пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј«»я (гр. Asia, балким ассир. asy - чыгыш дегенден) - дүйнөнүн эң чоң бөлүгү (бүткүл кургактыктын 30% ке жакыны), ≈врази€ материгинин бир бөлүгү.

∆алпы маалымат. ј. “үн. жарым тардын бардык геогр. алкактарынан орун алган. ћалай архипелагы “үш. жарым шарга бир аз кирип турат. ј. түндүктөн “ун. ћуз, чыгыштан “ынч ж-а түштүктөн »нди океандары, түш.-батыштан јтлантика океанынын деңиздери (∆ер ќртолук, Ёгей, ћрамор,  ара, јзов) ж-а дүйнөдөгү эң ири көл -  аспий деңизи м-н курчалат. ј-ны јмерикадан Ѕеринг кысыгы бөлүп, јфрика м-н —уэц мойногу туташтырат. ј. м-н ≈вропанын чек арасы болжол м-н ”ралдын чыг. этеги, Ёмба ж-а ћаныч д-лары аркылуу өтөт. ћатериктин а€нты 43,4 млн. км2 ( авказ м-н), анын ичинен 8 млн. км2 ге жакыны - жарым арал ж-а 2 млн. км2 ден ашыгыраагы - арал. ј-нын абс. бийиктиктери өтө ар түрдүү: дүйнөдөгү эң бийик чоку „омолунгма (√ималаи, 8848 м), өтө төрөң чуңкурлар (Ѕайкал ээлеген жердин тереңд. 1620 м, “урпан өрөөнүнүн абс. белгиси 154 м, ж. б.) бар. “үн. ј., „ыг. ј., Ѕорб. ј., ќрто ј., “үш. ј. ж-а Ѕат. ј. болуп, ј. бир нече ири бөлүктөргө бөлүнөт. “аби€ты. ќрографи€. ј-нын % бөлүгү тоолуу ж-а бөксө тоолуу; алардын эң бийиктери Ѕорб. ж-а ќ. јзи€да. ј-дагы тоолор 2 чоң тилкеге бөлүнөт. Ѕири „укоткадан башталып,  олыма тайпак тоосу аркылуу ∆угужур, —тановой кырка тоолоруна өтүп, “үш. —ибирь, “€нь-Ўань ж-а √иссар-јлай тоолоруна чейин созулуп жатат. 2-тилке јлдыңкы јзи€ тайпак тоолорун, ѕамир,  ара орум, “ибет, √ималаи тоолорун түзүп, андан түштүккө ж-а түш.-чыгышка имерилип, ћалай архипелагына өтөт. Ѕул 2 тилкенин ортосунда Ѕорб. ј-нын көтөрүңкү түздүктөрү м-н бөксө тоолору орун алган. ј-нын а€нтынын 25% ке жакынын түздүктөр ээлейт. јлардын эң ирилери: Ѕат. —ибирь, “уран, “үн. —ибирь, яна»ндигирка,  олыма, ”луу  ытай, »нди-√анг, ћесопотами€.

–ельефи. јзи€нын азыркы рельефин негизинен мезозой ж-а альпы бүктөлүүлөрү, байыркы түзөңдөлүү процесстери, тоолордун эрози€лык тилмеленүүлөрү м-н ойдуңдарда чөкмөлөрдүн топтолушу түзөт. “оолордун байыркы түзөңдөлүүсүнөн пайда болгон ѕамир, “€нь-Ўань ж-а “ибеттердеги бөксө тоолор (сырт) неоген-антропоген мезгилиндеги вертикаль кыймылдардын натыйжасында 3-4 миң м бийиктикке, ал эми аларды курчап турган тоолор 6-8 миң м ге чейин көтөрүлгөн. Ѕул кыймылдар өзгөчө Ѕорб. ј-да күчтүү болгон. Ёрози€нын интенсивдүү кыймылдарынан байыркы бөксө тоолор өтө тилмеленип тоолуу өлкөлөргө айланган. “ерең капчыгайлар √ималаи,  уньлунь, “€нь-Ўань, ѕамир ж. б. да өтө көп. “үн.-батышынан 60-64∞ түн. кеңдикке чейин жеткен муз каптоолордун издери сакталып калган. Ѕайыркы, өзгөчө неоген-палеоген мезгилиндеги жанар тоолордун кыймылынан лавалык платолор, жаш жанар тоо тизмектери пайда болгон.

√еологи€лык түзүлүшү ж-а пайдалуу кендери. ј. кембрийге чейинки мезгилде пайда болгон бир нече чоң платформалардан (—ибирь,  ытай оре€, “үш.  ытай, »нди, јраб ж. а.) ж-а алардын аралыгынан орун алган ири бүктөлүү аймактарынан турат. ѕлатформалар ј. материгинин алгачкы €дролору болгон. ѕалеозой, мезозой, кайнозой замандарында пайда болгон геосинклиналдар платформаларды кошуп, ј. материгин түзгөн. ѕлатформалардын фундаменти кембрийге чейинки өтө метаморфизмделген кристаллдуу сланец, гнейс ж-а граниттерден түзүлүп, көбүнчө калкандар м-н антеклизалар түрүндө жер бетине чыгып турат. јйрым жерде алар палеозой, мезозой, кээде, кайнозой (√ималаи тоосунун түш. та-' рабында ж. б.) заманында пайда болгон континенттик, деңиз чөкмөлөрүнүн катмарлары ж-а лавалар м-н басылып калган. ѕротерозойдун а€гында, палеозойдун башында пайда болгон бүктөлуүлөр —ибирь платформасын түш. ж-а бат. тарабынан курчап турат. Ѕул бүктөлүү Ѕорб.  азакстанда, “€нь-Ўандын түн. бөлүгүндө ж-а  ытайдын түш.-чыг. райондорунда да болгон. “ерцин буктөлуулөру (“аймыр, ”рал,  азакстан, —алаир, “үш. јлтай, “€нь-Ўань ж. б.) болсо жалпы бир жааны пайда кылат. ћезозойдо бүктөлүү процесси ¬ерхо€н олыма, „укот обл-тарындагы —ихотэ-јлинь ж-а »ндокытайдагы таш көмүр, пермь, триао, юра алгачкы бор мезгилдеринде пайда болгон геосинклиналдык калың катмарларды камтыган. јльпы буктелуусу чоң а€нттагы јльпы-√ималай аймагында жайгашкан.  айнозой мезгилинин а€гынан баштап, азыркы учурга чейин өнүгүп жаткан бүктөлүү аймактар “ынч океандын жээктеринен (Ѕат.  амчатка, —ахалин, ’оккайдо, “айвань,  алимантан) орун алып, алар Ѕирма-—уматрага чейин созулат. Ѕул аймактар азыркы мезгилде жер титирөөлөр, жанар тоолордун атылуулары ж-а тынымсыз тектоникалык кыймылдардын болуп турушу м-н мүнөздөлөт. ј. түрдүү кендерге бай. “аш көмүр  ыргызстанда (“аш- өмүр,  өк-∆аңгак,  ызыл- ы€,  ара- ече),  азакстанда ( араганда), —ибирде ( узнецк, ћинусин, “унгус),  ытайда,  оре€да, »ндокытайда, ¬ьетнамда, япони€да. Ќефтиге бай райондор: ———–де «акавказье, Ѕат. —ибирь, “үркм. ——–и, ћангышлак ж. а-ы,  аспий боюндагы ойдуң; чет өлкөлөрдө - ѕерс булуңунун аймагы,  ытай, »ндонези€, япони€.  үйүүчү газдар ———–де (Өзбекстан, Ѕат. —ибирь ж. б.), ∆акынкы ж-а ќ. „ыгыш өлкөлөрүндө; темир кендери  азакстанда ( устанай), —ибирде,  ыргызстанда (∆етим темир рудалуу бассейны)  ытайда,  оре€да, »нди€да кезигет. «акавказьеде, »нди€да марганецтин эң ири кендери бар. ’ром кендери  азакстанда, “урци€да, ‘илиппин а-дарында, »ранда; жез  азакстанда, “үн. —ибирде, япони€да; коргошун-цинк  ыргызстанда (—умcap полиметалл кени), –удалуу јлтайда, япони€да,  ытайда, Ѕирмада, ¬ьетнамда; боксит кендери  азакстанда,  расно€рск крайында, »нди€да, Ѕирмада; калай џ. „ыгышта, „ыг. —ибирде,  ыргызстанда, “үн.  ытайда, Ѕирмада, »ндонези€да; алтын —ибирде, ѕриамурьеде, “үн.  азакстанда, Өзбекстанда,  оре€да, япони€да; алмаз Ѕат. якути€да, »нди€да. —ымап м-н сурьманын ири кендери  ыргызстан (’айдаркен,  адамжай ж. б.), “үн.  ытайда табылган. ‘осфорит кендери  азакстанда ( аратау), —ибирде, ћонголи€да,  ытайда, »нди€да; туз кендери ќ. јзи€да, —ибирде, ѕакистанда, »ранда; графиттин ири кендери „ыг. —ибирде, Ўри Ћанкада бар.

 лиматы.  ургактыктын кеңири созулуп жатышы, тоолордун тоскоолдуу ж-а көпчүлүк ойдуңдардын туюктугу күн радиаци€сы м-н атмосф. циркул€пи€нын, жалпы эле климаттын ар түрдүү болушуна шарт түзөт. ј-нын көпчүлүк бөлүгүндө континенттик климат басымдуулук кылат. Ќымдуу атлаитика абасы ј-га жеткенде өзгөрүп, - континенттик массага айланат. Ѕатыштан келген аба массалары басымдуу болгондуктан, ж-а четки кырка тоолордун тоскоолдугуна байланыштуу “ынч океандын деңиздин абасы ј-нын чыг. жээктерине гана таасирин тийгизет. “үндүктөн келген арктика аба массалары материктин түпкүр аймактарына чейин кеңири тарайт, ал эми тропиктик ж-а экватордук аба массалары€ын таралышына √ималаи тоолору тоскоол болот.  ургактыктын жайында өтө ысып, кышында өтө муздашы ј-да атмосф. циркул€ци€нын кескин мезгилдик өзгөрүшүнө алып келет.  ургактыктын кышында муздайт “үн. ж-а Ѕорб. јзи€да туруктуу күчтүү атмосф. басымды пайда кылат. ”шунун негизинде ћонголи€да өтө катаал кышкы ази€ антициклону пайда болот. јбс. миним. материктин түн.-чыгышында жер шарынын "суук уюлдарынын" бири болгон ¬ерхо€нск, ќйм€кондо (-70∞ка чейин) байкалат. јлдыңкы, Ѕорб. ж-а ќ. јзи€нын бир аз бөлүгүндө жайкысын континенттүү-тропиктик кургак аба пайда болот. ∆айкы муссондун »ндостан, “үш. √ималаи ж-а »ндокытайга өтүшү жаан-чачынды күчөтөт. јрави€ м-н ѕакистанда чөл-тропик климатынын болушу “үн. јфрикадан келген кургак ж-а ысык аба массаларына байланыштуу. „ыг. ј. жайында тынч океан пол€рдык фронтунун таасирине учурайт. ћатериктин чыг. жээгинде муссон жааны жаап, күзүндө өтө катуу тропик циклондору (тайфундар) болуп турат. ј-нын тропиктик бөлүгүндө - кышында континенттүү-тропиктик, жайында экватордук-деңиздик, ал эми экватордун өзүндө жаан-чачындуу, жыл бою бир калыптагы экватордук-деңиздик климат өкүм сүрөт. —ибирде €нвардын орточо темп-расы -20∞—ден төмөн. январдын 0∞ изотермасы —амаркан, Ќанкин, “окио аркылуу өтөт. Ёң жогорку темп-pa (30∞—ден жогору) июлда јлдыңкы ж-а ќ. јзи€да, “аклаћакан ж-а “ар чөлдөрүндө болот. “ундрада июлдун орточо темп-расы 10∞—. Ёкватордук алкакта жылдык жаан-чачындын өлчөмү 2000 мм, “үш. ж-а „ыг. ј-нын деңиз жээктеринде 2000-3000 мм ж-а андан да көбүрөөк (кээ бир жерлерде 8000-12000 лиг ге чейин), субтрониктик ж-а мелүүн климаттык алкактарда жылына 600- 1000 мм. „ыг. —ибирде жаан-чачын 350 мм ден төмөн, ќрто, ∆акынкы ж-а Ѕорб. ј-нын чөлдөрүндө 150- 200 мм, кээ бир жерлеринде 100 мм ден аз. ј-дагы климаттын негизги типтери: арктикалык-чөл, субарктикалык (тундралык), мелүүн алкакта - кургак, кышы өтө суук, кескин континенттүү климат („ыг. —ибирь), чөлдүү (ќ. јзи€,  азакстан, Ѕорб. јзи€), мелүүнмуссондуу (материктин чыг. жээктери); субтрониктик алкакта - жер ортолук (јлдыңкы ј-нын бат. чектери), жылуу субтропиктикколхидалык, бийик тоолуу-чөл (ѕамир,  ара- орум, “ибет), субтрониктик муссондуу (јзи€нын чыг. жээктери) , тропиктик алкакта - тропиктик-чөл (јлдыңкы ј-нын түштүгү, ѕакистандын ж-а »нди€нын чектеш бөлүктөрү), субэкватордук (тропиктик-муссондуу »ндостан, »ндокытай, яванын чыг. р-ндору,  ичи «онд а-дары), экватордук („оң «онд а-дарынын калган райондору ж-а ћалакка ж. а-ы) климат болуп бөлүнөт.

»чки суулары. ј. ири дары€ларга бай. “ун. ћуз океанга - ќбь, ≈нисей, Ћена, ява, »ндигирка,  олыма; “ынч океанга - јнадырь, јмур, ’уанхэ, янцзын; »нди океанга-—алуин, »равади, Ѕрахмапутра, √анг, »нд, ЎаттЁлл-јраб; јзов,  ара ж-а ∆ер ќртолук деңиздерине ј-нын терр-€сынан чыккан тоо суулары ку€т.  аспий, јрал деңиздеринин ж-а Ѕалкаш көлүнүн алаптарына - ¬олга,  ура, јмуƒары€, —ыр-ƒары€, »ле д-лары кирет.  ээ бир дары€лар (“арим, „үй, √ильменд) көлдөргө ку€т же кумга сиңип жок болот. ј-нын сууларынын негизги өзгөчөлүктөрү: мелүүн ж-а бир аз нымдуу климатта дары€лар кышында тоңуп, жазында ташкындайт; жаан-чачын аз жааган кургак обл-тарда мөңгү ж-а кардан куралган дары€лардын (јму-ƒары€, —ыр-ƒары€) гана суулары . мол.  алгандарынын суулары аз келет же мезгили м-н кургап калат, муссондуу климат р-ндорунда дары€лар жай айларында кирет. Ёкватордук р-ндордун дары€лары жыл бою сууга мол. ј-нын ири көлдөрүнүн ичинен  аспий м-н јрал деңиздеги - илгерки ири деңиздердин калдыгы. “ектоникалык ойдуңдарда Ѕайкал, џсык- өл, ’убсугул, Өлүк деңиз, ¬ан, –езайне, “елец ж. б. көлдөр жатат.  ээ бир көлдөр көчкүдөн (—арез), карст процесстеринин натыйжасында (Ѕат. “авр), лавалардын тосуп калуусунан пайда болгон (÷зинбоху, түн.-чыг.  ытайда) . ј-нын дары€лары м-н . көлдөрүнүн трансп. мааниси чоң.  өп дары€лар гидроэнергет. ресурстарга бай, алар ———–де кеңири пайдаланылат. (≈нисей, јнгара, ќбь, »ртыш, Ќарын ж. б. д-ларда √Ё—тер курулган).

“опурагы. ∆ылуулук м-н нымдуулуктун өзгөрүш режимине байланыштуу јрктика чөлдөрүнөн нымдуу экватордук алкакка чейин топурактардын бир нече типтери учурайт.  ургак талаалары - коңур, жарым чөлдөрү - ачык күрөң, чөлдөрү - боз күрөң, мелүүн алкактын нымдуу р-ндору-күрөң ж-а кара күрөң топурактуу. “оо этектери м-н капталдарында - тоолуу күл топурак, жогорку бийик бөлүгүндө тоолуу-тундра, ал эми нымдуу жылуу алкактарында кызгылт саргыч, күрөң топурактар басымдуулук кылат.

Өсүмдүктөрү. ј. √оларктика ж-а ѕалеотропиктик болуп эки фитогеогр. областка бөлүнөт.  лиматтын дайым жылуу болушуна байланыштуу палеозой ж-а мезозойдон берки палеотропиктик өсүмдүктөрдүн көптөгөн түрлөрү сакталып калган. јл эми голарктика өсүмдүктөрү климаттын суук болушунан ж-а муз каптоолордун натыйжасында суюлуп, түрү азайып кеткен. “үндүктөн түштүккө карай климат өзгөрүлгөн сайын тундрадан “үш. жарым шардын нымдуу экватордук токойлоруна чейин өсүмдүктөр алмашылып турат. “ундрада мох, эңилчек ж-а жапыз бадалдар өсөт. јл эми тундранын түштүгүндө токойлуу-тундра тилкеси жатат. “үн. јзи€нын кеңири бөлүгүн ийне жалбырактуу токой зонасы (тайга) ээлейт. ћында карагай, пихта, кедр, кызыл карагай ж. б. өсөт. Ѕат. —ибирь, „ыг. —ибирь, “үн.  азакстанда талаа зонасы орун алган, анын көп жери айдалат. ќ. јзи€, ∆унгар, “акла-ћакан ж-а ћонгол түздүктөрүнө чөл, жарым чөл ландшафттары таралган. јндан түштүктө субтропиктик чөлдөр жатат. “ропиктик чөлдүү зона (јраб ж. а-ы, “ар чөлү) ј-нын батыш бөлүгүндө. “ропиктик кеңдиктердин калган райондорунда саванналар, тропиктик кургак талаалар, сейрек токойлор ж-а бадалдар, дайыма көгөрүп туруучу тропик токойлору өсөт. “оолуу областтарына бийиктик алкактуулук мүнөздүү.

∆аныбарлар дүйнөсү. ј. жаныбарлары өтө бай. ∆аныбарлар кеңдик зоналары ж-а бийиктик алкактары б-ча таралган. ј-нын тундра ж-а “үн. ћуз океан жээктери жаныбарларга жарды. ћында сойлоочулар ж-а жерде жашоочулар жокко эсе, канаттуу куштарынын дээрлик бардыгы келгиндер (ак үкү, ак чил, өрдөк, ак куу, каз, ак чардак ж. б.). “ундрада - түн. бугусу, түлкү; деңиз жээктеринде - тюлень, морж, ак аюу; токой зонасында - багыш, бугу, элик, күрөң аюу, сүлөөсүн, тыйын чычкан, коЄн ж. б.; талаа ж-а тоо чөлдөрүндө - аркар, тоо эчки, илбирс, кабылан; кемируүчүлөрдөн: ач күсөн, сары чычкан, суур, чычкан, коЄн; канаттуулардан: торгой, тоодак, күйкө, кыргоол; сойлоочулардан: кескелдирик, жылан (удав, кобра ж. б.), таш бака ж. б. Ёкватордук ж-а субэкватордук кеңдиктерде-инди-малай жаныбарлары: инди пили, буйвол, \ доңуз, антилопалар ж-а бугунун бир нече түрү, суусар, кабылан; канаттуулардан: кең ооз, питт, тоту куш, кыргоол; сойлоочулардан: крокодил, таш бака, кобра жыла€дарынын бир нече түрү ж. б. бар.

√еографи€лык изилдөө тарыхынан. Ѕайыртан эле ассири€, вавилон, инди, кытай, египет элдерине ј. ж-дө кээ бир геогр. маалыматтар белгилүү болгон, Ѕайыркы ≈гипет ж-а грек-фарс согуштары (б. з. ч. 477-449-ж.), јлександр ћакедонскийдин жортуулдары (б. з. ч. 4-к.), ≈гипет м-н »нди€нын деңиз аркылуу соодасы, Ѕорб. ж-а јлдыңкы јзи€ аркылуу  ытай жибегинин ташылып өтүшү ж-а о. кылымдарда хорезм, араб, монгол жандарынын ортосундагы элчилердин жүрүшү A. ж-дөгү маалыматтарды байыткан. ¬енеци€лык ћарко ѕоло (13-к.) ј-ны кыдырып өткөн. »ран аркылуу орус соодагери јфанасий Ќикитин »нди€га барган (1466-72). ћагеллан башкарган исп. экспедици€ 1521-ж. чыг. жагынан ‘илиппинге жеткен. ј. өлкөлөрүн геогр. жактан изилдөөлөр бурж. мамл-тердин басып алуучулук колонизатордук максаттары м-н байланыштуу болгон. 18-19-к-да јнгли€- »нди€ны, Ѕирманы, ‘ранци€ - ¬ьетнамды,  амбоджаны, Ћаосту, ј Ў ‘илиппинди басып алып, 19-20-к-да јнгли€ м-н ‘ранци€ араб өлкөлөрүн баш ийдирген. “үн. ј-ны орус са€катчылары ачты. ≈рмактын Ѕат. —ибирге болгон жортуулдарынан кийин 17-к-дын 20-ж-дарында орустар —ибирде Ћенага чейин барышты. 1644- 52-ж-да орус са€катчылары ≈. ’абаров - јмур боюн, ¬. јтласов “үн.  уриль а-дарын ачты (1649). 1648-ж. — ƒежнев м-н ‘. ѕопов 1-болуп азыркы Ѕеринг кысыгын ачышкан. ѕ. ». √одунов м-н — ”. –емезов —ибирдин геогр. картасын түзүштү. ј-нын „ыг. ж-а түн. жээктерин изилдөөдө  амчатка экспедици€лары чоң роль ойногон. 1833-1843-ж. ƒ. я. ж-а ’.ѕ.Ћаптевдер, — ѕ. „елюскин ж. б-лар ошол экспедици€га катышып, “үн. ћуз океандын ази€лык жээктерин картага түшүрүштү. ‘ранци€ деңиз са€катчысы ∆. ‘. Ћаперуз (1787), орус географы √. ј. —арычев (1789), англ. деңиз са€катчысы ”. Ѕроутон (1796-97), орус деңиз са€катчысы ». ‘.  рузенштерн (1804-05), €пон топографы ћами€ –индзо (1809), орус деңиз са€катчысы B. ћ. √оловнин (1811) џ. „ыгыштын жээктерин картага түшүрүшкөн. ќ. јзи€нын тоолору м-н түздүктөрүн ѕ.ѕ.—еменов (1856-57), ћ.». ¬енюков (1859-60), Ќ. ј. —еверцев (1864- 78), ј.ѕ.‘едченко (1868-71), ‘. ¬. ќшанин (1876-78) изилдешкен.  авказды - ћ. ». ¬енкжов (1861-63) ж-а √. ». –адде (1863-93), »ран бөксө тоолорун Ќ. ¬. ’аныков (1858-59) тилдеди, 1858-59-ж-да окумуштуу ж-а са€катчы „. ¬алиханов  ашкар м-н “€нь-Ўанда болгон. 1870-85-ж-да Ќ. ћ. ѕржевальский „ыг. ж-а Ѕорб. јзи€га 4 жолу са€кат жасап,  уньлунь, Ќаныпань, Ѕорб. “ибет, ’уанхэ д-на чейин барып жеткен. јнын изилдөөлөрүн ¬. ј. ќбручев (1892- 94, 1905-06, 1909-ж-дары), ¬. ¬. —апожников (1895-1905), √. ÷. ÷ыбиков (1899-1902) улантышып, аны бир топ кеңейтишти. 19-к-дын 2-жарымында 20-к-дын башында орус изилдөөчүлөрү ». ¬. ћушкетов - ќ. јзи€нын, ¬. Ћ.  омаров -  амчатка, „ыг. —а€н ж-а “үн.-„ыг.  ытайды, ј. Ќ.  раснов ж-а ¬оейков - „ыг. ж-а “үн. ј-ны, ». ». «арудный - »ранды, ѕ. Ќ.  рылов - Ѕат. —ибирди, Ћ. — Ѕерг - јрал деңизин, ¬. ¬. ƒокучаев  авказдын топурактарын изилдеген. —ов. окумуштуулардын изилдөөлөрүнүн натыйжасында “үн. деңиз жолу, —ибирь көмүр металлурги€лык базасы, ќ. јзи€ ирригаци€ системалары кеңейтилди ж-а алардан тышкары ондогон, жүздөгөн башка ири курулуштар ишке ашты, көп сандаган маанилүү эмгектер жарыкка чыкты: ———– »јЌџЌ алдындагы өндүргүч күчтөрдүн жайгаштыруу советинин (—ќѕ—) экспедиц. эмгектери, атайын карталар, жалпы, региондун атластар ж. б. 20-к-да ј-нын чет өлкөлүк бөлүгүндө да ири изилдөөлөр жүргүзүлдү.

 алкы. ј-нын калкы 2 млрд-га жакын (1969), дүйнө элинин 59,0%ин түзөт. 1950-67-ж-да өсүш 630 млн. болгон. јнтропологи€лык составы. ∆огорку палеолиттин ж-а мезолиттин мезгилинде эле ј-нын көпчүлүк бөлүгүндө калк отурукташа баштап, кийин јмерика, јвстрали€, ќкеани€га чейин тараган. ј-лыктар үч расага бөлүнгөн: европеоиддер (түш.-бат. ж-а бат. райондордо), монголоиддер (Ѕорб. ж-а „ыг. ј-да), австралоиддер (түш.-чыг. райондо). јзыркы калкы бир нече расадан турат, бирок анын басымдуу көпчүлүгү монголоид расасынын үч тобуна кирет: түндүк (—ибирь ж-а “үн.-„ыг.  ытайдын бир бөлүгү), чыгыш (монголдор) ж-а “үн.  ытай. ≈вропеоид расасына алдыңкы ј-нын, “үн. »нди€, ќ. јзи€нын (тажиктер) элдери, јвстрали€ расасына ар кайсы райондордо жашашкан аз сандаган группалар кирет. “үш. »нди€дагы дравид ж-а европеоиддер м-н монголоиддердин ортосунан чыккан улуттар (Ѕат. —ибирь ойдуңу, “үш. ”рал, јлтай,  азакстан, ќ јзи€, “үн. »нди€ элдери) кирет.  алктын жайгашышы. ј-да калктын жайгашышы бирдей эмес. ћис, япони€да калк өтө жыш отурукташкан (1 км2 жерге 273). Ћиванда -240,  оре€да - 18S, Ўри Ћанкада - 172, »нди€да 155 киши туура келет. јл эми Ѕорб., јлдыңкы ж-а “үн. ј-да калк өтө сейрек (ћЁ–де калктын жышт. 1 км2 ге 0,7, јраб ж. а-да 1-5 киши туура келет). Ўаар калкы 28% түзөт. ј. б-ча 1 км2 жердеги калктын орточо жышт. 46 киши.

—а€сий бөлүнүшү. ј-нын терр-€сынын !/3 йен ашыгы ———–дин составына кирет, чет өлкөлүк ј. бир нече геогр. топторго бөлүнөт. Ѕат. ј. тобуна “урци€, »ран, јфганистан, —ири€ јраб –есп-касы, Ћиван, »рак,  увейт, —ауд јрави€сы, …емен јраб –есп-касы ж. б.; ∆акынкы ж-а ќ. „ыгыш ј. өлкөлөрүнө »нди€, ѕакистан, Ѕангладеш, ўри Ћанка, Ќепал; “үш. ј-га Ѕирма, “аиланд, Ћаос,  ампучи€, ¬ьетнам, ћалайзи€, —ингапур, »ндонези€ ж-а ‘илиппин; “үш.-„ыг. ј-га  ытай,  орей Ёлдик ƒемокр. –есп-касы ( Ёƒ–), “үш.  оре€, япони€; ал эми Ѕорб. ј-га ћонголи€,  ытайдын бир бөлүгү кирет. ”луу ќкт. рев-€сынан ж-а 2-дүйнөлүк согуштан кийин ј-нын са€сий картасы (к. таблица) өзгөрдү. —оц. системага ћонголи€ (ћЁ–, 1921), ¬ьетнам (¬ƒ–, 1945),  оре€ ( Ёƒ–, 1948),  ытай ( Ё–, 1949) мамл-тери кирди. »нди€, ѕакистан, Ўри Ћанка »ордани€,  ипр, ћалайзи€, —ингапур, …емен, …емен Ёлдик ƒемокр. –еспкасы, »ндонези€, —ири€, Ћиван, Ћаос ж-а  ампучи€ өз алдынча суверендүү өлкөлөргө айланды. ј Ў “айвань [1950 ( Ё–)] ж-а ќкинава а-дарын [1951 (япони€)], »зраиль »ордани€ м-н ≈гипет јраб –есп-касынын бир бөлүгүн (1967) басып алган.

јд.: «арубежна€ јзи€. ‘изическа€ географи€, ћ., 1956; ‘изическа€ географи€ частей света, ћ., 1963; ¬ласова “. ¬., ‘изическа€ географи€ частей света, 2 изд., ћ., 1966; —услов —. ѕ., ‘изическа€ географи€ ———–. јзиатска€ часть, 2 изд., ћ., 1954; —и ни ц ын ¬. ћ., ѕалеогеографи€ јзии, ћ.-Ћ., 1962; “ектоника ≈вразии, масштаб 1 : 5 000 000, под ред. ј. Ћ. яншина, ћ., 1966; јлисов Ѕ. ѕ.,  лиматы ———–, ћ., 1956; ¬итвицкий √. Ќ.,  лиматы зарубежной јзии, ћ., 1960; ѕавлов Ќ. ¬., Ѕотаническа€ географи€ зарубежных стран, ч. 1-2, ћ., 1965; √еографи€ и классификаци€ почв јзии (сб. ст.), ћ., 1965; ћагидович ». ѕ., ќчерки по истории географических открытий, ћ., 1967; Ќаселение земного шара. —правочник по странам, ћ., 1965.

ј«»я ∆јЌј ј‘–» ј ӨЋ ӨЋӨ–ҮЌӨ “»Ћ≈ “≈Ў“» “»Ќ  џ–√џ«—“јЌ –≈—ѕ”ЅЋ» јЋџ   ќћ»“≈“» ‘рунзеде 1961-ж. 3-мартта а. ч. машиналарын куруучу з-ддун,  ырг. ——– »јнын ж-а "Ѕилим" коомунун, јламүдүн р-нундагы Ћенин атн. к-здун,  ыргызстан профсоюздар советинин ж. б. демилгеси б-ча түзүлгөн. ∆огорку органы - 3 же 5 жылда бир чакырылуучу конференци€. ћында комитеттин президиумунун составы, анын председатели ж-а жооптуу секретары шайланат.  онференци€лар ортосунда пленум, активдин жыйналыштары өткөрүлөт.  үндөлүк ишти ѕрезидиум алып барат. 1961- 1974-ж. 3 конференци€ өткөрүлдү.  омитеттин кийинки шайланган мүчөсү 49 киши.  омитеттин негизги милдети - улуттук боштондук, көз каранды эместик, тынчтык, куралсыздануу үчүн, колониализмге, империализмге, согушка каршы күрөшүп жаткан јзи€ ж-а јфрика элдерине колдоо көрсөтүү, алар м-н достукту, тилектештикЩ, маданий байланыштарды күчөтүү.

ј«»я ∆јЌј ј‘–» ј ӨЋ ӨЋӨ–ҮЌӨ “»Ћ≈ “≈Ў“» “»Ќ —ќ¬≈““»   ќћ»“≈“» 1956-ж. майда советтик бир катар эл аралык ж-а союздук, коомдук уюмдардын, ири ишканалардын, мекемелердин демилгеси б-ча уюштурулган. ∆огорку органы - комитеттин конференци€сы. 1-конференци€сы 1960-ж. окт€брда ƒүйшөмбүдө (“ажикстан), 2-си 1964-ж. майда Ѕакуда (јзербайжан), 3-сү 1970-ж. €нварда ћосквада өткөрүлгөн. Ўтаб-үйү ћосквада.  онференци€лар аралыгындагы мезгилде комитеттин пленуму ж-а ѕрезидиуму иш жүргүзөт. ƒайыма иш жүргүзүүчү органы - туруктуу секретариат, аны жооптуу секретарь башкарат.  омитеттин са€сий, коомдук, мамл., маданий, илимий тармактардагы көрүнүктүү ишмерлерден турган «ќќ мүчөсү бар. ћаксаты - империализмге, колониализмге, неоколониализмге каршы демокр., прогрессивдүү афроази€лык тилектештик кыймылын ар тараптан өнүктүрүүгө, эки континенттин өлкөлөрүнүн эл аралык жумушчу кыймылы м-н кызматташтыгын, байланышын чыңдоого, көз каранды эмес өнүгүү жолуна түшкөн өлкөлөрдү ———–деги социалдык, экон.-маданий курулуштун тажрыйбасы м-н кеңири тааныштырууга көмөк көрсөтүү. ———–де јзи€ ж-а јфрика өлкөлөрүнө тилектештиктин  азакстан, Өзбекстан, √рузи€, јзербайжан,  ыргызстан, “үркмөнстан, јрмени€, “ажикстан –еспкалык комитеттери түзүлгөн.

ј«»я ∆јЌј ј‘–» ј ӨЋ ӨЋӨ–ҮЌҮЌ ∆ј«””„”Ћј–џ ћ≈Ќ≈Ќ Ѕј…ЋјЌџЎ ЅќёЌ„ј —ќ¬≈““»   ќћ»“≈“ - эки континенттеги өлкөлөрдүн жазуучулар ассоциаци€сы м-н байланыш үчүн ———–де түзүлгөн орган. Ѕул јзи€ ж-а јфрика өлкөлөрүндөгү прогрессчил жазуучулардын “ашкен конференци€сынан мурун ———– жазуучулар союзу тарабынан уюшулган. Ќегизги милдети - јзи€ ж-а јфрика өлкөлөрүнүн жазуучуларынын ассоциаци€сынын аткомуна ж-а туруктуу бюросуна сов. жазуучулардын сунуштарын, каалоолорун билдирип, аларда коюлган маселелерди ———– жазуучулар союзуна ба€ндап турат.  омитет эки континенттеги прогрессчил жазуучулардын кезектеги конференци€ларына да€рдык жүргүзүп, делегаттарды шайлайт.  омитеттин председатели - өзбек жазуучусу  амил яшен. 1969-ж.  ыргызстан жазуучулар союзунун алдында јзи€ ж-а јфрика өлкөлөрүнүн жазуучулары м-н байланыш б-ча  ыргызстан комитети түзүлдү. Ѕул респ-калык комитеттин составына 31 жазуучу кирет, анын бюросу 9 кишиден (“. јбдумомунов, „. јйтматов,  . јкаев, — ∆усуев, ∆. ћавл€нов,  . ћаликов, “. —ыдыкбеков, ј. “окомбаев, “. Үмөталиев) турат.

ј«»я ∆јЌј ј‘–» ј ӨЋ ӨЋӨ–ҮЌҮЌ ∆ј«””„”Ћј–џЌџЌ ј——ќ÷»ј÷»я—џ - эки континенттеги элдердин прогрессчил жазуучуларынын биргелешкен союзу. 1958-ж. окт€брда “ашкенде 1-конференци€сы өткөн. Ѕул - „ыг. элдеринин империализмге ж-а неоколониализмге каршы күрөшүп күчөтүү, эки континенттеги өлкөлөрдүн мадани€тын өнүктүрүү зарылдыгынан келип чыккан форум. 1967-ж. Ѕейрутта өткөрүлгөн 3-конференци€сында бытыранды ар түрдүү майда федераци€лар баш кошуп, "јзи€ жана јфрика өлкөлөрүнүн жазуучуларынын ассоциаци€сы" деп кайра уюштурулган. јссоциаци€нын аткому ж-а  аирде иштеген туруктуу бюросу - анын башкаруу органы. јссоциаци€ бир нече тилде "Ћотос" деген журналды чыгарат, анын жыл сайын ыйгарылчу адабий сыйлыгы бар.

ј«»я ∆јЌј ј‘–» ј ӨЋ ӨЋӨ–ҮЌҮЌ ∆ј«””„”Ћј–џЌџЌ  ќЌ‘≈–≈Ќ÷»яЋј–џ. 1-конференци€ны 1958-ж. окт€брда “ашкенде эки континенттеги жазуучулардын өкүлдөрү өткөргөн. јл ƒелидө 1956-ж. болгон јзи€нын 17 өлкөсүнүн жазуучуларынын жолугушуусундагы сунуш б-ча чакырылган. Ѕуга јзи€ м-н јфриканын 37 өлкөсүнөн 204 делегат ж-а ≈вропа м-н јмериканын 13 өлкөсүнөн 22 мейман катышкан. јлкактын ичинде кыса кармашкан колдордун сүрөтү (элдердин биримдигинин символу) конференци€нын эмблемасы болгон. Ёл аралык бул форумда эки континенттеги жазуучулардын өкүлдөрү тынчтык ж-а улуттук көз каранды эместик үчүн, тилектештик м-н прогресс үчүн, империализмге ж-а неоколониализмге каршы күрөштөгү адабий күчтөрдүн ролу ж-а милдеттери ж-дө пикир алышкан. Ќатыйжада колони€лык эзүүдөн жаңы эле кутулган элдердин мадани€ты "Ѕатыштын камкордугу болбосо, азыркы күндөгү цивилизаци€нын деңгээлине жете албайт" деген бурж "жобого" сокку урулду.  онференци€ бүткүл дүйнө жазуучуларына карата үндөө ж-а "јзи€ м-н јфрика өлкөлөрүнүн жазуучулар ассоциаци€сынын турактуу Ѕюросун түзүү жөнүндө" чечим кабыл алды. ћунун негизинде уюшулган Ѕюро  аирде иштейт. Ѕюронун ген. секретарлыгына жазуучу ёсеф эль-—ибаи шайланган. Ѕул форумдун мааниси - эки континенттеги өлкөлөрдүн жазуучуларынын са€сий ж-а маданий маселелер б-ча тилектештик м-н кызматташтыгы€ чыңоого негиз салынгандыгында. ”шул орчундуу аракет јзи€ ж-а јфрика өлкөлөрүндөгү прогрессивдүү жазуучулардын 2-(1962,  аир) ж-а 3-конференци€сында (1967, Ѕейрут) улантылып, жаңы ийгиликтерге жетишти. 4конференци€ 1970-ж. но€брда ƒелиде өттү. 5-конференци€сы 1973-ж. сент€брда јлматыда болду. ∆азуучулардын “ашкен конференци€сына  ыргызстандын делегаттары да катышкан.

ј«»я ∆јЌј ј‘–» ј ӨЋ ӨЋӨ–ҮЌҮЌ ∆ј«””„”Ћј–џЌџЌ —»ћѕќ«»”ћ” - 1968-ж. сент€брда “ашкенде өткөн эл. аралык форум. —импозиум эки континенттеги өлкөлөрдүн жазуучуларынын туңгуч конференци€сынын 10 жылдыгына байланыштуу уюштурулуп, "јдаби€т жана бүгүнкү күндөгү дүйнө" деген темада өткөн. ∆азуучулардын чыгармачылык байланыштарын ж-а ынтымактуулугун чыңдоого айрыкча көңүл бөлүнүп, "ƒостук, тилектештик жана прогресс үчүн!" деген ураан коюлган. ‘орум империализмге, неоколониализмге каршы, социалдык прогресс ж-а улуттук мадани€ттардын өнүгүшү үчүн күрөшкө белсенген жазуучулардын чыгармачылык ишинде маанилүү этап болду. —импозиумда јзи€ ж-а јфрика өлкөлөрүндөгү элдердин эзелтен берки мадани€тынын улуттук салттарын сактоо м-н азыркы доордогу цивилизаци€нын деңгээлине жеткирүү өзгөчө белгиленди. —импозиум амер., израилдик башкаруучу чөйрөлөрдүн “үш. ¬ьетнамдагы, ∆. „ы~ гыштагы баскынчылык аракеттерин бир добуштан айыптап, “үш. јфрика м-н –одези€дагы расалык куугунтуктоолорду токтотууну талап кылды. ‘орум империализмден ж-а колониализм эзүүсүнөн элдерди куткаруу үчүн күрөшкө прогрессчил адабий күчтөрдү мобилизаңи€лоодо зор роль ойноду. —импозиумга  ыргызстандан ј. “окомбаев, „. јйтматов, “. јбдумомунов ж. б. катышкан.

ј«»я ∆јЌј ј‘–» ј ЁЋƒ≈–»Ќ»Ќ “»Ћ≈ “≈Ў“»  ”ёћ” (ќ—Ќјј) - империализмге, колониализм м-н неоколониализмге каршы күрөштө ж-а экон., социалдык, маданий жактан өнүгүү үчүн күрөштө јзи€ м-н јфрика элдеринин аракеттерин бириктирүү ж-а координаци€лоо максатын көздөгөн уюм. 1957-ж-дын а€гында  аирдө өткөн 1-конференци€сында . негизделген, 2-конференци€сында

(I960) уюмдун уставы кабыл алынган. ќ—Ќјјга уюмдун максаты м-н милдеттерин колдой турган улуттук комитеттер, коомдук-са€сий уюмдар мүчө боло алат. 1972-ж-дын а€гында буга 80 ден ашык уюм бириккен. ∆огорку органы - конференци€. јнда уюмдун жетекчи органы - јткаруу комитети (32 уюмдун

өкүлдөрүнөн) ж-а иш жүргүзүү аппараты - “уруктуу секретариат (14 уюмдун өкүлдөрүнөн) шайланат, жаңы мүчөлөр кабыл алынат ж. б уюм үчүн маанилүү маселелер каралат. “уруктуу секретариатты ген. секретарь башкарат, анын штаб-үйү  аирде (≈ј–). 1957-74ж-да бул уюмдун 5 конференци€сы, јткаруу комитетинин 11 сесси€сы өткөрүлгөн.

"ј«»я » ј‘–» ј —≈√ќƒЌя" - ———– »јнын „ыгыш таануу ин-тунун ж-а ———– »ј јфрика элдери ин-тунун ай сайын чыгуучу илимий ж-а коомдук са€сий журналы. 1957ж-дын июлунан тартып (1961-ж-дын мартына чейин "—овременный ¬осток" деген ат м-н) ћосквадан чыгат. јзи€ ж-а јфрика өлкөлөрүнүн ички ж-а эл аралык проблемаларына арналган материалдарды жары€лап турат. ∆урнал јзи€ ж-а јфрика өлкөлөрүнүн көркөм адаби€ты ж-а исквосу, маданий ж-а илимий турмушу м-н тааныштырат.

ј«»я „≈√»–“ ≈—» (Gocusta migratorio Z) - курт-кумурскалар классындагы түз канаттуулар түркүмүндөгү чергитке. “үсү жалтырак. ƒенесинин уз. 11-38 мм.  анаттарынын түсү каралжын көп чекиттүү. ќоз органдары кемирүүгө ылайык келип, алдыңкы буту узун. Ћичинкалары сары же кара түстө. ј. ч. бардык маданий өсүмдүктөргө, айрыкча дан өсүмдүктөрүн© зы€н келтирет, анын личинкалары м-н чоңдорун кара чыйырчыктар кырал\

ј«»я ЁЋƒ≈–»Ќ»Ќ »Ќ—“»“”“” (јЁ») ———– »јнын (1960-ж-га чейин „ ы г. таануу институту) - „ыг. өлкөлөрүнүн тарыхын, экономикасын, адаби€тын, тилин изилдей турган илимий мекеме; 1930-ж. окт€брда Ћенинградда түзүлгөн. 1950ж-дан тартып јЁ» ћосквага көчүрүлүп келген. јЁ»де „ыг. өлкөлөрүнүн байыркы ж-а о. кылымдагы, жаңы ж-а соңку жаңы тарыхы изилденип, экономикасынын, адаби€тынын ж-а тилинин эң маанилүү маселелери иштелип чыгат; јзи€ элдеринин улуттук-боштондук күрөшүн, элдик демокр. өлкөлөрдө соң. курулуштун тажрыйбаларын изилдөөгө, „ыг. элдеринин жазма эстеликтерин жары€лоого көп көңүл бурулат.

ј«ќ...- составында азот болгон , бир катар хим. бирикмелердин атынын составдын бөлүгү (мис, азобензол, азобоЄктор).

ј«ќЅќ® “ќ– - ароматтык радикалдарды байланыштырып турган бир же бир нече азо топтору - N=N- бар орг. боЄктор. ћолекуласындагы азо топтордун санына жараша: моно-, ди-, три- ж-а полиазо боЄктор деп айырмаланат. ј-дун ароматтык радикалдарынын €дросунда дайыма NH2, SOsH, ќЌ, —ќќѕ, CI, N02 ∆. б. топтор болот.  ислоталык топтор ј-дун сууда эришине шарт түзөт. ј-дун өңүнүн кочкулданышы азо кычкыл ж-а амин тооторунун санына жараша болот. ј. өздөрүнүн касиеттерине ж-а боЄлуучу материалдарга жараша бир нече топко: составында бир же бир нече сульфо-тобу болгон кислоталык, составында амин тобу бар негиздик ж-а активдүү ј-го бөлүнөт. јктивдүү ј. булалар м-н хим. байланыш түзө алат, иштетүүгө абдан чыдамдуу келет. ј-дун мындан башка да көп түрү бар. јлар ароматтык диазо бирикмелер м-н фенолдор, ароматтык аминдердин реакци€га киришинен синтезделинет. ј. кездеме, жүн, булгаары, резина, кагаз, пластмассалардын кээ бир түрлөрүн боЄодо, полиграфи€да кеңири колдонулат. ј«ќЅ≈Ќ«ќЋ, C6HsN=NC6H5-ароматтык эң жөнөкөй азобирикме; саргыч кызыл кристалл. “ранс-изомери туруктуу, эрүү t 68—— —пиртте, эфирде, бензолдо, концентраци€ланган уксус ж-а күкүрт к-таларында эрийт. ј. нитробензолду же азоксибензолду жегичтүү чөйрөдө цинк күкүмдөрүнүн таасири астында же электрохим. жол м-н калыбына келтирүүдөн алынат. ј-дун молекуласына амин же окси топторду киргизүү м-н синтет. азобоЄктор жасалат. ј-ду 1834-ж. немец химиги Ё. ћичерлих ачкан.

ј«ќ¬ Ѕќё ƒӨҢ—ӨӨ—Ү - ”краинанын түш.-батышындагы дөңсөө. „ыгышынан ƒонецк дөңсөөсү (кр€жы) м-н чектешет. Ѕийикт. 324 м ге чейин (ћогила-Ѕельмак). “үштүккө карай бир аз эңкейиш. ƒөңсөө кристаллдык тоо тектеринен турат, үстү чополуу, капталдары ж-а этектери кара топурактуу келип, бетеге, ак кылкан, кыйгак, кара шыбак, эрмен ж. б. өсүмдүктөр өсөт.

ј«ќ¬ ƒ≈Ң»«» - ———–дин ≈вропа бөлүгүнүн түштүгүндөгү јтлантика океанынын алабына таандык материк ичиндеги деңиз.  ара деңиз м-н  ерч кысыгы аркылуу кошулат. ј€нты 38 миң км2, орточо тереңд. 8 м, эң терең жери 14 м. ƒеңиз жээктеринде булуң-буйткалары аз. »ри булуңдары: “аганрог, “емрюк, јрабат. »ри куймалары: ƒон,  убань ж. б. ј. д. тубүнүн рельефи борборун көздөй жантайыңкы келип, түздүктуү. ј. д. районунун климаты континенттик, кышы суук (€нвардын орточо темпрасы- 6-9∞—), жайы ысык (июлдун орточо темп-расы 23,5-24,5——), жылдык жаан-чачын 312-528 мм. —уунун темп-расы кышында 0∞— ден “өћөЌ, жайында 25-30∞— “узд. 9-11%0. Ўамалдын таасири м-н деңиз деңг. 5,5 м ге чейин өзгөрүп турат. ћарт айына чейин муз каптап, апрелде ачылат. ќсетр, лещ, судак, тарань, рыбец, шема€, бычки, сельдь, хамса, тюлька ж. б. балыктар кармалат. »ри порттору: “аганрог, ∆данов, ≈йск, Ѕерд€нок.

ј«ќ¬ƒќ√”  ќ–√ќЌ”” -1637-42-ж. дондук казак-орустардын түрк-татар аскерлеринен јзовду баатырдык м-н коргошу. 1637-ж. жайында дон казакорустары  рымдагы ички күрөштөн

пайдаланып, јзовду басып алып, 5 жыл бою ээлеп турган. 1641-ж. турктатар аскерлери јзовду курчоого алат. Ѕирок дондуктар (5,5 миңге жакын киши - 8 жүзү а€л) јзовду коргоодо өзгөчө туруктуулук көрсөтүп, душмандын далай чабуулунун мизин кайтарат.  өп жоготуулардан кийин түрктөр чегинет. ƒондуктар орус өкмөтүнөн јзовду өз карамагына алуу жагын сурашат. Ѕирок орус өкмөтү “урци€ м-н согушуудан жалтайлай. 1642-ж. жайында казак-орустар чепти талкалап кетишет.

ј«ќ —» Ѕ»–» ћ≈Ћ≈– - составын+ да азокси тобу- N= N-ќ бар орг. бирикмелер. јроматтык ј. б (айрыкча азоксибензол) жакшы изилденген. ј. б.- сары түстөгү кристаллдар, сууда эрибейт, спиртте, эфирде жакшы эрийт. ј. б-де изомери€ кубулушу кездешет, мис, пбромбензолдун а-BrC6H4N= N CeH5

1 ќ -

+ (U 73∞—) ж-а P-Br C6H4 N=NC6H5

1

ќ- (t3 92∞—) изомерлери белгилүү. ј. б. нитро бирикмелерди жегичтердин спирттеги эритмеси ' м-н ысытуудан же арилгидроксиламиндер м-н реакци€га киргизүүдөн алынат. ј. б. азо бирикмелерге, гидразо бирикмелерге ж-а андан ары тийиштүү аминге чейин калыбына келет. ј. б. азобензолду ж-а бензидинди алуу үчүн колдонулат. јлифатикалык ј. б-ден учук оорусуна каршы пайдаланылуучу антибиотик-элаиомицин алынат.

ј«ќќ—ѕ≈–ћ»я (гр. а... ж-а zoon - зона, алкак) -кандайдыр бир табигый кубулуштун кайсы бир аймактын зоналык өзгөчөлүктөрүнө байланышсыз өөрчүшү. ј. түздүктөрдүн табигый (климаттык, топурактын, өсүмдүктүн, ландшафттык ж. б.) зоналары м-н тоолордун бийиктик алкактарында учурайт. ј. негизинен жердин ички күчтөрүнө байланышкан табигый кубулуштарЩ (геол. структура, рельефтин морфоструктурасы ж. б.) мүнөздүү. «оналуулук м-н бирге ј. региондун ландшафт комплекстеринин калыптанышын аныктайт. ј-тун бир түрү - интразоналуулук.

ј«ќќ—ѕ≈–ћ»я (гр. а... ж-а zoon- тирүү жандык, sperma - эркектин уругу) - эркектин жыныстык суюктугунда урук клеткасынын жоктугу. ј. жыныс бездери м-н урук түтүктөрүнүн жетилбей калышынан, алардын ар түрдүү ооруларга (котон жара, астынан сезгенүү, жыныс безинин шишиги, кант оорусу, уулануу ж. б.) чалдыгышынан пайда болот. ј. жыныстык суюктукту микроскопто текшерүүдө аныкталып, дарылоо иши дарттын себептерине жараша жүргүзүлөт.

ј«ќ– ј– јЋƒј–џ -9 ири а-дан (—ан-ћигел, “ерсейра, ѕику ж. б.) ж-а бир нече рифтен турган ѕортугали€га караштуу архипелаг, јтлантика океаньшда. ј€нты 2,3 миң км2. –ельефи тоолуу, чокуларынын бийикт. 2320 м ге чейин жетет. ∆ер титирөө болуп турат.  лиматы субтропиктик, деңиздин; €нвардын орточо темп-расы 14∞—, июлдуку 22∞— ∆ылдык жаан-чачын 700-800 мм. ƒайыма көгөрүп туруучу субтропиктик токойлор, бадалдар бар, банан, цитрус, өрүк, жүзүм ж. б. жемиштер өстүрүлөт. Ёл аралык мааниси бар аба ж-а деңиз жолундагы база. „оң шаарлары ж-а порттору: ѕонта-ƒелгада, јнгра-ду-Ёроижму, ќрта.

ј«ќ“ (лат. Nitrogenmm - селитра пайда кылуучу), N - мезгилдик системанын V тобунан орун алган хим. элемент, ат. н. 7, ат. м. 14,0067.  адимки шартта түссүз, жытсыз ж-а даамсыз газ. јбадан бир аз жеңил, эрүү t-209,86∞—, кайноо t-195,8∞—, тыгызд. 1,2506 кг/м3 (0∞—, 760 мм. сым. мам.). 1-жолу 1772-ж. ƒ. –езерфорд ачкан. ј. кычкылтекке караганда сууда аз эрийт, күйүүгө жардам бербейт. “аза ј-то жаныбарлар жашай албайт, бирок ал - тиричилик үчүн эң зарыл элемент. ј. жаныбарлардагы белоктун 16-17%ин түзөт. јл жаратылышта эркин ж-а бирикме түрүндө кездешет, атмосферанын 78%ин ээлейт. “опурактын составында орг. ж-а орг. эмес кошулмалар түрүндө аз өлчөмдө кездешет. јл көмүртек, суутек ж-а кычкылтек м-н кошулуп, белок заттарын пайда кылат. ∆аныбарлар ј-ту да€р белок заттар түрүндө өсүмдүктөрдөн алышат. Өсүмдүктөр ј-тун орг. эмес бирикмелерин жер кыртышынан эритме түрүндө сиңирет. ∆аратылышта азот топтоочу микроорганизмдер чоң роль ойнойт. Өсүмдүктөр байланышкан ј-ту кыртыштан өтө көп алып, жерди арыктатат, ошон үчүн азоттуу семирткичтер чачылат. ∆аратылышта ј-тун 2 изотобу: N14 (99,635%) ж-а N15 (0,365%) кездешет. јнын молекуласы (N2) үч коваленттүү байланышы бар эки атомдон турат. ј. абдан туруктуу ж-а хим. активдүүлүгү өтө төмөн, жогорку темп-рада гана металлдар м-н нитриддерди, кычкылтек м-н ј. кычкылдарын (NO, NO2, N20, N203, N2O5) берет. ј. м-н суутек жогорку темп-рада ж-а катализатордун катышуусунда аммиакты (NH3) пайда кылат, галогендер м-н түздөн-түз реакци€га кирбейт. ј. лаборатори€да аммоний нитридин ысытуудан алынат: NH4N02=N2-r-2H20. “ехникада ј. суюлтулган абадан алынып, негизинен аммиакты синтездөөгө жумшалат. јндан HN03, жер семирткичтер, жарылгыч заттар иштелип чыгарылат. Ёркин ј. хим. ж-а металлурги€лык процесстерде инерттүү чөйрөнү түзүү, термометрлердин бош аралыгын толтуруу ж-а төмөнкү темп-раны алуу үчүн колдонулат.

ј«ќ“ јЌ√»ƒ–»ƒ», к. јзот кычкылдар ы.

ј«ќ“ ∆≈– —≈ћ»–“ »„“≈–» - өсүмдүктөрдү азот м-н камсыз кылуу максатында колдонулуучу минералдык ж-а орг. заттар. јлар орг., минералдык ж-а көк жер семирткичтер болуп бөлүнөт. –осси€да илгертен бери кык ј. ж. с. катары кеңири пайдаланылган.  өк жер семирткич ќ. јзи€нын сугат дыйканчылыгында мурдатан белгилүү. ћинералдык жер семирткич кийинчерээк колдонула баштады. 19-к-дын орто ченинде „илиде өндүрүлүүчү табигый натрий селитрасы 1-пайдаланыла баштайт. Ө. ж-да аба азоту м-н суутектен аммиакты синтездеп алуу ј. ж. с-нин өндүрүлүшүнүн жогорулашына алып келди: 1966-ж. дүйнө б-ча 19200 миң г га (таза азот) жеткен. јммиак жер семирткичине аммиак селитраты, хлорлуу аммоний, аммоний бикарбонаты ж-а суюк ј. ж. с. кирет. јммоний сульфаты м-н хлорлуу аммоний дайыма колдонулса, топурактын кычкылдуулугу жогорулап кетет. ћуну топуракты аки таштоо жолу м-н жоюуга болот. јммиак жер семирткичинин ичинен суюк ј. ж. с-нин мааниси чоң. јммиактуу нитрат жер семирткичине: аммиак селитрасы, аммоний сульфонитраттары кирет. јммиак селитрасы умачталган түрдө чыгарылат. Ќитраттуу жер семирткич - натрий, кальций, калий селитралары. Ќатрий селитрасы щЄлочтуу болгондуктан, кычкыл топурактуу жерде кант кызылчасына, буудайга, арпага ж. б. өсүмдүктөргө чачылат.  альций селитрасы аммиак селитрасы м-н арадаштырылып умачталган түрдө чыгарылат.  алий селитрасы өсүмдүктөрдү азот, калий м-н камсыз кылат (к.  омплекстуу жер семирткичтер). јмид ј. ж. с.- мочевина, кальций цианамиди, мочевиналуу формальдегиддүү жер семирткичтер. ћочевина дыйканчылыкта кеңири колдонулат.  альций цианамидинин топурак кычкылдуулугун азайтуучу касиети болгондуктан, орг. заттарга бай нейтралдуу топурактарга чачылса, жакшы натыйжа берет. ћочевиналуу-формальдегиддүү жер семирткичтер нымдуу ж-а сугат жерлерде чоң пайда келтирет. ј. ж. с-н чачуу өлчөмү топурак составына, өсүмдүктөрдүн биол. өзгөчөлүктөрүнө, кык же орг. семирткичтер м-н камсыз болушуна жараша аныкталат. ј. ж. с. негизги жер семирткич ж-а кошумча азыктандыруу катарында колдонулат.

ј«ќ“  »—Ћќ“ј—џ, HN03 -бир негиздүү күчтүү кислота.  адимки шартта түссүз суюктук, кайноо t 84∞— —уу м-н жакшы аралашып, 121,8∞— де кайнай турган 69,2% ј. . бар азеотропгук аралашманы пайда кылат. —уусуз ј. к. туруксуз болгондуктан, жарыктын таасиринен кадимки темп-рада кычкылтекти бөлүп чыгаруу м-н ажырайт: 4я]”ќз=4]”02+ -\-2Ќ20+02. Ѕөлүнүп чыккан азоттун кош кычкылы конңентраци€сына жараша сары же кызыл түстө болот. ј. к.- күчтүү кычкылдандыргыч. јл алтын, тантал ж-а кээ бир платина мөталлдары м-н гана реакци€га кирбейт.  өпчүлүк металлдар м-н кошулганда, азот кычкылын бөлүп чыгарат: 3Cu+8HN03=3Cu(N03)2 +2NO+4H20.  онцентраци€ланган ј. к. м-н туз к-тасынын аралашмасы (падыша арагы) алтын м-н нлатинаны да эритет. ј. к-нын туздары-жалпысынан нитраттар, ал эми Na,  , —а, NHi туздары селитралар деп да аталат. ј. к-н ө. ж-да алуу аммиакты кычкылдантуудан башталып, төмөнкүдөй реакци€га негизделет: 4NH3-}-502 = 4NO-{+6Ќ20; 2NO+02 = 2N02; 3N02+H20 = =2HN03+NO. ј. к. азоттуу жер семирткичтерди, жарылгыч заттарды, орг. боекторду да€рдоодо, күкүрт ж-а фосфор к-таларын алууда, металлдарды эритүүдө, алтын м-н күмүштү кенден ажыратууда колдонулат. ј. к-нын буусу адамды ууландырып, концентраци€ланган эритмеси терини күйгүзөт. Ө. ж. имараттарындагы абанын составында ј. к-нын өлчөмү 50 мг/м3 ден ашпоого тийиш. ?

ј«ќ“  џ„ џЋƒј–џ -азоттун кычкылтек м-н бирикмелери: N20, NO, N203, NO2, N2O5. јзоттун чала кычкылы N20 - түссүз, жагымдуу жыты ж-а таттуу сымал даамы бар газ, кайноо t-89,5∞—, эрүү t- 102,4∞—.  ислоталар, жегичтердин эритмелери ж-а суу м-н реакци€га кирбейт, сууда эрийт, ысытуудан ажырайт. ћедицинада жалпы анестези€ үчүн колдонулат. јзот кы ч к ы л ы N0- түссүз газ, кайноо t-151,8∞—, эрүү t- 163,6∞C. јбада кычкылданып, күрөң түстөгү N02 ге айланат, сууда начар эрийт, жегичтер, кислоталар ж-а суу м-н реакци€га кирбейт. јзоттуу ангидрид N2O3 - кадимки шартта туруксуз бирикме. —уу м-н биригип азоттуу к-таны пайда кылат. јзоттун кош кычкылы N02 - тумчуктургуч жыты бар күрөң газ,- 21,15∞— де күрөң кызыл суюктукка айланат. —уу м-н кошулганда, азот к-тасын ж-а азот кычкылын, жегичтер м-н кошулганда, нитраттар ж-а нитриттерди пайда кылат. јзот .ангидрид п N2O5 - түссүз кристаллдык зат. —уу м-н кошулуп - азот к-тасын, жегичтер м-н кошулуп туздарды берет. ј. к-нын бардыгы физиол. жактан активдүү келет.

ј«ќ“ “ќѕ“ќќ - атмосферадагы: молекулалык азотту (N2) азоттуу бирикмелерге айландыруу процесси. јзотту ар кандай азот топгоочу микроорганизмдер (бактери€лар, актиномицеттер, ачыткыч козу карындар, козу карындар, көк жашыл балырлар) топтонт. ј. т.- жаратылышта азоттун айлануусунда чоң роль ойноочу маанилүү биол. процесс. 1 га топурактын үстүндөгү атмосферада 70 миң т эркин абалдагы азот кармалып турат. ј. т-нун натыйжасында анын бир бөлүгү жогорку түзүлүштүү өсүмдүктөр үчүн пайдаланылат.  өк жашыл балырлар шалы плантаци€сында гектарына бир жылда 200 кг азот тойтойт. Ѕуурчак өсүмдүктөрдөгү түймөк бактери€лардын аракетинен бир сезондо 100- 250 кг га чейинки азот топуракка сиңирилет. Ѕул процесстин а. ч. өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн арттыруу ж-а топурактын асылдуулугун жогорулатуу үчүн эң чоң мааниси бар. ќшондуктан чанактуулардын уругун түймөк бактери€лардын препараттары м-н аралаштырып себишип, кийинки жылы анын ордуна дан өсүмдүктөрүн айдатат. ј. т-ну изилдөө өтө маанилүү. 1894-ж. —. Ќ. ¬иноградский ј. т-нун натыйжасында аммиак (NH3) пайда болоорун болжолдоп айткан. јзыркы убакта азоттун оор изотобун (N15) колдонуу м-н жүргүзүлгөн изилдөөлөрдө анын тууралыгы аныкталды. ј. Ќ. Ѕах ј. т-ну (1934) кычкыл дандыруучу - калыбына келтирүүчү ферменттердин аракеттеринин натыйжасы деп ойлогон. ћолекулалык азоттун (N2) аммиакка (NH3) чейин калыбына келиши составында темир, молибден, магний болгон ж-а электрондорду N2 ташып туруучу милдетин аткарган ферменттик системанын катышуусу м-н ишке ашары ырасталган. ј. т-чу ферменттик система N2 нин калыбына келишин катализдейт. ћында керектелүүчү энерги€ аденозинтрифосфаттан (ј“‘), калыбына келтиргичтен, мис, мол. суутектен (Ќ2) же сульфит гидратынан (Na2S204) алынат. ќшентип, ферменттердин жардамы м-н жүрүүчү ј. т. кычкылтекти керектебестен эле, калыбына келүүчү процесс болуп саналат. јзот топтоонун жаратылышта мааниси чоң.

ј«ќ“ “ќѕ“ќќ„” ћ» –ќќ–√јЌ»«ћƒ≈– - абадагы молекулалык азотту алуучу микроорганизмдер. Ѕуга чанактуу өсүмдүктөрдүн тамырларында жашаган бактери€лардын Rhisobium уруусундагы түрлөр кирет. 1 га жердеги буурчак, беде өсүмдүктөрүнүн тамырларында ушундай микроорганизмдердин жардамы м-н жылына 100-250 кг га чейин абадагы азот жыйналат. “опурактарда ж-а сууларда эркин жашоочу микроорганизмдер - активдүү' азот топтоочулар. јларга споралуу анаэробдук бактери€ - клостридиум, аэробдук микроорганизм-азотобактери€лар кирет. јзотту көп топтоочуларга көк жашыл балырлардын бир нече түрлөрү (Nostoc, Anabaena ж. б.), жашыл балџрлар, кээ бир козу карышдар, спирохет ж-а бактери€лар да кирет. ј. т. м. азоттун жаратылышта айланышында ж-а анын керектүү формалары м-н ар кандай өсүмдүктөрдү камсыз кылууда маанилүү ролду ойнойт, к. јзот топтоо.

ј«ќ“ќЅј “≈–»Ќ, к. ¬актери€лык жер семирткичтер.

ј«ќ““ќЎ“”–”” - катуулугун, жешилүүтө ж-а дат басууга чыдамдуулугун жогорулатуу максатында металл тетиктердин бетин азот м-н каныктыруу процесси. Ѕолот, титан, кээ бир куймалар, легирленген болот азоттоштурулат. Ѕолоттуу ј. аммиак кошуп 500∞-650∞— темп-рада аткарылат. “итан куймаларын ј. абдан таза азотто 850-950∞— темп-рада иштелет. »штетилген катмарынын катуулугун арттыруу үчүн, кээде азот м-н аммиактын аралашмасыпда ј. жүргүзүлөт.

ј«ќ““”  “≈Ң —јЋћј “””Ћ”  - жаныбарлар организми кабыл алган ж-а кайра андан бөлүнүп (заара, заң аркылуу) чыккан азоттун шайкеш абалы.  ишинин организминде адатта ј. т. с. болот. —уткасына чоң кишилерге орто эсеп м-н 16 г азот (100 г белокко барабар) керек.  абыл алынган азоттун саны бөлүнүп чыкканынан аз болсо, азоттук терс баланс пайда болот да, организм арыктай баштайт. Өсүп бара жаткан организм оң азоттук баланска муктаж. ј«ѕј  (ј з и €-“ ы н ч океан совети) - џраакы „ыгыштагы ж-а “ынч океандын бат. тарабындагы региондун уюм; 1966-ж. —еулда (“үштүк  оре€) болгон уюштуруу конференци€сында түзүлгөн. јга япони€, јвстрали€, ∆аңы «еланди€, “аиланд, ‘илиппин, ћалайзи€, “үштүк  оре€, “үштүк ¬ъетнам (1975-ж. чейин) , “айвань кирген. ј. сөз жүзүндө экон., маданий ж-а коомдук маселелер б-ча кеңешип турчу уюм болсо да, иш жүзүндө јзи€дагы соц. мамл-терге ж-а өздөрү аракет кылып жаткан райондогу улуттук-боштондук кыймылына каршы багытталган са€сий союз. ј. жылына бир жолу сесси€ өткөрөт, сесси€лар аралыгындагы мезгилде ј-тын ишин “уруктуу комитет жөнгө салып ж-а консультаци€лап турат.  омитетке ј-тын сесси€сы кайсы өлкөнүтн аймагыпда откөрүлсө, ошол өлкөнүн тышкы иштер министри- председателдин кылат, калган өлкөлөрдүн элчилери комитетке мүчө болушат. ј Ў блоктун мүчөсү болбосо да, анын ишин көзөмөлдоп, башкарып турат. ј-тын мүчөлөрүнүн көбү Ѕатыштагы державалардын согуштук топторуна катышат. ј-тын мүчөлөрү ар кандай договорлор ж-а келишимдер аркылуу ј Ў ж-а јнгли€ м-н байланышта турушат.

ј«”–»“ (фр. azur - көгүлтүр) - карбонаттар классындагы минерал. ’им. формуласы Cu3[C03]2 (ќЌ)2. ћоноклин системасында кристаллданат.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 3,5-4,0. —алышт. салм. 3,77, өңү кочкул көк, айнек сымал жалтырак. ∆аратылышта халькопирит, борнит ж. б минералдардын кычкылдануусунан пайда болот. —оставында 55,3% Ci кездешкендиктен, ј.- жездин баалуу рудасы.  өк боек жасоого да кол донулат.

ј«’ј–, а л ь-ј з х а р - мусулмандарда диний ж-а жалпы билим берчү окуу жайларынын комплекси. 10-к-да

 аирде јзхар мечитинин алдында ачылган. 1961-ж. кайра уюштурулган. ј-га ∆огорку илимий совет, »слам таануу академи€сы, ”ниверситет кирет. ”ниверситеттин алдында мусулман укугу, админ., инж., мед., араб тили, а. ч. ф-теттери ж-а мусулман а€лдарынын коллежи бар. ”ниверситетке ректор (аль-јзхар шейхи) башчылык кылат, башкы имам да ошол, Ёј–дып өкмөтүндө ј-дын иштерин атайып министр тейлейт.

ј«џ -“ҮЋҮ   ќЌ÷≈Ќ“–ј“џ - тамак-ашты тез ж-а оңой да€рдоо үчүн азык-түлүктүн атайын- иштетилген кургак аралашмасы. ј.-т. к-н да€рдоо үчүн ар түрдүү акшак, буурчак, кургатылган жашылча, май, крахмал, кант ж-а татымал азыктар керектелет. јны жасап чыгаруу: данды кошундулардан тазалоо, жылуулук м-н иштетүү (бышыруу, кургатуу), кошулуучу составдын бөлүктөрүн өлчөп алуу, аларды аралаштыруу, таштоо ж-а кагазга ороо сы€ктуу технол. процесстерден турат. ј.-т. к-нан түрдүү тамакты (борщ, сорпо, ботко, кисель ж. б.) 15^-25 мин ичинде да€рдоого болот. ј.-т. к-нын түрлөрүнө жараша нымдуулугу 10% болуп, сактоо мөөнөтү 3-12 айга созулат.

ј«џ -“ҮЋҮ   ”–√ј“”” - буулантуу жолу м-н дандын, мөмө-жемиштердин ж-а жашылчалардын нымын өтө азайтуу процесси. ƒан күнгө жайылып же жасалма түрдө жылуулук м-н кургатылат.  үнгө кургатканда, дан жука катмар (10-15 см) болуп жайылып, мезгил-мезгили м-н аралаштырылып турулат. ∆асалма жол м-н кургатканда, дандын арасына жылуулук сиңиргич сойлотулуп, дан ысытылып буулантылат. Ѕууланган ным жылуулук сиңиргич м-н сыртка чыгарылып, дан кургайт. ћөмө-жемиштер м-н жашылчалар сорттолуп, тазаланып, тасмалуу буу кургаткычтарында кургатылганда, сапаттуу азык алынат. ј.-т. к. азыктын түрүнө ж-а данына, ирилигине жараша 50дөн 85∞— ге чейинки темп-рада 3-8 саатта бүтөт.

ј«џ -“ҮЋҮ  ћ”«ƒј“”” - азыктүлүктүн темп-расын төмөндөтүү процесси. јзык-түлүк абада, муз м-н же суюктуктардын эритмесинде муздатылат. ћуздак сууда ж-а туздардын аралашмасында азык-түлүк тез муздайт. Ёт, жумуртка, жашылча ж-а кондитердик азыктар - абада, ал эми балык, бөтөлкөгө куюлган шараптар суюктуктарда муздатылат. —үттү, каймакты, маңызды, жемиш ширесин жылуулук өткөрүүчү аппараттарда муздатуу керек.

ј«џ -“ҮЋҮ  ќ“–яƒƒј–џ - эгин, азык-түлүктүн дагы башка түрлөрүн да€рдоо үчүн 1918--20-ж. түзүлгөн отр€ддар. Ё —тин 1918-ж. 9-майдагы жумушчуларды ачарчылыкка каршы күрөшкө тартуу ж-дөгү токтомуна ж-а ЅЅј  м-н Ё —тин 13-майдагы азык-түлүк диктатурасын колдонуу ж-дөгү декретипе ылайык уюшулган. ј.-т. о-на жумушчулардын, кедейдыйкандардын ыкты€рлууларынан парти€лык, сов. уюмдар сунуш кылгандары кабыл алынып, эгиндүү райондорго жөнөтүлгөн. ј.-т. о. адегенде ћосква, ѕетроград, »ваново¬ознесенск ш-ларында уюштурулду; кийинчерээк алар –—‘—– јзык-түлүк Ёл  омиссариатынын Ѕирдиктүү азык-түлүк реквизици€ арми€сына кошулду, 1919-ж. августтан тартып ички тартип сактоо аскеринин карамагына өттү. ј.-т. о. тарабынан туруктуу баа м-н сатып алынган же кулактардан тартып алынган эгин мамлекеттин карамагына өткөрүлгөн. 1920-ж. июлда “үркстан ј——–инде ј.-т. о-нын катарына 800 коммунист жөнөтүлгөн.  райдын отр€ддарында 4 миңден ашык киши иштеген. Ёгин да€рдоо м-н бирге алар са€сий-агартуу иштерин жүргүзүүдө жерг. органдарга зор жардам көрсөтүшкөн.  ыргызстандын кээ бир райондорунда ј.-т. о-нын алдында а. ч. шаймандарын ремонттоочу көчмө устаканалар да иштеген. ј.-т. о. мамлекетке эгин да€рдоодо, азык-түлүк са€сатын жүргүзүүдө, кедей-дыйкандардын чарбасын уюштурууда, кулактардын ж-а бай-манаптардын каршылыгын жоюуда жарды-жалчы комитеттери м-н бирге көп иштерди аткарды. ј.-т. о., √ражд. согуш а€ктаган соң, жаңы экономикалык са€сатка өткөндө жоюлду.

ј«џ -“ҮЋҮ  —јЋџ√џ - дыйкан чарбаларынан алынуучу натуралай салык. ј. т. с. продразверстканын (азык-түлүк чачымынын) ордуна киргизилген. ¬. ». Ћениндин сунушу б-ча – ѕ(б)нин 10-съездинде бул салыкты киргизүү ж-дө чечим кабыл алынган. ј.-т. с. кулак ж-а оокаттуу чарбалардан көбүрөөк, орто ж-а кедей дыйкандардан азыраак өлчөмдө алынып, жакыр дыйкандар салыктан куткарылган. ѕродразверсткага салыштырганда ј. т. с-нын өлчөмү төмөн белгиленип, ал төлөнгөндөн кийин арткан продуктыларды базар баасында эркин сатууга дыйкандар мүмкүндүк алышкан. Ѕул дыйкандарды кызыктырып, кыска мөөнөттө а. ч-сын ж-а ө. ж-ын калыбына келтирүүгө, жумушчу табы м-н дыйкандардын союзун чыңдоого шарт түзгөн. – ѕ(б)нин 12-съездинин (1923) чечимине ылайык ар кыл ј. т. с-нын ордуна бир түрдүү а. ч. салыгы киргизилип, акчалай салык салына баштаган.

"ј«џ -“ҮЋҮ  —јЋџ√џ ∆ӨЌҮЌƒӨ" (жаңы са€саттын мааниси жана шарттары) -o ¬. ». Ћениндин эмгеги. 1921-ж. апрелде жазылып, май айында өзүнчө басылып чыккан. јнда согуш коммунизми са€сатынан жаңы экон. са€сатка (ЌЁѕ) өтүүнүн маңызы мүнөздөлүп, нэптин мазмуну, анын ———–де социализмди куруудагы мааниси түшүндүрүлөт. Ѕул эмгек, —овет –есп-касы чет элдик согуш интервепңи€сын ж-а гражд. согушту жеңиш м-н а€ктап, бейкут чарбалык курулушка өтө баштаганда жазылат. јл мезгилде өлкөнүн эл чарбасы тукулжурап, экон. абалы өтө начар болчу. ¬. ». Ћенин ө. ж. м-н транспортту калыбына келтирүүнү а. ч-нын өндүргүч күчтөрүн жогоруллтуудан баштоону бирден-бир туура жол деп эсептеген. Ѕул үчүн мурдагы согуш коммунизм са€сатынан нэпке өтүү талап кылынды. ¬. ». Ћенин бул са€сатка өтүүнүн экон. жагдайларын терең талдап, анын зарылчылыгын теори€лык жактан далилдеди. – ѕ (б) нин 10-съезди муну жүзөгө ашырып, азык-түлүк чачымынын (продразверстка) ордуна азык-түлүк салыгын киргизди.

јд.: Ћенин ¬. »., јзык-түлүк налогу жөнүндө (жаңы са€саттын мааниси жана анын шарттары), „ыг., кырг. 1-бас, 32-т,

ј«џ -“ҮЋҮ  “ќ¬ј–Ћј–џ - коомдун керектөөсүнүн кээ бир түрлөрүн канааттандыруучу тамак-аш ө. ж. продуктылары. Ѕуларга тамак-аш, жер-жемиш ширеси, шампан-шарап, консерва, өсүмдүк майы ж-а ар кандай суусун ичимдик (пиво, минералƒ”” суу), тамеки ж. б. продукци€лар кирет. Ѕул тармак  ыргызстанда негизинен 1935-ж-дан баштап өнүгүп, акыркы 10-15 жыл ичинде өзгөчө өстү. јзыр республикада вино, жашылча-консерва жасоочу, май, тамеки, пиво, суусун ичимдик ж-а ликерарак чыгаруучу 6 тармак бар, алар 17 ишканадан турат. Ѕулардын ичинен өзгөчө ирц ишканалардын катарына ‘рунзедеги шампан-шарап комбинаты, “окмоктогу жашылчаконсерва з-ду, ќштогу жашылча-вино совхоз комбинаты ж-а  ара-—уудагы май з-ду кирет. 1972-ж. маалымат б-ча бардык тамак-аш ө. ж-ның дүң продукци€сынын 47,8% азык-түлүк чыгаруучу тармактын үлүшүнө туура келген.

ј«џ -“ҮЋҮ  “ќҢƒ”–”” - ”зак убакытка сактоо үчүн азык-түлүктөгү нымды, ширени толук бойдон же жарым-жартылай музга айландыруу. 1-5∞— терс темп-рада азыктагы нымдын 65% музга айланат. јзык-түлүктөгу нымды, ширени толук бойдон муз кылуу үчүн темп-раны - 55∞—- 60 — же андан да төмөндөтүүгө туура келет. Ѕирок темп-раны мынчалык төмөндөткөндө, муздун кристаллдары азык-түлүктүн клеткаларын бүлүндүрүп жибериши мүмкүн. ћикроорганизмдердин өөрчүшүн ж-а ткандардагы физ.-хим. өзгөрүүлөрдү токтотуу үчүн, азыктын эң калың жериндеги темп-раны -18∞—ге жеткирсе жетиштүү болот. ∆аныбарлардан ж-а өсүмдүктөрдөн алынган азыктүлүктөрдүн ширеси -0,5∞-4∞— де (криоскопи€лык чекит) тоңот. јзыктүглүктүн сапатын сактоо үчүн тоңдуруунун ылдамдыгы чоң мааниге ээ. ”шуга ылайык ј.-т. т-нун үч түрү бар: жайыраак тойдуруу {муз катмарынын пайда болуу ылдамд. 0,1-1 см/с); интенсивдүү тоңдуруу (ылдамд. 1-5 см/.с) ж-а тез тоңдуруу (ылдамд. 5-20 см/с). јзык-түлүктөр муздатуучу камераларда, тез тоңду–””чу аппараттарда, камералык ж-а тоннелдик аба муздаткычтарда тоңдурулат. “уура тоңдурулган азык-түлүктөрдүн бардык сапаты: даамы, аш болумдуулугу ж-а витаминдердин өлчөмү азык-түлүктүн жаңысынан кем калышпайт.

ј«џ -“ҮЋҮ “Ү “ќҢƒ”–”ѕ  ”–√ј“””, сублимаци€- азык-түлүктөгү музду (нымды) суюктукка айландырбастан, түз эле буулантуу процесеи (к. јзык-тулук тоңдуруу). јзык-түлүктөгү ферменттерди, витаминдерди ж-а түрдүү экстрактивдик заттарды сактап калуу үчүн, аны тоңгон абалда кургатуу талап кылынат. Ѕул процесстин жүрүшүндө азык-түлүк 0∞— темп-рада, 4,5 мм сым. мам. на барабар басым астында тоңƒ”–”луп, андан кийин түз эле бууландырылат. ћындай азык-түлүктүн даамы, түсү бузулбастан көпкө чейин сакталат. ј.-т. т. к. ыкмасы тамак-аш ө. ж-да, биологи€да ж-а медицинада колдонулат.

ј… - ∆ердин табигый жандоочусу. Ѕашка асман телолоруна караганда ∆ерге эң жакын (384440 км); өзүнөн жарык чыгарбайт; јйдын диаметри 3476 км, массасы ∆ердикинен 81,53 эсе аз, б. а. 7,37-1022 кг; орточо тыгызд. 3,35 г/см3. јйдагы нерселердин эркин түшүү ылдамдануусу, чамалап алганда, 1,62 м)сек2 болгондуктан, тартылуу күчү ∆ердикинен 6 эсе аз. ј. жарыкты  үндөн алат да, ∆ерди айлануу учурунда фазада (к. јйдын фазалары) болуп өтөт. јйдын ∆ерди айлануу мезгили өз огунда айлануу мезгилине барабар болгондуктан, ар дайым анын берки бети көрүнүп (к. карта), аркы жагы көрүнбөйт. Ѕирок јйдын орбитасы эллиптикалык болгондуктан, айлануу огу өз орбитасынын тегиздигине жантайып турат. Ќатыйжада аркы бетинин эки жаккы четтеринин бир аз бөлүктөрү алмак-салмак көрүнүп турат. Ѕул јйдын либраци€сы деп аталат. Ѕиз үч түрдөгү либраци€ны билебиз: 1) либраци€нын натыйжасында јйдын көрүнгөн төгөрегинин борбору јй экваторунун уз. б-ча Ү7∞54' которулуп турат; 2) кеңдик б-ча либраци€, мында кеңдик меридианын бойлоп јйдын борбору б-ча Ү6∞50' жылат; 3) параллакстык либраци€ байкоочунун жер м-н кошо айлануусунун негизинде пайда болот ж-а ∆ердин экваторунда 57' га жетет. Ѕул либраци€лардан улам јйдын жалпы бетинин 0,6 бөлүгүн гана көрө алабыз. ———–де 1959-ж. 4-окт€брда учурулган планеталар аралык станци€ гана јйдын аркы бетинин сүрөтүн ∆ерге бере алды. Ѕул сүрөттүн жардамы м-н јйдын көмүскө бетинин картасы түзүлдү (к. карта). јйда атмосферанын, суунун жоктугунан,  үн нурунун ар кандай чоңдукта чагылышына жараша анын бети ар түрлүү көрүнөт. јйдын бетинин түзүлүшүн селенографи€ илими үйрөтөт. јзыркы учурда јйдын бетинин толук картасы түзүлдү. јнда 3200 ден ашык ой-чуңкур ж-а тоо (200 миңи түшүрулө элек) көрсөтүлгөн. јй бетинин мүнөздүү өзгөчөлүгү - анын шакек түрүндөгү тоолору м-н кратерлери. Ёң чоң кратери - √римальди (диаметри 235 км). јбдан дааналап көрсөтүүчү телескоптор м-н көрүүгө боло тургандарынын өлчөмү 100-200 м ге жетет.

√еологи€лык түзүлүшү - јйга конгон автоматтык станци€лар м-н космонавттардын маалыматтарына ж-а андан алып келинген тоо тектердин аныкталышына караганда, јйдын бети көп кратерлүү ж-а бийик тоолуу рельефтен, чоң-чоң таштардан, кум ж-а борпоң топурактан турат. јйдагы кратерлердин ирилери жанар тоолордун аталышынан, майдалары метеориттердин түшүшүнөн пайда болгон. Ўакек сымал тоолордун, тоо кыркаларынын бийиктиктери жердеги тоолордой эле 7-8 км ге барабар. јйда магмалык тоо тектер көп. јй деңиздери базалъттан, ал эми тоо кыркапары анортозиттен турат. ј-дын эң үстүнкү бетинде метеориттер тийгенде талкаланган базальт м-н анортозиттен пайда болгон реголит аттуу эшилме тоо тектер жатат. "“егерек" деңиздин астындагы 100 км тереңдикте маскондор деп аталган ныктуу заттын чогулмалары бар. јйда орг. тиричилик жок экени аныкталды. “оо тектердин (базальттын) минералдык ж-а хим. составы негизинен жердегидей, бирок анда Fe, Ti арбыныраак, Na,   азыраак өлчөмдө. ∆алпысынан јйдагы тоо тектерде —г, Ti, Zn окшогон элементтер көп, Au, Ag, Pt сы€ктуулар аз. јй кыртышынын калыңдыгы 25 км ге чейин жетет. јйдын тоо тектери мындан 2,0-4,6 млрд. жыл мурда пайда болгон деп болжолдонот. јйдын бетинин темп-расы болжол м-н 130∞ тан -150∞ чейин өзгөрөт. “емпранын мындайча өзгөрүшү - атмосферанын жоктугу, јйдын бетинин чаң түрүндөгү жылуулук өткөрүмдүүлүгү аз заттар м-н капталып тургандыгында. ———–де учурулган автоматтык "Ћуна-16" станци€сы (12. 9. 70) јйдын бетине конуп, андан јйдын "топурагын" (100 г дан көбүрөөк) алып келди (к. јй автоматтык станци€сы). Ѕул "топуракты" изилдегөнде, јйдын жогорку катмары чаңдан ж-а 30-35 см тереңдикте кесек заттардан (базальт ж. б.) тургандыгы аныкталды.  ийинки мезгилдерде јйдын бети сов. "Ћуноход-1", "Ћуноход-2" деген өзү жүрүүчү ж. б. автоматтар аркылуу изилденүүдө. јйды изилдөө б-ча ј Ўнын коемонавттары бир топ иштерди жүргүзүштү. ћис, амер, космос кемеси "јполлон-11" м-н Ќил јрмстронг, Ёдвин ќлдрин јйга учуп барышты (21. 7. 1969). јйдын ташын чогултуп (22 кг) анын бетин сүрөткө тартуу ж-а теле көрсөтүү б-ча ∆ерге берүү сы€ктуу бир кыйла илимий изилдөөлөрдү жүргүзүшкөн. 19. 11. 1969-ж. "јполлон-12" м-н адамдын јйга конушу 2-жолу иш жүзүнө ашырылды (”.  онрад, –. √ордон, ј. Ѕин). Ѕул жолу јйдын 45 кг ташы ∆ерге жеткирилди, к. "јполлон". јд.: ”иппл ‘., «емл€, Ћуна и планеты (пер. с англ.), ћ,-Ћ., 1948; ’абак о в ј. ¬., ќб основных вопросах истории развити€ поверхности Ћуны, ћ., 1949; ћэйоон Ѕ., ћелссон ”., Ћунные породы, ћ., 1973; ¬иноградов ј. ¬.,  оротко о Ћуне, "Ќаука и жизнь", 1973, є 9

ј… ј¬“ќћј““џ  —“јЌ÷»я—џ - јйды изилдөөгө арналган космостук аппарат. ј. а. с. м-н јйдын кыртышы, андагы физ. шарттар изилденгендиктен, ал ар түрдүү илимий аппараттар, јйдын сүрөтүн ж-а байкоонун натыйжаларын жерге берип “”–””Ќ” радиотелеметрдик, теле көрсөтүүчү системалар м-н жабдылган. —танци€нын түзүлүшү ж-а анда орнотулган аппараттар јйда иштөөнүн өзгөчө шарттарына ылайыкталат. —ов. "Ћуна-9" планета аралык автоматтык станци€ дүйнөдө биринчи болуп 1966-ж. 3-февралда јйга конгон.  ийинки мезгилдерде сов. "Ћуна-13" (21. 12. 1966), "Ћуна-16" (12. 9. 1970) ж-а "Ћу€а-17" (17. ». 1970), "Ћуноход-1" ж-а амер. "—ервейер-1", "—ервейер-7" планета аралык автоматтык станци€лар ийгиликтүү учурулду.

ј… ЅјЋ“ј - байыркы темир доорунун бери кеп элдер согушта урунуп келген курч миздүү жарты ай сымак курал. ј. б. курч темирден түрдүү өлчөмдө жасалып, узуну ар кандай (2 метрче) катуу жыгачка (ыргай, четин, кайың ж. б.) сапталган. —абы колго токтомдуу болсун үчүн быдырланып, бүлдүргө тагылган. ƒушманды ууландырып өлтүрүү максатында ј. б-нын мизин кээде ууга сугарышкан. ј. б.- илгерки жоокерчилик заманда кыргыздар урунган мыкты согуш куралдарынын бири.

ј… ЅјЋџ  (mola mola) - туташ жаактуулар түркүмүнө кирүүчү балык. ƒенесинин уз. 2,5 м, салм. 500 кг га жетет. ƒенеси кыска, жалпак, куйрук жагы кесип салгандай мукур, жону м-н куйрук астындагы сүзгүч канаттары узун.  уйрук канаты кыска. 300 млн-го жакын икра таштайт. ј. б. тропиктик деңиздерде ———–дин џ. „ыгыш деңиздеринде кездешет. Ѕаш-буттуу моллюскалар, рак сымалдар. о. эле майда балыктар м-н азыктанат.

ј…  јЋ≈Ќƒј–џ - јйдын фазаларьшын өзгөрүшүнө негизделген мусулман (хижра) календары, к.  алендарь.

ј…ЅјЌј“ ‘≈–ћј—џ - териси баалуу айбанаттарды колдо өстүрүүнү ферма. ћындай фермаларда негизинен суу күсөн, көгүлтүр түлкү, калтар, булгун, куну ж. б. багылат. Ѕулар көбүнчө капаста багылып, териси ички соодага ж-а экспортко чыгарылат. ѕадышалык –осси€да ј. ф. кеңири өрчүтүлбөгөндүктөн, биринэкин фермаларда өстүрүлгөн айбанаттардын териси, аңчылыктан алынган териге караганда, бир кыйла кымбат болгон. ———–де 1928-29-ж-да јрхангельск, ћосква, “юмень облтарында алгачкы ј. ф-лары уюштурула баштады.  ийинчерээк  ыргызстанда да (‘рунзе, ѕржевальск) ј, ф. уюштурулду. Ѕардык ј. ф-лауында механикалаштырылган тоют ашканасы, тоют камдоочу агрегат ж-а машиналар бар. ј. ф-да эмгекти уюштуруунун негизги формасы - бригада. јл өзүнө бекитилип берилген айбанаттарды асырайт. јйбанаттарды багууда алардын биол. өзгөчөлүктөрү эске алынат.  уут өз убагында өткөрүлүп, союлган айбанаттардын орду толукталып турат. ј. ф-да чоң, тукумчул, териси сапаттуу айбанаттарды тандап алуу б-ча асылтукум иши жүргүзүлүүдө, к. ћал чарба фермасы.

ј…ЅјЌј“ „ј–Ѕј„џЋџ√џ - териси баалуу айбанаттарды багып өстүрүүчү мал чарбасынын тармагы. јйбанаттар негизинен- капаста, кээде айрым аралда, атайлап тосулган жерде багылат. јнда күрөң, көгүлтүр түлкү, жанат, ңутри€, киш (булгун), суусар ж. б. асыралат.  ыргыз элинде айрым адамдар чаарчык, бачики, мамалакты ж. б. колдо багышкандыгы белгилүү. ———–де 1927-28-ж-да айбанат багып өстүрүүгө адистештирилген совхоздор уюпттурула баштайт. 1945-69-ж-дын аралыгында айбанат багып өстүрүүнү 136 ири совхоз уюштурулган. Ѕул мезгилдин ичинде баалуу тери алуу 200 эсе көбөйгөн. 192-9-ж. Ѕүткүл союздук зоотехни€лык аң тери-сырьс чарбачылык ин-ту, 1932-ж. аңчылык айбанаттарды өстүрүү б-ча борб. ил. из. лаборатори€сы негизделип, керектүүадистер да€рдалат. Ќегизги багыты мал чарбачылыгы болгон совхоздор м-н колхоздордо да өстүрүлө баштайт.

 ээ бир чарбада айбанаттардын саны 20 миңге чейин жетет. Ѕүткүл —ибирь, ———–дин ≈вропа бөлүгүнүн түн. ж-а ортоңку тилкелеринде калтар, кара түлкү, ак түлкү, суу күсөн, киш багууга климат шарты өтө ыңгайлуу келип, анда айбанат көп өстүрүлүүдө. ѕример крайында,  арел ј——–инде, ѕрибалтика респ-каларында суу күсөн, ак түлкү ж. б-ды багуучу чарбалар көбөйүүдө. јйбанат чарбалары Ќенең, Ёвенк улуттук округдары м-н. якут ј——–инин колхоздорунда экон. жактан зор мааниге ээ.  ыргызстанда айбанаттарды багып өстүрүү 20-ж-дарда башталган. 1956-ж. ‘рунзеге жакын жерде ферма уюштурулуп, анда кара түлкү (кийин ак түлкү да) багыла баштаган. јзыр ѕржевальскиде да териси баалуу айбанаттар өстүрүлүүдө.

ј…ЅјЌј““ј– —“»Ћ» - байыркы иск-водо кеңири таркалган стилдин шарттуу аталышы. јнын айырмалуу белгиси айрым айбандардын кээ бир дене мүчөлөрүнүн, аны м-н бирге бир нече айбандын татаал композици€сын сүрөт м-н көрсөтүүгө болгон. јл Ѕорб. ≈вропадан  ытайга чейин таралып, таптык коомго чейинки ар түрдүү уруулардын ж-а элдердин иск-восунан кеңири орун алган. ј. с. айбандардын белгилүү бир сөлөкөтүн өзгөчө ыкмалардын жардамы м-н мүнөздөн көрсөтөт. Ѕул стиль скифтердин (б. з. ч. 7-к.) доорундагы иск-водо айрыкча басымдуулук кылат. ј. с. айбандардын түспөлүн толук көрсөтүүнүн ордуна, алардын татаалдашкан символун элестетүү м-н да чектелген.  ээде бир жаныбардын көрүнүшүнөн экинчи бир жаныбардын элеси пайда болуп көрсөтулгөндүгүн да байкоого болот. ћис, бугунун чагарак мүйүзүнөн бүркүттүн тумшугунун пайда болгонун көрөбүз.  ээде тумшугу жырткыч айбандыкы болсо, бут жагы жылкынын же койдун буту болуп да тартылган. »сквонун бул стили көбүнчө чолпуларды, төңөлүктөрдү, билериктерди ж. б. буюмдарды кооздоо аркылуу берилген. ј. с-нин кээ бир үлгүлөрү  ырг-нда көбүнчө  етмен-“өбө өрөөнүнөн табылган.

ј…ЅјЌј““ј–ƒџЌ  ќ–√ќЌ””√ј џЋј…џ “јЌџЎџ - жаныбарлардын жашоо үчүн күрөшү; физиологи€лык, морфологи€лык же этологи€лык өзгөчөлүгү, б. а., өзүнүн жашоосун ж-а түрүнүн сакталышын камсыз кылышы. јйбанаттар жашоо шарттарына, өздөрүнүн кыймыл-аракеттерине карата жеке ж-а чогуу коргонууга ылайыктанышкан. јйбанаттардын өсүп-өөрчүшүидө ж-а айланачөйрөнүн кысымынан сактанышында алардын денесинин сырткы түзүлүштөрүнүн ар түрдүү формада болушу ј. к. ы-на ыңгайлуу шарт түзөт.  ээ бир жаныбарлар душмандарынан коргонуу үчүн денелеринен сасык жыт бөлүп чыгарса, айрымдары уу бездеринен уулуу заттарды чыгарат.

ј…ЅјЌј““ј–ƒџЌ ћ»√–ј÷»я—џ - жашоо шарттарынын өзгөрүшүнө же өөрчүү циклинин өтүшүнө байланыштуу жаныбарлардын бир жерден экинчи жерге оошуусу. ћиграци€ - жаныбарлардын жашашындагы эң маанилүү биол. кубулуш. ј. мигр. үзгүлтүксүз (маалындагы же беймаал) ж-а кокусунан (үзгүлтүккө учураган) болуп бөлүнөт: үзгүлтүксүзү өз маалы м-н жашоонун өзгөрүшүнө же өсүү стади€сынын алмашуусуна байланыштуу болсо, үзгүлтүккө учураганы (кокусунан) жашоо шартынын капыс бузулушунан, айласыздан келип чыгат. ј. мигр. активдүү же пассивдүү мүнөздө болот. ћиграци€ жаныбарлардын бардык өкүлдөрүндө, өзгөчө сүт эмүүчүлөрдө, канаттууларда, балыктарда ж-а курт-кумурскаларда кездешет. ј. мигр. горизонттук (кургакта, сууда) ж-а вертикалдык (тоодо, жер кыртышында, суу тереңдигинде, өсүмдүктөр катмарында) багытта болот.

ј…ЅјЎ≈¬ јбугазир (1907-1965) - кыргыздын туңгуч актЄрлорунун бири,  ырг. ——–инин эмг. сиң. артисти (1939). 1940-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. ‘рунзедеги театр студи€сын бүткөндөн тартып (1926-1962-ж-га дейре)  ыргыз мамл. драма театрында актЄр.  ыргыз иск-восунун ћосквада өткөн биринчи декадасына катышкан (1939). јткарган ролдору: ћаксүт (∆. “урусбеков, "јжал ордуна"), ћадыл (∆. Ѕөкөнбаев, "јлтын кыз"), ƒөлөнхан ( . ∆антөшев, " урманбек"), јдылчаев (“. јбдимомунов, "“ар капчыгай"),  еселер ( . —имонов, "ќрус маселеси"), почточу („. јйтматов, "Ѕетме-бет") ж. б. Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј…ЅјЎ≈¬ј  анымкүл (1901-1940) - кыргыз совет актрисасы,  ырг. ——–инин эмг. син. артисти (1939). 1927ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. ј-нын чыгармачылык ишинин башталышы  ырг. муз. драма студи€сынын ачылышы (1926) м-н байланыштуу болгон. ј.- кыргыз театр иск-восунун эң алгачкы өкүлдөрүнөн. Ѕелгилүү ролдору: Ѕүбүкан (ћ. “окобаев, " айгылуу  акей", 1927),  үлсүн ( . ∆антөшев, " арачач", 1929); јнна јндреевна (√оголь, "“екшерүүчү", 1929), Ёшимдин а€лы (–. Ўүкүрбеков, "∆апалак ∆атпасов", 1936), “оптордун байбичеси (∆. Ѕөкөмбаев, "јлтын кыз", 1937) ж. б. "јрдак Ѕелгиси" ордени м-н сыйланган.

ј…Ѕ≈  (ылакап аты; чыныгысы -. ћуса “ашмухамедов) (1905-1968) - өзбек совет акыны ж-а прозаиги. Өзбекстандын эл жазуучусу (1965). 1948-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. Өзб. ——– »јнын академиги (1943). ќ. јзи€ ун-тинин экон. ф-тетин бүтүргөн (1930). “уңгуч ырлар жыйнагы 1926-ж. чыккан. ј.- "‘акел" аттуу ырлар жыйнагынын (1932), "Өч" (1932), "∆ура уста" (1933), "’амза" (1948), "«афар жана «ахра" (1951), "јкыйкатчылдар" (1954) деген поэмалардын, "џйык кан" (1943), "Ќавои" (1945), "јлтын өрөөн шамалы" (1950), " үн өчпөйт" (1958), "”луу жол" (1967) деген романдардын, "∆арык издеп" (1956) ж-а "Ѕала чак" повесттердин автору. "Ќавои" аттуу романы үчүн 1946-ж. ———– ћамл. сыйлыгын, "Ѕала чак" повести үчүн 1962-ж. Өзб. ——–инин ’амза атн. ћамл. сыйлыгын алган. ј-тин мыкты прозалык чыгармалары советтик ж-а чет элдик бир катар тилдерге, асыресе кыргыз тилине да которулган. ј. өзбек окурмандарын орус ж-а дүйнөлүк адаби€ттын классикалык чыгармалары м-н тааныштырган. ———– ∆огорку —оветинин 5-6-шайланышынын депутаты. Ёки Ћенин ордени, 4 башка орден, медалдар м-н сыйланган.

„ыг.: џйык кан, ‘р., 1959; —очинени€, т. 1-5, “аш., 1962-64.

јв.: якубов ’. »., јйбек, в кн.: »стори€ узбекской советской литературы, ћ., 1967;  ошчанов ћ., ћастерство изображени€ характеров в романах јйбека, “аш., 1959.

ј…Ѕ» ≈ -ќш обл-нын Ћейлек р-нундагы “огуз-Ѕулак сельсоветине караштуу кыштак. "»сфана" к-зунун аймагында, јк-“айлак тоосунун этегинде, Ћейлек-Ѕаткен шоссе жолунун боюнда жайгашкан. –айондун борбору »сфанадан 29 км чыг. тарапта, ѕролетарский т. ж. станци€сынан 69 км.  алкы 946 (1971). —егиз жылдык мектеп, китепкана, клуб, медпункт бар.

ј…¬ј«ќ¬— »…, √айвазовский »ван  онстантинович (1817-1900) - орус сүрөтчүсү, деңиз пейзажынын чебери. ћайда соодагер арм€ндын уулу. 1833-37-ж. ѕетербург сүрөт академи€сында ћ. Ќ. ¬оробьевдон ж-а француз сүрөтчүсү ‘. “аннерден окуган. 1845-ж. академик, 1847-ж. профессор, 1887-ж. —үрөт академи€сынын ардактуу мүчөсү. ј. европ. бир нече академи€га мүчө болуп шайланган. "“огузунчу вал" (1850), "„есмен согушу", "Ќаваррин согушу" (1948) деген шедеврлердин, о. эле көркөмдүк сапаты бийик 6 миңге жакын картина, сүрөт ж-а акварелдин автору.

јд.: Ѕ а р с а м о в Ќ. —, ».  . јйвазовский, ћ., 1967.

ј…¬јЌ - 1) ќ. јзи€нын турак жайларында, мечиттеринде ж. б. маданий мекемелеринде кездешүүчү чатыры жайык, түркүктөр м-н тирелген бастырма; 2) короонун ичиндеги бир капталы ачык кенен имарат, о. кылымда ќ. јзи€ м-н ∆. „ыгыштын дворецтик ж-а табынуу, сыйынууга ылайыкталган архитектурасында кеңири колдонулган.  ыргызстандын терр-€сында ј. архитектурасы б-ча көп турак үйлөр (көбүнчө  ыргызстандын түштүгүндө), мечиттер салынган. ћис, —улайман тоосунун этегиндеги мечит. »мараттын ортоңку чатыры купол түрүндө жабылып, ал эми капталындагылары кышкы имаратка ылайыкташтырылган. ”шуга окшош мечиттер ќ. јзи€нын —амаркан, Ѕухара ж. б. ш-ларында да кезигет. ј. адатта кышкы имарат м-н тыкыс бириктирилип, бир же үч капталы тосулуп курулат да, жабылганы - кышкы, ачыгы жайкы ј. болуп саналат.

"ј…√ҮЋ" - кыргыз турмушу ж-дөгү алгачкы толук метраждуу көркөм фильм (1937, борб. "—оюздетфильм"). —ценарии ». ¬ершининдики, режиссЄру - ё. ¬асильчиков, оператору - Ѕ. ћонастырский, художниги - ¬. ѕанталеев, композитору -  .  орчмарев, үн оператору -  . Ќикитин, консультанттары - ј. ≈рохин ж-а Ѕ. ћошков. –оль аткаргандар: јйгүл - “. «ейферт, ћустафа - ѕ. √ладжиев, Ћу —и-€ - Ќ. ћучирин, ќроз - ј. Ѕоталиев, ярматов - “. ’ожаев, ¬овсенко - Ѕ. Ѕаратов, —аид-ј.  им. ј…√џ– - жашы ж-а жынысы жетик, бычылбаган эркек жылкы. Ѕээге караганда ирдүү, жал-куйруктуу, жумушка чыдамдуу ж-а күчтүү келет. ј. породасына, жыныстык кубатына жараша тандалат. ј. тукумуна карата бышты кезинен коюлат. јл үчүн кунандар вет.- зоотехни€лык кароодон өткөрүлөт. „обур кунандар бычылат. Үйүрдөгү айгырга 20-25 бээ каратылат. Ѕышты ј-дын үйүрү эки эсе аз болот. ј. 13-15 аснйына чейин пайдаланылат.

ј…√џ– ∆јЋ (Leucopoa) - дан өсүмдүктөр тукумунун уруусундагы көп жылдык ири нык түптүү өсүмдүк. “олук эки үйлүү эмес, биринде аталыктары экинчисинде энеликтери ж-а мөмөлүгү толук өөрчүп жетилбеген. ћашакча кабыкчаларынын жээктери жаргакчадай агыш. “оп гүлү-татаал машак. Ѕул уруунун 5 түрүнүн баары тең ———–де кездешет. ќ. јзи€да, о. эле  ыргызстанда эки түрү L. Olgae, L. Karatavica тоонун шагылдуу беттеринде, кыраңдарда, аскаларда өсөт.  өк кезинде тоютка пайдаланылат.

ј…√џ–-∆јЋ - ќш обл-нын јлаЅука р-€ундагы  аныш- ы€ сельсоветине караштуу кыштак. "„аткал" с-зунун аймагында. „аткал өрөөнүнүн ортоңку бөлүгүндө. –айондун борбору јла-Ѕукадан 132 км түн.бат. тарапта, Ќаманган т. ж. станци€сынан 197 км.  алкы 1038 (1971). ќрто мектеп,  итепкана, медпункт бар.

ј…√џ–-∆јЋ  Ө–Ү—“ӨЌҮ-1-5-к-да т€нь-шандык көчмөн уруулардан калган археол. эстелик. Ќарын ш-нын бат. тарабында (7 км). ∆үзгө жакын дөбө-мүрзөдөн турат. ј. ж. к-нө адамдар жөнөкөй төрт чарчы чуңкурга, жарма көргө ж-а казанагы бар мүрзөгө башы кыбыланы каратылып коюлган. јл көрүстөндөн жыгач ж-а карапа идиштер, темир бычактын сыныктары, жыгач табактар, үстөлчөлөр ж, б. буюмдар табылды. јны изилдөө иштерин ј.  .  ибиров жүргүзгөн (1953).

ј…ƒјѕ ∆»Ѕ≈–ҮҮ - 1) соттолгон адамдын кайсы бир жерлерде жашап турушуна тыюу салып, турган жеринен чыгарып жиберүү. ј. ж. негизги ж-а кошумча жаза катарында 2 жылдан 5 жылга чейинки мөөнөткө белгилениши мүмкүн. 2) ј. ж.- бийликтин компетенттүү органдарынын токтому б-ча мамлекеттин же анын кайсы бир районунун чегинен чет өлкөлүк адамды мажбурлап чыгарып жиберүү.  апит. мамл-терде ал чет елкөлүктөргө репресси€ катары көп колдонулса, ———–де ж-а соц. өлкөлөрдө соц. законду бузуучуларга каршы айрым учурларда гана колдонулат.

ј…ƒјѕ  ≈Ћ“»–ҮҮ - тергөө же сот органдары чакырса келбеген адамды мажбурлап алып келүү. ј. к-гө тергөө кызматкеринин токтому же соттун аныктамасы ; негиз болот. јл б-ча уголовный процесске келгенден себепсиз баш тарткан айыпкерлерди, күбөлөрдү, тилмечтерди, эксперттерди, закондо көрсөтүлгөн ж. б. керектүү кишилерди мажбурлап ј. к-гө болот. ћуну милици€ органы аткарат.

ј…ƒј– јјЋџ Ѕейшүкүров (лакап аты - јйдараалы ∆өргөлөк; 1851, “алас боюндагы  ызыл-јдыр кыш.,- 1934,  иров р-ну, „олпонбай атн. к-з) - кыргыз комузчусу, эл куудулу, ырчысы. "јтасы Ѕейшүкүр . байлардын малын багып, тиричилик өткөргөн кедей бойтой. ј-нын комузга, ырга шыктуулугу, 'куудулдугу бала чагында эле көрүнгөн. јнын а€лдар ж-дөгү санат ырларында а€лга мүнөздөмө берилет. ј. " урманбек", " ожожаш" өңдүү кенже эпосторду айтып, өзү да юмордук, сатиралык мүнөздөгү ырларды чыгарган. јл жакшы комузчу, кы€кчы, чоорчу бол-' гон. Ѕирок анын чыныгы атагын калк арасына комузчулук өнөрү тараткан. ј-нын элге кецири белгилүү чыгармалары: "јк кочкор канкы", " анышбек", "—ары барпы", "»ле менен  ара тал", "ƒубананын жар салганы", "јк токту", "—урнай күүсү" ж., б. јр бир күүнү ал ыр м-н коштоп, күүсүнүн ыргагына жараша кебетекепширин кубултуп, топусун кыйшайта кийип, ордунда жөрмөлөп, кол ойнотуп аткарган. ќшондуктан эл аны јйдараалы ∆өргөлөк атка кондурган. "ƒүнүйө", "—ен", "—ен дүйнө", " ол ойнотмо" сы€ктуу ондогон күүлөрдү чыгарган. јнын ашкере куудулдугу, кайталангыс таланты, аткаруучунун устаттыты "јйдараалынын алты кайырмасы" м-н " өйрөң күүсүндө" айкын көрүнгөн. јзыр " өйрөң күү" - комузчулар ансамблинин репертуарындагы негизги ∆-а сүйүктүү номерлерден.

јд.: ј л а г у ш о в Ѕ.,  ыргыз комузчулары жана комуз күүлөрү, ‘р., 1961.

ј…ƒј–јЋ»≈¬ јкматбек [30. 7 (12. ?8). 1916-ж. т.,  ант р-ну, јк-ƒөбө кыш.] - советтик коомдук гигиенист, медицина илиминин доктору (1960), профессор (1960),  ырг. ——–инин эмг. сиң. врачы (1948). 1939-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. “ашкен мед. интун бүтүргөн (1939), ошол эле жылы Ќарын обл. саламаттык сактоо, бөлүмүнүн башчысы. Ћенинград аскер округунда кенже врач (1940), кийин санитардык кызматтын начальниги. ѕржевальскидеги шаардык поликлиниканын башчысы (1941-43),  ћћ»нин алдындагы көздү текшерүү клиникасында ординатор (1943), ассис-, тент (1944),  ырг. ——– саламаттык сактоо министринин кадрлар б-ча орун басары (1947-50).  ћћ»нин директору (1952-55),  ырг. ——– саламаттык сактоо министри (1960- 63). 1963-жылдан бери  ћћ»нин саламаттык сактоо ж-а социалдык гигиена кафедрасынын башчысы. ј-дин ил. из. иштери негизинен көз ооруларын ж-а  ыргызстандагы саламаттык сактоонун тарыхын, санитари€ маселелерин изилдөөгө арналган. 1963-ж-дан бери ошол эле институттун саламаттык сактоо кафедрасынын башчысы. ј. илимдин 1 докторун, 20 кандидатын да€рдаган. 80 ден ашуун илимий эмгектин автору.  ырг. ——–инин ил. эмг. сиң. ишмери (1974). јл Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг.: “рахома, ‘р., 1952; ∆угуштуу көз оору трахомадан сактангыла, ‘р., 1957; »лимий медицина жана дин, ‘р., 1957;  ыргызстанда саламаттык сактоо ишинин негизги өсүш этаптары, ‘р., 1958; ћедицина жана дин, ‘р., 1963; ¬. ». Ћенин жана советтик саламаттык сактоо иши, ‘р., 1969;  алктын саламаттыгын сактоо жөнүндөгү лениндик иде€нын  ыргызстанда аткарылышы, ‘р., 1970; —оветтик  ыргызстанда саламаттык сактоо ишинин өсүшү, ‘р., 1970; ѕайдалуу жана зы€ндуу үрп-адаттар, ‘р., 1971; —аламаттык сактоо ишинин мындан ары өсүш жолдору, ‘р., 1972.

ј…ƒј–Ѕ≈  -  алинин р-нундагы Ќово-Ќиколаевка сельсоветине караштуу кыштак. »льич атн. к-здун аймагында. –айондун борбору  елининдей 13 км чыг. тарапта,  ара-Ѕалта т. ж. станци€сынан 12 км аралыкта.  алкы 817 (1974).

ј…ƒј–Ѕ≈ ќ¬ »манаалы (1894- 1938) -  ыргызстанда —овет бийлигин орнотуунун ж-а чыңдоонун активдүү катышуучусу. ѕишпек уездинде дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. 1909-ж. ѕишпектеги а. ч. техникумун бүтүргөн. 1912-18-ж-да айылдык общинада катчы. 1918-ж-дан – ѕ (б) нин мүчөсү. 1918-20-ж-да - ѕишпек уезддик-ш-дык —оветинин аткомунун, 1920-21-ж-да  ара- өл уезддик ревкомунун мүчөсү, 1921- 23-ж-да - ѕишпек уезддик —оветинин аткомунун председатели. 1923- 24-ж-да ∆ети-—уу обл. жер бөлүмүнүн башчысы, обл. аткомдун председатели, 1924-ж.  ыргыз јвт. обл-нын ревкомунун председатели болуп дайындалган. 1925-ж. – ѕ (б) Ѕ нын ќјнын бюросунун карамагына чакырылып, 1926-ж-дын июлуна чейин “ашкенде "ќ. јзи€дан" конторасында башкарманын мүчөсү болуп иштеген. јндан соң 1931-ж-га чейин -  ыргыз а. ч. банкынын башкармасынын мүчөсү,  ыргыз ј——– ёстици€ Ёл  омиссариатынын Ѕашкы сотунун председатели. ћындан кийин саламаттыгына байланыштуу пенси€га чыккан. ј. советтердин болуштук, уезддик, обл. съезддеринЄ делегат болуп бир нече жолу шайланган.  улактардын јк-—уу козголоңун, Ќарындагы контррев-€чыл көтөрүлүштү басууга активдүү катышкан.  ыргызстанда —ов. бийлигин чыңдоого активдүү катышкандыгы ж-а контррев-€чыл күчтөрдү басууда көрсөткөн эрдиги үчүн  ыргыз ј——– Ѕј ишга јрдак грамотасы м-н сыйланган.

ј…ƒј–Ѕ≈ ќ¬  урманкул (1916- 1974) -  ырг. ——–инин  ант р-нундагы "јлга" к-зунун дыйканчылык бригадасынын бригадири. —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1965), 1956-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. Ёмгек жолун 1929-ж. катардагы колхозчудан баштап, тракторист, шофер болуп иштеген. ”луу јта ћек. согуштун катышуучусу. 1956-63-ж. кызылча өстүрүүчү. бригаданын комплекстүү механикалаштырылган звеносун башкарган. 1963ж. бригадир. јл башчылык кылган бригада 1964-ж. 280 га кант кызылчасынын ар гектарынан 454 ч ден, 1965-ж. 310 га а€нттын ар гектарынан 518 ц ден түшүм алган. ј. Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј…ƒј–ќ¬ “атпай (1919-ж. т.) - ќш обл-дагы јла-Ѕука р-нунун "„аткал" с-зунун старший чабаны. —оң. Ёмг. Ѕаатыры' (1971). Ёмгек жолун колхозчу болуп иштөөдөн баштаган. 1960-70-ж. орто эсеп м-н 526 соолуктун ар жүзүнөн - 123,5, 1970-ж. 140 тан козуну аман асырап, ар койдон 4,2 кг жүн алган. Ёки жолу Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј…ƒј’ќ - ј Ўнын түн.-батышындагы штат. ј€нты 216,4 миң км2.  алкы 698,3 миң (1970). јдмин. борбору- Ѕойсе ш. ј.  олумб бөксө тоосунун түш. жээгин ж-а —нейк д-нын түздүктөрүн ээлейт. ј. ч-сы негизинен түш. бөлүгүндө өнүккөн.  артошка (ј Ўда 1-орунда), кант кызылчасы, буудай, тоют өсүмдүктөрү эгилет. Ѕардык товардык а. ч. продукци€сынын 44% ин мал чарбачылыгы берет.  үмүш, цинк, корго-. шун кендерин казып алуу б-ча ј Ўда алдыңкы орундарда турат. Ө. ж-нын башкы тармагы - түстүү металлурги€, тамак-аш, жыгач иштетүү;

ј…ƒ»“ ƒипа Ќусантара [30. 7. 1923- 22 (?) 11. 1965]-»ндонези€нын жумушчу ж-а коммунисттик кыймылынын ишмери. —уматра а-да плантаци€да иштөөчү жумушчунун үй-бүлөсүндө туулган.  оммерси€лык мектепти бүтүргөн. —а€сий ишмердигин прогрессчил жаштар уюмдарында ж-а профсоюздарда иштөөдөн баштаган. 1943-ж-дан - »ндонези€нын  омпарти€сынын (» ѕ) мүчөсү. Өз элинин көз каранды эместиги үчүн күрөшкө активдүү катышкандыгы үчүн 1945-ж. чет элдик аскер бийликтери камакка алган. »ндонези€ көз каранды эмес мамлекет болуп жары€ланганда (1945), прогрессчил жаштар уюмдарынын бирөөнүн жетекчилеринен болгон. 1947-ж. » ѕ Ѕ нын, 1948-ж. анын —а€сий Ѕюросунун мүчөсү болуп шайланган. 1951-59-ж-да » ѕ Ѕ нын секретары, ген. секретары, 1959-ж-дыи сент€брынан кийин » ѕ Ѕ нын председатели. ј. »ндонези€нын мамл. жогорку органдарында да жооптуу кызматтарда иштеген. ј. 1965-ж. но€брда "30-сент€брдагы оку€ларга" байланыштуу реакци€ тарабынан » ѕге каршы таңууланган террордун курмайы болду.

ј…ƒќќ - жерди калактуу соко м-н иштөөнүн негизги ыкмаларынын бири. ј. мезгилинде топурак майдаланып, жумшарат ж-а аралашат. ј. кыртыштын түзүлүшүн (структурасын) өзгөртөт. ∆ердин айдоонун негизги максаты топурактын ным, аба ж-а жылуулук режимин жакшыртуу болуп саналат. ј. ар түрдүү типтеги соко м-н жүргүзүлөт. јйдоонун түрлөрү: 1) топуракты катмары б-ча коңторуп айдоо, мында эни 40 см ге чейинки катмар анчалык терең айдалбастан, соконун калагы топурак катмарын буралтып барып 180∞ ка оодарып таштайт, бул ыкма - чымдуу жерди айдоонун эң байыркы, жөнөкөй жолу. ћындай айдоо, кошумча иштөөнү, ар түрдүү агротех. чараны талап кылып, өзүн-өзү актай албаг гандыктан, колдонулбайт; 2) чымдуу жерди соконун калагы 130∞ ка оодарып, жер катмарын 45∞ бурч б-ча бири бирине тыгыз жаткырып кетет. ј-нун мындай түрү тарыхый жактан кийинчерээк пайда болуп, анчалык өздөштүрүлө элек. ћындай учурда чымдуу топурактагы өсүмдүктөрдүн тамыр-сабактары бир нече айга чейин чирип жоготууга үлгүрө албай калат да,, талааны себүүгө да€рдоо үчүн, ј. а€нтын көбүрөөк дискадан ж-а малалап чыгуу керек; 3). өздөш? түрүлгөн айдоодо жер тилгичтүү сд? ко м-н айдалат. —оконун тилгичи айдоо катмарынын үстүнүн 2/з бөлүгүн (81-12 см) тилип, бороздун түбүнө кулатат, ал эми соконун калагы ј. катмарынын төмөнкү бөлүгүн оодарып таштайт. јйдоонун бул түрү азыр кеңири колдонулат. јйдоонун тереңдиги топурак катмарынын кубаттуулугун, эгилүүчү өсүмдүктөрдүн биол. өзгөчөлүктөрүнө, айдоо1 мезгилине, талааны йтоо чөп басышынан өсүмдүк зы€нкечтеринин ж-а илдеттеринин таралышына жараша болот! ј-нун тереңд. 20 см болсо - нормал1 дуу, ага. жетпесе - тайыз, андан апр са, терең деп эсептелинет. ј. зонанын топурак, климат өзгөчөлүгүнө;' эгилүүчү өсүмдүктүн агро-техникасына, себүү мөөнөтүнө ж. б. шартка байланыштуу жүргүзүлөт.

ј…ƒќќ јяЌ“џ -айыл чарба өсүмдүктөрү эгилген жер. јл жалпы ж-а айрым а. ч. өсүмдүктөрү " эгилүүчү ј. а. болуп экиге бөлүнөт.. Ѕардык а. ч. өсүмдүктөрү эгилүүчү а€нт жалпы ј. а деп аталат. ѕайдалануу, багуу ыктары ж-а ботан. түрү ар кандай өсүмдүктөр эгилүүчү жер айрым айдоо а€нты болуп өзгөчөлөнөт. ∆алпы ј. а-на ар түрдүү а. ч.'өсүмдүктөрүн бөлүштүрүү а€нттын структурасын түзөт.  ыргызстанда 1974-ж. бардык ј. а. 1288,3 миң га болгон; дан өсүмдүктөрү - 572,9 миң, тех. өсүмдүктөр - 139,1 миң, тоют өсүм1дүктөрү - 529,2 миң; ал эми жүгөрү 38.0 миң га жерге эгилген.

ј…ƒќќ јяЌ“џЌџЌ —“–” “”–ј—џ - жалпы айдоо а€нтында ар бир а. ч. өсүмдүгүнө туура келүүчү жер өлчөмүн көрсөтүүчү бирдик. ј. а. с. туура белгиленсе, жерди рационалдуу пайдаланууга шарт түзүлөт. јл а. ч-нын адистещтирилгендигине жараша анын экономикасын жогорулатууга көмөкчү болот. ј. а. с. климат шартына, жер кыртышынын өзгөчөлүктөрүнө, чарбанын экономикасына ж-а тех. жабдылышына жараша, түшүмдүү өсүмдүктөрдү арбын эгүү м-н түзүлүүгө “ийиш. ћис.,'  ыргызстандын түштүгүндө айдоо а€нтынын 60- 70% Ќе пахта, ал эми „үй өрөөнүндө которуштуруп айдоонун 20-25% не кант кызылчасын эккенде, айдоо а€нтынын ар гектарынан арбын киреше алынары далилденген.

ј…ƒќќЌ” “≈–≈Ңƒ≈“ҮҮ - жер "айдоо ыкмасы.  ыртыш терең, , тайыз ж-а коңторбой айдалат. ”шуга байланыштуу айдоо бир катмардуу, эки катмардуу ж-а үч катмардуу болот: Ѕулардын негизгиси - терең айдоо. “ерең айдагаЌда орг. заттар чирип, минералƒуу бирикмелер кычкылданып, өсүмдүктөр оңой сиңире турган заттар токтолот. ј. т-нүн натыйжасында аэробдуу бактери€лар өөрчүп, өсүмдүктөр зы€нкечтер м-н илдеттерге аз чалдыгат да, жер семирткичтер көбүрөөк сиңирилип, түшүм арбыйт.

ј…ƒџЌ ∆ј—јЋћј —ѕ”“Ќ»√»-; селеноборб. орбитага чыгарылган космостук учуучу аппарат. ј. ж. с. болуучу космостук аппарат алдын ала ∆ердин спутник орбитасына чыгарылып, андан јйга багыттап учурулат. јй борборунан 66 000 км аралыкта космостук аппарат јйдын тартуу аракетинин сферасына кирет. јл ј. ж. с. болуу үчүн јйдын тартуу күчү жетишсиз. ќшондуктан борттук кыймылдаткычтар; тормоздук импульс берет да, космостук аппарат јйдын спутник орбитасына өтөт. Ѕул орбитанын форм'асы, фокусу јй борборунан өткөн эллипске окшош ке1лип, анын јй борборунан эң алыс чекити а п о с ел е н и й, эң жакыны - периселе ни й деп аталат. Ѕиринчи'ј. ж: с-сов: "Ћуна-1Ө" автомат станци€сы 1966-ж. 31-мартта- учурулган. јнын орбитасынын јйдын.эква1торуна жантайышы 71∞54', апоселений 1017 км, периселенийи - 350 км болгон. јл информаци€ берүү мезги1линде јйды 460 жолу айланган. ј. ж. с-нин орбитасына јйга жум:шак конууга ж-а ∆ерге кайтып келүүгө арналган космостук аппараттар да чыгарылат. јндай? орбйталар күтүү орбита деп аталат 'да,.; "Ћу_на-16" - "Ћуна-21" ж-а "јполлбн-»", "јполлон-12", "јполлон-14" кемелерин учурууда пайдаланылган. ј. ж. с-нин илимий-тех. жабдуусу јйды ж-а космос мейкиндигин ар тараптан изилдөө максатында ылайык түрдүүчө болот, к. јй, "јполлон", ∆ердин жасалма спутниги, "Ћуна". '

ј…ƒџЌ “”“”Ћ”Ў” - ∆ердин көлөкөсүндө калган кездеги јйдын көрүнүшү. јй толук бойдон же'жарымжартылай ∆ердин көлөкйсуңө капталып калганда тутулат.  үндүн нуру ∆ердин атмосферасыңда сьшгандцктан, тутулуунун чоң фазйсында ƒ й кызыл күрөң түстө болуң көрүнөт. јйдын толук тутулуу ф…засы; 1 с 40 мин га созулат, анткениу∆ердан көлөкөсү јйдын диаметрийвн; чоң. ј. т. жыл сайын болуп турат, к. “.уүулуу.

ј…ƒџЌ ‘ј«јЋј–џ - јйƒын бетинин бизге көрүнгөн бөлүгүнүн түрдүү формалары. јй өзүнүн орбитасы б-ча айланып бараткандар ;аның. бизге көрүнгөн бети  үн нурунун тийишине жараша өзгөрөт, ошондой'улам ј. ф. алмашылып турат. јй ж*аңы.рга нда,  үн м-н ∆ердин ортосунда болгондуктан, анын жарык тушпөгон бети бизге көрүнөт (к. сүрөт). .Ёгер јй жаңырганда, ал ∆ер м-н  үндү туташтыруучу түз сызыкта,' жатса,  ундун тутулушу байкалат. јндан кийинки күндөрдө јй  үндөн чыгышты карай жылат да, адегенде ичке орок  ейиптенип, 7-кунү жарым тегерек түрүндө көрүнөт. ћында жарым^ тегере,ктин4 томпок жагы оң тарапта болот.,јйдын бул фазасы 1-чейрек деп аталат. јй жаңыргандан 14-15 күн өткөндө, јй ∆ерге карата  үнгө карама-каршы тарапта болуп, жарык түшкөн бети бизге карап турат. Ѕул учурда јй толук тегерек формасын алып көрүнөт да, толгон ай деп аталат. Ёгер бул учурда ∆ер јй м-н  үндү тутандыруучу түз сызыкта жатса, јйдын тутулу шу байкалат. јй толгондон кийин, 7-күнү акыркы чейрек башталып, јйдын жарымы гана көрүнөт да, томпок жагы сол тарапта болот. јй жаңыргандан орто эсеп м-н 29,5306 сутка өткөндө, јй кайра жаңырат, к.  алендарь

ј… јЋџЎ“џ–џЋ√јЌ —»—“≈ћј (курулуш механик асын ƒа)- жүк көтөрүүдө ар биринин өзүнчө мүнөздүү өзгөчөлүктөрү бар системалардын айкалышынан түзүлгөн курулуш системалары. ј. с-га кары м-н ферманын, арка м-н ферманын, асма конструкци€ м-н карынын, кары м-н арканын айкалышынан түзүлгөн конструкци€лар кирет (к. сүрөт). ј. с-нын кээ бир кодструкци€лык бөлүктөрүн© ийүүчу күчтөр таасир кылса, башкалары чоюучу же кысуучу күчтвргө дуушар болот:. ќшондуктан бул эки конструкци€ны билгичтик м-н эбин таап айкалыштыргавда, жеңил, арзан ж-а чоң аралыкты жабууга ;"лайыктуу конструкци€ түзүлөт. ј-с-даш кысуучу ж-а ийүүчү күчкелц€у элементтери темир-бетоңдон, ал эми чоюлуучу элементтери өрүлгөн болот зым аркандан жасалат.

ј… јЋџЎ“џ–џЋ√јЌ ЁЋ≈ “– ӨЋ„Ө√Ү„ ѕ–»Ѕќ– - электр тизмектеринин негизги параметрлерин өлчөй турган бир нече прибордун ордуна колдонулуучу ж-а алып жүрүүгө ылайыктуу чакан өлчөгүч прибор. ј. э. ө. п-го ампервольтомметр, ампервольтваттметр кирет ж-а алардын жардамы м-н электр тизмегиндеги ток, чыңалуу, каршылык, сыйымдуулук өлчөнөт. ћындай приборлордун негизги артыкчылыгы: алардын жардамы м-н туруктуу токтун да, жыштыгы кеңири диапазондо өзгөрүлүүчү өзгөрүлмө токтун да тизмектеринин параметрлерин өлчөөгө мүмкүн. —үрөттө көрсөтүлгөн ампервольтомметр м-н турактуу ж-а өзгөрүлмө токтун 600 в ко чейинки чыңалуусун, турактуу токтун 1 а ге чейинки күчү ж-а 3 ћом го чейинки каршылыгы өлчөнөт. јзыр тех. мүнөздөмөлөрү (өлчөөлөрдүн диапазондору, өлчөө чектеринин саны, тактык классы, кириш каршылыгы ж. б.) жогору ж-а бири биринен айырмалуу көп сандаган айкалыштырылган приборлор (ћ 4351, ‘ 432/1, ÷ 4311-MJ, 4325 ж. б.) чыгарылып жатат.

ј…- ӨЋ -ќш обл-нын Ћейлек р-нунун аймагында жайгашкан тоо көлү. ”з. (түштүктөн түндүктү карай) 2,2 км, туурасы 0,4 км, а€нты 0,8 км2. ƒеңиз деңг. 2938л" бийиктикте. ј.- . төр тибиндеги көлгө кирет. —ууну кар, муз ж-а мөңгүдөй алат.  өл јк-—уу өзөнүнүн буулуп калышынан пайда болгон. ≈өгөттүн уз. 1,5 км. “оо этектери көлгө тик түшөт.  өлдөн јк-—уу агып чыгат.

ј… џЌ Ёћ≈— ‘”Ќ ÷»я -көз каранды чоңдугу көз каранды эмесине карата кандайча өзгөрөрү айкын көрсетүлбөген функци€. Ёгерде F(x, у)=0 теңдемесиндеги х тин берилген мааниси м-н F[x,f(x)]=0 шартын канааттандыра турган у -  х) функци€сы бар болсо, анда кийинкиси F(x, у)-0 аркылуу айкын эмес функци€ деп аталат. ј. э. ф. бир маанилүү же көп маанилүү болот.

х2 у2 ћис, "%+',;-1 = 0 теңдемеси

а2 Џ2

кош маанилүү у-Ү -~\/ а2-х2 функа

ци€ны берет. ј. э. ф. бир маанилүү болушу, б. а., белгилүү бир х үчүн F(x, у)=0 төңдемесинин жалгыз гана y = f(x) чыгарылышка ээ болушу өзгөчө маанилүү, аны төмөнкүдөй теорема камсыз кылат: эгерде F(xa, ”о)=0 болуп, дифференциалануучу F(x, у) функци€сы ћ0(х0, у0) чекитишга аймагында F'x, F'y үзгүлтүксүз туундуларга ээ болуп ж-а Fv(x0, у о) ‘ 0 болсо, анда х0 чекитинин жетиштүү кичине аймагында F(x,y)=0 теңдемесин канааттандыруучу ж-а х=х0 болгондо, у = уо-](хо) го айлануучу бир маанилүү жалгыз гана y=f(x) үзгүлтүксүз функци€ бар Ћ , F'x(x,y)

болуп, ал у =--- үзгүлтүксүз туундуга ээ болот.

јв.: ‘ихтенгольц √. ћ.,  урс дифференциального и интегрального исчислени€, т. 1, ћ., 1953;  удр€вцев Ћ. ƒ., ћатематический анализ, т. 2, ћ., 1970.

ј… џЌƒќќ„ - сүйлөмдүн баш мүчөлөрүнө же аларга тиешелүү башка сөздөргө багыныңкы байланыш аркылуу тутумдашып, аларды аныктап, толуктап, бышыктап . турган сүйлөм мүчөсү. ј. аткарган милдетине карай аныктооч, толуктооч, бышыктооч болуп үчкө бөлүнөт.

ј…Ћјћѕј, и р им - дары€нын же деңиздин үстүнкү бетиндеги айрым жерлерде суунун имерилип, оргуп айланып агып калышы. ј. дары€ларда эки агымдын кошулушунан, дары€ нугунун кээ бир жерлери кескин окшуп кеңейгенден, жээктеги чоң-чоң урчуктарды суунун айланып өтүшүнөн пайда болот. ƒеңизде болсо суунун ташкындаган м-н тартылышынан ж-а карама-каршы агымдын кошулушунан келип чыгат. ј-нын өлчөмү (диаметри) бир нече см ден бир канча км ге чейин (океандарда) созулат.

ј…ЋјЌј - тегиздикте ќ борборунан бирдей алыстыкта жаткан чекиттердин көптүгү. ј-нын борборун анын каалаган чекити м-н туташты–””чу түз сызык радиус деп аталат (г же R). ј-нын узундугунун (l=2nR) диаметрине (2R) болгон катышы ар кандай ј-лар үчүн турактуу (€). јл трансценденттик сан болгондуктан, чексиз ондук бөлчөк м-н туюнтулат: п=3,14159... “егиздиктин ј. м-н чектелген бөлүгү т егерек деп аталат, а€нты s=nR2.

ј…ЋјЌћј ¬≈ƒќћќ—“”-бухг. эсепте счЄттордогу жазуулардын толуктугун ж-а тууралыгын текшерүү үчүн түзүлгөн жыйынтыктоо ведомосту. “екшерүүнү жеңилдетүү үчүн ј. в-тунун ордуна сальдо (калдык) ведомосту да түзүлөт. ј. в-нун жыйынтыктары синтет. счЄттордун айланышына ж-а калдыктарына туура келиши керек.

ј…ЋјЌћј  јѕ»“јЋ - наркы жаңы өндүрүлгөн товарга бүт бойдон киргизилип, капиталдын ар бир айланышынын натыйжасында акчалай калыбына келтирилип, капиталисттин карамагьша кайтарылып турган өндүргүч капиталдын бир бөлүгү. ј. к-дын наркына сырьЄ, чала фабрикат, отун, кошумча материал, электр энерги€сынын наркы ж-а жумушчу күчүн сатып алууга сарпталган каражат кирет. Өндүрүш процессинде сырьЄ м-н чала фабрикаттан жаңы продуктулар жасалып, алар башка керектөө наркына өтөт. ћис, өндүрүштө пахта - жипке, жип кездемеге айланат.  ошумча материалдар, электр энерги€сы өндүрүштө продукт өндүрүүгө жардам берип, натуралай формалары жоюлат да, наркы бүт бойдон өндүрүлгөн продуктуга киргизилет. ∆умушчу күчү айланма капиталдын жогорку түрлөрүнөн айырмаланып, жаңы наркты, анын ичинен кошумча наркты пайда кылат. Өзгөрмө капитал бурж. өндүрүштө өз наркын гана түзбөйт, ал жумушчуларды эксплуатаңи€лоо аркылуу пайда иретинде капиталисттердин чөнтөгүнө түшчү кошумча наркты да өндүрөт. Өзгөрмө капиталдын тез айланышы кошумча нарктын массасын ж-а жылдык нормасын көбөйтүүгө мүмкүндүк берет.

ј…ЋјЌћј  ј–ј∆ј“ Ќќ–ћј“»¬»-айланма каражаттардын финанс. планда белгиленген суммасы. јл ишкананын өндүрүш запасы, бүтө элек өндүрүшү, да€р буюм запасы, келерки жылдын чыгымы жагынан анын керектөөсүн камсыз кылат. ј. к. н. ишкананын үзгүлтүксүз иштешине жараша болот, азыр жаңы чарбалык реформанын шартында нормативди ишкана өзү түзөт. ћамл. ишканалар м-н мекемелердин нормативи негизинен аларга бөлүнүп берилүүчү каражаттардын эсебинен толукталып турат. јнын айрым бөлүгү - финанс. пландагы өлчөмдө ишканалардын карыздарынын калдыгы м-н, ө. ж. ж-а соода шпканаларыныкы мамл. кредит м-н жабылат. ј. к. н. айланма каражаттын ар бир түрү б-ча өз алдынча пландагы расчЄтто көрсөтүлөт. јл аркылуу өндүрүштө пайдаланылган сырьЄнун, материалдын, отундун ж. б. каражаттардын саны, баасы ж-а алардын айлануу ылдамдыгы аныкталат. ќшондуктан ишканада ашык запас кармоо, складда да€р товар топтоо, өндүрүштүк циклди чоюу пайдасыз, анткени бул бюджетке төлөөнү көбөйтүп, накта кирешени төмөндөтүп, кызыктыруу фондуларынын түзүлүшүнө терс таасир тийгизет.

ј…ЋјЌћј  ј–ј∆ј““ј– -соң. ишканалардын айланма өндүрүштүк ж-а жүгүртүү фондуларынын акчалай жыйындысы. Ѕулардын бир бөлүгү өндүрүш процессинде, экинчиси жүгүртүү чөйрөсүндө пайдаланылат. ———–дин ө. ж-да айланма өндүрүштүк фондуларга орто эсеп м-н жалпы айланма каражаттардын 70-75% туура келип, жүгүртүү фондулары болсо 25-30% түзөт. “үзүү булагы б-ча ј. к. менчик ж-а карызга болуп экиге бөлүнөт. ј. к. тынымсыз айланып турат. јлар дайым өндүрүш стади€сынан айлануу чөйрөсүнө өтүп, бул жолду улам кайталайт да, чарбанын бир калыпта иштешин камсыз кылат. ј. к-ды рационалдуу колдонуунун маанилүү шарты - үнөм режими ж-а чарба эсеби.

ј…ЋјЌћј  ј–ј∆ј““ј–ƒџЌ ∆Ү√Ү–“”ЋҮЎҮ - айланма каражаттарды пайдалануу эффективдүүлүгү мүнөздөөчү экон. көрсөткүч; ишканалардын айланма каражаттарынын кайталанма өндүрүш процессинин бир стади€сынан башка стади€сына өтүп турушу. Ѕул өндүрүш ишканаларынын ишинин бирден-бир маанилүү сапат көрсөткүчү болот да, ј. к. ж. өлчөмү м-н өндүрүштүн көлөмүнүн ж-а анын сќзулгандыгынын ортосундагы өз ара байланышын мүнөздөйт. јл айлануу ылдамдыгын көрсөтөт.

ј…ЋјЌћј  џ…ћџЋ, к.  ыймыл.

ј…ЋјЌћј “–» ќ“ј∆ ћјЎ»Ќј—џ - сокмо (трикотаж) буюмдарын туюксогуучу машина. јл илмек түзүп, согуу принцибинде иштейт. ј. т. м. бир ж-а эки кабаттуу болуп айырмаланып, илмектүү же жалпак ийнелүү болот. ћашинанын ийне салгыч кутусунда илмек түзүүчү ийнелер (64 кө чейин) тикесинен орнотулган. »лмек түзүүчү система ийнелүү кутунун айланасында жайгаштырылган. јл кутунун айланышына жараша ийнелер кезектешип, илмек түзүүчү системага жакындайт. »йнелүү куту бир айланганда, илмек түзүүчү система бир илмек катарын токуйт. јл куту кийинки жолу айланганда, жаңы илмектерди пайда кылып, ал илмектер мурда түзүлгөн илмектердин ичинен алып өткөрүлөт. јндан кийинки процесстер тартуучу механизм м-н аткарылат. јзыр сокмо буюмдарды иштеп чыгаруучу өндүрүштө ћ“ ж-а ћ— маркалуу ј. т. м кеңири колдонулууда.

ј…ЋјЌћј ‘ќЌƒ”Ћј– - соц. ишкананын өндүрүштүк фондусунун бир бөлүгү. јл натуралай түрүндө өндүрүш процессинде бир жолу гана катышып, өзүнүн натуралай буюм касиетин өзгөртөт (мис, кен - металлга, пахта - жипке, металл тетикке ж. б. айланат, отун күйүп, электр кубаты сарпталат), анын наркы жаңы буюмга өтөт. ј. ф-дын басымдуу бөлүгүн эмгек продуктысы (сырьЄ, материал, отун, электр кубаты ж. б.) түзөт. ј. ф-га мындан башка кыска мөөнөткө колдонулуучу эмгек каражаттары кирет. ј. ф. өндүрүштүк мазмуну б-ча экиге бөлүнөт: 1) өндүрүш запастары (сырьЄ ж-а негизги материал, ремонтко керектелүүчү тетиктер, сатып алынган чала фабрикат), көмөкчү материал (отун, тара ж-а тара материалдары, атайын кийим, арзан баалуу ж-а тез эскирүүчү буюмдар); 2) бүтө элек продукци€ ж-а ишкананын өзүнүл чала фабрикатына, жаңы продукци€ алууга багытталган сарптоолор. Ѕулардын салыштырма салмагы эл чарбасынын ар кайсы тармагында“д<дүүча "болот. ј. ф-дын структурасы бир эле тармактагы ишканаларда бирдей эмес. јндай болушуна ишкананын адистештирилиши, коопераци€ланышы, өндүрүштүн уюштурулушу, геогр. жайгаштырылышы, жабдылыш шарты ж. б. таасир тийгизет. Өндүрүш өскөн сайын ј. ф-дын натуралай буюм каражатты талап кылышы өсө баштайт. Ѕирок, илимге негизделген нормаларды белгилеп, өндүрүштүк процессти интенсификаци€лап, өндүрүштүк циклди кыскартуу, прогрессивдүү жаңы технологи€ны колдонуу, өндүрүштү ж-а эмгекти уюштурууну жакшыртуу м-н продукци€нын бирдигине ј. ф-ды керектөөнү азайтууга болот.

ј…ЋјЌћј ѕ–ќ÷≈—— - системаны кандайдыр бир баштапкы абалынан тайдырып, бир катар өзгөрүүлөрдүн кийин кайра алгачкы абалына келтирген термодинамикалык процесс. ј. п. цикл деп да аталат. ј. п-тин жүрүшү үчүн темп-ралары ар башка жылуулук булактары ж-а жумуш аткаруучу нерсе болушу зарыл. ј. п-тин бир бөлүгүндө жумуш аткаруучу нерсе өзүндөгү ички энерги€нын өзгөрүшүнөн ж-а сырттан -алынган жылуулуктун эсебинен, ал эми экинчи бөлүгүндө сырткы күч жумуш аткарат. Ѕул жумуштун бир бөлүгү ал нерсенин ички энерги€сын кайрадан толуктоого жумшалат. ј. п-тен кийин жумуш аткаруучу нерсенин ички энерги€сы ж. б. параметрлери кайрадан алгачкы маанилерине ээ болот.

ј…ЋјЌ“ (Ailanthus) - симарубалар тукумундагы дарак. ∆албырагы сабакка кезектешип жайгашкан. ∆ер жүзүндө 60 түрү бар. јлар “үш. ж-а „ыг. јзи€да, јвстрали€да таралган. ———–де 3 түрү өсөт. јнын ичинен ј. altissima өлкөбүздүн европ. бөлүгүндө,  авказ ж-а ќ. јзи€да парктарда өстүрүлөт. ј. жыгачынан курулуш материалдары, кагаз жасалат, отун үчүн керектелет.  ээ бир өлкөлөрдө анын жалбырагы м-н ј. жибек куртунун гусеницалары багылат.

ј…ЋјЌ””  џ…ћџЋџ. 1, октун айланасындагы айлануу к ы й м ы л ы - кандайдыр ј ж-а ¬ эки чекити ар дайым кыймылсыз болгон катуу нерсенин айлануу кыймылы (к. сүрөт). ј ж-а ¬ чекиттери аркылуу өткөн түз сызык айлануу огу. деп аталат. ј. кулагы нерсенин бардык чекиттери айлануу огуна перпендикул€р тегиздиктерде жаткан ж-а борбору айлануу огунда болгон айланалар ды чиет. ј. :к-дагы нерсенин абалы, айлануу огу аркылуу өткөн кыймылсыз тегизд€к;м-а.жыймылдуу жарык тегиздиктин ортосундагы ф. бурчу м-н аныкталат. ј. к-дагы нерсенин негизги к и н е м а т икалык мүнөздөөчүсү -- бурчтук ылдамдык ш ж-а бурчтук ылдамдануу е. o> Ќерсенин айлануу октон h ара-' лыкта турган ар кандай чекити үчүн сызыкты ылдамдык V-hw, жаныма ылдамдануу Wx=hz, нормалдык ылдайдануу WaҮ=h(i32 болот. ј. к-дагы нерсенин негизги динамикалык мүнөздөөчүлөрү кинетикалык момент Ki = ha> ж-а кинетикалык энерги€ ? “= ~Izw2; /- - нерсенин айлануу огуна карата инерци€ моменти. 2 . „ е к;и ттин .айлан ат сындагы айла ну у кыймылы {же сфералык кыймыл) - катуу нерсенин кандайдыр бир ќ,чекити кый-, мылсыз болуп, башка чекиттери борбору ќ чекитинде болгон сфералык бет б-ча жылган кыймылы. Ќерсе мындай ј. к-да болгондо, анын ар кандай жөнөкөй жылышы 0 чекити аркылуу өтүүчү кандайдыр бир октун айланасында бурулуу болуп эсептелет. Ѕуга гнроскоптун кыймылы мисал болот.

ј…ЋјЌ”” ћќћ≈Ќ“» - айлануучу нерсенин бурчтук ылдамдыгын өзгөртүүчү сырткы күчтүн чени. јйлануу огуна карата айлануучу нерсеге аракеттенүүчү бардык күч моменттеринин алгебр, суммасы ј. мом-не барабар (к.  уч моменти). ј. мом. нерсенин бурчтук . ылдамдануусу е м-н төмөнкүчө туюнтулат: ћаил ==Je; I - нерсенин айлануу огуна карата инерци€ моменти.

ј…ЋјЌ”” ќ√”, к. јйлануу кыймылы.

ј…ЋјЌ”” —јЋџ√џ - материал өндүрүү тармагынан алынын, коомдукмамл. көректөөгө жумшоо үчүн мамл. бюджетте топтолуучу кирешенин бир бөлүгү (борбордоштурулган таза киреше). ј" с. мамл., о. эле кооперативдик ишканалар м-н мекемелер өндүргөн товарларды сатуудан түшкөн дүң кирешеден, алынат. ј. с-нын негизги бөлүгү жеңил ж-а тамак ө. ж. тармактарынаң түшөт. јны ишканалар м-н мекемелер өзүлөрү' өндүргөн точ варлйрдыдкеректөөчүлоргө ж-а соода? иЄкемелерине1 түздөн-түз саткан учурт. . да төлөйт. “оварлар башка; мекемелер аркылуу !'—оодашанса, ј.∆сг»' ошолор, төлөйт. ѕландоонун жаңы жолуна ж-а өз -ара-чарбалык эсептешүүгө өткөн ишканалар ј. с-ңын ордуна негизги фондудан салык, төлөшөт. ј. с-нын көлөмү эки түрдүү эсептелип чыгарылат: 1) соода скидкасы (үстөгү) чыгарылып ташталган чекене баа м-н ишкананын дүң баасынын айырмасынан проценттеп чегерүү; 2) соода скидкасы (үстөгү) чыгарылгандан кийинки чекене баадан проценттеп чегерүү. ј. с-нын көлөмүн белгилөөнүн 1-формасы товарлардын негизги группаларына (кездеме, бут кийим. ∆; б.), 2-формасы (процент ставкасы түрүндө) көбүнчө жерг. ө. ж. өндүргөн ж-а татаал ассортименттүү товарларга колдонулат.

ј…ЋјЌ””„” ќ“ќќ„ - топурактын үстүнкү катмарын жумшартуу үчүн колдонулуучу а. ч. шайманы.  ант кызылчасын, пахта, жашылча ж-а башка отолуучу өсүмдүктөрдү жумшартуу үчүн пайдаланылат. ј. о-тун тиштүү дискалары топуракка 9 см тереңдикке чейин кирет да, аны жумшартып, отоо чөптөрдү кыркып кетет.

ј…ЋјЌ””„” —ј’Ќј, к. —ахна.

ј…ћјЌЅ≈“ќ¬ ћиңбай (1930-ж. т., Ќарын обл., . очкор р-ну, јк-∆ар кыш.) советтик эмбриолог, мед. илимдеринин доктору (1971), профессор (1972)., 1963-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. 1954-ж.  ћћ»ни бүтүрүп, аспирантурада -, калтырылат. јндан кийин  ћћ»нин биол. кафедрасында ассистент (1957-66), ст. илимий кызматкер,(1966-7-68); доцент (1968-72) болуп иштейт. ј, негизинен органдар м-н ткаңдардын регенераци€ ж-а трансплантаци€ проблемаларын изилдейт. ј-дун «ќдан ашуун илимий эмгеги жары€ланган.

„ыг.: “равма. нервов, ‘р., 1974; јдам канча жашай алат, ‘р., 1974.

ј…ћјЌќ¬ Ўакен  енжетай уулу (1914-1970) - казак совет актЄру, режиссер, ———– ЁЋ артисти (1959). 1940-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. 1933-ждан  азак драма театрынын (јлматы) труппасында иштеген. јткарган ролдору: јкан серө (ћүсрепов, "јкан сере жана јктолы"), …сатай (јхипжанов, "»сатай менен ћахамбет"),  обыланды (јуэзов, " обыланды"),  одар (ћүсрепов, " озу  өрпөш - Ѕа€н —улу"), ѕетруччио (Ўекспир, "јзоого чалма"), “ихон (ќстровский, "ƒобул") ж. б. ј. театр ж-а кино режиссер катары да белгилүү. 1947-51ж-да казак театрынын башкы режиссЄру болгон. 1940-ж-дан кино актЄру катары иштеп, "∆амбыл" аттуу фильмде ∆амбылдын ролун аткарып, "Ѕиздин сүйкүмдүү доктор" (1958), "јйдар көсөө"' (1965); "“ууган жер" (1967), "јтамандын акыры" (1970) да. б. фильмдерди койгон. ј.  аз. ——– ∆огорку —оветинин 4-7-шайланышынын деп^татыЎ———– ћамл. сыйлыгынын (1952),  аз. ——– ћамл. сыйлыгынын (є68) лауреаты. Ћенин, Ёмгек'  ызыл “уу ордендери м-н, сыйланган. ' " 'к~ ?'? '? ' o ? <' o ; 'јд.': —иранов  ., Ўакен јйманов- актер и режиссер кино, ј.-ј., 1970.

ј…ћ”–«ј≈¬ ∆олмурза ћурзаевич (19,10-ж. т.) - каракалпак жазуучусу,  ара калпак ј——–инин эл акыны (1971), Өзб. ——–инин иск-восунда эмг. сиң. ишмер. 1946-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. ћосквадагы √орький атн. адаби€т ин-тунун алдындагы жогорку адабий курсту бүткөн. “уңгуч ырлар жыйнагы ("џрлар") 1935-ж. жарык көргөн. ј.- "јму-ƒары€ боюнда" романынын, " үрөш" (1934-35), "Ѕиз күрөштө жеңгенбиз" (1938) деген поэмалардын, "Ѕердах". (1938) "јйгүл-јбат" пьесаларынын, "∆етимдин жүрөгү" аттуу повесттин автору. ј. үч орден м-н сыйланган.

ј…ћ”’јћ≈ƒќ¬ј √үльсым (ћари€) Ѕурановна (1919-ж. т., “роицк ш., „ел€бинск обл.) - советтик химик, техникалык илимдеринин доктору (1965), профессор (1967),  ыргыз ——–нин эмг. сиң. ойлоп табуучусу (1975). 1946-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. ћосквадагы ћ. ¬. Ћомоносов атн. ун-тти бүтүрүп (1941), ошол жылдан баштап республиканын илимий мекемелеринде эмгектенет. ———– »јнын  ыргызстандагы филиалынын хими€ ин-тунда (1943),  ырг. ——– »јнын хими€ ин-тунда (1954), андан кийин {I960) органикалык хими€ ин-тунда өсүмдүк заттарынын хими€сы лаборатори€сын жетекчи. 1971-ж-дан бери  ырг. ——– »јнын, органикалык хими€ ин-тунун директорунун орун басары. ј-нын 125 ке жакын илимий иштери, 7 монографи€сы ж-а 20 автордук күбөлүгү бар. ј-нын кант заводдордо иштетилген продукци€лардын калдыктарынан алынган глутамин к-тасы м-н бетаинден малдын ж-а канаттуулардын продуктуулугун жогорулатуучу препарат да€рдоо б-ча сунушу өндүрүшкө киргизилүүдө. "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган. , „ыг.: ’имический контроль процессов получени€ глутаминовой кислоты, бетаина и их производных ионообменным методом, ћ., 1963; ѕектиновые вещества и методы их определени€, ‘р., 1964; ѕирролиденкарбонова€ кислота, ‘р., 1974; ’имическа€ модификаци€ пектиновых веществ, ‘р., 1974.

ј…Ќ≈  - аморфтук, изотроптуу, морт ж-а тунук металл эмес бирикмелөрдин көлкүлдөк эритиндисин өтө муздатуудан алынган материал. ј-тин физ.-хим. касиеттери анын хим. составына, кайнатуу ж-а формага келтирүү шартына, андан кийинки жылуулук, хим., мех. иштетилишине жараша болот. ј-ти кайнатуу, формага келтирүү ж-а сугаруу шарттарын аныктоочу негизги касиети - анын илээшкектйгй ж-а беттик тартылышы. Ёритиндинин илээшкектйгй 1013 пуазга жеткенде, ј. катуулана -баштайт.  атуулана баштагандагы - темп-pa ј. пайда болуу ' темп-расы деп аталат. ј. табигый" ж-а жасалма болуп бөлүнөт. ћатериал катары ј. кеңири колдонулат. јд, жасап чыгаруунун технологи€сы сырьЄ" материалдарды да€рдоо, аларды аралаштырып бир тектүү кошулманы камдоо, кайнатуу, формага келтирүү ж-а жайыраак муздатып сугаруудан турат; кээде калыптан чыгарылган ј-ти хим., мех. ж-а жылуулук "м-н иштетүү талап кылынат. ј-ти да€рдоодо керектелүүчү сырьЄ материалдары негизги ж-а кошумча материалдарга бөлүнөт. Ќегизги материалдары таза кварц куму, сода, шакар, натрий сульфаты, акак таш, доломит, бор ж-а фосфор к-талары, коалин, талаа шпаты, жошо, цинк кычкылы кирет.  ошумча материалдар катары боЄгуч ж-а жалтыратуучу заттар, кычкылданткычтар, өң бергичтер пайдаланылат. ј-ти формага келтирүү үчүн пресстөө, үйлөтүү, пресстөө-үйлөтүү,. чоюу, прокаттоо ыкмалары колдонулат. јйнек массасы ј. иштеп чыгаруу өндүрүшүнүн негизги агрегаттары - ј. кайнатуучу мештерде алынат. Ѕулар мезгилдүү ж-а үзгүлтүксүз иштөөчү мештер болуп бөлүнөт. ћезгилдүү иштөөчү мештер жалын м-н иштеп, оптикалык, тех., түстүү ж-а хрусталь ј-терин да€рдоодо пайдаланылат. 1600∞—ден жогорку темп-раны берүүчү электр мештери кварц ј-ти эритүүдө колдонулат. Үзгүлтүксүз иштөөчү мештерде такта ј. жасала турган масса кайнатылат.

јд.: —тепаненко ». √., ѕути совершенствовани€ ванных стекловаренных печей, ћ., 1960.

ј…Ќ≈  ЅЋќ “ќ–” - бири бирине ширетилген жарым эки блоктон пресстелип жасалган көңдөй айнек буюмдар. ј. б. формасы б-ча чарчы, тик бурчтуу, жарык техникалык сапаттары б-ча жарыкты таратуучу, жарыкты багыттоочу, тунук ж-а күн нурунан сактоочу, кооздук сапаттары б-ча түстүү ж-а түссүз, конструкци€сы б-ча бир же эки камералуу блокторго бөлүнөт. “үстүү блоктор айнек массасын боЄо же жарым блоктордун экөөнүн ортосуна түстүү пластиңкаларды коюу м-н да€рдалат. ј. б. турак үйлөрдө, коомдук ж-а ө. ж. имараттарында жарык өткөрүүчү сырткы ж-а ички тосмо конструкци€лар катарында колдонулат. Ѕлоктор цемент эритмеси м-н бириктирилет.

ј…Ќ≈  Ѕ”Ћј ћј“≈–»јЋƒј–џ - каршы-терши жарыш салынган айнек буласын чайыр м-н желимдеп иштеп чыгарылган курулуш материалдары. Ѕулар айнек пластикасы ж-а айнек кебези түрүндө чыгарылат. јйнек пластикасы диаметри 15-20 мк болгон айнек буласынан жасалат. Ѕула полиэфир, кремний орг. чайыр м-н чапталыштырылганда, жеңил, бекем, сууга ж-а узакка чыдамдуу материал алынат. јйнек пластикасынын айнек текстолити ж-а —¬јћ дег"ен' түрлөрү бар. Ѕул материалдардан катмардуу дубал панелдери, жабуу платалары; бөлмөлөрдүн тосмо конструкци€лары чыгарылат. јйнек кебези - диаметри 10-30 мк буладай. турган жылуулук еткөрбөөчү материал. јл, имараттардын тосмо конструкци€ларын жылуулоо, түтүктөрдү ороо үчүн ж-а акустикалык материал катары колдонулат.

ј…Ќ≈  Ѕ”Ћј—џ - эриген айнектен ар түрдүү жолдор м-н да€рдалган жасалма була. Өндүрүштө колдонулушуна жараша анын диаметри 3- 30 мк болот. ј. б. текстиль ж-а жылуулук еткөрбөөчү була болуп бөлүнөт. јзыр була алуунун технол. үч түрү - эритилген айнек массасын чоюп-созуу, айнек массасын борбордон четтөөчү күчтүн жардамы м-н агымдарга ажыратуу, үйлөө методдору колдонулат. ј. б-нан да€рдалган материалдар 250∞— ысыктыкка чейин өзгөрбөстөн жакшы чыдайт. Ѕула хим. составына жараша 500-700∞— де гана жумшара баштайт. ј. б. жылуулукту эң аз өткөргөндүктөн, айнек кебези жылуулукту сыртка еткөрбөөчү материал катары пайдаланылат. ј. б-нан да€рдалган материалдар бышык болот.

ј…Ќ≈  »Ў“≈–» - имараттардын терезе, каалгаларын айнектөө.  урулушта терезе айнеги, арматуралуу, саймалуу, түстүү, чыңалган айнектөр ж-а айнек блоктору колдонулат. ј. и. айнекти керектүү өлчөмдө кесип алуудан, аны терезеге, каалгага ж. б. жарык кирүүчү тешиктердин алкактарына орнотуудан, бекитүүдөн ж-а тазалоодон турат.  адимки айнектердин калыңд. 2, 3, 4, 5 ж-а 6 мм болот. ћында айнектен башка негизги материал катары олифте да€рдалган бор замазкасы, минералдык майларда жасалган битум замазкасы ж-а темир же коргошун еуригинде жасалган белило замазкасы пайдаланылат.

ј…Ќ≈  ӨЌӨ– ∆ј…џ -өнөр жай тармактарынын бири. јл –осси€да 19-к-да бир кыйла өнүгөт, 1-дүйнөлүк согуштун алдында 259 айнек з-ду болуп, аларда 62 миңден ашык жумушчу иштеген. ———– айнек продукци€сын чыгаруу б-ча ”луу јта ћек. согуштун алдында дүйнөдө 2-орунду ээледи. 1940-ж. өлкө б-ча терезе айнеги 127 млн. м2 өндүрүлсө, 1972-ж. анын саны 1416 млн. м2 ге жеткен. јзыр ———–де айнектин бардык түрү чыгарылат.  ыргызстанда ‘рунзе, “окмокто айнек з-ддору бар. ј. ө. ж. соц. өлкөлөрдөн: „ехословаки€, √ƒ–, ѕольша, –умыни€да жакшы жолго коюлган.  апит. мамл-терден: ј Ў, япони€, √‘– ж-а ‘ранци€ алдыңкы орунда.

ј…Ќ≈ “»Ќ  ”ћ -айнек чыгарууга пайдалануучу кварцтуу кум. ј. к-дун таза сортторунда кремнийдин кош кычкылы Si02; 99,5-99,9% ке жетет. ј. к-да кремнийден башка алюминий, кальций, магний, калий ж-а натрийдин кычкылдары да болот. Ёгер ј. к-да темир м-н хромдун кычкылдары ж-а орг. заттардый кошундулары бблсо; тунук' айнектерди жасоого зы€нын тийгизет. ; јйнек чыгарууда кварцтуу' кумдун o 0,2-0,5 мм өлчөмдөгү бүртүкчөлөрү 85-90% болушу зарът.;  ыргызстанда -' A. %-^ytf »ри кендери1 —өгөтү' ж^ —үлүктүдө '.бар.-

ј…Ќ» (жашырын аты; өз аты - —адриддин —аид-ћуродзода; 1878, —актар кыш., √иждуванга жакын - 1954, ƒүйшөмбү) - тажик совет.- адаби€тынын негиз салуучусу, илимпоз, коомдук ишмер. “аж. ——– »јнын биринчи президенти (1951). “аж. ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1940). Өзб. ——– »јнын ардактуу академиги. “ажик, өзбек тилдеринде жазган. ј. тажик совет адаби€тынын негиз- салуучусу ж-а өзбек совет адаби€тын баштоочулардын бири ("Ёркиндик маршы", 1918, "ќкт€брь даңкы", 1918). Ѕухарадагы медиреседе окуган. 1905-07-ж-дагы рев-€дан кийин жадидизмдин солчул тобуна кошулган. јнын "»нимдин өлүмүнө" (1918) элеги€сы эмирди кулатууга чакырган. 1919-21-ж. "–еволюци€ жалыны" ("Ўуълаи инхилоб") журналында иштеген. јнын макалалары тажик публицистикасына негиз сайган. ј. жадидизмден бөлүнүп чыгып, 1920-ж. Ѕухарадагы элдик рев€га катышкан. ј-нин "ќдина" повести (1924), "ƒохунда" (1930), " улдар" (1934) романдарында тажик элинин жүз жыл ичиндеги турмушу, басып өткөн жолу сүрөттөлгөн. јл "—үткордун өлүмү" (1939, 1952) повестинде кыйрап бара жаткан эски түзүлүштү ач көз, сараңдын образы аркылуу көрсөткөн. ј. ”луу јта ћек. согуш (1941-45) мезгилинде курч публицистикалык макалалар м^н тарыхый-көркөм очерктерди ("ћуканнанын көтөрүлүшү") жазды. 1948-ждан өмүрүнүн акырына чейин "Ѕухара" (1949-54; ———– ћамл. сыйлыгынын лауреаты, 1950) аттуу автобиогр. чыгармасын бүтүрдү. ј. јзи€ элдеринин тарыхы ж-а филологи€сы б-ча изилдөөлөрдүн: "ћангыт династи€сынын эмирлеринин тарыхы" (1923), "“ажик адаби€тынын үлгүлөрү" (1- 3 бас, 1926) антологи€сынын, –удаки, ‘ирдоуси, »бн —ина, —аади, Ќавои, ¬асифи, Ѕедил ж. б. ж-дө очерктердин ж-а монографи€лардын автору. ј-нин чыгармалары ———– элдеринин (ошонун ичинде кыргыз тилине да) ж-а дүйнө. тилдерине которулган. јнын реалисттик салттары жаш каламгерлерге жагымдуу таасирин тийгизип келе жатат. ј. ———– ∆огорку —оветинин 3-4 шайланышынын депутаты, үч жолу Ћенин ордени, эки жолу Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

„ыг.: —обр. соч., т. 1-4, ћ., 1960-61; Ѕухара, ‘р., 1958.

јд.: Ѕрагинский ». —, ∆изнь и творчество —.; јйни, ћ., 1958.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞