пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј…“ћј“ќ¬ “өрөкул (1903-1937) -  ыргызстандын көрүнүктүү парти€лык ж-а мамлекеттик ишмери. ќлу€јта уездинин (азыркы  ырг. ——–инин  иров р-ну)  үркүрө болушуна караштуу Ўекер кыштагында орто дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. 1925-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. 1917-ж. орус-тузем мектебин бүтүргөн. 1920- 21-ж. болуштук ревкомдун, √розный кыштагындагы кедейлер уюмунун секретары болгон. 1921-24-ж. ћосквадагы „ыгыш эмгекчилеринин коммунисттик ун-тинде ( ”“¬) окуган. 1924-26-ж. ¬ ѕ (б)  ыргыз обкомунун агитаци€ ж-а пропаганда бөлүмүнүн башчысынын орунбасары ж-а башчысы, 1926-29-ж. ¬ ѕ(б)нин  аракол-Ќарын округдук комитетинин, ∆алал-јбад кантондук комитетинин секретары, 1929-31-ж.  ыргыз ј——–инин ө. ж. соода эл комиссары ж-а эл чарбасынын борб. советинин председатели, 1931-33-ж. ¬ ѕ (б) јраван-Ѕуура райкомунун биринчи секретары, 1934-35-ж. ¬ ѕ (б)  ыргыз обкомунун экинчи секретары болуп иштеген. 1935-37-ж-да ћосквадагы  ызыл профессура ин-тунда окуган.

ј…“ћј“ќ¬ „ынгыз (12. 12. 1928-ж. т.,  иров р-ну, Ўекер, кыш.) атактуу  ыргыз совет жазуучусу, коомдук ишмер,  ырг.——– »јнын анык мүчөсү,(1974).  ыргыз эл жазуучусу (1968). 1959-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү.  ыргызча жана орусча жазат.  ызматчынын үй-бүлөсүндө туулган. —огуш жылдарында өз айылы Ўекерде сельсоветтин секретары, райфинбөлүмүнүн агенти, трактор бригадасынын эсепчиси болуп иштейт. ∆амбыл ш-дагы зоовет. техникумду (1946), ‘рунзедеги  . —кр€бин атн. а. ч. ин-тун (1953) бүтүргөн. 1953-56-ж.  ыргыз мал чарба ж-а вет. ил. из. ин-тунун эксперименттик фермасында зоотехник болуп кызмат , аткарат. 1956-1958-ж. ћосквадагы ∆огорку адабий курстун угуучусу, 1959-60-ж. "Ћитературный  иргизстан" журналынын редактору, 1960-65-ж. "ѕравда" газетасынын өз кабарчысы, 1965-ж-дан бери  ыргызстан кинематографисттер союзунун башкармасынын председатели. ј. чыгармачылык ишин а. ч. ин-тунда окуп жүргөндө баштайт. јлгачкы аңгемелери 1952-ж. орус тилинде " омсомолец  иргизии" газетасына ж-а " иргизстан" альманахына жары€ланат. јл ошол кезде эле ¬.  атаевдин "ѕолктун уулу" повестин, ћ. Ѕубеновдун "јк кайың" романын которот, бирок алар басылган эмес. јндан кийин "јк жаан", "“үнкү сугат", "јсма көпүрө" аттуу кыргызча жазылган аңгемелери жары€ланат. ј-дун чыгармачылык ишиндеги бурулуш 50-ж-дардын ортосунда болот. Ѕул жылдары ал "Ѕетме-бет" (1958) ж-а "ќбон" ("ƒжамил€", 1959) повесттерин кыргызча ж-а орусча жарыкка чыгарат. јдам мүнөзүн, психологи€сын ачууда "Ѕетме-бет" повести кыргыз прозасына жаңылык катары кирди. "ќбон" ("ƒжамил€") повести иде€лык-эстет. проблематикасы ж-а ага шайма-шай келген көркөмдүк сапаты м-н кыргыз совет адаби€тындагы нукура жаңычыл чыгарма болуп, бат эле көп элдердин тилдерине которулду. "∆амийла" өнүп-өсүп калган кыргыз прозасынын жаңы сапатка жетишип, өркүнү өскөн адаби€ттардын деңгээлине көтөрүлгөнүн дүйнөгө маалым кылды. ќшондон бери ј. жаңы чыгармаларында сейрек кездешүүчү талантынын улам жаңы кырларын ачып келе жатат. " ызыл жоолук, кырчын талым" (" ызыл жоолук жалжалым" деп окудум эле - ∆анызак) ("“ополек мой в красной косынке", 1961), "Ѕото көз булак" ("¬ерблюжий глаз", 1961), "Ѕиринчи мугалим" (1962), "—аманчы жолу" (1963) деген повесттеринде жазуучунун нравалык, филос. изденүүлөрү андан ары тереңдеп, чеберчилиги бийиктен бийикке көтөрүлдү. јларды айрыкча "Ѕиринчи мугалим" повестинен ачык көрүүгө болот. ѕовесть өткөндөгү оку€ларды сүрөттөсө да, азыркы мезгил м-н үндөш проблеманы козгойт. Ѕашкы каарман ƒүйшөн өктөмдүгү, айныбас принциптүүлүгү, өз идеалы үчүн курман болууга кайылдыгы м-н совет адаби€тындагы Ћевинсон, ѕавел  орчагин, ћакар Ќагульновдордун образдарына барабар турат. ј-дун "—аманчы жолу" повести ”луу јта ћек. согуш жылдарындагы кыргыз элинин тылдагы кыйын, күжүрмөн, баатырдык эмгегин даана сүрөттөйт. „ыгарманын баш каарманы “олгонайдын элеси аркылуу жазуучу согуштун оор сыноолорун майышпай көтөргөн карапайым кыргыз а€лынын типтүү образын түзгөн. Ѕул трагеди€луу боЄктор м-н жазылган зор оптимисттик күчкө ээ болгон “олгонайдын образына күчтүү драмалык чыйралыш, терең психологизм, эпикалык кеңири масштабдуулук мүнөздүү. "∆аныбарым, √үлсарым!" ("ѕрощай, √ульсары") повестинин жарык көрүшү ("Ќовый мир", 1966, є 3) көп улуттуу совет адаби€тына зор иде€лык-эстет. табылга катары кирип, кыргыз прозасы соц. реализм жолунда дагы алдыга илгерилегенин далилдеди. „ыгарманын сюжетин кураган оку€лар кыргыз айлынын турмушу м-н чектелсе да, анда жалпы совет коомуна орток маселелер көтөрүлгөн. јк ниеттүүлүк м-н кара санатайлыктын ортосундагы "түбөлүк" конфликт повестте жаңыча, парти€лык принципте чечилген. “анабай м-н √үлсарынын образдары өтмө катар айкалышып, өзүнчө бир жалпыланган образды түзөт. ј-дун "јппак кеме" ("Ѕелый пароход") аттуу повести ("Ќовый мир", 1970, є 1) жазуучунун чыгармачылыгында бөтөнчө мааниге ээ. Ѕул чыгармада адам тагдырынын не бир катаал жактарын изилдөөдөгү жазуучунун кыраакылыгы, интеллектуалдуулугу, ийкемдүүлүгү көрүндү. ѕовесттин гуманисттик пафосу баштан-а€к адамдын бийик сапаты ж-а нравалык тазалыгын даңазалай. ѕовесттеги "балык" болуп сууга агып кеткен Ѕаланын образы пакизалыгы, куулук-шумдугу жоктугу, ак пейилдүүлүгү м-н айырмаланып, адамды ар кандай бузукулукка, арамдыкка, зомбулукка каршы активдүү күрөшүүгө чакырат. ѕовесттин мазмунунан, эгер адам ар кандай кара күчтөрдүн зомбулугуна туруштук бере албай, пассивдүү жолго түшсө, анда ал өзүнүн ыйык идеалына да кол көтөрүүгө чейин барат деген филос. ж-а нравалык ты€нак чыгат. "јппак кеме" - түзүлүшү татаал, кабат-кабат мазмундуу, көп проблемалуу чыгарма. јнын филос. ж-а психол. татаалдыгы анда реалдуу турмуш ж-а мифологи€ жанаша жашап, жуурулушуп, өтмө катар байланышып тургандыгы м-н шартталган. ѕовесттин көркөмдүк күчүн өтө жогору баалоо м-н, андагы, коюлган иде€лык-эстет. проблемалар (ж-дө адабий чөйрөдө талаш-тартыш али күнчө улантылып келе жатат. ј. кыска аңгемелер (мис, "јтадан калган ту€к"), очерктер, публицистикалык ж-а адабий сын, макалалар жазганга уста. јнын очерктери м-н аңгемелери да көркөм чыгармаларындай олуттуулук м-н жазылып, актуалдуулугу ж-а проблемалуулугу м-н айырмаланат. јл казак драматургу  . ћухамеджанов м-н бирге "‘удзи€мага чыгуу" ("‘удзи€мадагы кадыр түн" болсо керек эле - ∆анызак) ("¬осхождение на ‘удзи€му") деген пьеса жазып, драматург катары да көрүнө баштады. ј. чыгармалары м-н кыргыз адаби€тын жаңы ийгиликтерге жеткирип, жалпы союздук адабий процесске таасир тийгизүү м-н совет адаби€тынын дүйнөлүк кадыр-баркын арттырууга кошумча кошту. јнын ар бир чыгармасы жары€ланар замат эле адабий чөйрөдө ж-а окурмандар арасында зор кызыгуу туудурат; тез эле башка элдердин тилдерине которулуп, кайра-кайра басылып чыгат. ј-дун чыгармалары театр м-н кино иск-восунун өсүшүнө да зор таасирин тийгизүүдө. јнын "Ѕетме-бет", " ызыл жоолук кырчын талым", "Ѕиринчи мугалим", "—аманчы жолу" сы€ктуу белгилүү чыгармалары инсценировкаланып, өлкөбүздөгү театрлардын басымдуу көпчүлүгүндө коюлуп жатат. ѕовесттеринин баары ж-а аңгемелеринин жоон тобу кыргыз кино өнөрүн көп жерге тааныткан көркөм фильмдердин (10дон ашык фильм), айрым опералык ж-а балеттик чыгармалардын жаралышына негиз болду. ј-дун чыгармалары дүйн. 80ден ашуун тилге которулган. ј.- белгилүү коомдук ишмер. –есп-калык, союздук, дүйнөлүк, коомдук-са€сий ж-а чыгармачылык уюмдардын мүчөсү,  —Ёнин Ѕашкы редакторунун орун басарларынын бири. ј. "ѕовести гор и степей" китеби үчүн Ћениндик сыйлыктын (1963), "ѕрощай, √ульсары!" повести үчүн ———–дин ћамл. сыйлыгынын лауреаты болгон , (1968). ј. ———– ∆огорку —оветинин 7-8-9шайланышынын депутаты. ј. Ћенин ордени, эки Ёмгек  ызыл “уу ордени ∆-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг.: ќбон. ‘р.. 1959; —аманчынын жолу, ‘р., 1963; Ѕиринчи . мугалим, ‘р. 1963; Ћицом к лицу, ‘р., 1958; ѕовести гор и степей, ћ., 1961; ѕрощай, √ульсары, ћ., 1967; ѕроизведени€,, ‘р., 1971.

јд.: јуэзов ћ., ∆олуң куттуу болсун!, "Ћенинчил жаш", 1958, 2-но€брь; Ѕобулов  ., ћахабат ба€ны, "—оветтик  ыргызстан",.- 1959, 22-февр.; јшымбаев Ѕ.. „ынгыз јйтматов, ‘р., 1965; √ачев √.ƒ., Ћюбовь, человек, эпоха, ћ., 1965; √линкин ѕ.≈., „ингиз јйтматов, Ћ., 1968; јсаналиев  ., ќткрытие человека современности,. ‘р., 1968; Ћебедева Ћ. »., ѕовести „ингиза јйтматова, ћ., 1972;  оркин ¬., „еловеку о человеке, ‘р., 1974.

ј…“џ ≈ (т. ж-а ө. ж. белгисиз) - кыргыз эл ырчысы ж-а манасчы. 19к-дын 1-жарымында ∆умгалда жашаган. „ыгармаларынан Ѕекмурат (Ѕалык ооз) м-н айтышынан үзүндү гана сакталган." “оголок ћолдонун айтканына караганда ј. чоң манасчы болгон.

ј…“џЎ - ырчылардын, чечендердин өз чыгармачылык кудретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр. јл адат-салт ј-ы* ж-а акындар ј-ы болуп эки чоң топко бөлүнөт. јл экөө өз кезегинде мазмун ж-а - форжа - --жагыңан""бири биринен айырмаланган түр€өрдөн турат. јдат-салт ј-на: o бадик, :, кайым, сармерден, кыз-жигит" айтышы ж. б., акындар ј-на: алымсабак, табышмак, кордоо, учурашуу ж. б. кирет. Ѕирок бул түрлөр так жиктелбейт, кээде биринин белгилери экинчисинде да кездеше берет. “арыхта чечендердин ј-ы да болгону белгилүү.  елип чыгышы ж-а өнүгүшү жагынан ј. жанры байыркы үрп-адат, ырым-жырымдарга байланышып, элдик турмушту кенен чагылткан деңгээлге чейин жеткен. ј. жанрынын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга практикалык ж-а духовный кызмат кыла башташы м-н тең чыккан. ћис, бадик айтуу, "Ѕекбекей" ж. б. Ѕадикте адамдар кезек-кезек м-н туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден "кубалашса", "Ѕекбекей? ди" түнкүсүн короо - кайтарганда алмак-салмак ырдашңан. ∆аштардын ой-санаалары, кубаныч-эңсөөлөрү кайым, кыз-жигит, сармерден, јта мекен чагылган.
”руучулук ƒоордо акындар ј-тары кеңири өнүккөн. јкындар өз өнөрү м-н көпчүлүктөн айырмаланып чыкканда, бийлөөчулөр аларды той-тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. ”руулук мамилелердин курчушу м-н акындык ј-та да учурдун маселелери курч коюла баштаган. ћаселен, мурда эки уруунун акындары бири бириңе жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчил жактарын ачып, кордошуп айтышышкан. јтаанд^ппын жеңүү үчүн анын уруусун, башчыларын кордоп ырдаганда, кээде моралдык-этикалык нормага сыйбаган ыкмаларды да колдонуп, диний татаал түшүнүктөрдү чечмелешип да айтышышкан. ј. өнөрүнө “октогул иде€лык-эстет. жаңы принциптерди кийирди. јл ј-тарда уруучулук кордошууга, бири бирин кемсинтуүгө каршы турду. Өз ј-да учурашуу, калың элдин көңүлүн ачуу, эзүүчү м-н эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылтты. “абышмак ј-та акындар бири биринин турмуштук, филос. диний маалыматтарын сынап көрүшсө, алымсабак ј-та негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. “октогул, Ёшмамбет, Ёсенаман, Ѕарпы,  алык сы€ктуу акындар ј. өнөрүнүн ири чеберлери болгон. —ов. мезгилде ј. өнөрүн  алык. јлымкул, ќсмонкул баш болгон акындар "өнүктүрдү. јзыр ј. элдик турмушту кеңири чагылтып, кемчилигин сындаган публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. ј-тын мазмуну бовет адамдарынын бейпил тур; мушун, күжүрмөн эмгегин; тынчтык^ ты даңазалро болуп калды. ‘орма жагынан ј. салтанаттуу келип, майрамдарда театр сахналарында аткарылат, радио-телевидение, газетажурнал аркылуу, тарайт. ёмор, күлкү, тамаша арбын колдонулуп, сөзсүз жеңишке жетишүү аракети жок, анын ордуна жыйынтык чыгарылып, айтышкандар бир бүтүмгө келишет. 1922-ж. —оюз  ошчунун салтанаттуу жыйынында  алык м-н ќсмонкулдун ј-ы, 50-ж-дарда јлымкул м-н ќсмонкулдун совхоздор ж-дөгү, џсмайыл м-н “октонаалынын тамашалуу, Ёстебес м-н “октосундун юбилейлик ј-тары белгилүү. ј-тын формасын профессионал акындар да колдонуп келишти. ј. өнөрү акындык таланттын, төкмөлүктүн, акындык ойлоонун татаал таби€тын изилдөөдө илимий-практикалык зор мааниге ээ. јнткени бул көрүнүштөр нукура белгилери м-н дал ушул ј. процессинде ачык байкалат. ј. казак элинде да кеңири өнүккөн.  өркөм сөз өлөрүндө шелдвшүунүң түрдүү формалары башка элдерде да байыркы замандардан тартып өнүгүп келген. ћис, байыркы гректерде, арабдарда; €лони€лыктарда. инди€лыктарда, тажиктерде, өзбектерде ж. б

јд.: “аштемиров ∆., јйтыштар. " ыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки" деген китепте, ‘р., 1973; јйтыштар, ‘р., 1972.

"ј…„Ү–Ө " - кыргыздын туңгуч улуттук операсы. ќпераны ¬. ¬ласов, ј. ћалдыбаев, ¬. ‘ере, либреттосун ∆. “урусбеков, JK. Ѕөкөнбаев,  . ћаликовдор жазган. Ѕул эпикалыклирикалык опера адегенде (1939) кыргыз муз. драма театрында коюлган. Ѕашкы ролдорду 1-аткаргандар: —.  ийизбаева (јйчүрөк), ∆. —адыков (—еметей), ј. ћалдыбаев ( үлчоро), ћ. ћахмутова („ачыкей), Ћ.  уттубаева ( алыйман), ј. Ѕоталиев („ынкожо),  . Ёшимбеков (“олтой). –ежиссЄрлору - ј.  уттубаев, ¬. ¬асильев, хсрмейстери - ѕ. ћеркулов, балетмейстери - Ќ. ’олфин, сүрөтчүсү - я. Ўтоффер, дирижЄру - ¬. ÷еликовский. "ћанас" эпосунун "—еметей" бөлүмүнүн бир келки оку€га негизделген бул операда кыргыз элинин басып алуучуларга каршы баатырдык күрөшү ба€ндалып, эли-жерин сүйүү, патриоттук сезимдер даңазаланат. ќперанын авторлору элдик музыканын каймагын калпып, аны өнүккөн орус музыкасынын үлгүлөрүнө салып кыйыштырышып, элдик күү-обондорго жаңы мазмун, жаңы форма беришип, аны чыгармачылык м-н өркүндөтүшкөн. ”луттук мелоско тирелген операнын ар бир фрагментинен чыныгы полифонизм, профессионалдык чеберчилик туюлат. <ј." операсы кыргыз мадани€тынын өсүш тарыхында зор мааниси бар этаптык чыгарма болгон. јнын жаралышы м-н улуттук опералык өнөр калыптанат. Ёлдин эпикалык речитаци€сынан улуттук опералык - речитаци€, элдик обондор дон татаал ари€лар жаралат. "ј." операсындагы табылгалар, тажрыйбалар эл музыкасынын үлгүлөрүн кеңири пайдалануу м-н профессионалдык жанрларга айкалыштыруу кыргыз совет музыкасынын андан ары өсүшүнө шарт түзгөн.  ыргыздын улуттук иск-восунун классикасына айланган "ј." операсы жаралган күндөн бери үзгүлтүксүз коюлуп, 4976-жылдын февралына чейин 600 жолу көргөзүлгөн.

ј…Ўј-Ѕ»Ѕ» -  аз. ——–инин ∆амбыл ш-на жакын жердеги √оловачев с-да 11-12-к-да курулган төбөсү казанбак сымал күмбөз. —ырткы көрүнүшү 4 чарчы келип, бурчтары мунара сы€ктуу тегерек ж-а бийик салынган.  үмбөз бышык кыштан курулуп, маңдай жагы өтө сейрек учурай турган ар кандай айбанаттардын сүрөттөрү ж-а оймо-чиймеленген жазуулар м-н кооздолгон.

ј…џ “џ–”” ‘»« ”Ћ№“”–ј—џ - оорулуу адамдын ден соолугун, эмгекке жарамдуулугун тезирээк калыбына келтирүү ж-а оорунун кабылдап кетишин болтурбоо үчүн дене тарби€сын пайдалануу методу. ј. ф. коомдук эмгек шарттарында зарыл болгон адамдын дене булчуңдарын чыңоо максатын көздөйт. ћед. илим ј. ф-ны жалпы ж-а функционалдык терапи€ методу катарында карайт. ќорулуу адамдын машыктыргыч көнүгүүлөрдү ченем м-н аткарышы ј. ф-нын мүнөздүү7 өзгөчөлүгү болуп саналат. ј. ф. машыктыруу, жалпы ден соолукту жакшыртуу, бузулган функци€ны калыбына келтирүү милдеттерин ичине алат. ќорулууну дарылоодо ј. ф-нын ар түрдүү формалары - гигиеналык ж-а дем алуу :имнпстикасы, экскурси€, туризм ж-а сейплдикке чыгуулар колдонулат. ј…џЋ - турк ж-а монгол (калмак) тобундагы айрым көчмөн калктардып коомдук бирикмесинин формасы. 18- 19-к-да патриарх.-феод. коомдо жашаган көчмөн кыргыздардын коомдук уюмунун негизги формасы да ј. болгон. Ѕир уруктун өкүлдөрү өзүнчө ј. куруп, кыштоо-жайлоого чогуу көчүп-конуп, бир бири м-н экон. ж-а идеологи€лык байланышта болгон. ј-га кирген көчмөндөрдүн саны ар түрдүү, кээ бирде 200 үйгө чейин жеткен. ћындай чоң ј-дарда кедейлер бай-манаптардын оор жумуштарын жасап, өлбөстүн күнүн өткөргөн. ј-ды ак сакалдар башкарган, ал эми патриарх.-феод. мамилелер өөрчүгөндө, алардын милдетин көбүнчө манаптар аткарып калган. ј-дар адатта көрүнүктүү бай-манаптардын ысмынан аталган. 19-к-дын а€гында кыргыз элинин коомдук турмушуна капитализмдин элементтери кирип, ошондон улам ј-га бириккен чарбалардын арасында да таптык жиктелүү күчөй баштайт. —овет бийлигинин алгачкы жылдарында кыргыздардын көпчүлүгү көчмөн ј. бойдон жашап келген. 20-30-ж-дарда коммунисттик парти€нын жетекчилиги м-н көчмөн ј-дар бара-бара отурукташып, кыштактарга ж-а колхоздорго биригишти. јзыр ј. деген селолук -админ.-терр-€лык бирдикти билгизип калды.  ырг. ——–инде селолук советтер эмгекчилер депутаттарынын айылдык ж-а селолук советтери деп аталат.

ј…џЋ ј–јЋџ  “≈Ћ≈‘ќЌ Ѕј…ЋјЌџЎџ - райондун территори€сындагы абоненттерди өз ара ж-а башка шаарлар м-н байланыштыруу. ј. а. т. б. тармагына райондогу калк отурукташкан пункттардагы телефон станци€лары, лини€лары ж-а абоненттик курулуштар кирет. “елефон аппараттарын телефон станци€сына абоненттик телефон лини€лары аркылуу кошулат. ј. а. т. б. станци€лары бири бири м-н бириктиргич лини€лар аркылуу байланыштырылат. јлар аткарган милдеттери б-ча мындай бөлүнөт: борб. станци€, түйүн станци€сы, ортолук ж-а акыркы станци€.

ј…џЋ „ј–Ѕј -материалдык өндүрүштүн негизги тармактарынын бири. Ѕул тармак эл чарбасында көрүнүктүү орун ээлеп, калкты азыктүлүк, ө. ж-ды сырьЄ м-н камсыз кылып турат. ∆ер шарындагы калктын жарымынан көбүрөөгү а. ч-сында иштейт. ј. ч-сында пайдаланылуучу а€нт кургактыктын 'ƒ не барабар. ј. ч. негизги эки ири тармакка - дыйканчылык ж-а мал чарба тармагына бөлүнөт.  ээде токой чарбасы да а. ч-сынын ири тармагы деп саналат. ј. ч-сынын эки тармагы өз алдынча да майда тармактарга бөлүнөт. ћис, дыйканчылыкка төмөнкү тармактар кирет: дан, тех. ж-а тоют өсүмдүктөрүн, жашылча, бакча, жүзүм өстүрүү, багбанчылык ж. б. ћал чарбасы кой, уй, чочко, жылкы, бакма канаттууларды асыроо ж. б. тармактардан турат. Ѕиздин өлкөнүн соц. а. ч-сынын өсүшү эл чарбасынын план ченемдүү, пропорци€луу өнүгүү законуна баш иет. Өлкөнү индустри€лаштыруу, коллективдештирүү, эл чарбасын пландуу жүргүзүү сы€ктуу орчундуу чаралар ј. ч-сын өнүктурүүгө шарт түздү. јйрыкча  ѕ—— Ѕ нын 1965-ж. март ѕленумунан кийин бир топ уюштуруу иштери жүргүзүлгөндүктөн, ———–дин а. ч-сынын материалдык тех. базасы чыңдалып, мурдагыга караганда ылдамыраак өнүгүп, экон. эффективдүүлүгү жогорулады. 1972-ж. ———–дин а. ч-сынын дүң продукци€сынын көлөмү 1913-ж-дагыга салыштырганда 3 эсе көбөйдү. —ов.  ыргызстандын соц. а. ч-сы 222 колхозду, 146 совхозду (1974) кучагына алды. 1969-ж. республиканын а. ч-сында дүң продукци€ өндүрүү 1913-ж-дагыга салыштырганда 6 эсе көбөйүп, өлкөнүн а. ч-сынын өсүү темпине караганда 2 эсе ылдамыраак өнүккөн. ћатериалдык өндүрүштүн негизги каражаты- жер. ∆ер а€нты б-ча ———–-дүйнөдөгүү эң ири өлкө. јнын а. ч-сына €^арактуу жери 1972-ж. 547,8 млн. га га барабар болуп, анын ичинен 224,1 га айдоо а€нтын түзгөн.  ыргызстанда а. ч. ишканалары м-н чарбаларынын жалпы жер а€нты 15,3 млн. га, анын ичинен а. ч-сына жарактуу жер 9,8 млн га га барабар, андан 1303 миң га (13,3%) айдоо а€нтын түзөт (1-табл.). 0,22 млн га (2,3%) чабынды, 8,1 млн га (82,9%) табигый жайыт катарында пайдаланылат. ћунун 41 % ин - жайлоо, 32% ин - жаздоо, күздөө ж-а 27 % кыштоо ээлейт, аларга —уусамыр, —оң- өл, јрпа, јксай,  ара- ужур, Ѕорб. “€нь-Ўандын сырттары, јлай, „аткал өрөөндөрү кирет. –еспубликанын эң негизги байлыгынын бири - мал чарбасынын тоют базасын түзүүчү жайыттар. “оюттун 2/з бөлүгү жайыт чөбүнө туура келет. јйдоо а€нтынын 70% ке жакыны сугат жер, мындай жердин түшүмү кайракка салыштырганда 1,5-2 эсе жогору болот. јйдоонун 3/5 бөлүгүн сугарууга „оң-„үй, ќтуз-јдыр каналдары, ќрто-“окой, Ѕазар- оргон, Ќайман суу сактагычтары мүмкүндүк берет; “октогул, “өрт- үл,  иров суу сактагычтарынын курулушу 479 миң га жерди суу м-н камсыз кылат. јзыр бардык тех. өсүмдүктөр (кант кызылчасы, пахта, тамеки ж. б.), дан эгиндери м-н тоют өсүмдүктөрүнүн 65-70% сугат жерге айдалат. Ќатыйжада а. ч. өсүмдүктөрүнүн түшүмү улам жогорулоодо. “огузунчу беш жылдыкта сугат жердеги дан эгиндеринин жылдык орто түшүмү гектарынан 7,7 ц ге көбөйүп, 1975-ж. 29,8 ц болду.  ырг. ——–и - өлкөдөгү ири мал чарба р-ндордун бири. ћал чарбасынын негизги тармагы - кой чарбасы.  ырг. ——–и кой, эчкинин саны жагынан союз б-ча –—‘—– м-н  аз. ——–инен кийинки үчүнчү, у€ң ж-а чала у€ң жүн алуу жагынан союздук респ-калардын ичинен 1-орунду ээлейт. ќшону м-н бирге респ-канын а. ч-сы кант кызылчасын, пахта, тамеки, дан эгиндерин өндүрүүгө адистештирилген (2, 3, 4, 5-табл.). ј. ч. продукци€сынын дүң жыйымынын 47% дыйканчылыктан алынат. –еспубликада багбанчылык, жүзүм, жашылча, картошка өстүрүү өңдүү тармактар да өнүгүп жатат. –еспуб^ ликанын колхоз-совхоздорунун талааларында 1972-ж. 24,6 миң трактор, 3,8 миң эгин комбайны, 1,44 миң пахта комбайны, көп сандаган ар түрдүү татаал а. ч. машиналары иштеген.  олхоз, совхоздордун негизги өндүрүштүк фондулары (1972) 1310,0 млн сомго жетип, 1970-ж-дын башында ар бир колхозго ж-а совхозго 3,8 млн. сомго жакын негизги өндүрүштүк фондулар, 65 трактор, 34 автомобиль, 26000 кой-эчки, 1822 уй, 652 жылкы, 464 чочко, 3400 га дан көбүрөөк айдоо а€нты туура келген.  олхоз м-н совхоздор 1973-ж. 9-беш жылдыктын үчүнчү чечүүчү жылында айрыкча сонун ийгиликтерге жетишти. Ѕеш жылдыктын эки жылынын ичинде а. ч. продукци€сынын дүң өндүрүлүшү 16% ке, мунун ичинен мал чарба продукци€сы 20% ке көбөйдү.  олхоздор ж-а совхоздор ар гектардан орто эсеп м-н 21 ц ден, ал эми сугат жерлерден 30 ц ден ашуун эгин алышты. ћамлекетке эгин сатуунун эл чарба планы 20 миң т га ашыра орундалды. Ѕүткүл союздук соң. мелдештин жыйынтыгы б-ча биздин республикабызга, о. эле Ќарын обл-на, —окулук, “октогул ж-а јт-Ѕашы р-ндоруна  ѕ—— Ѕ нын, ———– ћинистрлер —оветинин, ¬÷—ѕ—тин ж-а ¬Ћ —ћ Ѕ нын  ызыл “уулары тапшырылды. ќн сегиз колхоз, совхоз ж. б. а. ч. ишканалары ———– а. ч. мин-восунун ж-а “армактык профсоюздун Ѕорб.  омитетинин  ызыл “уулары м-н, а. ч. алдынкылары ———–дин ордендери, медалдары м-н сыйланды.
“огузунчу беш жылдыкта респ-ка 15 миң трактор, 4 млн, т минералдык жер семирткич алды, бул сегизинчи беш жылдыктагыдан 1,5 эсе көп. јр саан уйдан сүт саап алуу жылына орт. 303 кг га көбөйүп, 1975-ж. 2352 кг, жүн кыркуу ар койдон 280 г га көбөйүп, 3,2 кг га жетти. Ѕеш жылдыкта а. ч-лын дүң продукци€сы сегизинчи беш жылдыкка салыштырганда 18,6% ке көбөйдү, ал 5 млрд 46 млн сом болду. Ѕеш жылдын ичинде мамл-ке эл чарба планынан тышкары 129 миң т эгин, 140 миң т пахта, 699 миң т кант кызылчасы, 17 миң т тамеки жалбырагы, 164 миң т, жашылча, 33 миң т эт, 58 миң т сүт, 91 млн. даана жумуртка, 6,3 миң т жүн ж. б. көп продукци€ сатылды.  олхоздор м-н совхоздордо кой-эчкинин саны 365 миңге, уйдун саны 46 миңге көбөйдү.

јд.: –€занцев—. Ң.,"ѕавленко ¬. ‘.,  иргизска€ ——–, ћ., 1960; –азвитие народного хоз€йства  иргизии, ‘р., 1966; Ќародное хоз€йство  иргизской ——– в 1972 г., ‘., 1973;  иргизи€, ћ., 1970 (сери€ "—оветский —оюз"); Ќаселение и трудовые ресурсы  иргизской ——–, ‘р., 1965; — у ю м б а е в ј. —,  репнет экономика —оветского  иргизстана, ћ., 1972; ”субалиев “. ”., ‘рунзе - столица —оветского  иргизстана, ћ., 1971;  иргизстан в братской семье народов, ‘р., 1972; Ќародное хоз€йство  иргизской ———–. ёбилейный стат. сб., ‘р., 197а; —адыков –. ≈., ¬оспроизводство овец в горной  иргизии, ‘р., 1973.

ј…џЋ „ј–Ѕј ј¬»ј÷»я—џ- айыл чарбада колдонулуучу аба транспорту. јл өсүмдүктү илдеттен, зы€нкечтерден коргоо; отоо чөптү жок кылуу ж. б. түрдүү жумуштарды аткаруу үчүн пайдаланылат. ———–дин ј. ч. а-да јн-2, јн-2ћ, як-12 самолЄттору, ћи-Ў’,  а-15 вертолЄттору кеңири колдонулат. —уюк химикат, порошок, минералдык жер семирткич чачуу үчүн самолет м-н вертолЄтторго атайын аспаптар (алар самолеттун же вертолеттун мотору аркылуу иштейт) орнотулат. Өсүмдүк зы€нкечи м-н илдетине каршы күрөшүүдө авиаци€ бардык иштин 40% тен ашыгын аткарат. јвиаци€нын жардамы м-н өсүмдүк зы€нкечине же илдетине каршы суюк же күкүм түрүндөгү уу заттар айдоонун үстүнөн 5-10 м, отоо чөпкө каршы эритме же эмульси€ 5-6 м, жер семирткич 10-50 лг бийиктиктен чачылат.'  ыргызстандын дыйканчылыгында көбүнчө јн-2 самолЄту м-н ћи-1, ћи-2 вертолЄттору, мал чарбачылыгында ћи-2 вертолЄту колдонулууда.

ј…џЋ „ј–Ѕј ј–“≈Ћ»,  .  ќЋ’ќ«.

ј…џЋ „ј–Ѕј ј–“≈Ћ»Ќ»Ќ ”—“ј¬џ, к.  олхоздун болжолдуу уставы.

ј…џЋ „ј–Ѕј Ѕ»ќЋќ√»я—џ - өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын ж-а микроорганизмдердин тиричилигиндеги жалпы биол. объективдүү закон ченемдүүлүк ж-дөгү илим. јл сырткы чөйрө м-н тирүү организмдердин ортосундагы байланышты, катышты, өсүмдүктөр м-н жаныбарлардын жеке өөрчүшүн, көбөйүү өзгөчөлүктөрүн, тукум куучулук, өзгөрүүчүлүк закондорун ж. б. биол. кубулуштарды изилдейт, жаратылыштагы мындай процесстерди практикага киргизүү жолдорун иликтейт. Өсүмдүк м-н жаныбарлардын адамга керектүү формаларын түзүүдө тандоонун ролу чоң. “андоо илгертен бери эле белгилүү. Ѕирок аны туура илимий негизде жүргүзүү ј. ч. б. үчүн өтө зарыл. Ѕиологи€ өзүнүн изилдөөлөрүндө ƒарвиндин методдорун колдонуп, анын эволюци€лык окуусун өркүндөтөт, тереңдетет. јл биол. өз ара байланыш ж-а организмдердин тиричилигиндеги өөрчүү закон ченемдүүлүк ж-дөгү маалыматтарды жаратылыш м-н а. ч. практикасынан алат. ј. ч. б-дагы ар бир теори€лык корутунду практика жүзүндө текшерилип, объективдүү закон ченемдүүлүккө туура жооп бергени гана тандалып алынат. ј. ч. б-дагы изилдөө практика жүзүндө текшерилет. Өсүмдүктөр, жаныбарлар жаратылышта сырткы чөйрө м-н дайыма өз ара катышта болот. —ырткы чөйрөнүн шарты аларга белгилүү багытта таасир көрсөтүп, өсүмдүк м-н жаныбарлардын организмдери да ошого жараша өзгөрүлүп турат. Өсүмдүк м-н жаныбарлар да өз кезегинде сырткы чөйрөгө таасир тийгизет. јргындашуу ж-а кайчылаш чаңдатуу организмдердин тиричилигиндеги маанилүү шарттын бири болгондуктан, алар тукум куучулук үчүн белгилүү роль ойнойт. ј. ч. б-да өсүмдүктөрдүн жаратылышынын өзгөрүү себептерин табуу өтө зарыл, анткени ал өсүмдүктөрдүн өөрчүүсүн тиешелүү түрдө башкарууга, а. ч-нын таламына ылайык өсүмдүк м-н жаныбарлардын керектүү формаларын түзүүгө жардам берет. ј. ч. б-дагы методдор (тандоо, аргындаштыруу ж. б.) өсүмдүк селекци€сында ж-а үрөнчүлүктө кеңири колдонулат.

ј…џЋ „ј–Ѕј √≈ќ√–ј‘»я—џ экон. географи€нын тармагы. ј. ч-нын жайгашуусун, факторлорун ж-а закон ченемдүүлүктөрүн изилдейт. ј. ч. өндүрүшүнүн структурасындагы терр-€лык өзгөчөлүктөр коомдун социалдык-экон. түзүлүшүнө жараша болот.  апит. а. ч-ны жайгаштыруу баш аламан, стихи€луу, жер рентасынын ж-а эң жогорку киреше алууга умтулуунун таасири м-н түзүлсө, соц. а. ч-ны жайгаштыруу эл чарбасын пландуу, пропорци€луу өнүктүрүүнүн натыйжасында ишке ашырылат. ј. ч. өндүрүшүн терр€лык жайгаштырууга көбүнчө төмөнкү объективдүү шарттар таасир этет: а) а. "„. продукци€сын керектөөчү ж-а а. ч-сы үчүн өндүрүш каражаттарын чыгаруучу жерлерге карата ээлеген экон.-геогр. абалы; б) а. ч. үчүн керектүү эмгек ресурстарынын болушу; в) материалдык ресурстардын топтолушу ж-а жерг. өндүрүштүк тажрыйбанын өзгөчөлүктөрү. ј. ч. г-сын экон.-геогр. изилдөөнүн маанилүү элементтери: жерди пайдалануунун айрым түрлөрүн классификаци€лоо ж-а картага түшүрүү; а. ч. ишканаларынын территори€сын уюштуруу формаларын, а. ч. ишканаларынын өндүрүштүк типтерин, а. ч-сын жайгаштыруунун экон. факторлорун изилдөө; табигый чөйрөнүн типтерин баалоо; а. ч-сын жайгапгшрууну тармактар б-ча талдоо; а. ч.-сын райондоштуруу. Өндүрүштү тех. жабдуунун ж-а уюштуруунун деңгээли б-ча а. ч. уламдан-улам ө. ж. өндүрүшүнө жакындоодо; келечекте а. ч. эмгеги индустр. ? эмгектин1 бир түрүнө ай>данмакчы.

ј…џЋ „ј–Ѕј ∆≈–» - дайыма айыл чарбачылыгы үчүн пайдаланылуучу жер участогу. ј. ч. ж. бөлөк жерге караганда табигый шарты, чарбада пайдаланышы (мис, айдоо жер, чабынды, жайыт, бак ж. б.) б-ча өзгөчөлөнүп турат. јлардын ичинен айдоо жердин зор мааниси бар. ј. ч. өндүрүшүнүн өсүшү м-н жерди пайдалануу шарты да өзгорүлөт. —ов; —оюзунда мурда дың жердин көпчүлүгү чөп чабынды же жайыт болсо, кийинчерээк алар өздөштүрүлүп, ай^ доо жерге айланды.  ыргызстандын чарбаларынын жалпы жер а€нты 15 млн га (1971), мунун ичинен 9,7 млн га- ј. ч. ж. јнын 85%-жайыт* 13,3% - айдоо жер.

ј…џЋ „ј–Ѕј »Ћ»ћƒ≈– ј јƒ≈ћ»я—џ ¬. ». Ћенин атындагы бүткүл союздук (¬ј—’Ќ»Ћ) - ———–деги айыл, суу ж-а токой чарбасы б-ча жогорку илимий мекеме. 1929-ж. ћосквада ———– а. ч. мин-восунун алдында уюштурулган. јкадеми€нын составында (1973-ж. 1-€нв.) 1 ардактуу академик, 92 академик, 67 мүчө-корр., чет өлкөлүк 40 мүчөсү бар. ѕрезиденти - ѕ. ѕ. Ћобанов (1965). јкадеми€нын негизги милдеттери булар: а. ч. илимдеринин маанилүү башкы багыттары б-ча теори€лык изилдөөнү өнүктүрүү; а. ч-дагы тех. прогресстин принциптүү жаңы жолдорун табуу; ил. из. иштеринин методдорун өркүндөтүү; дүйнөлүк илимдин жетишкендиктерин а. ч. өндүрүшүндө пайдаланууга көмөк берүү. јкадеми€ ил. из. иштерин жүргүзөт, координаци€лайт, илимий-методикалык жактан жетекчилик кылат, а. ч. адистиги б-ча илимий кадр да€рг дайт. јкадеми€нын күндөлүк ишин анын ѕрезидиуму башкарат. »јнын региондун (аймакташ) 6 бөлүмү (—ибирде, “үштүктө, ќ. јзи€да, „ыгышта, «акавказьеде, Ѕатышта) ж-а 56 ил. из. ин-ту бар. јкадеми€ а. ч. б-ча чет өлкөлүк илимий мекемелер ж-а окумуштуулар м-н илимий-“ех. кызматташтыкты ишке ашырат.л Ёң көрүнүктүү илимий иштердин, жаңы ачуулардын авторлоруна јкадеми€  . ј. “имир€зев, Ќ. ». ¬авилов, ¬. –. ¬иль€ме,'  .  . √едройц, ¬. ѕ. √ор€чкин, ћ. ‘. »ванов, ј. Ќ.  ост€-' ков, ». ¬. ћичурин, √. ‘. ћорозов, ¬. —. Ќемчинов атн. медалдарды ыйгарат. јкадеми€ 1949-ж. Ћенин орде-> ни м-н сыйланган.

ј…џЋ „ј–Ѕј  Ћ»ћј“ќЋќ√»я—џ, к. јгроклиматологи€.

ј…џЋ „ј–Ѕј  ќќѕ≈–ј÷»я—џ - айыл чарбада биргелешип продукци€ чыгаруу же өз чарбаларынын муктаждыгын камсыз кылуу үчүн, башка иш-аракеттерин жүргүзүү (продукци€ны кайра иштетүү, өткөрүү ж-а өндүрүш каражаттары м-н жабдуу ƒ- ”- с.) үчүн товар өндүрүүчүлөрдү шериктештирген коопераци€нын' бир түрү. ¬. ». Ћениндин кооперативдештирүү п€анынын негизинде ЅЅј  м-н Ё —тин 1921-ж. 16-августта кабыл алган "јйыл чарба коопераци€сы жөнүндөгү" декрети дыйкандарга ар түрдүү кооперативдер курууга укук берди. ќшонун натыйжасында өлкөбүздө керек-жарак, жабдуу-сатуу ж. б. тармактардагы кооперативдер ж-а өндүрүү-сатуу тармактарын баш- коштурган бирикмелер пайда болду. ћис, 1929-ж. 100 миңден ашык кооперативге 13 млн чамалуу дыйкан бириккен.  ыргызстанда ќкт. рев-€сынан кийин коопераци€нын соң. формаларындагы а. ч. бирикмелери түзүлө баштады (пахтакерлер шериктиги, малчылар шериктиги, кызылчачылар шериктиги ж. б.). “үн.  ыргызстандагы мындай уюмдарды 1923-ж. түзүлгөн - " редсельпромсоюз", түш. райондорундагы а. ч. коопераци€ларын 1924-ж. түзүлгөн " угарту" тейлеген. 1927-ж. бул экөө " ирсельсоюз" уюмуна бирикти да, 1929-30-ж-да "ћалчылар союзу", "ƒыйкандар союзу", "ѕахтакерлер союзу" деген үч звеного бөлүндү. 1931-ж. алар кайра " оопсоюзга" бирикти. 1930-ж-дын башында ј. ч. к-нын ар кыл түрлөрүнө  ыргызстандагы дыйкан чарбаларынын 63% ти тартылган. ј. ч. к. дыйкандардын соң. жол м-н өнүгүш тарыхында чоң роль ойногон.

ј…џЋ „ј–Ѕј  Ө–√Ө«ћӨ—Ү - айыл чарба өндүрүшүнүн ж-а илиминин жетишкендиктерин айгинелөөчү көргөзмө. јл соц. өлкөлөрдө коомдук өндүрүштүн ж-а калктын мүдөөсүн көздөйт. јнын максаты - а. ч. илиминин ж-а алдыңкы тажрыйбанын жетишкендиктерин өндүрүшкө киргизүү. ———–де 1939-41 ж-а 1954-58-ж-дары Ѕүткүл союздук ј. ч. к. өткөрүлүп, ал алдыңкы тажрыйбаны кеңири жайылтууга өбөлгө түздү. ———– ћинистрлер —оветинин токтомуна (1958-ж. 28-май) ылайык Ѕүткүл союздук ј. ч. к. (¬—’¬) ¬ƒЌ’нын составына кирет. ———–дин эл чарбасынын жетишкендиктеринин көргөзмөсүндө а. ч. б-ча «ќдан ашык павильон иштейт, аларда кароо, семинар, конференци€, жолугушуу уюштурулат.  өргөзмөгө жыл сайын 200 миңден ашык а. ч. эмгекчиси, 9 миңдей чарба катышат. јлардын алдынкыларына диплом, медаль ж-а баалуу сыйлык тапшырылат. ———– эл аралык көргөзмөлөргө үзбөй катышып турат. —оюздук респ-каларда да эл чарбасынын жетишкендиктеринин көргөзмөлөрү бар, к.  ыргыз ——–инин эл чарбасынын жетишкендиктеринин көргөзмөсү.

ј…џЋ „ј–Ѕј  ”–”Ћ”Ѕ√”, к.  урулуш.

ј…џЋ „ј–Ѕј ћјЎ»ЌјЋј–џЌ  ”–”” - айыл чарба машиналарын ж-а курал-шайман чыгаруучу өнөр ∆ай тармагы. јл 19-к-дын башында јнгли€да, кийинчерээк ј Ўда, ‘ранци€да, јвстри€-¬енгри€да ж-а √ермани€да, ал эми –осси€да 20-к-дын башында пайда боло баштайт. ———–де ј. ч. м. к. тармагы, гражд. согуш а€ктап, эл чарбасын калыбына келтирүүгө өткөндөн тартып өнүгөт. 1921ж-дын 1-апрелинде ¬. ». Ћенин айыл чарба машиналарын куруу декретине кол коЄт. 1923-ж.  иров атн. з-ддо дөңгөлөктүү тракторлорду чыгаруу уюштурулат. 1927-28-ж. ј. ч. м. к. ө. ж-нын дүң продукци€сынын көлөмү 138,4 млн сомду түзүп, 1913-ж-га салыштырганда 2,4 эсе өскөн. 1-беш жылдыкта өлкөдө ј. ч. м. к. өнөр жайынын кубаттуу негизги түзүлүп, кийинки беш жылдыктарда андан ары өркүндөйт. Ќатыйжада өлкө а. ч. машиналарын мурдагыдай чет мамлтерден сатып алуудан кайра аларга сатууга өтөт. ”луу јта ћек. согуш-, таң кийин ј. ч. м. к. өнөр жайы өзгөчө өөрчүйт.  ыргызстанда алгачкы үч беш жылдыктын ичинде а. ч. ма-т шиналарын оңдоочу ж-а тетиктерин чыгаруучу з-ддор курулат. 4-беш жылдыкта ‘рунзе атн. з-ддо чөп жыйноочу машиналар чыгарыла бапь тайт.  ийин бул заводдо а. ч. маши^ наларынын бир топ түрүн (чөп чапкыч, ат ж-а трактор тырмоочтор, арык казгыч, пресс-подборщик) чыгаруу өздөштүрүлүп, ‘рунзе атн. а. ч. машиналарын куруу з-ду өлкөдөгү пресс-подборщик чыгаруучу ири з-дго айланды. 9-беш жылдыкта а. ч. маш. чыгаруу 1,8 эсе көбөймөкчү. ј. ч. м. к. башка соң. өлкөлөрдө да тез өнүгүүдө.

ј…џЋ „ј–Ѕј ћјЎ»ЌјЋј–џЌ –≈ћќЌ““ќќ - бузулган айыл чарба машиналарын оңдоо, тейлөө б-ча уюштуруу ж-а тех. чаралар системасы. “ех. ж-а күндөлүк ремонттор–“—тин, колхоздун, совхоздун устаканаларында жүргүзүлөт. “алаа жумуштарынын мезгилинде күндөлүк ремонт автомобиль устаканаларында жүргүзүлөт! ј. ч. машиналары м-н курал-шайман тех. жактан күн сайын тейленип турулат. ћашина жумуштун белгилүү көлөмүн аткарганда, күндөлүк ремонт жүргүзүлүп, ага жешилген тетиктерди калыбына келтирүү жумуштары да кирет. “үрдүү а. ч. машиналарын ремонттоо жумушунун көлөмү алардын конструкци€сы м-н тетиктеринин жешилишине байланыштуу болот. “опуракты иштөөчү машиналарды ремонттоодо негизинен темир усталык иш, түшүм жыйноочу машиналарды (дан комбайндары, боолагыч, оргуч машиналар) ремонттогондо, слесардык-мех. иш аткарылып, айрым тетиктер алмаштырылат ж-а эптештирилет. ј. ч. машиналарын ремонттоо ж-а монтаждоо тех. талаптарга ылайык жүргүзүлөт.

ј…џЋ „ј–Ѕј ћ≈“≈ќ–ќЋќ√»я—џ, агрометеорологи€ - метеорол. кубулуштар м-н а.- ч. өндүрүшүнүн объектилери ж-а процесстери ортосундагы өз ара байланыш ж-дөгү илим. јба ырайы, топурактын нымдуулугу м-н темп-расы, кардын түшүшү ж-а анын калыңдыгы, жер тонунун тереңдиги ж. б. метеорол. шарттар а. ч. өндүрүшүнө түздөн-түз таасир этет. ќшондуктан ј. ч. м. айыл чарбасынын талабына ылайык изилдөөлөрдү жүргүзүп, агрометеорол. прогноздоо жолдорун белгилеп, өндүрүштүк мекемелерге жардам берет. Ѕайкоолор метеорол. станци€ларда ж-а алардын колхоз-совхоздордогу постторунда жүргүзүлөт.

ј…џЋ „ј–Ѕј ӨЌƒҮ–ҮЎҮЌ ј¬“ќћј““јЎ“џ–”” - адамдын көзөмөлү астында автоматтуу жасалгалар м-н а. ч. жумушунун технол. процесстерин башкаруудагы машиналуу өндүрүш этабы. ћында а. ч. өндүрүшү тутумдаш машина системалары, аспаптар ж-а жасалгалар м-н аткарылып, кол эмгеги жеңилдейт. ј. ч. өндүрүшүн автоматташтыруу жогорку деңгээлде механикалаштырылган же ө. ж-га жакын өндүрүш процесстеринде гана колдонулат. јнда автоматтык контролдоо, коргоо, жөнгө салуу ж-а башкаруу системалары пайдаланылат. јвтоматташтыруу жашылча өстүрүүдө, мал чарбасында, анын ичинен бакма канаттуулар чарбасында кеңири киргизилген. јйрым совхоздордо, колхоздордо жем бергич, саан аппараттары, жумуртка чогултуу ж-а сорттоо, а. ч. имараттарын желдетүү, электроустановкалар ж. б. автоматташтырылган. —угат дыйканчылыгы, сугаруу ж-а мелиораци€ системаларынын курулуштарында, каналдардагы сууну бөлүштүрүү ж-а жөнгө салууда автоматика кеңири колдонула баштады. “ракторлордо кыймылдаткычтын айлануучу валынын ылдамдыгын жөнгө салуучу жөндөгүч ж-а майдын, суунун жылуулугун керектүү темп-рада кармап туруучу термостаттар, автоматтык жасалгалар сы€ктуу а. ч. машиналарында колдонулуп жатат. ћындай автоматтык жасалгалар чөп, кызылча, пахта, эгин ж. б. жыйноодо да колдонулат. ”шуга байланыштуу колхоз, совхоздордо диспетчердик кызмат иш жүзүнө ашырылып, автоматтык башкаруу принциптери иштелип чыгуу-

ј…џЋ „ј–Ѕј ӨЌƒҮ–ҮЎҮЌҮЌ Ё ќЌќћ» јЋџ  Ё‘‘≈ “»¬ƒҮҮЋҮ√Ү - айыл чарба продукци€сынын бирдигине эмгек м-н каражатты аз сарптап, ар гектардан азык-түлүктү көп өндүрүү. ∆алпысынан эмгек өндүрүмдүүлүгү, продукци€нын өз наркы, чарбанын рентабелдүүлүгү ж. б. көрсөткүчтөр өндүрүштүн эффективдүүлүгүн мүнөздөйт. Ёмгек өндүрүмдүүлүгүн, коомдук өндүрүштүн эффективдүүлугүн баалоонун негизи дүң продукци€ м-н катар дүң киреше же накта продукци€ болот.  ыргызстандын а. ч-сында эмгек өндүрүмдүүлүгү 1960-ж-га салыштырганда 1971-ж.- 39, анын ичинен колхоздордо - 43, совхоздордо 18% ке жогорулап, о. эле мезгилде дүң продукци€ 928 млн сомду түзгөн. ѕродукци€нын өз наркы өндүрүштүн натыйжалуулугун көрсөтүп, анын тех.-экон. табигый ж-а уюштуруу жактарын чагылдырат.  олхоз, совхоздордо продукци€нын өз наркын 1%ке арзандатуу 471 млн сомдон айланып, колхоздордо эле 273,4 млн сомдук мүлктү үнөмдөөнү камсыз кылат. Өндүрүштүн рентабелдүүлүгү анын натыйжасы м-н чыгымынын ортосундагы айырманы - кирешени айкындайт.

ј…џЋ „ј–Ѕј ѕ–ќƒ” “џЋј–џЌџЌ ЅјЋјЌ—џ - айыл чарба продуктыларынын ресурстарынын мүнөзүн ж-а эл чарбасында аны пайдалануу жолун көрсөтөт. јл продуктылардын ар бир түрү б-ча натуралай ж-а акчалай көрсөткүчтөрдөн таблица түрүндө түзүлөт . јнын киреше ж-а чыгаша бөлүгү болот: киреше бөлүгүндө ресурстардын булагы ж-а алардын көлөмү, чыгашасында чыгымдын түрлөрү, негизги багыттары, пайдалануу багыты, керектөөчүлөрдүн тармагы группалар б-ча көрсөтүлөт. ј. ч. продуктылары б-ча төмөнкүдөй баланстар түзүлөт: а) а. ч. ишканаларынын ж-а өз чарбасынын продуктыларынын балансы; б) а. ч-сынын товардык продукци€сынын балансы; в) а. ч. продуктыларын өндүрүүнү ж-а керектөөнү жыйынтыктоо балансы; г) бардык а. ч. продукци€сынын балансы. Ѕаланс товардык продукци€нын ж-а а. ч. продуктыларынын өндүрүштөгү ж-а өндүрүшкө байланышсыз керектөө көлөмүн эсептеп чыгарууга мүмкүндүк берет. јл улуттук кирешенин ж-а аны бөлүштүрүүнүн эсебин чыгаруу, о. эле а. ч-сынын дүң продукци€сын акчалай көрсөткүч м-н жалпы өлкө б-ча эсептөө үчүн пайдаланылат.

ј…џЋ „ј–Ѕј ѕ–ќƒ” “џЋј–џЌ ћјћЋ≈ ≈““»  ƒјя–ƒќќ - белгиленген баа б-ча а. ч. продуктыларын пландуу түрдө борборлоштуруп да€рдоо. ƒа€рдоонун башкы максаты өлкөдөгү азык-түлүк, сырьЄ ресурстарын коомдук өндүрүштүн кызыкчылыгы, эл чарбасын пландуу жүргүзүү үчүн топтоо болуп эсептелет. јл өндүрүштү адистештирүүдө, өндүрүш чыгымын азайтууда ж-а калк керектөөчү продуктыларды өндүрүүнү көбөйүүдө а. ч. өсүмдүктөрүн, тармактарын, а. ч. продукци€сын өлкөнүн экон. р-ндору м-н зоналары ортосунда туура бөлүштүрүүгө мүмкүндүк берет. ќ. эле колхоздордун ж-а колхозчулардын товардык продукци€сын пландуу баа б-ча сатууну уюшкандык м-н өткөрүүнү камсыз кылат, а. ч. өндүрүшүнүн ургаал өсүшүнө шарт түзөт.

ј…џЋ „ј–Ѕј ѕ–ќƒ” ÷»я—џЌџЌ Ѕјј—џ - айыл чарба азык-түлүгүнүн сатык ж-а өткөрүү баасы. Ѕул баа мамл. тарабынан белгиленет. ƒа€рдоо мекемелери колхоздордон, совхоздордон, жеке өткөрүүчүлөрдөн а. ч. азык-түлүгүн сатып алып, аларга сатык баасы м-н акча төлөп турат. —атык бааны белгилөөдө чарбанын

продукт өндүрүүдөгү шарты, эмгек өндүрүмдүүлүгү, өз наркы, өндүрүштүн кеңейтилип өнүгүшүнө жараша чыгымдын ордунун толушу эсепке алынып, экон. зоналарга ылайыкталып, продукци€нын сапатына жараша..

ј…џЋ „ј–Ѕј ѕ–ќƒ” ÷»я—џЌџЌ Ѕ»–ƒ»√» - айыл чарба өндүрүшүндө алынган продукци€нын негизги өлчөмү.  өп учурда ал белгилүү бир салмак м-н (мис, өсүмдүк өстүрүүдө өндүрүлгөн продукци€нын бирдиги катары жыйналган түшүмдүн 1 ц, мал чарбачылыгында сүттүн, жүндүн, малдын тирүүлөй же союлгандагы салмагынын 1 ц) алынат.  ээ бир учурда продукци€нын бирдиги катары анын көлөмү же саны алынат. ћис, бакма канаттуулар чарбасында жумуртканын жүзү же миңи, сүттүн литри ж. б. Ѕул бирдик а. ч-да эмгек өндүрүмдүүлүгүн, өндүрүлгөн продукци€нын өз наркын, эмгек акыны эсептөө, чарбанын экономикасын анализдөө үчүн колдонулат.

ј…џЋ „ј–Ѕј ѕ–ќƒ” ÷»я—џЌџЌ Ө« Ќј– џ - чарбанын бир продукци€ны өндүрүүгө ж-а сатууга кеткен чыгымынын акчалай туюнтмасы. ѕродукци€нын өз наркын түзүүчү негизги чыгымга өндүрүштө сарптапган эмгек предметинин, эмгек каражатынын (амортизаци€лык чегерүүнүн жылдык суммасы) наркы, эмгек акы, эмгек каражатынын күндөлүк ремонтуна кеткен чыгымы, жалпы өндүрүштүк ж-а тармак чыгымы кирет. Өз наркына продукци€ны сатуу чыгымы да кошулат. ѕродукци€нын өз наркы коомдук ж-а жекече, же жалпы тармактык болуп бөлүнүп, ар бир колхоз, совхоздун же тармактын чыгымын айкындап турат. ј. ч. продукци€сынын өз наркы - колхоздордо, совхоздордо иш жүргүзүүнүн маанилүү ж-а жалпы экон. көрсөткүчү. Өз наркы аркылуу эмгек өндүрүмдүүлүгү, а. ч. өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгү, малдын азык-түлүктүүлүгү, өндүрүштүк фондуларды колдонуунун натыйжалуулугу, эмгекти уюштуруу ж-а ага акы төлөө, чарба жүргүзүүнүн ч деңгээли, чарбалык эсептин принциптерин ишке ашыруу чагылдырылат. „арбанын же тармактын жалпы чыгымынын ичиндеги ар кандай сарптоонун өз ара катышы өз нарк структурасы деп аталып, өндүрүү процессинин өзгөчөлүгүн мүнөздөйт. “игил же бул продукци€нын өз наркынын структурасындагы өзгөчөлүктөр чарба жүргүзүүнүн деңгээлин аныктайт. ћис,  ыргызстандын колхоздорунда а. ч. азык-түлүгүнүн өз наркынын ичинен материалдык чыгым 62%, эмгек акы 38% түзсө, дыйканчылыкта биринчиси 58%, экинчиси 42%, мал чарбасында биринчиси 65%, экинчиси 35% болгон. ћындан ары да тех. прогресстин натыйжасында орточо эмгек акы кыйшаюусуз өсүп, продукци€нын өз наркы төмөндөй бермекчи.

ј…џЋ „ј–Ѕј —“ј“»—“» ј—џ - статистиканын айыл чарбадагы процесстерди ж-а өзгөрүштөрдү изилдөөчү тармагы. ј. ч-да статистиканын жалпы методологи€лык ыктары ж-а жолдору колдонулат; мис, каттоо, топтоо, изилдөө, текшерүү, орточо санды, индексти ж. б. пайдалануу. ј. ч. статистикасы а. ч-нын өсүшү, жалпы ж-а күндөлүк абалы ж-дөгү маалыматтарды чогултуп, аларды текшерүү аркылуу талдап турат; а. ч-сын пландоого керектүү маалыматтарды да€рдап, пайдаланылбаган мүмкүнчүлүктөрдү иликтейт; алдыңкы тажрыйба м-н илимдин жетишкендиктерин жыйынтыктап, аларды ж-а соң. мелдешти кеңири жайылтууга көмөк көрсөтөт; кээ бир райондордун, совхоздордун ж-а колхоздордун артта калуу себептерин изилдейт. ј. ч. с-нын көрсөткүчтөрүнүн негизги булактары төмөнкүлөр: а) колхоздордун, совхоздордун, көмөк чарбалардын, кооперативдик ишканалардын отчеттору; б) бир жолу жүргүзүлүүчү жалпы каттоо (эсептөө), колхозчулардын, жумушчулардын ж-а кызматчылардын чарбасын изилдөө. ј. ч. с-на коюлган негизги талап - отчЄттогу көрсөткүчтөрдүн тууралыгы, аныктыгы. јнын тууралыгын текшерүү - статистикалык иштин орчундуу бөлүгү. ј. ч. с-нын башкы максаты - а. ч-сын өнүктүрүү көрсөткүчтөрүнүн системаларын, эсептөө жолдорун талдоону улам жакшыртып туруу.

ј…џЋ „ј–Ѕј Ё ќЌќћ» ј—џ - соң. айыл чарбадагы өндүргүч күчтөр м-н өндүрүш мамилелеринин өз ара байланышын, алардын өсүшүндөгү закон ченемдүүлүгүн көрсөтүүчү, о. эле аз чыгым жумшап, көп киреше алуу үчүн зарыл факторлорду аныктоочу илим. јр бир колхоз м-н совхоздо ж-а алардын өндүрүш тармактарынын өзгөчөлүктөрүн көрсөтүү, аларда чарба ишин уюштуруу, өндүрүштү пландаштыруу, план көрсөткүчтөрүн, нормативдерин жакшыртуу, ар кандай коомдук, табигый, тех. илимдердин жетишкендиктерин пайдалануу, эмгекчилерди эмгекке шыктандыруу б-ча материалдык жактан кызыктыруу сы€ктуу көп иш ј. ч. э-нын негизги милдети болуп саналат. ј. ч. э. өндүрүштүн өсүү темпинин закон ченемдүүлүгүн, структурасын, пландаштыруу системасын, жолдорун, чарбалык иштеринин эффективдүүлүгүн негиздөөдөгү эсеп-кысапты, өндүрүштөгү илимий-тех. прогресстин багыттарын (өндүрүштү механикалаштыруу, автоматташтыруу, хими€лаштыруу ж. б.) кучагына алат. ј. ч. мекемелеринин ж-а анын тармактарынын өндүрүш процесстерин анализдөө, анын негизинде пайдаланылбай жаткан резервдерди табуу ј. ч. э. үчүн эң маанилүү. ј. ч. э. соц. а. ч. экономикасынын өсүү закондорун ж-а аларды иш жүзүндө колдонуу жолдорун көрсөтүп, алардын негизинде а. ч-нын эффективдүүлүгүн жогорулатуу б-ча ачык-айкын илимий сунуштарды иштеп чыгат.

ј…џЋ „ј–Ѕј Ё ќЌќћ» ј—џ ЅќёЌ„ј ЅҮ“ ҮЋ —ќё«ƒ”  »Ћ»ћ »«»ЋƒӨӨ »Ќ—“»“”“” -¬ј—’Ќ»Ћдин а. ч. экономикасы б-ча борб. ил. из. мекемеси. 1955-ж. ћосквада уюштурулган. »нститут колхоздор м-н совхоздордун а. ч. өндүрүшүн уюштуруу ж-а экон. проблемаларды иштеп чыгуу, алдыңкы тажрыйбаны корутундулоо, эмгекти нормалоону ж-а эмгек акы төлөөнү жакшыртуу, өндүрүштүн рентабелдүүлүгүн, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу, а. ч. тармактарын рационалдуу жайгаштыруу, а. ч-сынын экон. эффективдүүлүгүн изилдөө, а. ч. жерин баалоо маселелери б-ча иш жүргүзөт.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌ јƒ»—“≈Ў“»–ҮҮ - өлкөнүн, областтардын ж-а райондордун аба ырайына, шартына жараша а. ч. өсүмдүктөрүн ж-а а. ч-нын негизги тармагын белгилөөдө коомдук эмгекти бөлүштүрүүнүн бир жагы. ћында бардык күч товарлай продукци€нын бир €"е бир нече түрүн чыгарууга жумшалат. ј. ч. а. зоналык же райондук, чарба аралык, тармак ичиндеги адистештирүү болуп бөлүнөт. “уура адистештирүү табигый шарттарды, жер фондуларын, эмгек ресурстарын ж-а өндүрүштүк куралжабдыктарды рационалдуу пайдаланууга жардам берет. —оң. коомдо а. ч-нын негизги ж-а кошумча тармактарын туура жайгаштыруунун негизинде дыйканчылык м-н мал чарбасы адистештирилет. јйрым областтар ж-а райондор өсүмдүк өстүрүү, ошол тармакты өркүндөтүү б-ча адистештирилгенде, продукци€нын бирдигин өндүрүүгө каражат ж-а эмгек аз жумшалып, өлкөнүн калкын сапаттуу ар түрдүү азык-түлүк м-н камсыз кылууга шарт түзүлөт.  ѕ——тин 24-съездинин ж-а  ѕ—— Ѕ нын ѕленум дарынын чечимдерин турмушка ашыруу б-ча  ыргызстан  ѕнин 15-съезди респ-канын ј. ч. а. ж-дө атайын чараларды белгиледи. ќшого ылайык респ-канын а. ч-сы илимий негизде экон. ж-а чарбалык 7 зонага бөлүндү да, тийиштүү тармакты өнүктүрүүгө: мал чарба продукци€сын өндүрүүгө, пахта, кант кызылчасын, тамеки ж-а дан эгиндерин өстүрүүгө адистештирилди. ћал чарбасынын ичинен кой чарбасы эң ири тармак болуп эсептелет. –еспубликанын мал чарбасы үчүн бөлүнгөн капиталдык салымдардын ж-а материалдардын кыйла бөлүгү кой чарбасын өнүктүрүүгө жумшалат. јдистештирилген чарбалар дыйканчылык м-н мал чарбасындагы эмгек процесстерин механикалаштыруу деңгээлин көтөрүп, прогрессивдүү технологи€ны колдонууда. Ќатыйжада аларда эмгек чыгымы кескин азайып, продукци€нын өз наркы төмөндөп, чарбанын рентабелдүүлүгү жогорулоодо.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌ ∆Ү–√Ү«ҮҮ —»—“≈ћј—џ - экономикалык ж-а уюштуруу жактан жалпы чараларды, о. эле а. ч-сында техниканы, технологи€лык каражатты, ыкмаларды колдонуу, жаратылыш ж-а экон. шартка жараша чарбаны интенсивдештирүү ж-а адистештирүү жолу аркылуу а. ч. азык-түлүгүн көбүрөөк өндүрүүнү камсыз кылуу, өндүргүч күчтөрдү туура пайдалануу, продукци€нын бирдигине каражатты ж-а эмгекти аз жумшоо. јр түрдүү тармактуу чарбанын жаратылыш ж-а экон. шартына ылайык илимий сунуштарды иштеп чыгууда ошол чарбанын негизги продукци€сын өндүрүүнүн жаңы прогрессивдүү технол. ыкмалар ж-а жолдор эсепке алынат. Ѕул учурда ар бир системанын экон. жактан таасирдүүлүгүнө, чарба жүргүзүү системасына баа берүү талап кылынат. ћис,  ыргызстандын а. ч-сын жүргүзүү системасынын негизинде анын а. ч-сы зоналарга бөлүнүп, аларга төмөнкү админ.-чарбалык р-ндор кирет: 1) ‘ерганадагы пахтачылык зонасы- ќш обл-нын Ћейлек, ‘рунзе, Ѕаткен, Ћенин р-ндору; 2) ‘ергананын тоо этегиндеги пахта, мал чарба зонасы - “октогул, Ћейлек, ‘рунзе, Ѕаткен р-ндору; 3) ‘ергананын тоо этегиндеги тамеки, мал чарба зонасы- Ќоокат, ∆аңы-∆ол, Өзгөн р-ндору; 4) „үйдөгү кызылча, мал чарба ж-а ‘рунзе ш-нын тегерегиндеги сүт-жашылча зонасы -  емин, „үй,  ант, јламүдүн, —окулук, ћосква,  алинин р-ндору; 5) “аластагы кой, тамеки зонасы -  иров, “алас р-ндору; 6) џсык- өлдөгү кой-дыйканчылык зонасы - џсык- өл, “үп, јк-—уу, ∆ети-Өгүз, “оң р-ндору; 7) Ѕорб. “€нь-Ўань ж-а јлайдагы бийик тоолуу кой чарба зонасы -  очкор, ∆умгал, “€нь-Ўань, јт-Ѕашы, јк-“алаа, “огуз-“оро ж-а ќш обл-нын јлай р-ндору. Ѕардык зонада дыйканчылыкка кенен өрөөндөр, мал чарбасы үчүн бийик тоолуу алыскы жайыттар пайдаланылат.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌ »Ќ“≈Ќ—»¬ƒ≈Ў“»–ҮҮ - а€нтты кеңейтпей туруп жерди иштетүүнү жакшыртуу үчүн негизги фондуларды арбытуу, өндүрүштү топтоштуруу, кыртыштын асылдуулугун жогорулатуу, өсүмдүктөрдүн жаңы сортторун колдонуу, малдын породасын жакшыртуу, илимдин, техниканын ж-а алдыңкы тажрыйбанын жетишкендиктерин кеңири пайдалануу м-н турмушка ашырылуучу кеңейтилген кайталанма өндүрүүнүн негизги формасы. ѕайдаланууга жарактуу жерлер чектелүү болгондуктан, аны интенсивдүү пайдалануу а. ч-сын мындан ары өнүктүрүүнүн, продукци€ны көбөйтүүнүн башкы жолу болот.  ошумча салымдар ж-а сарптоолор ирригаци€, мелиораци€, хими€лаштыруу, механикалаштыруу ж-а электрлештирүү иштерин өнүктүрүүгө, жер семирткичтерди пайдаланууга, малдын санын көбөйтүүгө, сапатын жакшыртууга, тоют өндүрүүгө ж-а жайыт чарбасын интенсивдештирүүгө, илимдин ж-а техниканын жаңылыктарын өздөштүрүүгө ж. б. маанилүү иштерге жумшалат. ј. ч-сын соң. интенсивдештирүү сырткы формасы ж-а өндүрүштү жүргүзүүдөгү ыктары жагынан капит. интенсивдештирүүгө окшош көрүнгөнү м-н ички мазмуну ж-а максаты жагынан андан түп-тамырынан бери айырмаланат. —оц. интенсивдештирүүнүн максаты коомдун керектөөсүн канааттандыруу болсо, капит. интенсивдештирүүнүн максаты - кошумча наркты өндүрүүнүн ж-а эзүүнүн эсебинен көбүрөөк жеке пайда табуу.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌ  ќЋЋ≈ “»¬ƒ≈Ў“»–ҮҮ - миллиондогон дыйкандардын чачыранды майда жеке чарбаларын ыкты€рдуу жол м-н соц. коллективдүү чарбага (колхоздорго) айландыруу. ј. ч. к. ———–де ”луу ќкт. соц. рев-€сы жеңгенден кийин, социализмди куруунун эц зарыл шарты ж-а милдети болгон. ¬. ». Ћениндин аныктамасы б-ча, ј. ч. к-нү иш жүзүнө ашыруунун татаалдыгы ж-а оордугу ”луу ќкт. соц. рев-€ны да€рдоо, аны турмушка ашыруу процессинен кем болгон эмес. Өлкөнү индустри€лаштыруу м-н эл чарбасынын соц. ө. ж. тармагы ылдам темп м-н өнүгүп, миллиондогон бытыранды жеке дыйкан чарбаларын соц. негизде кайра курууга материалдык-тех. база түзүлө баштады. Ѕирок өлкөнү индустри€лаштыруунун алгачкы жылдарында товардуулугу аз, жеке менчик, бытыранды майда чарбалар жумушчу табын а. ч. продуктулары м-н, ө. ж-ды сырьЄ м-н камсыз кыла албай калды. ———–де а. ч-сын коллективдештирүү ¬. ». Ћениндин гениалдуу кооперативдик планынын негизинде иш жүзүнө ашырылды. јйыл-кыштактагы кедей ж-а орто дыйкандар ыкты€рдуу биригип, а. ч-сында ири соц. ишканалар - колхоздор уюшулду. Ќатыйжада ар кандай карамакаршылыктар, капитализмди кайра орнотуу коркунучун түзгөн кулактар тап катары жоюлуп, а. ч-сында да соц. коомдук мамилелер толугу м-н жеңди ж-а социализмди курууга зарыл шарт түзүлдү. —овет бийлигинин карамагына өткөн помещик чарбаларынын негизинде мамл. а. ч. мекемелери (совхоздор) уюштурулду. ∆умушчу табы м-н дыйкандардын бузулбас союзу, өлкөнү соц. индустри€лаштыруу, жерди мамлекеттештирүү/, коопераци€ны жабдуу, кредиттөө б-ча жөнөкөй фермаларынын кеңири түзүлүшү ———–дин ј. ч. к-дө негизги са€сий ж-а экон. шарт катарында кызмат өтөдү ж-а бул проңессти жүргүзүүнү бир кыйла жеңилдетти. ј. ч. к. коммунисттик парти€нын, бүт совет элинин ќкт. рев-€сынан кийинки эң улуу тарыхый жеңиши болду. Ѕул тарыхый жеңишти иш жүзүнө ашырууда ж-а а. ч-сын соц. негизде кайра курууда —овет бийлиги орнотулгандан тартын түзүлө баштаган “ќ«дор, артелдөр, коммуналар, совхоздор ж-а кийинчерээк машина-трактор станци€лары (ћ“—) чоң роль ойноду. јлар өзүлөрүнүн коллективдүү эмгеги, жогорку деңгээлдеги өндүрүштүк иши, жетишкендиктери, техниканы, алдыңкы тажрыйбаны колдонуу ж-а булардын пайдалуулугун көрсөтүү жолу м-н дыйкандардын кеңири массасын коллективдештирүүдө, а. ч-сын өнүктүрүүдө пропагандист ж-а агитатор катарында чоң кызмат кылды. ———–де ј. ч. к. толугу м-н ¬. ». Ћениндин кооперативдик планына ылайык жүргүзүлүп, өлкөнүн а. ч-сында колхоздук-кооперативдик жаңы коомдук - соң. мамилелер толугу м-н жеңип чыкты; өлкөдөгү дыйкандар эксплуатаци€дан бошогон өздөрүнүн өндүрүшүн коллективдик соц. менчикке, коллективдүү эмгекке ж-а алдыңкы техникага негиздеген колхоздук дыйкандар табына айланды. ќшондуктан ѕарти€нын 15-съезди тарыхка ј. ч. к. съезди катарында кирди.  олхоздорго кедей-дыйкандар гана эмес орто дыйкандар да массалык түрде кире башташты. ———–де коллективдештирүүнүн жүрүшүн төмөнкү таблицадан байкоого болот:

ј. ч. к. са€сатын туура жүргүзүүдө ж-а кетирилген кемчиликтер м-н каталарды тез арада оңдоого ¬ ѕ (б) Ѕ нын " оллективдештирүүнүн темпи жана мамлекеттин колхоздук курулушка көрсөтүүчү жардамы жөнүндөгү" токтому (1930) чечүүчү роль ойноду.

 ырг. ——–инде бүт өлкөдөгүдөй эле, —овет бийлиги орногондон кийин эле, мамлекеттештирилген жерде алгачкы коллективдүү чарбалар курула баштады. –еспубликада 1925ж-дын 1-окт€брына 60 а. ч. артели ж-а 4 коммуна түзүлүп, алар дыйкандардын 980 чарбасынан турган. јл эми 1928-ж-дын 1-окт€брына 3560 дыйкандар чарбасынан турган 179 а. ч. артели, 1800 дыйкандар чарбасынан турган жерди биргелешип иштөө шериктиги (“ќ«) ж-а 140 чарбадан турган 5 коммуна түзүлгөн. “уташ коллективдештирүүнүн негизинде 1931-ж. коллективдүү чарбалардын саны 1500 гө жетип, 1932-ж. дыйкандардын 66,2% коллективдүү чарбага кирди. Ёкинчи беш жылдыкта респ-канын а. ч-нын алдына түзүлгөн коллективдүү чарбаларды чарбалык уюштуруу жагынан чыңдоо ж-а ј. ч. к. процессин бара-бара а€ктоо милдети коюлуп, 3-беш жылдыктын башында респ-канын аиыл-кыштактарында соң. коомдук мамилелер толугу м-н жеңди ж-а а. ч-сы жаңы соң. негизде өнүгө баштады. 1940-ж. респ-канын а. ч-сында 36 совхоз, 65 ћ“— ж-а 1941 колхоз болгон.  олхоз, совхоздорго 1940-ж. респ-канын бардык дыйкандарынын 98,7% кирди ж-а жалпы айдоо а€нтынын 96,3% коомдук ж-а колхоздук-кооперативдик менчикке айланды.  олхоз ж-а совхоздордо респ-ка б-ча уйдун 36%, кой-эчкинин 64,5% топтолгон. “алааларда 5182 трактор, 1050 дан комбайны ж-а 2607 жүк ташуучу автомобиль иштеген. јл эми 1973-ж-дын 1-€нварына 234 колхоз ж-а 111 совхоз болгон.

јв.: ћаркс  .,  апитал т. 1-3; Ћ е н и в ¬. »., –абоча€ парти€ и кресть€нство, ѕоли. собр. соч., 5 изд., т. 4; его" же, ќ кооперации, там же, т. 45;  оллективизаци€ сельского хоз€йства. ¬ажнейшие постановлени€  оммунистической' партии и —оветского правительства 1927- 1935, ћ., 1957; Ћенинский кооперативный план и борьба партии за его осуществление, ћ., 1969; “оржество ленинского кооперативного плана. ћатериалы “ретьего¬сесоюзного съезда колхозников. Ќо€брь 1969 г., ћ., 1969.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌ  –≈ƒ»““ӨӨ - мамлекеттик банк тарабынан а. ч. ишканаларына убактылуу пайдаланууга акча каражаттарын берүү. ј. ч. өндүрүшү сезонго байланыштуу болгондуктан, өндүрүлгөн продукци€ көбүнчө бир мезгилде сатылып, андан түшкөн акча каражаттары кайталапма өндүрүш процессинин үзгүлтүксүз жүрүшүн камсыз кыла албайт. ќшондуктан өндүрүш чыгымын чарбага түшкөн акча каражаттары жаба албай калган учурда, мамл. банк а. ч. ишканаларына белгилүү шарт б-ча узак ж-а кыска мөөнөттүү кредит берет. ”зак мөөнөттүү кредит мал чарба имараттарын куруу, механикалаштыруу, электрлештирүү, техника, мал сатып алуу, жерди мелиораци€лоож. б. негизги каражаттарды толуктоо үчүн каралат.  ыска мөөнөттүү кредит-күйүүчү май, уу химикат, отун" үрөн, тоют, минералдык жер семирткич, жаш мал, сырьЄ ж. б. сатып алуу үчүн берилет. ј. ч-сын кредиттөө өзгөчө  ѕ—— Ѕ нын март (1965) ѕленумунан кийин кеңири колдонула баштады. 1967-ж-дан баштап колхоздор эмгекке акы төлөөгө да кредит ала турган болду.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌ ћ≈’јЌ» јЋјЎ“џ–”” - айыл чарба өндүрүшүнүн бардык тармагында техниканы кеңири колдонуунун негизинде кол эмгегин механикалаштырган эмгек м-н алмаштыруу. Өлкөнүн индустри€ланышы, жеке дыйкан чарбаларынын коллективдештирилиши, ћ“—тердин түзүлүшү мурда артта калган, чачыранды чарбаларды механикалаштырылган соц. ири чарбага айландырууга мүмкүндүк берди. ј. ч. м. эмгекти жеңилдетип, анын мүнөзүн өзгөртүп, өндүрүмдүүлүгүн жогорулатты. ј. ч. өндүрүшүнүн жогорулашы илим м-н техниканын жетишкендиктерин колдонууга ж-а механикалаштыруу^ байланыштуу. ј. ч. өндүрүшүн техника м-н жабдуу анын интенсивдештирилишин жогорулатып, жерди пайдаланууну жакшыртат да, каражатты аз сарп кылып, ар 100 га а€нттан продуктуну көбүрөөк алууну камсыз кылат.  ийинки жылдарда өлкөбүздө трактор м-н а. ч. машиналарын куруу бир кыйла квңейгендигине байланыштуу 1973-ж. эле колхоз-совхоз талааларында 322 миң трактор, 184 миң ар кыл комбайн иштеди. јл эми респкабыздын к-здорунда ж-а с-здорунда 1974-ж. 25 миңден ашык трактор, 13 миң комбайн, пахта жыйноочу 1500 машина, 18 миң автомобиль ж-а жүз миңдеген а. ч. машиналары болгон. ј. ч. өсүмдүктөрүн себүү, жер айдоо ж-а аны иштетүү, түшүм жыйноо толук механикалаштырылган. 1958-ж-дан баштап а. ч. техникасы колхоздорго сатыла баштады. Ѕул ј. ч. м-дагы эң маанилүү маселе - комплекстүү механикалаштырууга өтүүгө өбөлгө болду. јзыр респканын ар бир колхозунун машинатрактор паркы бар. јларда комплекстүү механикалаштырылган бригада ж-а звенолор иштейт.

јд.: √ о р € ч к и н ¬. ѕ., —обрание сочинений, т. 1-3, ћ., 1965; —лавин –. ћ., јвтоматизаци€ производственных процессов животноводческих ферм, ћ., 1965.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌ ћ≈’јЌ» јЋјЎ“џ–”” ЅќёЌ„ј ЅҮ“ ҮЋ —ќё«ƒ”  илим-изилдөө »Ќ—“»“”“” - ¬ј—’Ќ»Ћдин а. ч-сын механикалаштыруу б-ча борб. ил. из. мекемеси. 1931-ж. ћоскванын жанында уюштурулган. ƒыйканчылыкты ж-а мал чарбачылыгын механикалаштыруу б-ча илимий конструкторлоо ишин жүргүзөт. »нституттун 28 лаборатори€сы, бир нече бөлүмү, тажрыйба станци€лары ж-а чарбалары, Ѕорб. тажрыйба-конструкторлук бюросу, тажрыйбалык машиналарды жасоочу машина куруу з-ду бар. »нститут тарабынан кызылча комбайны, чөп чапкыч, саагыч жасалга, трактор соко, се€лка ж. б. машиналар, түрлүү механизмдер өндүрүшкө киргизилген.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌ ћ≈’јЌ» јЋјЎ“џ–”” ќ ”” ∆ј…Ћј–џ - квалификаци€луу механизаторлорду да€рдай турган профтех, билим берүүчү окуу жайлар. 1953-ж. механизаци€ мектебинин базасында уюшулган. јларга 8-10 жылдык билими бар жаштар кабыл алынат. ћындай окуу жайлар а. ч-нын ар кандай тармактары б-ча адистегптирилип, механизатор, слесарь, шофер ж. б. кесип ээлерин да€рдайт. ќкуу мөөнөтү негизги группаларда 1 жылдан 2 жылга чейин.  ыргызстанда жаштарга профтех, билим берүүчү 28 окуу жайы бар (1974).

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌ ’»ћ»яЋјЎ“џ–”” - айыл чарба өндүрүшүндө хими€ны кеңири колдонуу. јнын башкы маселелерине семирткичтерди пайдалануу, өсүмдүктөрдү зы€нкечтерден ж-а илдеттерден коргоо, малды ылаңдан сактоо, отоо чөптү жок кылуу, тоют консервалоо, мелиораци€, топуракты асылдандыруу, өсүмдүктөрдүн, топурактын, семирткичтердин составын ж-а касиетин изилдөө, тирүү организмде байкалуучу кубулушту иликтөө ж. б. кирет. ј. ч-да ар түрдүү хзш. заттарды (семирткичтер, гербициддер, дефолианттар, гибериллиндер, витаминдер, антибиотиктер ж. б.) колдонуу дыйканчылыктын деңгээлин көтөрүү м-н өсүмдүктөрдүн түшүмдүүлүгүн ж-а малдын кунардуулугун арттырып, алардан алынган азык-түлүктүн сапатын жогорулатат. ј. ч. х. хими€ ө. ж-нын, биол., физ. ж-а тех. илимдеринин өнүгүү процесстери м-н тыгыз байланыштуу.  ыргызстанда 1932-37-ж-дан тартып пахта эгүүдө, кийинчерээк кызылча өстүрүүдө хими€ пайдаланыла баштады. ’ими€лаштыруу пландуу түрдө 1936- 40-ж-дан бери жүргүзүлүп,  ыргызстан дыйканчылык, топурак таануу ж. б. ил. из. ин-ттары, „үй, ќш, Ќарын ж-а џсык- өл зоналык агрохим. лаборатори€лары аркылуу ишке ашырылууда.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌ ЁЋ≈ “–Ћ≈Ў“»–ҮҮ - электр энерги€сын а. ч. өндүрүшүндө (уй сааганда, кой кыркууда ж. б.) пайдалануу. Ѕул өндүрүштү комплекстүү механикалаштыруунун эң жогорку формасы катары арбын, сапаттуу продукци€ алууга, эмгекти жеңилдетип, өндүрүш чыгымын азайтууга, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатып, продукци€нын өз наркын арзандатууга өбөлгө түзөт, к. Ёлектрлештирүү.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌ ЁЋ≈ “–Ћ≈Ў“»–ҮҮ ЅќёЌ„ј Ѕү“ үЋ —ќё«ƒ”  »Ћ»ћ-»«»ЋƒӨӨ »Ќ—“»“”“” - ¬ј—’Ќ»Ћдин а. ч-сын электрлештирүү б-ча борб. ил. из. мекемеси. 1931ж. уюштурулган. 1937-ж. а. ч-сын механикалаштыруу б-ча бүткүл сөюздук ил. из. ин-ту м-н бириктирилген. 1948-ж. кайрадан бөлүндү. »н-ттун 12 лаборатори€сы, бир филиалы («апорожьеде) бар. јлар а. ч-сында электр энерги€сын бөлүштүрүү ж-а пайдалануу маселелери б-ча алдыңкы тажрыйба м-н илимдин жетишкендиктерин жайылтып, ил. из. ишин жүргүзөт. «апорожьедеги филиалынын илимий-тажрыйба чарбасы 2000 га жерди ээлейт, ал толук электрлештирилген.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌј  јѕ»“јЋƒџ  —јЋџћƒј– - негизги фондуларды кеңейтүү, кайрадан куруу, модернизаци€лоо ж-а жаңыдан түзүү үчүн сарптоо. јга өндүрүштүк имараттарды, ирригаци€ ж-а мелиораци€ объектилерин куруу, а. ч. техникасын, шайман ж-а жабдуу сатып алуу, бакдарак өстүрүү, турак жай ж-а маданий-тиричилик объектилерин куруу ж. б. чыгым кирет. Ёл чарбасын өнүктүрүүнүн беш жылдык планына ылайык өлкөнүн а. ч-сына (1971-75) 128,6 млрд. сом сарпталат. Ѕул өткөн эки беш жылдыктагы капиталдык салымдын көлөмүнө барабар.  ырг.——–инде а. ч-сына 703,1 млн. сомдук капиталдык салым (колхоздордукун эсепке албаганда) жумшалат. ћунун натыйжасында а. ч-нын материалдыктех. базасы кеңеет ж-а өркүндөйт, эмгектин фонду м-н жабдылышы өсөт. Ѕулар жер а€нтынын бирдигинен продукци€ өндүрүүнү көбөйтүп, өндүрүштүн рентабелдүүлүгүн жогорулатат.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌƒј√џ ӨЌƒҮ–ҮЎ“Ү  —ј–ѕ - продукци€ өндүрүүгө жумшалган күч эмгеги м-н буюмдаштырылган (мурун жумшалган) эмгекти сарптоонун жыйынтыгы. ћындай сарптоого өндүрүштүк процесске пайдаланылуучу бардык коомдук-керектелүүчү күч ж-а буюмдаштырылган эмгек кирет. јлар продукци€ өндүрүү коом үчүн канча каражатка турарын көрсөтөт. Ѕулар продукци€нын өз наркы аркылуу көрсөтүлөт. ј. ч. продукци€сынын өз наркына кирүүчү бардык сарптоо өзүнүн өндүрүш процессиндеги мааниси ж-а өз наркына кошулуусу б-ча классификаци€ланат. Өндүрүш процессине катышуудагы маанисине жараша негизги ж-а кошумча сарптоо болуп бөлүнөт. Ќегизги сарптоо продукци€ өндүрүүгө түздөн-түз катышат. Ѕуларга күч эмгеги ж-а материалдык ресурстар (эмгек акы төлөө, үрөн, тоют, күйүүчү материалдар, жер семирткичтер, негизги каражаттардын аммортизаци€сы ж. б.) кирет.  ошумча сарптоо өндүрүштү башкаруу, тейлөө чыгымын камтыйт. јл жалпы чарбалык ж-а өндүрүштүк чыгым болуп экиге бөлүнөт. ѕродукци€нын өз наркына кошулушу б-ча бардык сарптоо тике ж-а кыйыр болуп айырмаланат. “ике сарптоого а. ч. продукци€сынын өз наркына түздөн-түз кошулуучу чыгым кирет. јл эми кыйыр сарптоо продукци€нын наркына түздөн-түз кошулбастан, продукци€нын ар бир түрүнө кыйыр түрдө бөлүштүрүлүп кошулат. Ѕул жалпы өндүрүштүк ж-а жалпы чарбалык сарптоону кучагына алат.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌƒј√џ “≈’Ќ» јЋџ  ѕ–ќ√–≈—— - айыл чарбасынын материалдык-тех. базасынын өнүгүү процесси, илим м-н техниканын жетишкендиктерин, алдыңкы технологи€ны өндүрүшкө кеңири киргизүү" —опиализмде тех. прогресс - коммунизмдин материалдык-тех. базасын түзүүнүн, өндүрүштүн эффективдүүлүгү^ эмгек өндүрүмдүүлүгүн, калктын материалдык-маданий деңгээлин жогорулатуунун негизги булагы; а. ч, эмгегин индустр. эмгектин бир түрүнө айландыруу жолу. јл өз ара байланыштуу төрт багытта өнүгөт: 1) дыйканчылык м-н мал чарбачылыгынын мадани€тын жогорулатуу. Ѕуга эмгекти уюштуруунун прогрессивдүү формаларына өтүү, өсүмдүктөрдү туура которуштуруп айдоону өздөштүрүү, алдыңкы методдорду колдонуу, өсүмдүктөрдүн түшүмдүү сортторун тандоо, малдын тукумун, продуктуулугун ж-а багууну жакшыртуу чаралары кирет; 2) жумушту механикалаштыруу, жерди өздөштүрүү ж-а мелиораци€лоо; 3) орг. ж-а минералдык семирткичтерди, хим. заттарды кеңири пайдаланып, өндүрүштү хими€лаштыруу; 4) техника м-н жабдууну күчөтүү, аны тынымсыз өркүндөтүп, пайдаланууну жакшыртуу.

ј…џЋ „ј–Ѕј—џЌџЌ ƒҮҢ ѕ–ќƒ” ÷»я—џ-бир жылда дыйканчылыкта ж-а мал чарбачылыгында өндүрүлгөн продуктулардын жалпы акчалай көлөмү. ƒыйканчылыктын дүң продукци€сы бардык а. ч. өсүмдүктөрүнүн дүң түшүмүнөн түзүлөт да, ага кооз дарак, мөмө багын өстүрүү наркы кошулат. ћындан башка буга дыйканчылыкта бүтпөй калган өндүрүштүн (күздүк эгин айдоо, жаздык аган себүү, жер да€рдоо ж. б. үчүн жумшалган чыгым) көлөмүнүн өсүмү кошулат же кемүүсү алынып салынат. ћал чарбасынын дүң продукци€сы чийки азык-түлүктөн турат. Ѕуга алынган төлдүн ж-а борго байланган малдын салмагынын өсүш наркы кошулат. ƒүң продукци€нын бир бөлүгү өндүрүш процесстерин улантуу үчүн чарбалык керектөөгө пайдаланылып, ал эми көбүрөөк бөлүгү товардык продукци€ катарында сатылат.

ј…џЋƒџ  ∆јЎ“ј–ƒџЌ  ≈„ » ћ≈ “≈Ѕ» - ———–деги өндүрүштөн кол үздүрбөй сегиз жылдык ж-а орто билим берүүчү окуу жайы, ———– Ё —и 1944-ж. 15-июнда "јйылдык жаштардын кечки мектептерин уюштуруу жөнүндө" токтом кабыл алган. 1958-ж-дан тартып алар жумушчу жаштар мектеби сы€ктуу эле жалпы билим беруучу кечки (сменалык) орто мектептер деп атала баштаган. Ѕул мектептерде окуучулардын каалоосу б-ча профессионалдык адистигин жогорулатуучу сабактар ж-а кыскартылган мөөнөт м-н сегиз, он жылдык мектептин көлөмүндө жалпы билим берүүчү класстар уюштурулган. ќкуу жылынын башталышы а. ч. жумушуна байланыштуу ар кайсы р-ндо ар түрдүүчө болушу мүмкүн.  ыргызстанда 1973-ж. ј. ж. к (сменалык) м-де 6,9 миңге жакын улан-кыз окуган.

ј…џЋƒџ   јЅј–„џ, к.  абарчы.

ј…џЌј ∆≈“»ѕ “Ө–ӨЋ√ӨЌ ЅјЋј (лат. maturus - жетилген) - бойго бүткөн баланын 39-40 жумада төрөлүшү. ћындай баланын бою 50 см ге чейин, салм. 3200-3300 г болуп, кыймыл-аракети, бакырып ыйлашы, эмчекти эмүү, сүттү жугуу рефлекстери толук өсүп жетилген болот. “ериси жумшак, кызгылт, далыдан башка жеринде түк жокко эсе. „ачы 2 см ге чейин өсүп, тырмактары манжа этинен ашып турат. Ѕаланын айына жетип төрөлүшүн текшерүүнүн соттук медицинада аталыкты аныктоо ж. б. маселелерди чечүүдө мааниси бар. ј…џѕ - ќкт€брь рев-€сына чейин кыргыздагы адат укугу б-ча кылмыш жасагандарга бийлер тарабынан берилген жазалардын бири. ј. негизинен ар кыл кылмыштарга ар кандай өлчөмдө белгиленген. ј-тын өлчөмү мезгилге, шартка, айыпкердин ж-а жабыр тарткандын таптык абалына, мансабына, байлыгына жараша оошкыйиш боло берген. Ёзүүчү таптын мүдөөсүн көздөгөн бийлер ј. тарттырууда өз билгенин иштеген. јдат укугу ј-ты жөнөкөй айып ж-а тогуз айып деп бөлөт. ∆өнөкөй ј. ат, тон (бир жылкы, бир тон), бир кара (жылкы же уй), тон (тон, ичик, чепкен, чапан), жандык (бирден тогузга чейин кой-эчки) деген жазалардан турган. јйыпкердин малы болбосо, ј-ты кара күчү м-н өтөөгө мажбурлаган. ќшондон бай-манаптар оңой-олтоң, арзан малай күчүнөн пайдаланууга мүмкүнчүлүк алган. “огуз айып төө баштаган тогуз, ат баштаган тогуз, уй баштаган тогуз деген жаза м-н белгиленген. Ёгер жабыр тарткан жак бай же манап болсо, айыпкерге уч тогуз ж-а андан көп ј. салынган. ј. үч жактын: жабыр тарткандын, манаптын ж-а иш караган бийдин пайдасына өндүрүлгөн. ј. таптык мүнөздө болуп, дайыма айыпкер м-н жабыр тарткандын социалдык-са€сий, коомдогу укуктук абалына байланыштуу чечилген.

ј…џѕ ≈– - кылмышы үчүн жоопко тартылган адам. —ов. закон б-ча, далилдер жетиштүү болгондо гана адам күнөөлүү деп табылат. ј. актана алат, жактоо укугунан пайдалана алат; тергөөчүгө, соттун составына ишенбесе, аларга отвод берүүгө акысы бар. Ѕурж. мамл. сот процесстеринде бардык эле ј., айрыкча революционерлер ж-а прогрессчил ишмерлер мындай укуктан пайдалана албайт.

ј…џѕ“ќќ - кылмышкердин күнөөсүн далилдөөдө сот адилеттигин жүзөгө ашыруучу өзгөчө функци€. јнун негизги принциптери: объективдүүлүк ж-а соц. закондуулукту так сактоо. ———–де мамл. ј. функци€сын прокуратура органы аткарат. —отто коомдук айыптоочунун болушуна да —ов. закон жол берет. ј-нун бул формасы соң. сот адилеттигин жүзөгө ашырууга эмгекчилердин катышып турушун камсыз кылат.

ј…џѕ“ќќ  ќ–”“”Ќƒ”—” -бүткөрүлгөн тергөө материалдары негизинде аныкталган кылмыштын жагдайлары ачык ба€ндалган ж-а айыпкердин айыбы кыска, так көрсөтүлгөн процессуалдык акт. ј. к. прокурор тарабынан бекитилип, иш м-н бирге сотко жиберилет. —от ал материалдарды да€рдык көрүү заседаниесинде же судь€ өзү карап соттолуучунун сотко берилишин чечет. ј. к-нун көчүрмөсү айыпкерге милдеттүү түрдө иш каралуудан 3 сутка мурда тапшырылат. —от ј. к-да көрсөтүлгөн күнөөнүн чегинен ашыра айыптап өкүм чыгара албайт. ———–  онституци€сы бекиткен тартипте айыпкердин жактоо укугу гаранти€ланат.

ј…џ– (Acorus) - ароиддер тукумундагы өсүмдүк уруусу, көп жылдык чөп. “амыр сабагы жоон, сойлоп өсөт, чач тамырлуу ж-а жалбырагы ичке. “оп гүлү - сото. ∆ер бетинде 2 түрү белгилүү. ј. calamus јзи€, ≈вропа, “үн. јмерикада таралган. ———–дин европ. бөлүгүндө, —ибирде, џ. „ыгышта,  азакстанда бар.. ј.  ыргызстанда (џсык- өлдүн чыгышында) сейрек кездешет. Өзөндөрдүн, көлдөрдүн, көлмөлөрдүн жээктеринде ж-а саздарда өсөт. ј. вөгетативдик жол м-н көбөйөт. ј-дын тамыр сабагынан эфир майы алынат, ал парфюмери€, кондитер ө. ж-да, препараты медицинада боор, өт, бөйрөк ж-а борб. нерв системасынын ооруларын дарылоодо колдонулат.

ј…џ–ћј - ар кандай кубулуштун, процесстин, буюмдун өзгөчөлүгүн, алардын ички карама-каршылыгын ж-а өнүгүшүн мүнөздөөчү биримдиктин зарыл моменти. ј. матери€нын кыймылынын, биримдиктин диалек. экиге бөлүнүүсүнүн, карама-каршылыктардын өнүгүшүнүн натыйжасы катары келип чыгат. ј.- бирдей эмес нерселердин катышы, объектинин башкалардан өзгөчөлүгү. ј. нерселердин өнүгүшүнүн ички карама-каршылыгын көрсөтүп, өнүгүү процессинин алгачкы стади€сын түзөт, анын күчөшү карама-каршылыкка алып келет. “ышкы ж-а ички ј-ны бири биринен ажырата билүү зарыл. “ышкы ј. нерсенин өнүгүшү м-н байланышпайт, анын башкалардан өзгөчөлүгүн көрсөтөт. »чки ј. нерсенин өнүгүшүнүн негизги себеби катары анын башка түргө айланышып туудурат. Ќатыйжада ички ј. тышкы айырмачылыкка өтөт. ќ. эле белгилүү бир шартта тышкы ј. ички ј-га өтүшү мүмкүн. “ышкы ж-а ички ј. орг. түрдө байланышкан, ошондуктан аларды ажыратып кароого болбойт.

ј…џ–ћј„ -өзү ээрде жүрө албаган кичинекей бала (3-5 жаштагы) үчүн жасалган ат жабдыгынын бир түрү. ј. илгери кыргыздар көчмөн турмушта жашаган кезде балдарды өңөрбөй өзүнчө атка мингизүү ж-а атта жүрүүгө көндүрүү үчүн атайын урунулган. ј-тын кашы м-н артын бирдей кылып, кайчылаш аштап жасайт, ал ээрдикинөн 10-15 см бийик болот. Ѕала ооп жө ыргып кетпес үчүн ј-тын капталдарына туурасынан жалпак жыгачтар бекитилип, алар баланы эти оорубагандай кысып турат. ј-тын үстүнө көпчүк салынат. Үзөнгү ордуна тебүү үчүн кийиз же теридей кооздолуп жасалган теминги болот.

ј  јћ”– (Ctenopharyngodon idella) -каңылтырлар тукумундагы балык. ”з. 122 см, салм. 32 кг га чейин жетет. јмур д-да ж-а анын куймаларында жашайт. Өлкөбүздүн европ. бөлүгүндө, ќ. јзи€дагы көлмөлөрдө байырлаштырылган. јк а-дун ургаачысы 1 млн-го жакын урук таштайт.  өбүнчө суу өсүмдүктөрү м-н азыктанып, көлдөрдү, дары€ларды, ирригаци€ каналдарын, “Ё—тин муздаткыч көлмөлөрүн чөптүн басып кетишинен тазалап турат.  ыргызстандын балык өстүрүүчү з-ддорунда 1967-ж-дан бери көбөйтүлүп жатат.

ј  јё” (ursus maritimus) - сүт эмүүчүлөрдүн жырткычтар түркүмүндөгү айбан, к. јюулар. ј  ЅјЋ≈  (англ. vilt - солуу) - өсүмдүктү солутуучу илдет. јл топуракта, өсүмдүк чириндисинде жашоочу вертициллиум ж-а фузариум грибокторунун таасиринен пайда болот. ћындай грибоктор тамыр аркылуу өсүмдүккө кирип, азык заттардын алмашуусун бузчу зы€ндуу зат бөлүп чыгарат. ј. б. көбүнчө гозо, о. эле дарбыз, коон, картошка, томат, өрүк, шабдалы ж. б. өсүмдүктөрдү зы€нга учуратат. »лдетке чалдыккан тозонун азыктануусу начарлап, жалбырагында ак саргыч темгил пайда болот. ∆етилип калган косек тез бышып, ачылып кетет. ѕахтанын түшүмү айрым убакта 50-70% ке чейин төмөндөп, буласынын ж-а чигитинин сапаты начарлайт.  өбүнчө өсүмдүктүн бир эле түрүн бир жерге көп жыл удаа эгүүнүн натыйжасында ј. б. илдети өөрчүйт, ј. б. илдетине каршы күрөшүүнүн негизги жолу: гозону ж. б. өсүмдүктөрдү которуштуруп эгүү, вертициллиум ж-а фузариум грибокторуна туруктуу гозо сортторун райондоштуруу, илдетке чалдыккан гозо па€ны талаага калтырбай, жыйнап алуу ж-а жогорку агротех. ыкмаларды колдонуу.

ј  ЅјЋџ  (stenodus leucichthys) - лосостор тукумуна кирүүчү балык. ƒенесинин уз. 120 см ге чейин, салм. 14 кг га жакын. ”ргаачылары 6-7, эркектери 5-6 жылда жыныстык жактан жетилет.  аспий деңизинде бар. ”руктануу убагында ¬олга, ”рал д-ларына өрдөп барышат. √идротех. курулуштар балыктардын дары€ларга өрдөп чыгышына жолтоо кылып, ошондон улам ј. б-тын саны азайып кетти. “үн. ћуз океанында ј. б-тын нельма түрчөсү жашайт.

ј  Ѕќќ– (Pterocles alchata) - булдуруктар түркүмүндөгү канаттуу.  өгүчкөндөй кичирээк, жон жагы сары күрөң, боору агыш, алкымы кара, ортоңку жуп чалгын куйруктары м-н канат чалгындары узун. јфганстан,  . јзи€, —ири€, ѕалестина, “үн. јфрика, »ран, »рак өлкөлөрүндө, “үркм., Өзб. ж-а  аз. ——–леринин чөл талааларында жашайт.  ыргызстандан жазында март-апрелде, күзүндө сент.-окт€брда учуратууга болот. ј. б-дун жеми - өсүмдүктөрдүн уруктары, курт-кумурскалар ж. б.

ј  Ѕќќ–  ј–Ћџ√ј„ - карлыгачтар түркүмүндөгү канаттуу, к.  арлыгачтар.

ј  Ѕќќ– —””„”Ћ  ј–ј -таранчы сымалдар түркүмүндөгү канаттуу, к. —уучул каралар.

ј  ƒ≈Ң»« -“үн. ћуз океанынын кургактыкка терең кирип жаткан бөлүгү, ———–дин европ. бөлүгүнүн түндүгүндө. “үндүгү Ѕаренц деңизи м-н кысык аркылуу биригип турат. Ѕул эки деңиздин чек арасы џйык ж-а  анин тумшуктарын бириктирип туруучу алкым аркылуу өтөт. ј€нты 90 миң км2, орточо тереңд. 60 м, эң терең жери 330 м ( андалакша булуңунун түн.-чыг. бөлүгү). ∆ээктери тик ж-а өтө тилмеленген, жар таштуу. »ри булуңдары: ћезень, ќнега, ƒвина,  андалакша; аралдары: —оловец, ћоржовец, ћудьюг. ј. д-ге “үн. ƒвина, ќнега, ћезень ж. б. д-лар ку€т. ј. д.- шельфтик деңиз, анын азыркы котловинасы - Ѕалтика калканынын четки материктик депресси€сы.  лиматы пол€рдык дециздиктен мелүүн континенттүүлүккө чейин өзгөрөт.  өпчүлүк учурда туман басып турат. ∆ылдык жаан-чачындын саны түштүктөн (ќнега, 529 мм) түн.чыгышка (282 мм,  анин “умшугу) карай аза€т. —уунун үстүңкү катмарынын темп-расы жайында 6-15∞—; кышында -0,5-1,7∞— —уунун тузд. түндүгүндө 30,0-30,8% о, түштүгүндө 20-26% о. —уу суткасына 2 жолу толкундайт, толкундун бийикт. 1,1-3,5 м, ћезень булуңунда 10 м ге жетет. „арбалык мааниси бар балыктарга (навага, семга, треска ж. б.) бай. ј. д-дин өлкөбүздө чет мамл-тер м-н байланышуудагы трансп. мааниси чоң. ј. д-дин жээгинде јрхангельск, Ѕеломорск, ќнега, ћезень,  емь,  андалакша, ”мба порттору жайгашкан. ј. д. Ѕалтика деңизи м-н јк деңиз - Ѕалтика каналы аркылуу,  аспий ж-а  ара деңиздери м-н ¬. ». Ћенин атн. ¬олга - Ѕалтика канал аркылуу байланышат.

ј  ƒ≈Ң»« ЅҮ “ӨЋҮҮ—Ү - Ѕалтика ж-а ”краина калкандарындагы тоо тек катмарларынын эң байыркы бүктөлүүсү. јрхей заманынын а€гында (2500 млн. ж. мурда) бул жерлерде көп сандаган гранит интрузи€лары көтөрүлүп чыгып, тоо тектер метаморфизмделип, ири бүктөлүүлөр пайда болгон.

ј  ƒ≈Ң»« - ЅјЋ“» ј  јЌјЋџ - јк деңизди ќнега көлү м-н байлай ныштырып турган канал. 1-беш жылдыктын (1929-32) маанилүү курулуштарынын бири. ———– Ёл  омиссарлар —оветинин чечими м-н 1933-ж. 2-августта пайдаланууга берилген. ”з. 227 км. —кандинави€ ж. а-ын айланып өтүүчү мурдагы Ћенинград м-н јрхангельск портторунун ортосундагы аралыкты 4000 км ге кыскартып, канал ———–дин европ. бөлүгүндөгү деңиздер м-н ички суу байланышын камсыз кылат.  аналдын чет жака р-ндорунда токой, целлюлоза-кагаз ө. ж-лары өнүгүп, Ѕеломорск ш. негизги ө. ж. борборуна айланды; ћедвежегорск, —егежа ж-а Ќадоицы сы€ктуу жаңы шаарлар курулду.  анал аркылуу карагай, ар түрдүү рудалар ж-а жер семирткичтер ташылат.

ј  ∆јЌј  џ«џЋ √ҮЋƒӨ–ƒҮЌ —ќ√”Ў” (1455-85)-королдук плантагенттер династи€сынын эки тобунун - Ћанкастерлердин (гербинде кызыл гүл) ж-а …орктордун (гербинде ак гүл) ортосундагы король бийлиги үчүн јнгли€дагы феод. кликалардын узакка созулган ич ара согушу. —огуш вотчиналык ири чарба кризиске учурап, англичандар жүз жылдык, согушта (1337-1453) жеңилип,  ед ∆ектин көтөрүлүшү талкаланган учурда (1450) башталат. Ћанкастерлерди - экономикасы артта калган түндүктүн барондору, …оркторду экономикасы өнүккөн “уш.-„ыг. феодалдары ж-а феод. анархи€ны жок кылууну каалагандар колдогон. —огушта эки династи€ тең кыйрап, Ћанкастерлердин алыс тууганы √енрих VII “юдор король болуп, јнгли€да тюдорлордун чексиз бийлигин орнотот. »ч ара феод. согуштар, салыктардын оордугу, казынаны уурдоочулук, ири феодалдардын зомбулугу ж-а сооданын бузулушу элдин абалын өтө кыйынчылыкка учуратып, өлкөдө тап күрөшүн курчуткан. ј  ∆≈ћ - алгыр кушту табында кармап туруу үчүн берилүүчү жем. ∆аш этти жанчып, муздак сууга кан-сөлүн кетирип жасайт. ћүлүнь көрлөр аны шалап же жуумал деп да атайт.

ј  ∆≈– ("акталган жер" дегенден) (белые земли)-16-17-к-да орус мамл-деги гражд. ж-а диний феодалдардын жерлеринин мамлекетке чыгым төлөөдөн бошотулган бөлүгү. ј. ж. 1591-ж-дагы закон б-ча белгиленген феодалдарга берилчү айрыкча укуктардын бири болгон. ј. ж. ћосква көтөрулушунөн (1648) кийин "—оборное уложение" негизинде жок кылынган.

"ј  ∆ќЋ" газетасы 1920-25-ж., “ашкенде “үркстан  омпарти€сынын Ѕорб.  омитетинин (1925-26-ж. „ымкенде ¬ ѕ (б) нин —ыр-ƒары€ губкомунун) органы катары жумасына эки жолу казак тилинде чыгып турган. "ј. ж." 1925-ж-га чейин улутчулдардын таасиринде болуп, айрым иде€лык-са€сий каталар жиберген. ¬ ѕ (б) Ѕ  м-н  азакстан  ѕ Ѕ нын олуттуу сынынан кийин газета иде€лык туура багытка түшкөн. "ј. ждун" беттеринде кыргыз жаштарынын кабарлары, макалалары, адабий чыгармалары да жары€ланып турган.

"ј  «џ…Ќј“" - кыргыздын оозеки чыгармачылыгындагы лирикалык обондуу ыр (аны 19-к-дын а€гында комузчу, обончу јбдыракман чыгарган деген элде кеп бар). Ёлдик музыканын обону сөзүнө бап келип турган мыкты үлгүсү. јзыр ырдын текстинин 4 варианты бар. јнын эл арасына кеңири жайылып, кадырбаркка ээ болушу ћуса Ѕаетовдун ырчылык ысмына байланыштуу. “екст: јла-“оо таңшыйт, ‘р., 1970, 18-6.

ј   јЌј“ “ќҢ ”Ћƒј , к. “оңкулдактар.

ј   ≈Ѕ≈–  ќ«”  ј–џЌƒј– -

Erysiphales тукумундагы баштыкчалуу козу карындар. ∆ипчелери көп клеткалуу ж-а көп €дролуу. —поралары баштыкчаларында өөрчүйт. ∆апайы ж-а айдама өсүмдүктөрдүн жалбырактарында, сабактарында, мөмөлөрүндө, топ гүлдөрүндө ак кебер илдетин козгоп, а. ч. өсүмдүктөрүнүн түшүмүн төмөндөтөт. Өлкөбүздүн колхоз, совхоздорунда жыл сайын бул илдеттерди жоготуу үчүн алдын алуучу чаралар жүргүзүлөт. ј   ќ«”  ј–џЌ (Boletus edulis) - базидиомиңеттер классындагы желүүчү телпекчелүү козу карын. јл дүмүрчөдөн ж-а телпекчеден турат. ∆өнөкөй түзүлүштүү, башка өсүмдүктөрдөн тамыры, сабагы, жалбырагы жоктугу м-н айырмаланат. ———–дин карагайлуу ж. б. токойлорунда көн өсөт. јк к. к-дар витаминдүү, жей турган козу карындардан. ј   Ө« „јЅј , к. „абактар. ј   ӨЋ (Ѕелое озеро) - –—‘—–дин ¬ологда обл-нын батышындагы көл. ¬. ». Ћенин атн. ¬олга-Ѕалтика суу жолундагы Ўексна суу сактагычынын бир бөлүгү. ”з. 46 км, туурасы 33 км ге чейин, тереңд. 5-6 м. »ри куймалары:  овжа (кеме жүрөт),  өма, ћегра.

ј   ӨѕӨЋӨ “Ө– (Pieridae) - курткумурскалар классындагы көпөлөктөр тукуму. ј. к-түн 500 түрү белгилүү. ———–де 80ге жакыны жашайт. ∆азында жалбырактын бетине жумурткаларын тууйт, алардан курт сымал түктүү кемиргич гусеницалары өөрчүйт. √усеницалары а. ч. өсүмдүктөрүнүн ж-а мөмө-жемиш ∆актарынын жалбырактарына зы€н келтирет.  ыргызстандын бардык р-ндорунда капустачы, шалгамчы, турупчу ј. к-ү бар. √усеницалары кайчы гүлдүүлөрдүн, көбүнчө капустанын, алма, алмурут, кара өрүк дарактарынын жалбырагын жейт. Ѕак-дарактын бутактарында жасаган у€ларында кыштатат. ј. к-дү жок кылуу үчүн алардын кыштаган у€ларын чогултуп өрттөшөт ж-а хим. уу заттарды чачышат.

ј   ”…–”   ј–ј „”Ћƒ”  (Tringa ochropus) - суу чулдуктар түркүмүнө кирүүчү канаттуу.  ара чыйырчыктан кичирээк, жон жагы кара; башында, мойнунда, жонунда ак тактары бар; боору, куйрук канаттары ак. ≈вропада, јзи€да кеңири таралган. ∆айында  ыргызстандын —оң- өл, јт-Ѕашы, Ќарын, џсык- өл өрөөндөрүнөн кездешет, к. „улдуктар.

ј   ””Ћј– -каз түркүмүндөгү канаттуу, к.  уулар.

ј   џЋ јЌ (Stipa) - дан өсүмдүктөр тукумунун уруусу, көп жылдык чөп. „ач тамырлуу, сабагы тик өсүп, ичке жалбырактары узатасынан ичин көздөй түрүлүп, нымды үнөмдөөгө ыңгайланган. “оп гүлү шыпыргыдай чачыраган, сейрек машакчалуу. ƒайынын түктүү кабыгы, узун кылканы болгондуктан, шамалда оңой учат. јл жерге учтуу жагынан сайылып түшүп, кылканы нымдан чыйралган сайын топуракка кирет да, өсүп чыгат. ј. к-дын жер шарында 300гө жакын түрү бар. ———–дин түш. р-ндорунда 80, республикабыздын бөксө тоо этектеринде ж-а өрөөндөрүндө 22 (тырса, кыргыз ј. к. ж. б.) түрү өсөт. ———–де дың жерлерди өздөштүрүүгө байланыштуу ј. к-дуу талаалардын а€нттары азаюуда. ј. к. өскөн жерлер жайыт катары да пайдаланылат, бирок ал баш алып, даны бышканда, мал жаюуга болбойт. јнын кылкандары малдын жүнүнө жабышып, терисине, андан этине кирип жабыркатат.  ыргыздар ј. к-ды "көдөө" же "тулаң" деп да аташат.

ј   џ“јЌ (Egretta alba) - кытандар уруусуна кирген ири канаттуу, к.  ытандар.

"ј  ћӨӨ–" - кыргыз оозеки поэзи€сындагы айтылуу лирикалык поэма. —южеттик уюткусу тарыхый чындыктан алынган.  аармандары (јк ћөөр, Ѕолот, ∆антай ж. б.) 19-кылымда жашаган реалдуу адамдар экени белгилүү. Ѕирок турмуштагы фактылар элдин нравалык-эстет. идеалына ж-а көркөм чыгармачылыктын талаптарына жараша өзгөрүп, көркөм аң-сезиминде кайрадан жаралып, адегенде жөнөкөй уламыш катары жашап, кийинчерээк гана поэтикалык чыгармага айланган деп болжоого негиз бар. Ѕашкы каармандары јк ћөөр м-н Ѕолот - карапайым калктын өкүлдөрү. јлар бирин бири чын пейилден жакшы көрөт, баш кошуп өмүр сүрсөк деген тилекте жүрүшөт, бирок картаң манап ∆антай ћөөрдү зордоп алып кетип, эки жаштын ак сүйүүсүн трагеди€луу абалга дуушар кылат. ћындай зордук кыргыздын рев-€га чейинки коомдук турмушу үчүн типтүү болгон. "јк ћ." - өткөн кылымдагы махабат трагеди€сы ж-дө ба€ндаган, социалдык теңсиздикти айыптаган поэтикалык чыгарма. јнын эл арасына кеңири тараганы да бир чети ушуга байланыштуу.  ырг. ——– »јнын “ил, адаби€т ин-тунун кол жазмалар фондусунда поэманын 7 варианты бар. јлгачкы варианты 1923-ж., соңку 1965-ж. жазылып алынган. ¬арианттардын баарында негизги сюжеттик лини€ сакталса да, айрым сюжеттик мотивдер башкабашка берилет. ¬арианттардын көпчүлүгү көлөм жагынан чакан: 222- 575 аралыгындагы ыр сабынан турат,  . јкыевдики гана көлөмдүү - 4200 сап ыр. ѕоэма негизинен элдик көз караштарды чагылдырат, анткени м-н кээ бир варианттарга айтуучулардын тарыхый жактан чектелгендиги да аздыр-көптүр из калтырган. "јк ћ-дүн" сюжеттик мотивдеринин негизинде ј. ќсмонов "јк ћөөр" драмасын, —. Ёралиев "јк ћөөр" поэмасын, ј. “октомушев "Ѕолот менен ћөөр" поэмасын, ”. јбдукаимов "јйша ж-а јйдар" операсынын либреттосун, кинорежиссер ћ. ”букеев "јк ћөөр" телефильмин жараткан.

јӨ.: јк ћөөр, ‘р., 1971.

ј  ћџя - чанактуулар тукумундагы көп жылдык өсүмдүк. —абагы жоон, тамыры узун; гүлү ак, көгүш, кызгылт же сары. ”ругу майда, уулуу^ кермек даамдуу болот. ∆ер тандабай чыга берет. јк м.- зы€ндуу отоо чөп. ———–де јк м-нын 5 түрү бар. јк м.  ыргызстанда да өсөт. јга каршы күрөшүү чаралары: јк м-нын даны быша электе чаап салуу, үрөндү тазалоо.

ј  Ќ»≈““ҮҮЋҮ  - адамдагы таза ниет, баалуу моралдык касиетти билдирген этиканын бир түшүнүгү. јр бир коомдун јк. н. ж-дө өзүнчө түшүнүгү бар.  улчулук ж-а феод. коомдо үстөмдүк кылуучу таптар јк. н-тү өздөрүнө гана мүнөздүү касиет деп түшүнүшкөн. Ѕуржуази€ болсо пайда табууну, бирөөлөрдүн эсебинен жашоону јк. н. деп эсептейт. Ёмгекчи калк ар дайым јк. н. касиеттерин булгабай таза сактоого умтулат. —оң. коомдо јк. н. жаңы адамдын моралдык сапатын мүнөздөйт. јк. н. туулгандан эле пайда болбойт, коомдун өнүгүшүнө ылайык ар бир адамдын тарби€ алуу, окуу ж-а эмгектенүү процессинде калыптанат.

ј  ќ–ƒќ - јлтын ќрдонун эки канатынын бири; аны ∆учинин уулу ¬атый ж-а анын укум-тукумдары, экинчисин ∆учинин дагы бир уулу ќрдо-≈жен башкарган. "јлтын ќрдо" деген Ѕатый бийлеген мезгилден тартып ∆учинин бардык улустарында айтылган. 14-к-дын башынан ал сөз Ѕатый улусуна ж-а анын бир туугандарынын ¬ерке (“үн.-„ыг.  авказ), Ўибана (азыркы  азахстан ж-а Ѕат. —ибирь), ћовал ( ара деңиздин бойлору) улустары кирип, ј. 0-го тиешелүү айтылып калган. 15-к-да ј. ќ-нун терр-€сында јлтын ќрдонун мурасчылары болгон бир нече жаңы мамл. „оң ордо, Ќогой ордосу, Өзбек,  азан, —ибирь,  рым ж. б. хандыктары түзүлгөн.

ј  –ј—ј - европеоид расасынын шарттуу ж-а эски аты, к. ≈вропеоид расасы.

ј  —ј–џ ЅјЎџЋ - ырымчыл адамдар өз башына оор иш түшкөндө (көбүнчө кыйын оору, кырсык ж. б.) жө сүйүнгөндө, тилек тилеп кудай жолуна аталчу мал. "“илек" орундалса, аталган мал союлуп, түлөө өткөрүлгөн. ј. с. б. адеп чыкканда, мындай жандыктын өңү ак, боз болгон, барабара анын түсү ылганбай калган. Ѕул түшүнүк адамдар таби€ттын сырларын биле электе чыгып, пайдасыз ырымга айланган. јзыр ал тарыхтын энчиси гана болуп калды.

ј  —≈– ≈, ала дөң -кымыз, айран же эзилген сүзмө кошулган сорпо. ј. с. тамак сиңимдүү болсун үчүн ∆-а суусун катарында "беш бармактай" кийин ичилет. ј. с.- кыргыздын улуттук тамактарынын бири.

ј  —ќ “ќ (Dactylis) - дан өсүмдүктөр тукумунун уруусу.  өп жылдык чөп өсүмдүк. —ейрек түптүү, кыска тамыр сабактуу ж-а чачы тамырлуу, жалбырактары көп, жазы ж-а узун, бийикт, 1-1,5 м. ћашакчалары шыпыргыдай топ гүлдүн бутакчаларына топтолушуп жайгашкан. ј. с-нун жер шарында 5 түрү бар. ———–дин европ. бөлүгүндө,  авказда, —ибирде, ќ. јзи€да экөө, анын бирөө D. glomerata -  ыргызстандын жайыттарында кездешүүчү эң баалуу ж-а жакшы алысындоочу тоют өсүмдүгү. Өрөөндөрдөн тартып 2500 м бийиктикке чейинки нымдуу жерлерге ј. с-ну чабынды чөп катары өстүрүүгө болот.

"ј  “≈–≈ ,  Ө  “≈–≈ " - кыргыздын элдик оюндарынын бир түрү. Ѕул оюнга катышуучулар 2 топко бөлүнүшөт да, 15-20 м алыстыкта кыркалай кол кармашып бири-бирине бетме бет турушат. ќюнду баштаган жактан бирөө: "ак терек, көк терек, бизден сизге ким керек?!" - дейт. Ёкинчи тараптан бирөө "бизге баланча керек!",- деп каалаган кишисинин атын айтат. јл адам катуу чуркап келип, чакырган тараптын катарынын бир жеринен жарып өтүп, бөлүнүп калган жагын өз тарабына алып кетет. Ёгерде ал кармашып тургандарды бөлүп кете албаса, ошол тарапта жеңилген катары калат., ћындай чакыруу кезек м-н улам бир тараптан болуп турат.  айсы тарап өнөктөрүн алдырып бүтсө, ал жак утулган болот. Ѕул оюн жаштар көңүл ачууда, денесин чыңдоодо өзүнчө мааниге ээ.

"ј  “ќ “”" - кыргыздын кыл кы€к күүлөрүнүн бири.  үүдө кедейдин жалгыз ак токтусун карышкыр жеп кеткенге байланыштуу кыймыл-аракеттер, дабыштар, көрүнүштөр муз. имитаци€ (тууроо) түрүндө туюнтулат.

ј  Ү… -ј Ў президентинин резиденци€сы ж-а канцел€ри€сы (1800). ¬ашингтондун ортосунда. 1792- 1829-ж. классицизм стилинде курулган (арх. ƒж. ’обан, Ѕ. Ћатроб). ѕрезидент башында турган ј Ў өкмөтүн да "ј. ү." деп аташат.

ј  „ј–ƒј  - чардактар түркүмүнө кирүүчү куш, к. „ардактар.

ј  „»Ћ (lagopus, lagopus) - тооктор түркүмүндөгү каракурлар тукумунун бир түрү. ƒенесинин уз. 35-38 см, са€м. 400-870 г. Ўыйрагы тармагына чейин түктүү. ћеки€ны жылына- 3, корозу 4 түлөйт. јк ч-дер кышында ак, жайында саргыч же бозомук түс алып, жыл мезгилине жараша (жан сактоого ылайыкташып) кубулуп кетет. ≈вропанын, јзи€нын түн. бөлүгүндө ж-а “үн. јмерикада, ———–де: Ѕат. —ибирде,  азакстанда таралган. ћеки€ны 8-12 жумуртка тууйт. јк ч-дер өсүмдүктөрдүн уруктарын, гүлдөрүн д. у. с-ды жейт. јк ч-гэ аңчылык кылынат, к. „илдер.

ј  „ӨЋћӨ , ака чөө л -кыргыз эл оюну; демейде түн ичинде ойнолот. ”зундугу сөөмчө келген ак сөөк (бодонун шыйбылчагын) же жонулган жыгач ј. ч. деп аталат. ќйноо тартиби: жаштар 2 топко бөлүнөт. “андалып алынган түз а€нттын бир четине ј. ч. ыргытчу мара белгиленет. џргытылган ј. ч-түн кайсы жерге түшкөнүн баамдоого 2 жак тең да€р турушат, түшөөр замат ал жакка бардыгы жапырт чуркашат. ћаксат - ј. ч-тү биринчи таап, каршы жакка тарттырып жибербей, буйтай качып, же жазгырып, өнөктөрүнүн бирине бере салып марага алып келүү. ј. ч-тү алып келген жак кайра ыргытат. ј. ч.- жаштарды шайдооттукка, ийкемдүүлүккө, кыраакылыкка тарби€лоочу элдик оюндардын бири.

ј  „”Ң ”– - неолит мезгилиндеги адамдар жашаган үңкүр. џсык- өл обл-дагы —ары-∆аз суусунун жээгиндеги аки таш тектүү асканын боорунда. Үңкүрдүн ичи кең, бийикт. 2-4 м, уз. 40 м. Үңкүрдүн беттеринде текелердин, жыландардын жошо м-н тартылган сүрөттөрү, о. эле кийинчерээк түшүрүлгөн белгилер (несториан крести, тамга м-н жазуулар) бар. Үңкүрдөн текенин калдык мүйүзү табылып, анын көңдөйүндө байыркы жошо жакшы сакталып калган. “абылгалардын арасында жаныбарлардын сөөк-саагы, адам сомдоп жасаган таштар да бар.

јӨ:  ыргыз ——– тарыхы, т. 1, ‘р., 1973; ќкладников ј. ѕ., –ацек ¬. »., —леды древней культуры в пещерах “€ньЎан€. "»звести€ ¬√ќ" т. 86, вып. 5, 1954; ёнусалиев Ѕ. ћ., ¬ глубь тыс€чилетий по долинам  иргизстана, ‘р., 1970.

ј  Ўјј– - ћоскваны коргоонун 3алкагы аталган чеп курулуштары; бир жагы  ремль ж-а  ытай-шаар, м-н, экинчи жагы азыркы Ѕульварлар шакекчеси м-н чектелген, а€нты 533 га болгон. “ышкы душмандардын чабуулунан коргонуу максатында јк ш-ды курчай терең аң казылып, топурактан туурасы 6,5 м келген тосмо курулган. 1585-1593-ж-да орус арх. ‘едор  ойдун жетекчилиги м-н ал тосмонун ордуна таш дубал тургузулуп, ал 200 жылга жакын турган. 18-к-дын 2-жарымында таш дубалды бузуп, анын ордуна бак отургузулган, акыры азыркы Ѕульварлар тегерек а€нты болуп калган.

ј  ЎџЅј  (Seriphidium) - татаал гүлдүүлөр тукумуна кирүүчү шыбактын уруучасы. Ѕул уруучанын түрлөрү агыш бозомтук түктүүлүгү, гүл корзинкасынын түзүлүшү м-н башкаларынан айырмаланат. ∆албырактары ичке бөлүкчөлөргө бөлүнгөн.  орзинкасындагы гүлдөрү окшош түтүкчө түрүндө, эки жы€ыстуу.  өп сандаган корзинкалары шыпыргы жө машакча-шыпыргы сы€ктанган топ гүлдү түзөт.  орзинкасынын сыртынан каптаган жалбыракчалары 3-6 катар болуп жайланышкан. ј. ш-тын тамыры жерге терең сүңгүйт, сабагы түктүү, жайкы ысыкта азыраак, күзүндө көбүрөөк бутактанат, гүлү ачыла электе чаңдашып, кеч гүлдөйт, уругу кеч бышат. ћунун баары анын кургакчылыкта жакшы өсүшүнө мүмкүнчүлүк берет. ∆ер ќртолук деңизинин аймагында ж-а Ѕорб. јзи€да ёќдөн ашуун, ———–де 58,  ыргызстанда 23 түрү кезигет. –еспубликабыздын тоо этектеринде, бөксө тоолорунун күңгөй беттеринде ж-а талаа жерлеринде өсөт. ј. ш-тын кеңири тараган түрү - мала гүлдүү јк ш. (ј. rhodantha) ж-а т€нь-шань шыбагы (ј. transchania).  ышка жуук башка тоют өсүмдүктөрүнө караганда, шыбактарда белок м-н май арбын болот. »ле шыбагында (ј. transilieneis ж. б.) бул заттардан башка сантонин бар, ал ичегидеги мите курттарды жок кылуу үчүн колдонулат. ј. ш-та эфир майы, кай биринде алкалоиддер бар. ∆алпы пгыбактардын, о. эле ј. ш-тын чарбачылыкта мааниси өтө чоң, алар тоют ж-а дары өсумдуктөру катары кеңири пайдаланылат. ј  џ–, к. Ёркин ыр.

ј јƒ≈ћ»  - ———– »јнын, союздук респ-калардын »јларынын ж-а айрым тармактык »јлардын анык мүчөсү (академиги). јкадеми€нын анык мүчөлүгүнө кандидаттар ил. мекемелер, коомдук уюмдар ж-а ил. кызматкерлер тарабынан сунуш кылынат. јлар академи€нын жалпы чогулушунда шайланат. ———– »јда ардактуу ј., чет элдик мүчө, союздук респкалардын »јларында ардактуу мүчө деген наам бар. ј. наамы айрым соң. мамл-тердин академи€ларында да колдонулат.

ј јƒ≈ћ»я - илимий коомдор, мекемелер ж-а окуу жайларынын аты. Ѕ. з. ч. 4-к-да ѕлатон өз шакирттерине лекци€ окуган јфиныга жакын жерге гректердин мифтик баатыры јкадеманын аты коюлган. "ј." деген сөз ошондон чыккан. Ёллинизм доорунда, о. кылымда ј-га окшош бир топ ил. коомдор пайда болот. »л. борбор катарында ј-лар 17-к-дан баштап Ћондондо (1660), ѕарижде (1666), Ѕерлинде (1700), ѕетербургда (1724) уюштурулган (к. ———– илимдер академи€сы).  өпчүлүк мамлекеттерде “Ү–ƒҮҮ адистеги илимпоздорду бириктирүүчү комплекстүү ж-а илимдин белгилүү бир тармагына адистештирилген »јлар бар. ———– »ј - бардык ил. мекемелердин ишин координаци€лап, башкарып туруучу мамл. ил. негизги борбор. —оюздук респ-калардын »јлары, тармактык ј-лар (———– а. ч., мед., дед., сүрөт) бар.  ээ бир аскердик ж-а айрым чет өлкөлүк жогорку окуу жайлары, коомдук агартуу уюмдары да ј. деп аталат.

ј јƒ≈ћ»яЋџ  Ѕќ–Ѕќ– -  ыргызстанда бардык ил. из. иштерине жетекчилик кылуу үчүн  ара  ыргыз јќнун –евкомунун ѕрезидиумунун 1924-ж. 20-декабрдагы токтому м-н уюштурулган орган (бир аз убакыт ал »лимий комисси€ деп аталган).  ыргыз мектептери үчүн окуу китептерин ж-а куралдарын түзүү, окуу пландарын ж-а программаларын, инструкци€ларды, жоболорду, методикалык көрсөтмөлөрдү иштеп чыгуу ј. б-дун башкы милдети болгон. ћындан тышкары ал областтагы илимий коомдор м-н илимий мекемелердин иштерин координаци€лап, жалпы изилдөө иштерин пландаштырган. ј, б-дун алдында терминологи€лык комисси€, методикалык бюро ж-а музей иштери, тарыхый, маданий, табигый эстеликтерди сактоо б-ча совет иштеген.  ыргызстан край таануу илим изилдөө институту уюшулганга чейин (1928-ж. окт€брь), ј. б. маданий курулуштун актуалдуу, татаал ж-а ар “Ү–ƒҮҮ маселелерин чечүүдө зор роль ойноп, кыргыз тилинде жазуунун араб алфавитинен латын алфавитине өтүү маселелери, окуу китептерин түзүү, кыргыз тилинин терминологи€сын иштеп чыгуу, эл оозеки чыгармаларын ж-а тарыхый материалдарды жыйноо, алардын айрымдарын басып чыгаруу, байыркы эстеликтерди эсепке алып, аларды сактоо ж. б. б-ча коп иштерди жүргүзгөн.

ј јƒ≈ћ»яЋџ  ∆џЋ - жогорку окуу жайларында окуу жылы башталгандан а€ктаганга (адатта күздөн келерки жайга) чейинки мезгил аралыгы. јл ———–дин бардык окуу жайлары үчүн кабыл алынган окуу жылы деген терминге. дал келип, дүйнөнүн бир топ өлкөлөрүндө колдонулат.

ј јƒ≈ћ»яЋџ  —јј“ -лекци€ же сабак үчүн белгиленген убакыт өлчөмү. ћектептеги, жогорку окуу жайларындагы ј. с. өлчөмү 45 мин.

ј јƒ≈ћ»яЋџ  “≈ј“– - ———–де ири, чыгаан театрларга бериле турган наам. јл чыгармачылык жагынан ийгиликтерге жетишип, мыкты артисттерди өстүрүп чыгарып, көрүүчүлөр м-н театр журтчулугун ыраазы кылган спектаклдер койгон театрларга берилет. ќкт. рев-€сынан кийин (1919) ј. т. наамы Ћенинград м-н ћоскванын алдыңкы театрларына бериле баштаган. 50-60-ж-дарда союздаш респ-калардын айрым театрларына ј. т. наамы ыйгарылды.  ыргызстанда опера ж-а балет театрына (1959), кыргыз драма театрына (1971) ј. т. наамы берилди.

ј ј≈¬  убаныч (7.9.1919-ж. т.,  емин р-ну,  ызыл-—уу кыш.) - кыргыз совет акыны. 1947-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. ‘рунзедеги мугалимдер ин-тун бүтүргөн (1940). 1940-60-ж. респ. мезгилдүү басма сез органдарында ж-а басмаларда иштеп келген. 1965-ж-дан бери ———– адабий фондусунун  ыргызстандагы бөлүмүнүн директору. 1938-ж-дан тартып ырлары респ. газета-журналдарга жары€лана баштайт. ∆ыйнактары: "∆ылаажын" (1941), "“оо ыры" (1942), "—алют" (1943), "Ёмгек шаңы" (1950), "Ѕакыт жөнүндө ба€н" (1945), "—үйүү жана мара" (1958), "Ѕакыт гимни" (1960), "Өлбөстөр ба€ны" (1964), "“урмуш дастаны" (1967), " ы€л канаты" (1971), "џрым -адам" (1972) ж. б. ј-дин поэзи€сына граждандуулук публицистикалык пафос мүнөздүү. јдин бир нече жыйнактары орусчага которулуп басылган. ј. поэзи€нын котормочусу катары да белгилүү. "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј ј   »—Ћќ“ј—џ (Ќќќ—-—Ќ2- -—Ќ2-—ќќЌ) - эки негиздүү орг. кислота. Ёрүү t 185∞C, түссүз кристалл. ∆огорку темп-рада (235∞—) суу бөлүп чыгарып, акак ангидридине айланат. —уу м-н спиртте эрийт. ј. к. жаратылыштагы акак чайырында, күрөң көмүрдө, өсүмдүктөрдө кездешет. Ө. ж-ларда малеин ангидридин же фумар к-тасын гидриддөөдөн алынат. јл кээ бир пластмассаларды, полиэфир чайырларын, боекторду, дары заттарды, инсектициддерди алууда ж-а аналит. хими€да колдонулат.

ј ј  “јЎ, акак - минерал, халцедондун бир түрү. ’им. формуласы SiOa. Өңү кызыл чары, кызгылт сары. Ќегизинен эффузив тоо тектеринин көңдөйчөлөрүндө ж-а жаракаларында болот. янтарь ж-а кээ бир тунук асыл таштар да (көбүнчө ак түстөгүлөрү) акак деп аталган. «ергердин иште колдонулуучу 3-класстагы кымбат баалуу асыл таш. Өткөн заманда кыргыз а€лдары ј. т. м-н шакек, билерик, чач учтуктарын кооздотушуп, ј. т-тан сөйкө, шуру, седеп, топчулар жасатышкан.

ј -јЋј-“јЎ  ≈Ќ» -  ыргызстандагы цементтик аки таш теги чыгуучу жер.  ант ш. т. п-нан 18-20 км түн. тарапта, „үй суусунун оң жээгинде. 1932-ж. ‘рунзе шаараткомунун геол. чалгындоо парти€сы ачып, 1957 - 59- ж-а 1967 - 68-жылдары  ырг. ——– геол. башкармасы геол. чалгындоо жумуштарын жүргүзгөн.  ен аймагында ордовик мезгилинин а€гында пайда болгон аки таш теги, кумдук ж-а сланец тоо тектери жатат. ÷ементтик сырьЄго жарамдуу аки таш теги катмарларынын калыңд. 150-200 м, уз. 2,2 км.  ендин запасы 161,8 млн. т.  ен 1964-жылдан баштап карьер түрүндө казылып, андан  ант шифер-цемент комбинатында "400", "500" маркасындагы цемент да€рдалат.

ј ј–ќ«, кычыткы коту р-малдын терисин кычыштырган сезгенме өнөкөт дарт, к.  отур.

"ј ј’ј“ј" (" ызыл туу") - газета. япони€нын компарти€сынын борб. органы. 1928-ж-дан чыгат. 2-дүннөлүк согушка чейин "—экки" деген наамда жашырын чыгып, 1945-ж. 5-декабрдан "јкахата" атын алган. Ѕир нече жолу куугунтук тартып, репресси€га учураган. ј Ўнын оккупаци€лык бийлиги 1950-52-ж-да жаап койгон. 1959-ж-дан жекшемби күнкү саны 1 млн-дон ашуу1с тираж м-н басылып чыгат.

ј ј÷»я (Acacia) -мимозо тукумунун уруусу, бадал ж-а дарак өсүмдүк. ∆уп жалбыракчалуу, бир же көп жыныстуу, гүлү ак, кооз, жыпар жыттуу. ћөмөсү - чанак. ј-нын 500ге жакын түрү бар. ∆ер шарынын тропик ж-а субтропик р-ндорунда (айрыкча јфрикада, јвстрали€да ж-а јрави€да) кеңири таралган. ———–дин  ара деңиз жээктеринде өсөт. „ыныгы ј.  ыргызстанда жок. ј-нын чарбалык мааниси чоң.  ай бир түрлөрүнөн гумми-арабик (комед) заты алынып - медицинада, айрымдары таниддерге бай келип, булгаары ийлөөдө колдонулат, сапаттуу сөңгөгү мебель, кагаз жасоодо керектелет.

ј Ѕј≈¬ јбды (5. 11. 1928-ж. т.,  емин р-ну) - хими€ илимдеринин кандидаты (1962),  ырг. ——– »јнын ќрг. хими€ ин-тунун ст. илимий кызматкери,  ырг. ——–инин эмгек сиңирген ойлоп чыгуучусу (1969).  ырг. ——–инин илим б-ча ћамл. сыйлыгынын лауреаты (1973). 1967-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. 1948-ж. ‘рунзедеги педин-тту бүтүрүп, 1954-ж-га чейин орто мектепте хими€ мугалим болуп иштейт. 1954ж-даң аспирант, андан кийин илимий кызматкер. ј-дин 70ке жакын илимий эмгеги, 27 автордук күбөлүгү, бир монографи€сы бар. јл бир нече жаңы бирикмени синтездеп алган. јлардын ичинен " ћћЌ" ( арбонатно-мышь€ковокисла€ меди и натри€) препараты өндүрүшкө киргизилип, республикабыздын мал чарбачылыгын пайдасын тийгизип жатат.

ј -Ѕј»“јЋ- „ыг. ѕамирдеги ашуу. —ары- өл ж-а ћуз- өл кырка тоолору кошулган жердеги бел (“аж. ——–и). Ѕийикт. 4655 м. јшуу аркылуу ‘ергана өрөөнүн “оолуу Ѕадахшан јќсу м-н байланыштыруучу ќш - ’орог шоссе жолу өтөт.

ј Ѕј– ∆≈ЋјЋ-јƒ-ƒ»Ќ (1542- 1605)-»нди€дагы ћогол импери€сын башкаруучу (1556-ж-дан). ћогол династи€сынын бийлигин бекемдеп, согуштар м-н импери€нын чегин кеңиткен. »чки са€сатында өз алдынча болобуз деген феодалдарга каршы күрөшкөн, мусулман феодалдардын (жагирдарлардын) бийлигин чектеп, индус төбөлдөрүн өз тарабына тартууга, мамл. чоң кызматтарга көтөрүүгө аракет кылган. јр кайсы (ислам, индуизм, парсизм, жайнизм) диндердин негизинде жаңы дин ("ƒин-и илахи") киргизип, өзүн ага башчы деп жары€лаган. ј. таанымал мамл. ишмер, жөндөмдүү кол башчы, кат тааныбаса да, билимге ынтызар киши болгон.

ј -ЅјЎј“- алинин р-нундагы Ќово-Ќиколаевка сельсоветине караштуу кыштак. »льич атн. к-здун аймагында. –айондун борбору  алининден 11 км түн.-чыг. тарапта,  ара-Ѕалта т. ж. станци€сынан 11 км.  алкы 1061 (1974). ќрто мектеп, клуб, медпункт бар.

ј -ЅјЎј“ - ћосква р-нундагы јк—уу сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында. –айондун борбору Ѕеловодскийден 20 км түн. тарапта, Ѕеловодский т. ж. станци€сынан 24 км.  алкы 647 (1971). Ѕашталгыч мектеп, клуб, китепкана бар.

ј -Ѕ≈…»“ - јт-Ѕашы кырка тоосунун бат. урчугу м-н јрпанын јла“оосупун (ћасеил) ортосундагы ашуу. Ѕийикт. 3460 м,  ара- оюн (јт-Ѕашы) өрөөнүн јрпа м-н туташтырып турат. јшуу аркылуу ‘рунзе - “оругарт шоссе жолу өтөт. јшуу ага жакын жердеги күмбөздүн атынан коюлган.

ј -Ѕ≈ ≈“ -  емин р-нундагы  ызыл ќкт€брь поссоветино караштуу кыштак. " ызыл ќкт€брь" с-зунун аймагында. –айондун борбору Ѕыстровкадан 10 км бат. тарапта, ‘рунзе - –ыбачье шоссе жолунун боюнда.  алкы 761 (1970). –айондук "—ельхозтехника" бирикмеси, иттерди үйрөтүү б-ча мамл. питомник, сегиз жылдык мектеп, китепкана ж-а медпункт бар.

ј -Ѕ≈Ў»ћ - ири шаар урандысы. “окмок ш-нын түштүгүндө (8 км). “опогр. структурасы жагынан алгачкы о. кылымдагы “үн.  ыргызстан үчүн мүнөздүү шаар. Ўаардын обочо курулган коргонуу системасынын чеби, борб. бөлүгү, топ-топ болуп жайгашкан курулуштары бар чоң аймагы болгон.  урулуштарынын калдыктары белгисиз, бирок узун дубалдар м-н курчалган бир нече участогу калган. ”рандыларды казганда табылган (1941-1956) турак жай курулуштарынын калдыктары (6-8-к.) буддалык храмдар (7-8-к.), христиандык чиркөө (8-к.), тиричилик шаймандары, тыйындар, иск-во предметтери (скульптура, алтын жалатылып көрктөлгөп металл буюмдар), архит. тетиктер шаардын 6-к-дан 12-к-га чейин болгондугун далилдейт. ј.-Ѕ-ди  араханилер мамл-нин борбору Ѕаласагун ш. болуш керек деген болжолдоолор (¬. ¬. Ѕартольд, ј. Ќ. Ѕернштам) бар.

јд.:   ы з л а с о в Ћ. –., –аскопки на городище јк-Ѕешим, “руды киргизской комплексной археолого-этнографической экспедиции, т. ѕ, ћ., 1959;   о ж е м €к о ѕ. Ќ., –анние средневековые города и поселени€ „уйской долины, ‘р., 1959.

ј -Ѕ≈Ў»ћ - „үй р-нундагы јк-Ѕешим сельсоветине караштуу кыштак. јк-Ѕешим к-зунун аймагында. –айондун борбору —таро-ѕокровкадан 5 км түш.-бат. тарапта. “окмок т. ж. станци€сынан 5,5 км.  алкы 661 (1974). ќрто мектеп, медпункт, китепкана бар.

ј -Ѕќ—ќ√ќ - ќш обл-нын јлай р-нундагы Үч-ƒөбө сельсоветине караштуу кыштак. "јлай" с-зунун аймагында, јлай кырка тоосундагы “алдын ашуусунун этегинде, ќш - ’орог шоссе жолунун боюнда. –айондун борбору √үлчөдөн 80 км түш. тарапта, ќш т. ж. станци€сынан 160 км.  алкы 862 (1972). —егиз жылдык мектеп, китепкана, медпункт бар.

ј -Ѕ”Ћј  - џсык- өл обл-нын “үп р-нуна караштуу шаар тибиндеги посЄлок. џсык- өл өрөөнүнүн түн.-чыгышында,  үңгөй јла-“оосунун түш. этегинде, –ыбачье т. ж. станци€сынан 176 км чыгышта, ѕржевальск ш-нан 33 км түн.-бат. тарапта.  алкы 3,5 миң (1971). ј.-Ѕ. пос-да респ-кадагы ири ишканалардын бири -  үрмөнтү цемент з-ду иштейт. ќрто мектеп, клуб, китепкана, оорукана, калкты турмуш-тиричилик жактан тейлөө мекемелери бар.

ј -Ѕ”Ћј  - ќш обл-нын Ќоокат р-нундагы јк-Ѕулак сельсоветине караштуу кыштак. " ызыл- ы€" с-зунун борбору. –айондун борбору ЁскиЌоокаттан 45 км бат.,  ызыл- ы€ т. ж. станци€сынан 3 км чыт. тарапта жайгашкан.  алкы 1664 (1974). ќрто мектеп, клуб, медпункт бар.

ј -Ѕ”Ћј  - џсык- өл обл-нын јк—уу р-нундагы јк-Ѕулуң сельсоветине караштуу кыштак. "“үргөн" с-зунун аймагында. –айондун борбору “еплоключенкадан (јк-—уу) 33 км чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 256 км. ѕржевальскинин чыгышында жайгашкан.  алкы 1324 (1971). —егиз жылдык мектеп, оорукана бар. ј -Ѕ”Ћј  - ќш обл-нын —узак р-нундагы  ызыл-“уу сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында. –айондун борбору —узактан 20 км түн. тарапта, ∆алал-јбад ш-нан 20 км. јчы суусунун боюнда жайгашкан.  алкы 517 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, медпункт бар.

ј -Ѕ”Ћ”Ң - џсык- өл обл-нын јк—уу р-нундагы јк-Ѕулуц сельсоветине караштуу кыштак. "“үргөн" с-зунун аймагында. –айондун борбору “еплоключенкадан (јк-—уу) 35 км чыг. тарапта. –ыбачье т. ж. станци€сынан 257 км, ѕржевальскинин чыгышында жайгашкан.  алкы 1386 (1971). ќрто мектеп, китепкана ж-а оорукана бар.

ј -Ѕ””–ј - ќш обл-дагы суу,  араƒары€нын сол куймасы. ”з. 136 км, алабынын а€нты 2540 км2. јлай тоо тизмесинен башталат. ќш ш-н тең жарып агат. ∆огорку агымы -  ичијлай, ортоңкусу “урук деп аталат. ќң куймалары: „елкилдек,  ырк- ичик, “алды-Ѕулак,  ош-ћойнок; сол куймалары: ∆ибтик-—уу, „угам, “алды-Ѕулак. јпрелде кирип, сент€брда тартылат. ∆ылдык орточо чыгымы 21,4 м3/сек, эң көбү 331 м3!сек, эң азы 6,25 м3/сек.  ар, мөңгү, жаан-чачын сууларынан ж-а булактардан куралат. Ќегизинен сугатка пайдаланылат. ќш ш-н суу м-н камсыз кылат. ∆ээгинде “өлөйкөн, “урук, ѕапан ж. б. кыштактар бар.

ј -Ѕ””–ј  јѕ„џ√ј…џ -  ичијлай кырка тоосунун чыгышындагы каньон түрүндөгү капчыгай.  апчыгай ќш- ара-—уу түздүгү м-н ѕапан өрөөнүнүн аралыгында 20 км созулуп жатат. “ереңд. 1000 м, туурасы 0,5-2 км, эң кууш жери 150-200 м. ѕалеозойдун аки таш тектеринен түзүлгөн.  апталдарынын тиктиги төмөнкү бөлүгүндө 40-70∞, жогор жагында 20-30∞. —ейрек бадалдар өсөт.  апчыгай аркылуу јк-Ѕуура суусу агат.

ј ¬јЋјЌ√ (лат. aqua-суу, англ. lung -жеңил)-адамдын суу алдында дем алышы үчүн кысылган абаны баллондордон автоматтык түрдө берип туруучу аппарат. ј-ды 1943-ж. франц. изилдөөчүлөр ∆. ».  уото ж-а Ё. √ань€н ойлоп чыгарган. ј. суу алдындагы спортто, чөгүп бараткандарга жардам берүүдө ж-а суу алдында изилдөө жумуштарында кеңири колдонулат. Ѕирок адам дем алганда, кысылган азот талыкшытчу таасир тингизгендиктен, аны м-н 40 м тереңднктен ары түшүүгө болбойт.

ј ¬јћј–»Ќ (лат. aqua marina -деңиз суусу)-минерал, бериллдин бир түрү.  өгүлтүр, көк жашыл ж. б. түстөгү тунук кристаллдар түрүндө болот. —апаттуу ј. пегматит ж-а грейзен кездеринен алынат. «ергердин буюмдарды жасоодо колдонулуучу 2класстагы кымбат баалуу асыл таш.  ыргызстанда “алас кырка тоосунда ( үмүштаг) ж. б. жерлерде табылган, к. Ѕерилл.

ј ¬јћ≈“–»я (лат. aqua - суу, гр. metreo - өлчөйм) - ар түрдүү заттардын составындагы суунун көлөмүн аныктоо методу.

ј ¬јЌ»“ - жардыруу жумуштарында кеңири колдонулуучу жарылуучу заттардын негизги түрлөрүнүн бири. ј-тин башка жарылуучу заттардан (аммонит, аммонал, динамит ж. б.) бир топ өзгөчөлүгү ж-а артыкчылыгы бар. јл артыкчылыктары: 1) составы эң жөнөкөй болгондуктан, аны керектөөчү ишкананын өзүндө эле да€рдоого мүмкүн; 2) суюк ж-а камыр өңдүү коюу кылып, түрдүү касиетте да€рдоого болот; 3) тыгыздыгы абдан жогору (1,5-1,7 г/см) болгондуктан, жарылганда, башка эң күчтүү жарылуучу заттардан кем калышпагандай жарылуу таасирин берет. ј-тин бул өзгөчөлүктөрү жардыруу иштерин бир кыйла жеңилдетет.

ј ¬ј–≈Ћ№ (фр. aquarelle, итал. aguerello, лат. aqua - суу) - сууга эзиле турган боек, о. эле боек м-н тартылган живопись. “унук эмес ак боек аралаштырылган ј. м-н тартылган живопись античный доордо Ѕайыркы ≈гипетте, о. кылымда ≈вропа м-н јзи€да белгилүү болгон. “аза ј. 15-кдын башында кеңири пайдаланыла баштайт. ј. боегу тунук ж-а сүрөтүнүн өңү тазалыгы м-н айырмаланат. 19-к-да көптөгөн өлкөлөрдүн ж-а атайын сүрөт окуу жайларынын сүрөтчүлөрү (Ё. ƒелакруа, ќ. ƒомье, ѕ. √аварни, ј. ћенпель, ». ≈. –епин, ¬. ». —уриков, ћ. ј. ¬рубель) көбүнчө ј. жанрына кайрылышкан.  өпчүлүк сүрөтчүлөрдүн ј. м-н тартылган картиналары май боегуна караганда сүрөттөөнүн кызыктуулугу, дааналыгы, жаңылыгы м-н өзгөчөлөнөт.  ыргызстандын сүрөт иск-восунда акварель жанры да жакшы өнүгүп жатат. Ѕуга ћ. Өмүркуловдун "—туденттердин ћосквадагы Ѕүткүл дүйнөлүк 6-фестивалынын делегаты", ј. Ќ. ћихалевдин "“€нь-Ўань боюнча" акварель циклдери, ј. — ќсташевдин "ћосква алдында", –. Ќуделдин " ыргызстан бакчалары" ж. б. чыгармалар мисал.

ј ¬ј–»”ћ (лат. aquarium, aqua - суу) - суу жаныбарларын ж-а өсүмдүктөрүн өстүрүүгө ыңгайланып жасалган идиш. ј. ар түрдүү өлчөмдө ж-а формада болот. јл бүтүндөй айнектен же капталдарына айнек орнотулган металл каркастан, кээде орг. айнектен жасалат. ј-дун түбүнө таза жуулган кум төшөлүп, анын үстүнө суу өсүмдүктөрү отургузулат да, ага суу толтурулат. Өсүмдүктөр тамыр байлап, суу толук тунгандан 5-7 күндөн кийин, ј. балыктары кое берилет. Үстүнөн аба киргендей ачык калтырылып, айнек м-н жабылат. ј-дагы суу, өсүмдүктөр убагы м-н алмаштырылып, тазаланып турулат; андагы өсүмдүктөргө, балыктарга эксперименттик изилдөөлөр жүргүзүлөт.

ј ¬ј–»”ћ ЅјЋџ “ј–џ - атайын идиште - аквариумда багылуучу балыктар. ј. б-нын денесинин уз. 1,5- 30 см.  өпчүлүгү майда, түркүн түстүү, кооз болот. ј. б. јфрика, јмерика, јзи€да тропиктик ж-а субтропиктик жылуу шор эмес сууларда кездешет. ј. б-нын каңылтыр, окунь сымал урук таштоочулары ж-а тирүү “””„” түрлөрү бар. ј. б-н багуудагы байкоолордун генет., биохим. ж-а бионикалык изилдөөлөр үчүн чоң мааниси бар. ћис, Zebistes reticulatus ж-а Orizias latipes тобуна кызыктуу генет. иш жүргүзүлүп, аргындаштыруунун натыйжасында жаңы тукумдар чыгарылган.

ј ¬ј“»Ќ“ј (итал. acguatinta, acguforte - офорт, оюк салынган ж-а tinto- боелгон)-асфальт же канифоль сүйкөлгөн металл тактайынын бетин кислота м-н ойдурууга негизделген гравюранын түрү. ј. сүрөткө кош түс сы€ктуу көрүнүштү бергендиктен, түстүү сүрөттөрдү басып чыгаруу үчүн колдонулат. јны штрихтүү офорт м-н бирге кошкондо, сүрөттүн түсүн ж-а көрүнүшүн жакшыртат.  ээде штрихтүү офорту жок "таза" ј-лар да пайдаланылат.

ј ¬≈ƒ”  (лат. agua - суу, duco - өткөрүү) - кокту-колоттордон, сандардан, жолдордон ж. б. тоскоолдордон суу агызуучу гидротех. курулуш. ∆ер үстүндөгү (ачык ноо) ж-а жер астындагы ј. байыркы „ыг. өлкөлөрүндө, Ѕайыркы √реңи€да салынган. –им ш-да б. з. ч. 4-к-да курулган ј. калдыктары сакталып калган. јзыркы сугат, энергетика ж. б. системалардагы ј-тар көбүнчө темирден, темир-бетондон, бетондон, кээде жыгачтан жасалат. ј.  ыргызстанда кеңири колдонулат.

ј -ƒӨЅӨ - џсык- өл обл-нын ∆етиӨгүз р-нундагы јк-ƒөбө сельсоветинө караштуу кыштак. "џсык- өл" к-зунун аймагында. –айондун борбору ѕокровкадан 25 км түн.-чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 215 км.  алкы 388 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ј -ƒӨЅӨ - ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы ∆оош сельсоветинө караштуу кыштак.  ыргызстан пахтачылык тажрыйба станци€сынын аймагында. –айондун борбору  ара-—уудан 13 км түш. тарапта.  алкы 649 (1970). —егиз жылдык мектеп, китепкана, медпункт бар.

ј -ƒӨЅӨ - “алас р-нундагы  ызылќкт€брь сельсоветам караштуу кыштак."Үрмарал" к-зунун аймагында. –айондун борбору “аластан 22 км түгл.бат. тарапта, ∆амбыл т. ∆. станци€сынан 114 км.  алкы 1267(1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ј -ƒӨЅӨ - ќш обл-нын ‘рунзе р-нундагы ќрозбеков атн. сельсоветте караштуу кыштак. " адамжай" с-зуну€ аймагында. –айондун борбору ‘рунзеден 12 км бат. тарапта, ћаргалаң т. ж. станци€сынан 50 км.  алкы 1026 (1970). Ѕашталгыч мектеп, китепкана, клуб бар. ј ≈, аба, байке - 1. Өзүнөн улуу эркек кишилерди урматтоо, сыйлоо, ызаат кылуу үчүн айтылуучу сөз. 2.  ыргыздын эски салты б-ча келиндер кайнагаларын тергегени. ћында кайсы кайнатасын айтып жатканын дааналоо үчүн алардын ар кимисине башка-башка көмөкчү аттар коюп да алышкан. 3. ј. эркелетүү маанисинде да айтылат.

ј -∆ј– -Ќарын обл-нын јт-Ѕашы р-нундагы јт-Ѕашы сельсоветине караштуу кыштак. –айондун борбору јт-Ѕашыдан 2,5 км түн.-бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 247 км.  алкы 1872 (1974). ќрто мектеп, мадани€т үйү, китепкана бар.

ј -∆ј– - Ќарын обл-нын  очкор р-нундагы  ум-ƒөбө сельсоветине караштуу кыштак. Ћенин атн. к-здун аймагында. –айондун борбору  очкордон 15 км бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 75 км.  алкы 1020 (1973). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ј -∆ј– - “алас р-нундагы ƒолон сельсоветине караштуу кыштак. Ћенин атн. к-здун аймагында. –айондун борбору “аластан 21 км түн.-чыг. тарапта, ∆амбыл т. ж. станци€сынан 140 км.  алкы 935 (1974). Ѕашталгыч мектеп бар.

ј -∆ј– - ќш обл-нын “октогул р-нундагы  ызыл-Өзгөрүш сельсоветине караштуу кыштак. "Үч-“ерек" с-зунун аймагында. –айондун борбору “октогулдай 75 км туш.-чыг. тарапта, “аш- өмүр т. ж. станци€сынан 135 км.  алкы 2350 (1974). ќрто мектеп, медпункт бар.

ј -«ќќ “ќќ—” - јк-Ўыйрак суусунун алабындагы Ѕорколдой кырка тоосунун чыг. бөлүгү. “үндүгүндө Ѕоор-јлбас, чыгышында Ѕикиртик, түштүгүндө  ара-Ѕел, батышында џштык суулары агат. ”з. 18-20 км, туурасы 6-8 км, орточо бийикт. 4400-4600 м, эң бийик жери 4805 м. Ќегизинен палеозойдун орто ченинде пайда болгон кристаллдык тоо тектеринен турат. √енет. түзүлүшү б-ча горст-антиклиналь. “оо чокуларында кар, мөңгүлөр бар. Ћандшафтына субнивалдвгк, алыгы (3000-4400 м), субальпы (3600-3900 м) алкактары мүнөздүү.  апчыгайларында талаа өсүмдүктөрү (3000-3600 м) өсөт.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞