон согуштарга катышты. Ќаполеон жеңилген соң, ј. бытырап бөлүнгөн √ермани€да (1866-ждагы јвстри€-ѕрусси€ согушунда өзү жеңилгенге чейин) таасири ө“ө күчөп,. 19-к-дын 1-жарымында феод.-абс. монархи€нын тирегине айланган. ј-да о. ж. пролетариаттын калыптануусу 19-кдын 30-40-ж-дарынан кийин гана башталып, шай өнүккөн. ј. импери€сындагы таптык ж-а улуттук карама-каршылыктар 1848-49-ж-дагы рев-€ убагында бөтөнчө күчөдү. 1859-ж. »тали€ ж-а ‘ранци€, 1866-ж. ѕрусси€ ж-а »тали€ м-н болгон согуштарда ј. жеңилип, »тали€дагы ээлеген жерлеринен ж-а герман мамлтериндеги таасиринен ажырады.  өп улуттук ј. мамл-де кризис күчөдү. ”шундай шарттарда ј-нын башкаруучу таптары ¬енгри€нын помсщиктери м-н бүтүмдөшүүгө өттү. ј. импери€ дуалисттик, экилтик монархи€га - јвстри€-¬енгри€га (ј.-¬.) кайра курулду (1867), алардын оз өкмөттөрү түзүлдү. 1879-ж. ј.-¬. √ермани€ м-н 1-кезекте –осси€га ж-а ‘ранци€га каршы союз түздү. 19-к-дын 60-ж-дарынын а€гында ј-га марксизм таркай баштады. ∆умушчу кыймылы –осси€дагы 1905-07ж-дагы рев-€нын таасири м-н бир кыйла күчөдү. ј.-¬. 1-дүйнөлүк согушта (1914- 18) √ермани€нын негизги союздашы болуп, бир катар жеңилиштерге учурады. —огуштун а€гында анда рев-€лык улуттукбоштондук кыймылы күчөдү; буга ”луу ќкт. соң. рев-€сы зор түрткү берди. Ќо€брдын башында ј-нын компарти€сы түзүлдү. 1918-ж. окт.-но€брда √абсбургдар монархи€сында бурж. рев-€ жеңип чыкты.  өп улуттуу импери€ кулап, анын ордуна бурж. мамл-тер - јвстри€, ¬енгри€, „ехословаки€ түзүлдү, ј.-¬-нын мурда ээлеген жерлеринин бир бөлүгү ѕолыпанын, –умыни€нын ж-а ёгослави€нын составына кирди. 12-но€брда ј. бурж. респ-ка болуп жары€ланды. 1919-ж. 10-сент€брда ј. м-н јнтанта державаларынын ортосунда —ен-∆ермен тынчтык догоеоруна кол коюлду. 1920-ж. 1-окт€брда ј. ресцкасынын конституци€сы кабыл алынгандан кийин өткөрүлгөн парламентке шайлоодо ’ристиан дык-социал парти€сы (1878- 1938-ж-да болгон парти€) 1-орунду ээледи. Ѕул парти€нын өкүлдөрү 20-30-ж-дарда ј-нын дээрлик бардык өкмөттөрүн түзүп турду. ј-нын экономикасы 20-ж-дарда а€бай начарлады. ”шупдан улам австр. буржуази€нын бир бөлүгү ј. мамл-ин жоюу ж-а аншлюс жасоо (√ермани€нын составына кошуу) үчүн аракеттенген. ј-нын экономикасына 1929-33-ж-дагы дүйнөлүк экон. кризис оор кесепетин тийгизди. “аптык карама-каршылык курчуду. Ө ћө“ башкаруунун фаш. методуна ө“ө баштады. 1933-ж. парламент таратылып, басма сөз ж-а чогулуш эркиндиги жок кылынды, компарти€га тыюу салынды. 1934-ж. февралда реакци€нын чабуулуна каршылык көрсөтүшкөн ¬ена жумушчуларынын куралдуу көтөрүлүшү ырайымсыздык м-н басылды. —.-ц. парти€сы ж-а профсоюздар таркатылды. 1938-ж. мартта фаш. √ермани€ ј-ны басып алды. 1943-ж. ———–, ј Ў ж-а ”луу Ѕритани€ ј. ж-дөгү деклараци€га кол коюшуп, ј-ны көз каранды эмес, эркин болууга тийиш деп билдиришти. 1945-ж. жазында ј. нем. фашисттердин үстемдүгүнөн куткарылды. ј. бошотулгандан кийин өлкө оккупаци€ланган 4 зонага: советтик, америкалык, англи€лык, франци€лык зоналарга бөлүндү."ј-да^ са€сий парти€лардын иштешине уруксат' этилди. —ов. —оюзу ј-ны бошотууда чечүүчү роль ойноду. 1945-ж. 27-апрелде ¬енада  . –еннер башкарган коалици€лык убактылуу ө ћө“ түзүлдү. 1946-48-ж. ј-да оор ө. ж-лары м-н банктардын бир кыйла бөлүгү мамлекеттештирилди. Ѕирок өлкөнүн экономикасындагы башкы позици€ капит. монополи€лардын колунда калды, ј-да ј Ўнын ж-а Ѕатыштын башка өлкөлөрүнүн монополисттик капиталы мурдагыдай эле зор роль ойной берди. 1955-ж. 15-майда ———–дин, ј Ўнын, ”луу Ѕритани€нын, ‘ранци€нын ж-а ј-нын өкүлдөрү көз каранды эмес ж-а демокр. јвстри€ны калыбына келтирүү ж-дө ћамл. договорго кол коюшту. јга ылайык 1955-ж. 25-окт€брда оккупаци€лык аскерлерди ј-дан чыгарып кетүү а€ктады. 1955-ж. 26-окт€брда ј-нын бейтарадтыгы, анын согуштук союздарга кошулбоосу ж-а австр. терр-€га чет өлкөлүк согуш базаларынын түзүлүшүнө жол берилбөөсу ж-дө парламент закон кабыл алды. ј-нын бейтараптыгын дүйнөдөгү мамл-тердин көпчүлүгү тааныды. 1955-ж. декабрда ј. ќќЌго кабыл алынды.

—а€сий парти€дары жана профсоюздары. јвстри€нын социалисттик парти€сы (ј—ѕ) 1945-ж. негизделген. —оц. интернационалга кирет. 700 миңге жакын мүчөсү бар. јвстри€нын элдик парти€сы (јЁѕ) 1945-ж. негизделген. Ќегизинен ири буржуази€нын ж-а жер ээлеринин таламдарын жактайт. 700 миңге жакын мүчөсү бар. јвстри€нын эркиндик парти€сы (јЁѕ) 1955-ж. негизделген. ќрто ж-а майда буржуази€нын, мурдагы нацисттердин өкүлдөрүн ж. б. бириктирип турат. ”луттук-демократи€лык парти€ (”ƒѕ) 1966-ж. негизделген. Өзүнүн мүнөзү жагынан бат. герм. ”ƒѕга жакын парти€. јвстри€нын ко м му ниеттик парти€сы (ј ѕ) 1918-ж. негизделген. јвстри€нын профсоюздарынын бирикмеси ћ —ѕге кирет. 1,5 млн-дон ашуун мүчөсү бар (1972).

Ёкономика-географи€лык очерки. ј.- мамлекеттик-монополисттик капитализм жогорку деңгээлде өнүккөн индустр.-агрардык өлкө. Өлкөнүн продукци€сынын 42% ө. ж. м-н кол

өнөрчүлүкке, 7,5% а. ч. м-н токой чарбасына туура келет (1971), о. эле а. „;, транспорт да өнүккөн. „ет элдик туристтерди (жылыйа 10 млн. киши) .тейлөөдөн көп пайда түшөт. ”луттук продуктунун 25% тен ашыгыраагы чет өлкөлөргө чыгарылат, ошону м-н бирге көп сандагы сырьЄ, отун ж-а азык-түлүк да импорттолот. “оо-кен ө. ж. тармактары да өнүккөн.  апит. дүйнөнүн ө. ж. продукци€сынын 0,7% ке жакыны (1971) ј-нын үлүшүнө туура келет. Өлкөдө ө. ж. өндүрүшү жогорку ' даражада концентраци€ланып, чет элдик капиталдын салыштырма салмагы басымдуулук кылат.

“емир, коргошун, , цинк ж-а жез рудалары казылып алынат. ћагнезит алуу б-ча ј. капит. дүйнөдө алдыңкы орундар дын бирин ээлейт.  айнатма туз ж-а графит алуунун мааниси да чоң. 2-дүйн. согуштун жылдарында пайда болгон нефть промысел чарбасынын, о. эле газ өндүрүүнүн мааниси зор. 1972-ж. (млн. т эсебинде): темир рудасы 4,1, күрөң көмүр 3,7, нефть 2,5, магнезит 1,4 өндүрүлгөн. Ёлектр кубатын өндүрүү 29,3 млрд. кете (1972) жеткен. Ёлектр кубаты көбүнчө (72%) »нн, «альц, ƒунай д-ларындагы √≈—тер берет. Ёлектр кубатынын бир кыйла бөлүгү √‘–ге, »тали€га экспорттолот. Ёнерги€нын жалпы пайдаланышында нефть м-н табигый газдын ролу артып, көмүрдүкү төмөндөөдө.

»штетүүчү ө. ж-нын негизги тармактары: машина куруу ж-а металл иштетүү. “рансп. машина куруу ж-а электротехника, о. эле тоо-кен, металлурги€лык, токуу, жыгач иштетүү ж-а тамак-аш, ө. ж-ларынын жабдууларын өндүрүү бир кыйла өнүккөн. 1972-ж. 2,8 млн. г чоюн, 4,1 млн. т болот, 131 миң т алюминий, бир аз санда жез, коргошун ж-а цинк эритилген. ’ими€ ө. ж. азот жер семирткичтерин, күкүрт к-тасын, жасалма буланы, пластмассаны, соданы, парфюмер продуктыларын өндүрүп чыгарат. ∆еңил ө. ж-да негизги ролду токуу ө. ж. ойнойт. ќ., эле булгаары бут кийим, кийим тигүү, жыгач иштетүү да жакшы өнүккөн. Ѕүткүл а. ч. жерңнин (3,9 млн. га) 40% айдоо, 38% шалбаа ж-а жайыт, 22% алыш шалбаасы. ћайда чарба басымдуулук кылат. Ќегизги товардык продукци€ны өндүрүүчүлөр-капит. фермалар. ј. ч-сынын башкы тармагы - мал чарбачылыгы, ал. а. ч. продукци€сынын бүткүл наркынын 60% тен ашыгын түзөт. 1972-ж. 2,5 млн-го жакын уй, 3,2 млн. чочко болгон. јйдоо а€нтында дан эгиндери (буудай, кара буудай, жүгөрү) басымдуулук кылат, тоют өсүмдүктөрү 2-орунда, картошка, тех. өсүмдүктөр да эгилет. ј-нын өзүнде" өндүрүлгөн продукци€ анын азыктүлүккө болгон керектөөсүнүн 84%ив гана камсыз кылат.

∆үк ташуудагы негизги роль т. ж. транспортуна тиешелүү; т. ж. тармагынын '/3 бөлүгү электрлештирилген. »чки суу жолунун уз. 1733 км; ƒунайда кемелер жүрөт. Ѕашкы порттору: Ћинц, ¬ена. Ўвехат (¬ена) аэропортунун эл аралык мааниси бар. 1972-ж. экепортунун жалпы наркы 120,6 млрд. шиллинг, импортунуку - 89,7 млрд. шиллинг болгон. 1972-ж. импорттун 56,0%, экспорттун 39% анын негизги соода шериктери болгон ≈вроп. экон. коомдоштук (≈Ё—) өлкөлөрүнүн, ал эми импортунуи 10,1%, экспорттун 12,5% соц. өлкөлөрдүн үлүшүнө туура келген. јкча бирдиги - шиллинг.

ћедицина-географи€лык мүнөздөмөсү. 1971-ж. ар 1000 кишиге төрөлгөндөр 14,6, өлгөндөр 13,1, балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 26,1 ди түзгөн. ∆угушсуз оорулар басымдуулук кылат; жугуштуу оорулардын ичинен кургак учук, боткнн оорусу ж. б. артыгыраак учурайт. 1971-ж. ј-да 73,9 миң койкалуу 320 ооруканада (1000 кишиге 10,9 койка) 13,9 миң врач (530 кишиге 1 врач) иштеген, алардын ичинен 243 гана мамл. кызматчы болгон. ¬рачтарды ¬енадагы, √рандагы ж-а »нсбруктагы ун-ттер да€рдайт.

Ёл агартуу, илим, илимий мекемелери. ј-да элге билим берүү ишине ‘едеративдүү эл агартуу мин-восу жетекчилик кылат. Ёлге билим берүү системасынын алгачкы ввеносу - 3- 6 жаштагы балдар үчүн балдар бакчасы (1969-ж. аларда 114 миңден ашуун бала тарби€ланган). 1969-70окуу жылында милдеттүү түрдө окутуучу мектептерде 887 миң, орто мектепте 158 миң, профессионалдык билим берүү системасында 216 миң окуучу болгон. ј-да ¬ена, √рац, «альцбург, »нсбрук ун-ттери бар. јр биринде теологи€ ф-теттери иштейт. »ри жогорку окуу жайларына √рацтагы ж-а ¬енадагы ∆ог. тех., Ћеобендеги ∆ог. тоо-кен мектептери кирет. 1969-70-окуу жылында вуздарда 56,3 миң студент окуган. ¬уздарда окуу мөөнөтү 3-5 жыл. »ри китепканалары: ¬енадагы улуттук ж-а √рац, »нсбрук ун-ттеришга китепканалары. Ќегизги музейлери: ¬енада - јвстр. галере€сы;  өркөм тарыхый музеи; Ћ. Ѕетховен, …. √айдн, ¬. ћоцарт, ‘. Ўуберт ж. б-дын музейлери. јвстри€ »јсы (1874-ж.) ж-а бир катар ил. из. ин-ттар, илимий мекемелер бар.

Ѕасма сөз, радио угузуу жана теле көрсөтүүсү - ј-да 200дөн ашык газета-журнал басылып чыгат (1969). ћаанилүүлөрү: "¬инер цайтунг" - ј. өкмөтүнүн официалдуу органы (1703); "‘ольксблатт", "јрбайтерцайтунг" (1889); "‘ольксштимме" (1918); "ѕрессе" (1848); ј-да информ. агентство-јвстри€ басма сөз агентствосу иштейт (ј“ј). ј-нын радио угузуусуна ж-а теле көрсөтүүсүнө "Ёстеррайхише рундфунк гезельшафт" коому жетекчилик кылат.

јдаби€ты. ј-нын терр-€сында пайда болгон байыркы адабий эстеликтер 12-к-га таандык. –ыцардык мадани€ттын гүлдөгөн учурунда "џибелунгдар жөнүндөгү ыр" (1200-жылга жакын) өтө белгилүү болгон. 12-13-к-да миннезанг өнүккөн. 13-к-да шаарлардын күчөшү м-н бюргердик ад-т, негизги жанры-шванк өнүккөн (Ўтриккердин "ѕоп јмис" жыйнагы). 14-15к-да √. “ейхнер м-н ѕетер «ухенвирт дидактикалык ыр-шпрухтарды жазышкан.  айра жаралуу доорунда диндик мистери€ м-н катар кийин австр. элдик комеди€га негиз салган элдик сценкалар пайда болгон. 17-кда падыша сарайларында ж-а монастырь мектептерде барокко стилинде жазылган тарыхын, мифологи€лык темаларда пьесалар коюла баштаган. 18-к-дын 2-жарымыпда, абсолютизм үстөмдүк кылган учурда мамл. мекемелерде, мектептерде "тазаланган" немец тилин окутуу башталган (теоретиги - немец классицизминин өкүлү ». √отшед). ‘ранци€ м-н болгон согуш мезгилинде √. фон  оллин өзүнүн классикалык драмаларында ("–егулда", 1801) өз граждандарынан курмандыкты талап кылуучу күчтү - мамл. бийликтин керектигин талап кылган. ј-да Ќаполеондун эзүүсүнөн улам, улуттук аң-сезим ойгонуп, тарыхый темаларга кайрылуу күчөгөн. 1848-ж. рев-€нын. жеңилиши, бурж-нын демокр. ураандардан баш тартышы бир катар адаби€тчыларды коомдук проблемалардан четтетүүгө алып келген. »мпериализм доорунун башталышы ж-а бурж. мад-ттын кризиси 20-жылдарда декадентизмди жаратты. 1918-45-ж. ад-ттагы көрүнүктүү орун публицист ж-а сатирик  .  рауска тиешелүү. јл өзүнүн "јдам баласынын акыркы күндөрү" (1918-19) деген монументалдуу драмасында импер. согушту баштоочулардын бетин ачкан. ‘аш. √ермани€ ј-ны басып алгандан кийин, андагы мад-ттын алдыңкы өкүлдөрү ћекенин таштап кетүүгө мажбур болушту. Ёмиграци€да жүрүп …. –от, –. ћузиль, — ÷вейг, ‘. ¬ерфель, …. Ћуитпольд фашизмге каршы публицистикалык чыг-ларын жазышкан. 2-дүйн. согуштан кийин ’. ƒодерердин "Ўтрудльхофштиге, же ћельцер жана жылдар катмары" (1951), "ƒемондор" (1957), ‘. ’абектин "∆олборс минип жарышуу" (1958) романдары жазылган. »мпери€ кулагандан кийинки ј-нын тарыхына арналган √. ‘ричтин "“ашка өскөн эңгилчек" (1956), ’. ÷андын "ќттун мурасчылары" (1961) чыг-лары пайда болду. 1934-ж. жумушчу табынын фаш. реакци€ м-н болгон күрөшүн сүрөттөгөн √. «айконун " амыш арасындагы адамдар" (1956) романы окурмандар тарабынан жылуу кабыл алынды. 50-60-жылдарда таланттуу прозаиктер: ’. јйзенрайх, ‘. √умлер, ‘.  аин, акындар: ». Ѕахман, ј. ќкопенко, √.  . јртман, Ѕ. Ўмид ж. б. өсүп чыкты.

јрхитектурасы жана сүрөт искусствосу. ј-нын аймагында алгачкы коом иск-восунун ("¬иллендорфтук ¬енера", палеолит), байыркы –им мадтынын эстеликтери, о. эле о. кылымдагы роман (11-13-к. √урке ж-а

«еккаудагы чиркөөлөр) ж-а готик" (13-15-к-дагы ¬енадагы ыйык —төфан собору) стилиндеги эстеликтер сакталып калган.  айра жаралуу доорунун мад-тына (15-16-к.) шаардык имараттар, дворецтер, ј. ѕильграманын скульптуралары, Ѕ. ’убердин живописи кирет. ј. иск-восунун өнүгүүсү Ѕарокко доору (17-18-к.) м-н байланыштуу (арх-лор ». Ѕ. ‘ишер фон Ёрлах, Ћ. ’ильдебранд ашкере кооздолгон дворец, чиркөө, монастырларда курушкан; скульпторлор - Ѕ. ѕермозер, –. ƒоннер; дубалдарга түшүрүлгөн кооз чийме жазуулардан авторлору ‘. ј. ћаульберч ж. б.) 19-к-да архит-да классицизм, эклектизм сырткы параддуулук м-н алмашылат (√. «емпер,  . ’азанауэр), живописте романтикалык айкындык (…. ј.  ох, ћ. Ўвинд), сырдаштык лиризм (‘. ¬альдмюллер, ј. ѕеттенкофен,  . Ўух) м-н алмашылат. 19- 20-к-дын ортосунда "ћодерн стили" пайда болот (јрх.-лор …. ќльбрих, ќ. ¬агнер, …. ’офман, живописчи Ѕ.  лимт). јндагы архит. стилди азыркы функционализм алмаштырды (ј. Ћоз., …. ‘ранк, –. –айнер). ∆ивопись м-н графикада экспресси€ м-н фантастика (Ё. Ўиле, ќ.  окошка, ј.  убин), скульптурада абстракционизм (‘. ¬отруба) өнүгөт.

ћузыкасы. ј. музыкасынын өзгөчөлүгү калкынын көп улуттуу, мадтынын ар түркүн болушуна байланыштуу. Ёлдик мад-тты таратуучулардын өкүлү о. кылымдын башталышындагы эл кыдырып жүрүп ырдоочу ырчы, пшильмандар ж-а монахтар болгон. 15-к-да ¬ена, »нсбрукта сарай капеллалары пайда болот. 17-18-к. ¬енада чиркөө музыкасын, оратори€лык чыг-ларды, операларды жараткан итал. мектептин комп-лору (ј. „ести, Ќ. ѕорпора, ј. —альери ж. б.) жашап, эмгектенген.

17-к-дын ортосунда ¬өнада опөралык театр, 1741-ж. "Ѕургтеатр" курулуп, ¬ена опөралык иск-вонун борборунун бирине айланат. 18-к-дын орто ченинде эски ¬ена мектеби түзүлөт (√.  . ¬агензейль, ћ. ћон ж. б.). 18к-дын 2-жарымында ¬енада жашаган немец комп-лору …. √айдн, ¬. ћоцарт, Ћ. Ѕетховен негиздеген ¬ена классикалык мектеби түзүлөт. 19-кдын 1-жарымында австр. муз-да романтикалык багыттын баштоочусу ‘. Ўуберт болгон. ј.-вальстын мекени (19-к.). Ѕул жанрдын негиздөөчүлөрү …. Ћаннер ж-а Ўтраустардын үй-бүлөсү болушкан. 19-к-дын акырында - 20-к-дын алгачкы он жылында он симф. ж-а "∆ер жөнүндө ыр" симф. кантатанын автору √. ћалерге байланыштуу австр. симфонизм тарыхый өнүгүштөгү бийиктикке көтөрүлгөн. Ѕирок 30-жылдарда айрыкча, фаш. √ерм. ј-ны басып алгандан кийин (1938), ј. муз-сы начарлай баштайт.  ачан гана 1945-ж. —ов. јрми€ ¬енаны бошоткондон кийин, анын муз. иск-восу мурунку калыбына келтирилет. ¬енада (¬ена мамл. опера, "‘ольксопер",  амерный театр) ж-а √рацта опера театрлары бар.  онцерт коомунун алдында, ¬ена филармони€сынын ишмерлер коомунун алдында ж-а ¬енадагы јвстр. радиосунун алдында симф. оркестр түзүлгөн. ¬ена, «альцбург, Ѕрегенц ш-ларында муз. фестивалдар өткөрүлүп турат. “еатры. ј-нын театры 16-к-да түзүлө баштаган. ћурда өз алдынча эл кыдырып жүрүүчү өнөрпоз актЄрлордун труппалары болгон. 18-к-дын башында актер ж-а драматург …. —траницкийдин жетекчилиги м-н ¬енада биринчи стационардык улуттук театр (1712) түзүлгөн. 1741-ж. ¬енада "Ѕургтеатр" деп аталган " ороль дворенишга алдындагы театр" ачылган. Ѕул театр чыныгы ј. театр иск-восунун реалисттик салтын түзгөн актЄрлордун бүтүндөй бир муунуп тарби€лап чыгарган. 18-к-дын а€гында ¬енанын чет жакаларында "Ћеопольдштадттеатр", "…озефштадттеатр", "¬иденертеатр" ж. б. театрлар ачылган. 1870-81-жылдары "Ѕургтеатрга" реж. ‘. ƒингелыптедт жетекчилик кылып, ”. Ўекспирдин трагеди€ларынын цикли м-н Ћ. јнценгрубердин, √. »бсендин пьесаларын койгон. 19-к-да театрдын иск-водо антидемокр. тенденци€ күчөй баштагандан тартып, "Ѕургтеатрдын" ишмердүүлүгү да басаңдап кеткен. 1918-ж. реж. ж-а актер ј. ’ейне театрдын ишин кайрадан жандандырат. √итлердик оккупаци€ учурунда (1938-45) көп театрлар жабылып, "Ѕургтеатрдын" имараты кыйрайт. ј-ны —ов. јрми€ бошоткондон кийин (1945), анын улуттук мад-ты кайра өнүгө баштайт. "Ѕургтеатр" - азыр ј-нын эң көрүнүктүү театры. ¬енадагы театрлардын ичинен "…озефштадттеатр" ж-а "‘олькстеатр" белгилүү. √рац, Ћинц, »нсбрук ш-ларында театрлар бар. ћында классикалык ж-а азыркы учурдагы драматургдардын чыг-лары үзгүлтүксүз коюлуп турат.

 иносу. ј-да кинематогр. 1906жылдан баштап пайда болгон. јдегенде кыска метраждуу фильмдер коюлган. ј-лык биринчи көркөм фильм "Ѕаскычтан баскычка" (1908-ж., реж. ’. ’анус) болгон. 1920-25-жылдар ј-лык кинонун жогорулоо мезгили. Ѕул жылдары "ѕринц жана кайырчы" (1920, реж. ј.  орда), "—одом жана √оморра" (1922, реж. ћ.  ертиц) ж. б. фильмдер коюлган. 20-жылдардын ортосунан баштап, чет өлкөлүк фильмдерди алып келүү көбөйдү. јда үндүү кино чыга баштагандан тартып, көп муз. фильмдер пайда болду ("ћаскарад", 1934, реж. ¬. ‘орст; "Ёпизод" 1935, реж. ¬. –ейш). ӨЋ өƒө фаш. режим орногондон кийин (1938) ј-да кинематогр. өсүшү токтогон. 2-дүйн. согуш а€ктагандан кийин, ј-нын кинематогр. да калыбына келет. 40-50-жылдары "”зак жол" (1946, реж. Ё. ’еш), "ѕроцесс" (1948), "—оңку аракет" (1956, реж. √. ¬. ѕабст), "јкыркы көпүрө" (1954, реж. ’.  ейтнер) ж. б. фильмдер жаралат. 60-жылдарда ј-нын киносу терең кризиске учурайт. ј-нын кинематогр-сынын өсүшүнө болгон негизги тоскоол - мамл. тарабынан жардам бербегендик. ј-да кинотеатрлардын саны жылдан жылга азаюуда (1962-1285, 1973-665).

јд.: “урок ¬. ћ., ќчерки истории јвстрии, 1918-29, ћ., 1955; его же, то же 1929-38, ћ., 19.62; Ёкономическа€ географи€ зарубежных стран, ћ., 1968; Ѕелецкий Ќ. ¬., —оветский —оюз и јвстри€, ћ., 1962; јвстрийска€ новелла ’IX века, ћ., 1959; ƒрускин ћ. —, »стори€ зарубежной музыки, 3 изд., ћ., 1967.

ј¬—“–»я »Ћ»ћƒ≈– ј јƒ≈ћ»я—џ

1847-ж. ¬енада »мператордун илимдер академи€сы катары негизделген, 1918-жылдан »лим академи€сы, 1947жылдан ј. »јсы болуп аталган. ћатем., таби€т таануу илимдери ж-а филос, тарых илимдери деген эки секци€дан турат. јкадеми€нын 351 мүчөсү (1968), 100 миң томдуу китепканасы бар. ј-да "јльманах" ("Almanach"), эки сери€луу илимий эмгектердин " өрсөткүчү" ("Anzeiger"), "«аседаниелердин отчеттору" ("Sitzungsberichte"), жалпы академи€нын ж-а эки секци€нын "ƒокладдары" ("flenkschriften") басылып турат. ј¬—“–»я-¬≈Ќ√–»я - австри€-венгри€лык монархи€; 1867-ж. јвстри€ м-н ¬енгри€ны бийлеп турган таптардын келишиминен улам јвстри€ импери€сын кайра курууга багытталган дуалисттик (экиден бириккен) мамлекет. јл келишим б-ча √абсбургдар монархи€сы јвстри€ импери€сы ж-а ¬енгри€ королдугу болуп экиге бөлүнгөн. јлар ј.-¬-нын суверендүү бөлүктөрү деп таанылган. ј.-¬-ны австр. император башкарган (¬енгри€ үчүн ал король болгон), анын бийлиги јвстри€да - рейхсрат, ¬енгри€да сейм м-н формалдуу түрдө чектелген. Ѕүткүл ј.-¬. үчүн жалпы тышкы иштер, аскер ж-а деңиз, финансы минволору, јвстри€ м-н ¬енгри€нын өз алдынча мин-волору да болгон. ј.¬-нын жалпы конституци€сы болгон эмес. ј.-¬-ны түзүү м-н √абсбургдар импери€дагы улуттук-бошт. ж-а демокр. кыймылды басууга, ¬енгри€нын биротоло бөлүнүп кетүү коркунучун жок кылууга умтулган. јвстри€ м-н ¬енгри€нын үстөмдүк кылуучу таптарына та€нган ‘ранц »осифтин өкмөтү көп улуттуу ј.-¬дагы элдерди эзип турган. ј.-¬. 1918-ж. кулаган. Ѕуга ј.-¬-нын 1дүйн. согушта жеңилиши, –осси€да ”луу ќкт. соц. рев-€нын жеңип чыгышынын таасиринен жумушчу ж-а улуттук-бошт. кыймылынын жогорулашы себеп болгон. ј.-¬-нын терр€сы€да бурж. јвстри€, ¬енгри€, „ехословаки€ мамл-тери түзүлгөн, жеринин айрым бөлүктөрү ёгослави€нын, –умыни€нын, ѕолыпанын составына кирген.

ј¬—“–»яƒј√џ –≈¬ќЋё÷»я (1848 -49) - бурж.-демокр. рев-€; феодалдык абс. түзүлүш м-н көп улуттуу јвстри€ импери€съга жоюп, өз бетинче бурж. улуттук мамл-терди түзүү максатын көздөгөн. јвстри€ импери€сында жоюлбай сакталып келген феод, мамилелер капитализмдин өнүгүшүнө тоскоол кылган ж-а феод. эзүү улуттук эзүү м-н айкалышып, күчөгөндөн күчөгөн. 1847-ж. башталган экон. кризистен улам өлкөдөгү монархи€ бийлиги да са€сий кризиске учурап турган. 13-мартта ¬енада эл көтөрүлүшү башталат, ј. р-нын башында либералчыл бурж. турган, негизги кыймылдаткыч күчү элдин калың катмары (жумушчулар, кол өнөрчүлөр, студенттер, майда ж-а орто бурж.) болгон; баралына жете элек пролетариат ал рев-€да таптык ролун аңдабай, өз таламдарын кое албай калган.

Өкмөттүн отставкага чыгышы јвстри€ импери€сында бир катар ревчыл чыгууларга түрткү берген: Ѕудапештте эл көтөрүлүшү күч алып, [к. ¬енгри€дагы революци€ (1848- 49) ], рев-чыл кыймыл түш. слав€ндарда да башталган. ¬енада студенттердин куралдуу уюму - јкадеми€лык легион ж-а ш-дын ”луттук гварди€сы түзүлөт. јпрелде  оомдук коопсуздук комитети уюштурулат. 1848-ж. 25-апрелде конституци€нын долбоору жары€ланат.  онституци€ б-ча эки палата (аристократи€лык сенат ж-а депутаттар палатасы) түзүү белгиленген; жумушчулар шайлоо укугуна ээ болбой, дыйкандар феод. милдеткерликтен кутулбай калат. Ѕул жагдай калктын катуу нааразылыгын туудурат. ¬еналыктардын каршылыгын басуу максатында ”луттук гварди€нын борб. комитетин таркатуу ж-дө указ чыгарылат ж-а јкадеми€лык лешонду жоюу далала*гы болот. Ѕирок 15-майда ¬енада студенттер м-н жумушчулар контррев-чыл чараларга каршы курал көтөрүп чыгышат. Өкмөт ”луттук гварди€ны таркатуу ж-дөгү указын жоЄт. ∆умушчулар (эркектер) шайлоо укугуна ээ болуп, бир палаталуу шайланма рейхстаг түзүү ж-дө императордун указы жары€ланат. 22-июлда ¬енада ачылган рейхстагда дыйкандардын феод. милдеттенмелерден акы төлөп кутулуусу белгиленди. Ѕул шарт дыйкандардын демин суутуп, рев-€дан баш тарттырды. 19-августта коомдук жумуштардагы жумушчулардын ма€насын төмөндөтүү ж-дө указ жары€ланды. 23-августта буга нааразы жумушчулар өз алдыларынча демонстраци€ уюштурду, бирок аны бурж. улуттук гварди€ басып койду. Ѕурж-нын чыккынчылыгы мындан да көрүндү. ”шундан пайдаланган импер. бийлик јвстри€да гана эмес, бүткүл импери€дагы рев-чыл кыймылга сокку урууну чечти: ¬енгри€га аскер жөнөтүлдү, анын сейми таркатылды. Ѕуларга кыжырданган калың эл ¬енада көтөрүлүш чыгарды. 31-окт€брда ал дагы кан төгүү м-н басылды. Өлкөдө феод.-монархи€дык чөйрөнүн ж-а ири бурж-нын өкүлдөрүнөн жаңы өкмөт түзүлдү: жаңы император реакци€чыл конституци€ жары€лады, рейхстаг таратылды. ј. р. бурж-нын чыккынчылыгынан, пролетариаттын чабалдыгынан ж-а улуттук пикир келишпегендиктерден улам жеңилип калды. Ѕирок ал дыйкандардын крепостнойлук абалын жоюуга жардам кылды ж-а ө. ж-дын өнүгүшүнө, жумушчу кыймылынын өсүшүнө өбөлгө түздү.

ј¬—“–»я-»“јЋ»я —ќ√”Ў” (1848 -49)-јвстри€нын үстөмдүгүнөн бошонуу үчүн »тали€ жүргүзгөн согуш. 1848-ж. 25-мартта —ардини€ (ѕьемонт) королу јвстри€га согуш жары€лайт. »тал. бурж. ж-а король чыккынчылык кылгандыктан, итал. арми€ жеңилип калат.  ороль  арл јльберт, эл нааразы болсо да, јвстри€га Ћомбарди€ны берип, жарашуу келишимине кол коЄт. –ев-чыл толкундоолордун жогорулашынан, јвстри€га каршы согушууну талап кылган элден чочулаган король 1849-ж. 20-мартта келишимин бузуп, јвстри€га кайра согуш жары€лайт. Ѕирок 21-23-мартта пьемонт аскерлери талкаланып, келишим б-ча Ћомбарди€-¬енеци€ аймагын јвстри€нын басып алышы м-н согуш бүтөт.

ј¬—“–»я-»“јЋ»я —ќ√”Ў” (1866) -јвстри€нын үстөмдүгүнө каршы »тали€нын улуттук-бошт. согушу. »тали€дагы рев-€нын (1859-60) ж-а јвстри€-»тали€-‘ранци€ согушунун (1859) натыйжасында »тали€ жалпы жонунан бириктирилсе да, ¬енеци€ обл. јвстри€нын, –им пацанын карамагында калган. ¬енеци€ны бошотуу үчүн »тали€ согушка да€рданат: Ќаполеон Ў арага түшүп, ѕрусси€ м-н »тали€ жашыруун союз түзөт да, 1866-ж. игонда јвстри€га согуш ачат. јвстри€ согушта жеңилип, »тали€ м-н тынчтык келишимин түзүүгө мажбур болот. 3-окт€брда ¬ена тынчтык келишимин түзүп, ¬енеци€ Ќаполеон Ўгө берилет, ал аны »тали€га ө“ ө–ө“.

ј¬—“–»я-»“јЋ»я-‘–јЌ÷»я —ќ√”Ў” (1859) - ‘ранци€нын ж-а ѕьемонттун (»тали€ королдуктарынын бири) јвстри€га каршы согушу. Ѕул согушта »тали€ улуттукбоштондукка чыгууну, Ќаполеон Ў “үн. »тали€га ‘ранци€нын таасирин бекемдөөнү көздөгөн. —огуштун чыгышына жашыруун ѕломбьер келишими (1858) себеп болгон. —огуш 1859-ж. 29-апрелде ѕьемонт, ‘ранци€ аскерлеринин чабуулу м-н башталган. 4-июнда ‘ранци€ м-н —ардини€нын арми€сы ћаджентанын, 24-июнда —ольферинонун жанында жеңишке ээ болгон. —огуш »тали€дагы улуттук-бошт. кыймылын күчөткөн. Ѕул кыймыл ж-а »тали€ мамлекети күчөп кетпесин деп чочулаган Ќаполеон Ў согушту токтотуп, јвстри€ м-н ¬иллафранк келишимин түзгөн, јвстри€ Ћомбарди€дан гана баш тартып, ¬енеци€да үстөмдүгүн сактап калган. “урин "договору (1860) б-ча ‘ранци€ —авой€ны ж-а Ќиццаны алган.

ј¬—“–»яЋџ  ћ≈ “≈ѕ - буржуази€лык са€сий экономи€дагы антимаркстик субъективдик-психолога€лык багыт. јл 19-к-дын 80-жылдарында пайда болгон, көрүнүктүү өкүлдөрү: австр. экономисттер  . ћенгер, Ѕем-Ѕаверк, ‘. ¬изер. јлардын теори€сы  . ћаркстын " апталына", анын экон. илимине (эмгектик нарк теори€сына, кошумча наркка ж. б.), рев-чыл жумушчу кыймылынын өсүшүнө каршы багытталган. јлар капиталисттер алып турган пайданы жумушчулар табынын эксплуатаци€ланышынан эмес, керектөө буюмдары м-н өндүрүш каражаттарынын ортосундагы айырмадан алынат деп түгпүндүрүшөт. ј. мектеп өндүрүштүн коомдук мүнөзүнүн ролу м-н маанисин, наркты, бааны, кызмат акыны, пайданы, процентти, рентаны субъективдик-психол. жактан түшүндүрүүгө аракеттенет, бул капитализмди түбөлүк жашоочу коомдук түзүлүш дөп эсептөөгө, монополи€лык капиталдын үстөмдүгүн, анын жогорку пайда алышын жактоого алып келген.

ј¬—“–»яЋџ “ј– - улут, јвстри€нын негизги (97%) калкы. —аны 7300 миң (1973). 2 млн-дон ашык ј. чет өлкөлөрдө (»тали€да, ј Ўда ж. б.) жашайт. Ќемец тилинин жерг. диалектинде сүйлөшөт,- јдабий тили-немец тили. ƒинге сыйынган ј-дын 90% католик, калгандары - протестант.  өпчүлүгү (62%) шаарда (ө. ж-да) иштейт.  ыштактагыларынын негизги кесиби - мал чарбасы ж-а дыйканчылык. “оо р-ндорундагы ј-дын материалдык мадани€тында (үй-жай, кийим-кече, тамак-аш) олуттуу өзгөчөлүктөр сакталган.

ј¬—“–»яЌџЌ  ќћћ”Ќ»—““»  ѕј–“»я—џ (ј ѕ) -бир катар коммунисттик группалардын ж-а кружоктордун өкүлдөрү тарабынан 1918-ж. 3-но€брда ¬енадагы уюштуруу конференци€сында негизделген. ј ѕ коомду соң. кайра куруу ж-а пролет, диктатурасы үчүн күрөшүү ураанын алдыга койгон. —ов. –осси€ны ж-а ¬енгр —ов. –еспубликасын колдоп чыккан,  оммунисттик »нтернационалды түзүүгө катышкан. ј ѕнын 17-съезди (1957-ж. март) жаңы согуштун коркунучуна каршы јвстри€нын бейтараптыкты катуу сактоо са€сатын жүргүзүшү үчүн күрөшүү зарылдыгын, эмгекчилердин турмуш деңгээлин жогорулатуу, жумушчу табынын биримдигин чыңдоо, парти€лык ички демократи€ны өркүндөтүү, ревизионизмге ж-а реформизмге жол бербөө чараларын белгиледи. 1958-ж. февралда ј ѕнын конференци€сы "јвстри€нын социализмге карай жолу" деген программалык документти кабыл алды (муну 1961-ж. ј ѕнын аралашма, махизм м-н неокантчыл көз караштардын кошундусу. ј. тарыхый закон ченемдүүлүктү жокко чыгарып, социализмдин жеңишин моралдык-этикалык жактан же адамдардын духовный байланыштарынын көз карашынан түшүндүрөт, социализм элементтери капитализмдин ичинде пайда болот дөп, бурж. мамл. аппаратты талкалоонун зарылдыгын танат. ”лут маселесинде ј. марксизмден кол үзүп, "маданий-улуттук автономи€" теори€сын жактайт, пролетариатЩ улуттук топторго бөлүп, ар бир улуттун ичинде таптык карамакаршылыктарды жымсалдоону көздөйт. ¬. ». Ћенин бул теори€нын реакци€чыл маанисин ачып, австромарк-систтерди "контрреволюци€чы^ буржуази€нын малайлары" деп ашкерелеген.  өп улуттуу јвстри€-¬енгри€нын шартында австромарксисттердин бул жолу эзүүнү колдоочу __ нангерыандык улутчулдук экенин баса көрсөткөн. ј. 1-дүйн. согуштун убагында импер. согушту жактап, бурж. ата мекенди коргоо керек деп чыккан. јзыркы австромарксисттер жумушчу табынын таламдарына чыккынчылык кылып, империализмдин идеологи€сын ж-а са€сатын жактоодо.

јд.: Ћенин ¬, »., "ћаданий-улуттук" автономи€ жөнүндө, „ыг., кырг. 1-бас, 19-т., ‘р., 1956; ошонуку, ”лут маселеси боюнча сын. заметкалары, 20-т.; ошонуку, јвстри€дагы шана –осси€дагы улуттук программанын тарыхына карата, 20-т.; “уров ¬. ћ., ќт австромарксизма к современному ревизионизму, "Ќова€ и новейша€ истори€", 1958, J4i 4.

ј¬—“–ќ—Ћј¬»«ћ - чех буржуази€сынын (19-к.) јвстри€ импери€сын √абсбургдардын бийлиги астында федеративдүү мамлекетке айландыруу программасы. ј. чех ж. б. слав€н элдерине јвстри€ импери€сынын карамагында автономи€ берүүнү талап кылган. ј-дин негизги принциптери 1-жолу 1846-ж. белгиленет да, 1848- 49-жылдагы революци€ мезгилинде кеңейтилет. ј. јвстри€-¬енгри€нын рынокторун пайдаланууга кызыккан слав€н элдеринин улуттук таламына аздыр-көптүр жооп берген, бирок аны пропагандалоо кийинчерээк массаны рев-чыл улуттук көз каранды эместик үчүн күрөштөн алаксыткан. ј¬—√ќ  √ригорий јлександрович (1906-ж. т., ѕетербург) - сов. физ. географ, гл€циолог, геогр. илимд. доктору (1953). ———– »јнын мүчө-корр. (1960). 1947-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ∆ер ж-дөгү илимдер секци€сынын ќкеанологи€, атмосферанын физикасы ж-а геогр. бөлүмүнүн академиксекретарыны€ орун басары. “оо мөңгүлөрүнө стационардык байкоолор жүргүзүүнүн демилгечиси. 1956-жылиан эл аралык геофиз. жылдын прогпаммасы б~ча сов. гл€циологи€лык изилдөөнү да€рдоого ж-а жүргүзүүгө жетекчилик кылган. 1948-1952-жылда “€нь-Ўань физ. геогр. станци€сынын жетекчиси. ј-тун эмгектери “€ньЎандын азыркы муз каптоосун, мөңгүлөрдүн темп-ралык режимин изилдөөгө ж-а гл€циологи€нын жалпы маселелерине арналган. Ќегизги эмгектери: "“үштүк-„ыгыш  азакстан тоолору" (1945, авторлош), "ћөңгүлөр дөг ү муз. температурасы" (1956, ———– »јнын √еогр. ин-тунун эмгектери, 67-басылышы); "Ёңилчек мөңгүсү", "∆еңилген чокулар" китебинде ("—ов. альпинизмдин ар жылдыгы", ћ., 1952).

јд.: √ригорий јлександрович јвсюк (к 60-летию со дн€ рождени€). "»зв. јЌ ———–" сер. геогр., вып. 2, 1967; Ѕлагообразов ¬. ј., “€нь-Ўанска€ физикогеографическа€ станци€, ‘р., 1965.

ј¬“ќ... (гр. autos - өзү) - татаал сөздөрдүн (1) "өзү", "өз колу м-н иштелген" (мис, автограф, автопортрет), (2) "автоматтык түрдө" (мис, автоколлиматор, автокод), (3) "өзү кыймылга келүүчү", "өзү жүрүүчү" (мис, автомобиль, автодрезина) деген маанилерди туюндуруучу составдын бөлүгү.

ј¬“ќЅ»ќ√–ј‘»я (авто... ж-а био...-\-...графи€) - өз өмүрү ж-дөгү ба€н; мемуарга ыктаган адабий жанр. ћемуардан айырмасы: мында автор жеке өзүнүн башынан өткөргөндөрү, ой-сезимдери, көз караштары тууралуу көбүрөөк сөз кылат. ј.- дүйн. ад-ттагы байыркы жанр.  өркөм ј-га ∆. ∆. –уссо ж-а ј. ». √ерцен негиз салган. ƒүйн. классиктердин айрым чыг-лары да ј-лык мүнөздө.  ыргыз ад-тында ј. “окомбаевдин "јвтобиографи€лык фрагменттер", ј. 0смоновдун "∆азуучулук ба€ным" дегендери ушу жанрга тиешелүү. ћ. Ёлебаевдин "”зак жолу" да ј-лык белгилерге ээ. јр кандай кишинин өз таржымалын кыскача ба€ндап жазышы да ј. деп аталат.

ј¬“ќЅЋќ »–ќ¬ ј, автоматтык блокировка-1) темир жолд о: жакындап келе жаткан поезддин таасири астында автоматтык түрдө иштөөчү светофорлор м-н поезддердин кыймылын жөнгө салуучу автоматтык система. ј. поезддердин коопсуз өтүшүнө шарт түзөт. “епловоз жүрүүчү жолдо - турактуу токтун, электровоз жүргөн жолдо өзгөрүлмө токтун ј-сы пайдаланылат. 2) јвтоматтык к а т а р д а-авари€дан сактоо үчүн объектинин иштөө тартмбиж автоматтык өзгөртүүчү автоматтык түзүлүштөрдүн бирикмеси. ћис, станоктордун автоматтык катарынан бир станоктун иштөө тартиби бузулса, ј. ал катардын ишин дароо токтотот.

ј¬“ќЅ”— - тогуз ж-а андан көп жүргүнчүнү ташууга арналган коомдук пайдалануудагы автомобиль. јл шаардык, шаар айланасындагы, шаар аралык (туристтик), жерг. катташуудагы ж-а жалпыга арналган ј. болуп бөлүнөт.

ј-тун кузову вагон тибинде иштелет. јнын астыңкы негизине кыймылдаткыч, кыймыл оерүү кутусу, алдыңкы ж-а арткы октор бекитилет.  ыймылдаткыч ј-тун алдына, ортосуна ж-а артына орнотулат.

јд.: ѕлеханов ». ѕ., “ехнико-эксплуатационные требовани€ к автобусам, ћ., 1967.

ј¬“ќ¬ќ «јЋ - шаар аралык катнаштарында автобус жөнөөчү ж-а жетип токтоочу жерлерде жүргүнчүлөрдү тейлөөгө арналган курулуш комплекси. јр бир саатта автобустарды кабыл алып, жөнөтүшүнө жараша ј. I, II ж-а Ў класстарга бөлүнөт. I класстагы ј. көбүнчө жүргүнчүлөрү арбын ири шаарларда курулуп, атайын белгилүү параметрлер б-ча долбоорлонот; II ж-а Ў класстагы ј. типтүү долбоорлор б-ча курулат. ј-дын карамагында жүргүнчүлөрдү тейлөөчү имарат, транш, ички терр-€ ж-а вокзал алдындагы а€нтчасы болот. »маратта билет кассалары бар зал, балалуу жүргүнчүлөр жайланышчу, жүк сакталуучу, кызматтык (диспетчердик, админ. ж. б.) бөлмөлөр жайгаштырылат. “ранш, ички терр€да перрондор, автобус жөнөгөнчө токтоочу а€нтча ж. б. орундар жасалат. јвтобустардын келип-кетиши тууралуу кабарлар жарык сигналдары ж-а радио аркылуу берилип турат. Ўарты ылайык келген жерлерде биргелештирилген темир жол-автобус, дары€-автобус вокзалдары курулат.

ј¬“ќ√≈Ќ≈« (авто... ж-а гр. genesis- пайда болуу)-организмдердин эволюци€сын ички факторлордун гана таасири м-н түшүндүрүүгө аракеттенген биологи€дагы идеалисттик багыт. ∆. Ѕ. Ћамарктын теори€сында ј-дин элементтери болгон. ј. иде€сын зоологдор  . Ѕэр, ј.  Єллинкер, Ћ. —. Ѕерг, ботаник  . Ќегели, —. ».  оржинский, палеонтолог Ё.  оп ж. б. өнүктүрүшкөн. ј-ди „. ƒарвин, ј. ¬ейсман,  . ј. “имир€зев, ј. Ќ. —еверцев ж. б. дарвинист-биологдор катуу сынга алышкан.

ј¬“ќ√≈Ќ≈–ј“ќ–, к. √енератор.

ј¬“ќ√–ј‘ (авто... ж-а ...граф) - 1. јвтордун өз колу м-н жазганы же койгон колу. 2. јвтордук кол жазма. ј. чыг-нын чыныгы (туура деп табылган) кол жазмасы экенин аныктоочу негизги булак ж-а жазуучунун, окумуштуунун, көрүнүктүү ишмердин чыг-ларын изилдөөдө баалуу материал болуп эсептелет. ———–де  . ћаркстын, ‘. Ёнгельстин, ¬. ». Ћениндин ж-а  ѕ——тин бир катар жетекчи ишмерлеринин кол жазмалары  ѕ—— Ѕ нын алдындагы марксизм-ленинизм ин-тунун Ѕорб. партархивинде, жазуучулардын көптөгөн ј-тары ———–дин музейлеринде ж-а китепканаларында сакталат.

ј¬“ќƒ≈«”—“јЌќ¬ ј - имарат м-н территори€ны дезинфекци€лоо, дезинсекци€лоо үчүн колдонулуучу машина. ———–де чыгарылуучу ƒ” -2 установкасы жүк автомапшналарынын (√ј«-51ј) шассисине орнотулат. ƒ” 2 установкасынын цистернасы, эки челек-резервуары, трубопровод системалары, аэрозоль чачкычтары, ысыткыч казаны, шлангдары, аспап салынуучу €щиктери, тейлөөчү кишилер үчүн кошумча кабинасы болот. ÷истернаны толтуруу, дары чачуу автомашинанын кыймылдаткычы аркылуу жүргүзүлөт.  ыргызстанда көбүнчө ƒ” -2 установкасы колдонулат.

ј¬“ќƒ»—ѕ≈“„≈– (авто... ж-а англ. dispatcher -- жөндөгүч)- диспетчердин ишин жарым-жартылай же толук бойдон автоматтык түрдө аткаруучу түзүлүш, ј-дин милдетине төмөнкүлөр кирет: башкарылуучу процесстин жүрүшү ж-дөгү маалыматты чогултуу; эсептөө ж-а логикалык операци€ларды жүргүзүү; өндүрүштү башкаруунун ыңгайлуу багытын иштеп чыгуу; кабыл алган чечимдерди иш жүзүнө ашыра турган башкаруучу таасирлерди же командаларды берүү. ј. м-н башкаруунун эки баскычы бар: т өм ө н к ү с ү - "кеңеш берүү" режими, мында башкаруучу асептегич машина, (ЅЁћ) оперативдүү планды түзөт, бирок аны диспетчер аткарат; жогоркусу - автоматтык режим, мында тескери байланышы бар ЅЁћ жалаң гана план түзбөстөн, аны текшерип, иш жүзүнө ашырат.

ј¬“ќƒ–≈«»Ќј (авто... ж-а нем. Draisine - немец ойлоп тапкычы Draise атынан) - ичинен куймө пыймылдаткычтын жардамы м-н рельстүү жолдо өзү жүрүүчү вагон. ј. жол оңдоо иштеринде жумушчуларды, материалдарды, механизмдерди ж-а аспаптарды ташуу үчүн колдонулат. ј-лар жүргүнчүлөрдү ж-а жүк ташуучу, салмагы б-ча жеңил (300 кг га чейин) ж-а оор (50 т га чейин) болуп бөлүнөт.

ј¬“ќƒ–ќћ [авто (мобиль) ж-а гр. dromos - мелдешүүчү жер] - автомобилдик жарыштардын мелдешип өткөрүүчү ж-а автомобиль сынай турган атайын жасалган аймак. ј-дун уз. 3-10 км, туурасы 10-18 м болот. ј-дор 20-к-дын башынан эле курула баштаган. Ѕуга автомоб. ө. ж-нын ылдам өнүгүшү түрткү болду. ћындай аймактын курулуш комплексинө трибуна, фигуралык айдоодон мелдеш өткөрүүчү а€нтча, автомобилдерди тех. жактан тейлөөчү имарат, гараж ж. б. кирет.

ј¬“ќ Ћј¬ (авто... ж-а лат. clavis - ачкыч) - жогорку басымда ж-а ысытуу м-н түрдүү процесстерди жүргүзүүгө ылайыкталган аппарат. ј. айлануучу, термелүүчү, горизонттук, вертикалдуу ж-а колонналуу болуп бөлүнөт да, туюк же ачылма капкактуу идиш түрүндө болот. «арылдыгына жараша мех., электромагниттик, пневматикалык аралаштыргыч ж-а басымды, темп-раны, суюктуктун деңгээлин өлчөп жөнгө салуучу текшерүү өлчөө приборлору м-н жабдылат. ј-дын сыйымд. 10-f-108 см3 ге чейин жетип, 150 ћн/м* тв чейинки басымда ж-а 500∞— темп-рада иштөөгө ылайыкталган. ј. хими€, резина, консерва ө. ж-да, гидрометаллурги€да, медицинада, курулуш материалдар өндүрүшүндө колдонулат.

ј¬“ќ Ћј¬ (медицинада) - жогорку басымдагы ысык буу аркылуу микроорганизмден тазартуучу аппарат. ј. хирурги€лык аспаптарды, операци€га кийилүүчү халаттарды, жараттарды таңуучу материалдарды, о. эле микробдор өстүрүлө турган азыктарды микробдордон тазартууда, микробдорду өлтүрүүдө кеңири колдонулат. ј-дын негизги бөлүгү керектүү басым ж-а темп-радагы бууну алуучу жылчыксыз жабылган суу-буу камерасынан, анын ичине орнотулган тазалануучу буюмдарды салуучу зы€нсыздандыруучу камерадан турат (к. сүрөт). —ырткы камерадагы суунун буусу бул камералардын ортосу м-н көтөрүлүп, ички камеранын жогорку кырындагы тешиктер аркылуу тазалануучу материалдарга өтөт. ј-дын бир жерге орнотулган ж-а көчмө түрлөрү бар.

ј¬“ќ ќƒ - программалоонун жөнөкөй тили. 1:1 түрүндөгү ј. кеңири таралган, анда тилдин негизги элементи цифралуу эсептегич машинанын (÷Ёћ) тилине которгондо, өзүнчө командага айланат. Ёсептегич машинанын командаларынын система" сында мүмкүн болгон ар кандай программаны 1:1 түрүндөгү ј-дун жардамы м-н түзүүгө болот. 1:1 түрүндөгү ј. м-н программалоо ÷Ёћ тилинде программалоого окшош, ыңгайлуу ж-а ишти үч эсе дээрлик тездетет. ј-го берилген алгоритм программа-трансл€тордун жардамы м-н ÷Ёћ программасына айландырылат. јвтоматтык программалоонун көп системасында программалоонун башка тилинен ÷Ёћ кодуна которгондо, ј. орто аралык тилдин милдетин аткарат.

ј¬“ќ ќЋЋ»ћј“ќ– (авто... ж-а лат. collineo - түз багыттайм) - бурчту так өлчөөчү өтө сезгич оптика-механикалык прибор. јл объективден ж-а күзгүдөн турат. ќбъективден өткөн нур күзгүлүү бетке чагылып, объективге кайра келет да, нерсенин так сүрөттөлүшүн берет. ј. багыттоочулардын (станокто) тегиз ж-а түз экендигин текшерүү, бурчтарды өлчөө ж-а салыштыруу үчүн колдонулат. ј¬“ќЋ»«, аутолиз (авто... ж-а гр. lysis - ажыроо, чирүү) - өсүмдүктөр, жаныбарлар ж-а микроорганизмдердин ткандарынын өзүнөн-өзү эрипш.

ј. кезинде клеткадагы гидролиттик ферменттердин таасиринен андагы белоктор, углеводдор, майлар ажырайт. ќрганизмдин эскирген ткандарынын ажырашы, өлүктүн чириши - ј-дин натыйжасы. ј. чай ж-а тамеки жалбырактарын өндүрүштө ферменттөөдө, тоютту силостоодо, ачытууда кеңири колдонулат, к. јчуу.

ј¬“ќћј“ (гр. automatos - өзү аракетке келүүчү) - 1) материалды, энерги€ны, информаци€ны кабыл алуу, өзгөртүү ж-а пайдалануу процесстерин берилген программа б-ча адамды тикеден-тике катыштырбай аткаруучу механизмдер м-н түзүлүштөрдүн (электрондук, электрдик, пневматикалык, гидравликалык) системасы. ј-тын түзүлүшү, татаалдыгы, иштөө принциптери анын аткара турган кыймыл аракеттери м-н аныкталат. ј. төхнол., энергет., трансп., турмуш тиричилигине керектелүүчү, эсептөөчү ж-а эсептеп чыгаруучу, аскердик болуп бөлүнөт. ј-тын айрым түрлөрү байыркы доордо эле жасалган, алар жөнөкөй, мех. оюнчуктар болгондуктан, тиричиликте пайдасы тийген эмес. ѕружиналуу (ѕ. ’енлейн, √ермани€, 16-к.) ж-а ма€тниктүү (’. √юйгенс, √олланди€, 1657) сааттардын пайда болушу мех. ј-тардын өркүндөшүнө түрткү берген. 18-19-к-дагы өндүрүштүн өркүндөшү, эмгек куралдарына ж-а адамга коюлган талаптардын жогорулашы ј-тарды өндүрүштө пайдаланууга алып келди. Ёлектротехниканын өнүгүшү (электрдик байланышта, транспортто, аскер ишинде, ө. ж-да колдонулушу) электрдик ј-тардын негизин түзгөн бир топ ачылыштарга ж-а ойлоп табууларга жол ачты. 20-к-да илим ж-а техниканын өсүшү илимдин электроника, кибернетика сы€ктуу жаңы тармактарын пайда кылды ж-а электрондук ј-тарды (электрондук реледен тартып, электрондук эсептегич машинага чейин) түзүүгө мүмкүндүк берди. ј. кандайдыр бир ишти аткаруучу механизмден текшерүү, эсептөө, жөндөө ж-а башкаруу милдеттерин аткаруучу татаал ј-тык түзүлүштөргө айланды. ѕайдаланылган энерги€нын түрүнө жараша ј-тар мех., гидравликалык, пневматикалык, электрдик (электрондук), комплекстүү (пневмоэлектрдик) болуп бөлүнөт. јзыркы ј-тар энерги€ ж-а материалдардан тышкары информаци€ны кабыл алып, өзгөртүп, иштеп чыгат, б. а.,ј-тын иштеши үчүн информаци€ чоң мааниге ээ. ј. аткаруучу бардык жумушчу ж-а жардамчы операци€лардын удаалаштыгы жумуш циклин түзөт. ∆умуш циклин аткарууга адамдын жардамы зарыл болгон ј-тык түзүлүш жарым автомат деп аталат. ∆умуш цикли аналог ж-а цифра түрүндө берилген информаци€луу программа м-н аныкталат. ѕрограммасы аналогдуу түрдө берилген ј-тын түзүлүшү программага көз каранды ж-а пайдалануу диапазону тар болот. ј-тын ишин цифра түрүндө берүү анын түзүлүшү ж-а конструкци€сы м-н байланышсыз болуп, ј-тын универсалдуулугуна алып келет. јзыркы кезде ? эске тутуу касиети бар ж-а өз ишинин тажрыйбасын корутундулап, ишти оптималдык жол м-н аткаруучу ј-тар терең изилденүүдө ж-а таралууда. 2)  ибернетиканын негизги түшүнүктөрүнүн бири - дискреттүү информаци€ны дискреттүү убакыттык такттар м-н кайра иштетүүчү тех. же биол. системанын абстракттуу модели. _ јв.: ‘ е л ь д б а у м ј. ј., ќсновы теории оптимальных автоматических систем, ћ., 1963; »ванов —. ћ., „еловек среди автоматов, ћ., 1969.

ј¬“ќћј“»«ћ - 1) физиологи €да сырткы козгогуч таасир кылбаса деле органдын же айрым клеткалардын ритмдүү, мезгилдүү же мезгилсиз иштөөгө жарамдуулугу. ћис, ичегинин жыйрылуусу, жүрөктүн кагышы, өсүмдүк клеткаларында протоплазманын кыймылы ж. б. ј-ге клеткаларда зат алмашуу процессинин циклдүүлүгү ж-а нерв клеткаларынын иштеши себеп болот. ј-дин башка түрлөрү шарттуу рефлекстин бекемделишинен келип чыгат. ћис, басканда, буттун ж-а кээ бир булчуңдардын кыймылы. 2) ѕсихологи€д а - акыл-ой контролдобой жасалган кыймыл-аракет.  ыймыл-аракет өнөкөткө айланган адамдын нерв, булчуң эт жумушун жеңилдетет, күчүн үнөмдөп, чарчап-чаалыгууну басаңдатат. јдам адеп машинаны же станокту иштеткенде, аны башкаруу эрежелерин дайым оюнда тутат. ”шул эрежелерди бузбай кайта-кайта иштей берип, анын кыймылы өнөкөт кыймылга айланат.

ј¬“ќћј“» ј (гр. automatos - өзү аракеттенүүчү) - түздөн-түз адам катышпай иштей турган техникалык процесстерди башкаруучу системалардын теори€сын ж-а түзүү принциптерин камтыган илим м-н техниканын тармагы. . “ехниканын өзүнчө тармагы катары ј. дүйнөлүк энергет. 2-конференци€да (1930, Ѕерлин) кабыл алынган. јвтоматтык жөндөө теори€сынын классикалык негизин түзгөн ƒж.  . ћаксвеллдин (1868), ». ј. ¬ышнеградскийдин (1872- 1878), ј. —тодоланын (1899) эмгектеринин натыйжасында гана ј. илими пайда болду. ј-нын өсүшү теори€лык механикага, электр тизмектеринин ж-а системаларынын теори€сына негизделип, ал буу казандарынын басымын, буу машиналарынын поршенинин жүрүшүн жөндөөгө, станок-автоматтардын, ј“—тын, релелик сактоо түзүлүштөрүнүн ишин башкарууга байланыштуу маселелерди чечет. ”шуга ылайык ј-нын тех. каражаттары иштелип чыгарылды (к. јвтоматташтыр уунун тех. каражаттары). »лим м-н техниканын бардык тармагынын өнүгүшү автоматтык башкаруу техникасынын өсүшүнө көмөкчү болду. ј-нын азыркы абалы эл чарбасында автоматтык башкаруучу түзүлүштөрдү колдонуу, өндүрүштө айрым агрегаттарды автоматташтыруудан цехтерди ж-а заводдорду комплекстүү автоматташтырууга өтүү м-н мүнөздөлөт. ј. бири биринен алыс турган объектилерди бир системага бириктирет. ћында автоматтык башкаруучу түзүлүштөр телемеханиканын каражаттары м-н байланыштырылат. Ѕайланыш каражаттары, башкаруучу түзүлүштөр ж-а башкарылуучу объектилер биригип, телеавтоматика системасын түзөт (к. “елемеханика). Ѕуга чейин автоматтык жөндөөнүн теори€сы түзүлсө, азыр ј-нын бардык теори€лык аспекттерин бириктирген автоматтык башкаруунун жалпыланган теори€сы түзүлүп жатат.

јд.: јвтоматизаци€ производства и промышленна€ электроника (Ёнциклопеди€ современной техники), т. 1-4, ћ., 1962- 65.

ј¬“ќћј“» ј »Ќ—“»“”“”  ырг. ——– »јнын - башкаруунун теори€лык маселелерин иштеп чыгуучу ил. из. институту. ј. и. энергет. ж-а суу чарба ин-тунун автоматика лаборатори€сынын негизинде 1960-ж.  ыргыз ——– »јЌџЌ алдында ачылган. »н-ттун ишинин негизги багыттары: автоматика өлчөө түзүлүштөрүн куруунун илимий негиздерин ж-а методдорун иштеп чыгуу; эсептегич машиналарды колдонуп, ирригаци€ ж-а ө. ж-нын өндүрүштүк процесстерин автоматтык башкаруу системаларынын теори€сын түзүү; бургулоо техникасын комплекстүү механикалаштыруу ж-а автоматташтыруу. »лимий кадрларды да€рдоо үчүн ин-ттун алдында аспирантура бар. »н-т өз ишин өлкөбүздүн башка ил. из. ј. и. ж-а республикабыздын ө. ж. ишканалары м-н тыгыз байланышта жүргүзөт.

ј¬“ќћј“-—”√ј–√џ„ - мал сугаруу үчүн пайдаланылуучу жасалга. ј.-стын эки чөйчөгү, рычагы, клапаны ж. б. тетиктери бар. ћал тумшугу м-н рычагды түрткөндө, клапандын пружинасы кысылып, суу өткөрүүчү жылчык ачылат да, чөйчөккө суу куюлат. ћал башын көтөргөндө, пружина бошоп, клапан мурдагы калыбына келип, суу акпай калат. јл көбүнчө уй ж-а чочко чарбасында колдонулуп, күч эмгегин жеңилдетүүдө.

ј¬“ќћј““ј– “≈ќ–»я—џ - теори€лык кибернетиканын дискреттик информаци€нын өзгөрткүчтөрүн изилдөөчү бөлүгү. »нформаци€ны өзгөртүү деген автоматтын кириш алфавитинин удаалаштыгын анын чыгыш алфавитинин удаалаштыгына айландыруучу операци€. ј. т. эсептегич машиналарды долборлоо практикасынын талаптарына ылайык биол., экон, ж. б. системаларда информаци€ларды иштеп чыгуу процесстеринин матем. моделдерин түзүүгө байланыштуу келип чыккан. ј. т-да матем. логика, ыктымалдык теори€сы, комбинаторика ж-а графтар теори€сы кеңири колдонулат. ј. т-нын негизги түшүнүктөрү - абстракттуу автомат ж-а автоматтардын композици€сы. ј. т. абстракттуу алгебр., структуралык, ыктымалдуулук болун бөлүнөт.

јд.: √лушков ¬. ћ., —интез цифровых автоматов, ћ., 1962;   о б р и н с к и й Ќ. ≈., “ р а х т е н б р о т Ѕ. ј., ¬ведение в теорию конечных автоматов, Ёƒ., 1962; Ћогика. јвтоматы. јлгоритмы, id., 1963; √ и л я ј., ¬ведение в теорию конечных автоматов (пер. с англ.), ћ., 1966.

ј¬“ќћј““јЎ“џ–”” ƒј–ј∆ј—џ - машинаны же өндүрүштү автоматташтыруунун деңгээлин мүнөздөөчү коэффициент. ћашинаны ј. д. циклдик, жумушчу ж-а эксплуатаци€лык болуп бөлүнөт. ÷иклдик ј. д.  ц-аг*= taetftu if авт - машинанын иштөө убакыты; *ч-циклдын убакыты), жумушчу ј. д. яж-а- = “шт-“к1“шт (“шт-ишти уюштуруу ж-а эс алууга кеткен убакытты эсептебегенде, машинада бир буюмду жасоого кеткен убакыт; √# - машинаны тейлөөчү жумушчунун бир тетикти кол м-н иштөөгө кеткен убакыт), эксплуатаци€лык ј. д. R3a=^aem\Ts формуласы (Ztaem - машинанын иштөө убактысынын суммасы; “э - машинанын эсептелген эксплуатаци€лык иштөө убактысы) м-н аныкталат. Өндүрүштү ј. д. жалпы ж-а комплекстүү болуп бөлүнөт. ∆алпы ј. д. яаӨ~^авт1^ (Nавт - автоматташтырылган жабдуулардын саны; N - жабдуулардын жалпы саны), комплекстүү ј. д. яав~ =ЌаетӨ lN (ћавтӨ - автоматтык катарга киргизилген машинанын саны) формуласы м-н аныкталат.

ј¬“ќћј““јЎ“џ–””Ќ”Ќ “≈’Ќ» јЋџ   ј–ј∆ј““ј–џ - технол. процесстин параметрлеринин өзгөрүшү ж-дө текшерүүчү информаци€ны алуу, берүү, өзгөртүү ж-а сактоо, аны программалык информаци€ м-н салыштыруу ж-а буйрук информаци€сын түзүү, буйрук информаци€сын берүү ж-а аны технол. процесске таасир берүү үчүн колдонуу иштерин аткаруучу приборлор ж-а түзүлүштөр. Ѕул иштер информаци€ кандайдыр бир физ. чоңдук (параметр) сигнал м-н шарттуу байланышта болгондо гана аткарылат. јвтоматтык башкаруу системасы үчүн сигнал катары энергет. (электр энерги€сы, кысылган газдын же суюктуктун энерги€сы, мех. энерги€) параметр алынат. —игналдар үзгүлтүксүз (чыңалуу, ток, жыштык, фаза, басым, момент, ылдамдык, сызыктуу жылыш) ж-а импульс түрүндө (чыңалуунун же токтун амплитудасы, импульстун узактыгы, импульстун жыштыгы) болот. »нформаци€ны алууда, берүүдө, өзгөртүүдө, салыштырууда ж-а колдонууда сигналдар м-н бир топ операци€ларды жүргүзүүгө туура келет. ќпераци€лар автоматтык аппараттардын элементтери м-н аткарылат. Ёлемент - сигнал м-н белгилүү бир операци€ны аткаруучу жөнөкөй €чейка.  ээ бир учурларда сигналдар м-н бир топ операци€ны жүргүзүүгө жөндөмдүү айкалыштырылган элементтер жасалат. Ѕир нече элементтин схемалык же схема-конструкци€лык биригиши автоматтык түзүлүштү берет. ќпераци€ларды текшерүү, башкаруу же технол. процесстин параметрлерин жөнгө салуу үчүн, автоматтык түзүлүштөр система кылып бириктирилет. јвтоматтык түзүлүштөрдүн системасынын негизги түрлөрү булар: 1) текшерүүнүн автоматтык системасы; 2) башкаруунун автоматтык системасы; 3) текшерүү информаци€сын алуучу, аны иштетүүчү ж-а программа м-н салыштырып технол. процеестө таасир берүүчү командалык информаци€ны түзүүчү түзүлүштөрү бар автоматтык ∆өЌƒөө системасы;

4) текшерүүнүн телемех. системасы;

5) башкаруунун телемех. системасы;

6) текшерүүнүн ж-а башкаруунун телеавтоматтык системасы; 7) ∆өЌƒөөнүн телеавтоматтык системасы. “екшерүүчү информаци€ны берүүчү каражаттар билдиргичтен алынган сигналды өткөрүүчү байланыш лини€сынан, сигналдарды берүүгө ылайыктуу формага келтирүүчү өзгөрткүчтөрдөн турат. »нформаци€ны иштетүүчү ж-а буйрук сигналдарын пайда кылуучу каражаттарга текшерилүүчү параметрлерди көрсөтүүчү, каттоочу, сигналдардын формасын өзгөртүүчү, ж. б. түзүлүштөр кирет.  өп учурда ар түрдүү сигналдарды чогуу колдонуучу айкалыштырылган системаларды түзүүгө туура келет.

јќ.: јвтоматизаци€ производства и промышленна€ электроника (Ёнциклопеди€ современной техники), т. 1-4, ћ., 1962- 65.'

ј¬“ќћј““џ  ЅјЎ ј–”” (т е хн и к а д а) - башкаруучу объектини адам тикеден-тике катышпай иштетүүгө ж-а анын ишин жакшыртууга багытталган аракеттердин жыйындысы. ј. б. тех. системаларда көп информаци€ны аз убакытта кайра иштеп чыгуу зарылдыгына байланыштуу, адам иштей албаган операци€ларды аткаруу ж-а эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн, кол жетпеген ж-а опурталдуу шарттарда иштөөчү системаларды башкаруу үчүн кеңири колдонулат.

Ѕашкаруучу түзүлүш м-н башкарылуучу объект биригип автоматтык башкаруу системасын (ABC) түзөт. ABC өндүрүштүк комплекстин составында иштейт. “ех. кеңири колдонууга жетишкен биринчи ABC ƒж. ”аттын буу машинасында коюлган борбордон четтеөчү жөндөгүчү бар автоматтык жөндөө системасы болгон. Ѕуу машиналарынын, турбипалардын ж-а ичинен күймө кыймылдаткычтардын улам жакшырышы ар түрдүү мех. жөндөөчү системалардын ж-а түзүлүштөрдүн пайда болушуна түрткү берди. ј, б-нун жаңы этабы ага автоматиканын ж-а телемеханиканын электрондук элементтерин киргизүү м-н мүнөздөлдү. ABC башкаруу максатына, башкаруу контурунун түрүнө ж-а сигналдарды берүү ыкмаларына жараша бөлүнөт. јдегенде ј¬—ка. башкарылуучу чоңдуктардын убакыт

ичинде берилген закон б-ча өзгөрүшүн камсыз кылуу милдети коюлган. Ѕул класстагы автоматтык жөндөө системаларына (ј∆—) башкарылуучу чоңдуктардын маанисин туруктуу кармап туруучу системалар; башкарылуучу чоңдукту берилген программа б-ча өзгөртүүчү программалуу башкаруу системалары; башкаруу программасы белгисиз ээрчим е системалар кирет.  ийин башкаруунун максаты системаны мүнөздөөчү сапаттык көрсөткүчтөр (өндүрүмдүүлүгү, кайталоонун тактыгы ж. б.) м-н байланыштырыла баштады. ћына ушуга байланыштуу өзү ылайыкта л у у ч у системалар иштелип чыкты. јлар башкаруунун принцибинө жараша айырмаланат: өзү күүлөн ү ү ч ү (самонастраивающа€) системаларда башкарылуучу чоңдуктар жогорку мааниге жетмейинче, башкаруучу түзүлүштүн параметрлери өзгөрүлө берет, ал эми өзү уюшулуучу системаларда ушул эле максатта анын структурасы да өзгөрүлүп турат. Ѕашкаруу тажрыйбасын талдоонун негизинде иштөө алгоритмин улам жакшыртып туруучу өзү үйрөнүүчү системалардын мүмкүнчүлүктөрү чоң.

јбал бузуучу таасирлерди компенсаци€лоо жолу б-ча ABC ачык ж-а туюк болуп бөлүнөт. јчык ABCJSL башкарылуучу объектинин абалы ж-дөгү информаци€ башкаруучу түзүлүшкө берилбестен эле абал бузуучу негизги таасир Єлчөнүп ж-а компенсаци€ланып турат. “уюк јЅ—ч& жөндөө жөндөлүүчү чоңдуктун кыйшаюсу б-ча жүргүзүлөт. Ѕашкарылуучу объект ж-а башкаруучу түзүлүш б-ча өтүгүчү сигналдардын тизмеги туюк контурду түзөт (к. схема). Ѕашкарылуучу чоңдуктун кыйшаюусу тескери байланыш аркылуу комненсаци€ланат.  ыйшаюу ж-а абал бузуучу таасир б-ча башкаруу принциптерин бириктирип айкалыштырылган системаны түзүүгө болот. —игналдардын формасы б-ча јЅ— дискреттүү ж-а үзгүлтүксүз болуп бөлүнөт. ј. б-нун түзүлүштөрүн синтездөө ж-а башкарылуучу системалардагы процесстерди талдоо маселелери - автоматтык башкаруу теори€сынын милдети.

јвтоматтык башкаруу теори€сы (ј¬“) ј. б. системасын түзүү принциптерин ж-а аларда өтүп жаткан процесстердин закон ченемдүүлүктөрүн изилдейт. јдегенде ј¬“ автоматтык жөндөө теори€сы (ј∆“) катары өнүгүп, тех. механиканын бир бөлүгү болгон. јкыркы жылдарда ј∆“ организмдердеги ж-а экон. системалардагы башкаруу проблемалары м-н тех. системалардагы башкаруу процесстеринин жалдылыгын түшүнүүгө мүмкүндүк берди. ”шуга байланыштуу анын максаттары м-н методдору татаалдан, ј∆“ "јвтоматтык башкаруу теори€сы" деп аталды. ј¬“ объектинин берилген абалын туруктуу деңгээлде кармап туруу маселесин изилдейт. јЅ“це бул маселе организмдерге ж-а экон. уюмдарга тийиштүү адаптаци€ проблемасынын бир бөлүгү катары каралат. “ехникада ^4Ѕ√нин негизги проблемасы - јЅ—тж€ синтези ж-а анализи. јйтылган проблеманы чечүү Ћб—тин динамикалык касиеттерин изилдөөнү талап кылат. Ѕул үчүн динамикалык процесс учурунда системанын абалы дифференциалдык тецдемелер м-н жазылат. јЅ—тжк динамикалык режимин талдоо, анын ишке жөндөмдүүлүгүн ж-а тактыгын аныктайт. јЅ—т€€ ишке жөндөмдүүлүгүн үн зарыл шарты - анын туруктуулугу. —истеманын туруктуулугун изилдөө үчүн атайын критерийлер иштелип чыккан. —истеманын туруктуулугу анын параметрлерин ж-а структурасын өзгөртүү м-н жетишилет. јЅ—тшв. негизги сапаттык көрсөткүчтөрү: статикалык, динамикалык каталар ж-а жөндөөнүн убактысы. Ѕул көрсөткүчтөр башкарылуучу чоңдуктардын өтмө процесс учурунда анык өзгөрүшү м-н талаптагыдай өзгөрүүсүн салыштыруу аркылуу аныкталат.

јд.: “еори€ автоматического регулировани€, под ред. ¬. ¬. —олодовникова, кн. 1, ћ., 1967.

ј¬“ќћј““џ  ЅќЋќ“ - составында күкүрт м-н фосфору көбүрөөк, кесүүчү станок-автоматтарда тетиктерди да€рдоого арналган болот. ј. б-тун составында 0,08-0,45% көмүртек, 0,15-0,35% кремний, 0,6-1,55% марганец, 0,08-0,30% күкүрт, 0,05-0,16% фосфор болгон түрү чыгарылат. —оставында күкүрт көбүрөөк болгондо, андан жасалган тетикти жонуп-кыруу жеңил болот. ј. б-тун ийилгичтига ж-а чоюлгучтугу кадимки көмүртектүү болотторго салыштырганда начарыраак, б. а. морт келет. ј. б-тон да€рдалган тетиктер терми€лык иштетүүсүз пайдалангандыктан, алардан бөрктүү ж-а сайлуу бурамалар, автомобиль м-н приборлордун кээ бир тетиктери жасалат.

ј¬“ќћј““џ  ∆ӨЌƒӨ√Ү„ - жөндөлүүчү объектинин чыгышындагы чоңдукту автоматтык түрдө жөндөө үчүн колдонулуучу түзүлүштөрдүн комплекси. ј. ж. жөндөлүүчү объектинин чыгышына ж-а жөндөөчү органдын киришине кошулуп, жөндөө системасынын башкы тескери байланышын түзөт.  олдонулушу б-ча ј. ж-түн элементтери сезгич, берип тургуч, салыштыруучу, күчөтүүчү, башкаруучу ж-а аткаруучу болуп бөлүнөт. —езгич же өлчөгүч элемент объектинин чыгышына кошулуп, жөндөлүүчү х чоңдугун өлчөйт. Ѕерип тургуч элементтин жардамы м-н ј. ж. өзгөртпөй кармап тура турган хо чоңдугунун мааниси берилет. — алыштыруучу элемент жөндөлүүчү чоңдуктун өзүнүн берилген маанисинен айырмасын \х=ха-х аныктайт. Ѕашкаруучу эсептегич элемент г/о=/— ƒ#, х', х", ..., ж<т), f Axdt, ..., (/...) закону б-ча өзгөруүчү жөндөөчү таасирди пайда кылат.  үчөтүүчү элемент башкаруучу элементтин чыгыш чоңдугун аткаруучу элементти иштете тургандай мааниге жеткирет.

ј¬“ќћј““џ  ∆ӨЌƒӨӨ - технологи€лык процессти мүнөздөөчү берилген чоңдукту өзгөртпөй кармап туруу же аны адамдын тикеден-тике катышуусуз белгилүү закон б-ча өзгөртүү жолу. ј. ж. жөндөлүүчү объектинин абалын өлчөп, анын жөндөөчү бөлүгүнө таасир берүү м-н ∆үргүзүлөт. Ѕул үчүн жөндөлө турган установкага жөндөгүч туташтырылат (к. јвтоматтык жөндөгуч). ј. ж-нүн негизги принциптери: а) кыйшаюу б-ча жөндөө (ѕолзунов-”аттын принциби); б) жүк б-ча жөндөө (ѕонселе принциби) ; в) айкалыштырылган жөндөө. ∆өндагүчтүн жөндөөчү бөлүккө тийгизе турган таасиринин кириш чоңдуктарына көз карандылыгынын матем. жазылышы жөндөөнүн закону же алгоритмы деп аталат. ∆өндөө системасынын бир калыптанган кыймыл ж-а өтмө процесс деген негизги эки режими бар. Ёгер жөндөгүчтүн жөндөөчү бөлүккө көрсөткөн таасири кыйшаюуга гана көз каранды болсо, жөндөлүүчү чоңдук жүккө көз каранды болот. ћындай системада дайыма статикалык (турактууланган) ката кетет. Ѕирок ар түрдүү байланыштардын жардамы м-н статикалык катасы жок жөндөө системасын да түзүүгө болот (к. јстатикалык система). Ёң биринчи жөндөгүчтөр өлчөгүч бөлүктөрү жөндөөчү бөлүккө таасир бере тургандай кылып жасалган. јндай жөндөгүчтөр түз аракеттүү деп аталышкан ж-а аз кубаттуу машиналарда колдонулган. Өткөн кылымдын а€гында кыйыр аракеттүү, релелүү тескери байланышы бар жөндөгүчтөр чыгарылды.  ийинчерээк реле байланышы үзгүлтүксүз дифференциалдык байланыш м-н алмашылды. ћындай тескери байланышы бар жөндөө изодромдук жөндөө деп аталып, ө. жда кеңири таралган. ∆өндөгүчтөрдө электр элементтеринин колдонулушу жөндөөнүн алгоритмдерин жакшыртып, импульстук ж-а релелүү жөндөөнү өркүндөттү. „өйрөнүн өзгөрүшүнө ылайыкталган өзү күүлөнүүчү ј. ж. системалары (экстремалдуу жөндөгүчтөр) пайда болду.

јд.: “еори€ автоматического регулировани€, под. ред. ¬. ¬. —олодовникова, кн. 1-2, ћ., 1967.

ј¬“ќћј““џ  »Ћ»Ќ»Ў“»–√»„ -

темир жол вагондорун ж-а локомотивдерди бири бирине автоматтык түрдө чиркештирүүчү түзүлүш.  ыймылдуу состав бири бирине урунганда, ј. и. аларды чиркештирет, состаг. ажыратылганда, механизмдердин тетиктерин илинишүүгө да€р турган абалга келтирет. ———–дин т. ж. катнашынын составы —ј-3 маркасындагы ј. и. м-н жабдылган.

ј¬“ќћј““џ   ј…“јЋјѕ “”“јЎ“џ–”” - автоматтык түрдө ажыратылган жогорку вольттуу электр берүү лини€ларын ж-а жогорку чыңалуудагы электр жабдууларын автоматтык түрдө кайра ылдам туташтырып ишке киргизүү. “измек ажырап калган моменттен баштап, ажыраткычтын башкы контакттары тизмекти кайра иштеткен убакыт ј. к. т-нун цикли деп аталат. Ёлектр системаларында бир циклдүү (узактыгы 0,5- 1,5 сеп), эки циклдүү (узактыгы 10-15 сеп) ж-а удаалаш үч циклдүү (60-120 сек) ј. к. т. колдонулат. ∆огорку чыңалуудагы аба лини€ларында (110 ке ж-а андан жогору) негизинен бир циклдүү ј. к. т. кеңири таралган.

ј¬“ќћј““џ   ј“ј– - буюмду же анын бөлүгүн толук жасоо үчүн иштелүүчү бардык операци€ларды белгилүү технол. ыраат м-н автоматтык түрдө аткаруучу машиналардын, негизги ж-а көмөкчү жабдуулардын системасы. ј. к-ды куруу ж-а ишке киргизүү-өндурушту автоматташтыруунун эң негизги этаптарынын бири. ———–де биринчи ј. к. 1939-ж. азыркы ¬олгоград трактор з-дунда жумушчу-раңионализатор ». ѕ. »ночкиндин сунушу б-ча түзүлгөн. 1947- 50-ж. ———–де трактор кыймылдаткычынын поршенин толук жасоочу завод-автомат дүйнөдө 1-болуп курулган. ћында сырьЄну берүү, металлды эритүү, тетикти куюу, аны терми€лык, мех. ж-а дат баспагандай иштетүү, сапатын текшерүү, да€р продукци€ны ороп, €щиктерге салып жөнөтүүгө чейинки бардык процесстер толук автоматташтырылган. Ѕелгилүү бир формадагы ж-а өлчөмдөгү буюмдарды иштетүүгө арналганы - атайын, ал эми параметрлери бирдей болгон бир типтүү буюмдарды иштетүүгө арналганы атайылашт ы р ы л г а н ј. к. деп аталат. Ѕулар негизинен массалык өндүрүштө, ал эми тез өзгөртүлүүчү универсалдуу ј. к. сери€лык өндүрүштө колдонулат. јлар өндүрүштүн көлөмүнө ж-а тех. процесстердин түрүнө жараша жайгаштырылып, жарыш ж-а удаалаш иштөөчү ј. к. болуп бөлүнөт. »штөө шартына карата ј. к-ды башкаруу системалары мех., электрдик, гидравликалык, пневматикалык ж-а айкалыштырылган байланыштуу болуп курулат.  ээде электрондук программалуу башкаруу колдонулат. »штетилүүчү тетиктерди бир орундан экинчисине жылдыруу үчүн, атайын трансп. системасы пайдаланылат. Ѕуюмдардын конструкци€сына, формасына ж-а өлчөмүнө карата транспортЄрлор кадамдуу, штангалуу, грейфелүү, чынжырлуу ж. б. болуп жасалат. ћындай транспортЄрлор көбүнчө чоң буюмдарды иштетүүчү ј. к-да колдонулат.

јд.: ¬ладзиевокийј. ѕ., јвтоматические линии в машиностроении, ћ., 1958; Ўаум€н √. ј., јвтоматы и автоматические линии, ћ., 1961; Ѕогуславский Ѕ. Ћ., јвтоматы и комплексна€ автоматизаци€, џ., 1964,

ј¬“ќћј““џ   Ө„Ү–ҮҮ - үлгүсү, калыбы же чиймеси б-ча тетикти да€рдоодо анын формасын автоматтык түзүлүш м-н кайра түзүү. ј. к. формасы татаал тетиктерди жасоодо колдонулат. ј. к. үчүн көчүрүүчү станоктор ж-а автоматтык атайын агрегаттар пайдаланылат. Үлгүнүн, моделдин же калыптан формасын жасалып жаткан тетикке берүү мех., пневматикалык же электрдик системалар м-н иштелет. „ийменин контурун жасалуучу тетикке берүү фотоэлектрдик билдиргич м-н аткарылат.

ј¬“ќћј““џ  –ќ“ќ–ƒ””  ј“ј–- иштетилүүчү тетик м-н кошо аспаптары да айлананын жаасы б-ча жылып жүрүүчү машиналардын, трансп. түзүлүштөрүнүн ж-а приборлордун комплекси. ј. р. к. көбүнчө жумуш кыймылы түз сызыктуу болгон операци€ларды (штамптоо, ныктоо, жыйноо, текшерүү) аткаруу үчүн колдонулат. јнын негизги бөлүктөрү - жумушчу ж-а трансп. роторлор. ∆умушчу ротордо валдын айланасында блокко бириктирилген аспаптар белгилүү иретте жайланыштырат да, ротордун тулкусу абдан бекем болот. јспаптар мех. же гидравликалык түзүлүштөр м-н кыймылга келтирилет. “рансп. ротор тетикти бир жумушчу ротордон барабан же алкак түрүндөгү кармагыч м-н кабыл алып, экинчисине өткөрүп берет. ∆умушчу ж-а трансп. роторлор автоматтык катарга бириктирилет.  ээде бир эле ј. р. к. ар кандай операци€ны (таштоону, текшерүүнү, жылуулук м-н иштетүүнү) аткарууга ж-а бир убакытта ар түрдүү тетиктерди иштетүүгө ылайыкталып жасалат. ћындай ј. р. к көп номенклатуралуу катар деп да аталып, негизинен атайын жумуштар үчүн колдонулат. ј. р. к. көбүнчө муздак штамптоодо, тамак ө. ж-да, пластмассадан тетиктер жасоодо кеңири колдонулат.

јд.:  алинин Ћ. Ќ.,  омплексна€ автоматизаци€ на базе роторных линий, ћ., 1965.

ј¬“ќћј““џ  “≈ Ў≈–ҮҮ - өндүрүштүк процесстерди адамдын катышуусуз каттоодо ж-а жөндөөдө сигнал берүүчү, өлчөөчү ж-а жөндөөчү автоматтык приборлорду колдонуу. ј. т. өндурушту автоматташтыруунун бирден бир негизи болуп, башкаруу органдарын, машиналарды ж-а аппараттарды технол. нроңесстердин өзгөрүштөрүнө жараша тез ж-а так жөнгө салат. ј. т. учурунда өлчөөчү түзүлүштөр текшерилүүчү параметрдин маанилерин каттоочу приборлор аркылуу диаграммаларга жазат. јткаруучу механизмдер так өлчөсүн үчүн, дифференңиалдык, компенсаци€лык, нөлдүк методдор колдонулат. ћында өлчөө процесси электрдик же пневматикалык жол м-н автоматташтырылат. “екшерүүнүн пневматикалык методдору - машина курууда, электрдик (сыйымдуулук, индукци€лык, фотоэлектрдик) методдору өндүрүштүн ар түрдүү тармактарында кеңири пайдаланылат. ј¬“ќћ≈“јћќ–‘…«ћ, к. ћетаморфизм.

ј¬“ќћќЅ»Ћ√≈ ћј»  ”ё”„” —“јЌ÷»я - автомобилди, мотоциклди ж. б. машиналарды күйүүчү ж-а майлоочу май, суу м-н камсыз кылуучу ж-а нефть продуктыларын, запастык бөлүктөрдү сатуучу курулуш комплекси. јл автомоб. жолунун боюна жайгаштырылат. Ўаардан алыскы станци€ларда автомобилдерди тех. тейлөө, жууп тазалоо үчүн а€нтчалар, кафетерий, тиричилик имараттары кошо курулат. —танци€нын жабдууларына: бетондолгон атайын а€нтчага орнотулган май куюучу колонкалар, суу ж-а аба толтурулуучу көлөмдүү идиштер, өрт өчүрүүчү жабдуулар, компрессор кирет.  үйүүчү ж-а майлоочу майлар жерге көмүлгөн резервуарларда сакталат.

ј¬“ќћќЅ»Ћƒ» “≈’Ќ» јЋџ  “≈…ЋӨӨ - автомобиль агрегаттарынын, механизмдеринин ж-а түйүндөрүнүн узак убакытка бузулбай иштешин камсыз кылуучу тех. аракеттер. —ов. —оюзунда ј. т. т-нүн бирдиктүү, пландуу алдын алуу системасы кабыл алынган. Ѕул система б-ча автомобиль белгилүү аралыкты жүргөндөн кийин, ага милдеттүү тех. тейлөө жүргүзүлөт; ремонт иштери болсо, зарылдыгына жараша аткарылат. јткаруу мезгилине ж-а иштелүүчү жумуштарга жараша ј. т. т. күн сайын, 1-2-тех. тейлөө болуп бөлүнөт. ј. т. т. ж-а ремонттоо жумуштары атайын жабдылган посттордо аткарылат.

ј¬“ќћќЅ»Ћ№ (авто... ж-а лат. mobilis - кыймылдоочу) - өз кыймылдаткычы м-н рельссиз жолдо жүрүүчү машина. Ўамалдын күчү же ичинде отурган адам күчү аркылуу жылып жүрүүчү арабаны жасоого о. кылымда эле аракет болгон. Өркүндөтүлгөн "өзү жүргүч арабаны" орус дыйканы механик Ћ. Ўамшуренков жасаган (1752). 1784-91-жылда орус ойлоп чыгаруучусу ». ѕ.  улибин үч ж-а төрт дөңгөлөктүү "өзү жүргүчтү" курууга далалат кылган. —ов. биринчи ј. 1924-ж. чыгарылган. ———–де 1932-жылдан баштап √ј« маркасындагы ј. массалык түрдө чыгарылууда. ј-дер колдонулушуна жараша транспорттук, атайын ж-а спорттук болуп бөлүнөт. “ранспорттук ј. жүктөр ж-а жүргүнчүлөр ташуу үчүн, атайын ј. керектүү жабдуулар м-н жабдылып, өрт өчүрүү ж-а коммуналдык тейлөөлөр үчүн колдонулат. —порттук ј. мелдештерге, ылдамдык рекорддорун коюуга арналат. “рансп. ј. жеңил, жүк ташуучу ј. ж-а автобус болуп бөлүнөт. ∆еңил ј-ге 2- 8 адам отурууга ылайыкталып, жабык (седан ж-а лимузин), ачык (фаэтон) ж-а ачылма (кабриолет) кузовдор м-н жабдылат. ∆үк ташуучу ј-ге жүк салына турган кузовдор орнотулат, алардын жук көтөрүмдүүлүгү 0,25-100 т га барабар. ∆олдо жүрүү жөндөмдүүлүгү б-ча ј-дер жолдо жүрүүчү, карьердик ж-а . өтүү жөндөмдүүлүгү жогорулатылган болуп бөлүнөт. ∆олдо жүрүүчү ј. автомоб. жолунун жалпы тармагында пайдаланылат. Өлчөмдөрү чоңойтулган карьердө жүрүүчү ј. атайын жолдордо, мис, карьерлерде иштейт. Өтүү жөндөмдүүлүгү жогорулатылган ј. кыйын шарттарда же жолсуз жерлерде иштөөгө ылайыкталган. ј. кыймылдаткыч, трансмисси€, жүрүүчү бөлүк, башкаруу механизмдери, электр жабдуулары, кузов ж-а кабинадан турат. ј-дер кыймылдаткычтарынын түрлөрүнө жараша бензиндик, дизелдик, газ-баллондуу ж-а газ-генератордуу болуп бөлүнөт.

ј. кыймылдаткычы - автомобилди кыймылга келтирүүчү мех. энерги€нын булагы болгон атайын кыймылдаткыч. јвтомобилдер үчүн жылуулук ж-а электр кыймылдаткычтары колдонулат. ј. к-нын көпчүлүгү ичинен күймө поршендүү кыймылдаткыч болот да, жумуш процесси төрт ж-а эки тактылуу болуп, күйүүчү майды от алдыруунун жолу б-ча карбюратордуу ж-а дизелдик болуп бөлүнөт. ј. к. цилиндрлеринин саны ж-а жайланышы (катарлаш, V түрүндө ж. б.), клапандарынын орун алышы (жогору же төмөн), цилиндрлеринин жумуш аткарылуучу көлөмү (литражы), муздатылышынын түрү (суу же аба м-н), аткарган кызматы ж. у. с. б-ча айырмаланат. јзыркы кездеги төрт тактылуу ј. к. (1, 2-сүрөт) цилиндрлердин блогунан (картери м-н) ж-а бөркүнөн, поршендерден, шатундардан, муунактуу валдан, күүлөндүрүүчү дөңгөлөктөн, бөлүштүргүч валдан ж. б. турат.  ыймылдаткычтар радиатор, желдеткич, аба ж-а май чыпкалары, стартЄр ж. б. м-н жабдылат. ∆еңил ж-а аз көлөмдүү аккумул€торлорду түзүү шаар ичинде жүргөн автомобнлдердеги ичинен күймө кыймылдаткычтарды электр кыймылдаткычтары м-н алмаштырууга мүмкүндүк берет.

ј-дин жүрүү бөлүгү - автомобилдин бардык механизмдери, кузову орнотулуучу тележканы түзүүчү шасси бөлүктөрүнүн тобу. ј. ж. б. рама, асма, алдыңкы ж-а арткы октордон, дөңгөлөктөрдөн турат. –амага кузов, кабина, кыймылдаткыч, кыймыл берүүчү куту ж. б. механизмдер м-н түйүндөр орнотулат. јвтобустарда, жеңил автомобилдердин көпчүлүгүндө раманын милдетин кузов аткарат. Өңгүл-дөңгүл жолдо дөңгөлөктөрдүн биринин абалынын өзгөрүшү экинчисине таасирин тийгизбесин үчүн, дөңгөлөктөр рамага өз-өзүнчө асылып бекитилет. јйрым автомобилдердө дискалуу дөңгөлөктөр колдонулат. јлар окко орнотулган күпчөккө бекитилген дискадан, камералуу же камерасыз пневматикалык шиналуу алкактан турат; жүк ташуучу оор автомобилдердин, автобустардын көпчүлүгүндө түздөн-түз күпчөккө бекитилүүчү алкагы бар дискасыз дөңгөлөктөр орнотулат.

ј-дин рулдук башкаруу системасы - автомобилдин жүрүү багытын өзгөртө турган механизмдердин ж-а түзүлүштөрдүн системасы. Ѕул система руль механизминен ж-а дөңгөлөктөргө бекитилген кыймылга келтиргичтен (привод) турат. –уль механизми дөцгөлөкту буруу үчүн аз күч жумшоого, кыймылга к е лтиргич болсо руль механизминен

берилген кыймылды дөңгөлөктүн буруучу цапфасына берүүгө мүмкүндүк түзөт. –уль механизми (к. сүрөт) штурвалдан (1), ага бириктирилген руль валынан (2), валдын учуна бекитилген черв€ктан (3), ага минишкен черв€к дөңгөлөгүнөн (4) ж-а анын валына кийгизилген руль сошкасынан (5), ал эми руль кыймылга келтиргичи узунунан ж-а туурасынан орнотулган тарткычтардан (6), рычагдардан (7) турат. Ўтурвалды бурганда, бул механизмдер кыймылды биринен экинчисине өткөрүп, акыры бурулуу цапфалары м-н кошо дөңгөлөктү да бурат. –уль механизми черв€ктуу, бурама-сайлуу, кривошиптүү кыймыл берүү механизмдери м-н иштетилет. јвтомобилди башкаруу жеңил болсун үчүн, кыймылга келтиргич механизмге пневматикалык, гидропневматикалык ж-а гидравликалык кучөткучтвр орнотулат.

ј-дин электр жабдуулары - автомобиль орнотулган электр приборлору м-н аппараттардын тобу. ј. э. ж-на төмөндөгүлөр кирет: ток булагы (генератор ж-а аккумул€тор батаре€сы); кыймылдаткычтын цилиндринде күйүүчү аралашманы тутандыруучу от алдыруу системасы; муунактуу валды айландыруучу электр стартерин иштетүүчү система; сырткы ж-а ички жарык кылуучу приборлордон турган жарык кылуу системасы; сигнал берүү системасы (үн сигналы, бурулууну көрсөткүч, стоп-сигнал); текшерүү приборлору (амперметр, термометр, манометр, күйүүчү майдын деңгээлин көрсөткүч ж. б.) ж-а автомобилди башкарууну жеңилдетүүчү электр приборлору (айнек тазалагыч, кузов жылыткыч ж. б.). ћындан башка да туманда жүрүүгө жардам берүүчү кошумч* фаралар орнотулат.

ј-дин кузову - автомобилдин жүргүнчүлөр, айдоочу отуруучу ж-а жүктөр жө атайын жабдуулар салына

турган бөлүгү. ∆еңил ј. к. жабы к, ачык ж-а ачылма болуп жасалат. јвтобустун кузову көбүнчө жабык болот, анын сыйымдуулугун көбөйтүү үчүн кээде эки кабат кузов орнотулат. ∆үк ташуучу ј. к. жүк платформасынан ж-а айдоочунун кабинасынан турат. ∆үктү салууга ж-а түшүрүүгө ыңгайлуу болсун үчүн, платформанын капталдары ачылма болот.  өп жүктү ташууда оодарылма платформалуу автомобилдер (өзү түшүргүчтөр) кеңири колдонулат. ∆үк ташуучу кээ бир ј. к. жабык (фургон) түрүндө жасалат. јтайын ј. к. жүктүн белгилүү түрүн ташууга ылайыкталат (мис, ун, сүт, цемент ташылуучу цистерна ж. б.) же кандайдыр бир жумушту аткаруучу жабдууларды орнотууга арналат.

ј-дин асмасы - автомобилдин окторун анын рамасына же кузовуна байланыштыруучу тетиктердин тобу. ј. а. байланыштуу ж-а байланышсыз болушу мүмкүн. Ѕайланыштуу асмада дөңгөлөктөр бири бирине туташ ок м-н бириктирилет; байланышсыз асмада ар бир дөңгөлөк рычагдар аркылуу рамага же кузовго айрым өз алдынча туташтырылат. ∆алпы алганда, ј. а. багыттоочу түзүлүштөрдөн, серпилгич элементтерден турат. Ѕ агыттоочу түзүлүштөр (рычагдар) дөңгөлөктөргө аракет кылган күчтөрдү рамага же кузовго берет. —ерпилгич элементтер кузовго же рамага берилген термөлүүлөрдү басаңдатат.

јд.: „удаков ≈. ј., јвтомобиль, ћ., 1951; јнохин ¬. »., ќтечественные автомобили, ћ., 1964; Ѕухарин Ќ. ј., јвтомобили, ћ.-Ћ., 1965.

ј¬“ќћќЅ»Ћ№ ∆ќЋ” - автомобилдердин белгилүү жүк ж-а ылдамдык м-н үзгүлтүксүз, ыңгайлуу ж-а коопсуз кыймылын камсыз кылуу үчүн ылайыкталган жол курулуштарынын комплекси. Ёл чарбачылык маанисине ж-а жол кыймылына жараша ј. ж. мамл. (жалпы союздук), респ., обл. (крайлык), райондук, селолук ж-а ведомстволук болуп, долбоорлоо нормасы ж-а курулушу б-ча тех. беш категори€га бөлүнөт.

ј. ж-нун туурасынан кесилгендеги көрүнүшүн аныктоочу негизги элементтери (к. сүрөт): в чекиттеринин ортосундагы аралык а - топурак төгүлгөн тилкенин туурасы (эни), б - жолдун автомобиль жүрүүчү бөлүгү, г - жолдун автомобиль убактылуу токтой турган четтери, д - жолду бөлүүчү жантайма арыкча; е - кашат тилкеси, бул жерде жөө адамдар ж-а велосипедчендер жүрө турган жол салынат, байланыш каражаттары орнотулат. ј. ж-нун машина жүрүүчү бөлүгү - жолдун негизги элементи. јнын бетине абдан бекем жол-курулуш материалдары төшөлөт. “өшөлгөн материал жылмакай эмес бүдүрлүү келип, тегиз ж-а автомобилдин дөңгөлөгү жакшы сүрүлүшкөндей болушу керек. ј. ж-нун өзөн, терең коо ж. б. м-н кесилишкен жеринде жасалма курулуштар, көпүрө курулуп, ири түтүктөр орнотулат, өткөөлдөр жасалат.  ыймылды жөнгө салуу үчүн ј. ж-на жол белгилери ж-а көрсөткучтөр коюлат.  ыргызстанда 1928-ж. 5103 км жол болуп, анын 35 км гана катуу тешөм (асфальт, бетон, кара шагыл ж. б.) м-н капталган. 1940-ж. катуу төшөм м-н капталган жолдун жалпы уз. 1,2 миң км ге жеткен. ”луу јта ћек. согуштан кийин  ыргызстанда ‘рунзе - –ыбачье - Ќарын - “оругарт, Ќарын -  азарман, џсык өлдүн тегереги, ‘рунзе - ќш, ќш-’орог, “алас - ∆амбыл сы€ктуу ири жолдор курулуп, пайдаланылууда. јзыркы күндө республикабызда жалпы мамл., респ. ж-а жерг. маанидеги жолдун уз. 20 миң км ден ашык, анын көпчүлүгү катуу төшөм м-н капталган.

јд.: јвтомобильные дороги, ћ., 1964.

ј¬“ќћќЅ»Ћ№ ћј√»—“–јЋџ, автомагистраль - ири өнөр жай ж-а маданий борборлорун байланыштырып, өз деңгээлинде башка жолдор м-н түздөн-түз кесилишпеген ж-а эл чарбалык зор мааниси бар автомобиль жолу. ј. шаарларды ж-а ө. ж. борборун айланып өтө тургандай курулат да, борбор м-н атайын жол аркылуу байланышат. ј. 1-категори€дагы автомоб. жолу үчүн белгиленген нормалар б-ча долбоорлонот ж-а курулат. јвтомобилдердин ар бир багытка карай жолу топурак төгүлгөн жалпы тилкеге же айрым-айрым тилкеге бөлүнүп, аралыгы 5 м ден кем болбоого тийиш. ∆үк ташуучу автомашиналар көп жүрүүчү жолдордо ј-дын жүк ташуучу, жеңил машиналар ж-а автобустар жүрүүчү тилкеси өзүнчө жасалат. ∆ол белгилери ж-а сигналдары ж-дөгү эл аралык конвенци€га (¬ена, 1968) ылайык ј-дын башталышы ж-а а€гы атайын жол белгилери м-н белгиленет. јвтомобилдердин жогорку ылдамдыкта коопсуз жүрүшүн камсыз кылуу максатында жолдун бети өтө жылмакай эмес, бир аз быдырлуу болуп жасалат.

ј¬“ќћќЅ»Ћ№ ӨЌӨ– ∆ј…џ 19-кдын а€гында 20-к-дын башында ‘ранци€, √ермани€, ј Ў, јнгли€да пайда болот. –осси€да атайын ј. ө. ж. болгон эмес. –игадагы орус-балтика вагон куруу з-ду 1908-ж. алгачкы автомобиль чыгарган. ј. ө. ж. ———–де 1924-жылдан тартып өнүгө баштайт. ”шул жылы ћосквадагы автомоб. з-ду 10 жук автомашинасын чыгарган. 1925-ж. ярославский автомоб. з-ду продукци€ бере баштаган. ———–де ј. ө. ж-нын өнүгүшү үч этаптан турат: биринчиси (1924-30) -жүк ташуучу ж-а жеңил машиналарды сери€лап чыгаруу; экинчиси (1931- 41) - эл чарбасына керектүү автомобилдерди чыгаруучу адистештирилген автомоб. өндүрүшүн кеңейтүү. 1931-ж. ћосква автоз-ду (азыркы Ћихачев атн.) реконструкци€ланып, 1932-ж. √орький автоз-ду курулду. 1938-ж. ћосквада жеңил автомоб. чыгаруучу («»—-101)  »ћ-10 з-ду кеңейтилди. јта ћек. согуш жылдары ”рал автомоб. з-ду иштей баштады; үчүнчүсү (1945-72) - эски заводдор реконструкци€ланып, жаңы ћинск,  утаиси,  ременчуг, ”ль€новск автоз-ддору курулуп, Ћьвов, ѕавлов, –ига,  урган ш-ларындагы автобус з-ддору ишке берилди. јвтомоб. куроочу з-ддор —аринск (ћордва ј——–и, 1959), ‘рунзе (1965), жеңил машиналарды чыгаруучу з-ддор ћосква, »жевск, «апорожье, “оль€тти ш-ларында курулган. “огузунчу беш жылдыкта  ама суусунун боюнда ири автоз-д курулду.  ыргызстанда автомоб. куроочу ж-а " ыргызавтомаш" з-ддору иштейт.

ј¬“ќћќЅ»Ћ№ ѕќ≈«ƒ» - бир же бир нече чиркемелүү автомобильтарткыч. Ѕир эле рейсте жалгыз автомобиль караганда, ј. п. м-н бир кыйла көп жүк ташылат. Ќатыйжада эмгек өндүрүмдүүлүгү 1,5-1,8 эсе жогорулап, жүк ташуунун өздүк наркы 25%-30% кө төмөндөйт. ј. п-де чиркештирүүнүн пневматикалык ж-а электрдик жабдуулары, жалпы тормоздук системалар, электрдик тармактар колдонулат. Ќачар жолдо жүрүүчү ј. п-не активдүү октор орнотулуп, кыймылдаткычтын айландыруу моменти чиркеменин окторуна да берилет.

ј¬“ќћќЅ»Ћ№ ѕќЋ»√ќЌ” - автомобилдер алдын ала сыналуучу жер. ƒүйнөдөгү эң ири Ѕорб. ил. из. полигону ———–де 1964-ж. курулган. ј. п. автомобилдерди узак убакытка чоң ылдамдыктар м-н сынап көрүү үчүн - айланма, күйүүчү майдын зарп кылынышын, тормоздоо системасынын бекемдигин сыноого карата - "динамометрдик", автомобилдердин чыдамдуулугун билүүгө карата өңгүл-дөңгүл, таш төшөлгөн, табигый ж-а жасалма тоскоолдуктары бар жолдордон турат. ј. п. суу бассейни, ар кандай жантаймалар, эңкейиштер, өрлөр, чаңдуу жолдор, жамгырдуу, ар түрдүү климатка (муздак, ысык) сыноочу камералар ж-а аэродинамикалык түтүктөр м-н жабдылат.

ј¬“ќћќЅ»Ћ№ —ѕќ–“” - сери€лык, спорттук ж-а жарышуу үчүн жасалган автомобилдер арасында мелдеш өткөрүүчү спорттун түрү. Ѕиринчи автомоб. мелдештер 1894-ж. ‘ранци€да ѕариж - –уан - ѕариж маршруту б-ча өткөрүлгөн. ћелдеште автомобилдердин бекемдигине, айдап жүрүү жеңилдигине, айдоочунун коопсуздук эрежелерин сактоосуна ж-а бензин сарптоосуна баа берилет. –осси€да биринчи автомоб. мелдеши 1898-ж. ѕетербургга жакын жерде болгон. ———–де автомоб. мелдеши биринчи жолу 1924-ж. —ерпухов шоссесинде уюштурулуп, 1948-жылдан бери дайыма өткөрүлүп келе жатат. Ѕир катар р-ндо ачылган автомоб. клубдар ј. с-нун өнүгүшүнө чоң роль ойноодо. ј¬“ќћќЅ»Ћ№ “–јЌ—ѕќ–“” -жүк ж-а жүргүнчү ташуу транспортунун бир түрү. јл эл чарбасында кеңири колдонулат. ј. т. м-н жакын жерге ж-а тез жеткирилүүчү жүк ташылат. ј. т. 20-к-да өнүгө баштайт. 1900-ж. дүйнөдө 11 миң автомобиль болсо, азыр жылыга 25 млн-дон ашык автомашина чыгат. 19-к-да суу ж-а унаа транспортуна караганда т. ж. транспорту басымдуулук кылса, 20-к-да ј. т. зор роль ойнойт. 1913-жылдан 1965-жылга чейин ј. т-нун жүк ташуу үлүшү 0,2% тен 17% ке чейин өссө, т. ж-дуку 72,9% тен 50,7% ке азайды. ———–де ата мек. автомоб. ө. ж-нын түзүлүшү ј. т-нун ылдам өсүшүнө шарт болду. 1940-жылдан 1970-жылга чейин ј. т. м-н жүк ташуу- 17, жүргүнчү ташуу 44,5 эсе өстү, 1970-ж. бардык жүктүн 81%ин ј. т. үлүшүнө туура келип, башка транспортторго караганда ј. т. м-н жүк 4 эсе көп ташылды да, 27,5 млрд. жүргүнчү ј. т-нан пайдаланды. Ўаар аралык жүргүнчү ташуу маршруттарынын жалпы уз. 1970-ж. 2,1 млн. км ден ашты. —ов. —оюзунун ј. т-да 5,1 млн.

адам иштейт.  ыргызстанда ј. т. 1беш жылдыкта түзүлдү. 1930-ж. “окмок ш-да автомоб. базасы, кийинчерээк "—оюзтранстын" негизинде  ыргтранс" трести түзүлгөн. 1939-ж.  ырг. ——–инин автомоб. эл комиссариаты, ушул эле жылы мурдагы " ыргызтранс" трестинин ордуна “үн. ж-а “үш. тресттери уюшулган. јзыркы мезгилде ј. т. республикада негизги транспорт болуп калды. 1950-жылдан 1971-жылга чейин ј. т. м-н жүк ташуу - 22,2 эсе, жүргүнчү ташуу 31,4 эсе өстү. 1971-жылдагы маалымат б-ча бардык жүктүн 91% тен көбүрөөгү A. т. м-н ташылган. ј. т-нун өнүгүшү үчүн шоссе жолдорду куруу жакшы өбөлгө болот. 1971-ж. республиканын шоссе жолдорунун уз. 19,7 миң км гө жетти. јлматы - ‘рунзе - “ашкен, џсык- өл шоссе жолдору  ыргызстанды коңшулаш респ-калар м-н байланыштырып турат.

"ј¬“ќћќЅ»Ћ№Ќџ… “–јЌ—ѕќ–“" - айына бир жолу чыгуучу өндүрүштүк-тех. журнал. –—‘—– автомоб. транспорту ж-а шоссе жолдор мин-восу м-н јвтомоб. транспорту ж-а шоссе жолдор жумушчулар профсоюзунун борб. комитетинин органы. "ј. т." 1923-жылдан бери чыгат. јнда автотранспорттун экономикасы, ташууну уюштуруу, автомобилдерди пайдалануу, конструкци€лоо, оңдоо ж. б. ж-дө макалалар жары€ланат.

ј¬“ќћќЅ…Ћ№-”—“ј јЌј -негизги базалардан алыс жерде иштеген автомобилдерди, чиркемелерди, а. ч. техникасын оңдоого арналган көчмө устакана. ј.-у. жүк ташуучу автомашинанын шассисине орнотулуп, ным ж-а чаң кирбей турган жеңил кузов м-н жабылат. Ўол куруу ж-а талаа жумуштарында пайдалануу үчүн, ј.-у-да түрдүү жабдуулар, приборлор, аспаптар, атайын электр станци€сы ж-а жүк көтөрүүчү кран болот.

ј¬“ќћќ–‘»«ћ - көптүктү өзүнө берилген чыгаруунун системасы б-ча изоморфтуу чагылдыруу, к. »зоморфизм.

ј¬“ќћќ–‘“”” “ќѕ”–ј  - ар кандай тоо төгинин күкүмдөлүшүнүн натыйжасында пайда болгон топурак. јга күрөң, кара, боз ж. б. топурактар кирет, алар ар түрдүү мейкиндикте, тоо бетинде көп кезигет.  ыргызстандын бардык жеринде ј. т. бар. јны эрози€дан ж. б. бузулуудан сактап калуу, асылдуулугун жогорулатуу үчүн күрөшүү - жалпы элдик ж-а мамл. иш.

ј¬“ќЌќћ»я (гр. autonomia - өз алдынчалык) - мамл. органдардын, мекемелердин, ишканалардын, уюмдардын же кызмат адамдарынын иштерин белгилүү даражада өз алдынча жүргүзүшү"  өп улуттуу соц. мамлтин са€сий түзүлүшүнө келгенде,

B. ». Ћенин автономи€ны улуттук маселени чечүүчү шарттардын бири деп эсептеген. —ов. ј. - автономи€нын жаңы түрү, биздин өлкөдөгү элдердин улуттук мамл-нин бир формасы. јл соц. менчикке, —овет бийлигине негизделген.

јд.: Ћенин ¬. »., ”луттардын өз тагдырын өзү чечүү укугу жөнүндө, „ыг., кырг. 1-бас, 20г-т.; ошонуку, ”луттар жөнүндө же "автономизаци€" жөнүндөгү маселеге карата, „ыг., кырг. 1-бас, 36-т.; «латопольский ƒ. Ћ., ———–-‘едеративное государство, ћ., 1967.

ј¬“ќЌќћ»яЋ”” ќЅЋј—“№ (јќ) - ———–де улуттук составы ж-а турмуш тиричилиги жагынан өзгөчөлүгү бар админ. автономи€лык негизде союздук респ-канын составына түздөн-түз же край аркылуу кирген область. —ов. —оюзунда 8 јќ бар: алардын бешөө –—‘—–де, үчөө - √——– м-н јзерб. ж-а “аж. ——–леринде. —оюздук респкалардын  онституци€ларында јќнун укуктарынын жалпы негиздери көрсөтүлгөн союздук респ-канын ∆огорку —овети бекиткен жобосу болот. јќнун мамл. бийлик органы-2 жылга эл шайлоочу эмгекчилер депутаттарынын —овети, аткаруучу ж-а тескөөчү органы - эмгекчилер депутаттарынын облаткому. ———– ж-а союздук республикалардын мамл. бийлик органдарында јќнун өкүлдөрү бар. јр бир јќнун калкы ———– ∆огорку —оветинин ”луттар —оветине 5 депутат, —оюздук —оветине ж-а союздук респ-канын ∆огорку —оветине калкынын санына жараша тийиштүү сандагы депутаттарды шайлашат.

ј¬“ќЌќћ»яЋ”” —ќ¬≈““»  —ќ÷»јЋ»—““»  –≈—ѕ”ЅЋ» ј (ј——–) - союздук респ-канын составына кирген жумушчу ж-а дыйкандардын сов. соц. улуттук мамлекети. јр бир ј——–дин өз конституци€сы, территори€сы, граждандыгы, мамл. бийлигинин жогорку органдары - ∆ог. —овети, анын ѕрезидиуму, өкмөтү - ћинистрлер —овети, ∆огорку соту, респ. прокурору болот. ј——–дин конституци€сы ал өзү кирген союздук респ-канын ∆огорку —овети тарабынан бекитилет. ———–дин, союздук респ-канын мамл. жогорку бийлик органдарында ј——–дин өкүлдөрү болот. јр бир ј——– ———– ∆огорку —оветинин улуттар —оветине 11 депутат, —оюздар —оветине ж-а союздук респ-канын ∆огорку —оветине калкынын санына жараша тийиштүү сандагы депутат шайлайт.

ј¬“ќЌќћ»яЋџ  Ё“» ј - адептүүлүктүн принциптери м-н талаптарынын сырткы шарттарга ж-а максаттарга көз каранды эместиги ж-дөгү иде€га та€нган мораль системасы. ј. э-ны  ант "ѕрактикалык акылэсти сындоо" (1788) деген эмгегинде өнүктүрүп, аны франц. агартуучулардын теори€сына (к. √етерономи€лык этика) карама-каршы койгон.  ант ушуну м-н бүткүл адам зат үчүн адептүүлүк закондорду сырткы мажбурлоо б-ча эмес, ички ишеним б-ча түзүлө турган жеке абийирдин өз алдынчалыгын негиздөөгө умтулган. Ѕирок моралдын закондорунун социалдык практикадан толук ажырашы  антты априоризмге - бул закондорду далилсиз негиз катары алууга, бирок далилдөөгө болбойт деген ойго, андан кийин формализмге - адептүүлүк талаптарынын конкреттүү мазмунун аныктоо мүмкүн эместигине алып келген. ћарксисттик этика моралдын спецификасын ж-а жеке абийирдин өз алдынчалыгын социалдык закондордун моралдык аң-сезимде өзүнчө чагылышы м-н негиздейт, к. јдептуулук

ј¬“ќѕ»Ћќ“ {авто... ж-а фр. pilote - учкуч) - учуучу аппараттарды (самолетту, вертолЄтту, башкарылма снар€дды, ракетаны ж-а ∆ердин жасалма спутнигин) автоматтык башкаруучу түзүлүш. ј-ту түзүү иде€сын ж-а схемасын 1898-ж.  . Ё. ÷иолковский сунуш кылган. ———–де 1-жолу ј. м-н башкаруу 1932-ж. ишке ашырылган. јлгачкы ј. самолеттун учуу кыймылынын бурчтарын гана бир калыпка келтире алса, азыркы ј. самолеттун учуп, конушуна чейинки учуу режимин автоматташтырууга мүмкүндүк берет. јл берилген багытты сактайт, самолеттун узун-туурасынан болгон кыйшаюусун түздөйт, анын оордук борборун туруктуу бир абалга келтирип, аны белгилүү программа б-ча алып жүрөт.

јд.: Ѕоднев ¬. ј., “еори€ автоматического управлени€ полЄтом, ћ., 1964.

ј¬“ќѕќ–“–≈“ (авто... ж-а фр. portrait - портрет) - сүрөтчүнүн күзгүгө каранып өзүн өзү тарткан сүрөтү. ј-те сүрөтчү өзүнүн дүйнөгө көз карашын, өзү ж-дөгү түшүнүгүн, чыглык принциптерин чагылдырат. Өзүн өзү сүрөткө тартуу байыркы доордо эле (‘идий) болгон.  айра жаралуу доорунун алгачкы живописчилери (ћ^заччо, Ѕоттичелли ж. б.) диний темада жазылган композици€ларында өздөрүн да кошо тартышкан. ѕортреттик жанрдын өзгөчө түрү катары ј. 16-к-да ∆огорку кайра жаралуу доорунда (–афаэль, ј. ƒюрер) калыптанды. ”шул доордун ири живописчилери (“ициан, “инторетто) ј-те рухий дүйнөсүнүн өз алдынчалыгын жактап жеке адамдын тагдыры ж-дө эркин ой жүгүрткөн. ј-теги бу салтты кийинки доорлордун ири сүрөтчүлөрү (–ембрандт, ван –ейн, ‘. ». Ўубин, ». Ќ.  рамской, ћ. ј. ¬рубель ж. б.) өөрчүтүштү. 20-к-дын прогрессчил сүрөт иск-восунун өкүлдөрү ( .  ольвиц, ƒ. –ивера, –. √уттузо), сов. сүрөтчүлөр (—. “.  оненков, ћ. —. —арь€н, ѕ. ѕ.  ончаловский ж. б.) ј, өнөрүнө жаңылыктар киргизишти.  ыргыз иск-восунда √. јйтиев, —. „уйков, —. јкылбеков, ј. ”субалиев ж. б-дын ј-тери белгилүү.

ј¬“ќ– [лат. ай (с) tor - жазуучу же жаратуучу] -көркөм же публицистикалык чыг-ларды жазган, илимий ачууларды жасаган, долбоорлорду түзгөн, ойлоп чыгарган ж. б. жаңылык киргизген адам.

ј¬“ќ–јƒ»ќ√–ј‘»я - изилденүүчү объектинин бетине радиоактивдүү нурланууну сезгич фотоэмульси€ны жайгаштыруу м-н радиоактивдүү заттардын таралышын изилдөө методу. Өңүнө чыгарылган фотоэмульси€нын бетинде радиоактивдүү заттардын таралышын мүнөздөөчү тактар ж-а издер даана көрүнүп турат (к. сүрөт). »зилденүүчү объектиге фотоэмульси€ны жайгаштыруу үчүн, үлгүнүн (образец) жылмаланган бетине фотопластинка түрүндө коюу же эмульси€ны түздөн-түз үлгүнүн бетине каптоо жолдору бар. ј. методу физикада, техникада, биологи€да ж-а медицинада, изотоптуу индикаторлор колдонулган бардык жерлерде кеңири колдонулат.

јд.: Ѕ о й д ƒ. ј., јвторадиографи€ в биологии и медицине (пер. с англ.), ћ., 1957; ∆инкин Ћ. Ќ., ѕрименение радиоактивных изотопов в гистологии (–адиоактивные индикаторы в гистологии), Ћ. 1959.

ј¬“ќ–ƒ”  –≈„№ - каармандын мүнөзүн, жекече абалын, кыймыл-аракетин, айлапа-чөйрөгө карата мамилесин, таби€т буюмдардын кубулуштарын жазуучунун өз сөзү м-н сүрөттөөсү.  өркөм чыг-да тил айрыкча мааниге ээ. јнткени көркөм образдар, мунөздөр, оку€лар ж. б-дын бардыгы сөздүн жардамы м-н берилет. „ыг-да катышуучу каармандардын социалдык-психол. абалына, кесибине, индивидуалдуу өзгөчөлүгүнө, жашына ылайык ар биринин ар башкача речи болуу м-н бирге өз речи да болушу керек. ћис, “. —ыдыкбеков "Ѕиздин замандын кишилери" романында Ћюбанын "Ѕ" колхозуна келип,  асейиндин үйүндө болушун, анын ”краинадагы турмушун өзүнүн сөзү м-н сүрөттөйт.  ээде лирикалык чегинүү, чыг-дагы оку€лар м-н каармандардын иштери түздөн-түз байланышпай, автордун оку€га карата болгон мамилесин көрсөтүп, белгилүү оку€ ж-дөгү мурунку ба€ндоону толуктаган учуру да ј. р. болот.

ј¬“ќ–ƒ”  “јЅј  -адабий чыгнын көлөмүн өлчөй турган бирдик. ј. т-ка 40 миң белги (буга сөз арасындагы бош жерлер да кирет), же 700 сап ыр, же 3 миң см2 басылган графикалык материал (иллюстраци€, карта ж. б.) туура келет.

ј¬“ќ–ƒ”  “јЅЋ»÷јЋј– - китептерди китепкана текчөлерине алфавиттик тартипте жаигаштырууну жеңилдетүү максатында түзүлгөн өзгөчө таблицалар. ј. т. 1-жолу 19-к-дын а€гында амер. китепкана илимпозу „.  еттер тарабынан түзүлгөн. ј. т. авторлордун фамили€ларынын башкы муундарынан (эгерде автору көрсөтүлбөсө, китептин атынын 1-тамгасынан) турат. ћис, јбаев деген фамили€га автордук белги болуп ј. эсептелет. ———– элдеринин ар түрдүү тилдериндеги жазылган китептерди жайгаштырууда ошол тилдердин алфавитине ылайык ј. т. иштелип чыккан.

ј¬“ќ–ƒ”  ” ”  -илим, адаби€т, искусство чыгармаларын жаратууга ж-а пайдаланууга байланыштуу укуктук мамилелерди жөнгө салуучу гражд. укуктун бир бөлүгү. —ов. ј. у. автордун чыгармачылык жактан өсүшүнө кам көрүп, анын таламын коргойт ж-а аны коомдук мүдөө м-н айкалыштырат.  ыргызстанда ј. у.  ырг. ——– гражд. кодексинин IV бөлүмү м-н жөнгө салынган. „ыгарманы жары€лоо же жары€лабоо, ага өзгөртүүлөр ж-а кошумчалар киргизүү, аны өз аты же жашыруун ат м-н чыгаруу - автордун өз укугу. јвтор өз чыгармасы үчүн тиешелүү өлчөмдө гонорар алат. ƒокладдар, адабий, илимий ж-а иск-во чыгармалары кайрадан газетага жары€ланса, радиодон, телевидениеден берилсе, акы төлөнбөйт. ј. у. авторго өмүр бою берилет.  өзү өткөн соң, чыгармаларын кайра бастыруу, таратуу, акысын алуу укугу 25 жылдык мөөнөт м-н мурасчысына өтөт. „ыгарма автор же анын мурасчылары м-н түзүлгөн договордун негизинде пайдаланылат.  оомдун мүдөөсү үчүн, кээде чыгарманы автордон, мурасчыдан макулдук сурабай деле пайдаланса болот. ∆ары€ кылынган чыгарманы башка тилге которууга, андан пайдаланып жаңы чыгарма жаратууга автордон атайын уруксат талап кылынбайт.

јд.:  ыргыз ——–инин √раждандык кодекси, ‘р., 1972; ј н т и м о н о в Ѕ. —, ‘ л е й ш и ц Ѕ. ј., јвторское право, ћ., 1957; —еребровский ¬. »., ¬опросы советского авторского права, ћ., 1956.

ј¬“ќ–≈‘≈–ј“ (авто... ж-а лат. referre - ба€ндаймын, билдиремин) - илимий эмгегинин негизги мазмуну ж-дө автордун өзү жазган кыскача ба€ндамасы, мис, диссертаци€нын ј-ы.

ј¬“ќ–»“ј–»«ћ (лат. auctoritas - бийлик, таасир) - са€сий бийлик жүргүзүүнүн демократи€га каршы системасы. ј.- капит. мамл-тердин ашынган реакци€чыл са€сий системалары үчүн мүнөздүү. ј.- өлкөнүн ички ж-а тышкы са€сатына тиешелүү маселелерди демократи€га, эл массасына та€нбай чечүүчү са€сий режимдин бир формасы. ћындай бийлик эл тарабынан түзүлбөйт ж-а контролдонбойт, куралдуу күчкө, зордук-зомбулукка та€нган эзүүчү таптардын үркөрдөй аз тобунун колунда болот. јвторитардык бийлик аскердик жазалоочу аппаратка та€нып, террор жолу м-н оппозици€лык күчтөрдү басып турат. јзыр »спани€, ёј–, „или өңдүү өлкөлөрдө аскердик-полици€лык төңкөрүштөрдөн улам орнотулган фаш. режимдер сакталып келатат.

ј¬“ќ–»“≈“ (лат. auctoritas - бийлик, таасир) - кандайдыр бир адамдын же уюмдун таасирин коомчулуктун кабыл алышын көрсөтө турган этикалык түшүнүк; бийликти иш жүзүнө ашыруунун фермаларынын бири.  оомдук уюмдарды же адамдарды белгилүү бир ј-сиз уюштурууга, башкарууга болбойт. јлгачкы тапсыз коомдо коомдук тартип уруу ак сакалдары же а€лдар пайдаланган авторитет, кадыр-барктын ж-а адат-салттын күчү м-н (Ћенин ¬. »., „ыг., кырг. 1-бас, 29-т., 531-532-6.) сакталып келген.  оомдо таптын пайда болушу м-н уруу ак сакалдарынын, көсөмдөрүнүн ј-и зордукка та€нган мамл. мекемелердин, полици€, арми€нын ј-ти м-н алмашылган. јл эми феодализм учурунда мамл. зордуктоо ј-не диний ј. кошулган. јзыркы капит. өлкөлөрдө ј. б-ча эки көз караш бар. Ѕиринчиси ј-тин бардык түрүнө каршы чыгат. Ёнгельстин айтуусу б-ча ј-тин бардык түрүнө каршы чыгуу - реакци€чыл жол. Ёкинчиси - фаш. идеологдор жары€лаган "күчтүү" адамдарга баш ийүү теори€сы. ћындай ј. эмнеге алып келери жалпыга маалим. ћарксизм-ленинизм ј-тин таза илимий мазмунун ачты.  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельс ј-ке "өтө ишенип кетүүгө" ж-а жок нерсеге, жеке адамга сыйынууга чечкиндүү каршы чыгышкан. ¬. ». Ћенин эмгектин убагында ј-тин, дисциплинанын зарылчылыгын белгилеген. јр кандай ј-ке каршы чыккан жалган рев-чылдыкты, бурж. илимдин ж-а полици€лык са€саттын казналык ј-ин четке кагып, ¬. ». Ћенин жумушчу табына авторитеттүү жетекчилер керек деп жазган.  оммунисттик этика ј-ти адамдын, башка" руучунун, мамл.-са€сий уюмдардын эң кымбат моралдык касиети деп эсептейт.  оммунисттер жеке адамга сыйынууга каршы болуу м-н жөкө адамдардын тарыхтагы объективдүү ролун танбайт.  апитализмден социализмге өтүү доорунда жумушчу табынын марксисттик-лениндик са€сий парти€лары м-н алардын жетекчилеринин ј-и күндөн-күнгө жогорулоодо.

јд.: Ёнгельс ‘., јвторитет жөнүндө, ћаркс  ., Ёнгельс ‘., “анд. чыг., ‘р., 1-т; ќшонуку, “еодор  уного (кат.). 24-€нв. 1872, ћаркс  ., Ёнгельс ‘р., “андалган каттар, ‘р., 1962; Ћ е н и н ¬. »., ќб авторитете руководител€. —б., ћ., 1963(

ј¬“ќ—“јЌ÷»я-жүргүнчүлөрдү тейлөөчү ж-а жүк ташууну камсыз кылуучу автотранспорттук мекеме. јл жүргүнчүлөр ж-а жүк ј-сы болуп бөлүнөт. ∆үргүнчүлөр ј-сы - шаар аралык ж-а шаар айланасындагы автобус катнаштарында жүргүнчүлөрдү тейлөөгө арналган курулуш комплекси (к. јвтовокзал). ∆үргүнчүлөр ј-сы кичирээк шаарларда ж-а райондун борборлорунда, автобустун акыркы токтоочу жеринде курулат. ∆үк ј-сы - жалпы пайдалануудагы автомб. трансп. системасында шаар аралык жүк ташуу ишин жүргүзүүчү трансп. уюм. ∆үк ј-сы ири шаарлар м-н ө. ж. борборунан сыртка кеткен жолдордун чыга беришине, т. ж. станци€сына, деңиз ж-а дары€ портторуна жакын курулат. ∆үк ј-сынын негизги милдети - жүктөрдү өз убагында ташып жеткирүү; трансп.-экспедици€лык иштерди аткаруу; автомобилдердин жүрүү графиктеринин орундатылышын текшерүү ж-а жүк жөнөтүүчүлөр м-н эсептешүү. ∆үк ј-сы жүктөрдү түзүлгөн келишим же заказ б-ча ташып жеткирет.  ыргызстандагы бардык райондордун борборлорунда ж-а шаарларында жүргүнчүлөр ј-сы, ири райондордо жүк ј-сы бар.

ј¬“ќ—“≈–»ЋƒҮҮЋҮ  (авто... ж-а стерилдуулук) - өсүмдүктөр өзүн өзү чаңдаштырганда пайда болгон тукумсуздук. ј. гүл чаңчасы, ошол эле гүлдүн же өсүмдүктүн башка гүлдөрүнүн чаңдагычтарында же ушул сортко кирген экинчи өсүмдүктүн гүлдөрүнүн чандагычтарында өсүүгө жөндөмсүз болгондо, ј. келип чыгат. ј. кайчы чаңдашуучу эки жыныстуу өсүмдүктөрдө учурайт. ј. өсүмдүктүн абалына, тышкы шарттарга жараша өзгөрүшү мүмкүн, б. а., бир шартта автостерилдүү болгон өсүмдүк башка шарттарда автофертилдуу болуп калышы мүмкүн. ћис, автостерилдүү өсүмдүктүн өзүн өзү чаңдаштырыпгы гүлдөө а€ктап калган кезде болсо, ал уруктанып, урук берет, к. —терилдуулук.

ј¬“ќ“≈–ћ≈ЋҮҮ - сырткы өзгөрүлмөлүү күч аракет кылбаса деле кандайдыр бир системадагы басаңдабоочу

термелүү. јмплитудасы ж-а мезгили ошол термелүүчү системанын гана касиеттерине көз каранды болушу м-н ј. аргасыз термелуудөн айырмаланат. јргасыз термелүүдө анын амплитудасы, мезгили сырткы күчтөн көз каранды. —ааттын ма€тнигинин термелүүсү ж-а лампалык генератордогу электр термелүүлөр ј-гө мисал болот. јр кандай ј-чү системада аны термелтип туруучу энерги€нын булагы болот. “ермелүү басаңдабасын үчүн, булактан системага берилген энерги€ анын зарпталган энерги€сын толуктап туруусу зарыл. ћындай толуктоо жалпысынан термелүүнүн ар бир толук мезгилинде болуп турат. ј. системасы термелүүчү системадан, энерги€нын булагынан, энерги€нын булактан системага келишин жөнгө салып туруучу түзүлүштөн турат. ћис, саатта ма€тник - термелүүчү система, пружина - энерги€нын булагы, анкер энерги€нын ма€тникке келишин жөндөйт.

јд.: √орелик √. —,  олебани€ и волны, 2 изд., ћ., 1959; “ е о д о р ч и к  . ‘., јвтоколебательные системы, 3 изд., ћ.- Ћ., 1952.

ј¬“ќ“»ѕ»я (авто... ж-а гр. typos - из түшүрүү) - кош түстүү нускаларды (фото ж-а түстүү сүрөттөрдү) бийиктиктен басуу ыкмасы м-н фотографи€лап көчүрүүнүн полигр. жолу. ј-да сүрөттү көп сандаган майда чекиттергө бөлүү талап кылынып, бул үчүн растр колдонулат. –астр - бетине жарыш түшүрүлгөн кара сызыктар тик бурчтук б-ча жайгаштырылыш, бири бирине чапталган кош айнек. Ѕасылуучу кагаздын сапатына ж-а басуу ылдамдыгына жараша 1 см деги сызыктын жыштыгы ар түрдүү (24 төн 80 ге чейин) болгон растр пайдаланылат. ћында 1 см2 а€нтка 576-6400 чекит түшөт. Ќусканы көчүрүүдө растр фотоаппараттын камераеындагы жарык сезгич пластинкадан бир аз алыстыкта жайгаштырылат. Ќускага тийген жарык андан чагылып, объектив м-н растр аркылуу өткөндө, көп сандаган нурларга бөлүнүп, пластинканын бетине көп чекит болуп түшөт. ћында сүрөттүн күңүрт жериндеги чекиттердин диаметри кичинекей, агыш жериндеги чекиттердин ки чоң болгон негатив алынат. јны жарык сезгич катмардуу цинк пластинкасына түшүргөндө, растрлуу позитив сүрөтү пайда болот. ÷инк пластинкасындагы сүрөттү азот к-тасы м-н бир нече жолу иштеткенде, чекиттин арасындагы металл аймактар окшуп түшүп, чекиттер томпоюп чыгып калат да, бийиктиктен басуу формасы алынат. ћындай растрлуу же торлуу клишелер ј. деп аталат.  лишенин кагазга басылып алынган тагы да ј. болуп саналат.

ј¬“ќ“–јЌ—‘ќ–ћј“ќ– - оромдору бири бири м-н гальваникалык байланышта болгон электр трансформатору. ј-дун оромуна бир эле учурда кирүүчү ж-а чыгуучу тармактар кошулат. „ыгуучу тармактын чыңалуусунун жогорулатылган же төмөндөтүлгөн маанилери оромдун атайын кыскычтарынан алынат. ј. көп оройлуу трансформатордон жеңил болот. јл өзгөрүлмө токтун кубаттуу кыймылдаткычтарын ишке киргизүүчү түзүлүштөрдө, релелик сактоо схемаларында колдонулат. ∆өнгө салынуучу ј. тармактагы чыңалуу өзгөрсө да, керектөөчүлөргө берилүүчү чыңалууну турактуу чоңдукта өзгөртпөстөн кармап турууга мүмкүндүк берет.

ј¬“ќ“–ќ‘“”” ќ–√јЌ»«ћƒ≈–, автотрофтор (авто... ж-а гр. trophe- тамак) - тиричилик үчүн зарыл болгон орг. заттарды орг. эмес заттардан синтездөөчү организмдер. ј. о-дин эки түрү белгилүү: фотосинтездеөчүлөр ж-а хемосинтездөөчүлөр. ‘отосинтездөөчүлөр же фототрофтуу организмдер орг. эмес заттардан (көмүр кычкыл газынан ж-а суудан) орг. заттарды түзүүдө күндүн нурунун энерги€сын пайдаланышат.  үндүн энерги€сын пайдаланып, орг. заттарды синтездөө процесси фотосинтездөөчүлөрдүн клеткаларында гана учуроочу хлорофилл пигментинин катышуусу м-н ишке ашат. ‘отосинтездөөчүлөргө татаал тузулуштуу өсумдуктөр (мите ж-а санрофиттерден башкасы), балырлар ж-а түстүү бактери€лар кирет. ’емосинтездөөчүлөр же хемотрофтуу организмдер орг. заттарды синтездөөдө хим. реакци€ларда бөлүнүп чыккан энерги€ны пайдаланат (к. ’емосинтез). ј. о-дин бул тобуна топуракта, сууда жашоочу темир, күкүрт бактери€лары, нитрификаци€лоочу ж-а азот топтогуч бактери€лар кирет. ј. о-дин, өзгөчө фотосинтездөөчүлөрдүн таби€тта мааниси өтө чоң, к. ‘отосинтез, √етеротрофтуу организмдер.

ј¬“ќ‘ј«»–ќ¬ ј - зар€ддуу бөлүкчөлөрдүн ылдамдаткычтарынын көпчүлүгүндө электрондордун, протондордун, алъфа-бөлукчөлөрдун ж-а көп зар€ддуу иондордун жогорку энерги€дагы ылдамдануусун камсыз кылуучу кубулуш. 1944-ж. сов. физик ¬. ». ¬екслер, 1945-ж. амер. физик Ё. ћакмиллан ачкан. ÷иклотрондо бөлүкчөлөр туруктуу магнит талаасында айланат да, дуанттын ортосундагы жылчыктарда ылдамдатылат. Ѕөлүкчөнүн айлануу жыштыгы а ж-а өзгөрүлмө электр талаасынан өзгөртүү жыштыгы ш0 бири бирине барабар: <в=ея/тс=(й0; е, т - бөлүкчөнүн зар€ды ж-а массасы, с - жарыктын ылдамдыгы, я -магнит талаасынын чыңалышы. Ѕөлүкчөнүн энерги€сынын өсүшү м-н анын массасынын рел€тивдик чоцоюшу ж-а магнит талаасы магниттин жылчыгынын борборунан четин көздөй бир аз азайгандыктан, ш = со0 барабардыгы бузулат. –езонанс бузулганда, бөлүкчөлөрдүн энерги€ларынын өсүшү тезинен токтолот. ћагниттин жылчыгындагы магнит талаасынын чыңалышы же ылдамдатуучу талаанын жыштыгы убакытка карата жай өзгөрсө, анда W м-н W0 ортосундагы резонанс орто эсеп м-н бөлүкчөлөрдүн чоң тобу үчүн автоматтык түрдө кармалып турат, б. а., WOVT = W0(t). Ѕул кубулушту ¬екслер - автофазировка, ћакмилан фазалык турактуулук деп атаган.

јд.: к. «ар€вдалган белупчөлөрдун ылдамдаткычтары деген макаланын а€гынан,

ј¬“ќ‘≈–“»ЋƒҮҮЋҮ  (авто... ж-а дат. fertilis - тукумчул) өсүмдүктөрдүн өзүн өзү чаңдаштырып урук бериши, к. ‘ертилдуулук.

ј¬“ќ’ќ–Ћќ– (Wo... ж-а rp.choreo- баратам, тарап жатам) - сырткы таасирлер катышпай эле жетилген мөмөлөр күч м-н ачылганда, уруктарынын жерге чачылышы (механохори€); мөмөлөрдүн оор салмагынын таасири м-н үзүлүп чачырашы аркылуу (барахори€) ж-а мөмөлердүн топуракка кирип, өсүп жетилүүсү аркылуу (геокарпи€) таралуучу өсүмдүктөр.

ј¬“ќ’“ќЌ (гр. autochton - жергиликтүү) - 1) алгачкы пайда болгон жеринде басырылып калган материалдардан турган тоо тектер ж-а кендер. ћис, өсүмдүктөр өскөн ордунда таш көмүргө айланышы. 2) јвтохтондуу структуралар (автохтон) - тектон. бузулуулардан кийин өз ордунда калган бүктөлүү түзүлүштөрүнүн бир бөлүгү. ј-дун тескери мааниси аллахтон.

ј¬“ќ’“ќЌƒќ– (гр. autochthones - жергиликтүүлөр), аборигендер- эволюци€ процессинде белгилүү жерде пайда болуп, азыркы мезгилде да ошол жерде жашап жаткан организмдер. Өрдөк тумшук ж-а эвкалипт - јвстрали€нын, кумурскачылар, илээндилер, жапайы картошка “үн. јмериканын ј-у болуп саналат.

ј¬“ќЁЋ≈ “–ќЌƒ”  Ёћ»——»я - күчтүү электр талаасы (чыңалуусу ~106 в/см) аракет кылганда, металлдардан ж-а жарым өткөргүчтөрдөн электрондордун бөлүнүп чыгышы ж-а ылдамдатылышы. ј. э. учурунда электрондор катоддун чегиндеги туннелдик эффект эсебинен потенциалдык барьерди басып өтөт. ј. э-нын термоэлектрондук амисси€дан артыкчылыгы - катодду ысытууга кошумча энерги€, убакыт талап кылбай ж-а ј. э. тогу өтө чоң (107 а[смг) тыгыздыкта болушунда. ј. э. катуу заттардын касиеттерин изилдөө ж-а автоэлектрондук эмисси€лык микроскопто (электрондук проектордо) колдонулат, к. “уннелдик эффект.

ј√ј - улуу эркек тууганына кичүүлөрүнүн урматтап кайрылышы; о. эле кичүүлөрдүн улууларды жалпы жонунан урматтап аташы.

ј√ј¬ј (Agave) - амариллистер тукумундагы өсүмдүк. —абагы кыска, жалбырактары калың, чети тикенектүү. „огуу өскөн жалбырактардан орто ченинен гүл сабагы (12 м ге чейин) өсүп чыгат. √үлү көп. ј. 6-15 жылда бир жолу гүлдөйт. ћөмөсү бышканда, өсүмдүк куурап калат. ћексикада ј-нын «ќќдөн ашык түрү жапайы өсөт. ———–де ј.  рымдын түштүгүндө,  авказдын  ара деңиз жээктеринде парктарда өстүрүлөт. ј-нын көп түрлөрүнүн жалбырактарынан аркан, жип эшип, таар токушат, калдыктарынан кагаз жасалат. √үлдөө алдында алынган канттуу ширесинен алкоголь ичимдиктер да€рдала!. ј-нын кай биринин тамыры медицинада дары-дармек катарында колдонулат.  ыргызстандын парктарында кооздук үчүн өстүрүлөт.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞