пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

јƒ∆≈ћяЌ Ѕартай ћкртичевич (1905ж. т.) - арм€н совет режиссЄру, ———– эл артисти (1965). 1946-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. јрм€н драма студи€сын, ѕролеткульттун (ћосква) алдындагы режиссЄрлор курсун бүткөн. Ћенинакан театрын (1928, азыр ћрав€н атн. театр) уюштуруп, 1938-ж-га чейин ага көркөм жетекчи болгон. 1943- 47-ж. ушул эле кызматта кайрадан иштеген. 1939-ж-дан —ундук€н атн. (≈реван) театрдын режиссЄру, 1953ж-дан башкы режиссЄр.  ойгон спектаклдери: √орькийдин "“үпкүрдө" (1932), Ўекспирдин "ќн экинчи түн" (1944), ‘адеев б-ча "∆аш гварди€" (1947), Ўирванзаде б-ча "Ѕаш аламан" (1959), —аро€ндын "∆үрөгүм менин тоолордо" (1961) ж. б. ј. 1944ж-дан ≈реван көркөм театр ин-тунда педагог. ———– ћамл. сыйлыгын алган (1951). Ћенин ордени, "јрдак Ѕелгиси" ордени, медалдар м-н сыйланган.

јƒ∆≈–ѕ–®— - –умыни€нын Ѕухаресттеги басма сөз агентствосу. 1949-ж. ћинистрлер —оветинин алдында уюшулган. Ѕасма сөздү ички, тышкы кабарлар м-н камсыз кылып, –умыни€нын са€сий, экон., маданий турмушу ж-дө чет өлкөлөргө орус, француз, немең, англис, испан тилдеринде маалымат берип турат. 1949ж-дан бери айына эки жолу "–умыни€. ƒокументтер, макалалар, информаци€лар" деген бюллетень чыгарат.

јƒ»јЅј“јЋџ  ѕ–ќ÷≈——-айланачөйрө м-н жылуулукту алмаштырбастан жүргүзүлүүчү физ. системадагы термодинамикалык процесс. ј. п-тин жүрүшү үчүн системаны жылуулук өткөрбөгөн кабыкча м-н каптоо керек. ∆аратылышта жылуулукту таптакыр өткөрбөй турган материалдар жок болгондуктан, абс. тактыкта жүргүзүлүүчү ј. п-тин болушу мүмкүн эмес. Ѕирок система айлана-чөйрө м-н жылуулук алмашууга үлгүрбөй эң аз убакыт ичинде өтүүчү процесстер ј. п. катары каралат.

јƒ»Ћ≈“ ѕј–“»я—џ - “урци€дагы са€сий парти€. 1960-ж. “урци€дагы ƒемокр. парти€ таркатылган соң, 1961-ж. анын тарапкерлеринин бир тобу ј. п-н түзүшкөн. јл 1965-71-ж. ж-а 1975-жылдын мартынан тартып башкаруучу парти€. јнын жетекчиси - ƒемирель —улейман.

јƒ»Ћ≈““ҮҮЋҮ  - байыркы замандан бери келе жаткан социалдык моралдык принцип ж-а норма. ј. мүлк ээлөөчүлүктүн, теңсиздиктин ж-а коомдун таптарга бөлүнүшүнүн натыйжасында келип чыккан, ал теңсиздикти жок кылууга умтулууну көрсөтөт. ј.- белгилүү экон. мамилелерге негизделген үрп-адатты, закондорду, эрежелерди, мамлекеттердин, элдердин, айрым адамдардын иш аракеттерин көрсөтүүчү моралдык-укуктук норма. “арыхый өнүгүүдө коомдук мамилелердин өзгөрүшүнө байланыштуу ј. түшүнүгү да өзгөрүп турат. јлгачкы коомдо: ј. теңдик, тең болуу маанисинде болгон. Ѕайыркы гректер ј-түн кудайы ‘емиданын таразасын ј-түн белгиси катарында санаган. ∆еке менчик м-н таптардын пайда болушуна байланыштуу ј. таптык мааниге ээ болот.  ул ээлөөчүлүк коомдо бирөөнүн кул болуп же үстөмдүк кылуучу таптын адамдарынын буйругу м-н өлтүрүлүшү же мал ордуна айырбашталышы да кул ээлөөчүлөр үчүн "адилеттүү" иш болуп саналат. ‘еодализм тушунда үстөмдүк кылуучу тап коомдун, жаратылыштын бардык байлыктарын өз колуна жыйнап алып, крепостной дыйкандарды көз каранды кылып, аларга кордук көрсөтүп, зордук кылышкан. Ѕирок муну байлар м-н феодалдар адилетсиздик деп санашкан эмес. »лгерки кыргыз турмушундагы барымта, кун, калың берүү, көп а€л алуучулук да социалдык адилетсиздиктин түрлөрү болгон. “аптык коомдо чыныгы маанисиндеги ј-түн болушу иш жүзүндө мүмкүн эмес. Ёксплуататордук таптар жоюлган социализм доорунда ж-а анын жогорку фазасы коммунизмде гана ј-түн принциби м-н нормасын толук жүзөгө ашырууга мүмкүн болот.

јƒ»Ќјћ»я (гр. adynamia - алсыздык) - күч-кубаттын кескин төмөндөшү. ј. организмди жабыркатып, узакка созулуучу жугуштуу оорулардын, ачкачылыктын ж-а өтө уулануулардын убагында байкалат.

јƒ»ѕ»Ќ  »—Ћќ“ј—џ, Ќќќ— (—Ќ2)4 —ќќЌ - эки негиздүү органикалык кислота, түссүз кристаллдар, эрүү t 149-150∞—; этил спиртинде ж-а сууда жакшы эрийт. јл циклогексанонду азот к-тасы же абадагы кычкылтек м-н кычкылдандыруудан алынат. ћында катализатор катарында марганецтин туздары катышат. ј. к.- нейлон буласын алууда негизги продуктулардын бирөө. јнын эфирлери майлагыч май ж-а пластификатор катарында колдонулат.

јƒ»—“≈Ў“»–»Ћ√≈Ќ —ќќƒј - айрым бир же бир өңчөй товарлар м-н соода кылуу. ј. с. бир өңчөй товарлардын ассортиментин көбөйтүүгө, өздөрүнө зарыл товарды сатып алуучулардын тандап алышына ыңгайлуу шарт түзүп, калктын ошол товарды керектешин терең изилдеп, ө. ж. ишканаларында көбүрөөк чыгарууга мүмкүнчүлүк берет. ———–де адистештирилген дүң ж-а чекене сооданы ———–дин ж-а союздук респ-калардын соода мин-волорунун, керек-жарак коопераци€сынын адистештирилген дүкөндөрү, эмгекчилер депутаттарынын советтеринин аткомдоруна караштуу ј. с. тармактары, мадани€т мин-восунун китеп соодасы, саламаттык сактоо мин-восунун аптека тармактары ишке ашырат.  ыргызстанда 1960-ж. соода мин-восунун карамагында 875 адистештирилген дүкөн болсо, 1970-ж. анын саны 1441 ге жеткен.

јƒћ»Ќ»—“–ј“»¬ƒ»  ∆ќќѕ ≈–„»Ћ»  - кылмыш жасаганга караганда коомдук опурталдуулугу азыраак, укук тартибин бузгандыгы үчүн граждандын же кызмат адамынын мамлекет алдындагы жоопкерчилиги. ∆аза колдонуучу админ. орган м-ң укук нормасын бузуучу жактын ортосунда кызмат жагынан баш ийүү мамилелери болбоого тийиш. ј. ж. дисциплинарлык жоопкерчиликтен ушул шарты м-н айырмаланат. ———–де 16 жаштан жогоркулар ј. ж-ке тартылышы мүмкүн. ј. ж-ке тартуу эрежелери ———–дин ж-а союздук респкалардын мамл. бийликтеринин жогорку органдары тарабынан бекитилет. ∆ерг. советтер да кээ бир маселелер б-ча ј. ж-ке тартуу ж-дө милдеттүү чечимдерди кабыл алууга акылуу.

јƒћ»Ќ»—“–ј“»¬ƒ»   ќћ»——»я - ———–де эмгекчилер депутаттар —оветинин райондук (шаардык) аткомунун алдындагы коллеги€луу орган. јнын функци€сына админ. тартипти бузгандын ишин талдап-текшерүү, админ. жаза же башка чара көрүү иштери кирет. ј. к. админ. чара катары эскертүү, штраф салуу ж. б. жазаны колдоно алат. Ѕерилген жаза ж-дө ј. к. ал кишинин иштеген, окуган же жашаган жерине билдирет. ј. к. ишти жазакердин көзүнчө карайт. ∆азакер мурда эскертилип, бирок себепсиз келбей калса, ј. к. ишти сыртынан деле карай берет. ј. к. карап жаткан ишке зарыл маалыматтарды уюмдардан, ишканалардан, мекемелерден талап кылууга, күбөлөрдү, мамл. коомдук уюмдардын өкүлдөрүн чакырууга акылуу. ј. к-нын токтому көпчүлүк добуш м-н кабыл алынып, ага ишти караган комисси€нын председатели ж-а мүчөлөрү кол коЄт.

јƒћ»Ќ»—“–ј“»¬ƒ»  ѕ–ќ“ќ ќЋ - укук нормаларында көрсөтүлгөн коомдук тартипти бузуучу кишини админ. жоопко тартуу максатында түзүлгөн официалдуу акт. ј. п. мамл. полномочиеси бар адамдар (милици€ кызматкерлери, соода, сан. ж-а тех. инспекторлор) же коомдук уюмдардын өкүлдөрү (коомдук контролЄр, дружинниктер) тарабынан түзүлөт. ј. п-го аны жазган ж-а адми€. укук тартибин бузган киши кол коЄт.  үнөөлүү кишиге жаза колдонуу үчүн ј. п. тиешелүү админ. комисси€га жөнөтүлөт.

јƒћ»Ќ»—“–ј“»¬ƒ»  —јЌ ÷»я- админ. укукту бузуучу адамга колдонула турган мамл. мажбурлоо чарасы. ј. с.- закондун зарыл элементи, ал демейде закондун өзүндө жазылат. Ёгер анда көрсөтүлбөсө, тийиштүү санкци€ башка укук нормасында айтылат. ј. с. аркылуу сов. закон адамды мажбурлоо гана эмес, тарби€лоо максатын да көздөйт. Ѕул коомдук у€ткаруу, жоопкерчиликти чектөө, адамды эркинен ажыратпастан түзөтүү-эмгек жумуштарына кирептер кылуу сы€ктуу ј. с-лардан ачык көрүнөт.

јƒћ»Ќ»—“–ј“»¬ƒ»  - “≈––»“ќ–»яЋџ  “Ү«ҮЋҮЎ - мамлекет территори€сынын областтарга, губерни€ларга, райондорго д. у. с-га бөлүнүшү. јр кандай мамлекеттин админ.терр-€лык түзүлүшү, мамлекеттин таптык мүнөзүнө, милдеттерине, функци€ларына байланыштуу болот. јнын максаты - бүткүл мамл. механизмди, бөтөнчө мамл. бийликтин жерг. органдарынын системасын эффективдүү уюштуруу. ———–де область, край, округ, район, шаар, село, посЄлок, кыштак негизги админ.-терр-€лык бирдиктер болуп саналат.  ырг. ——–индеги область, район, шаар, посЄлок, село, айыл, кыштак - негизги админ.терр-€лык бөлүнүш.  ырг. ——–индө админ.-терр-€лык өзгөрүүлөрдү киргизүүнү респ-канын ∆огорку —оветинин ѕрезидиуму чечет, ал тууралуу ”каз ∆огорку —оветтин сесси€сында бекитилет.  ырг. ——–инин макулдугу болмоюнча анын терр-€сынын өзгөрүлүшү мүмкүн эмес. јƒћ»Ќ»—“–ј“»¬ƒ»  ” ”  -советтик укуктун мамл. башкаруу жагындагы коомдук мамилелерди жөнгө салуучу тармагы. ј. у. нормалары мамл. башкаруу аппараттарынын иш тартибин, башкаруунун борб. ж-а жерг. органдарынын компетенци€ларын, кызмат адамдарынын милдеттерин, башкаруу органдары м-н граждандардын ортосундагы өз ара мамилелерди аныктайт; о. эле башкарууга тийиштүү актыларды чыгаруу; админ. мажбурлоо чараларын практикада колдонуу тартибин теске салат. ј. у. нормасын колдонуу процессинде мамл. башкаруу органдары м-н мамл. тийиштүү органдардын коомдук уюмдар ж-а граждандардын ортосунда админ. укук мамилелери келип чыгат. Ѕул мамилелер б-ча чыккан талаш-тартыштар админ. тартипте, б. а. башкаруунун жогору турган органдары же ушул максатта атайын түзүлуүчү мамл. орган тарабынан чечилет. —оц. өлкөлөрдө ј. у.- соц. укуктун өз алдынча тармагы. ј. у-тун нормалары граждандардын конституци€да гаранти€ланган са€сий ж-а социалдык-экон. укуктарын иш жүзүнө ашырууну камсыз кылат.

јƒћ»Ќ»—“–ј“»¬ƒ»  „ј–ј - админ. укук нормаларын бузуучуларга карата мамлекеттин полномочиелүү органы же кызмат адамы тарабынан законго ылайык колдонулган админ. жаза. —ов. закондо тартип бузгандын айыбынын даражасына ылайык ж-а башка кырдаалдар эске алынып, ј. ч-ны колдонуу мүмкүндүгүн берген бир катар система каралган. јлар: эскертүү, эл алдында у€ткаруу, штраф, түзөтүү-эмгек жумуштары (эл сотунун чечими б-ча).

јƒћ»Ќ»—“–ј÷»я (лат. administratio - башкаруу) - ———–де ишканалардын, мекемелердин же уюмдардын, б. а. мамл. органдардын же коомдук уюмдардын башында туруп күндөлүк башкаруу ишин алып баруучу жетекчилер. ј-нын укуктары ж-а милдеттери ———–дин, союздук ж-а автономи€луу респ-калардын  онституци€ларында ж-а закондорунда (уставдарда, жоболордо) белгиленет.

јƒћ»–јЋ [голл. admiraal, ар. амир аль (бахр) - деңизде бийлик кылуучу] - аскер-деңиз- флотундагы аскердик наам. –осси€га ѕетр √ тарабынан киргизилген. —ов. јƒ‘та —ов. —оюзунун флот, адмиралы, флот адмиралы, контр-адмирал, вице-адмирал, адмирал, инженер-контр-адмирал, инженер-вице-адмирал ж-а инженер-адмирал деген наамдар бар.

јƒћ»–јЋ“≈…—“¬ќ - 1) деңиздеги айрым бир согуш майданы үчүн кемелер кура турган жай. 17-19-к-да ј. –осси€нын бир катар шаарларында болгон. ј. гавандарда, порттордо, дары€лардын кеме түшүрүүгө ыктуу кашаттарында курулган. ћис, ѕетербургдагы Ѕашкы ј. Ќева суусунун сол жээгинен орун алган. 2) Ћенинграддагы имарат - орус ж-а дүйнө архитектурасына мыкты чыгармасы. 1704-ж. кеме жасоочу жай катары ѕетр I курдурган. »маратты курууга 1727-38-ж-да арх. ».  .  оробов, 1806-23-ж-да арх. ј. ƒ. «ахаров көп күч жумшаган. Ѕу монументтүү имарат - Ћенинграддын архит. композици€сынын чордону, шаардын санжыргасы. јны ‘. ‘. ўедрин, ». ». “еребенев өңдүү скульнторлордун чыгармалары көркүнө чыгарып турат. 3) ”луу Ѕритани€да деңиз аскер күчтөрүн башкаруучу жогорку орган. јƒЌ - √ƒ–дин Ѕерлиндеги информаци€лык телеграф агентствосу. 1946-ж. негизделген. 38 ден ашык өлкөдө атайын кабарчысы бар. „ет өлкөлөрдөгү 48 информаци€лык агентство м-н кат-кабар алмашуу ж-дөгү келишими бар. 30 дан ашуун өлкөгө күндөлүк радио берүүлөрдү таратат. јƒЌдин фото тейлөөсү (÷ентральбильд) 45 өлкөдөн фотоматериал алып турат.

јƒќЌ»«»ƒ (Adonisdum) - адонис өсүмдүгүнөн алынып, кошунду заттардан тазартылган жаңы препарат. —оставында глюкозиддер бар. ∆үрөктүн иш-аракети начарлаганда ж-а жүрөк кан-тамыр невроздорунда берилет. “амчылатып ичилет, венага ж-а тери астына куюлат. јмпулада (1 мл) ж-а флакондо (15 мл) чыгарылат.

јƒќ–ј“— »… ¬ладимир ¬икторович [7(19). 8. 1878-5. 6. 1945] -  оммунисттик парти€нын ишмери, тарыхчы, философ, ———– »јнын академиги (1932).  азанда туулган.  азан унтинин юридикалык ф-тетин бүтүргөн. –ев-€лык кыймылга (1900) катышкан. 1904-ж-дан  омпарти€нын мүчөсү. 1905-ж. камакка алынып, јстрахань губ-сына сүргүнгө барат, 1906-ж. чет өлкөгө .^айдалат, ¬. ». Ћениндин тапшырмаларын аткарат. ќкт. рев-€сынан кийин 1920-29-ж-дан Ѕорб. архив башкармасынын башчысынын орун басары, 1928-ж. ¬ ѕ (б) Ѕ нын алдындагы Ћенин ин-тунун дирекци€сьшын мүчөсү. 1931-39-ж. ћарксЁнгельс-Ћенин (ћЁЋ) ин-тунун директору, ———– »јнын ‘илос. ин-тунун жетекчиси. 1939-ж. ћЁЋ ин-тунун башкы редактору. ѕарти€нын 16, 17, 18-съезддеринин делегаты. ћарксизмленинизмди үйрөнүү б-ча бир катар илимий эмгектердин автору.

јƒ–≈ЌјЋ»Ќ (лат. ad - жанында, renalis - бөйрөктүн) - адам м-н жаныбарлар организминин тиричилик аракетинде негизги роль аткаруучу бөйрөк үстүндөгү бездей иштелип чыгуучу гормон. ’им. формуласы C9H13O3N, мол. массасы 188,2.  ислоталар м-н жегичтерде жакшы эрий турган ак түстөгү кристалл. ј. 1901-ж. ачылып, 1905-ж. синтезделип алынган. ј. кандын басымы төмөндөгөндө, бронхиалдык астма ж-а аллерги€ ооруларын дарылоодо колдонулат.

јƒ–≈— (техникада) - электрондук эсептегич машинада (ЁЁћ) информаци€нын ээлеген ордун аныктоочу код. »нформаци€ сакталуучу чөнөктүн номерине туура келүүчү конкреттүү код - чыныгы ј, атайы тандалып алынган чөнөктөн баштап саналгандагы чөнөгүнүн номери с алыштырмалуу ј. делинет. ѕрограммалоодо ыңгайлуу болсун үчүн колдонулган ј-тин шарттуу белгиленишин - символдук ј., дешифратора өтүүчү ј.- а т к а р у у чу ј., ЁЁћдин эсте туткучунан команданын составына чыгарылуучу ј. алгачк ы же жөн эле ј. деп аталат.

јƒ–≈—“ҮҮЋҮ  (Ё Ё ћ д е) - электрондук эсептегич машинанын командасындагы адрестердин саны. ј. аткарылып жаткан операци€лардын байланыштуулугуна ж-а мүнөзүнө, машинанын разр€ддык торунун узундугуна, оперативдүү эске тутуучу түзүлүштүн сыйымдуулугун ж-а структурасына жараша аныкталат. јдрестердин саны б-ча командалар бир адрестүү, көп адрестүү ж-а адрессиз болуп бөлүнөт. ћашиналардын ј-гү турактуу ж-а өзгөрмө болуп айырмаланат. “урактуу ј-тө командалардын колундагы адрестердин саны өзгөрүлбөйт. Өзгөрмө ј-төгү машинада эсептөө учурунда 4 адрестүү команданын системасынан 3 адрестүү команданын системасына өтүү мүмкүн болот.

јƒ–»јЌ ѕублий Ёлий (76-138) - јнтониндер династи€сынаи чыккан –им императору (117-138). ј. мамл. мекемелерди борбордоштурул ж-а императордун бийлигин күчөткөн. ј. өзү провинци€ларды башкарууну контролю алган, аскерлерди инспекци€лаган. ѕровинци€лык кул ээлерин өзүнө тартып, шаардык советтерди колдоп турган. ј. импери€нын чек араларына бекемделген чептерди ж-а коргонуу сепилдерин курдурган.

јƒ–»јЌќѕќЋ№ “џЌ„“џ  ƒќ√ќ¬ќ–” (1829) –осси€ м-н “урци€нын ортосундагы согушту (1828-29-ж.) бүтүргөн. јга 2 (14)-сент€брда јдрианополь ш-да кол коюлган. ј. т. д. б-ча ƒунайдын чаты аралдары м-н,  ара деңиздин бүт  авказ жак жээги,  убань д-нын чатынан јджари€нын түн. чегине чейин, о. эле јхалкалаки ж-а јхалцик чептери чет-жакасы м-н –осси€га өткөн; √рузи€нын, »мерети€нын, ћегрели€нын ж-а Ёриван, Ќахичевань хандыктарынын –осси€га кошулушу ырасталган, орустардын ж-а чет өлкөлөрдүн соода кемелери Ѕосфор м-н ƒарданелл аркылуу эркин өтүшүнө “урци€ макулдук берген. ƒунай кн€здыктары (ћолдави€ ж-а ¬алахи€) автономи€га ээ болушкан. ј. т. д. орус дипломати€сынын ири жеңиши эле. јл  ара деңиз боюнда сооданын өнүгүшүнө ыңгайлуу шарт түзүп, «акавказьенин негизги терр-€ларын –осси€га кошуп бүткөн; ћолдави€, √реци€, ¬алахи€ ж-а —ерби€ элдери ќсмон импери€сынын эзүүсүнөн бошонгонго объективдүү өбөлгө түзгөн.

јƒ–»я ƒ≈Ң»«» -∆ер ќртолук деңизинин бир бөлүгү. јпеннин ж-а Ѕалкан ж. а-дарынын ортосунан орун алган. ќтранто кысыгы аркылуу »они€ деңизи м-н туташат.  ургактыкка 796 км кирип турат, туурасы 93-222 км, а€нты 132 миң км2. “үн. жагы тайыз, түштүгү терең (1589 м). Үч тарабынан кургактык курчап жаткандыктан, климаты ∆ер ќртолук деңизинин климатынан айырмалуу. —уунун темп-расы: февралда түндүгүндө 7∞, түштүгүндө 13-14∞, августта 24- 26∞— “уздуулугу: түндүгүндө 30- 35% о, түштүгүндө 38 %0 ге чейин. ј. д-де балык уулоо өнүккөн (сардин, скумбри€ ж. б.). ћаанилүү порттору: “риест, ¬енеци€, јнкона, Ѕари, Ѕриндизи (»тали€), –иека, Ўибеник, —плит, ƒубровник,  отор (ёгослави€), ƒуррес, ¬лЄра (јлбани€).

јƒ—ќ–Ѕ÷»я (лат. ad -үстүнө, sorbeo - соруу, сиңирүү) - эриген же газ абалындагы заттардын, суюктуктун же катуу заттын бетине сиңиши. —иңген зат - адсорбат, ал эми сиңирген зат адсорбент деп аталат. јдсорбат м-н адсорбенттин молекуласынын өз ара аракеттенүү мүнөзүнө жараша физ. ј. ж"а хемосорбци€ болуп бөлүнөт. ’емосорбци€ убагында алардын молекулалары хим. бирикме пайда кылат. ј-ланган молекулалардын кайра бөлүнүшү десорбци€ деп аталат. ћолекулалардын адсорбенттин бетинде кармалып турган мезгили ј-нын убакыты деп аталат. ”бакыт бирдигинин ичиндеги ј-ланган (же десорбци€ланган) молекулалардын саны ј-нын ылдамдыгы болот. “емпранын жогорулаган хемосорбци€нын ылдамдыгын жогорулатат да, ј-нын убакытын азайтат. ј. м-н десорбци€нын ылдамдыгы теңелгенде, ј-лык тең салмактуулук пайда болот. јдсорбаттын концентраци€сы ж-а басымы көбөйгөндө, ј-нын ылдамдыгы ж-а ј-ланган молекулалардын тең салмактыгынын саны жогорулайт. ј. хим. полигр. курулуш ж. б. ө. ж-да газдарды, суюктуктарды аралашмалардан бөлүү, кургатуу, тазалоо ишинде, противогазда кеңири колдонулат.

јƒЏё“јЌ“ (лат. adjutans-- жардамчы) - 1) аскер башчыларынын түрдүү тапшырмаларын аткаруучу офицер. —ов. јрми€да (1954-ж-га чейин) өзүнчө батальондордун (дивизиондордун) строй кызматы жагын башкарган. 2) –ев-€га чейинки орус арми€сында штабдагы иш жүргүзүүнү тейлеген офицер. √енерал чининдегилерге-генерал-ј., офицер чининдегилерге флигель-ј. деген наам берилген.

јƒџ√≈» ј¬“ќЌќћ»яЋ”” ќЅЋј—“џ, јдыге€ –—‘—–дин  раснодар крайынын составында 1922-ж. 27июлда түзүлгөн. ј€нты 7,6 миң км2.  алкы 399 миц (1973). ќбластта 6 админ. район, 1 шаар, 6 шаар тибиндеги поселок бар. Ѕорбору - ћайкоп ш-ы. ј.  авказдын түн.-батышында,  убань ж-а Ћаба д-ларынын сол жээгинде. ќбласттын түштүгү „оң  авказ тоосун этектеп, түн. жагы  убань түздүгү м-н өтөт.  лиматы мелүүн, жылуу ж-а нымдуу. ћайкоп ш-да €нвардын орточо темп-расы 1,6∞—, июлдуку 22,2∞—. ∆ылдык жаан-чачын 700 мм. »ри дары€лары: Ћаба, Ѕела€, ѕсекупс, ѕшиш, јфипс.  убандын агымын жөнгө салуу иретинде ј. терр-€сында жалпы сыйымд. 520 млн. ле3 келген Ўапсуг ж-а “щик суу сактагычтары курулган. ∆ери кара топурактуу. “ерритори€сынын 39,2% токойлуу.

 алкынын басымдуу көпчүлүгү адыгейлер, мында орус ж. б. улуттардын өкүлдөрү да бар. ќрточо жышт. 1 км2 ге 50 киши. Ѕ. з. ч. 1-миң жылдыктын ортосунда азыркы адыгейлердин ата-бабалары меот, синд, керкеттер деп аталган. 13-к-да адыге уруулары биригип адыге калкы түзүлөт. ј. 13-к-да катуу каршылык көрсөтүүлордөн кийин, јлтын ќрдого багынган. 16-к-дан баштап 200 жыл бою түрк султандары ж-а алардын вассалы - крым хандары адыгей элин басып алуу үчүн согуш жүргүзүп келген. ј. 1955-57-ж. –осси€га өз ыкты€ры м-н кошулган. ”луу ќкт. соц. рев-€сына чейин жарым феод.-патриарх. абалда болгон. 1918-ж. €нварда ћайкоп ш-да —овет өкмөтү орноду. 1922-ж. 27-июлда „еркес (јдыгей) јќсу, 1928-ж. июлда јдыгей јќсу деп аталды. —овет бийлигинин мезгилинде индустр.-агрардык өлкөгө айланды. ”луу јта ћек. согушта немецтер басып алып (1942-ж. авг.-1943-ж. февр.), 1943-ж. 30-€нварда ћайкоп, февралда бүткүл терр€сы бошотулду. —огуш мезгилинде 7 киши —ов. —оюз. Ѕаатыры деген наам алды. 4 миң киши орден ж-а медалдар м-н сыйланды. —огуштан кийин областтын ө. ж. калыбына келтирилди ж-а 1972-ж. 1940-жга салыштырганда 6 эсеге жакын өстү. 1957-ж. Ћенин ордени, 1972-ж. Ёлдердин ƒостугу ордени м-н сыйланды.

Ёл чарбасында ө. ж. Ѕашкы мааниге ээ, анын негизги тармактары тамак-аш (бардык ө. ж. продукци€сынын 1/2не жакынын берет), газ өндүрүү, токой ж-а жыгач иштетүү, машина куруу өнүккөн. √идроэнерги€ ресурстарына бай. Ѕела€ д-да ири 2 √Ё— курулган. »ри ө. ж. борбору ћайкопто эт, сүт комбинаты, мебель жыгачтарын жасоочу "ƒружба" фирмасы, "ƒубитель" өндүрүштүк бирикмеси, целлюлоза-картон комбинаты, "—танконормаль", ‘рунзе атн. станок ж-а машина куруу з-ддору, √иагинскийде кант, Ќатырбовдо эфир май з-ддору бар.

јйыл чарбасынын негизги тармагы - дыйканчылык. 1968-ж. 41 колхоз, 19 совхоз болгон. ќбластта жалпы жер фондусунун 47,2% а. ч-сына жарактуу. јнын 73% айдоо жер, 23,9% мал жайыт ж-а чабык, 1,5 % жүзүм а€нты. јйдоо а€нтынын 50% не дан эгин (буудай, жүгөрү), 16% не тех. өсүмдүктөр, 34% не тоют өсүмдүктөрү эгилет. ћал чарбасы жакшы өнүккөн. 1973-ж-дын 1-€нварына уй 186 миң, анын ичинен саан уй 65 миң, койэчки 142 миң башка жеткен. ќбластта јрмавир-“уапсе, Ѕелореченск-’аджок т. ж. бар. ћайкоптон “үн.  авказдын шаарларына автобус каттайт.

јдыгейлер элдик поэзи€га бай. Ѕайыркы баатырдык эпос-нарттар ыр м-н эл оозунда айтылып келген. —овет өкмөтү орногондон кийин, ј-дин көркөм адаби€ты калыптанды. јдыгей эл акыны ÷. “еучеждин (1855-1940), ј. ’атковдун (1901-1937) ырлары ж-а поэмалары, “.  ерашевдин (1902ж. т.) аңгемелери, романдары ("Ѕакыт жолу" романы үчүн 1948-ж. ———–дин ћамлекеттик сыйлыгын алган) ж. б. чыгармалары ј. адаби€тын байытты.

ј-нын элдик музыкасы негизинен диатоникалык обондордон түзүлгөн. јга ар түрдүү ритмдүүлүк ж-а кош үндүүлүк мүнөздүү. ј. элинин муз. аспаптары: камыль (үйлөмө аспап), шичепншн (смычвктуу аспап), пхачич (урма аспап). ќбластта элдик ырбий ансамбли уюштурулган. 1941-ж. ћайкоп ш-да ј. —. ѕушкин атн. драма театры ачылып, 1958-ж. анда адыгей труппасы иштей баштайт. ј. элдик фольклору ”луу ќкт. рев-€сынан кийин кеңири изилденди.

јд.: ќкт€брем озарЄнна€. јдыге€ за 50 лет, ћайкоп, 1957; ќчерки истории јдыгеи, т. 1, ћайкоп, 1957; ѕисатели јдыгеи. Ѕиографический справочник,  раснодар- ћайкоп, 1965.

јƒџ√≈» “»Ћ» -  раснодар крайындагы јдыгей јќдо жашаган адыгейлердин тили.  авказ (ибери-кавказ) тилдеринин абхаз-адыгей тобуна кирет. Ѕу тилде 100 миңдей (1970) киши сүйлөйт. јл 4 диалектиге (абадзех, бжедуг, темиргой, шапсуг) бөлүнөт. јдабий тили темиргой диалектисинин негизинде калыптанган. ј. т-нин жазуусу араб алфавитинин негизинде түзүлүп (1918), 1927-ж.- латын, 1938-ж. орус графикасына негизделген алфавитке өткөн.

јƒџ√≈…Ћ≈– (өздөрүн адыге деп аташат) - эл, –—‘—–дин  раснодар крайындагы јдыгеи јќдо жашайт, саны 100 миң (1970). —киф, сармат, алан урууларынын аралашканына карабастан, ј. “үп.-бат.  авказдын жерг. калкы бойдон кала берип, 13-14-к-да ј-дин бир бөлүгү “ерек д-нын алабына барып жайгашкан (кабардиндер), көпчүлүгү  ара деңиздин жээгинде,  убанда калышкан. Ѕул бат. бөлүгү черкестер деп аталышын, азыркы ј-дин тукуму болот. Ќегизги кесиби - дыйканчылык ж-а мал чарбачылык. 18-к-дан баштап динге ишенгендеринин көбү ислам динжндө. "”луу ќкт. рев-€сы ј-дин экономикасын, мадани€тын, турмушун түп тамырынан бери өзгөрткөн.

јƒџ– - ќ. јзи€дагы тоо этектерин ээлеген (айланасындагы түздүктөн 200-800 м бийик) дөңсөөлөр.  ургак сайлар м-н тилмеленип, негизинен кайнозой чөкмө тектеринен турат. Ћандшафты чөл ж-а жарым чөлдүү. Өрөөн ичинде тоодон алыс жаткан ј. кээде "айгыр жал" деп аталат (мис, Ќарын,  очкордогу). ј-лар  ыргызстанда, айрыкча ‘ергана өрөөнүнүн тоо этектеринде ж-а »чки “€нь-Ўандын өрөөндөрүндө кездешет. јƒџ– - ќш обл-нын Өзгөн р-нундагы ћырза-јке сельсоветине караштуу кыштак. "јлга" с-зунун аймагында. –айондун борбору Өзгөндөн 19 км түш.-чыг. тарапта.  алкы 741 (1974). —егиз жылдык мектеп бар.

јƒџ–ј“ћј- тегирменге же машинага тартылган акшак.  үрүч, таруу, буурчак, жүгөрү адыратма тамак-аш ж-а тоют катары колдонулат, ј. аш болумдуу ж-а күчтүү келет. јл малга, көбүнчө төл м-н канаттууларга берилет.

јƒџ–јЎћјЌ (Peganum) -жуп жалбырактуулар тукумунун бир уруусу.  өп жылдык чөп.  азык тамырлуу, сабагы бутактуу, жалбырагы ичке, гүлдөрү агыш. ћөмөсү - кутуча. ј. чөлдөрдө, топурагы шор жерлерде, айдоолордо, аңыздарда, жол бойлорунда өсөт. ћай, июль айларында гүлдөйт. ј-дын 6 түрү бар. јлар ∆ер ќртолук деңизинен ћонголи€га чейин ж-а јмерикада таралган. ———–дин европ. бөлүгүндө, “үш.  авказ, —ибирь,  азакстан, ќ. јзи€да ј-дын 2 түрү бар.  ыргызстандын бардык райондорунда кадимки ј. кездешет. ћал жебейт. јнын уругунан медицинада, ветеринари€да колдонулуучу алкалоиддер ж-а боЄчу кызыл боЄктор алынат. ј.- баалуу дары өсүмдүктөрдүн бири.

јƒџ–√џ - өрмөк согууда колдонулуучу курал. ”зундугу 40-50 см, жазылыгы 15-18 см, калыңдыгы 3-6 см, баш-а€гы бирдей, эки кыры жукартыла жумурланган жалпак тактай. јнын эки четинин так ортосунда сабоонун ичке жагы бүт өтүп, жоон башы такалып калгандай эки көзөнөгү болот.  үзүктүн жардамы м-н ј. аркылуу өрмөктөгү эриш жиктердин астынкы жарымын үстүнө, үстүнкү жарымын астына алмай-телмей өткөрүп, ар бир өтүшүндө аркакты эриштердин арасына кысып калтырып турат. Өрмектун пайдаланылбай калышына байланыштуу ј. жокко эсе, өтө сейрек кездешет.

јƒџ–-“Ө– “ќќ—”-Ѕорб. “€ньЎандын түн.-чыгышында, —ары-∆аз суусунун алабындагы —емЄнов ж-а ћушкетов мөңгүлөрүн бөлүп турган тоо. ”з. 35,5 км, туурасы 3-7 км. ќрточо бийикт. 4390 м, эң бийик жери 4550 м. Ќегизинен байыркы кристаллдык метаморфизмделген девондун аки таш теги, кристаллдык сланец тоо тектеринен турат. –ельефи асимметри€луу: түш. капталы јдыр-“өр суусу м-н ћушкетов мөңгүсүн карай тигирээк, түндүгү —ары-∆аз өрөөнүн карай жантайыңкы. “үн. капталы мөңгүлүү, кыска өрөөндөр м-н тилмеленген. ћөңгүлөрдүн жалпы а€нты 49 км2. “оо этегин кара кы€ктуу альпы тилкеси ээлеп (3100-3500 м), андан жогору нивалдуу тилке жатат.

јƒџЎ≈¬ ћуса ћирзапа€зович [15 (29) 6. 1915-ж. т., √үлчө кыш., јлай р-ну, ќш обл.] -көрүнүктүү советтик илимпоз, геол.-минералоги€ илимдеринин доктору (1969), профессор (1971),  ыргыз ——– »јЌџЌ академиги (1961; мүчө корр., 1954) ж-а вице-президенти (1974).  ыргыз ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1975). 1948-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. ∆алалјбад педтехникумун (1935), ќ. јзи€ мамл. ун-тинин (—ј√”) геол. ф-тетин (1947) бүтүргөн. ”луу јта ћек. согушка (1941-1945) катышкан. ќш обл-дагы айылдык мектепте мугалим, директор (1935-38), ———– »јнын  ыргыз филиалынын √еол. ин-тунун кенже илимий кызматкери (1947), директору (1952), 1954-75-жылдары  ырг. ——– »јнын Ёмгек  ызыл “уу ордендүү геол. ин-тунун директору болуп иштейт. ј.- литогенез геохими€сынын өкүлү. 45 тен ашык илимий эмгегинин үчөө - монографи€. јлар негизинен “€нь-Ўандагы байыркы доордо пайда болгон чөкмө тоо тектердин геологи€сын, геохими€сын ж-а пайдалуу кен байлыктарын изилдөөгө арналган. “€нь-Ўанда кеңири тараган көмуртек-кремнийлуу сланецтер формаци€сын изилдеп чыккан. Ѕул формаци€ жер бетинде кеңири таралышы, сейрек, чачыранды ∆. б. көптөгөн баалуу хим. элементтердин, орг. заттардын көп болушу м-н башка чөкмө тоо тектерден өзгөчөлөнүп турат. јнда молибден, ванадий, фосфор ж. б. элементтердин ири кендери топтолгондуктан, бул формаци€ны изилдөөнүн эл чарбасы ж-а илим үчүн эң чоң мааниси бар эле. ќшондуктан ј. формаци€нын түзүлүшүн, составын, “€нь-Ўандагы таралыщ чегин тактаган; өзү тапкан фауналарды ж-а тоо тектерди ≈вропа, јзи€ өлкөлөрүндөгү аналогдоруна салыштыруудан формаци€нын геол. жашын аныктаган. ‘ормаци€дагы руданы түзүүчү элементтер чөкмө-сингенетикалык жол м-н пайда болорун белгилеп, формаци€нын өзгөчөлүктөрүн, кээ бир металлдардьш чөгуп-толтолупгу үчүн орг. заттардын ролу чоң экенин ачкан. ј-дин  ыргызстандагы геол. изилдөөлөрдүн тарыхы, “€нь-Ўандын металлогени€сы д. у. с. маселелерге арналган бир нече илимий макаласы жарык көргөн. ј. илимдин ж-а техниканын жетишкендиктерин калайыкка таратуу жагынан да активдүү иштейт. ј-дин жетекчилиги м-н илимдин бир нече кандидаты ж-а доктору да€рдалган. Ёл аралык геол. конгресстин 22-23сесси€ларына (ƒели, 1964; ѕрага, 1968), кендер дин пайда болушу б-ча Ёл аралык ассоциаци€нын ж-а Ёл аралык минер алоги€лык ассоциаци€сынын бириккен конференци€сына (“окио -  иото, 1970) катышкан. ј.- —оветтер —оюзунун геологдорунун ”луттук  омитетинин ж-а ———– »јнын бир нече илимий —оветтеринин (———–дин геол. жактан изилденүүсү б-ча комисси€нын, ∆ер жөнүндөгү илимдер секци€сынын кендердин пайда болушу б-ча илимий —оветтин ќ. јзи€ бөлүмүнүн ж. б.) мүчөсү. “аби€т таануу ж-а техника б-ча тарыхчылардын —оветтик улут бирикмесинин  ыргызстандагы бөлүмүнүн председатели, илим ж-а техника б-ча  ырг. ——–нин ћамлекеттик сыйлыгынын респ-калык комитетинин мү.чөсү,  ырг. ——– »јнын геол. ж-а тоо иштери б-ча бириккен окумуштуулар —оветинин председатели,  ырг. ——– јтласынын башкы редактору,  ыргыз —овет Ёнциклопеди€сынын Ѕашкы редакци€ ж-а  ыргызстанда чыгуучу бир нече илимий журналдар м-н жыйнактардын редколлеги€ мүчөсү. ј.  ыргыз ——–нин чет мамлтер м-н достук ж-а мадани€т б-ча байланыш коомунун председателинө орун басар, "———– - Ѕангладеш" коомунун  ыргызстандагы бөлүмүнүн иред-ли. Ѕашка дагы бир нече коомдук ж-а илимий уюмга мүчө. ј.  ыргыз ——– ∆ог. —оветине (9-шайл.) депутат. Ёмгек  ызыл “уу ордени, бир нече медаль м-н сыйланган.

„ыг.: ћеталлогени€ метаморфических и осадочных толщ “€нь-Ўан€, в кн.: "«акономерности размещени€ полезных ископаемых", вып. IX, ћ., 1970; √еологические исследовани€ в  иргизской ——–, в сб.: ¬опросы истории естествознани€ и техники в  иргизии, ‘р., 1967.

ј∆јЋ - денедеги зат алмашуунун түбөлүк токтошу, тышкы чөйрө м-н организмдин ортосундагы байланыштын үзүлүп, организмдеги тиричиликтин токтолгон кези. »слам дини ј-ды тагдыр ж-дөгү диний түшүнүк м-н тыгыз байланышта карап, алла таала адамдын өмүрүн алдын ала белгилеп коЄт деген пессимисттик көз караштан түшүндүрөт. ј. бул жандын "дененин туткунунан" бошонуусу, анын "тигил дүйнөдөгү" түбөлүк жашоого өтүүсү деп эсептешет. »лим ј. ж-а "тигил дүйнө" ж-дөгү диний түшүнүктөрдү жокко чыгарат.

"ј∆јЋ ќ–ƒ”Ќј" - кыргыз профессионал искусствосу м-н адаби€тынын калыптанышына өбөлгө болгон беделдүү чыгарма. ƒраманын автору - ∆. “урусбеков (1934). ј. ћалдыбаев, ƒ.  овалев, ѕ. Ўубиндер пландаштырган алгачкы варианты 1934-ж., ¬. ¬ласов, A. ћалдыбаев, ¬. ‘ерелер музыка жазган соңку редакци€сы 1938-ж. сахнага коюлган. –ежиссЄрлору: ј.  уттубаев, ¬. я. ¬асильев, дирижЄру - B. ÷еликовский, сүрөтчүсү-я. Ўтоффер. Ѕаш каармандардын образын түзгөн тунгуч аткаруучулар: ј.  уттубаева («улайка), ј. Ѕоталиев (»скендер), ј. ћалдыбаев (Ѕектур). “арыхый-муз. драмада падышалык –осси€нын ж-а жерг. бай-манаптардын кош кабат эзүүсүнө каршы кыргыз элинин 1916-ж-дагы көтөрүлүшү сүрөттөлүп, кыргыз ж-а орус эмгекчилеринин чыңалып келаткан достугу даңазаланат. ƒраманын музыкасы элдик обондорго, күүлөргө тирелген. "јлтын кыз" муз. драмасына караганда, "ј о." драмасынын музыкасынын профессионалдык деңгээли алда канча бийик. ћис, элдин кургүчтөгөн жаалы м-н калк башына түшкөн азаптуу мүшкүлүн туюнткан увертюрасынан, айтылуу "јта журт менен коштошуу" хорунан, »скендердин 1-ари€сынан чыныгы профессионалдык чеберчилик туюлат.  ыргыз совет музыкасынын кенчине эчак айланган бул мыкты үзүндүлөрдөн бөлөк 1-сүрөттөгү эл хору, финалдык хор, айрым ари€лар, ырлар, улуттук бийлер опералык өнөрдүн деңгээлинде. “еатрдын татаал музыкага элдик музыканын үлгүлөрүн профессионалдык музыка м-н чебер айкалыштырган авторлор "ј. о." аркылуу улуттук иск-вону профессионалдык жаңы баскычка көтөрүшкөн. "ј. о." жаралгандан бери сахнадан түшпөй келетат.

ј∆√ќЌ, а й о в а н Trachyspermum copticum, Carum ajowan - чатыр гүлдүүлөр тукумундагы бир жылдык өсүмдүк. Ѕийикт. 70-120 см, тамыры ичке, узун, 1 м ге чейин жерге кетет, жалбырагы кезектешип жайгашат. √үлү жыпар жыттуу, ак же кызгылтым; кош дандуу, ысык жерде жакшы бышат. ∆ер ќртолук деңизинин жээгинде,  ичи ж-а ќ. јзи€, »нди€да жапайы өсөт. Ёфир - май өсүмдүгү катарында »нди€, јфганстан, »ран, “урци€, ———–де ( ыргызстандын „үй өрөөнүнүн  алинин р-нундагы “ельман атн. к-з ј. өстүрүүгө адистештирилген) өстүрүлөт. ”ругунда 2,5-10% эфир майы (мунун 35-40%ти тимол), 20-32% май, 15-17% белок бар. “имол медицинада, парфюмери€-косметикада, тамак ө. ж-да ж. б. пайдаланылат, тимолсуз эфир майынан (тимен) самын кайнатылат. ј-дун тобун мал жейт. ”ругу темп-рага (8∞—), топурактын нымдуулугуна жараша 12-30 күндө өнүп чыгат. ¬егетаци€ мезгили 120-156 күн. Ёрте жазда эгилет.  ыргызстанда күзүндө да эгүүгө болот, ј-ду сугарып туруу керек. √ектарынан 8- 12 ц түшүм алынат.

ј∆џ (ар, хаж - зы€ратчылык) - 1) ћекеге барып зы€рат кылуу; 2) ћекеге зы€рат кылганы барган адамга берилген наам. јны мусулман жыл календарынын 12-айында («ульхиж) ишке ашыруу сунуш кылынат. «ы€ратчы ћекеде бир топ диний ырым-жырымды аткарып, курмандык мал союуга милдеттүү. ќшондо ал "ажы" деген кошумча атка ээ болот. јрабдар ислам динине чейин эле ћекеге зы€рат кылып келген. јл эми ислам ћеке ж-а  ааба храмын мусулмандардын диний борборуна айландыруу максатында, алардын экон. ж-а са€сий ролун чыңоо үчүн ажылыкты мусулмандардын негизги милдеттеринин бирине айландырган. јжылык панисламизмди үгүттөөнүн, диний фанатизмди күчөтүүнүн негизги куралдарынын бири болуп, адамдарды көп кырсыктарга дуушар кылган. ћекеге зы€ратчылардын жыйылышы, ал жердеги оор шарттар массалык оорулардын пайда болушуна, эпидеми€нын жайылышына алып келген.  өпчүлүк адамдар оорудан ж-а ачкачылыктан каза болушкан. јзыркы ”чурда ј. болууга негизинен айрым динчилдер гана барышат.

ј∆џƒјј– “ќќЋќ–” -“уш. јфрика –есп-касынын чыгышындагы „оң “ектир тоолорунун бир бөлүгү. ”з. 900 км ге жакын, эң бийик чокусу -  аткин-ѕик (3657 м). Ќегизинен кумдун, сланец, базальт тоо тектеринен турат. „ыг. капталында жамгыр көп жаайт (жылына 2000 м ге чейин), батышы кургак ж-а кескин континенттүү. “оо чокуларында кышкысын кар өксүбөйт. „ыг. капталын 1200 м бийиктикке чейин тропиктик токой, 1200-2000 м де тикендүү калың бадалдар, ксерофиттер ж-а суккуленттер Ү акаци€, алоэ), андан жогору тоо шалбаасы ж-а корум таштар каптап жатат.

ј∆џ ≈ - “үш.  ыргызстанда, “ар суусунун алабындагы жайлоо. „ыгышынан „акан-“аш тоосу, түш.-батышынан ж-а батышынан јк-Ѕашат, „алкан дөңсөөлөрү м-н чектешет.  ара- улжа кыштагынан 40-45 км түш.-чыг. тарапта. ј€нты 30 км2 ге жакын, орточо бийикт. 1800-2300 м, эң бийик жери 2600 м („акан-“аш тоосунда), уз. 16 км. ј-нин түш. ж-а чыг. капталы тик келип, түн.-батышка жантайыңкы. Ѕор мезгилинде пайда болгон аки таш тектеринен турат. Ѕат. ж-а түн.-бат. капталы палеогеннеоген мезгилдеринин конгломерат, кумдуу чопо ж-а гипс м-н капталган. Өрөөн м-н јжыке суусу агып өтөт.  лиматы континенттүү, жылдык орточо темп-расы 3,2∞—, €нвардыкы - 15,1∞—, июлдуку 15,4∞— ∆ылдык жаанчачындын өлчөмү 345 мм. Ѕат. ж-а түн. капталы карагай, арча токойлору, чыг. ж-а түш. беттери майда бадалдар, сейрек арчалар м-н капталган. ј-ге талаа, токой, субальпы ж-а альпы ландшафт алкактары мүнөздүү. Өсүмдүктөрү: карагай, арча, четин, шилби, табылгы, тал, чие, бетеге, шыбак ж. б. ∆аныбарлары: түлкү, кашкулак, суур, карышкыр, кекилик, чил, бөдөнө ж. б. —овет р-нупун колхоз-совхоздорунун малы жайлайт. ј-де жайкысын райондун жүздөгөн эмгекчилери эс алышат.

ј∆џ ≈≈¬ Ёсенкан (1924-ж. т.) - өткөөлчүлөр бригадасынын бригадири. —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1966). јл эмгек жолун эрте баштап, 1942-49-ж. —ов. јрми€нын катарында кызмат кылган. јндан кийин рудникте забойщик-өткөөлчу болуп иштейт. ј-дин бригадасы 1961-ж. " оммунисттик эмгектин бригадасы", өзү " оммунисттик эмгектин ударниги" наамын жеңип алат. јл эки жолу Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј∆џ ”Ћќ¬ –ыскул (1898-ж. т.) - ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы  арл ћаркс атн. к-здун бригадири (1931), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1966). 1931ж-дан тартып пахта өстүруүчу бригадага жетекчилик кылат. ј. башкарган бригада 1964-ж. 130 га а€нттын ар гектарынан 35,78 ц ден, 1965-ж. 123 га а€нттын ар гектарынан 32,56 ц ден пахта алган. ј. Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј∆џ–ј“ џ„ (электрдик - электр тизмектерин ажыратуучу, бириктирүүчү же алмаштырып туташтыруучу аппарат. ј. төмөнкү (1 ке ко чейин) ж-а жогорку (1 ке тон ашык) чыңалууга бөлүнөт. јлар орнотулган орду б-ча ички ж-а тышкы, уюлдарынын саны б-ча бир уюлдуу же көп уюлдуу, башкарылуу мүмкүндүгү б-ча аралыктан же кол м-н башкарылуучу болуп айырмаланат. ј-тар изол€торлорго бекитилген кыймылдуу ж-а кыймылсыз контакттардан турат. ј-тар кол же пружина м-н, электромагниттик же пневматикалык жол м-н иштетилет. “өмөнкү чыңалуулук ј. үй тиричилигинде ж-а өндүрүштө колдонулуучу болуп бөлүнөт. Өндүрүштүк ј-тар электр энерги€сын бөлүштүрүү тармагында ток күчүнүн ашыкча болуп кетишинен сактайт. –убильник, алмаштырып туташтыргыч, контакттар ж-а магниттик иштеткичтер да өндүрүштүк ј-тардын катарына кирет.

ј∆џ–јЎ јя  - башка жакка көчөөрдө коңшуларын, жоро-жолдошторун үйгө чакырып, тамак берүү жөрөлгөсү. Ѕул - нускалуу элдик салттардын бири.

ј∆џ–ќќ «ј ќЌ”, к. ћенделдин закондору.

ј∆џ–џ  (Cynodon) - дан өсүмдүктөр тукумунун уруусу, көп жылдык чөп. “амыр сабагы абдан узун, бутактуу, катуу. —абагы жерге төшөлүп өсөт. ∆албырагы узун, ичке, кыйгак. “оп гүл бутакчалары топтолушуп, сабагынын учундагы бир жерден манжадай чачырап чыгат. ћашакчалары 1-2 гүлдүү. ј.- тамыр сабагынан жакшы көбөйүүчү, кеңири тараган отоо чөп. ћал жакшы жейт.  ургакчылыкка чыдамдуу. ∆акшы алысындайт. ———–де, о. эле  ыргызстанда бир гана түрү ?- манжа сымал ј. өсөт. ј. уруусуна бардыгы 10 түр кирет, алар негизинен “үш. јфрикада, јвсрали€да, тропиктик, субтропиктик алкактагы жерлерде таралган. —тадион а€нтчалары дың ж-а жашыл болушу үчүн ј-ты өстүрүүгө болот. ”ругу көбүнчө анын жапайы өскөн жерлеринен жыйналып алынат.  өчүрүп отургузса, тамыр сабагы аркылуу да жакшы көбөйөт.

"ј« ЅќЋ—ќ ƒј, ∆ј Ўџ ЅќЋ—”Ќ"- ¬. ». Ћенин 1923-ж. февралдын башында айтып жаздырган акыркы чыгармалардын бири, 1-жолу 1923-ж. 4-мартта "ѕравда" газетасына жары€ланган. "Ѕизге –абкринди кандайча кайрадан уюштуруу керек" деген макаласынын логикалык уландысы. ћакалада мамл. аппартты жакшыртуу милдеттерине өзгөчө көңүл бурулуп, мамл., чарбалык, маданий ж. б. мекемелердин иштерин күндө көзөмөлдөп туруучу үлгүлүү аппарат “Ү8ҮҮ> ∆умушчу-дыйкан инспекци€сын (–абкринди) Ѕорб. контролдоо комисси€сы м-н бириктирүү, бул ишке алдыңкы катардагы жумушчуларды, да€рдыгы бар билимдүү кадрларды тартуу сунуш кылынган; өлкөдө ири оор ө. ж-н түзүү зарылдыгы да көрсөтүлгөн. ¬. ». Ћенин социализм эл аралык масштабда жеңип чыгаарына толук ишенип, мамл. аппаратта иштегендердин санын азайтып, анын жумушун баштан а€к илимий негизде уюштуруу милдетин койгон. – ѕ(б)нин 12-съезди өз чечимдеринде ¬. ». Ћениндин көрсөтмөлөрүн эске алып, "∆умушчу-дыйкан инспекци€сы менен Ѕорбордук контролдоо комисси€сынын милдеттери жөнүндөгү" атайын резолюци€ ж-а Ѕорб. контролдоо комисси€сы м-н – » эл комиссариатын бириктирүү ж-дө чечим кабыл алган. "јз болсо да, жакшы болсун" деген макалада, айтылган осу€ттар —ов. —оюзунда жүзөгө ашырылды.  ѕ——тин жетекчилиги м-н совет эли биздин өлкөдө өнүккөн соң. коомду куруп, коммунисттик курулуштун жаңы милдеттерин чечип жатат.

јд.: Ћенин ¬. »., јз болсо да, жакшы болсун, „ыг., i-бас, 33-т.; ќшонук у, Ѕизге –абкринди кандайча кылып кайрадан уюштуруу керек, бул да ошондо.

ј« ∆ј…ЋјЌ“џЋ√јЌ ∆ј–ƒџ–””- талкалоого же уратууга да€рдалган тектердин ичине жайлаштырылган дүрмөттөрдү ал тектердин физ.-мех. касиеттерине ж-а жардыруу шарттарына жараша биринин артынан экинчисин бир аз кечиктирил жардыруу методу. ƒүрмөттөрдү жардыруунун башка жолдоруна караганда, јз ж. ж.- тектерди бир калыпта ж-а иштетүүгө ылайыктап талкалоочу, сейсмологи€лык таасирди аз берүүчү прогрессивдүү метод. јнын артыкчылыгы - дүрмөттөрдү белгилүү бир жайлантуу убакыты м-н жардыргандыгында, мисƒ дүрмөттүн диаметри болжол м-н 30-f-35 мм ж-а тоо теги катуу, тыгыз болсо, жайлантуу убагы- 5-4-10 м/сек, тектер бир аз жумшагыраак ж-а дүрмөттүн диаметри 50н-100 мм болсо - жайлантуу убагы 15-4-25 м/сек, 100 мм же андан ашык болсо. 35-^50 MJceK болушу зарыл. јз ж. ж. атайын жайыраак жарылуучу электр детонатору же пиротех. жайланткычтар м-н иштелет.

ј«  јЌƒ””Ћ”  - кызыл кан денечелериндеги гемоглобиндин ж-а организмдеги кандын жалпы көлөмүнүн азаюусу мүнөздүү болгон оорулардын тобу. Ќегизги белгилери - алсыздык, баш айлануу, демигүү, өңдүн кубарышы, бир аз убакытка эсинен тануу. ј. к-тун себептерине кан агуу (мурундан, ичегидей, карындан, өпкөдөн ж. б. органдардан), айрым ферменттердин активдүүлүгүнүн начарлашы, темир, витамин ж. б. заттардын жетишсиздиги, ар кандай жугуштуу оорулардын терс таасири кирет. ј. к. негизинен 3 фактордон - кан агуудан, кан пайда болуунун начарлашынан ж-а анын бузулушунун күчөшүнөн пайда болот.  ан көп аккан учурда операци€ жолу м-н канды токтотуп, кан токтотуучу дарылар берилет ж-а кан куюлат. Ќегизинен Bi2, — витаминдери, составында темири бар дарылар м-н дарыланат. –адиоактивдүү, уулуу заттар ж-а айрым узакка колдонулган дарылар таасир эткенде, сөөк чучугундагы кан клеткаларынын өсүшү бузулуп, кан денечелери аз иштелип чыгат. ј. к-тун бул түрүндө гормондор ж-а хирурги€лык операци€ жолу (көк боорду алып таштоо ж. б.) колдонулат.

јд.:  ассирский ». ј., јлексеев √. ј.,  линическа€ гематологи€, 3 изд., ћ., 1962; √енетика в гематологии, Ћ., 1967.

ј«ј - жакыны өлсө, туугандарынын аны жоктоп белгилүү убакытка чейин кайгыруу жөрөлгөсү. ј. күтүү көп элдердин салтында бар.  ыргыз патриарх.-феод. коомунда айрыкча а€лдардын ј. күтүүсү өтө оор болгон. ∆есир а€л күнүгө үч маал кошок кошуп, бир жыл бою үйүнөн чыкпай, кара кийип олтурган. Ѕетин тытып, белине тасма тартып, кыл аркан төшөнүп отуруу сы€ктуу ар кандай кыйноолорду тарткан. Ѕай, манап, бийлердин чөйрөсүнөн өлсө, ј. күтүүнүн белгиси катары жыл маалына чейин үйдүн түндүгүнөн туу чыгарып коюшкан. “уунун түсү өлгөн адамдын жашына карата ак, кызыл же кара болот.

ј«јЌ (ар.-чакыруу, жары€лоо) - мусулмандарга парыз болгон беш убак намаз учурун жары€лаган чакырык. ј. чакырган адамды азанчы деп аташат. ј-ды бийик жерден же мунарадан чакырат. ћусулмандарда төрөлгөн балага ј. чакырып ат коюу кеңири тараган. ———–де ќкт. рев-€сынан кийин элдин маданий деңгээлинин өсүшүнө байланыштуу ј. чакыг рып ат коюу жоюлайын деп калды. ј.-исламда адамдын бүткүл өмүрүн динжолуна багыттоо куралытшн бири.

ј«√”– «аир »саакович (1908-ж. т.) - советтик скульптор, Ѕ——– эл сүрөтчүсү (1944). ———– сүрөт академи€сынын анык мүчөсү (1958). 1943-ж-дан бери  ѕ——тин мүчөсү, Ћенинграддагы сүрөт академи€сында (1925-ж-дан)  иевдеги сүрөтчүлөр ин-тунда (1928- 29) окуган. јта ћек. согуштун баатырлары ј. ». –одимцев, ј. ». ћолодчий, ћ. ‘. —ельницколордун портреттери (үчөө тең “реть€ков галере€сында, 1943, ћосква) үчүн ———– ћамл. сыйлыгы берилген (1964). ¬, ». Ћенинге арналган бир катар эстеликтердин автору. Ћенин ордени дагы башка 3 орден, медалдар м-н сыйланган.

ј«≈«»Ћ (ар. газезил-алдамчы, азыткы) - периштенин адегендеги аты. ј. ж-дөгү элестер кыргыздарда байыркы убакта эле пайда болгон. ƒиний түшүнүктөр б-ча ј.- адамды азгырып, тескери жолго салуучу күч. ј. јдам ата м-н јба энени азгырып, бейиштей чыгарган ж-а кийин кудайдын буйругуна каршы чыгып, анын каргышына калып, , шайтан болуп кеткен имиш.

ј«≈ќ“–ќѕ“”  ј–јЋјЎћј (а... ж-а гр. zeo - кайноо, trope - өзгөрүү) - буулантканда составын өзгөртпөй, бөлүктөргө ажырабай, белгилүү темпрада кайноочу суюк аралашма. јны 1810-ж. ƒж. ƒальтон ачкан. ј. а-нын кайноо темп-расы айрым компоненттеринин кайноо темп-расынан жогору, айрымдарыныкынан төмөн болот. ћис, 69,2% азот к-гасы (tK 84∞C) м-н 30,8% суудан (t"100∞C) турган ј. а. 121,8∞—, ал эми 95,57% этил cnupfru (tK78,5∞C) м-н 4,43% суудан турган ј. а. 78,15∞— де кайнайт. Ө. ж-дагы суюк аралапшалардын 50% ке жакыны ј. а-ны пайда кылат.

ј«≈–Ѕј…∆јЌ ∆џЋ џ—џ - јзербайжанда илгертен бери өстүрүлүп келе жаткан күч унаа. ј. ж. чыдамдуулук м-н айырмаланып, үйүрлөштүрүп багууга ыңгайлашкан. Өңү жээрде, кызыл ж. б. ќрточо өлчөмү: өркөчүнө чейинки бийикт. 138, тулку бою 139, көкүрөк курчата өлчөмү 161, шыйрагынын жоондугу 18 см. ј. ж-нын тирүүлөй салм. 280-350 кг, жүкчөн ат күнүнө 60-70 км жол жүрөт.  унандары 1600 м аралыкты 2 мин 22,6 сек убакытта чуркап өтөт. ј. ж-нын бир нече түрү (карабах, игпрван, делибоз ж. б.) бар. ј. ж-н жакшыртуу максатында араб ж-а терек жылкысы м-н асыл тукум иши жүргүзүлүүдө.

ј«≈–Ѕј…∆јЌ —ќ¬≈““»  —ќ÷»јЋ»—““»  –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ, ј з ербайжан. јзерб. ——–и 1920ж. 28-апрелде түзүлгөн. 1922-ж-дын 12-мартынан 1936ж-дын 5-декабрына чейин «акавказье федераци€сынын составында болуп, 1936-ж. өз алдынча ———–ге кирген. «акавказьенин түш.-чыг. бөлүгүндө жайгашкан. “ундүгүнөн –—‘—– (ƒагстан ј——–и), түн.-батышынан √——–и, түш.-батышынан јрм. ——–и ж-а “урци€, түштүгүнөн »ран м-н чектешет. „ыгышынан  аспий деңизи чулгап турат.  аспий деңизинин майда аралдарын кошкондо, а€нты 86,8 миң км2.  алкы 5514 миң (1974). Ѕорбору - Ѕаку. јзерб. ——–инин составына Ќахичевань ј——–и ж-а “оолуу  арабах јќ кирет. –еспубликада 61 район, 59 шаар (1913-ж. 13 шаар болгон), 121 шаар тибиндеги посЄлок бар.

ћамлекеттик түзүлүшү. јзерб. ——–и - жумушчулар м-н дыйкандардын социалисттик мамлекети, ———–дин составындагы союздук советтик социалисттик республика. јзерб. ——–инин  онституци€сы 1937-ж. 14-мартта —оветтердин Ѕүткүл азерб. чукул чакырылган 9-съездинде кабыл алынган. ј. ——–инин ∆огорку —овети -мамл. бийликтин жогорку органы, 12,5 миң кишиден 1 депутат эсебинде 4 жылга шайланат. ∆огорку —оветтин сесси€ларынын аралыгында мамл. бийликтин жогорку органы-јзерб. ——–инин ∆огорку —оветинин ѕрезидиуму. ∆огорку —овет республиканын өкмөтү - ћинистрлер —оветин түзөт ж-а јзерб. ——–инин закондорун кабыл алат. –айондук, шаардык, поселоктук, селолук ж-а “оолуу  арабах јќдо бийлик органдары -2 жылга шайлануучу эмгекчилер депутаттарынын жерг. советтери. —оттун жогорку органы - јзерб. ——–инин ∆огорку соту, ал республиканын ∆огорку —овети тарабынан 5 жылга шайланат. јзерб. ——–инин прокурорун ———–дин √ен. прокурору 5 жылга дайындайт.

“аби€ты. ј. негизинен „оң ж-а  ичи  авказ, “алыт тоолорунун ортосундагы ойдуцдан орун алган. јпшерон,  ура, —ара сы€ктуу ири ж. а-дары ж-а  иров ( ызылагач), Ѕаку бухталары бар. “ерритори€сынын у2 бөлүгүнө жакыны тоолуу. “үндүгүндө „оң  авказ, түштүгүндө  ичи  авказ тоолору ж-а алардын ортосунда  ура ойдуңу жатат. “үш. чыгышынан “алыш тоолору, түштүгүнөн ќрто јракс ойдуңу, јйоцдзор ж-а «ангезур тоо кыркапары курчап жатат. „оң  авказдын борб. бөлүгүнүн рельефи нивалдуу-мөңгүлүү келип, орто бийиктиктеги тоолор, терең дары€ өрөөндөрү м-н тилмеленген. Ѕабадаг (3629 м) тоосунан чыгышты көздөй „оң  авказ тоолору кескин эңкейиштен, бөксө тоолорго айланат. „оң  авказдын түн. тарабында  усар жантайыңкы түздүгү жайгашкан, ал чыгышты карай —амур-ƒивичи ойдуңуна өтөт.  ичи  авказдын ички бөлүгүндөгү  арабах бөксө тоосуна өчкөн жанар тоонун конустары ж-а лавалуу платолор мүнөздүү. Ёрози€лык-тектоникалык орто бийиктиктеги “алыш тоолору бийикт. 2477 м келген 3 кырка тоодон турат. Ќахичевань ј——–инин рельефи јракс түздүгү ж-а јйоцдзор, «ангезур (3904 м) тоо кыркаларынан турат.  ичи  авказдын эң бийик тоолорунда («ангезур, ћуравдаг ж. б.) байыркы муз доорунун рельефинин калдыктары сакталып калган.

ј-дын аймагы негизинен юра, бор, палеоген, неоген, антропоген мезгилдеринде пайда болгон чөкмө тоо тектеринен турат. “оо этектеринде жанар тоо, интрузи€ тоо тектери ж-а терриген чөкмөлөрү да жолугат. –еспубликанын борб. бөлүгүндөгү ойдуңда неоген-антропогенде пайда болгон моласстардын калың катмарлары кезигет. ј-да пайдалуу кендер көп. јпшерон ж. а., јпшерон, Ѕаку архипелагдары,  ура ойдуңу нефть ж-а газга бай. “емир (ƒашкесан), полиметалл, алунит («аглик), молибден, таш туз (Ќахичевань ј——–и, јпшерон), йод, бром кендери казылып алынат. ћинералдуу суулар (Ѕадамлы, ƒжульфин, “урису, »стису, —урахан), дарылык касиети бар баткак (Ѕаку,  ельаджар, Ћенкоран,  уба) ж-а дарылоочу нефть (Ќафталан) кендери бар.

ј. негизинен субтропиктик алкакта жайгашкан, бирок климаты ар түрдүү (кургак ж-а нымдуу субтропиктик, континенттик, тоо-тундралуу). јбанын темп-расы: июлдуку өрөөндөрүндө 25-27∞—, бийик тоолордо 5∞—, €нварда 0 дөн 3∞— ге чейин, тоолуу р-ндордо -3-10∞—, темп-ранын аба максимуму 40,43∞—, абс. минимум - 30∞—. ∆ылдык жаан-чачын ойдуңдарда 200-«ќќ мм, тоо этектери м-н жапыз тоолордо 300-900 мм. Ћенкоран ойдуңунда 1200-1400 мм ге (кээде 1700-1800 мм) жетет. ј-да 1250 ге жакын суу бар.  авказдагы эң ири дары€ -  ура ј-дын түн.-батышынан түш.-чыгышын көздөй агып.  аспий деңизине ку€т. ј. сууларынын көпчүлүгү  ура д-нын алабына кирет. „оң  авказ тоолорунун түш.-чыг. капталдарьшан Ѕелоканчай, ћухахчай, “алачай,  урмухчай сы€ктуу д-лар башталат.  ичи  авказдың түш.-чыгышындагы бийик тоолордон  уранын оң куймалары: Ўамхорчай, јкстафа, √€нджачай, “ертөр ж-а јракстынсол куймасы јкера агып чыгат. ƒары€лар түздүккө чыккандан кийин сугатка пайдаланылат.  урада ћингечаур √Ё—и ж-а суу сактагыч (а€нты 605 км2, суусунун көлөмү 16 млн. км3) курулган.  ура д-нын төмөнкү агымында кеме жүрөт. –еспубликада 250 көл бар. »рилери: √аджикабул (15,5 км2), Ѕеюкшор (10,3 км2), ћуравда тоосунда  авказдагы эң кооз көлдөрдүн бири - √ейкөл жайгашкан. ј-дын түздүктөрү боз ж-а шор топурактуу. ћында шыбак, бетеге ж-а эфемерлер өсөт. “оо этектери, негизинен, бозкүрөң топурактуу. “оолуу-токой алкак күрөң түстүү ж-а кара топурактуу келип, мында жазы жалбырактуу эмен, граб, бук жыгачтары, ал эми “алыш тоо этектеринде каштан эмени, курма, катраңкы ж. б. өсөт. 2200- 2500 м бийиктикте альпы шалбаасы, субальпы өсүмдүктөрү өсөт. ј-да жаныбарлардын 12 миңдей түрү кездешет. „өл ж-а жарым чөлдөрдө сойлоочулар, кемирүүчүлөр, талааларда жейрен ж. б., камыштуу жерлерде каман, енот сымал ит, тоолордо кабылан, аюу, тоо эчки ж. б, бар.  аспий деңизи м-н  ура д-сы балыкка (лосось, осетр, севрюга, белуга ж. б.) бай.  алкы. –еспубликанын негизги калкы- азербайжандар (73,8%, 1970). јлардан башка орус, арм€н, авар, лезгин, цахур, тат, удин, курд ж. б. улуттар жашайт.  алктын орточо жышт. 1 км2 ге 62,6 киши (1973). Ўаар калкы 51%ти (1973) түзөт. »ри шаарлар: Ѕаку (1314 миң),  ировабад, —умгаит, ћингечаур, јли-Ѕайрамлы, —тепанакерт, ƒашкесан, Ќахичевань.

“арыхый очерки. јзыркы ј-дын терр-€сында алгачкы адамдар палеолит доорунда жашашкан. ћуну јвейдагдан ( азах р-ну), јзых үңкүрүнөн (√идруш р-ну) табылган таш куралдар далилдейт. јлгачкы коомдо ј-да жашаган адамдар 1-жолу металлдан эмгек куралдарын жасоону неолит доорунда үйрөнүшкөн. ”бакыттын өтүшү м-н металлдардан, айрыкча темирден курал жасоонун күчөшү ж-а жакшыртылышы, алардын чарбада кеңири колдонулушу коомдук өндүрүштө сапаттык өзгөрүшкө - алгачкы коомдун бузулушуна алып келди. Ѕул жеке менчиктии өнүгүшүн шарттал, таптын, мамлекеттин пайда болушуна өбөлгө түзгөн. Ѕ. з. ч. 9-к-да пайда болгон Man мамл-де чарба ж-а мадани€т бир кыйла дурус өнүккөн, ал узак убактарга дейре јссири€нын, ”рартунун кол салууларына туруштук берип келсе да, акырындык м-н өзүнүн маанисин жоготот. Ѕ. з. ч. 7-к-да түзүлгөн ћидин мамл-и падыша  иаксардын тушунда Ѕайыркы „ыгыштагы зор импери€лардын бирине айланат да, ћан анын составына кирип, негизги маданий борбор болот. Ѕ. з. ч. 6-к-дын ортосунда »нди€ны ѕерси€ басып алып, јхемени династи€сы орнойт. ∆ерг. калк чет элдик эзүүлөргө каршы бир нече жолу көтөрүлүш чыгарат. јхеменилерди ћакедонскийдин аскерлери талкалагандан кийин (б. з. ч. 4-к-дын а€гы), јтропатена мамл-и түзүлүп, анда дыйканчылык, мал чарбасы ж-а кол өнөрчүлүк жакшы өнүккөн. Ѕ. з. башталышында ј-дын терр-€сында ж-а “үш. ƒагстанда јлбани€ ( авказдагы) мамл-ти пайда болгон. Ѕул мамлекеттер ј-дын аймагындагы урууларды бириктирүүдө чоң роль. ойногон. 3-5-к-да ј-да феод. мамилелер түзүлө баштайт: феод. коомдун негизги таптары феод. ж-а көз каранды дыйкандар пайда болот. ј. көп жолу чет элдик баскынчылардын жортуулдарына дуушар болгон. 3-к-дын ортосунда аны —асанилер, 7-к-да јраб халифатынын аскерлери басып алган. ’алифаттар элди зордук м-н ислам динине киргизип, салык төлөөнү көбейткөн. Ѕасып алуучулардын ж-а алар м-н биригип кеткен жерг. ири феодалдардын зомбулугу ал массасынын нааразылыгын күчөтөт, кош эзүүгө каршы Ѕабекти€ жетекчилиги астында дыйкандардын көтөрүлүшү чыгып, ал јраб халифатынын ј-дагы бийлигин бошоңдоткон. 11-к-дын ортосунда —елъджуктар династи€сы башында турган түрк уруулары (огуздар ж. б.) ј-га чабуул жасап, чарбасын бүлүнтпөй, кийин —ельджуктардын бийлиги начарлаганда гана (12-к.), Ўирваншахтардын,  есранилердин, »льдегиздердин мамл-тери күчөп, чарбачылыгы, соодасы, кол өнөрчүлүгу өнүккөн. “үрк урууларынын тарыхый узак мезгилдер бою ј-га келип отурукташып, ал жердеги калк м-н аралашуусунун натыйжасында байыркы жерг. тилдер колдонуудан чыгат да, түрк тили (11-13-к.) элдин тили болуп калат. ћына ушул убактарда ј. эли да түзүлгөн. 13-к-да ј-га монголдор басып кирип, сооданын, кол өнөрчүлүктүн борбору болгон шаарларды кыйратып, бүткүл өлкөнү бүлүндүрет. 14-15-к-да Ўирваншахтардын мамлнин күч-кубаты өсүп, 15-к-да  ара- оюнлу ж-а јп- аюнлу деген жаңы мамл-тер пайда болот. ј-дын тарыхында 16-к-дын башында түзүлгөн —ефеви мамл-и маанилүү роль ойноду. Ѕүткүл ј-дын —ефеви мамлне кирип биригиши өлкөнүн чарбасынын ж-а маданий турмушунун өнүгүшүнө шарт түзгөн, элдин чет жердик басып алуучуларга каршы күрөшүнө мүмкүнчүлүк берет. Ѕирок бул узакка созулбады, —ефеви м-н “урци€нын согушу, феод. ички чырчатактары өлкөнү начарлантты. »ран ж-а “урци€ тараптан дайыма болуп турган коркунучту жакшы түшүнгөн, эл массасынын максатын байкаган мамл. айрым ишмерлер орустар м-н союз түзүүгө умтулушуп, 1803-05-ж-да  арабах, Ўекин, √анжа хандыктары –осси€га кошулду. “үн. ј-дын –осси€га кошулушу ј. элинин тарыхындагы бурулуш учур болду.

ѕадышачылыктын колони€лык са€сатына карабастан, бул ј-ды сырткы кол салуучулардан, феод. ички өз ара күрөштөрдөн куткарды, алдыңкы орус мадани€тынын ж-а рев-€чыл демокр. иде€лардын ј-дын эмгекчилеринин арасына таркашына жол ачты. 19-к-дын 2-жарымында ј-да капитализм өнүгө баштады. ј-дын пролетариата! –осси€нын жумушчу табынын күчтүү отр€ддарынын бири катары түзүлүп, рев-€чыл күрөштүн процессинде такшалды. 19-к-дын а€гында Ѕаку ири а. ж. борборунун бирине айланып, анда соц. демокр. кружоктор пайда болду. Ѕакулук с.-д. "»скра" газетасынын редакци€сы ж-а ¬. ». Ћенин м-н байланышып турду. 1901-ж. Ѕакуда "»скранын" тобу уюшулат. 1905-ж. Ѕакуда жумушчулар депутаттарынын алгачкы —оветтери түзүлдү. 1917-ж. ‘евр. рев-€нын жеңишинен кийин Ѕакуда кош бийлик: буржуази€ м-н помещиктердин ж-а ”бактылуу өкмөттүн жерг. органы -  оомдук уюмдардын аткому м-н ∆умушчу депутаттарынын совети түзүлдү. ”луу ќкт. соң. рев-€нын жеңишинин натыйжасында 1917-ж. окт€брда Ѕакуда —овет бийлиги жары€ланды. ј-да —овет бийлигин чыңдоо үчүн болгон күрөшкө ¬. ». Ћенин башында турган – ѕ (б) Ѕ  м-н —овет өкмөтү чоң жардам көрсөттү. 1918-ж. 25-апрелдө Ѕаку Ёл  омиссарлар —овети түзүлүп, ал нефть ө. ж-ын, банкаларды ж-а  аспий соода флотун мамлекеттештирүү, бектердин, хандардын жерлерин коцфискаци€лап дыйкандарга берүү ш-дө декреттерди кабыл алды.

1918-ж. жайында «акавказьеде абал оордойт. јнгл., герм., турци€лык интервенттердин кысымынын, дашнактардын, мусаватиеттердин, эсерлердин ж-а меныневиктердин чыккынчылыгынын натыйжасында 1918-ж. 31-июлда ј-да —овет бийлиги убактылуу кулады. Ѕолыпевиктердин жетекчилиги астында —овет бийлигин орнотуу үчүн оккупанттарга ж-а мусаватисттерге каршы күрөш күчөдү. 1920-ж. 11-12-февралда Ѕакуда ј-дын  оммунисттик уюм-, дарынын жашыруун 1-съезди болуп, анда јзерб.  оммунисттик (большевиктер) парти€сын түзүү ж-дө чечим кабыл алынды.  оммунисттер контррев-€чыл мусаватисттерди бийликтен кулатуу, өлкөдө пролетариаттын диктатурасын орнотуу үчүн эмгекчилердин арасында зор уюштуруу иштерин жүргүзүштү. 28-апрелге караган түнү Ѕакуда башталган жумушчулардын көтөрүлүшү мусаватисттердин бурж.-помещиктик бийлигин кулатты. Ѕардык бийлик ј. ревкомунун колуна өтүп, ал ј-ды —ов. —оц. –есп-ка деп жары€лады. Ѕакулук жумушчуларга 11- ызыл јрми€ жардам берди. 1921-ж. ј. —оветинин 1-съездинде –есп-канын биринчи  онституци€сы кабыл алынды. 1922-ж. 30-декабрда «—‘—–дин составында ———–ге кирди. ј-дын составында “оолу  арабах јќсу (1923) ж-а Ќахичевань ј——–и (1924) түзүлдү. —оц. курулуштун жылдарында соң. индустри€лаштыруу, а. ч-сын коллективдештирүү ж-а маданий рев-€нын милдеттери чечилип, ј. социализм жолуна өттү. 1935-ж. 15-мартта социализмдин курулушундагы жетишкен ийгиликтери ж-а респканын 15 жылдык юбилейине байланыштуу ј. ——–и Ћенин ордени м-н сыйланды. 1936-ж. ј. союздук респ-ка катарында ———–дин составына кирди. 1937-ж. 14-мартта јзерб. ——–инин жаны  онституци€сы кабыл алынды. ”луу јта ћек. —огуштун (1941-45) жылдарында боордош совет эли м-н бирге немец фашисттерди талкалоого активдүү катышып, миңдеген азербайжандар ордендер ж-а медалдар м-н сыйланды, 100 ден ашыгы —ов. —оюз. Ѕаатыры деген наамга татыктуу болушту! —огуш жылдарында Ѕаку өлкөдө өндүрүлгөн нефтинин 70% берди. Ѕаку ш. —ов. куралдуу күчтөрдүн арсеналдарынын бири болду. —огуш жылдарындагы каармандык эмгектери үчүн респ-канын миңдеген жумушчулары, колхозчулары ж-а интеллигенцинын өкүлдөрү —ов. —оюз, ордендери ж-а медалдары м-н сыйланыгдты. —огуштан кийинки жылдарда респ-канын экономикасын ж-а мадани€тын өнүктүрүүдө эмгекчилер жаны ийгиликтерге жетишишти: —умгаит, ћингечаур, ƒашкесан ж. б.

ири ө. ж. борборлору курулду. Ёкономика ж-а мадани€тты өнүктүрүүдөгү жетишкен зор ийгиликтери үчүн 1964-да. 29-майда јзерб. ——–и 2-жолу Ћенин ордени м-н сыйланды. ј. эмгекчилеринин рев-€лык кыймылда, ”луу ќкт. соц. рев-€сынын жеңиши ж-а соц. мамл-ти чыңдоо үчүн болгон күрөштогү- зор эмгеги үчүн, биздин –одинанын душмандарына каршы күрөштө көрсөткөн каармандыгы ж-а коммунисттик курулуштагы ийгиликтери үчүн јзерб. ——–и 1970-ж. ќкт€брь –еволюци€сы ордени. ———–дин түзүлгөнүнүн 50 жылдыгына байланыштуу 1972-ж. декабрда Ёлдердин достугу ордени м-н сыйланды.

јзербайжан коммунисттик парти€сы -  ѕ——тин күжүрмөн отр€ддарынын бири, анын ажырагыс бөлүгү. 1898-ж. сүргүндө жүргөн орус с.-д. Ѕакуда алдыңкы катардагы жумушчуларды бириктирген маркстик кружокторду негиздешкен. 1900-ж. Ѕакуда с.-д. кружоктордун жетекчи борбору түзүлдү. 1901-ж. лениндик "»скра" багытындагы биринчи Ѕакулук с.-д. комитет уюштурулуп, бул кружоктор бириктирилип, бирдиктүү парти€лык уюмдарды түзүүгө негиз салды ж-а ј ѕ€ин €дросу болуп калды. Ѕакунун с.-д. уюмдары лениндик "»скранын" позици€сына бекем турушуп, –—ƒ–ѕнин 2-съездин чакыруу үчүн активдүү күрөшүштү. —ъездден кийин Ѕ  лениндик позици€га өттү. —ъезддин чечимдерин жетекчиликке алып, ј-дып большевиктер^! эмгекчилерди интерп. духта тарби€лоо жумуштарын кеңири жүргүзүштү. Ѕаку комитети 1905-ж. февралда –—ƒ–ѕнин 3-съездин чакыруунун зарылдыгы ж-дө резолюци€ кабыл алды. Ѕул съездге ѕ. ј. ƒжапаридзе Ѕакунун большевиктик уюмунан делегат болуп катышты. –еволюци€ чегинген шарттарда да пролет. Ѕаку болыпевизмдин тиреги болуп кала берди. Ѕул күрөшкө ћ. ј. јзизбеков, √. ». јгасиев, ѕ. ј. ƒжапаридзе, ћ. —. ќльминский, — ћ. Ёфендиев, √.  . ќрджоникидзе, ». ¬. —талин, — — —пандар€н, ». “. ‘иолетов, —. √. Ўаум€н ш. б. профессионал революционерлер жетекчилик кылышкан. Ёмгекчилерди баш коштуруу үчүн Ѕакунун болыневиктери легалдык ж-а легалдык эмес мүмкүнчүлүктөрдү билгичтик м-н пайдаланышын, жумушчу кыймылындагы буржуази€нын агентурасына-отзовисттерге, ликвидаторлорго каршы күрөш жүргүзүштү. –еволюци€нын жаңыдан жогорулоо ж-а 1-дүйнөлүк согуштун жылдарында ј. большевиктери пролет, интернационализмге чыныгы берилгендиктин духунча кала бепди. јлар Ѕүткүл росс. б-(ѕрага) конференци€сын да€рдоого ж-а өткөрүүгө активдүү катышты. 1915-ж. Ѕакуда  авказ болыневиктеринин кеңешмеси болуп, анда парти€нын  авбюросу шайланды. ј-дын большевиктик уюмдары бурж. ар кандай улутчулдарга - панисламисттерге, нантюркисттерге, мусаватисттерге, дашнактарга каршы чечкиндүү күрөш жүргүзүп, бардык улуттардын эмгекчилерин интернационализмге тарби€лашты. 1917-ж. ‘евр. рев-€сынын мезгилинде Ѕакуда –—ƒ–ѕнин бириккен уюму болуп, ал ј-да рев-чыл кыймылдын өсүшүнө тоскоолдук кылган. 1917-ж. 25-июнда (8-июль) болыпевиктердин ∆алпы бакулук конференци€сы болуп, –—ƒ–ѕ (б) нин Ѕакулук комитетин шайлады. ј-дын большевиктери ”бактылуу өкмөттүн элге каршы са€сатын, эсерлер м-н меньшевиктердин оппортунизмин, дашнактар м-н мусаватисттердин улутчулдугун ашкерелешти. ѕетербургда ќкт. куралдуу көтөрүлүшү жеңгенден кийин, 1917-ж. 2 (15)-но€брда Ѕакуда —овет бийлиги жары€ланды. Ёң оор са€сий кырдаалдарда ј. большевиктери —овет бийлигин чыңдоо үчүн рев-чыл бардык күчтөрдү мобилизаци€лады. 1918-ж. 25-апрелде Ѕакунун жалпы партконференци€сынын чечими б-ча Ѕаку Ё —и түзүлдү. 1918-ж. июлда ички контррев-чылар м-н чет өлкөлүк интервенци€нын бириккен күчтөрү Ѕакудагы —овет бийлигин убактылуу жеңилишке учуратты. ѕарти€лык уюм подпольеге өтүп, 1919-ж. кайрадан Ѕакулук большевиктик уюмдун €дросу түзүлөт. 1920-ж. »-12-февралда Ѕакуда ј-дын коммунисттик уюмдарынын легалдуу эмес 1-съезди болуп, ал ј-дагы бүткүл коммунисттик уюмдарды ј.  оммунисттер (большевиктер) парти€сына [ј ѕ(б)]. бириктирип. —овет бийлиги орногондон кийин, ј ѕ(б) респ-канын эл чарбасын калыбына келтирүү, соң. экономиканын негизин түзүү үчүн эмгекчилердин күрөшүнө жетекчилик кылды. ј-да соң. коомду к”–””ƒа – ѕ (б) нин 10-съездинин мурда эзилген элдердин иш жүзүндө теңсиздигин жоюу ж-а жумушчулар м-н дыйкандардын экон. бекем союзун чыңдоо ж-дөгү чечимдери чоң роль ойноду.  оммунисттик парти€нын жетекчилиги м-н ј. элинин экон., коомдук-са€сий ж-а маданий турмушунда улуу өзгөрүштөр болуп, ј. формасы улуттук ж-а мазмуну социалисттик жогорку мадани€ты гүлдөгөн индустр.-колхоздук респ-кага айланды. ”луу јта ћек. согуштун жылдарында ј. коммунисттери душманга сокку берүүгө бардык күч аракеттерди жумшашты. 1941-ж. респканын нефтичилери өлкөгө 23 млн. 541 миң г нефти берди. —огуштун алгачкы жылдарында эле ј-дын компарти€сынын мүчөлөрүнүн жарымынан көбүрөөгү фронтко кетишип, јта журттун эркиндиги үчүн баатырдык м-н салгылашышты. —огуштан кийинки жылдарда ј. коммунисттери парти€лык уюмдардын күжүрмөндүүлүгүн чыңдан, ресц-каиын эл чарбасын, мадани€тын андан ары кайра өнүктүрүү үчүн болгон эл массасынын күрөшүнө жетекчилик кылды. ј.  омпарти€сынын катарында (1973-ж. 1-€нв.) 259489 мүчөсү ж-а 10256 мүчөлүгүнө кандидаты бар. ѕарти€нын программасын турмушка ашыруу м-н  ѕ——тин 24-съездинин ж-а  ѕ—— Ѕ нын кийинки пленумдарынын чечимдерин жетекчиликке алган ј-дын  омпарти€сы коммунизмдин материалдык-техн. базасын түзүү, коммунисттик коомду куруу үчүн талыкпастан күрөшүп жаткан респ-канын эмгекчилеринин алдында баратат.

јзербайжан Ћениндик  оммунисттик ∆аштар —оюзу - ¬Ћ —ћдин күжүрмөн отр€ддарынын бири. ќкуучу жаштардын туңгуч уюмдары Ѕакуда,

ј-дын башка шаарларында 1903-07ж-да эле пайда болгон. ∆аштар уюмун түзүү үчүн –—ƒ–ѕ (б) нин 6-съездинин (1917-ж. авг.) "∆аштар союздары жөнүндө" деген чечиминин зор мааниси болду. 1918-ж. Ѕакунун ж-а анын райондорунун жумушчу жаштарынын интерн. союзу - ј. комсомолунун €дросу түзүлдү. Ѕул союз Ѕакуда —овет бийлигин чыңдоо үчүн күрөштө чоң роль ойноду. јнын мүчөлөрү мусаватисттер м-н интервенттердин террорунун шарттарында да өз иш-аракеттерин токтотушкан жок. ∆аштар союзунун 1-съездинде (1920-ж. 16-19-июнь) респ-канын комсомол уюмдары ј. жаштарынын коммунисттик союзуна бириктирилди. ј. комсомол эл чарбасы калыбына келтирүүдө, соң. индустри€лаштыруу ж-а а. ч-сын коллективдештирүүдө, маданий рев-€ны ишке ашырууда ј. парти€лык уюмдарынын ишенимдүү жардамчысы болду. ”луу јта ћек. согуштун жылдарында комсомолдор эрдиктин үлгүлөрүн көрсөтүштү. —огуштун алгачкы эки жылында 104 уюмдун комсомолдору бүтүндөй дээрлик майданга аттанышты. —огуштан кийинки жылдарда ј. комсомолу а. ч-сын андан ары өнүктүрүү, социализмди курууну а€ктоо ж-а коммунисттик коомду куруу үчүн бүткүл элдик күрөшкө активдүү катышты. ј. комсомолунун 560115 мүчөсү (1973-ж. 1-€нв.) бар.

ѕрофессионалдык союздары-———–дин профсоюздарыиын составдуу бөлүгү. Ѕиринчи орус рев-€сынын мезгилинде пролет, кыймылдын кубаттуу өнүгүшү м-н пайда болгон. 1906-ж. окт€брдын а€гында Ѕакуда 12 миңден ашык адамды бириктирген 20га жакын профсоюз уюму болгон. 1917-ж. ‘евр. рев-€сынан кийин профсоюз уюмдары массалык түрдө түзүлө баштады. —овет бийлиги орногон дон кийин, 1920-ж-дын 29-августунан 6-еент€брына чейин Ѕакуда ј. профсоюз уюмдарынын 1-съезди болуп өткөн. ”луу јта ћек. согуштун жылдарында ј. профсоюздары респ-канын эмгекчилерин фронтту күйүүчү материалдар м-н үзгүлтүксүз камсыз кылууга мобилизаци€лап, согушка керектүү өндүрүштү тезирээк кеңейтүүгө жардам берди. —огуштан кийинки жылдарда ј. профсоюздары эл чарбасы м-н мадани€тын өнүктүрүугө, бүткүл элдик соц. мелдешти уюштурууга активдүү катышып жатат.

Ёл чарбасы. ј. - а. ч. өнүккөн индустри€луу респ-ка, ———–дин эл чарбасында нефть, нефтини иштетүү, газ өндүрүү ө. ж. ж-а аларга байланыштуу хим. ө. ж., машина жасоо б-ча белгилүү орунду ээлейт. ∆ибек, кебезден кездеме токуу, вино чыгаруу ж-а консерва ө. ж. бүткүл союздук мааниге ээ. ј. ч-сынан пахта, жашылча, аңчылык, жүзүм, жибек, тамеки, чай ж-а мал чарбачылыгы жакшы өнүккөн.

Ө. ж-нын структурасында оор индустри€ басымдуулук кылат.  ара ж-а түстүү металлурги€, машина жасоо, курулуш материалдарынын ө. ж-ы тез өнүгүүдө. 1972-ж. 1949^-жылга салыштырганда ө. ж-нын продукци€сы 6 эсе өскөн. ј.- ———–деги мурдатан эле белгилүү нефть, газ өндүрүүчү райондордун бири. Ќефть негизинен  арадаг-ƒуванин, «ыр€-√юрг€н р-ндорунан өндүрүлөт.  арадаг газы Ѕаку, —умгаит,  ировабад, “билиси, ≈реван ш-ларын камсыз кылат. ћашина куруу, металл иштетүү ж-а курулуш материалдарын өндүрүү негизинен нефть ж-а газ өндүрүүгө керектүү жабдууларды да€рдоого адистештирилген. ’ими€ ө. ж. ар түрдүү буюмдарды (синтетикалык каучук, автомобиль тетиктери, жасалма була, пластмасса, жер семирткичтер ж. б.) өндүрөт. —овет бийлигинин мезгилинде Ѕакуда электр машиналарын куруу,  ишлинде машина куруу, подшипник,  ировабад м-н Ѕакуда прибор ж-а радио жасап чыгаруу з-ддору курулган. Ѕаку, —умгаит,  ировабад, —тепанакерт ш-ларында алюминий металлурги€ ж-а курулуш материалдарын чыгаруучу ө. ж. ишканалары, пахта з-ду, кездеме ж-а жибек токуу комбинаттары бар. ∆емиш, консерва, шарап-конь€к ж-а тамеки, балык ө. ж. иштейт. “оолуу р-ндордо май, сыр ж. б. продукци€л арды чыгаруучу ө. ж-лары өнүккөн. Ѕаку,  ировабад ш-ларында эт комбинаттары бар. Ёлектр энерги€сын өндүрүү б-ча –—‘—–, ”краина ж-а  азакстандан кийин 4-орунда.

ј-да —овет бийлигинин мезгилинде механизаци€лаштырылган ири а. ч. пайда болду. ј. ч-нын дүң продукци€сы 1972-ж. 1913-жылга салыштырганда 4 эседен көп өскөн. ј. ч-на жарактуу 4,3 млн га жердин (1971) 1,7 млн-у айдоо, 2,3 млн-у чабынды ж-а жайыт. ∆огорку Ўирван, ∆огорку  арабах ж-а —амур-јпшерон ири каналдары курулган. –есп-када жогорку сапаттагы тамеки (—амсон, “рабзон), чай, пахта өстүрүлөт. ƒан эгиндери тоо этектери м-н ћуган түздүгүнүн түштүгүндө айдалат. Ћенкоран, Ўеки-«акаталь р-ндорунда күрүч эгилет.  уба-’ачмас р-ну, јшперон ж. а., Ћенкоран ж-а  ура-јракс ойдуңдарында багбанчылык, жашылчачылык ж-а жүзүмчүлүк өнүккөн.  уба-’ачмас р-ну, Ќахичевань ј——–и, “оолуу  арабах јќ,  ура-јракс ойдуңу, јпшерон ж. а. анар, анжир, бадам өстүрүүгө адистештирилген. ј. ч. кирешесинин 25% тин мал чарба продукци€сы түзөт. “оолуу р-ндордо, Ќахичевань ј——–и м-н јпшерон ж. а-да кой чарбасы өнүккөн.

“ранспорту жакшы өнүккөн, жүк ташуунун 62% т. ж. транспортунун үлүшүнө туура келет. “. ж. тармагынын уз. 1810 км (1971). ƒеңиз транспортунун да мааниси чоң. Ѕаку - јл€т - —аль€ны, ≈влах - јгдам, ≈влах -  ировабад -  азах ж. б. автомобиль жолдору бар. ј-ды аба жолу ———–дин ири ө. ж. ж-а экон. борборлору м-н байланыштырып турат. –есп-канын ички аба жолдору да жакшы өнүккөн. Ѕаку-Ѕатуми, јлиЅайрамлы - Ѕаку нефть,  арадаг - јкстафа,  арадаг-—умгаит, јли-Ѕайрамлы -  арадаг газ өткөргүч түтүктөрү курулган.

—аламаттык сактоо. ј-дын экономикасы м-н мадани€тынын өнүгүшү саламаттык сактоо ишинин өсүшүнө чоң өбөлгө түздү. 1972-ж. ар миң адамга эсептегенде, төрөлгөндөр 25,6, өлгөндөр 6,6 (1913-ж. 25,5); балдардын өлүмү тирүү төрөлгөн ар миң балага 33,8 ди түзгөн. 1972-ж. адамдын орточо өмүрү 72 (1913-ж. 27) жашты түзүп, узак жашоочулардын саны б-ча ———–де 1-орунду ээлеген. ј-да безгек, трахома, чечек оорулары жоюлуп, учук м-н тери оорулары жыл сайын кескин азаюуда. 1913-ж. 1,1 миң койкалуу ооруканада 353 врач иштесе, 1973-ж. 51,3 миң койкалуу 738 ооруканада 13,9 миң врач иштеген.

Ёлге билим берүү, маданий-агартуу мекемелери. ј-да биринчи мектептер 5-к-да пайда болгон. 7-к-да арабча мектептер, 10-11-к-да медиреселер түзүлгөн. 19-к-да түн. ј. –осси€га кошулгандан кийин, башталгыч орус мектептери ачылган. 1914-15-окуу ж-да 943 башталгыч, 18 жогорку, башталгыч, 15 орто мектепте 73 миң бала окуган. Ѕирок балдардын көпчүлүгүнүн, айрыкча жерг. улуттук балдарынын билим алууга мүмкүнчүлүктөрү болгон эмес. ”луу ќкт. рев-€сынан кийин ј-да окуу-агартуу маселеси ж-дө декреттер, жоболор кабыл алынып, сабатсыздыкты жоюу чаралары жүргүзүлгөн. –есп-када жалпыга милдеттүү башталгыч, 7 жылдык, 8 жылдык, 10 жылдык билим берүү ишке ашырылган. ј-да 1969-ж. мектепке чейинки 1213 мекеме иштеген. 1973-74окуу ж-да жалпы билим берүүчү 4717 мектепте 1608 миң окуучу, 77 атайын орто окуу жайында 70 миң окуучу, 15 жогорку окуу жайында 98 миң студент окуган. ј-да 1973-ж. 3244- массалык китепкана, 2521 клуб, 2127 киноустановка, 38 музей, 13 театр болгон.

»лим жана илимий мекемелери.

ј-да табигый илимдин өнүгүшү байыркы доорго таандык. 11-13-к-да матем., астрон., мед. ж. б. илим тармактары бир кыйла өнүккөн. 1259-ж. белгилүү астроном ж-а математик Ќасирэддин “уси ћарага обсерватори€сын негиздеген. 19-к-дын 2-жарымында негизинен нефть табуу ж-а иштеп чыгуу б-ча илимий изилдөөлөр жүргүзүлгөн. ”луу ќкт. соң. рев€сынын жеңиши јзербайжанда илимдин өнүгүшүнө кеңири мүмкүнчүлүк түздү: —овет бийлигинин алгачкы жылдарында эле јзерб. мамл. ун-ти иштей баштады.  арамагына 21 институт ж-а илимий мекемелерди бириктирген респ-канын илимий борбору-јзерб. ——– »јсы түзүлгөн (1945). 1940-ж-да жогорку окуу жайларын кошуп эсептегенде, 70-илимий мекеме м-н уюмдарда 15700 ден ашуун илимий кызматкер иштеген. јларда 88 академик ж-а мүчө-корр., илимдин 507 доктору, 4515 кандидаты болгон.

Ѕасма сөз, радио угузуу, теле көрсөтүү. јзерб. тилинде мезгилдүү басма сөз 19-к-дын 30-ж-дарында пайда болду. јгартуучу √. «ардаби чыгарган "Ёкинчи" (" ошчу", 1875-77) газетасы азерб. демократтык басма сөзүнө негиз салган. 1901-06-ж-да Ѕакуда парти€лык жашыруун "Ќина" басмаканасы лениндик "»скра" газетасын ж. б. маркстик адаби€ттарды басып турган. —овет бийлигинин убагында респ-канын басма сөзү дүркүрөп өстү. јзерб. мамл. "јзернешр" (јзерб. мамл. басмасы), "ћаариф" ("јгартуу"), "√€нджлика" ("ћолодость") ж. б. басмалар түзүлдү. 1973-ж. тиражы 12 243 миң нуска 12S3 китеп, брошюра чыгарылды. ј-да 1973-ж. тиражы 2422 миң 116 наамдагы газета, тиражы 1712 миң 150 журнал чыгарылган. " оммунист", "—овет кенди" ("—оветтик село"), "јзербайжан муаллими", "јзербайжан коммунисти", " ирпи" ж. б. респ-калык газета-журналдар бар. Ѕакуда биринчи радио угузуу 1926-ж. башталган. –адио угузуу, теле көрсөтүү азерб., орус, арм€н тилдеринде берилет. 1956-ж-дан бери "Ѕаку" теле борбору эки программада көрсөтөт. 1959-ж-дан Ќахичевань теле борб. иштейт. 1968-ж. телефильм чыгаруучу "Ёкран" чыгармачылык бирикмеси түзүлгөн. –адио ж-а теле көрсөтүү үйү бар.

јдаби€ты - байыркы бай адаби€ттын бири. ћиңдеген жылдар бою айтылып келе жаткан эмгек, адамгерчилик мамилелер, үрп-адат ж-дөгү ырларда, макал-лакаптарда, күлкүлүү аңгемелерде элдин дүйнөнү көркөм аңдап-билүү өзгөчөлүгү, ой-тилектери ?чагылдырылган. ј. элинин элдик оозеки поэтикалык чыгармаларынын үлгүлөрү турк элдеринин байыркы ири адабий эстелиги - ћахмуд  ашгаринин "ƒиван-и лугат-ат-түрк" деген сөздүгүндө кездешет. ј. фольклорунда негизги орунду " итаби ƒеде  оркуд", " Єр-ќглы", "Ўах »смаил", "јсли жана  ерем", "јшыг√ариб" дастандары ж. б. ээлейт. ј. адаби€тынын байыркы жазуу үлгүлөрүнүн көбү бизге жеткен жок. 11-12-к-да ј. акындарынын бир тобунун араб, фарс тилдеринде жазган чыгармалары сакталып калган. 12-к-дагы азерб. поэзи€сынын жетишкендиги дүйнөлүк поэзи€нын эң көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири - Ќизами √анджевинин чыгармачылыгына байланыштуу болгон. јкын-гуманист өз доорунда прогрессчил иде€ларды жактоо м-н эзүүгө, адилетсиздикке ж-а зомбулукка каршы чыккан. 13к-да ј-да суфисттик багыттагы адаби€т өнүгөт. ’ан сарайдагы акындардын поэзи€сы акырындап күчүн жогото баштап, 14-15-к-да диндикфилос. окуу - хуруфизм күч алат. ’уруфизмди жактоочулар негизинен ислам дининин догмаларына, социалдык эзүүгө каршы чыгышкан. ћунун эң көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири - акын »мадеддин Ќесими 1-жолу ј. тилинде диван жазган. 16-к-да —ефевиддердин мамлекети түзүлгөн мезгилден баштап, ј. адаби€ты м-н мадани€тынын өнүгүшү тездейт. 16-к-да ћухаммед ‘изули өзүнүн газелдеринде, ј. поэзи€сынын бермети болгон "Ћейли-ћежнун" поэмасында гумандуулуктун иде€ларын даңазалаган. ‘изулинин чыгармачылыгы ј. адабий тилинин калыптанышында маанилүү роль ойногон. 17-18-к-да классикалык жазма адаби€тта элдик поэтикалык чыгармачылыктын таасири күчөйт. џрдын формасы м-н тили жөнөкөйлөшүп элге түшүнүктүү боло баштайт. √овси “ебризи, —аиб “ебризи, ћесихи ж. б. акындар ‘изулинин салтын улантышат. ¬идади м-н ¬агифтин чыгармаларынан 18-к-дагы азерб. лирикасынын мыкты үлгүлөрүн кезиктируүгө болот. ¬идадинин лирикасында кайгы, убайым тартуу басымдуу. ¬агифтин лирикасына оптимизм мүнөздүү. јнын чыгармачылыгы азерб. поэзи€сынын реализмге карай өнүгүү жолундагы маанилүү этап болду. 19-к-да классикалык поэзи€нын салты күч алат. ј-дын түндүгунүн –осси€га кошулушу м-н анын мадани€тынын өнүгүшүндө зор бурулуштар болот, агартуу багытындагы адаби€т өнүгө баштайт. ј-да адаби€ттын өнүгүшүнө ј. драматурги€сьша негиз салуучу, философ-материалист, коомдук ишмер ћ. ‘. јхунзаде (јхундов) көрүнүктүү салым кошот. јнын көп кырдуу чыгармачылык ишмердиги ∆. „ыгыштагы коомдук прогрессчил ойлорду өнүктүрүүгө түрткү болгон. 20-кдан баштап ј-да рев-€лык демокр. адаби€т өнүгүп, ∆. ћамедкулизаде, ћ. ј. —абир анын көрүнүктүү өкүлдөрү болушкан. ј-да —овет бийлигинин жеңиши (1920) ј. адаби€тынын өнүгүшүнө жаңы жол ачты. —. –устам, —. ¬ургун, –. –за ж. б. акындар совет элдеринин достугу, эркин эмгеги, тынчтык үчүн болгон күрөшү ж-дө мыкты чыгармаларды жаратышты. —. ќрдубады, —. –агимов, ћ. »брагимов ж. б. жазуучулардын повесттерп, романдары ј. элинин рев-€лык күрөктүн, тарыхын, соң. улуу курулушун, совет элинин ”луу јта ћек. согуштагы эрдигин чагылдырды. ј-да адаби€т таануу илими, адабий сыны да ийгиликтүү өнүгүүдө. 1957-60-жда үч томдук "јзербайжан адаби€тынын тарыхы", 1967-ж. эки томдук "јзербайжан совет адаби€тынын тарыхы" жарыкка чыкты. ј. алдыңкы акын-жазуучуларынын мыкты чыгармалары кыргыз тилине которулган.

јрхитектура жана сүрөт искусствосу. ј-дын аймагында көптөгөн байыркы архит. ж-а сүрөт иск-восунун эстеликтери сакталган. јрабдардын үстөмдүк кылышы (7-к.) ж-а ислам дининин таркатылышы м-н жаңы типтеги курулуштар (мечит, медиресе, күмбөз ж. б.) пайда болгон 9- 10-к-да жандуу нерселердин сүрөттөрүн тартуунун чектелиши декоративдик иск-вонун орнаменталдуу формасынын өнүгүшүнө шарт түздү. ќ. кылымдагы архитекторлор м-н көркөм өнөр устаттарынын баалуу иск-восу арх. јджеми курган (Ќахичевандагы) ёсуфдун,  усеир уулунун (ћарагадагы), ƒжугадагы күмбөздөрдөн, Ѕакудагы  ыздар мунарасынан ( ыз капасы, 12-к.), 13-к-дагы ћардак€ндагы, Ќардарандагы, ѕирсагат суусунун боюндагы ’анегидеги сепилдерден ачык-айкын көрүнүп турат. ј-да сов.

архитактуранын өсүш жолу Ѕакунун чет, жакаларында жумушчу носЄлокторунуң ген. долбоорунун планын түзүү (1922) м-н байланыштуу. 1934-40-ж-да —. ƒадашев ж-а ћ. ”сөйнов сы€ктуу архитекторлор консерватори€нын,* Ќизами атн. музейдин, јзерб.  ѕ Ѕ нын ж-а ћинистрлер —оветинин, имараттарынын долбоорлорун иштеп чыгышты. ”луу јта ћек. согуштан кийин архитекторлор Ѕакунун ж-а индустр. жаңы борборлор - —умгаит, ћингечаур, ƒашкесан, Ќахичевань ж. б. ш-лардын жаңы планын түзө башташты. 1920-50-ж-да ј-дын сой; улуттук сүрөт иск-восунун калыптануу мезгили болду. ѕ. ¬. —абсай, ‘. √. јбдурахманов, ƒ. ћ.  ар€гды, ј. ј. јзимзаде, ». √. јхундов, √. ј. ’алыков, —. ј. —аламзаде, — Ѕ. Ѕахлулзаде, Ѕ. ј. ћирзазаде, “. ј. “агиев ж. б-дын чыгармачылыгынан, алардын ийгиликтерин ж-а изденүүлөрүн көрүүгө болот. –еспканын кайталангыс улуттук живопистик мектебине ћ. √. јбдуллаев, Ќ. √. јбдурахманов, ј. ј. ∆афаров, “. √. —алахов ж. б. таланттуу живописчилер кирет.

ћузыкасы. ј. элдик муз-сы илгертеден башталып, эмгек процесстери, элдик салтанат, диний үрп-адаттар м-н тыгыз байланыштуу болгон. ‘ормасы жагынан ж-а жанрынын ар түрдүүлүгү м-н айырмаланган фольклордук иск-вонун алкагында өнүккөн. ј. элдик муз-сы негизинен бир үндүү; ал эми вокалдык аспаптын формаларда көп үндүүлүктүн элементтери байкалат. ћуз. аспаптары: тар, саз, канон, уд, кеманча, түтөк, баламан, нагара, гоша-нагара, дэф ж. б. јзыркы муз. мадани€тына 20-к-дын башында ”. √аджибеков негиз салган. јнын "Ћейли менен ћежнун" аттуу алгачкы операсы 1908-ж. коюлган. ј. муз-сы, —овет бийлиги орногондон кийин, дүркүрөп өстү. јйрыкча, 50-ж-дардын а€гында ј. муз-сы дүйнөлүк муз. иск-вонун бийиктигине көтөрүлдү.  :  араевдин балеттери, симфони€лары сов. муз. классикалык чыгармалардын катарына кошулду. ј-да опера ж^абалет театры, консерватори€еы, музь-окуу жайлары- (1921), эл аспаптар оркестри (1931),  омпозиторлор союзу (1934), симф. оркестри* "-(15938) уюшулду.

“еатры.''ј. элинин театр иск-восу байыркє элдик бийлерден, оюн-зооктордову. башталат. 19-к-дын башталышындапрофессионалдык театр өнүгө баштаган.  өрүнүктүү жазуучу ж-а драматург Mi ‘. јхундовдун драмалары ѕетербургда (1851), “билисиде (1852)- орус тилинде коюлган. 19-кдын акырында азерб* тилиндеги спектаклдер жөн шаарларда көрсөтүлгөн. “еатрдын оюндарды коюуда ј. элинин көрүнүктүү агартуучу-драматургдарм Ќ. ‘. ж-а √. ¬Єзировдор, Ќ. Ќ. Ќариманов, ј. Ѕ. јхвердов, — —. јхундов-, ƒж. ћамедкулизаде, ”. √аджибековдор зор роль ойногон. ј-да —овет бийлиги орногондон кийин, ћамл. бириккен театр (азыркы ћ. јзизбеков атн.) уюшулат. 30-40ж-дары √. ƒжавиддин " н€зь", "—и€вуш", ћ. »брагимовдун "’а€т", — ¬ургундун "¬агиф", "’анлар", "‘архат менен Ўирин", — –устамдыи "√ачах »аби" сы€ктуу ар кыл жанрдагы спектаклдери коюлат. — ¬ургун атн. орус драма, ћ. √орький атн. өспүрүмдөр, куурчак ж. б. театрлары бар. 1945-ж. ”луттук цирк коллективи уюшулган.

 ино. ј-дын "Ќефтинин жана миллиондордун дүйнөсүндө" деген алгачкы көркөм фильми 1916-ж. тартылган. 1917-ж. Ѕакуда ”. √аджибековдун "јршин мал алан" опереттасынын негизинде улуттук алгачкы кинокомеди€ жаралган. —овет бийлиги орногондон кийин, кино тармактары мамлекеттин карамагына өткөн. 1923-ж. фотокино башкармасы (ј‘ ”) түзүлүп, киностуди€да режиссер ж-а актЄрлор да€рдалды. ƒж. ƒжабарлы, ј. ћ. Ўарифзаде, ј. —  улиев, ћ. ё. ћикаилов, — ћ. ћарданов ж. б. кино ишкерлери өсүп чыгышты. јлар "јлланын амири менен" (1925), "√аджи  ара" (1929), "Ћ€тиф" (1930) ж. б. картиналарды жаратылган. 50-ж-дардын 2-жарымынан тартып көркөм фильмдерди чыгаруу кескин түрдө көбөйдү. "јнын кең пейил жүрөгү" (1959, реж. ј. ћ. »брагимов), "“елефончу кыз"- (1962, реж. √. —еидбейли), "Ѕайыр алган адам" (1968, реж. ј. Ѕабаев) ж. б. фильмдер ушул жылдары тартылган. —ов. —оюз. Ѕаатыры ћехти √усейин«адеге арналган "џраакы жээктерде" (1956, реж. “. ћ. “агйзаде), "ћосфильм" м-н бирдикте иштелген "Ѕакулук 26 комиссар" (1966, реж. ј. ћ. »брагимов) фильмдери зор ийгиликтерге жетишти. 1965-ж. јзерб. ——–инин кинематографисттер союзу түзүлдү. ƒж. ƒжабарлы атн. "јзербайжанфшгьм" киностуди€сы түстүү, кең экрандуу фильмдерди чыгарып турат. ј&.: Ћенин ¬. »., ќб јзербайджане, —б., Ѕаку, 1959;. »стори€ јзербайджана, т. 1-3, Ѕаку, 1958-63; ќчерки по древней истории јзербайджана, Ѕаку, 1956; јзербайджан в гдады первой русской революции, Ѕаку, 1965; –асцвет экономики јзербайджана, Ѕаку, 196.7; јзербайджанска€ ——–, ћ., 1957; ‘изическа€, географи€ јзербайджанской ——–,- ћ'.', 1959; √еоморфологи€ јзербайджана, Ѕаку, 1859; √еологи€ нефт€ных, и газовых месторождений јзербайджана, ћ., 1-966; ќчерки истории  оммунистической партии јзербайджана, Ѕаку, 1964; –азвитие науки в —оветском јзербайджане. —б. ст., Ѕаку, 1967; Ћитература азербайджанского народа, Ѕаку, 1958;  асимзаде ‘., ќчерки по истории, азербайджанской литературы ’IX века, Ѕаку, 1962; »скусство јзербайджана, т. 1-12, Ѕаку, 1949-68; јрхитектура јзербайджана. ќчерки, Ѕаку, "1952; ћам е д о в а Ў., ѕути развити€ азербайджанского музыкального театра, ћ., 1931.'

ј«≈–Ѕј…∆јЌ ——– »Ћ»ћƒ≈– ј јƒ≈ћ»я—џ - јзерб. ——–инин жогорку илимий мекемеси. ———–»јнынЅакудагы јзерб. филиалынын базасында 1945-ж. негизделген. јнда (1974) 54 академик ж-а 45 мүчө-корр. бар. јкадеми€нын 6 (физика-тех. ж-а матем., хим., ∆ерди изилдөө, биол., коомдук, мед. илимдердин) бөлүмдөрүндө 22 ил. из. ин-ту иштейт. ћузейлери, илимий базалары, –адиаци€ изилдөө сектору, Ѕотан. багы, ири китепканасы, ил. из. мекемелери, кол жазма фондусу бар. јкадеми€да азерб. ж-а орус тилдеринде ин-ттардын илимий эмгектери басылып турат.

ј«≈–Ѕј…∆јЌ “»Ћ» - ———–де (1970; 4297,2 миң адам сүйлөйт) ж-а чет өлкөлөрдө жашаган азербайжандардын тили. “үрк тилдеринин түш.бат., же огуз группасына кирет. ј. т. диалектилик 4 тонко: чыгыш (куба, баку, Ўемаха диалектилери, муган, ленкоран говорлору), батыш (казах, ка-, рабах, г€нжа диалектилери, айрум говору), түндүк (нух диалекти, закаталках говору) ж-а түштүк (Ќахичевань, ордубад, тебриз диалектилерине ж-а ереван говоруна) болуп бөлүнөт. јзерб. адабий тили баку ж-а Ўемаха диалектилеринин негизинде калыптанган. јзерб. эли 1929-ж-га чейин араб алфавитинде, 1929-40-ж-да латын ж-а 1940ж-дан тартын, ј. т-не мүнөздүү тыбыштардын 8 тамгасын кошуу м-н орус графикасынын негизиндеги жазууга өттү. —овет бийлигинин жылдарында ј. т-нин сөздүк составы байып, улуттук жазуусу, адабий тилинин стилдик нормалары калыптанды.

јд.: Ў и р а ли е в ћ, Ў., јзэрбазчан диалектолокщ асынып эсаслары. Ѕакы, 1962; ƒэмирчизадэ Ё., јзэри эдэби дили тарихи, Ѕакы, 1967; √рамматика азербайджанского €зыка, Ѕаку, 1971.

ј«≈–Ѕј…∆јЌ “ќќ ћ≈–»Ќќ—” - у€ң жүндүү кой. ћеринос соолуктар аскани€, кавказ у€ң жүндүү породаларъшын кочкорлору м-н аргындаштырылып, јзербайжанда чыгарылган.

Ѕуга кылчык жүндүү бозах кою м-н у€ң жүндүү аргындар да катышкан. 1948-ж. порода катары бекитилген. Ѕашка мериносторго караганда чыйрак келип, тоолуу жерге ыңгайлашкан. “ирүүлөй салм.: кочкорунуку 80-90 кг (кээсиники 120 кг); соолугунун 45-55 кг (чандасы 80 кг).  очкорунан - 8-10 кг (мыктысынан - 16), соолугунан 4,5-5 кг жүн алынат.  өбүнчө јзерб. ——–инде өстүрүлөт. ј. т., м. жерг. койлордун жүнүн жакшыртуу үчүн асыл тукум ишинде пайдаланылууда.

ј«≈–Ѕј…∆јЌ ”Ќ»¬≈–—»“≈“» — ћ.  иров а т ы н д а г ы-1919-ж. Ѕакуда ачылып, мед. ж-а тарых-филол. ф-теттери болгон. 1924-ж-дан јзерб. ун-ти деп аталган. 1930-ж. өз алдынча вуздарга (мед., пед., эл чарба ж. б.) бөлүнгөн. 1934-ж. кайра ун-т болуп, —. ћ.  ировдун ысмы коюлган. ћында белгилүү окумуштуулар: Ќ. я. ћарр, ¬ ». –азумовский, ¬. ¬. Ѕартольд, ». ». ћещанинов ж. б-лар сабак беришкен. ”н-ттиц 12 факультетинде окуу азерб., орус тилдеринде жүргүзүлөт. 1968-69-окуу жылында 11 миңден ашык студент окуган, 64 кафедрада 600 окутуучу, анын 74ү - профессор ж-а илимдин доктору, 327си - доцент ж-а илимдин кандидаты. ”н-т ачылгандай бери 27 миңден ашуун жогорку квалификаци€луу адисти да€рдап чыгарган. '

ј«≈–Ѕј…∆јЌƒј–, азербайжанлылар, азерилер - улут. јзерб. ——–инин негизги калкы. ј. √——–, јрм.,  аз., Өзб.,  ырг. ——–леринде о. эле ƒагстан ј——–инде да жашайт. ———–деги ј-дын саны 5,5 млн-го жакын (1973). »ранда, »ракта ж-а “урци€да да 4 млн. ј. бар. јлар азерб. тилинде сүйлөшөт. ћусулман динин тутуп келишкен. ј. тарыхый адаби€ттарда ж-а атайын документтерде түрктөр, татарлар деп жазылган. 11-13-к-да ј-ды түрк (айрыкча селжук) уруулары басып алып, анда отурукташкан жерг. калк м-н биргелешип, азерб. элинин уюткусун түзгөн. “үн. ј-дын –осси€га кошулушу (1813-1828) аны түрк ж-а ирандын басып алуучулардан куткарып, капитализмдин өнүгүшүнө өбөлгө түздү, ј. улутунун андан ары консолидаци€ланышына жардам берди. ј-да —овет бийлигинин орнотулушу (1920) ј-дын биротоло соц. улут болуп калыптанышына, мадани€тынын, экономикасынын өнүгүшүнө алып келди. ј. улуту айрум, карапапах, падар, шахсевен, карадаг, афшар деген этногр. топтордон түзүлгөн. √еогр. шартка жараша мал чарбачылык, дыйканчылык м-н кесип кылышкан. јзыр ј.- адаби€ты, иск-восу өнүккөн мадани€ттуу эл.

ј«»« Ќ≈—»Ќ (чын аты-жөнү ћахмуд Ќусрет; 1915-ж. т.) - түрк жазуучусу, сатирик. јскердик билим алган.  өркөм иск-во академи€сында окуган. —абахаттин јли чыгарган "ћарко паша" газетасында щптеген.  ийин өкмөткө каршы макалаларды жары€лагандыгы үчүн ал газетага тыюу салынган.  өптөгөн күлкүлүү аңгемелердин, романдардын автору, са€сий ж-а социалдык сатиранын чебери. ј. Ќ. "Ѕошонгон жиндилер", "»ш адамы" аңгемелерин жазган. јл түрк турмушунун терс жактарын, парти€лардын ортосундагы са€сий келишпөөчүлүктү " айсы парти€ жеңет?" (1957), "Өлгөн эшек" (1958), "јзамат" (1959) аттуу чыгармаларында келекелейт. ј. Ќ-дин сүйгөн каармандары - майда чиновниктер, жолу болбогон интеллигенттер, жумуш таба албай сенделип жүргөн кембагалдар.

ј. Ќ. "ѕил ’амди" (1956), " азан азган" аңгемелери үчүн сатириктердин эл аралык конкурсунда "ѕальма бутагы" сыйлыгын алууга эки жолу арзыган. ———–де ј. Ќ-дин "»ттин куйругу" (1958), "“иги дүйнөдөн кат" (1960), "—издин саатыңыз нече болду?" (1970) китептери басылып, айрымдары кыргыз тилине которулган.

„ыг.: —обачьи хвосты. ёмористические рассказы, ћ., 1958; ≈сли бы € был женщиной. ёмористические рассказы, ћ.. 1961.

ј«»«Ѕ≈ ќ¬ ћешади јзим-бек-оглы (6. 1. 1876-20. 9. 1918) - јзербайжандар рев-€лык кыймылдын ишмери, туңгуч азербайжан марксисттерииин ж-а 26 Ѕаку комиссарынын бири. 1898-ж-дан парти€нын мүчөсү. Ѕакуда жумушчу үй-бүлөсүндө туулган. ј. Ѕакудагы реальный окуу жайын, ѕетербург технол. ин-тун (1908) бүтүргөн. –ев-€лык кыймылга 1897ж-дан катыша баштайт. 1905-07-∆. рев-€га активдүү катышкан; "√умет" с.-д. тобунун жетекчилеринин бири. 1913-14-ж-да Ѕакудагы иш таштоолорду уюштурган. 1917-ж. ‘евр. рев€сынан кийин –—ƒ–ѕ (б) Ѕаку комитетинин ж-а жумушчу депутаттар —оветинин мүчөсү, 1917-ж. сент€брда Ѕаку нефть промыселдери м-н заводдорундагы жалпы иш таштоого жетекчилик кылат. Ѕакуда —овет бийлигин орнотууга (1917-ж. окт.) ж-а мусаватисттердин антисов. козголоңун талкалоого (1918-ж. март) катышкан. Ѕаку Ё —те губ. комиссар ж-а ички иштер эл комиссарынын орун басары, дыйкандар депутаттарынын Ѕаку уезддик —оветинин аткомунун председатели. Ѕакуну турци€лык-герм. интервенттерден коргоону уюштурууга катышып, Ѕакуда —овет бийлиги убактысынча кулатылган кезде, (1918ж. 31-июль), англ. интервенттер м-н эсерлер ј-ду камап, бакулук башка комиссарлар м-н кошо атып таштаган.

ј«»Ћ№ ћјƒјЌ»я“џ - таш доорундагы алгачкы мезолитке (б. з. ч. 8-к.) тиешелүү археол. мадани€т. 1887- 89-ж. француз археологу Ё. ѕьет илимге киргизген. “үш. ‘ранци€дагы ћас-д' јзидь үңкүр үнүн аты м-н аталган. Ќегизинен ‘ранци€нын, о. эле √‘–дин аймагында таркаган. јз. мад-тына сөөктөн ж-а мүйүздөн жасалган куралдар мүнөздүү, ал куралдар оттук таштын жука калкандары м-н мизделген. Ѕугунун мүйүзүнөн жалпак гарпундарды жасашкан.

ј«»ћќ¬ ѕигам (1915-ж. т.) - түркмөн совет тилчиси, “үркм. ——– »јнын академиги (1951) ж-а президенти (1966), 1939-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. ј.- түркмөн тилинин грамматикасы, лексикасы, орфографи€сы ж-а түркмөн адабий тили б-ча изилдөөлөрдүн, жогорку окуу жайлары м-н мектептер үчүн окуу китептеринин автору. “үркмөнстан  ѕ Ѕ нын мүчөсү, “үркм. ——– ∆огорку —оветинин (2-3-4-5-7-шайланышынын) депутаты. Ћенин ордени ж. б. ордендер м-н сыйланган.

ј«»ћќ¬ –озу (1925-ж. т., ќш обл., —узак р-ну,  ызыл-ћехнат кыш.) - —ов. —оюз. Ѕаатыры (1944). 1945-ждан  ѕ——тин мүчөсү. “ашкендеги пехоталык окуу жайынан Ѕелорусси€ фронтуна жөнөтүлгөн. 1944-ж. 23июнда нем.-фаш. арми€нын ¬итебск багытындагы коргонуу лини€сын түн.-батышынан бузуп өтүүдө жолдошторун эр жүрөктүүлүк м-н чабуулга баштап барган. јл баштаган жоокерлер 1944-ж. 25-июнда Ѕат. ƒвина д-нан биринчилерден болуп өтүп, ¬итебскинин түштүгүнөн чабуул коюп бараткан «-Ѕелорусси€ фронтунун жоокерлери м-н жолугушкан. ќшондо душман аскерлерин курчоого алып ж-а талкалоодо эрдик көрсөткөндүгү үчүн ј-го —ов. —оюз. Ѕаатыры наамы берилген. ј«»ћ”“ (ар. ас-сумут - жол, багыт) - байкоо чекитинин меридиан тегиздиги м-н ошол чекит ж-а байкалып жаткан пункт аркылуу өткөн тик тешздиктин аралыгындагы ,бурч (к. сүрөт). Ёгер ал геогр. меридиандан эсептөлсе - чыныгы же астрон., ал эми магниттик меридиандан эсептөлсе, магниттик ј. деп. аталат. ј. саат жебесинин айлануу багыты б-ча 0∞ тан 360∞ ка чейин эсептелет (астрономи€да түштүктөн батышка, геодези€да түндүктөн чыгышка карай). ј. бурч өлчөгүч аспаптар (теодолит, компас ж. б.) м-н өлчөнөт.

ј«»Ќƒ≈– - көмүртек атомдорунан тышкары экиден кем эмес башка атому бар, жок дегенде анын бирөө азот атому болгон гетероциклдүү бирикмелер √етероатому жалаң гана азот атомунан турган. ј-ге: диазиндер (I) ж-а триазиндер (II) кирет. ядродо азоттон тышкары башка гетероатомдору бар ј-ге оксазин (Ў) ж-а тиазин (IV) таандык. ј. негиздин касиетке ээ; кислоталар м-н туздарды пайда кылат. јлар түрдүү мед. препараттарды, ууландыруучу газдарды ж-а баалуу азин боЄкторун алууда колдонулат.

ј«»–≈…»Ћ- ислам дининдеги негизги төрт периштенин бири. ј. кудайдын буйругу м-н адамдардын жанын алат имиш. ћусулмандардын ј. ж-дөгү түшүнүгү байыркы замандагы бутпарастык, арабдардын башка диний ишенимдеринде кеңири таралган каардуу, коркунучтуу духтар ж-дөгү кы€лый ойлордун монотеисттик диндеш көрүнүшү. ј. ж-дөгү түшүнүктөр иудей ж-а христиан дининин үрп-адаттарынын таасиринде пайда болгон. ’ристиан дининдеги 4 негизги периште - ∆ебирейил, јзирейил, ћикоил, »срофил наамы м-н исламга өткөн. Ѕулар куранда алланын негизги периштелери деп аталган. јларга түрдүү милдеттер тапшырылган: ј.- жан алгыч, ∆ебирейил - кабарчы, ћикоил - ааламды башкаруучу, »срофил - акыреттеги керней-сурнай тартуучу. »л. атеизм ар кандай табигый күчтөргө, асыресе ј-ге болгон ишенимдин негизсиз экендигин толук далилдеп, аны чечкиндүү түрдө четке кагат.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞