пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј√јћјЋј– (agamidae) - сойлоочуларга кирүүчү кескелдирик. ƒенесинин уз. 30 см. Ѕашы майда тецгечелер м-н капталган, тиштери жаагынын сырткы жээгинде (акродонттуу), буттары жакшы өөрчүгөн. ј-дын 35 уруусу, 300гө жакын түрү јфрика, “үш.-„ыг. ≈вропада, “үш. ж-а Ѕорб. јзи€да, јвстрали€да бар. ———–де 2 уруусунун 13 түрү кездешет.  ыргызстанда 4 түрү жашайт. ј. 3-5 жумуртка тууйт. ј. зы€нкеч курт-кумурскалар м-н азыктанып, а. ч-на чоң пайда келтирет.

ј√ј–“”” -хим. процесстердин жардамы м-н ар түрдүү материалдардын табигый түсүн өчүрүп, ак өң берүү. јнын технологи€сы булаларды алдын ала тазалоо, өңүн өчүрүү ж-а агартуудан турат. “азалоо үчүн суу, самын, шакар ж-а кислоталар, материалдын өңүн өчүрүп, агартуу үчүн кычкылданткычтар (кальций же натрий гипохлорити, суутектин өтө кычкылы, марганец кычкыл калийи) ж-а калыбына келтиргичтер (күкүрт газы, натрийдин бисульфита ж-а гидросульфита) колдонулат. ј. процесси кездеме токуу ж-а булгаары ө. ж-ларында кеңири пайдаланылат.

ј√ј“ [—ицили€ а-дагы байыркы јхатес д-нын (азыркы ƒирилло) атынан] - минерал, халцедондун бир түрү.  атталышкан түрдүү түстөгү жука (10 мкмтв чейин) жикчелерден тургандыктан, ар кандай өңдө кубулжуп көрүнөт.  атуулугу Ўоос шкаласы б-ча 6,0-6,5. ∆икчелердеги түстөрдүн айкалышына жараша оникс (ак м-н кара), карнеолоникс (кызыл м-н ак), сардоникс (кызгылт күрөң м-н ак), агат (көгүлтүр боз м-н ак) деп аталат. ∆анар тоо тектеринин көцдөйчөлөрү м-н жаракаларында пайда болот.  ооздун ж-а асыл таш катары, о. эле тех. аспаптарды да€рдоодо колдонулат.

ј√√Ћё“»Ќј“»¬ƒ»  “»Ћƒ≈–, жалганмалуу тилдер - уңгу сөздөн кийин же мурда түрдүү аффикстер жалгануу аркылуу сөз жасоого ж-а сөз өзгөртүүгө мүмкүн болгон тилдердин тобу. ј. т-де уңгу сөзгө ар түрдүү аффикстер жалгануу аркылуу граммат. формалар пайда болот. јзи€дагы, јфрикадагы, ќкеани€дагы көпчүлүк тилдер ј. т-ге жатат, мис, түрк, монгол, венгр, полинезий, банту ж. б. тилдер, к. јгглютинаци€.

ј√√Ћё“»Ќј÷»я (лат. agglutinare - тизмектелүү) - сөздүн өзгөрбөөчү морфемасына (уңгусуна) белгилүү бир маанидеги ар кандай мүчөлөрдүн тизмектенип, жалганып өзгөрүшү (мис: жаз+уу+чу+лар+ы+быз, оку+ган+дар ж. б.). ј√≈—»Ћј» II (б. з. ч. 442-358-жылга жакын)-401-жылдан тартып —партанын. падышасы, кол башчы ж-а дипломат. 396-394-ж.  . јзи€да ѕерси€га каршы согушуп, бир катар жеңишке жетишкен, бирок —парта  оринф согушунда кыйын абалга туш боло баштаганда, ј. ѕерси€га каршы согушту токтотуп, кайра келген. Ѕ. з. ч. 387-386-ж. јнталкид тынчтыгы түзүлүп,  оринф согушу токтотулган. јнталкид тынчтыгынан кийин бир аз убакытка √реци€да —партанын үстөмдүк кылышы калыбына келтирилген. ј. ≈гипеттен келе жатып жолдо өЋ√өЌ.

ј√»Ќ-Ѕ”–я“ ”Ћ”“ ќ –”√” - –—‘—–дин „ита обл-да түзүлгөн округ (1937-ж. 26-сент.). ј.-Ѕ. у. о. «абайкальенин түштүгүндө. ќкругда 3 район, 2 шаар тибиндеги посЄлок (јгинск, ћогойтуй) бар.  алкы 66 миң (1970), борбору - јгинск. ∆еринин көпчүлүк бөлүгү тоолуу, климаты кескин континенттик. »юлдун орт. темп-расы 16-20∞—, €нварда -22-26∞— ге чейин. ∆ылдык жаанчачын 300-500 мм. “оолуу бөлүгү боз, түзөң жерлери кара топуракту5 Ѕетеге ж-а шыбак өсөт. ∆алпы а€нтынын 30% тен ашыгын токой зонасы ээлейт. ∆ерг. калкы - бур€ттар булардан башка орус, украин, татар ж. б. улуттар жашайт. ќрт. жышт. 1 км2 ге 3,3 киши.

ј. ч. негизги ролду ойнойт. ”€ң жүндүү кой, эт-сүт багытындагы бодо мал, төө, чочко багылат. ƒан эгиндери (буудай, арпа, сулу) ж-а тоют өсүмдүктөрү айдалат. Ө. ж. негизинен а. ч. сырьЄсу м-н токой жыгачтарын иштетүү болуп саналат. Ўоссе жолдордун уз. 970 км, анын «ќќ км - таш жол. јгинскиде пед. окуу жайы бар. 1930-жылдан бери бур€т тилинде "јгын унэн" ж-а "јгинска€ правда" газеталары чыгат.

ј√»Ќ—  - –—‘—–дин „ита обл-дагы јгин-Ѕур€т улут округунун борбору, шаар тибиндеги посЄлок (1811-ж. негизделген, 1954-ж. шаар тибиндеги посЄлокко айланган). јмур алабындагы јга д-нын төмөнкү өрөөнүндө, ћогойтуй т. ж. станци€сынан 37 км түш.-бат. тарапта жайгашкан.  алкы 7,2 миң (1967). ћай ж-а нан з-ддору, пед. окуу жайы, китепканасы бар. "ј√»“ј“ќ–" -  ѕ—— Ѕ нын журналы. 1923-ж. негизделген. ј дегенде – ѕ (б) Ѕ нын, – ѕ (б) ћосква комитетинин —а€сий агартуу башкы башкармасынын органы болуп чыгып турган. 1956-жылдан бери айына 2 жолу чыгат. ∆урналда  ѕ——тин ж-а —овет өкмөтүнүн ички ж-а тышкы са€сатынын маселелери ж-дөгү макалалар жары€ланат. ћассалык-са€сий жумуштардын тажрыйбаларын жыйынтыктайт. »деологи€лык кадрларга ж-а мекемелерге жардамчы материалдар, сын-библиогр. макалалар басылып турат.

ј√»“ј÷»я (лат. agitatio - кыймылга келтирүү) - көпчүлүккө са€сий таасир берүүчү каражаттардын бири, таптардын, парти€лардын са€сий күрөшүнүн маанилүү куралы. ј. - дайыма таптык мүнөздө.  оммунисттик ј. өзүнүн жогорку идеалдуулугу, чынчылдыгы м-н айырмаланат: "...ачык, ойлонуштурулган, иде€луу мазмун болбосо,- деп көрсөткөн ¬. ». Ћенин,- агитаци€ курулай сөзгө айланып кетет" („ыг., кырг. 1-бас, 34-т., 372-73-6.).  ѕ—— ј-ны эмгекчилерди коммунисттик духта тарби€лап, алардын са€сий сезимин жогорулатуу үчүн, учурдагы оку€лардын мазмунун көпчүлүккө кеңири түшүндүрүү, парти€ койгон милдеттерди орундатууга аларды мобилизаци€ кылуу үчүн пайдаланат. ј-да басма сөз, телевидение, сүрөт өнөрү (плакат, диаграмма, карикатура), кино, театрлар кеңири пайдаланылат. ј. ишинде калктын билим, кесип, жаш жагынан өзгөчөлүгү эске алынат. —а€сий ј. эл чарбасынын бардык тармактарын өнүктүрүүгө, эмгекчилердин турмуш деңгээлин жогорулатууга багытталган парти€ м-н өкмөттүн чечимдерин массага жеткирүүгө ж-а аларды жүзөгө ашырыш үчүн, эмгекчилердин күч-кубатын мобилизаци€поодо парти€нын колундагы маанилүү курал болуп саналат.

ј√»“Ѕ–»√јƒј, агитколлектив, агиттеатр - ———–де профессионал же өз демилгелүү иштөөчү чакан театр коллективи. ј-лар ќкт. рев-€сынын жеңишинин алгачкы жылдарында √ражд. согуштун жоокерлерин маданий жактан тейлөө үчүн уюшулган. ј. 20-ж-дардын акырынан тартып курулуштарда, мекемелерде, кийинчерээк студенттердин арасында массалык түрдө тарала баштаган. 1967-ж. ћосквада мыкты ј-лардын кароосу болгон.  ыргызстанда малчыларды маданий жактан тейлөөдө ј-нын ролу чоң. ј-нын репертуары лекци€, доклад, драмалык, музыкалык, хореографи€лык чыгармалардан куралат.

ј√»“ѕ”Ќ “ - са€сий агартуу мекемеси. ј-тар ∆умушчу-дыйкан коргоо —оветинин 1919-ж. 13-майдагы токтому м-н шаарларда ж-а т. ж. станци€ларында массалык-са€сий иштин борбору катары түзүлүп, эмгекчилерге —овет бийлигинин максатын, милдетин түшүндүрүү аркылуу аларды  омпарти€нын айланасына топтоо болучу. 1937-ж. ———– ∆огорку —оветинин 1-шайлоосунан бери ј. шайлоо кампани€сы мезгилинде са€сий иштин чордону болуп калды.

ј√»“‘»Ћ№ћ - кино чыгармачылыгында күндөлүк турмуштун өтө маанилүү темаларын публицистикалык курч мүнөздө берген кыска метраждуу фильм-плакат. ј. ———–де √ражд. согуштун ж-а согуш интервенци€сынын мезгилинде тараган. ј. жаш —овет респ-касынын чарбачылык курулушунун,  ызыл јрми€нын күрөшүндөгү маанилүү этаптарды чагылдырган. ”чурдагы са€сий актуалдуу маселелерди түшүндүрүүдө ј. өзгөчө роль ойнойт. 1918-20-ж. 80 ј. чыгарылган. јнын ичинен эң маанилүүлөрү: "∆акындатуу" (1918), " ызыл майданда" (1920), "ќрок жана балка" (1921) ж. б.

ј√ЋјЅ»Ћ≈– (800-909) -»фрики€дагы араб эмирлеринин, ’алифаттын вассалдарынын династи€сы. јнын негиздөөчүсү - »брахим ибн аль-јглаб (800-812). ј. хариджизм (’ариджилер) туусу астында көтөрүлүшкө чыккан урууларга, алар тарабынан түзүлгөн “ахерт (»фрики€нын түш. бөлүгү) имамдыгына каршы күрөшкөн. ј-дин административдик ж-а маданий борбору- айруан ш.,  аер аль- адим ј-дин эмирлеринин резиденци€сы болгон. ј. мамл-ти шииттердин соккусунан кийин (909-ж.) кыйраган.

ј√Ћќћ≈–ј“ (лат. agglomeratus - бириктирем, чогултам) м е т а л л у рг и € д а - майда күкүмдөрдөн күйдүрүлүп, ирилештирилген кесек руда, к. јгломераци€.

ј√Ћќћ≈–ј÷»я (лат. agglomerare - бириктирүү, чогултуу) металлурги € д а - эритүү үчүн зарыл формага ж-а касиетке (хим. составына ж-а структурасына) келтирүү максатында бышырып бириктирүү жолу м-н майда материалдарды (руданы, металл аралаш руда концентраттарын) ирилештируүчү терми€лык процесс. ∆огорку темп-рада руданын сырткы беттери бир аз жумшарып, бири бирине жабышып калат же беттериндеги жеңил эрүүчү бирикмелер эрип, руда муздаганда, бөлүкчөлөрдү чапташтырат. Ѕышырып бириктирүү үчүн зарыл жылуулук ј-лануучу материалга кошулган көмүртектүү отундун күйүүсүнөн же күкурттүү руда концентраты ј-ланганда, андагы сульфиддин кычкылданышынан бөлүнүп чыгат. Ќегизги баштапкы материалдары: майда порошок түрүндөгү руда ж-а анын концентраты, 3 мм ге чейинки коко ж-а антрацит күкүмдөрү, боксит. јлынуучу продукт-агломерат. ћунун 95% тен көбүрөөгү кара металлурги€да пайдаланып, түстүү металлурги€да агломерат алюм., никель ж-а коргошун өндүрүшүндө колдонулат. ј. процессинде негизги жумушту (руданы башкарууну) ј-лык машина аткарат. Ѕул машиналар үзгүлтүксүз ж-а мезгил-мезгили м-н иштөөчү болуп бөлүнөт. Үзгүлтүксүз жылып туруучу тасмалуу ј-лык машина көбүрөөк колдонулат.

јд.: Ѕ а з и л е в и ч —. ¬., ¬ е г м а н ≈. ‘., јгломераци€, ћ., 1967.

ј√Ќј““ј– - төмөнкү омурткасыз жаныбарлардын тобу, к. ∆аапсыздар.

ј√Ќќ—“»÷»«ћ (гр. agnostos - таанып-билүүгө болбойт)- философи€дагы идеалисттик багыт; ал объективдүү дүйнө м-н анын закондорун таанып-билүүгө болбойт деп эсептеп, абс. акыйкатты танат. "јгностик: биздин туюмдарыбыз чагылтып, сүрөттөп көрсөтүүчү объективдик реалдуулуктун бар экенин билбейм, муну билүү мүмкүн эмес деп жары€лайм - дейт" (Ћенин ¬. »., „ыг., кырг. 1-бас, 14-т., 136-6.). 18-к-да ј-ди теори€лык жактан англ. субъективдүү идеалист ём, немец философ-идеалист  ант иштеп чыгышкан. ј. түрдүү формада кездешет. ћис,  ант нерселер объективдүү жашайт дегени м-н, аларды таанып-билүүгө болбойт десе, ём нерселердин объективдүү жашашын танып, биз алар ж-дө чындыкка жакын эч нерсе биле албайбыз деген жыйынтыкка келет. ј-дин материализмге түп-тамырынан бери карамакаршы экендигин ‘. Ёнгельс - "Ћюдвиг ‘ейербах...", ¬. ». Ћенин "ћатериализм ж-а эмпириокритицизм" деген эмгегинде катуу сынга алган.

јд.: ћарко  ., ‘ейербах жөнүндөгү тезистер, ћаркс  . жана Ёнгельс ‘., “анд. чыг., кырг. бас, 2-т.; Ё нг е л ь с ‘., Ћюдвиг ‘ейербах жана классикалык немец философи€сынын акыры, ошондо эле, 2-т ; Ћенин ¬. »., ћатериализм жана эмпириокритицизм, „ыг., кырг. бас, 14-т.

ј√ќ√» ј (гр. agog е-ээрчитүү, алып кетүү) - көркөм таасирдүүлүгүн арттыруу максатында музыкалык чыгарманын темпин, өлчөмүн бир аз өзгөртүп, жайыраак же ылдамыраак аткаруу.

ј√ќЌ»—““≈– (гр. agonistikos - күрөшкө жөндөмдүү) - 4-5-к-дагы рим јфрикасындагы дөмокр. христиандык секта.  ыштактын эмгекчи элинен түзүлгөн. ј. үчүн а. ч-сындагы эрксиз жумуштан баш тартуу, социалдык теңсиздикке каршы нааразылык билдирүү, "чыныгы диндин" (өз дининин) душмандарына келишпестик м-н мамиле кылуу, такыбалыкты ж-а оор турмушка чыдамдуулукту үгүттөө мүнөздүү болгон. ј. чиркөөнүн имараттарын бузуп, императордун бийликке куралдуу каршылык көрсөтүшкөн, ортодоксалдык клириктерге, сүткорлорго каршы күрөшүшкөн. ј. колондордун, кыштак кедейлеринин ж-а кулдардын Ќумиди€дагы ири көтөрүлүштөрүнө (340-жылга жакын ж-а 5-к-дын башындагы) башчылык кылган.

ј√ќЌ»я (гр. agonia - күрөш) - адам м-н айбанаттын үзүлөр алдындагы абалы. Ѕелгилери: эс-учтан танат, дем алуу начарлайт, жүрөктүн кагышы кескин солгундайт, өң кубарып, тери, эрин көгөрөт. Өз маалында жардам көрсөтүлсө, адам м-н айбанаттын өмүрүн сактап калууга болот.

ј√–ј–ƒџ   –»«»— -ашык өңдүрүүдөн айыл чарбада болуучу кризис.  апитализм тушунда кризис чарбанын бардык тармагына жайылат. ј. к. өнөр жайында ж-а чарбанын башка тармактарында болуучу кризистер м-н тыгыз байланыштуу. јйыл чарбасы ө. ж. үчүн сырьЄлук база болгондуктан, ө. ж. кризиси ј. к-тин чыгышына зор таасир тийгизет. ј. к. учурунда өтпөгөн а. ч. продукци€сы көбөйүп, ал жок кылынат. Ќатыйжада а. ч-дагы көп сандаган майда жеке менчик ээлери жумшаган каражаттарын кайтарып ала албай, жакырланууга дуушар болот. ј. к. өз кезегинде ө. ж-нын өнүгүшүнө тескери таасир көрсөтөт. јнткени ј. к. убагында а. ч. машиналарын, минералдуу жер семирткичтерди керектөө аза€т. Ѕул болсо мындай товарларды чыгаруучу ө. ж. тармактарынын өнүгүшүнүн басаңдашына алып келет. ј. к. башка кризистерден аздыр-көптүр айырмаланат. јйырмасы - узакка созулат. ћис, капит. өлкөлөрдө биринчи ј. к. 19-к-дын 70-жылдарында башталып, 90-жылдардын экинчи жарымына дейре созулган. јндан кийинки ј. к. 1920-ж. башталып, экинчи дүйнөлүк согушка чейин уланган. ј. ктин дагы бир бөтөнчөлүгү: ал узак мөөнөттөн кийин кайталанышы мүмкүн. Ѕул өзгөчөлүктөр түрдүү капит. монополи€лардын өкүм сүрүшү м-н түшүндүрүлөт. ћындай монополи€лар а. ч-да жаңы капиталисттердин пайда болушуна чоң тоскоол кылат.  апит. а. ч-нын дагы бир өзгөчөлүгү - анын ө. ж-дан артта калышы.  апитализм коомунда а. ч-да ири чарба м-н катар азыркы техниканы пайдалана албаган көп майда фермерлер, жеке менчик ээлери да кездешет. јлар ј. к. убагында зы€н тартканына карабастан а. ч. продукци€сын чыгарууну көбөйтүүгө умтулат. Ѕирок алар продукци€сы өтпөй, жакырлана баштайт да, ј. к. өөрчүй берет. ј. к-тин негизги себептери капитализмдин антагонисттик карама-каршылыктары м-н аныкталат. ќшондуктан кризис капитализм коому м-н кошо жок болот.

ј√–ј–ƒџ  ћј—≈Ћ≈ - капитализмдин айыл чарбада өнүгүү закондору, таптардын ортосундагы мамилелер м-н тап күрөшү ж-дөгү, о. эле а. ч-сындагы капитализмге чейинки өндүрүш мамилелерин жоюу жолдору ж-а методдору ж-дөгү маселе. ј. маселени чечүү-бурж.-демокр. рев-€нын негизги милдеттеринин бири. ј. ч-сында капит. өндүрүш мамилелеринин өнүгүшү дыйкандарды жерсиз калтырат да, жер үчүн күрөш күч алат. ƒыйкандардын жерин тартып алып, аларды өндүрүш каражаттарынан ажыратып, жерди капиталисттер өз колунда топтошу ж-а дыйкандардын пролетариатка айланышы а. ч-сында капитализмдин пайда болушуна ж-а өсүшүнө шарт түздү. јр кандай социалдык шарт а. ч-да капитализм прусси€лык ж-а амер. жол м-н өнүгөөрүн аныктады. јл прусси€лык жол м-н өнүксө, помещик чарбасы акырындап бурж. чарбага айланат, амер. жол аркылуу өссө, помещиктик жер ээлөө болбойт. –еволюци€га чейинки –осси€да а. ч-да капитализм ушул эки жол м-н өөрчүйт: "прусси€лык" жол –осси€нын негизги дыйканчылык аймагына, "америкалык" жол 1861-жылдагы реформадан кийин эркин дыйкандар отурукташкан чет жакасына мүнөздүү келет. Ѕурж.-демокр. рев-€ны да€рдоо мезгилинде большевиктер парти€сынын агрардык программасы феод. калдыктарды жок кылып, бардык жерди дыйкандарга алып берүүгө багытталган. 1905-07-жылдагы рев-€нын негизги милдети ј. маселе эле. јл маселе б-ча дыйкандардын талабына ылайыктуу бирден бир туура программаны ¬. ». Ћенин иштеп чыгат. јнда помещиктердин жерин конфискаци€лоо ж-а аны өлкө б-ча мамлекеттештирүү белгиленет. ј. маселе соц. реводюц€€ аркылуу толук чечилип, ишке ашырылат. јл ири жер ээлөөнү жоюп, жерди дыйкандарга берүү м-н эле чектелбестен, майда товардык өндүрүштү ири соц. а. ч. өндүрүшүнө аплантууга шарт түзөт. ”луу ќкт. соц. рев-€нын жеңиши гана –осси€да ј. маселени чечти. 1917-ж. 26©кт€брдагы (8-но€б.) ∆ер ж-дөгү декреттин негизинде помещиктердин жери бүт конфискаци€ланып, жалпы элдик менчикке айланды. Ѕашка ќ. јзи€ респ-калары м-н  азакстандагыдай эле революци€дан мурда  ыргызстанда да капитализмге чейинки социалдыкэкон. мамилелер сакталып, негизги социалдык күчтү дыйкандар түзгөн. ќшондуктан бизде ј. маселени чечүүдө биринчи кезектеги экон. ж-а социалдык-са€сий милдет агрардык реформаны жүргүзүү, феодал-помещиктердин, бай-манаптардын жер менчигин жок кылуу болду. Өлкөдө жапырт коллективдөштирүүнү жүргүзүү алардын калдык элементтеринин экон. таасирине сокку урду. Өнүккөн, өнүгүп келе жаткан капит. өлкөлөрдөгү коммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын азыркы мезгилдеги негизги милдеттеринин бири ј. маселени чечүү болуп саналат.

"ј√–ј–ƒџ  ћј—≈Ћ≈ ∆јЌј "ћј– —“џ —џЌ√ј јЋ””„”Ћј–"" - ¬. ». Ћениндин агрардык маселе ж-дөгү эмгеги; 1901-ж. июнь-сент€брда (1-9-гл.), 1907-ж. күзүндө (10- 12-гл.) жазылган. Ѕул чыгарма ———–де ж-а чет өлкөлөрдө бир канча тилге которулган. ћарксчыл агрардык теори€нын эң маанилүү маселелерине, жумушчу парти€сынын дыйкандар туурасындагы тактикасы м-н программасын иштеп чыгууга арналган. Ћенин бул чыгармасында "–осси€да капитализмдин өнүгүшү", "јйыл чарбасындагы капитализм" аттуу эмгектериндеги изилдөөнү улантып, агрардык түзүлүш туурасындагы маркстик теори€ны жактайт ж-а өнүктүрөт. ћарксты сындоочулар ‘. ќ. √өрц, Ё. ƒавид, ћ. √ех, —. Ќ. Ѕулгаков, ¬. ћ. „ернов ж. б. капитализмдин экон. закондору анын а. ч-нын өнүгүшүнө таасир тийгизе тургандыгын танып, аларды жаратылыштын "түбөлүк", "табигый" закондору м-н алмаштырууга, капитализм тушундагы жакырчылыкты, а. ч. азык-түлүгүнүн каатчылыгын ж-а кымбатташын жердин улам арыкташы м-н түшүндүрүүгө аракет кылат. ¬. ». Ћенин мындай аныктамалар илимий жактан негизсиз экендигин далилдеп, аларды төгүнгө чыгарат. јл статистика материалдарын терең талдоо аркылуу майда дыйкан чарбасы ж-дөгү "туруктуулук теори€сын" жеткире сындап, маркстик агрардык теори€нын өнүгүшүнө зор салым кошот.

јд.: Ћенин ¬. »., јгрардык маселе жана "ћарксты сынга алуучулар", „ыг., кырг. 1-бас, 5-т.

ј√–ј–ƒџ  ӨЌӨ– ∆ј… Ѕ»–» ћ≈Ћ≈–» - технологи€сы, уюштурулушу, аймагы жагынан биргелеш ө. ж. ж-а а. ч. ишканаларынын комплекси. Ѕулар негизинен а, ч. сырьЄсунан ө. ж. продукци€сын чыгарат. ћындай бирикмелер а. ч. өндүрүшү м-н ө. ж. ишканаларынын байланышын чыңдан, продукци€ чыгарууну көбөйтүүгө көмөк берет да, ага жетекчилик кылууну жакшыртууга, өндүрүштү бир жерге топтоого, анын натыйжалуулугун арттырууга, эмгек ресурстарын рационалдуу пайдаланууга жол ачат. —ов. айыл-кыштактагы өндүрүштү уюштуруунун мындай жаңы формасы - ј. ө. ж. б. азыр ийгиликтүү өнүгүп, ө. ж. ишканаларына типтеш ар кыл ишканалар түзүлүүдө. јлардын айрымдары колхоздордун составында иштесе, айрымдары өз алдынча мамл. ишкана болуп эсептелет. ќшону м-н катар мамлекет катышуучу ортоктош бирикмелер да бар.

ј√–ј–ƒџ  –≈‘ќ–ћјЋј– - жер ээлөө ж-а пайдалануу системасынын өзгөртүлүшү. ј. р. Ѕат. ≈вропанын бир катар өлкөлөрүндө бурж. рев-€ убагында (17-19-к.) ишке ашырылып, эзүүчү таптын пайдасына чечилген [мис, ѕрусси€дагы реформа (1807-11); –осси€дагы дыйкандар реформасы (1861) ж-а столыпиндик ј. р. (1906-16)]. 1917-ж. 26-окт€брда (8-но€б.) —оветтердин Ѕүткүл росс. 2-съезди кабыл алган жер тууралуу декретте помещиктик жер менчиги жоюлуп, жер жалпы элдик менчикке айланды.  ыргызстандагы жер-суу реформасы 1921-ж. башталып, 1928-ж. а€ктады. ≈вропанын соц. өлкөлөрүндө ј. р. 1944-48-ж-да жүргүзүлүп, жумушчу табынын жетекчилиги м-н жердин бир бөлүгү мамлекеттештирилди, помещиктердин жерлери ж. б. өндүрүш куралдары, каражаттары конфискаци€ланып, эмгекчи дыйкандардын энчисине өттү.  олони€лык эзүүдөн кутулган өлкөлөрдө да ј. р. ишке ашырылууда.

ј√–ј–ƒџ  —ќ÷»јЋ»«ћ  џ…ћџЋџ - ¬енгри€дагы а. ч. пролетариатынын 1891-94-ж. ж-а 1897-99-ж-дардагы рев-чыл чыгуулары. јл тарыхый адаби€ттарда ушундай аталып калган. ј. с. к-на ¬енгри€дагы кедейдыйкандардын турмуш абалынын начарлашы себеп болуп, анын андан ары өнүгүшүнө жумушчу кыймылынын жогорулаган, ¬енгр, с.-д. парти€сына (1890-ж. негизделген) кошулган жумушчу кружоктору таасир эткен. ј. ч. пролетариатынын бул чыгуулары жандармдар ж-а аскерлер м-н катышууга дуушар болгон. 1897-ж. кайра башталган ири стачкалардын убагында бир катар жерлерде помещиктердин жерлери тартылып алынган. Ѕул этапта ј. с. к-на ¬енгри€нын с.-д. парти€сынын оппортун. лидерлеринен кол үзгөн ». ¬арконьинин тобу башчылык кылган. јл кыймылды өкмөттүн аскерлери ж-а жандармери€ 1899-ж. баскан.

ј√–ј–ƒџ -Ё ќЌќћ» јЋџ  »Ћ»ћ - өндүргүч күчтөрдүн өсүшүнө байланыштуу болгон өндүрүштүк мамилелерди, объективдүү экон. закондордун механизмдеринин а. ч-сындагы таасирин ж-а анын өзгөчө закон ченемдүүлүк м-н өсүшүн изилдөөчү, а. ч-сынын план ченеминде пропорци€луу өсүшү үчүн илимий негиз иштеп чыгаруучу илим. Ѕул коммунисттик өндүрүш мамилелерине ж-а а. ч-сынын материалдык-тех. базасын түзүүгө байланыштуу экон. проблемаларды чечүү, пландаштыруу методдорун мындан ары өркүндөтүү б-ча жаңы илимий сунуштарды иштеп чыгуу, товар-акча мамилелерин туура пайдалануу, өндүрүштүн эффективдүүлүгүн жогорулатуу ж-а өндүргүч күчтөрдү рационалдуу жайгаштыруу иштерин кучагына алат.

ј√–≈√ј“ (лат. aggrego - бириктирем) - унификаци€ланып ирилештирилген машиналардын түйүнү. Ѕул түйүндөр айрым функци€ларды өз алдынча аткара ж-а бири бирин толук алмаштыра алат. ћис, электр кыймылдаткычтары, редукторлор, насостор ј. болуп эсептелет. јйрым ј-тар 2 же андан кеп машиналардан турат.

ј√–≈√ј““јЎ“џ–”” - бирдей ж-а өз ара алмаштырыла турган агрегаттардан машиналарды же алардын комплексин түзүү методу. ј. машиналарды иштеп чыгарууну рационалдуу жүргүзүүгө мүмкүндүк берет. ћис, ар кандай максатта колдонулуучу жүк ташуучу автомобилдерди түзүүдө бардык машиналар үчүн бирдей болгон айрым түйүндөрдү (кыймылдаткыч, кыймыл өткөрүү кутусу, алдыңкы көпүрө ж. б.) бөлүп алып, агрегат түзүүгө болот. ј. машиналарды ремонттоону тездетип, пайдаланууну жакшыртат.

ј√–≈√ј““”” ”Ќ»‘» ј÷»яЋјЌ√јЌ —»—“≈ћј - чыгыш ж-а кириш параметрлери унификаци€ланган

өзүнчө блоктордон туруучу автоматика каражаттарынын пневматикалык системасы. Ө. ж-да кеңири колдонулуучу системаларды агрегаттап түзүүнүн принциби төмөндөгүдөй өзгөчөлүктөр м-н мүнөздөлөт: станоктун же прибордун конструкци€сы бири бирине көз карандысыз ар бири белгилүү ишти аткаруучу бир нече блоктордон турат; блоктор агрегат кылып бириктирүүгө мүмкүн болгондой тандалып алынат; блокторду айкалыштырып бириктирүү м-н ар түрдүү максатта колдонулуучу түзүлүштөрдү алууга болот. јзыр электрдик, пневматикалык, гидравликалык ј. у. с. түзүлүп жатат. Ѕлоктордун биргелешип иштешин камсыз кылуу үчүн, түзүлүштөрдүн системасында энерги€нын бир түрүн 2-түргө айландыруучу өзгөрткүчтөр орнотулат.  еңири таралган пневматикалык ј. у. с. өлчөөчү, жөндөөчү, когпуучу, логикалык операци€ларды аткаруучу, квадратна көтөрүүчү ж-а квадрат тамыр чыгаруучу, текшерүүчү ж. б. блоктордон турат. ”нификаци€ланган кириш ж-а чыгыш параметрлери катарында кысылган абанын 0,02-0,1 ћн/м2 (0,2- 1 кг куч/см2) басымы кабыл алынган. ј. у. с-нын блоктору ж-а приборлору өрттөн ж-а жарылуудан коопсуз, пайдаланууда ишенимдүү, тейлөөгө оңой келет. ј. у. с. хими€, нефть өндүрүү ж-а иштетүү, жылуулук, энергетика, газ, тамак-аш ө. ж. тармактарында өндүрүш процесстерин автоматташтыруу үчүн колдонулат.

јд.: Ѕ е р е з о в е ц √. “., ћ а л ы й ј. Ћ., Ќаджафов Ё. ћ., ѕриборы пневматической агрегатной унифицированной системы и их использование дл€ автоматизации производственных процессов, 3 изд., ћ., 1965; ѕру сен ко ¬. —, ѕневматические регул€торы, ћ.-Ћ., 1966.

ј√–≈√ј““џ  —“јЌќ  - стандартташтырылган, бирок бири бири м-н кинематикалык байланышпаган түйүндөрдөн (агрегаттардан) түзүлгөн атайын металл кесүүчү станок. ј. стун күч берүүчү түйүндөрүнүн өзүнчө кыймыл бергичи болот да, алар башкаруучу бир система м-н иштетилет. »штетилүүчү тетик кылбастан, кесүүчү аспаптын өзү жыла тургандай болуп мех. иштетүүдө ј. с кеңири колдонулат. ћында тетикти бир эле убакытта көп аспаптар м-н ар тараптан иштетүүгө болот. ј. с. м-н бир же бир нече тетикти бир убакытта иштетүүгө боло тургандыктан, алар негизинен массалык өндүрүштөрдө пайдаланылат. 1-жолу ———–де ј. с-ту долбоорлоо ж-а жасап чыгаруу 30-ждардын орто ченинде ћеталл кесүүчү станоктордун эксперименттик ил. из. ин-тунда (ЁЌ»ћ—) башталган. ———–дин з-ддорунда 20 миңге жакын ј. с. иштейт.

ј√–≈——»я (лат. aggressio - кол салуу) - азыркы эл аралык укуктук түшүнүк; бир мамлекеттин (улуттун) терр-€лык бүтүндүгүнө же са€сий көз каранды эместигине экинчи мамлекеттин күч колдонуусу. ј.- импер. мамл-тердин тышкы са€сатынын негизи. 1918-22-ж. жаш —овет –еспкасына каршы импер. мамл-тердин интервенци€сы, 1939-40-ж. гитлердик √ермани€нын ≈вропа мамл-терине, 1941-ж. ———–ге кол салышы. 1967-ж. араб мамл-терине каршы »зраилдин согушу ж. б-лар ј. болуп саналат. јзыркы эл аралык практикада куралдын күчү м-н кол салуудан тышкары кыйыр түрдөгү ј., экон. ј., идеологи€лык ј. деген түшүнүктөр да кездешет. —ов. —оюзунун ќќЌдогу делегаци€сы бул агрессивдүү көрүнүштөрдү дайыма ашкерелеп, аларды жоюу б-ча бир канча жолу конкреттүү сунуштар киргизди. 1933-ж. сов. делегаци€ куралсыздандыруу б-ча ∆енева конференци€сында ј-ны актоого эч бир жол бербөө үчүн, кол салган жакты аныктоо ж-дө деклараци€ кабыл алууну сунуш кылды. 1950-ж. —овет өкмөтү ќќЌго ј-нын аныктамасын белгилөө ж-дө кайрадан сунуш киргизди. ќќЌдун √ен. јссамбле€сынын 7-сесси€сы (1952) бул ж-дө 15 мамлекеттин өкүлүнөн атайын да€рдык көрүү комитетин түздү. Ѕул комитет ј-нын аныктамасын —овет өкмөтүнүн сунушунун негизинде формулировкалады. ќќЌдун √ен. јссамбле€сынын 9-сесси€сы (1954) ј. ж-дөгү бул формулировканы толук закондуу деп тапты. ”шул максат м-н ќќЌдун жаңыдан атайын комитети түзүлдү. Ѕул сунушту ќќЌго мүчө мамл-тер бир добуштан колдоп чыгышты.

ј√–≈——»¬ƒҮҮ —””Ћј– - бетон ж-а металл сы€ктуу курулуш материалдарынын туруктуулугуна тескери таасирин тийгизчү жер астындагы суулар. ћындай суулардын составындагы туздардын хим. таасиринен бетондун сапаты начарлап, акырындык м-н бузулат. ј. с 0,2 м ден төмөнкү ар кандай тереңдикте болот. јлар жалпы кислоталуу, сульфаттуу, магнөзи€луу ж-а көмүр к-талуу болуп бөлүнөт. —уунун агрессивдүүлүгү анын хим. составын атайын инструкци€нын талаптарына салыштыруу м-н аныкталат. ∆ер бетинен кандайдыр бир тереңдикте жайгашуучу имараттардын фундаменттерин, гидротех. курулуштар м-н коммуникаци€ларды, суу түтүктөрүн ж. б-ды куруу ошол тереңдиктен учураган суунун агрессивдүүлүгүн аныктап, ага каршы алдын ала тийиштүү чараларды көрүү талап кылынат.  ыргызстанда, айрыкча „үй, “алас ж-а  очкор өрөөндөрүндө ј. с. көн.

јд.: јнаньев ¬. ¬.,   о р о бкин ¬. »., »нженерна€ геологи€, ћ., 1973.

ј√–ќ... (гр. agros - талаа) - мааниси б-ча "агрономи€лык" деген сөзгө туура келүүчү татаал сөздөрдүн составдын бөлүгү (мис, агрохими€, агротехника, агрометеорологи€).

ј√–ќ “ќ ќ… ћ≈Ћ»ќ–ј÷»я—џ - 1) мол ж-а туруктуу түшүм алууга кесепети тийчү таби€т кубулуштарына каршы токой өстүрүү чараларынын системасы. јл а. ч-на залал келтирчү кургакчылык, керимсел уруу, шамал-суу эрози€ларындай кырсык м-н күрөшүүдө зор мааниге ээ. “алаа коргоочу токой тилкелери ј. т. м-нын негизи болот. јлар өз ара мындай бөлүнөт: дөңсөө ж-а жантайма жерлердеги талаа коргоо токой тилкеси; тик, эңкейиш жерге ж-а көл, суу жээктерине, кокту-колоттордун кырына тигилүүчү тилке; кум ж-а кумдак жерге тигилүүчү тилке; тоо бетинде, сыртта, ашууда ж-а жол жээгинде, жайытта ж. у. с. жерде кар м-н жаанчачын суусун токтотуучу тилке. јл агротех., гидротех. ж. б. чаралар м-н айкалыштырылып колдонулат. –осси€да бул иш адеп 18-к-да башталган. —овет бийлигинин жылдарында буга өзгөчө көңүл бурулду, аны мамл. токой чарбасы ж-а совхоздор жүргүзөт. ћындай тилкелердин а€нты 1972-ж. 3 млн. га дан ашып кетти.  ыргызстанда 3 миң га дан ашык.

2) “окой мелиораци€сынын ыкмаларын уюштуруу формаларын ж-а теори€лык негиздерин иштеп чыгуучу илимий тармак. јл агрономи€, ботаника, топурак таануу, геол., метеорол. токой ж. б. илимдери м-н тыгыз байланыштуу. ј. т. м. маселелери "Ћесное хоз€йство", "«емледелие", " ыргызстандын айыл чарбасы" журналдарына басылып турат.

ј√–ќ “ќ ќ… ћ≈Ћ»ќ–ј÷»я—џ Ѕќ-' ёЌ„ј ЅҮ“ ҮЋ —ќё«ƒ”  »Ћ»ћ »«»ЋƒӨӨ »Ќ—“»“”“” 1931-ж. ћосквада ачылып, 1958-ж. ¬олгоград ш-на которулган. ј. ч. өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн ж-а малдын азыктуулугун өйдөлөтүү максатында топурак эрози€сына, кургакчылыкка ж-а керимсел урууга каршы күрөшүү үчүн жөнөкөй гидротех. курулуш куруу ж-а токой мелиораци€, агротех. чараларынын комплексин иштеп чыгат.

———–де агротокой мелиораци€сы б-ча ил. из. ишин координаци€лайт. Ѕул институттун 7 илимий бөлүмү, 2 лаборатори€сы, 12 тажрыйба станци€сы, 40 миң га жери, 9 тажрыйба чарбасы ж-а аспирантурага бар. ј√–ќЅ»ќЋќ√»я, к. јйыл чарба биологи€сы.

ј√–ќ Ћ»ћј“ќЋќ√»я (агро..., гр. klima - климат, logos - илим), а йы д чарба климатологи€сы- а. ч. өндүрүшүнүн бир фактору катары климатты изилдөөчү илим; климатологи€нын бөлүгү. ∆ер кыртышы ж-а анын асылдуулугу, суу ресурстары, өсүмдүктөр климатка жараша болот. ќшондуктан а. ч-сын адистештирүүдө климаттык шарт эске алынат. ј-нын милдеттерине: климатка а. ч. жагынан баа берүү ж-а а. ч. өсүмдүктөрүн, малдын түрлөрүн рационалдуу жайгаштыруу максатында жерлерди агроклимат б-ча райондоштуруу; аба ырайынын катаал гдарттарынан сактануу жолдорун иштеп чыгуу ж. б. кирет, к. јйыл чарба метеорологи€сы. јв.: Ѕабушкин Ћ. Ќ., јгроклиматическое районирование хлопковой зоны —редней јзии, Ћ., 1960; Ў а ш к о ƒ. »., јгроклиматическое районирование ———–, ћ., 1967.

ј√–ќћ≈“≈ќ–ќЋќ√»я, к. јйыл чарба метеорологи€сы.

ј√–ќЌќћ (агро... ж-а nomos - закон) - дыйканчылык б-ча жогорку билимдүү айыл чарба адиси. ј. ч. өндүрүшүндө анын технол. көрсөтмөсү жетекчиликке алынат. ј-ду  ыргызстанда айыл чарба институту да€рдайт. ј-дун теори€лык билимин жогорулатуу максатында институттун алдында курстар уюштурулуп турат.

ј√–ќЌќћ»я (агро... ж-а гр. nomos- закон) - айыл чарба өндүрүшүнүн илимий негиздери, тармактары ж-дөгү билимдердин жыйындысы. ј. ч. өндүрүшүнүн практикасы м-н теори€сынын өнүгүшүнө байланыштуу ј-дан а. ч. экономикасы ж-а өндүрүшүн уюштуруу, зоотехни€ ж. б. тармактар бөлүндү. ј. өсүмдүк өстүрүүдөгү илимий жетишкендиктерден ж-а тажрыйба ыктарынын комплексинен (жалпы дыйканчылык, агрономи€, агрофизика, есүмдүк өстүрүү, селекци€, үрөн өстүрүү, фитопатологи€, а. ч. энтомоло1’8—џ, а. ч. мелиораци€сы ж. б.) турат. »лимий ј. жалпы биологи€, өсүмдүктөр физиологи€сы, топурак таануу, а. ч. метеорологи€сы, генетика, микробиологи€, биохими€ ж. б. табигый илимдерге негизделген. ¬. –. ¬иль€ме, ƒ. Ќ. ѕр€нишников, ¬. ¬. ƒокучаев, ѕ. ј.  остычев,  . ƒ. √линка,  . ј. “имир€зев ж. б. окумуштуулар ј. илимине чоң салым кошкон. ќ. эле ». ¬. ћичурин өсүмдүктөрдүн өнүгүү процесстерин башкарууну таануу, Ќ. ». ¬авилов гомологи€лык катарлар ж-а тукум куучулук закондорун аныктаган. јларда өсүмдүктөрдү кыйыштыруу ж-а тандап алуу иштеринде жаны формаларды табуу жолдору көрсөтүлгөн.  ийинчерээк ѕ. Ќ.  онстантинов, ѕ. ». Ћисицин, ѕ. ѕ. Ћукь€ненко, Ќ. ¬. ÷ицин, ¬. —. ѕустовойт сы€ктуу көп окумуштуу селекционерлердин катышуусу ж-а жетекчилиги м-н а. ч. өсүмдүктөрүнүн жаңы сорттору чыгарылды. ———–де лениндик кооперативдик план иш жүзүнө ашырыла баштаган соң, ј-нын жетишкендиктерин пайдалануу кеңири өөрчүдү. ∆аңы ил. из. мекемелери м-н окуу жайларынын уюштурулушу ж-а ј-нын тармактарга бөлүнүшү бул илимдин өнүгүшүнө көмөкчү болду. 1929-ж. а. ч-сынын илимий борбору- ¬ј—’Ќ»Ћ ачылды. ћындан тышкары өсүмдүктөрдү зы€нкечтер, илдеттерден сактоо мекемелери, мамл. үрөн инспекци€лары ж. б. илимий-тажрыйба мекемелеринин тармактары уюштурулду. ———–де бир нече бүткүл союздук, тармактык-зоналык ил. из. ин-ттары, тажрыйба ж-а селекци€ станци€лары, мамл. үрөн сыноо участоктору иштейт. Өлкөнүн жогорку окуу жайларында ј. б-ча квалификаци€луу адистер да€рдалып чыгарылат.  ыргызстанда ј. б-ча дыйканчылык ж-а топурак таануу ин-ттарында, ж. б-да илимий иштер жүргүзүлүүдө.

јв.: —оветов ј. ¬., ќ системах земледели€, —ѕЅ, 1867; “ и м и р € з е в  . ј., «емледелие и физиологи€ растений, —оч., т. 3, ћ., 1937; ѕр€нишников ƒ. Ќ., Ћекции по курсу "¬ведение в агрономию", »збр. соч., т. 3, ћ., 1965. ј√–ќЌќћ»яЋџ  –”ƒјЋј– - минералдык жер семирткичтер алууга керектелүүчү тоо тектер. ј. р-га составында фосфор, калий, азоту бар айрым тоо тектер кирет. ‘осфорлуу кендер апатит ж-а фосфорит деп аталат. јпатиттин ири кени  ола ж. а-нан (’ибин) табылган.  азакстанда ( ара-“ау), ———–дин ≈вропа бөлүгүндө (≈горьевск, ¬€тка- ама, ўигровск) фосфорит кендери бар.  алий туз кендери ѕермь обл-да (¬ерхнекаменск), Ѕелорусси€да (—таробинск),  арпатта (—тебниковск),  ара-Ѕогаз көлүндө бар. јзот жер семирткичтери натрий м-н калий селитраларынан алынат. ј. р-га о. эле карбонаттуу тоо тектер (бор, аки таш теги, доломит), серпентинит, сапропелит, бентонит, перлит, вермикулит ж-а чым көң кирет. “оюткор катары мал жечү туздар, а. ч. зы€нкечтерине каршы колдонулуучу мышь€к, барий, фтор, күкүрт да ј. р. болот.

јд.: Ѕ о к ». и., јгрономические руды, 2 изд., ј.-ј., 1965.

ј√–ќЌќћ»яЋџ  “≈…ЋӨӨ - дыйканчы лыкты жакшыртуу б-ча а. ч-да жүргүзүлүүчү чаралардын системасы. ј. т. –осси€да 19-к-дын 2-жарымында пайда болгон. ———–де ј. т. колхоздор м-н совхоздордогу дыйканчылык азык-түлүгүн көбөйтүүгө, эмгек чыгымын азайтууга багытталып, мамл. ж-а коомдук уюмдар тарабынан ишке ашырылат. ”луу ќкт. соң. рев-€сынан кийин агроучастоктордун саны көбөйүп, млн-догон дыйкандардын чарбаларын тейлей баштады. ј. ч-сын коллективдештирүү ј. т-нүн шартын өзгөрттү. јл а. ч. илимин гана пропагандалабастан, өндүрүштү жогорулатууга көмөкчү болду. 1934-ж. зоотехни€лык тейлөө уюштурулуп, кийинчерээк агрономи€ дыйканчылыкты тейлөөгө өттү. ј. т-нү а. ч. мекемелеринин агрономдору, о. эле мелиораци€ ж-а суу чарба адистери жүргүзөт. –еспубликада ј. т. ишин а. ч. минвосу башкарат.

ј√–ќ“≈’Ќ»  - дыйканчылык ж-а өсүмдүк өстүрүү б-ча орто билимдүү айыл чарба адиси. ј-терди атайын окуу жайлар-техникумдар да€рдайт. јлар колхоздордо - бригадир, совхоздордо - бөлүм башчысы, агрохим. лаборатори€да - лаборант, ил. из. мекемелеринде-техник ж. б. кызматтарда иштейт. ј. агрономдордун көрсөтүүсү б-ча иш жүргүзөт.  ээ бир чарбаларда ј. жогорку билимдүү адистердин милдетин да аткарат. ќшондуктан ј-тердин билимин жогорулатуу максатында а. ч. ин-ттарынын алдында сырттан окуу бөлүмдөрү бар.

ј√–ќ“≈’Ќ» ј - дыйканчылык технологи€сы, айыл чарба өсүмдүгүн өстүрүүдөгү ыкмалар системасы. ј-нын милдети: алынуучу продукци€нын бирдигине эмгекти ж-а каражатты аз чыгымдап, а. ч. өсүмдүгүнөн мол түшүм алуу. Ѕул маселе илимдин ж-а алдыңкы тажрыйбанын жетишкендиктерин а. ч. өндүрүшүнө киргизүү, дыйканчылыкты хими€лаштыруу, өндүрүш процесстерин комплекстүү механикалаштыруу ж-а автоматташтыруу жолу м-н чечилет. ј. топуракты иштөө жолдору, жер семирткичтерди чачуу, үрөндү себүүгө же олтургузууга да€рдоо, эгүү, өсүмдүктү багуу, өсүмдүк илдеттерине ж-а зы€нкечтерине каршы күрөшүү, түшүм жыйноо, кар токтотуу, талаа тегиздөө, сугаруу ж. б. чаралардан турат. ј-нын деңгээли коомдогу өндүрүш күчтөрүнүн өнүгүү даражасына ж-а өндүрүш мамилелеринин мүнөзүнө жараша аныкталат. ј. адегенде эң жөнөкөй курал-шайман м-н кол эмгегине негизделген. –осси€да ј-нын принциптери 19-к-дан баштап колдонулган, аларга топурактын асылдуулугу ж-дөгү илим негиз болгон. ј. илимине окумуштуулар ¬. ¬. ƒокучаев м-н ѕ. ј.  остычев чоң салым кошкон. ќ. эле ј-нын өнүгүшүндө  . ј. “имир€зевдин эмгектеринин да зор мааниси бар. »лимий ј-ны иштеп чыгууда ћ. √. ѕавлов, ј. ¬. —оветов, ». ј. —тебуд, ƒ. Ќ. ѕр€нишников ж. б. орус окумуштуулары эмгек сиңирген. ј-ны өнүктүрүү ишине айрым окуу жайлары, тажрыйба мекемелери ж-а алдыңкы чарбалар кеңири катышкан. Өлкөбүздө ј-ны өнүктүрүү үчүн ыңгайлуу шарт ќкт. рев-€сынан кийин гана түзүлүп, ј. таби€т таануунун, агрономи€нын ж-а тех. илимдин жаңы жетишкендиктерине негизделген. Өсүмдүк физиологи€сы б-ча ийгиликтер ј-нын эски ыкмаларын өркүндөтүүгө ж-а жаңы ыкмалардын пайда болушуна алып келди. ј. ч. өсүмдүгүнөн мол түшүм алуу үчүн анын өсүшүнө керектүү бардык факторлор болууга тийиш. Ѕул үчүн агротех. комплексти, б. а. агротех. ыкмалар системасын колдонуу керек. ј. райондун, ар бир чарбанын топурак-климат өзгөчөлүктөрүнө жараша жүргүзүлөт. ј-лык ыкмалар комплексинин эффективдүү болушуна которуштуруп айдоону туура жүргүзгөндө гана жетишүүгө мүмкүн.  оторуштуруп айдоо ј. м-н айкалыштырылып жүргүзүлсө, мол түшүм алынып, эмгек өндүрүмдүүлүгү жогорулайт, а. ч. продукци€сынын бирдигинин чыгымы аза€т.

јд.: ƒокучаев ¬. ¬., Ќаши степи прежде и теперь, ћ., 1954; “имир€зев  . ј., «емледелие и физиологи€ растений, »збр. соч., т. 1, ћ., 1957; ѕр€нишников ƒ. Ќ., ∆ерди семиртүү жана которуштуруп айдоо жөнүндө, ‘р., 1973.

ј√–ќ‘»«» ј, агрономи€лык ф и з и к а - өсүмдүктүн өсүшүндөгү физиол. процесстерди ж-а анын тышкы жашоо шартын изилдөө методдору ж-дөгү илим. ј. топурактагы, аба катмарындагы физ. шартты жөнгө салуу ыктарын иликтейт. ј-га топурак физикасы, жерге чектеш аба катмарынын физикасы, өсүмдүк биофизикасы ж-а өсүмдүктөрдүн тышкы жашоо шартын жөнгө салуучу каражат м-н ыктар кирет. ј. илими 20-кда өнүгө баштаган. ј-нын өнүгүшүнө ƒ. Ќ. ѕр€нишников, ј. √. ƒо€ренко, ». ј.  ачинский, ј. ј. –оде, — ». ƒолгов, —. Ќ. –ыжов, Ѕ. ¬. ƒер€гин, Ё. –ассел (јнгл.), ¬. Ўоу (ј Ў) ж. б. окумуштуулар чоң салым киргизген. ———–де ј. илимине ј. ‘. »оффе негиз салган. ј-да тышкы чөйрөдөгү шартты баалоо ж-а физиол. процесстерди изилдөө үчүн так аспаптар колдонулуп, вегетаци€лык ж-а тажрыйба методдору пайдаланылат. ј. жагынан ил. из. ¬. ¬. ƒокучаев атн. топурак таануу ин-тунда, ун-ттердин ж-а а. чарба ин-ттарынын топурак таануу кафедраларында, јгрофизика ил. из. ин-ттарында, ал эми  ыргызстанда топурак таануу ил. из. ин-тунда жүргүзүлөт. ј. маселелери топурак таануу адистеринин эл аралык конгресстеринде талкууланып турат.

ј√–ќ‘»“ќ÷≈Ќќ«ƒќ–, агроценоз (гр. агро... ж-а phyton - өсүмдүк, koinos-жалпы)-айдалма же аздыр-көптүр адамдын таасири тийген өсүмдүктөр коомдоштугу. ј. төмөндөгүдөй бөлүнөт: адамдын колу м-н жасалган ј.-интенсивдүү пайдалануунун натыйжасында түрү өзгөрүлгөн табигый өсүмдүктөр коомдоштугунун сапаты жашпыртылганы (пландуу түрдө пайдаланылган токойлор, шалбаалар); жарым-жартылай кол м-н өстүрүлгөн ј.- өсүүсү пландуу түрдө жөнгө салынып турбаган өсүмдүктөрдүн жасалма коомдоштугу (эгилме токой а€нттары, себилме көп жылдык шалбаалар) ; айдалма ј.- өсүп-өнүгүүсү адам тарабынан жөнгө салына турган өсүмдүктөрдүн коомдоштугу (бак-дарактар, плантаци€лар, айдоолор); интенсивдүү экме ј.- кыртыш чөйрөсү гана эмес, кээде суу, аба чөйрөсү да түзүлүп, өнүп-өсүүсү дайыма жөнгө салынып туруучу өсүмдүктөр коомдоштугу (теплица өсүмдүктөрү, аэропоника, гидропоника),

ј√–ќ’»ћ»  - дыйканчылыкта агрономи€лык хими€нын жоболорун колдонуп, а. ч-сын хими€лаштырууну жүзөгө ашыруучу жогорку билимдүү адис. ј. негизинен талаачылык иштеринде, өсүмдүк өстүрүүдө, багбанчылыкта ж. б. тармактарда, аларга керектүү азык зат запастарын лаборат. шартта аныктоо м-н ал заттардын топурак м-н өсүмдүктүн ортосундагы өз ара катышын изилдөө жүргүзүү аркасында жер семиртүү б-ча агрохим. чараларын иштеп чыгат. ј√–ќ’»ћ»я, агрономи€лык хими€ - топуракта, өсүмдүктөрдө болуучу хими€лык, биохими€лык процесстерди, жер семирткичтерди ж-а хими€лык каражаттарды колдонуу ыктарын изилдөөчү илим. ј-нын негизги максаты - жердин азыктуулугун жогорулатып, а. ч. өсүмдүктөрүнүн түшүмүн көбөйтүү. ј. а. ч-сын хими€лаштыруунун илимий негизин түзөт. јл топурак таануу, дыйканчылык, метеорологи€, өсүмдүк физиологи€сы ж-а биохими€сы, микробиол., физ., хими€ илимдери м-н тыгыз байланышта өнүгүп өөрчүйт. Өсүмдүктүн азыктанышы, топурак м-н өсүмдүктөрдүн өз ара байланышы, жер семирткнчтеринин эффективдүүлүгү, топуракты мелиораци€лоо, отоо чөпкө каршы күрөшүүнүн хим. жолдорун изилдөө ж-а колдонуу иштери анын маанилүү бөлүктөрү болот. –осси€да ј. б-ча алгачкы илимий ойлордун туулушу ћ. ¬. Ћомоносовдун ысмы м-н тыгыз байланыштуу. 1825-ж. ћосква ун-тинин проф. ћ. √. ѕавлов орус тилинде биринчи ј-лык колдонмону чыгарат. 19-к-дын 60-ж-дары ј. Ќ. Ёнгельгарттын изилдөө иштери башталып, ал ѕетербург дыйканчылык ин-тунда ј. лаборатори€сын уюштурат. јл изилдөөлөрдүн негизинде фосфориттерди жер семирткич катары пайдалануу керек деген сунуш киргизет. ƒ. ». ћенделеевдин ј. б-ча жасаган ишмердүүлүгү да ошол убакытка туура келет. јнын жетекчилиги алдында жер семирткичтер б-ча тажрыйба өткөрүлөт. –осси€да ј. илиминин өнүгүшүнө  . ј. “имир€зев, ƒ. Ќ. ѕр€нишников,  .  . √едройц, ѕ. —  огович, ј. √. ƒо€ренко чоң салым киргизишкен. ”луу ќкт. соц. рев-€сынан кийин ј. б-ча ири ил. из. борборлору м-н тажрыйба станци€лары уюштурулуп, а. ч. ин-ттарында атайын кафедралар ачылат. 1919-ж. ∆ер семирткичтер б-ча ил. из. ин-ту түзүлөт. 1923-ж. ошол ин-ттун алдында ƒолгопрудный тажрыйба талаасы уюштурулат (азыр ƒ. Ќ. ѕр€нишников атн. агрономи€ б-ча ƒолгопрудный тажрыйба станци€сы). јл жерде ар түрлүү жер семирткич, гербицид м-н көп жылдык тажрыйба ж-а изилдөөлөр жүргүзүлөт. 1931-ж. ∆ер семирткичтер ж-а агрономи€лык топурак таануу б-ча бүткүл союздук ин-т негизделип, 1944-ж. ¬. ¬. ƒокучаев атн. топурак таануу ин-тунда ј. лаборатори€сы ачылат. 1963-65-ж. ¬. ¬. ƒокучаев атн. топурак таануу ин-тунда ———–дин топурак-агрохим. картасы түзүлгөн. јл карта б-ча ———–дин аймагы 7 топурак-агрохим. зонага, ал эми ар бир зона минералдык жер семирткичтердин эффективдүүлүгүнө карата өз ара бир нече районго бөлүнгөн. 1964-ж. ———–де а. ч-сын хими€лаштыруу маселелери б-ча ј-лык кызмат тармактары уюштурулган. ј-лык ил. из. иштери борб. ж-а зоналык ил. из. ин-ттарында, зоналык тажрыйба станци€ларында, а. ч. ин-ттары м-н ун-ттердин биол. ф-теттеринин кафедраларында, о. эле  ыргызстан дыйканчылык ж-а топурак таануу ин-ттарында жүргүзүлөт. »лимий ј-лык сунуштар топурактын азыктуулугун жогорулатып, өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн көбөйтүүгө мүмкүндүк берет. ∆ер семирткичтерди колдонуу ж-а а. ч-сын хими€лаштыруу маселелери б-ча атайын колдонмолор чыгарылат.

AS.: —околов ј. ¬., ќчерки из истории агрономической химии в ———–, ћ., 1958; ѕр€нишников ƒ. Ќ., »збр. соч, “. 1, ћ., 1963.

"ј√–ќ’»ћ»я" - ———– »јнын ж-а ———– айыл чарба мин-восунун илимий журналы. 1964-ж. ћосквада уюштурулган. ∆урналда а. ч-сын хими€лаштыруу маселелери толук ба€ндалып, агрохими€, өсүмдүктүн азыктанышы, жер семирткичтерди ж-а гербициддерди колдонуу б-ча илимий, методикалык макалалар басылат. ∆урнал ай сайын чыгат.

ј√–ќ’»ћ»яЋџ  јЌјЋ»« - лаборатори€лык шартта өсүмдүктүн, топурактын, семирткич м-н пестицнддердин хим. составын талдоо. ј. а. м-н өсүмдүктүн составындагы азот, фосфор, калий, магний, күкүрт, темир, бор, марганец, жез, молибден, цинк, кобальт сы€ктуу макро ж-а микроэлементтер, продуктулардын составындагы орг. бирикмелер (белок, май, углевод, витамин, аминокислота ж. б.) аныкталат.  ант кызылчасында - анын канттуулугу, картошкада-? анын крахмалдуулугу, буудайда белок заттарынын үлүшү, пестициддердеги ууктуруучу хим. бирикмелердин проценти анализденет. ј. а-де түрдүү агрохим. метод, кийинчерээк спектрофотометри€, жалындуу фотометри€, радиоактивдүү изотоп ж. б. кеңири колдонулууда.

ј√–ќ’»ћ»яЋџ   ј–“ќ√–јћћј - топурактын составындагы азык заттардын ж-а хими€лык кээ бир бирикмелердин сан өлчөмүн көрсөтүүчү агрономи€лык колдонмо. ј. к. негизинен чарбадагы айдоо жердин азык заттар м-н камсыз болушун эске алып, минералдык ж-а орг. жер семирткичтерди бөлүштүрүү, аларды эффективдүү колдонуу максатын көздейт. ———–де топурактын кычкылдуулугун, чириндилүүлүгүн, азот, фосфор, калий ж-а микроэлементтөрдин өлчөмүн көрсөтүүчү картограммалар түзүлөт. ј. к-ны түзүүдө чоң масштабдуу карта м-н топурак картограммасы пайдаланылат.  ыргызстанда түзүлүүчү ј. к-нын масштабы: 1:10 000. ј. к. ар бир 4-5 жылда жаңыртылат. ј. к-ны „үй, џсык- өл, Ќарын ж-а ќш агрохим. лаборатори€лары түзөт.

ј√–ќ’»ћ»яЋџ   џ«ћј“ - айыл чарбасындагы агрохими€лык иштерди уюштуруу. ј. к-тын негизги маселелери: минералдык жер семирткичтерди, хим. каражаттарды эффективдүү колдонуу, топурактын агрохим. картасын түзүү, топуракты, жер семирткичтерди, тоюткорду анализден өткөрүү, агрохими€ билимин кеңири жайылтуу ж. б.  ыргызстанда ј. к. зоналык агрохим. лаборатори€лар аркылуу жүргүзүлөт, ага  ыргызстан дыйканчылык, топурак таануу ил. из. ин-ттары катышат. ј. к-ка  ырг. ——–инин а. ч. мин-восу жетекчилик кылат.

ј√–ќ’»ћ»яЋџ  ЋјЅќ–ј“ќ–»я - 1) агрохими€ б-ча окууга же анализ жүргүзүүгө ылайыкталып жабдылган жай; 2) агрохими€ б-ча атайын изилдөө иштерин жүргүзүүчү мекеме же мекеменин өзүнчө бөлүмү. ———–де ј. л. вуздарда, ил. из. мекемелеринде ж-а өндүрүштө уюштурулуп, зоналар б-ча түзүлөт.  олхоз-совхоздорду агрохим. жактан зоналык ј. л. тейлейт. ———–де 200дөй лаборатори€ болсо,  ыргызстанда зоналык 4 лаборатори€ иштейт. ј. л. топурактын, жер семирткичтердин, өсүмдүктөрдүн, тоюттун көптөгөн хим. анализдерин өткөрөт; анализдердин негизинде чарбалар б-ча агрохим. картограммаларды түзөт; жер семирткичтерди колдонуу б-ча тажрыйба жүргүзөт; карталар, тажрыйба иштеринин натыйжалары өңдүү маалыматтарды пайдаланып, чарбалардын жер семирткичтерди керектөөсүн аныктайт. ќ. эле өз зоналарында дыйканчылыкты ж-а мал чарбачылыгын хими€лаштыруу б-ча илим м-н алдыңкы тажрыйбанын жетишкендиктерин пропагандалап, өндүрүшкө кеңири жайылтат.

ј√џћ ј… јЋџЎџ - берилген контурга илинишкен магнит талаасынын толук агымы. ј. а. агамдын интегралдык аныкталышы м-н бирдей: 0=jBdss=x•, мында ‘ - магнит агымы, ¬ - магнит индукңи€сынын вектору, S - ј. а. аныктала турган контурду чектөөчү бет. Ѕул формуланы бир контур түзүүчү көп оромдуу түрмөккө колдонгондо, оромдон турган түрмөктөгү магнит талаасынын жалпы агымы же ј. а. W = Oi +K=W+‘2+‘3+...+‘да = \ ‘к барабар. к=1 ћагниттик өлчөөлөрдүн практикасында ј. а. бирдиктердин ћ —ј же —» системасы б-ча аныкталат: „?== (^о/0 1 HJdv мында Hi - магнит v талаасынын чыңалышы, v/1-dv - элементтеги магниттелиш, i - контур дагы ток, |Ћо=4л>10-7 гн/м.

јƒјЅ»…  јј–ћјЌ - көркөм чыгармада жекече касиеттери, сапаттары м-н сүрөттөлгөн адамдын образы. ∆азуучу өзү сүрөттөп жаткан доордун мүнөздүү жагын, андагы түрдүү карама-каршылыктарды, байланыштарды адамдардын мүнөздөрү аркылуу сүрөттөйт. ћүнөз өзүнүн бүткүл татаалдыгы, өз чөйрөсү, өз мезгили, өз доору үчүн кокустук эмес, типтүү болушу ј. к-дын образынын мазмунун түзөт. ћазмуну б-ча ј. к. оң ж-а терс болуп бөлүнөт. „ыгармада өз мезгилинин прогрессивдүү алдыңкы адамдарынын элесин берген образдарды - оң, ал эми турмуштагы реакңи€чыл артта калган көрүнүштөрдү камтыган образдарды терс каарман дейбиз. ћис, “. —ыдыкбековдун "Ѕиздин замандын кишилери" романындагы ”луу јта ћек. согуштун оор жылдарында душманга каршы күрөштө кайраттуулукту, патриоттукту көрсөткөн „аргын - оң каарман, ал эми өз жанын калкалап согуштан качып, тылдагы элдин ынтымагын бузуп жүргөн „егиртке - терс каарман.

јƒјЅ»… ћ»—“»‘» ј÷»я - айрым чыгарманын же чыгармалардын авторлугун реалдуу жашаган же ойдон чыгарылган жазуучуга жамоо. ƒарексиз жазуучуга байланыштуу жалган кеп-сөздүн таратылышы да, автору бар чыгарманы элдики деп жары€лоо да мистификаци€ болот. »лгертен эле жазуучулар кээ бир чыгармаларын жашап өткөн же ойдон табылган кишилердин атынан чыгарып келген. 19-к-да орус жазуучуларынын тобу  озьма ѕрутков деген жазуучуну ойлоп чыгарып, анын портретин жасатып, өмүр ба€нын жазып, анын атынан күлкүлүү ырлар ж-а афоризмдер жыйнагын бастырган. јд. м. адабий күрөштүн бир формасы катары колдонулган, ал аркылуу карама-каршы топтор бири биринин чыгармачылык өзгөчөлүктөрүн ж-а кемчиликтерин шылдыңдашкан. јд. м. илгери цензуранын көзүн боЄмолоо үчүн да пайдаланылган.

јƒјЅ»… ћ”«≈…Ћ≈– - жалпы бир улуттук же өлкөлүк адаби€ттын тарыхына, о эле көрүнүктүү жазуучулардын өмүрүнө, чыгармачылыгына байланыштуу документтер, кол жазмалар, түрлүү эскермелер жыйналып сакталуучу маданий жай. —ов. —оюзунда көптөгөн ј. музей бар. —ов. бийлигинин алгачкы жылдарында музейлерди кайра куруу ж-дө ¬. ». Ћенин айрыкча камкордук көрүп, парти€нын атайын топтомдору кабыл алынган. ќшого ылайык Ћ. Ќ. “олстойдун ћосквадагы, ясна€ ѕол€надагы үйлөрү, ј. —. ѕушкиндин ѕсков обл-дагы чарбагы калыбына келтирилиш музейге айландырылды. ј. музей үчкө бөлүнөт: 1) тарыхый музей, алардын ичинен негиздүүлөрү - ћосквадагы мамл. ј. музейи, √рузи€нын “билисидеги ј. музейи, Ћатви€нын –игадагы ј. музейи ж. б.; 2) акынжазуучулардын турган мекенине, үйүнө уюштурулган чыгармачылыгына байланыштуу эскерме музейлер. ћис, √орький ш-дагы " ашириндин үйү", ј. ѕ. „еховдун ялтадагы музей-үйү, ћ. јуэзовдун јлматыдагы музейи ж. б.; 3) мемориалдык ж-а тарыхый ј. музейлер айрым союздук респ-каларда уюшулган.

јƒјЅ»… —џ…Ћџ “ј–-адабий турмушта көрүнүктүү роль ойногон көркөм чыгармалар үчүн берилүүчү сыйлыктар. ј. с. мамл., коомдук-илимий, чыгармачыл уюмдар, басмалар ж-а газета, журналдардын редакци€лары тарабынан белгиленет. јны ыйгаруу ишине кандидатураларды коомчулуктун кеңири талкуусунун негизинде компетенттүү кишилерден турган жюри же атайын комитет чечет. —овет өкмөтү 1925-ж. илим, техника, адаби€т ж-а иск-вонун көрүнүктүү чыгармалары үчүн ¬. ». Ћенин атн. сыйлык белгилеген (анда адаби€т б-ча сыйлык ыйгарылган эмес). 1939-ж. ———– Ёл  омиссарлар —оветинин токтому м-н ———– ћамл. сыйлыктары негизделген. јл 1954-ж. но€брга чейин —талиндик сыйлыктар деп аталып, 1941-ж-дан 1952-ж-га чейин түрдүү тармактагы (көркөм адаби€т ж-а анын тарыхы б-ча да) эмгектер үчүн жыл сайын ыйгарылып келген. 1956-ж. сент€брда  ѕ—— Ѕ  м-н ———– ћинистрлер —овети Ћениндик сыйлыкты кайра калыбына келтирүү ж-дө чечим кабыл алды. јл 1967-ж-га чейин ар жылы, андан бери эки жылда бир жолу, ал эми ———– ћамл. сыйлыгы жылына 6-но€брда ыйгарылат. „ет өлкөлөрдөгү ј. сыйлыктардын белгилүүсү Ўвепи€нын королдук јкадеми€сы жылына бере турган Ќобель атн. сыйлык ж. б. Ѕиздин өлкөдө адаби€т м-н иск-вонун жетишкендиктерин белгилөө үчүн ¬Ћ —ћ Ѕ нын 1966-ж. 18-майдагы 9-ѕленумунун токтому м-н адаби€т ж-а иск-во чыгармалары үчүн Ћенин комсомолунун сыйлыктары жыл сайын бериле баштады. —оюздук респ-каларда да ћамл. ж-а Ћенин комсомолунун сыйлыктары бар..  ыргызстанда адаби€т ж-а иск-во б-ча ћамл. “октогул атн. сыйлык (1965) ж-а республиканын Ћенин комсомолунун сыйлыгы (1967) негизделген.

јƒјЅ»… —џЌ - адаби€т таануунун составдын бир бөлүгү; адабий чыгармачылыктын бир түрү. ј. с. учурдагы адабий процесстин жалпы өнүгүш багыттарын ж-а өзгөчөлүктөрүн, ийгиликтерин ж-а мүмкүнчүлүктөрүн талдап, келки адабий көрүнүштөргө, жеке жазуучулардын чыгармачылыгына, айрым бир чыгармага өз убагында иде€лык-эстет. баа берет. ј. с-дын кош милдети бар: ал бир чети учурдагы адабий тажрыйбага таасир этсе, бир чети китеп окурмандардын иде€лык-эстет. көз карашын ж-а көркөм табитин тарби€лайт. ј. с. адаби€т тарыхы м-н теори€сы, эстетика м-н тыгыз байланышта болот, сындын өз заманындагы адабий кубулуштар ж-дө баалары, байкоолору, ты€нактары бара-бара адаби€т тарыхынын энчисине өтүп, адаби€т теори€сы м-н эстетиканы да байытат. ј. с. байыркы замандарда эле көркөм адаби€тты ээрчий чыгып, адаби€т ж-дөгү жалпы билимдердин арасында өнүгүп келген. јнын өз алдынча бөлүнүп, өз алдынча өнүгө башташы ар кайсы калктарда мезгилдүү басма сөздүн пайда болушу ж-а өнүгүшү м-н байланыштуу. ќрус адабий сыны ¬. √. Ѕелинскийден тартып бийик деңгээлге көтөрүлүп чыкты ж-а коомдук процесс, рев-€чыл демократи€ үчүн, адаби€ттагы иде€луулук, элдүүлүк, чынчылдык үчүн күрөштө зор роль ойноду. ћаркстик-лениндик окуу сынды иде€лык ж-а методол. жактан жаңы баскычка көтөрдү. —ов. доордо ј. с. көп улуттуу мүнөз алып, ортоктош иде€лыкэстет. принциптердин негизинде өнүгүп, чоң коомдук мааниге ж-а беделге жетишти.  ыргыз ј. сыны жазма адаби€тыбыз м-н удаалаш пайда болуп, ыкчамдаган татаал өнүгүш жолун басып өттү, көп улуттуу сов. сындын күжүрмөн отр€ддарынын бирине айланды. Өнүккөн соң. коомдун турмушунда адаби€ттын мааниси өйдөлөгөндө, көркөм чыгармачылык өөрчүгөндө, жалпы элдин эстет, талаптары өскөндө, ј. с-дын ролу да жогорулай берет. ”шундан улам  ѕ—— Ѕ нын адабий-көркөм сынга байланыштуу атайын токтом кабыл алды, к. јдабий-көркөм сын жөнүндө  ѕ—— Ѕ нын (февраль, 1972) токтому.

јƒјЅ»… —џЌ„џЋј–ƒџЌ ЁЋ ј–јЋџ  ј——ќ÷»ј÷»я—џ (ћјЋ ) 1969-ж. »тали€нын ѕарм ш-да уюшулган. јны уюштурууга белгилүү француз жазуучусу, сынчысы »в √андон демилге көтөрүп, сов. сынчы ¬. ћ. ќзеров активдүү катышкан. ћјЋ тын өз уставы ж-а ёЌ≈— ќнун өкмөттөн сырттагы эл аралык уюм деген статусу бар. јзыр ≈вропада, јмерикада, јзи€да, јфрикада «ќдан ашык улуттук борбору иштейт. ѕрезиденти (»в √андон) ж-а виңе-президенттери бар. —ов. улуттук борбордун атынан ћјЋ тын бир вице-президенти - сов. сынчы ј. ј. ћихайлов. Ѕул ассоциаци€нын башкы максаты - гуманисттик иде€лардын ж-а салттардын негизинде адабий сынчылардын өз ара катнаштарын бекемдөө, сынчылардын өз ара түшүнүшүн ж-а профессионалдык тилектештигин чыңдоо; басма сөздү пайдаланып, ар түрдүү адаби€ттардын арасында чыныгы достук атмосферасын түзүү. ћјЋ тын алгачкы сесси€лары Ѕарселонада (»спани€, 1970), –еймсте (‘ранци€, 1972) өткөн. 1973-ж. ћосквада 3-сөсси€сы болуп, ага дүйнөнүн 26 өлкөсүнөн сынчылар катышты. јлар "јдабий сын жана адабий өнүгүш" деген теманын тегерегинде пикир алышты. ћјЋ тын катарында ¬. ќзеров, Ћ. Ќовиченко, Ѕ. —учков,  . Ѕобулов, ћ.  аратаев ж. б. сов. сынчылар бар.

јƒјЅ»… “»Ћ - калыпка салынган, стиль жагынан тарам-тарам ажыраган, коомдук милдети кеңейген, белгилүү бир адамдар жамаатына орток тил. “ил илиминде ј. т. ж-дө эки башка көз караш бар: бир көз караш б-ча, ј. т. жазма-чийме чыкканга чейин деле ар кайсы элде өнүгө берет; экинчи көз караш б-ча, ј. т. жазуу мадани€тынын чыгышы ж-а өнүгүшү м-н байланыштырылат. "ј. т." деген түшүнүк демейде ушул мааниде айтылат. ј. т. элдик тилдин негизинде белгилүү нормага салынат, айтылышы, жазылышы, колдонулушу такталат. ј. т. жазма ж-а оозеки ј. т. болуп бөлүнөт. ∆азма түрүнүн нормалары басма сөз, газета, журнал, китеп ж. б. аркылуу, оозеки сүйөнүш нормалары болсо окуу жайлары, радио, театр, теле көрсөтүү сы€ктуу коомдук, мамл. мекемелер аркылуу жөнгө салынат. ј. т-дин калыптанышында көркөм адаби€ттын, асыресе көркөм сөз чеберлеринин ролу чоң. “иги же бул тилде са€сий, илимий, көркөм адаби€ттын дүркүрөп өнүгүшү ал тилди жогорку баскычка көтөрөт. Ѕул учурда ј. т. баралына жеткен тил деп саналат. ∆азма-чийменин жаралышы, ар түрдүү адаби€ттын өнүгүшү, калктын туташ сабаттуу болушу, баштагыдан арбын ж-а бийик милдеттерди аткара башташы кыргыз тилинин өнүккөн ј. т. катары калыптанышына шарт түздү.

јƒјЅ»…- Ө– Өћ —џЌ ∆ӨЌҮЌƒӨ  ѕ—— Ѕ нын ("февраль, 1972) “ќ “ќћ” - советтик адабий көркөм сындын өсүш тажрыйбасын жалпылап, негизги өнүгүш багытын аныктаган маанилүү парти€лык документ. “октомдо адабий-көркөм сындын азыркы абалы коммунисттик курулуштун улам бийиктеп отурган талаптарын жакшы канааттандыра албай жатканы белгиленди. Ѕорб.  омитет адабий-көркөм сында мүчулүштөрдү ачып, сындын социалдык парзы деп мына буларды көрсөттү: азыркы көркөм процесстин көрүнүштөрүн, тенденци€ларын, закон ченемдүүлүктөрүн терең анализ кылуу; ленинчил парти€луулук ж-а элдүүлүк принциптерин бекемдөөгө жардам берүү; сов. иск-вонун бийик иде€лык-көркөмдүк деңгээли үчүн күрөшүү; бурж. идеологи€га бекем каршы туруу; субъективизмге, дилетантчылыкка ж-а сынчылар арасында жамаатташып кетүүчүлүккө жол бербөө; көркөм чыгармаларды турмуш көрүнүштөрү м-н байланышта кароо, окурмандардын эстет, жактан туура тарби€ланышына көмөктөш болуу ж. б.  ѕ—— Ѕ  сынды художниктин иде€лык түшүнүгүн кеңейтүүгө, чеберчилигин арттырууга, маркстик-лениндик эстетиканын казынасын байытууга милдеттүү деп таап, о. эле өлкөбүздөгү адабий-көркөм сындын ишин жакшыртуу программасын белгиледи.

јƒјЅ»я“ (ар.-адеп сөзүнүн көптүк саны) - басмадан басылып чыккан коомдук мааниси бар чыгармалардын жалпы аты. јзыркы кыргыз тилинде орусча "литература" (лат. litera - тамга) деген терминдин ордуна колдонулат. —а€сий ј., тарыхый ј., техникалык ј., илимий ј., медициналык ј. ж. б. дегендер ушундай кең мааниде айтылат. “ар маанисинде алганда, ј. деп көркөм адаби€тты түшүнөсүз.  өркөм ј.- иск-вонун бир тармагы, сөз өнөрүнүн €"азма түрүндө өнүккөн формасы. јл көркөм сөз өнөрү катары элдин оозеки чыгармаларында пайда болуп, бийик деңгээлге көтөрүлгөн; жазма-чийме ж-а китеп басуу чыккандан кийин, азыркы калыбында өнүгө баштаган.  өркөм ј.- коомдук аң-сезимдин бир формасы. ј. коомдук аң-сезимдин башка формаларынан (философи€, илим, мораль, укук, са€сат ж. б.) образдуу таби€ты, коомдук аң-сезимдин жалпы системасынан ээлей турган орду, аткарган милдети м-н айырмаланат.  өркөм ј. иск-вонун бир түрү катары объективдүү дүйнөнү өз алдынча аңдап билет, б. а., ал чындыкты "сулуулуктун закону боюнча өздөштүрөт" (ћаркс); тигил же бул коомдук ж-а турмуштук көрүнүштөрдүн негизги өнүгүш багыттарын элестүү формада чагылтат, аларды тарыхый келечеги м-н кошо карайт.  өркөм ј. адамдардын эстет, духовный ж-а иде€лык-тарби€лык жактан текши өнүгүшүн шарттайт.  өркөм ј. коомдук ж-а турмуштук көрүнүштөргө өз доорунун, өз табынын са€сий-идеологи€лык, филос.-нравалык, эстет.-этикалык принциптери м-н идеалдарынын бийиктигинен туруп өкүм чыгарат, б. а., прогрессчил көрүнүштөрдү жактайт, терс көрүнүштөрдү ашкерелейт..  өркөм ј. коомдук аң-сезимдин формасы болгондуктан, анын өсүп өнүгүшү, бир формадан экинчи формага өтүшү коомдук-экон. формаци€лардын алмашуу закон ченемдүүлүктөрү м-н байланышта жүрөт. ћис, жазмачийме пайда болуп, адаби€т жаралганга чейин, фольклордук (элдик оозеки) чыгармалар түзүлөт. Ѕардык эле элдер духовный өнүгүш тарыхында ушу жолду басып өтөт. јлсак, ќкт. рев-€сына чейин кыргыз элинин көркөм сөз өнөрү фольклор түрүндө жашаган. ‘ольклордук чыгармалардын турмушту көркөм чагылтуу принциптери м-н жазма профессионал адаби€ттын эстет, принциптеринин ортосунда генетикалык байланыш, окшоштук м-н бирге сапаттык айырмачылыктар болот. ∆азма-чийме чыккандан кийин, профессионал адаби€т түзүлөт. Ѕуга ќкт. рев-€сынан кийин пайда болгон кенже адаби€ттар, асыресе кыргыз совет адаби€ты ишенимдүү мисал болот.  өркөм ј-тын үч чоң теги бар: эпос, лирика, д р ам а.

 өркөм ј. өзүнүн тарыхый өнүгүш процессинде классицизм, сентиментализм, романтизм, сынчыл реализм өңдүү түрдүү көркөм методдордун баскычтарынан өттү. ƒүйнөлүк көркөм өнүгүштө реализм Ўекспирдин трагеди€ларында, 19-к-дагы француз адаби€тында Ѕальзактын, —тендалдын, орус адаби€тында ѕушкиндин, ƒостоевскийдин, Ћ. “олстойдун чыгармаларында өзүнүн классикалык бийиктигине көтөрүлгөн. —оң. реализм көркөм ј-тын өсүш тарыхында улуу бурулуш жасаган этап болду. јнткени ал метод м-н куралданган жазуучу рев-€чыл таптык көз карашы, парти€луу ачык позици€сы, элдүүлүк принциптери, алган са€сий-иде€лык багыты, эстет, идеалы б-ча өзүнөн мурдагы доорлордогу бардык художниктерден кескин айырмаланат. ѕролет, улуу жазуучулар ј. √орький м-н ¬. ¬. ћа€ковскийдин эң мыкты чыгармалары ушул соц.-реализм методунда жазылган. ћ. Ўолохов,  . ‘един, Ћ. Ћеонов, ј. “вардовский, ј. ‘адеев, ћ. јуэзов, ј. ”пит, ћ. –ыльский ж. б-дын классикалык чыгармалары соң. реализмдин андан ары карай өсүш этабын белгиледи. ј. ќсмонов, ј. “окомбаев, “. —ыдыкбеков ж. б-дын белгилүү чыгармалары кыргыз совет адаби€тында соц. реализмдин зор жеңиштерине жетишип жатканынын айкын күбөсү болду.

—оц. реализм дайыма өсүп-өнүгуп турат. јл сапаттык жаңы көрүнүш болуу м-н бирге бүткүл дүйнөлүк көркөм өнүгүштун эң мыкты улгүлөрүнүн закондуу мурасчысы да, алардын прогрессчил салттарынын улантуучусу да болуп саналат. —оц. реализм азыркы өсүш этабында зор эстет, иде€лык ачылыштар м-н өзүнүн мурдагы рамкаларын кеңейтип жатат. јнын бүгүнкү күндөгү бийиктиги „. јйтматов, Ё. ћежелайтис, –. √амзатов, ¬. Ѕыков, ј. Ќурпеисов, ‘. јбрамов, ќ. —улейменов, ё. –ытхэу, ё. ћарцинк€вичюс, ¬. ‘едоров ж. б-дын чыгармалары м-н мүнөздөлөт. јталган жазуучулардын чыгармалары мазмуну б-ча социалисттик, формасы б-ча улуттук совет адаби€ты кандайча дүркүрөп өсүп жатканына эң сонун далил болот.

јд.: ћаркс  . и Ёнгельс ‘., ќб искусстве и литературе, ћ., 1960; Ћенин ¬. »., ќ литературе и искусстве, ћ., 1959; √орький ћ., ќ литературе, ћ 1953

јƒјЅ»я“ ћ≈Ќ≈Ќ »— ”——“¬ќЌ”Ќ ќЌ  ҮЌƒҮ “Ө–Ү ∆јЌј ∆”ћјЋџ “ј–џ - бир тууган союздук ж-а автономи€луу респ-калардын адаби€т, искусство б-ча жетишкендиктерине арналган он күндүк, түрдүү маданийкөркөм чаралар. Ѕул - ———– элдеринин адаби€ты м-н иск-восунун өз ара интерн, достук байланыштарын ж-а чыгармачылык тажрыйба алмашууларын күчөтүүнүн бир түрү. Ѕуга акынжазуучулар м-н бирге профессионалдуу драм., муз.-вокалдык, кинематографи€лык, хореографи€лык коллективдер ж. б. катышат.  ыргыз адаби€ты м-н иск-восунун биринчи он күндүгү 1939-ж., экинчиси 1958-ж. ћосквада өткөрүлгөн. ќн күндүктөрдө ћоскванын мадани€т үйлөрүндө, завод-фабрикаларында поэзи€ кечелери, концерт, лекци€лар уюштурулуп, ———– жазуучулар союзунда, ћ. √орький атн. дүйнөлүк адаби€т ин-тунда адабий талкуулар өткөн. —үрөт исквосу м-н китептердин көргөзмөсү ачылган. ќн күндүктөрдүн жыйынтыгында акын-жазуучулар ж-а иск-во чеберлери ———–дин орден, медалдары м-н сыйланган. 1960-ж-дан бери ћосквада ж-а бир тууган союздук респкаларда, 1970-ж.  ыргызстанда өзбек адаби€ты м-н иск-восунун он күндүгү, 1970-ж. Ћатви€да, 1971-ж. ”краинада, 1972-ж. “атарстанда кыргыз адаби€ты м-н иск-восунун он күндүктөрү болуп өттү.

јƒјЅ»я“ “јјЌ”” - көркөм адаби€т ж-дөгү илим. јл эстетика м-н бирге көркөм чыгармачылыктын жалпы закон ченемдүүлүктөрүн изилдейг. ј. т. төмөнкүдөй тармактарга бөлүнөт: адаби€т теори€сы, адаби€т тарыхы, адабий сын. Ѕ. з. ч. 5-4-к-да Ѕайыркы √реци€да адаби€т м-н иск-вонун чыгармаларына баа берүүнүн карамакаршы эки принциби пайда болуп, о. кылымдын алгачкы мезгилинде јлыскы ж-а ќ. „ыгыш өлкөлөрүндө ј. т. өнүгүүнүн бийик даражасына жетет. »ран м-н ќ. јзи€дагы ј. т. араб тилинде өнүгө баштайт. ≈вроп. өлкөлөрдө бурж. мамилелердин өөрчүшү м-н ј. т-нун тарыхында жаңы этап башталат. ј. Ќ. –адищев (1749- 1802) 1-болуп адаби€ттын коомдуктарби€лык милдеттерин элди эзүүчүлөргө каршы боштондук күрөшүнө кызмат кылуу милдети м-н байланыштырган. ¬. √. Ѕелинский (1811- 48) орустун ј. т. илиминде жаңы доор баштап, материалисттик эстетиканын негизин салды. –еализм үчүн күрөш ј. ». √ерцендин (1812-70), Ќ. √. „ернышевскийдин (1828-89), Ќ. ј. ƒобролюбовдун (1836-61) эмгектеринде улантылды.

ћаркстик адаби€т таануу 19-к-дын ортосунда пайда болот.  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельстин илимдеги жасаган төңкөрүшү чыныгы илимий ј. т-нун өсүп өнүгүшү үчүн негиз болуп берди. јлар адаби€тты коомдук көрүнүш деп, конкреттүү образдар ж-а сүрөттөр аркылуу чындыкты таануунун өзгөчө формасы деп аныкташты; тарыхты илимий материалисттик түрдө түшүнүүгө та€нышып, коомдук аңсезимдин бардык башка түрлөрү сы€ктуу эле адаби€ттын өсүп-өнүгүшү да коомдун экон. түзүлүшүндөгү, тап күрөшүндөгү өзгөрүүлөр м-н шарттала тургандыгын далилденген. ћына ушул жобонун негизинде  . ћаркс, ‘. Ёнгельс иск-вого баа берүүнүн объективдүү ченин (критерий) ачышып, адабий чыгарманын көркөмдүк баасы элдин күрөшү канчалык даражада чагылтылгандыгына жараша болоорун белгилешти.  өпчүлүктүн боштондук күрөшүнүн туура көрсөтүлүшү - реалисттик адаби€ттын мүнөздүү өзгөчөлүгү. »лимий социализмдин негиз салуучулары байыркы адаби€тка, о. кылымдагы поэзи€га терең материалисттик талдоо жүргүзүүнүн үлгүлөрүн беришкен. јлардын эмгектеринде реализм ж-а элдүүлүк, индивидуалдуулук ж-а типтүүлүк, эпос, трагеди€, драма ж-дөгү маселелер каралган.  . ћаркс, ‘. Ёнгельс көркөм чыгармачылыктын чыныгы гүлдөшү соң. рев-€дан кийин орной турган тапсыз коомдун тушунда гана мүмкүн деп эсептешкен.

¬. ». Ћениндин эмгектери орус ж-а дүйнөлүк эстетика м-н адаби€т илиминин өсүп-өнүгүшүндө жаңы доорду ачты. Ћениндин чагылтуу теори€сы, адаби€ттын парти€луулук принцибин, капитализм учурундагы ар бир улуттук мадани€ттагы эки мадани€т ж-дөгү жобону ар тараптан негиздеши, маданий мурасты сын көз м-н карап өздөштүрүү ж-дөгү пикирлери, адаби€т ж-дөгү марксчыл-ленинчил окуунун методол. негизи болду. 1905-07ж-дагы 1-орус рев-€сынын учурунда Ћенин "ѕарти€лык уюм жана парти€лык адаби€т" (1905) деген макаласында адаби€т м-н иск-вонун парти€луулук принцибин жары€лады ж-а негиздеди, бурж. коомдогу "чыгармачылыктын эркиндиги" ж-дөгү келжирек теори€нын бетин ачты. Ѕурж. адаби€ттын "парти€луу эместиги" ж-дөгү теори€га каршы Ћенин чыныгы эркин, пролетариат м-н ачыктаначык байланышкан жалпы пролет, иштин бир бөлүгү болгон адаби€тты түзүү милдетин койду. ѕарти€луулук принцибине та€нып, Ћенин келечектеги чыныгы элдик соц. адаби€ттын сапаттарын белгиледи. Ћ. Ќ. “олстой ж-дөгү макалаларынан циклинде (1908-11) Ћенин көркөм чыгармачылыкка маркстик талдоо жүргүзүүнүн үлгүсүн көрсөттү. "√ерцендин эстелигине" макаласында (1912) Ћенин орустун рев-€лык кыймылын мезгилдерге бөлүштүрүп, үч башкы доорун аныктады. Ѕул бөлүштүрүү орус адаби€тынын тарыхын илимий түрдө иштеп чыгуунун негизи болуп калды.

”луу ќкт. соц. рев-€сынан кийин соң. мадани€т түзүлө баштады. —ов. ј. т. илиминин методикалык негизи болуп, маркстик-лениндик эстетиканын жоболору кызмат кылды. Ѕурж. идеологи€ м-н күрөштө өнүгүп жаткан соц. курулуштун практикасында адаби€ттын парти€луулугу ж-дөгү ж-а өткөн маданий мурастарды өздөштүрүү ж-дөгү лениндик принцип ишке ашты.  омпарти€нын идеологи€лык маселелер б-ча кабыл алган чечимдерин ж-а көрсөтмөлөрүн жетекчиликке алып, ј. т. илими соц. реализмдин эң маанилүү теори€лык маселелерин, көп улуттуу совет адаби€тынын тарыхына байланыштуу маселелерди иштеп жатат. —овет доорунда кыргыздын формасы улуттук, мазмуну социалисттик көркөм адаби€ты калыптанып, ј. т. өнүктү.  ыргыздын ј. т. илими элдин адабий, эстет, жактан өсүп-өнүгүшүнун закон ченемдүүлүктөрү, улуттук адаби€тта соц. реализмдин калыптануу процессинин өзгөчөлүктөрү, фольклордук салттар м-н реалисттик тажрыйбанын кандайча айкалышып жаткандыгы, кыргыздын көркөм сөз чыгармачылыгында жашап келген түрлөрдөгү ж-а жанрлардагы жаңы сапаттык өзгөрүүлөр, мурда болбогон түрлөр м-н жанрлардын өсүп-өнүгүшүн шарттаган коомдук-эстет. факторлор, социалдык шарттардын, иск-вонун милдеттеринин өзгөрүшү м-н бирге адаби€ттын тематикасындагы, проблематикасындагы өзгөрүүлөр, анын турмушту көркөм түрдө көрсөтүү жолдорунун, каражаттарынын байыгпы ж. у с. маселелерди кароого ж-а чечүүгө аракет кылып келе жатат.  ыргыз элинин көркөм сөз чыгармачылыгын, айрыкча бай фольклорун изилдөөдө ћ. јуэзов, ¬. ∆ирмунский, ћ. Ѕогданова ж. б. эмгектенишЩ. јзыркы күндө адаби€тчылардын бүтүн бир отр€ды илимдин бул тармагында активдүү иштеп жатат.

јд.: ћаркс  . и Ёнгельс ‘., ќб искусстве, т. 1-2, ћ., 1967; Ћенин ¬. »., ќ литературе и искусстве, 4 изд., ћ., 1969; “имофеев Ћ., ќсновы теории литературы, 4 изд., ћ., 1971.

јƒјЅ»я“ “ј–џ’џ - көркөм адаби€т ж-дөгү илимдин составдын бөлүгү. ј. т. конкреттүү көркөм адаби€ттын жаралыш ж-а өнүгүш процессин, адаби€ттагы стилдер м-н багыттардын пайда болушун, калыптанышын, алмашып турушун, жеке-жеке жазуучулардын чыгармачылык жолун изилдейт, к. јдаби€т таануу.

јƒјЅ»я“ “≈ “≈–» - адабий чыгармаларды системага салуу ж-а топтопко ажыратуу принциби.  өркөм адаби€т эпос, лирика, драма деген үч топко бөлүнөт. Ѕул көркөм мадани€ттын узакка созулган тарыхый өнүгүшүнүн натыйжасында келип чыккан.  өркөм чыгармачылыктын түрлөрү байыркы заманда бири биринен ажырабаган (синкреттүү) мүнөздө болуп, коомдук турмуштун татаалданышынан улам ич ара жиктеле баштаган.  өркөм адаби€ттагы мындай жиктелүүсү 1-жолу илимий сөз (термин) м-н јристотель атаган. јдабий чыгармалар реалдуу дүйнөнү чагылдыруу ыгына жараша тектерге бөлүнөт. Ёпос турмуш көрүнүштөрүн объективдүү (келки оку€ларды сүрөттөө аркылуу) чагылдырууга умтулат; драмада оку€лар каармандардын кыймыл-аракети ж-а өз ара сүйлөшүүсү аркылуу берилет; лирикада адамдын ички сезимдери туюнтулат. ”шуга жараша лирикада - монолог, драмада - диалог, эпосто монолог-диалогдон башка оку€лардын жүрүшүн ба€ндоолор, портреттик ж-а пейзаждык мүнөздөмөлөр басымдуулук кылат. Ѕирок ј. т. бири биринен окчун ажырап турган көрүнүштөр эмес, алардын бирине тиешелүү касиеттер экинчисине оошуп өтө берет. јнын үстүнө адабий чыгармалардын тектерге бөлүнүшү дайыма шарттуу (болжолдуу) мүнөзгө ээ болот.

јƒјЅ»я“ “≈ќ–»я—џ - көркөм адаби€т ж-дөгү илимдин составдын бир бөлүгү. јл көркөм адаби€ттын пайда болуу ж-а өнүгүү закон ченемдерин, спеңификасын, социалдык таби€тын ж-а маанисин изилдеп, адаби€ттын иде€лык-эстетикалык тажрыйбасын теори€лык жактан жалпылайт, адабий процесстин түпкүлүктүү закондорун ачат, адаби€ттын анализдин ж-а синтездин принциптерин иштеп чыгат. ј. т. эң оболу адаби€т тарыхы м-н байланыштуу өнүгөт. јл о. эле эстетика, адабий сын м-н да эриш-аркак байланышта болот. ј. т. өзүнүн теори€лык корутундуларын иштеп чыгууда бир чети эстетиканын закон ченемдүүлүгүнө та€нса, бир чети адаби€т тарыхында чогултулган фактыларга та€нат. Өз кезегинде ј. т-нын негизги жоболору адаби€т тарыхчысы м-н сынчынын ишине таасирин тийгизип, бүкүлү адабий процессти анализ дөөнүн принциптерин аныктайт.

јƒјЅ»я““џЌ “Ү–ЋӨ–Ү, к. ∆анр.

јƒј∆»ќ (итал. adagio - жай) м узыкада-1) жай темп; 2) ушул темпте аткарылган музыкалык пьеса же анын бир бөлүгү (адатта спмфони€нын, квартеттин, сонатанын ж. б. ортонку бөлүмдөрүнүн бири). Ѕ ал е т т е - бийдин жай бөлүгү. ј. лирикалык обондуу музыка м-н коштолот да, кеңири ж-а жай кыймылдардын биримдигин, кээде өз алдынча бийлердин эпизодун (па-де-дЄ, па-детруа, па д'аксьон, гран па) түзөт. Ѕийчинин туруктуулугун, тең салмактуулугун өстүрүү багытындагы жай көнүгүүлөрү бар классикалык бий сабагынын бир бөлүгүн да ј. дейт.

јƒј» ∆џЋ џ—џ -  аз. ——–инин √урьев обл-да чыгарылган жылкы. јк-“өбө,  ызыл-ќрдо обл-тарында, “үркм. ——–инин кээ бир р-ндорунда өстүрүлөт. Ѕоюнун бийикт. 136- 140 см. јл анча чоң эмес, субагай тартып, конституци€сы чың, жол жүрүүгө чыдамдуу, ысык ж-а суукка байымдуу, чөл чөбүн оттосо да, этинен түшпөйт. Ѕул жылкы сүттүүлүгү жагынан айырмаланат. јр бээден бир сезондо 1500-2500 кг сүт саап алууга болот. ј. ж. жайы-кышы үйүрдө багылат.  өбүнчө күч унаа, кымыз, эт үчүн асыралат.

јƒјћ - ∆ердеги тирүү организмдердин еөрчүп-өеүшүндө жогорку баскычка көтөрүлгөн коомдук жаныбар. ј-дын башка жаныбарлардан айырмасы: ал эмгек куралын жасап, аны м-н айлана-чөйрөгө таасир этип, өзгөртүүгө жарамдуу; мээсинин түзүлүшү татаал, аң-сезими бар, сүйлөөгө тили жөндөмдүү. ј. генет. жактан жаныбарлар м-н тектеш, ал аң-сезимдүү коомдук жаныбар болгуча узакка созулган биол. да€рдоо тарыхын да басып өткөн. ћис, ј-дын тик басышы, кол-бутунун азыркыдай түзүлүшкө ж-а функпи€га ээ болушу, добуш чыгаруу аппаратынын, сезүү органдарынын, мээсинин айырмалуу багытта өөрчүшү, жаныбарлардын анатоми€-физиол. өрчүү эволюци€сында акырындык м-н пайда болгон. јдам сымал маймылдын жашоо үчүн таби€ттагы да€р нерселерди курал катары колдонушу ј-дын эмгек куралын жасашына түрткү берип, өбөлгө түзгөн. Ёмгек куралын жасоого жарамдуулугун, аны таби€тты өзгөртүү үчүн пайдалана билгенин марксизмленинизм- ј-дын эң түпкү белгиси деп санайт. јдам сымал маймылдын ј-га айланышына шарт түзгөн эмгек болгон. Ёмгек ј-дын аң-сезиминин, сезүү органдарынын ж-а мээсинин иштешин жакшыртып, дене түзүлүшүн өзгөртүп, антропогенездин улам жаңы баскычына көтөрүп, жүз миңдеген жылдардан кийин жаңы биол. түрдү пайда кылган. Ёмгек аң-сезимдин туундусу катары тилди жаратат. “ил ј-дын айбанчалыш абалдан суурулуп чыгышына, коомдун пайда болушуна, аң-сезимдин калыптанышына, материалдык ж-а рухий мадани€ттын кескин илгерилешине омоктуу негиз түзгөн.

јнатоми€-морфол. бөтөнчөлүктөрү жагынан ј. сүт эмүүчүлөрдүн приматтар (маймыл, чала маймыл, адам) отр€дындагы, асыресе "гоминид" (лат. homa - адам) тукумуна кирет. √оминиддердин түпкү теги мындан 1 млн. жылдан мурда „ыт. јфрикада жашаган зинжантроптордон келип чыккан.  азганда зинжантроптун сөөктөрү м-н бирге сомдолуп жасалган куралдар да табылган. ћунун өзү алардын, өтө жөнөкөй болсо да, эмгек куралдарын жасай билгенин далилдейт. √оминиддер тукумуна дриопитектер м-н австралопитектер да кирет. јлардын калдыктары јзи€нын ж-а јфриканын көп жеринен табылды. Ѕулардан кийинки эң эзелки адамдар - питекантроп (ява а-да), синантроп ( ытайда), атлантроп (јфрикада), гейдельберг адамдары (√ермани€да). Ёмгек куралдарын жасоо питекантроптордун убагында эле эзелки ј-дын кулкмүнөзүнө таасир этип, өз ара пикир алышуу зарылдыгын туудурган. ”шуга байланыштуу алардын мээ түзүлүшү да өзгөрө баштаган. ћындай эволюци€лык өзгөрүштөр ј. коомунун алгачкы доорлорунда да болгон. Ѕуга ≈вропада, јфрикада, јзи€да жашаган неандерталдардын көптөгөн калдыктары далил. “өртүнчүлүк доордун а€к ченинде неандерталдарда коомдук мамилелер өнүгө баштаган.  ийинчерээк неандерталдардын ордун кроманьондор баскан. јлар илимде Homo sapiens (лат. акылы бар адам) деген атка конгон.  романьондор куралдарды неандерталдарга караганда дурус жасаган. јлардын дене түзүлүшү м-н түр-түспөлүндө да туруктуу морфол. ж-а расалык белгилер пайда болгон. ќшентип, тарыхый ж-а эволюци€лык өнүгүүнүн натыйжасында калыптанган ј. жер жүзүндөгү ар түрдүү материктерде жашай баштаган. ј. өзү турган жердин ысык-суугуна ж-а турмуштун башка шарттарына улам ыңгайлатып отурган. Ќатыйжада ј-дын сырткы түр-түспөлү өзгөрүп, ар жерде ар түрдүү расалар калыптанган. –асалар бири биринен сырткы белгилери - терисинин түсү, чачы, көзү, бет түзүлүшү, бою ж. б-лары б-ча айырмаланат.

ј-дын денеси башка жаныбарлардыкындай эле клеткалардан турат. “үзүлүшү ж-а функци€лары б-ча клеткалар клеткасыз заттар м-н бирге айрым топторду (эпителий, бириктиргич, булчуң ж-а нерв ткандарын) түзүшөт. Өз кезегинде ј-дын органдары ж-а системалары ткандардан куралат. “үркүктүк ж-а кыймылдоо функци€сын скелет, муундар ж-а булчуңдар аткарат. ј-дын тамактанышы тамак сиңирүү органдары (ооз көңдөйү, кызыл өңгөч, карын, ичке ж-а жоон ичегилер, тамак сиңирүү бездери) аркылуу жүрөт. ј. дем алуу жолдору ж-а өпкө аркылуу дем алат. ƒем алганда организмге зат алмашуу процессине зарыл кычкылтек жеткирилип, ткандарда жыйналган зы€ндуу көмүр кычкыл газы бөлүнүп чыгат. «ат алмашууда пайда болгон зы€ндуу заттар тери, бөйрөк аркылуу да организмден сыртка чыгарылып, кандын составын туруктуу кылып турат. “кандарды ж-а клеткаларды тамак, кычкылтек, гормон м-н камсыз кылуу, пайдасыз зы€ндуу заттарды бөлүп чыгаруу милдетин жүрөк-кан тамыр ж-а лимфа системалары аткарат. ∆алпы организмдө ткандардын, органдардын, системалардын бири бири м-н байланышын борб. нерв системасы башкарат.

јд.: Ёнгельс ‘., ћаймылдын адамга айлануу процессинде эмгектин ролу, ћаркс  ., Ёнгельс ‘., “анд. чыг., кырг. бас, 2-т.; ƒарвин „., ѕроисхождение человека и половой отбор. —оч., т. 5, ћ.-Ћ., 1953; –ешето! ё. √., ѕрирода «емли и происхождение человека, ћ., 1966; Ќестурх ћ. ‘., ѕроисхождение человека, ћ., 1970. јƒјћ ј“ј -диний түшүнүк б-ча кудай жараткан эң алгачкы киши, адамзаттын атасы. ј. а. жалгызсырабасын деп чудай кийин јба энени жараткан имиш. Ёкөө бейиште жашаган. јлла тааланын айтканын аткарбай, күнөөкөр болуп, бейиштей куулган; ошондон кийин эмгек м-н күн өткөрүп калган. ј. а. ж-дөгү имиш  уранга иуда ж-а христиан диндеринин мифологи€сы аркылуу кирген. ’ристиандардын "∆аңы осу€тында" кудай адамды топурактан жууруп, таноосуна үйлөп жан киргизип, жердин, андагы жан-жаныбарлардын ээси кылыптыр деген имиш айтылган. »лим бул уламыштардын негизсиз экенин далилдеди.

"јƒјћ ∆јЌј ј¬“ќћј“" —»—“≈ћј—џ - процесстерди башкарууга керектеле турган маалыматтарды иштеп чыгуучу адамдардын ж-а автоматтардын биримдиги. Ѕул кибернет. система болгондуктан, кибернетиканын системаларын изилдөөдө колдонулган метод м-н изилденет. Ѕашкаруу милдетин адам м-н автомат биргелешип аткарса да, "ј. ж-а а." с-сын түзүүчүлөр өз ишинде ар кимиси өзүнө тийиштүү принциптерге ж-а закон ченемдүүлүккө баш иет. "ј. ж-а а." с-сын и?илдөөдөгү кызык ж-а негизги объект - адам. јдам өзүнүн татаалдыгы, сырткы таасирлерди кабыл алгычтыгы, так метод м-н изилденүүгө мүмкүн эместиги м-н айырмаланат да, системанын татаал звеносу катарында каралат. "ј. ж-а а." с-сын кибернет. системалардын жалпы классынан бөлүп турган негизги проблема бирдиктүү башкаруу системасындагы адам м-н автоматтык түзүлүштөрдүн милдеттерин бөлүштүрүү болуп саналат. јдам м-н автоматтын ортосунда милдет бөлүштүрүүдө ар “Ү–ƒҮҮ маанидеги факторлор: башкаруунун пайдалуулугу ж-а ишенимдүүлүгү, аппаратуранын наркы, башкарууга кеткен чыгымдар, оператордун чарчоосу ж-а анын ишке канааттануусу эсепке алынат. ќшондуктан "ј. ж-а а." с-сын колдонууда адамдын жалпы абалдарын, татаал кибернет. системада берилген маселени аткарууга жөндөмдүүлүгүн объективдүү изилдөө ж-а автоматтык түзүлүштөрдүн касиеттерин билүү зарыл.

јд.: јвтоматизаци€ производства и промышленна€ электроника (Ёнциклопеди€ современной техники), т. 3, ћ., 1964.

јƒјћ ∆јЎќќ„” ќ–Ѕ»“јЋџ  —“јЌ÷»я - орбитада узак убакыт бою айланып жүрүүгө ылайыкталган ичинде экипажы бар ∆ердин жасалма спутниги. —танци€га экипаждар атайын трансп. космос кемеси м-н жеткирилип, кайра мезгили м-н алмаштырылып турат. јл станци€га ар түрдүү приборлор ж-а аппараттар орнотулат, аларды космонавттар ∆ерди ж-а космос мейкиндигин изилдөөдө (к. ѕланеталар аралык автоматтык станци€), радиоастрон. ж-а метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө, космос мейкиндигинде материалдар м-н жабдууларды сынап көрүүдө колдонот. —танци€ орбитада космостук оор немелерди жыйноочу база катарында чоң мааниге ээ.

јƒјћ ‘ј “ќ–Ћќ–” - "јдам жана машина" системасындагы адамдын ролун ачын көрсөтүүчү инженердик психологи€нын түшүнүгү. ј. ф. башкаруу системасындагы адам-оператордун жөндөмдүүлүгүн изилдөө, адам ж-а башкарылуучу процесстин өз ара аракетинин оптималдуу шарттарын түзүүгө байланыштуу. ћында ачыкайкын технол. бир процесстин көрсөткүчтөрү эле эске алынбастан, адам-оператордун ал процессти башкара алуу мүмкүнчүлүктөрү да эске алынат. ј. ф-на төмөнкү көрсөткүчтөр кирет: психикалык органдардын абалына байланышкан дүүлүктүргүчтөргө карата адамдын сезгичтиги, иштин ар кандай режими учурунда ишке жөндөмдүүлүк, бир ишти аткарып жатып экинчи бир ишке алаксып кетүү мүмкүнчүлүгү, информаци€ны кабыл алуу, сактоо ж-а иштете алуу өзгөчөлүктөрү, күтүлбөгөн жерден пайда болгон абалдарда ж-а экстремалдуу шарттарда чечим чыгара алуу жөндөмдүүлүгү. ј. ф-н изилдөө —ов. —оюзунда ж-а чет өлкөлөрдө кеңири жүргүзүлүп жатат.

јƒјћјЌ“ќЅЋј—““ј– (гр. adamas- болот ж-а blastos - өсүндү), а м е л областтар, ганобласттар - тиштин кабына эмалды иштеп чыгаруучу эпителий клеткалары.

јƒјћƒџЌ Ѕќё (дене өсүшүндөгү өлчөм) - антропологи€да ж-а медицинада адам денесинин морфол. өсүшүн, анын мүчөлөрүнүн бири бирине шайкеш келишин мүнөздөөчү белги. ∆аңыдан төрөлгөн эркек балдардын боюнун орточо уз. 54 см, кыздардыкы 53 см болот. Ѕойдун өсүшү жаш өткөн сайын бир калыпта жүрбөйт. ј€лдын боюнун өсүшү 17-18, эркектики 18-19 жашка чыкканда токтолот. Ѕул кубулуш соңку жүз жыл ичинде бүт жер шарында орун алып келе жаткан акцелераци€га (өсүштүн ылдамдашына) байланыштуу. ј. б. 45 жаштан ар бир он жылда 1-1,5 см ге чейин кичирее баштайт. Ѕул негизинен омурткалар кемирчектеринин, тамандын жукарышынан ж. б. себептерден болот.  ишинин орточо боюнун уз.: эркектердики 165 см, а€лдардыкы 154 см ге жакын. ј. б-нун бийиктиги ар түрдүү биол. ж-а коомдук факторлордун таасирлерине байланыштуу. јдамдардын бою жашоо шарттарынын бирдейлигине, антроп. составына карабастан, орточо эсей м-н 20 см ге чейин өзгөрүлүшү мүмкүн. ∆ер шарындагы кодоо эркектердин бою 153 см, а€лдардыкы 142 см, узун бойлуулардыкы 177 см ж-а 165 см те барабар. Ѕул сандан ашык же кем бойлуулар нормадан сыртта деп эсептелет.

јƒјћƒџЌ ∆јЌј √–ј∆ƒјЌ»Ќƒ»Ќ ” ” “ј–џЌџЌ ƒ≈ Ћј–ј÷»я—џ - ”луу француз рев-€сынын программалык документи. 1789-ж. 26августта уюштуруу чогулушунда кабыл алынган. ƒеклараци€ кириш сөздөн ж-а 17 стать€дан турат. јнын 1-стать€сында "јдамдар эркин ж-а тең укукта туулган, ошол эле бойдон кала бермекчи",- деп көрсөтүлгөн. јл феод. эзүү м-н феод. түзүлүштү жоюуну ж-а капит. эзүү м-н бурж. түзүлүштү орнотууну жары€лаган. Ѕул анын таптык бурж. маңызын көрсөткөн. ƒеклараци€ прогрессчил ж-а рев-чыл зор мааниге ээ болгон, феод.-абс. тартиптерге каршы күрөштө ‘ранци€да гана эмес, башка өлкөлөрдөгү антифеод. чыгуулардын да туусу болун калган. 1793-ж. улуттук конвентте жаңы конституци€ м-н бирге кабыл алынган. ј. ж-а г. у. д. алда канча демократи€луу болгон. јнда элдин укуктарын бузган өкмөткө каршы көтөрүлүш чыгаруу, чогулуштарды өткөрүү укуктары ж. б. кошумчаланган.

јƒјћƒџЌ  ќЌ—“»“”÷»я—џ (лат. constitutio - дене түзүлүшү) - организмдин тукум куугуч ж-а көнүмүш касиеттеринин негизинде бир калыпка келген реактивдүүлүгүн аныктоочу функционалдык ж-а морфол. өзгөчөлүктөрүнүн жыйындысы. ———–де көбүнчө ћ. ¬. „ерноруцкийдин классификаци€сы таркалган. ј. к-нын морфол. белгилери ѕиньенин индекси б-ча, о. эле функционалдык касиеттерине карата астеник, нормостеник ж-а гиперстеник болуп үч типке бөлүнөт. јстеник тибиндеги адамдардын бою, колу, буту узун; жүрөгү кичине; өпкөсү узунураак, бир кыйла чоң; ичегилери кыска, диафрагмасы ылдый жайгашкан.. ‘изиол. жактан алардын артери€лык кан басымы төмөн, дем алуу көлөмү көбүрөөк, бөйрөк, жыныс бездери начар, калкан ж-а гипофиз бездери катуу иштейт. јстениктердеги морфол. ж-а функционалдык өзгөрүүлөрдүн тескериси гиперстениктерде кездешет. ƒүүлүктүргүч ж-а тормоздогуч процесстердин күчү, тең салмактуулугу ж-а кыймылдуулугу б-ча нерв системасынын функционалдык өзгөчөлүктөрүн изилдеп, ». ѕ. ѕавлов адамдын жогорку нерв ишин негизги төрт түргө бөлгөн: 1) токтоно албаган, эрки күчтүү, кызуу кандуу (холерик); 2) эрки күчтүү, оор басырык, шамдагай же ыкчам (сангвиник); 3) эрки күчтүү, оор басырык, жоош же камырабаган, кыбыр (флегматик); 4) эрки бош (меланхолик). ѕавловдун айтуусу б-ча бул абал адамдын борб. нерв системасына байланыштуу. Ќерв системасынын типтик өзгөчөлүктөрү невроз, рак, ар түрдүү жугуштуу оорулардын пайда болушуна ж-а аларга каршы иммунитеттин иштелип чыгышына таасирин тийгизет, ошондуктан анын клиникалык патологи€да мааниси чоң.

јƒјћ јЋџ… Ѕайбатыров (1895,  ант р-ну, јт-Ѕашы кыш., - 1953, ‘рунзе) - белгилүү кыргыз өнөрпозу, туңгуч кыргыз куурчак оюнчусу, темир комузчу, имитатор (тууроочу),  ыргыз ——– эмг. сиң. артисти (1941). 1926-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. ј. 1925- 30-ж. айылдык советтин төр агасы, 1931-ж.  ыргыз мамл. театрынын артисти, 1937-ж.  ыргыз филармони€сынын солисти болуп иштеген. ∆аш кезинде орус байларында малай жүрүп, балалайка м-н гармонду үйрөнгөн. јл чебер комузчу, ооз комуздун мыкты устаты болгон. ќкт. рев€сына чейин эле (1912) кыргыз арасы на куурчак оюнун  өрсөтө баштаган. ј. 1918-21-ж.  ызыл јрми€нын катарында кызмат кылып, кайтып келгенден кийин (1921-25-ж. „үй, џсык- өл, Ќарын өрөондөрүндөгү элге " уурчак катын  урту най", "“еке сүзгөн келин", "∆арын тапты" сы€ктуу кыска-кыска куурчак спектаклдерин көрсөтөт. ј. чебер темир комузчу катарында " үйгөн", " үңүтай", " ыздарай" аттуу обондорду, "“агылдыр тоо", " ерме тоо", "“урумтай", "Ѕулбул", " арача-торгой", " өк музоо", "„оор күүсү", "јрман күү" деген күүлөрдү аткарган. ј. туңгуч темир комузчулар ансамблин (1939) түзгөн.

јд.:  үмүшалиев  ., ј л а г ушов Ѕ., јдамкалый, "јла-“оо", 1969, є 11. %

јƒјћ- ҮЌҮ - жумуш убактысын эсептөө өлчөмү. ∆умушчунун ишке келген күнү ал канча саат иштегенге карабастан, аткарылган ј. к. болуп эсептелет. ј. к-нө жумушчу иш ордунда же командировкада, дем алыш, майрам убактысында иштеген күндөрү да кирет. Ёгер жумушчу өзүнө тийиштүү убакытта иштеп бүтүп, андан тышкары иштесе да, ј. к-нө кошулат. ∆умушчу ишке чыгып, бирок эркинен тышкаркы себеп м-н жумуш күнүн толук иштей албаса, ал аткарылбаган ј. к. болот.

јƒјћ-—јј“ - өндүрүштөгү жумуш убактысын эсептөөдөгү чен бирдиги. Өндүрүштө пайдаланылган ј. с. сменада ж-а сменадан тышкаркы бардык жумушчу иштеген сааттын саны м-н аныкталат. Ѕиздин өлкөдө 1967-ж-дан тартып эл чарбасындагы бардык жумушчулар м-н кызматчылар жумасына 39,4 с иштөөгө өттү.

јƒјћ— ћ≈“ќƒ” - кадимки дифференциалдык теңдеменин же теңдемелер системасынын алынган чекитте баштапкы шарттары берилгенде, жакындатылган чыгарылышынын таблицасын түзүүгө мүмкүндүк берүүчү сандык интегралдоо методунун бир түрү. Ѕул методду англ. астроном ƒж. јдамс сунуш кылган (1855).

јƒјћ—»“, дигидрофенарсаз и н х л о р и д, HN (—бЌ4) 2 AsCl-кристалл түрүндөгү сары күкүм, эрүү t 195∞—, сууда эрибейт, көпчүлүк орг. эриткичтерде начар эрийт, хим. туруктуу зат. ј. дифениламин (—еЎ№ NH м-н үч хлордуу мышь€ктан AsCl3 же дифениламиндин хлоргидраты (CeHsbNH-HCl м-н мышь€ктуу ангидридден As203 алынат. јл дем алуу жолдорун дүүлүктүргүч заттарга кирет. 1-дүйнөлүк согуштун а€гында ууландыргыч зат катары сунуш кылынган.

јƒјЌј, — е й х а н - “урци€нын түштүгүндөгү —ейхан д-нын боюндагы шаар. јдана вилайетинин админ. борбору.  алкы 290,5 миң (1965). Ўоссе ж-а т. ж. тоому. ј. ч. машиналарын чыгаруучу, кездеме токуу, пахта тазалоочу, бут кийим, тамеки, цемент ө. ж-лары бар.

јƒјѕ“ј÷»я (лат. adaptatio - ыңгайлануу) - жашоо чөйрөсүнө организмдердин ж-а алардын органдарынын ыңгайланышы. ј-да организмдин клеткалары м-н ткандарынын кээ бир тиричилик аракеттери өзгөрүлүп, чыдамдуулук абалы арта баштайт. ∆ашоо абалынын тарыхый өсүү жолунда организмдин начар клеткалары жоголуп, күчтүүлөрү өнүп-өсүп, чөйрөгө жараша табигый өзгөрүүлөрдүн натыйжасында аларда ј. касиеттери пайда болот. јр бир жаныбардын ж-а өсүмдүктүн органдарынын ж-а клеткаларынын жашоо шарттарынын ортосунда тикеден-тике байланыш бар. ћис, сүт эмүүчүлөрдүн бири - дельфиндердин денеси узун торпедо сы€ктуу, териси жылма, сууда тез сүзүүгө жөндөмдүү. ј-нын натыйжасында жарганаттын алдыңкы буттары учууга, момолойдун алдыңкы буттары кыска келип, жер казууга ыңгайланган. —ууда жашоочу сүт эмүүчүлөрдөн киттердин буттары сүзгүч канатка айланып кеткен. ћаймылдын буту жыгачтын башына чыгууга ылайыкталып, баш бармагы калган манжаларыма карама-каршы түзүлгөн. Ѕелгилүү бир жашоо шарттардагы өзгөрүштөр өсүмдүктөрдө да көп кездешет.  өптөгөн өсүмдүктөрдүн гүлдөрү курт-кумурскалар ж-а канаттуулардын кээ бир түрлөрү аркылуу чаңдашууга ыңгайланган. 19-к-дын 2-жарымында „. ƒарвин эволюци€лык теори€ны ачкандан баштап, ј. организмдеги эзелтен берки процесс болбостон, орг. эволюци€нын үч факторунун (өзгөргучтүктүн, тукум куучулуктун, табигый тандалуунун) натыйжасында пайда болгон процесс деп аталат.

јƒјѕ“ј÷»яЋџ  —»Ќƒ–ќћ (адаптаци€ ж-а гр. syndorome - белгилердин жыйындысы) - күчтүү ж-а узакка созулган тышкы ж-а ички дүүлүктүргүчтөрдүн таасиринен жаныбарлардын, адамдардын организмдеринде пайда болгон биргелешкен жалпы коргонуу реакци€сы. ј. с. түшүнүгүн 1936-ж. канада окумуштуусу √. —елье киргизген. –еакци€ларды туудурган факторлорду —елье стрессорлор деп, алардын организмге тийгизген таасирин стресс деп атаган. ј. с-дун негизги белгилерине төмөнкүлөр кирет: бөйрөк үстүндөгү бездин кыртыш катмарынын чоңоюшу, тимико-лимфатикалык аппараттын кичирейиши, эозинофилдердин канда азайышы, ак кан денечелеринин көбөйүшү, зат алмашуунун бузулушу ж. б. ј. с- үч баскычтан (фазадан) түзүлгөн процесс, биринчи чочулоо баскычы 6 дан 48 саатка чейин созулат да, шок ж-а шокко каршы турат. —трессор өтө күчтүү болсо, чочулоо баскычы организмди өлүмгө кирептер кылышы мүмкүн. Ёгер организм бул баскычтан аман-эсен өтсө, анда экинчи - туруштук берүүгө ийкемдүүлүк баскычына өтөт. —трессорлук факторлор организмге таасир кыла берсе, бул үчүнчү - жабыркануу стади€сына айланат.

јƒјѕ“≈– (лат. adapto, англ. adapter - ыңгайлаштырам) - 1) фотоаппаратта жарык сезгич фотоматериалдын ар түрдүү форматын колдонууга мүмкүндүк берүүчү кошумча кассета. —үрөткө тартууда фильмпакка салынган плЄнкалуу ж-а пластинкалык ј. колдонулат; 2) граммофон пластинкасын ойноткондо, ийненин мех. термелүүсүн үн жыштыктарынын электрдик термелүүсүнө айландыргыч.

јƒј“ - адамдын көпчүлүк үчүн өнөкөт болуп калган жүрүш-туруш тартибинин жоболору. јл мамлекет тарабынан киргизилбейт, коомдук пикирдин күчү м-н аткарылат ж-а сакталат. ј-тын көп эрежелери байыркы убакта түзүлгөн. ”руулук түзүлүш бузулуп, феод. мамилелер өнүккөн кезде, ј. өзүнүн алгачкы маанисин жоготуп, феод. укук катары бийлөөчү таптын куралына айланган. ј.- элдик салттарды тутуу ж-а коомдогу мүлктүк, үй-бүлөлүк ж. б. мамилелерди жөнгө салуу ж-дөгү эрежелер. ј-та бир жактан социалдык, са€сий уюмдун ж-а диндин, экинчи жактан тутумдаш жашаган ар түрлүү элдердин маданий-укук таасирлери байкалат. ———–де ј-тын сов. укукка кайчы келе турган жоболору законсуз деп табылып, анын кээ бир аракеттери (канга кан, кун төлөө, калың д. у. с.) кылмыш катары эсептелет, ал эми кайчы келбей тургандары (үйлөнүү тою ж. б.) салт катары таанылат. јзыр эски ј. акырындык м-н жоюлуп, эмгекте өз ара бири бирине жардам берүү принцибине, эмгекчилердин тилектештигине, элдердин достугуна, сов. патриотизмге негизделген жаңы ј. пайда болууда.

јƒј“ ” ”√” - үстөмдүк кылуучу таптын мүдөөсүн көздөп келген адат нормаларынын ж-а жүрүш-туруш эрежелеринин жыйындысы. ”руунун, уруктун башчылары ошол уруу-уруктардын кээ бир ј. у-н бузган мүчөлөрүн ар түрдүү мүлк ж-а кылмыш жазасына тарта баштаган. ”шундан баштап эл арасында туруктуу ј. у. пайда болуп, башкаруучулар аны м-н ошол коомдогу адамдын жүрүш-турушун жөнгө салып келишкен.  оомдун өз ичиндеги ж-а тышкы күчтөрдүн таасири аркылуу ј. у. ар дайым өзгөрүп турган. јзыркы убакта ј. у. кээ бир капит. мамл-тердин колони€ларында метрополи€нын закондору м-н катар колдонулуп, капиталисттерге өз карамагындагы көз каранды элдерди караңгылыкта кармап, эзүүгө жардам берип келе жатат. ќкт. рев-€сынан кийин ———–де, айрыкча  ыргызстанда ј. у. феод. зы€ндуу калдык катары эсептелип, —ов. бийликтин негизги принциптерине каршы болгондуктан, кыргыз арасындагы мурдагы ј. у. (өч алуу, кун төлөө ж. б.) 20-ж-дары эле закон жүзүндө жоюлган.  ырг. ——– ” нын 114-117-стать€лары б-ча калың берүү же алуу, а€лды никелешүүгө мажбурлоо сы€ктуу эски адатты колдонгондор уголовный жоонкерчиликке тартылат.

јƒ¬≈ ÷»я (лат. advectio - жеткирүү) - абанын горизонталдык багыт б-ча таралышы (тик багытта жылганы - конвекци€). јбанын касиеттерине жараша ј-ны түрдүүчө аташат. ћис, белгилүү багыт ж-а ылдамдык м-н аба басымынын таралышы - басымдык ј., темп-ранын которулушу жылуу же муздак ј. деп аталат. ј-нын таасиринен аба ырайы өзгөрөт. ћис, тоңгон кыртыштын үстүнө жылуу аба келсе, туман пайда болот.

јƒ¬≈Ќ“»¬ƒ»  ќ–√јЌƒј– (лат. adventicius - келгин, адаттан тышкары) - өсүмдүктөрдүн өсүү чекитинин меристема тканынан эмес, калыптанып бүткөн бөлүктөрүнүн адаттан тышкары жеринде түзүүчү ткандан пайда болгон органдар (бүчурлөр ж-а тамырлар). ћис, адвентивдик бүчүрлөр адаттагыдай сабактын учуна же муунуна - жалбырактын колтугуна чыкпастан, сабактын муун аралыгында, жалбыракта ж-а тамырда пайда болот; адвентивдик тамырлар сабактан, жалбырактан өсүп чыгат. ј. о. өсүмдүктөрдүн шагын, тамыр системасын байытат, кээде негизги тамырларга тете болот.

јƒ¬ќ ј“ (лат. advocatus - юридикалык консультант) - юридикалык жагынан жардам көрсөтүүгө жөндөмдүү адис. ———–де юридикалык жогорку билими бар, өз кесиби б-ча кеминде 2 жыл стажысы бар киши ј. боло алат. —ов. ј. ишканага, мекемеге, уюмга ж-а калкка тиешелүү укук маселелери б-ча кеңештер берет. ј. сот процессине уголовный иш б-ча жактоочу катары, гражд. иш б-ча доокердин же жоопкердин өкүлү катары катышат. ———–де юридикалык консультаци€нын кеңири тармагы болгондуктан, калк ј-тын кызматынан каалаган убакта пайдалана алат.

јƒ¬ќ ј“”–ј - ———–де адвокат ишиндегилердин ыкты€рдуу коомдук уюму. –еспубликанын ј-нын укуктары м-н милдеттери " ыргыз ——–инин адвокатурасы жөнүндөгү жободо" (1961) белгиленген. –еспубликада, областтарда адвокаттар коллеги€сы, райондордо ж-а шаарларда шаардык ж-а райондук юридикалык консультаци€лар бар.  оллеги€га (республикалык, областтык ж. б.) мүчө адвокат ———–деги бардык сот процесстерине катыша алат. јдвокаттар коллеги€сынын жогорку органы - жалпы жыйналыш же конференци€, ал коллеги€нын составын аныктап, президиум шайлайт. —ов. ј. граждандардын, ишканалардын, мекемелердин ж-а уюмдардын укуктарын ж-а закондуу кызыкчылыктарын коргоого ж-а соц. закондуулукту чыңдоого көмөк көрсөтөт.

јƒ√≈«»я (лат. adhaesio - жабышуу) - катуу же суюк заттардын беттеринин бири бирине жабышышы. ј. жабышкан а€нт бирдигин ажыратууга кеткен салыштырма жумуш м-н өлчөнөт. Ѕеттери өңгүл-дөңгүл катуу заттарда (тийишүү бети аз болгондуктан) ј. анча бекем болбойт.  атуу зат м-н суюктуктун же аралашпаган эки суюктуктун беттери толук тийишкендиктен, ј. бекем болот. Ѕекем ј-ны алуу катуу заттарды жумшак же ийилгич абалында басым алдында жүргүзүлөт. ћис, резиналарды чаптоо, металлдарды муздак ширетүү, гальваникалык каптоо. «аттын бетинде кычкыл же сульфид катмарынын пайда болушу да бекем ј-ны түзөт. ћеталлдарды ширетүү, данакерлөө, каңдоо, чайноо, бетине лак жабуу, чаптоо иштери ј-га негизделген.

јƒƒ≈Ќƒƒ≈– (лат. addo - кошомун), лиганддар (лат. ligo - баштаймын) - хими€лык комплекстик бирикмелерде борбордук атом (комплекс пайда кылгыч) м-н түздөн-түз байланышкан молекулалар же иондор. ћис, [C0(NH3)6]Cl3 бирикмесинде Co - борб. атом, ал эми ј.- NH3 тобу.

јƒƒ…—-јЅ≈Ѕј (амхарча -жаңы гүл) - Ёфиопи€нын админ., ө. ж. ж-а маданий борбор шаары. 1887-ж. негизделген. Ёфиопи€ тайпак тоосунда, деңиз деңг. 2400 м бийиктикте жайгашкан.  алкы 918,4 миң (1972). Ўоссе жолдорунун тоому. “. ж. аркылуу ∆ибути (—омалиде) порту м-н байланышат. ј.-ј-да жеңил (кездеме то ””> бут кийим), тамак-аш (ун, май, эт-сүт), жыгач иштетүүчү ж-а курулуш материалдар ө. ж-нын ишканалары бар. “окуу, булгаары, керамика, металл ж-а жыгач буюмдарын жасоочу кол өнөрчүлүк өнүккөн. ј.-ј. аркылуу четке кофе, тери, дан, мал, бал ж. б. товарлар чыгарылат. Ўаарда университет, ”луттук китепкана, тарых музейи, ”луттук театр, Ёфиопистика ин-ту (1963) бар.

јƒƒ»—ќЌ ќќ–”—” (morbis Addisoni) - бөйрөк үстүндөгү бездин өнөкөт оорусу. Ѕиринчи жолу 185'5-ж. англ. врач јддисон сыпаттап жазган.  өбүнчө 15-30 жаштагылар ооруйт. ќору тымызын башталып, узак убакка билинбейт. Ѕөйрөк үстүндөгү бездин кыртыш катмарынын атрофи€сы, туберкулезу, шишиги ж-а амилоидозу ј. оорусун пайда кылат. Ѕул оору кан басымын азайтып, организмдө углевод м-н белоктун алмашуусун бузгандыктан, оорулуу алсыз келип, бат чарчайт да, арыктай баштайт. ј. оорусуна чалдыккан адамдын терисинде, тиш эттеринде, өзгөчө пигменттердин таасиринен коло түстүү тактар пайда болот. ќоруну дарылоодо гормоналдык препараттар колдонулат.

јƒƒ»—ќЌ “омас (1793-1860) - англи€лык врач, клиницист ж-а патолог-анатом. Ёдинбург мед. мектебин бүтүп, Ћондондогу ооруканаларда иштейт. ј. " отон жара жөнүндө" аттуу эмгеги үчүн мед. илиминин доктору (1815) деген наам алган. јл өпкө оорулары (учук, сезгенүү ж. б.), аз кандуулуктан болчу оорулар ж-дө баалуу эмгектер жазган. Ѕөйрөк үстүндөгү бездин кыртыш катмарынын жетишсиз иштешинен пайда болуучу өнөкөт ооруну (јддисон оорусу) ачып, ошондон улам аты чыккан.

јƒƒ»“»¬ƒ»  (лат. additivus - кошулуучу) - бүтүн объектиге туура келген чоңдуктун мааниси, ошол объектинин тиешелүү бөлүктөрүнүн чоңдуктарынын маанилеринин суммасына барабар болушун туюнтуучу касиет. ћис, көлөмдүн ј-ги бүтүн нерсенин көлөмү аны түзүүчү бөлүктөрдүн көлөмдөрүнүн суммасына барабар экендигин көрсөтөт. ј. касиетке сызыктын узундугу, беттин а€нты, физ. нерсенин массасы ж. б. ээ болот.

јƒ≈ ¬ј““”” (дат. adaequatus-дал келүүчү, бирдей) - тышкы дүйнөнүн биздин аң-сезимибизде туура чагылышы. ¬. ». Ћенин "туюм - объективдик дүйнөнүн ...субъективдик образы" ,- деп көрсөткөн („ыт., кырг. 1-басыл., 14-т., 125-6.). Ѕул субъективдүү образ объективдүү дүйнөнүн биздин аң-сезимдеги чагылышы болот да, өзүнүн келип чыгышы, мазмуну б-ча объективдүү, б. а. биз, объект кандай болсо, аны дал ошондой туура, адекваттуу чагылтабыз. √. ¬. ѕлеханов туюмду тышкы дүйнөнүн чагылышы, образы, копи€сы дебестен, анын белгиси, символу деп атаган. —имволдор, иероглифтер теори€сын ¬. ». Ћенин "ћатериализм жана эмпириокритицизмде" катуу сындаган.

јƒ≈Ћј»ƒј - “үш. јвстрали€ штатынын борбору. “орренс д-нын жээгинде.  алкы 825,4 миң (шаар айланасы м-н, 1970). Өлкөнүн башкы деңиз портторунун бири, аба ж-а т. ж. тоому. “амак-аш ж-а жеңил ө. ж-лары жакшы өнүккөн. ј-нын айланасында авиаци€, хими€, автомоб. артиллери€, нефть тазалоо з-ддору курулган. ј. аркылуу сыртка жүн, эгин, жемиш, шарап чыгарылат. Ѕанк, университет, консерватори€, музейлер бар.

јƒ≈Ќ - …емен Ёлдик ƒемокр. респ-касынын борбору.  алкы 270 миң (1972). јраб деңизинин жээгиндеги маанилүү порт. ѕерси булуңундагы р-ндордон алынып келүүчү нефть иштелип чыгарылат. Ёл аралык маанидеги аэропорт, кеме оңдоочу з-д, кездеме токуу, консерва ж-а туз өндүрүүчү ишканалары бар. ј. ч. (эгин, тамеки, пахта, булгаары ж-а тери), нефть продуктулары м-н соода жүргүзөт.

јƒ≈Ќ Ѕ”Ћ”Ң” јраб ж-а —омали ж. а-дарынын (араб деңизинде) ортосунан орун алган. “ереңд. 3680 м ге чейин.  ызыл деңиз м-н Ѕаб-Ёльћандеб кысыгы аркылуу туташып турат. —уткасына эки жолу ташкындоо (бийикт. 2,9 м) болот. Ѕашкы порту - јден.

јƒ≈Ќќ¬»–”— ќќ–”Ћј–џ - вирустардын чоң тобу (30га жакын түрү) козгой турган оорулар. ќору тамакта, кекиртекте, алкым бездеринде, көздүн чел ж-а ичеги карындын былжырлуу кабыктарында пайда болот. —ыркоо адамдар чүчкүргөндө, түкүргөндө ј. о. таза адамдарга жугат. ј. о-нын белгилери: адамдын башы ооруп, жөтөлүп, эти ысып, темп-расы көтөрүлүп, көңүлү айнып, куса баштайт. ƒарылоодо антибиотиктер, сулфаниламиддер ж-а витаминдер колдонулат.

јƒ≈Ќќ¬»–”—“ј–, к. ¬ирустар.

јƒ≈Ќќ«»Ќ, CI0H13N5O4 - аденин азотунун 9-атому, рибозанын 1-көмүртек атому м-н байланышкан нуклеозид. ћол. массасы 267,1, сууда эрүүчү түссүз кристалл. Ќачар негиздин касиетке ээ. ќрганизмде негизинен кээ бир ферменттерде, аденозинфосфор ж-а нуклеин к-таларында кездешет. ј. жүрөктүн иштешин күчөтөт.

јƒ≈Ќќ«»Ќ‘ќ—‘ќ–  »—Ћќ“јЋј–џ, нуклеотиддер - составында аденин, рибоза ж-а моно (јћ‘), ди (јƒ‘) же три (ј“‘) фосфор к-тасынын калдыктары бар аденозиндин моно, ди ж-а трифосфорлуу эфирлери. ј. к. бардык организмде болот, зат ж-а энерги€ алмашууда алар маанилүү роль ойнойт, анткени фосфат группалары јћ‘га бириккенде, јƒ‘ ж-а ј“‘ти пайда кылып, энерги€ топтолот, ал эми јƒ‘ ж-а ј“‘тен фосфат группалары ажыраганда, энерги€ бөлүнүп чыгып, ар кандай тиричилик процесстеринде керектелет.  леткаларда јћ‘, јƒ‘ ж-а ј“‘тер өз ара бири бирине өтүп турат. јденозинмоносфор

к-тасында (јћ‘, аденил к-тасы) фосфор к-тасынын бир калдыгы болот, мол. м. 347,23. јћ‘ нуклеин к-таларынын составдын бөлүгүн түзүп, ферменттердин составына кирет. јденозиндифосфор к-т а с ы нд а (јƒ‘) фосфор к-тасынын эки калдыгы учурайт. ћол. м. 427,22. ‘осфор к-тасынын калдыгын ферментаци€лык жол м-н ажыратууда јƒ‘ ј“‘тен алынат. јденозинтрифосфор к-т асы (ј“‘) три фосфор к-тасынын калдыгын ээлеп турат. ћол. м. 507,21. Ќуклеин к-таларын биосинтездөө үчүн субстрат болуп эсептелет. јденозинтрифосфатаза ферменттеринин таасири м-н ј“‘тен бир же эки фосфат группалары оңой ажырайт; мында јƒ‘ же јћ‘ пайда болуп, энерги€ (ар бир фосфаттан 7-10 ккал) бөлүнүп чыгат. ‘осфор к-тасынын калдыктары јћ‘ же јƒ‘ кайра бириккенде, ј“‘ пайда кылып, жогорку энерги€ны топтонт. ј“‘тин динатрий ж-а монокальций

туздарынын эритмеси, булчуң кичирейип кеткенде, жүрөк ж-а четки кан тамырлар кысылганда, аларды кеңейтүү үчүн пайдаланылат.

јƒ≈Ќќ»ƒƒ≈– (гр. aden - без, eidos- түрү) - тамак ж-а кулкун бездеринин чоңоюшу. ј. мурун м-н дем алууну кыйындатып, кулактын угуусун начарлатат, үндү бүтүрүп, оорулуунун жалпы абалын төмөндөтөт.  улкун бези 12 жашка чейинки балдарда чоңоюп өсүп, 16-20 жашка чыкканда, көлөмү кичирейип, ткандарынын калдыгы гана калат. ј., көбүнчө 3-10 жашка чейинки балдардын жугуштуу ооруларынан ж-а жогорку дем алуу жолдорунун ар кандай сезгенүүлөрүнөн кийин пайда болот. ј-ди өз убагында дарылабаса, өспүрүм балдардын бет сөөктөрүнүн туура эмес өсүшүнө шарт түзүлүп, формасын бузат. ј-ди дарылоодо хирурги€лык метод колдонулат.

јƒ≈Ќќ ј–÷»Ќќћј (гр. aden -без ж-а karkinoma - коркунучтуу шишик) - бездүү ткандарда пайда болуучу рак шишиги. ј. көбүнчө эмчекте, карын, ичеги ж-а жатындын былжырлуу челдеринде кездешет. ј. тез өсүп, жанаша жайгашкан органдарга бачым таралат. ј-ны айыктырууда оорунун түрүнө жараша шишикке каршы дарылар, радиоактивдүү изотоп нурлары, хирурги€лык операци€ жолдору м-н айкалыш колдонулат, к. Ўишип.

јƒ≈Ќќћј (гр. aden -без ж-а ота- шишик) - бездүү мүчөлөрдө (эмчекте, боордо, бөйрөктө, эркектин жыныс бездеринде) пайда болуучу коркунучсуз шишик. ј. айыкпай көпкө созулган учурда коркунучтуу шишикке өткөрбөй операци€ жолу м-н алып таштоо керек. .

јƒ≈Ќќћј“ќ« - жаныбарлар өпкөсүнүн шишик сымал өнөкөт ылаңы. ј. бардык жерде кездешет. ”й, кой, жылкы, ит, чычкан, форелди ылаңдатат. џлаңдын пайда болуу себептери али аныктала элек, бирок өзүнчө вирус козгойт деген божомол бар. “ышкы белгилерине (энтигүү, жөткүрүү ж. б.) караганда өпкөнүн катынына окшош. ƒарылоо ж-а алдын алуу чаралары иштелип чыга элек.

јƒ≈ѕ“ҮҮЋҮ  - адамдын жүрүш-туруш нормасын аныктоочу моралдык эреже ж-дөгү этикалык түшүнүк. ћо- ? ралдык нормалар м-н принциптер таптык мүнөздө болгондуктан, ј. да таптык мааниге ээ. —ылыктык, сыпайыгерчилик, кичи пейилдик, у€ттуу- ? лук сы€лтуу түшүнүктөр ј-кө жакын. јлар бир жагынан ј-түн ичине кирип, бири бирин толуктайт. Ѕирок алар маанилеш эмес. јр биринин өзүмдүк өзгөчөлүктөрү ж-а мааниси бар. ј. мадани€ттуу жүрүш-туруштун тышкы көрүнүшү катары коомдук ж-а жекече турмуштагы жүрүм-турумдун эрежелерин, өз-ара мамилелерин сактоого багытталат. Ѕурж. ж-а диний ј. зордук-зомбулукка, коркутууга, алдоого негизделген. ”луукичүүнү урматтоо ж-а сыйлоо сы€ктуу жатык мүнөздүүлүк башка элдерден эле кыргыздарда да ј. үлгүсү катары жогору бааланган. јзыр деле негизинен ошол мааниде колдонулат.  оммунисттик ј-түн негизги талабы - коммунизмдин моралдык идеалдары м-н нормаларына коомдун мүчөлөрүн толук ынандырып, анын принциптерин кыйшаюусуз орундоо.

јƒ≈ѕ“ҮҮЋҮ  Ө “ј–Ѕ»яЋќќ - коомдогу адамдардын моралдык аңсезиминин максатка жараша калыптанышы, аң-сезимдин ызаттуулук жактан өсүшү, жүрүм-турум м-н көнүмүштөрдүн пайда болушу. ќ. эле эзелтен келе жаткан өз элинин үрпадаттарынын прогрессивдүү үлгүлөрүн сактоо, байытуу, башка улуттардын кулк-мүнөзүн үйрөнүү, салтын урматтоо ж-а аларга сезгичтик м-н мамиле кылууга тарби€лоо. —ов. мектептерде ј. т. коммунизмдин иде€сынын духунда ишке ашырылат, б. а., патриоттуулукка, пролет, интернационализмге, эмгекке ж-а коомдук мүлккө коммунисттерче мамиле кылууга, соц. гуманизмге, достукка, чынчылдыкка, адилеттүүлүккө, коллективизмге, ар ким өзүнүн жүрүштурушуна сын көз м-н кароого ж-а башкалардын кемчиликтерин адилет сындоого негизделет. јдептүүлүк - адамдын эрки м-н духовный байлыктарынын шайкеш келиши, коомдук аң-сезимдин эң маанилүү формасы. јдам өмүр бою тарби€ланып такталат, ошентсе да, тарби€нын башаты, калыптануусу, жүрүщ-туруштун тигил же бул эрежелерине үйрөнүүсү, негизинен балалык, өспүрүм кезинен oбашталат. ћезгил өткөн сайын бул адат өркүндөп-өөрчүй берет. јр бир коомдун өзүнүн социалдык түзүлүшүнө карата адептүүлүктүн өз эрежелери бар. ћаркстик-лениндик мораль ж-дөгү окуу коммунисттик адептүүлүктүн иде€лык негизи болуп эсептелет. јл эми антагонисттик тапка бөлүнгөн коомдо тарби€ эзүүчүлөр ж-а эзилүүчүлөр болуп, эки тармакта ж-а эки максатта жүргүзүлөт.

јƒ∆јЌ“ј -Ѕат. »нди€да јурангабаддын түн.-бат. жагындагы ћахараштра штатындагы калктуу жай. ј. б. з. ч. 2-к-дан, биздин замандын 7-к-нын аралыгында аска ташка чегилген бутканалардын үңкүрлүү бөлмөлөрүнөн турган комплекс. ј. комплекси айбанаттар м-н өсүмдүктөр дүйнөсүнөн буддалык уламыштардан алынган мотивдер м-н кооздолуп, скульптура м-н архитектуранын бирдиктүү айкалышынан турат. ј-дагы кайталанбас оймочиймелер турмуштук байкоолорго, өткүр фантази€га ж-а композици€лык көркөмдүккө бай кооздоолору м-н »нди€нын ошол кездеги көп жактуу турмушун чагылдырат.

јƒ∆ј– ј¬“ќЌќћ»яЋ”” —ќ¬≈““»  —ќ÷»јЋ»—““»  –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ, јджари€ √——–дин составында 1921-ж. 16-июлда түзүлгөн. ј€нты 3 миң км2.  алкы 338 миң (1975, 1-€нв.). ј-да 5 район, 2 шаар, 6 шаар тибиндеги посЄлок бар. Ѕорбору - Ѕатуми.

ћамлекеттик түзүлүшү. јджар ј——–и - √——–дин составындагы жумушчу дыйкандардын соц. мамлекети, јвтономи€луу —оветтик —оциалисттик –еспублика.  онституци€сы 1937-ж. 25-окт€брда Ѕүткүл јджари€ —оветтеринин 12-съездинде кабыл алынган. ћамл. бийликтин жогорку органы -јджар ј——– ∆ог. —овети (∆ог. —оветке ар 3 миң кишиден 1 депутат 4 жылдык мөөнөткө шайланат) . ∆огорку —овет респ-канын ћинистрлер —оветин түзөт. Ёмгекчилер депутаттарынын шаардык, райондук, посЄлоктук ж-а селолук —оветтери јджар ј——–инин мамл. бийлигинин жерг. органдары болуп саналат.

“аби€ты. ј. «акавказьенин түш.батышынан орун алган. ƒеңиз боюнда респ-капы аралап  олхида ойдуңунун ичке тилкеси созулуп жатат. ƒеңиз жээги м-н тоо этектеринин климаты жылуу ж-а нымдуу субтропиктик, тоолуу р-ндорунда нымдуу, мелүүн ж-а суук. январдын орточо темп-расы деңиз жээктеринде 4-6∞, тоолорунда 2-2∞—, июлда 22-23∞ ж-а 20-16∞— ∆ылдык жаан-чачын 2400- 3000 мм. »ри дары€лары: „орох ж-а јджарисцкали. ќйдуңдуу аймактарда аллювиалдуу ж-а саз топурактар таралган. ∆еринин 50% токойлуу. ƒеңиз жээктеринде ж-а тоо этектеринде субтропиктик, тех. дан эгиндер ж-а көп жылдык өсүмдүктөр айдалат. “оодогу токойлордо суусар, каман, күрөң аюу, кавказ бугусу кездешет. ÷искари,  интриши коруктары бар.

 алкы. Ќегизинен аджарлар, грузиндер (70%) ж-а дагы башка ар түрдүү улуттар (орус 11,6%, арм€н 5,0%) жашайт.  алктын 44,2% шаарда, 55,8% айылда турат. ј-да калктын орточо жышт. 1 км2 жерге 103,2 киши (1969). Ўаарлары: Ѕатуми,  обулети.

“арыхый очерки. ј.- √рузи€нын эзелки аймактарынын бири. Ѕ. з. ч. 6-4-к-да  олхида' падышалыгынын, кийинчерээк »бери€ падышалыгынын, б. з. 4-к-да грузиндердин мамл. бирикмесинин - Ћазиканын бир бөлүгү болгон. 9-к-да “ао -  ларджети кн€здыгынын, 10-к-дан бириккен феод. √рузи€ падышалыгынын составына кирген. 11-13-к-да ј. селжуктар м-н татар-монгол баскынчыларынын кол астында калган. 16-к-дын 2-жарымында ј-ны түрктөр басып алган. јджар эли өз эркиндиги үчүн түрктөрго каршы бир нече жолу (1680-1685, 1697, 1744, 1819, 1856) көтөрүлүшкө чыккан. 1877-78-ж-дагы –осси€-“урци€ согушунан соң, ј. кайта √рузи€га кошулган. 19-к-дын 80-ж-дарынан баштап Ѕатуми ш.  авказдагы ө. ж. борборлорунун бирине айланат. ∆умушчулардын жашырын кружоктору иштей баштайт. 1-орус рев-€сы убагында Ѕатуминин пролетариаты куралдуу көтөрүлүшкө чыккан. 1917-ж. но€брда ј-да «акавказье комиссариаты деген контррев-€лык өкмөт түзүлгөн. 1918-ж. 15-апрелде Ѕатумини түрктөр басып алган. ќшол жылдын декабрынан 1920-ж-дын июлуна чейин ј. јнгли€ аскерлеринин кол астында болгон. 1921-ж. 18-мартта ј-да —овет бийлиги орноду. 1921-ж. июлда √рузи€нын составында ј. ј——–и жары€ланды. —огуштун алдындагы беш жылдыктарда ј-да соң. ө. ж-ы ж-а а, ч-сы түзүлүп өнүккөн. ћаданий рев-€ турмушка ийгиликтүү ашырылган. ”луу јта ћек. согуш жылдарында ј-нын эмгекчилеринен 19 207 киши ордендер ж-а медалдар м-н сыйланды, 5 кишиге —ов. —оюз. Ѕаатыры деген наам берилди. —огуштан кийинки жылдарда ј-нын экономикасы ж-а мадани€ты ылдам темп м-н өнүктү. 1967-ж. эл чарбасындагы ж-а маданий курулуштагы жетишкендиктери үчүн ј. Ћенин ордени м-н сыйланды. 1971-ж. 15-июлда ќкт€брь –еволюци€сы ордени ж-а 1972-ж. 29-декабрда Ёлдердин достугу ордени м-н сыйланды.

Ёл чарбасы. ј-да негизинен чай, цитрус өсүмдүктөрүн өстүрүү ж-а аларды кайра иштеп чыгаруучу ө. ж-лары, о. эле нефтини кайра иштетүү, машина куруу ө. ж-лары ж-а курорт чарбасы өнүккөн. Ќегизги ө. ж. ишканалары Ѕатуми ш-на топтолгон (электр тех. з-ддор, кеме куруу, хим.-фармаңевтикалык ишканалар ж. б.). „айдын түрлөрүн, тамеки, цитрус консервасын, жемиш ширелерин чыгаруучу тамак-аш ө. ж-лары өнүккөн. ј. ч-да көп жылдык өсүмдүктөр басымдуулук кылат. ћал чарбасында уй, кой басымдуу. ј-да үй куштарын багуу ж-а аарычылык, жибекчилик да жакшы өнүккөн. “ранспорттун бардык (деңиз, т. ж., автомоб., аба ж. б.) түрү бар.

—аламаттык сактоо. ”луу ќкт. соц. рев-€сына чейин 100 орундуу 1 оорукана, 9 врач болгон. 1972-ж. €нварда 1449 врач, 4524 орто билимдүү мед. кызматкер, 4660 койкалуу 57 оорукана, 116 амбулатори€ ж-а поликлиника, 3368 койкалуу 14 санаторий, 9529 койкалуу 28 эс алуу үйү ж-а пансионаттар иштеген. Ѕелгилүү курорттору: Ѕатуми,  обулети, ÷ихисдзири, ћахинджаури ж. б.

Ёлге билим берүү, маданий-агартуу ж-а илимий мекемелери. ј-да (1971) мектепке чейинки 110 мекеме, жалпы билим берүүчү ар кыл 437 мектеп, 8 атайын орто окуу жайы, 16 мектептен тышкары мекеме, 1 вуз ж-а 11 илимий мекеме («ќќ илимий кызматкер, асыресе илимдердин 7 доктору, 103 кандидаты) болгон. 256 массалык китепкана (1712 миң даана

китеп, журнал), 2 музей, 193 клуб мекемеси, 220 киноустановка иштейт.

Ѕасма сөз, радио угузуу, теле көрсөтүү. 1972-ж. "—абчота јджара" ("—оветтик јджари€") басмасы 46 китеп, брошюра жалпы тиражы 189 миң нускада чыгарган. –есп-када 2 газета: "—абчота јджара" (1921) грузин тилинде, "—оветска€ јджари€" (1921) орус тилинде чыгарылат. –адио угузуу г–”3ин, орус тилинде жүргүзүлөт. “еле көрсөтүү ж-а радио угузуу ћосква ж-а “билисиден алынат.

јдаби€ты ж-а искусствосу. ј.- адаби€ты грузин адаби€тынын бир бөлүгү. 1927-ж. √рузин пролет, жазуучулар ассоциаци€сында аджар бөлүмү уюшулган. √рузин совет адаби€тынын өсүшүнө ћ. ¬аршанидзе, ƒ. ƒжакели, ѕ. Ћори€ ж. б. аджар жазуучулары өз үлүштөрүн кошту.

ј. жеринде феод. доорго чейинки архит. эстеликтерден (√ониа чеби) 10-13-к-дагы “амарисцихе чеби, —халте чиркөөсү ж-а бир канча көпүрөлөр сакталып калган. 19-к-дын а€гы 20-к-дын башында жандана баштаган курулуш иштер совет бийлигинин жылдарында жолго коюлду. Ѕатумиде "»нтурист" мейманканасы (1939, арх. ј. ¬. Ўусев), жайкы театр (1948, арх.  . ∆авахишвили) ж. б. жаңы типтеги шаар, турак үйлөр курулду. ѕрофессионалдуу сүрөт өнөрү 20-к-дан тартып жолго коюлат. “арыхый рев-€лык темадагы сүрөттөр, портрет, скульптура пайда болот, театр жасалгалоо ж-а прикладдык өнөр өнүгөт. Ёлдик ырлары - √рузи€нын элдик музыкасынын көп кырдуу диалектисинин бир бөлүгү. јл көп үндүү. “өрт үндүү эмгек ыры "Ќадури" өзгөчө белгилүү. ћуз. аспаптарга чибони, чонгури, доли, чианури, саламури, кеменча ж. б. кирет. Ѕатумидө ћ.  ухинидзе атн. (1921) мамл. ыр ж-а бий ансамбли м-н филармони€сы (1921) бар.

1937-ж. Ѕатумиде ». „авчавадзе атн. театр ачылган.  . √уцковдун "”риэль јкоста" (1941), ¬ажа-ѕшавеланын "јйдалган киши" (1945),”. Ўекспирдин "√амлет" (1956), "ќтелло" (1959), —офоклдун "ѕадыша Ёдип" (1963) ж. б. көрүнүктүү спектаклдер коюлган. “еатр труппасында √——–дин эл артисттери ё. ќ.  обаладзе, ћ. ћ. ’иникадзе, Ќ. ”. “етрадзе ж. б-лар иштешкен.

ј«.: √рузи€, ћ., 1967 (сери€ "—оветский —оюз"); Ќижарадзе Ќ., —оветска€ јджари€. Ёкономико-географическа€ характеристика, Ѕатуми, 1961; »стори€ √рузии, т. 1, “б., 1962; ‘ренкель ј. —, ќчерки „урук-—уу и Ѕатума, “ифлис, 1879; –еволюционные комитеты јджарии в борьбе за становление и упрочение —оветской власти (март 1931-€нв. 1922). —б. документов и материалов, —ухуми, 1963.

јƒ∆ј–Ћј–, аджарели - јджар ј——–инде жашаган грузиндердин этногр. группасы. јлар грузин тилинде сүйлөшөт. “үрктөрдүн үстөмдүгү мезгилинде (16-к.) ислам динине киришкен. ћурун христиан дининде болушкан.  . јджар ј——–и ж-а √рузин ——–и. V



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞