пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј » “јЎ - карбонат тектерин ж-а борду бышыруудан алынган зат. јл негизинен кальций кычкылынан —аќ турат. —уу кошулганы - өчүрүлгөн, ал эми кесек түрдөгүсү өчүрүлбөгөн ј. т. деп аталат.  урулушта кыш коюу ж-а шыбак иштеринде, цементаки таш эритмесин да€рдоодо колдонулат. ј. т.- силикат буюмдарын ж-а бетон конструкци€ларын жасап чыгарууда абдан керектүү материалдардын бири.

ј » “јЎ Ө„Ү–ҮҮ„Ү ћјЎ»Ќј - курулушта пайдаланылуучу аки таш аралашмасын да€рдоо үчүн арналган кесек аки ташты өчүрүүчү машина. ј. т. ө. м. технол. принциби б-ча мех. ж-а термомех. болуп бөлүнөт. ћех. ј. т. ө. м-да кесек таш калактар, фрезалар ж. б. м-н майдаланып, кадимки муздак сууга аралаштырылат. “ермомех. ј. т. ө. м-да кесек аки ташты майдалоо м-н бирге технол. процесси! ылдамдатуу максатында ысык суу жиберилет. ј. т. ө. м-лар конструкци€сы б-ча барабандуу, жылгычтуу, калакчалуу ж-а фрезалуу болуп, ал эми продукци€ чыгаруу ыкмасы б-ча циклдүү ж-а үзгүлтүксүз иштөөчү болуп айырмаланат. јки таш жылчыксыз жабык шартта өчүрүлөт.

ј » “јЎ “≈√» - негизинен кальцит (кээде арагонит) минералынан (—а—ќз) турган чөкмө тоо тек. —оставында кальциттен башка доломит, чопо, кварц, лимонит, глауконит, орг. заттар ж. б. кездешет. ј. т. т-н бардык геол. мезгилдердин чөкмө тоо тек катмарларынан жолуктурууга болот.  урулуш ишинде, цемент да€рдоодо, металлурги€да (флюс катары), агрономи€да (кычкылданып кеткен кыртышты нейтралдоодо) ж-а эл чарбасынын башка тармактарында колдонулат. ј. т. т. метаморфизм процессине дуушар болсо - мраморго, бышырылса - аки ташка айланат.

ј » “јЎ“”” ∆≈– —≈ћ»–“ »„“≈– -топурактын кычкылдуулугун жоюучу, аны кальций м-н толуктоочу ар кандай аки таштуу тектер. ј. т. ж. с. илгертен бери колдонулууда. Ѕат. ≈вропа өлкөлөрүндө топуракты аки таштоо 6-к-дын башында эле кеңири жайылган.  ыргызстанда ј. т. ж. с. —овет бийлигинин мезгилинде гана топурактын асылдуулугун жогорулатуу максатында пайдаланылып жатат. ј. т. ж. с. катары аки таш теги, доломит, бор, туф, гажа, мергель, чым көң күлү, цемент чаңы, кагаз ө. ж-нын калдыгы ж. б. колдонулат.

ј »ћ (ар. хаким - диний ж-а коомдук иштерди башкаруучу)-бийлөөчү, эл башкаруучу, официалдуу түрдө шайланган же дайындалган киши; үстөмдүк кылуучу таптын өкүлү.  ыргыздар  окон хандыгына баш ийип турган мезгилде админ. аймактардын башында ј. турган. јлар берилген укуктарына жараша кушбег, бек, датка наамдарын алышкан да, жалпы жонунан эл арасында ј. аталган.  ыргыз эли –осси€нын составына кошулуу мезгилинде бул наам уезддин башчысына ж. б. бийлөөчүлөргө тиешелүү болуп да айтыла берген, бирок мурунку маанисин жоготуп, кийинчерээк такыр колдонулбай калган.

ј »ћќ¬ Ќиколай ѕавлович (1901- 1968)-орус совет режиссЄру, театр сүрөтчүсү, ———– эл артисти (1960), профессор (1960). ј. 1922-ж-дан театрда сүрөтчү болгон. 1929-ж-дан режиссЄрлук иште болуп, адеп өз алдынча Ўекспирдин "√амлетин" (1932, ¬ахтангов атн. театрда) койгон. 1935-49-ж. Ћенинград театрларында көркөм жетекчи ж-а башкы режиссер. ј. койгон ж-а көркөмдөгөн спектаклдер иде€лык айкындыгы ж-а тереңдиги, эстет, жактан жеткилеңдиги, курчтугу, жаңычылдыгы м-н айырмаланган. ј.- театр ж-дө көптөгөн макалалардын да автору. 3 орден м-н сыйланган.

ј »Ќ≈«»я (а... ж-а kinesos - кыймыл) - шал болуудан, сенектиктен (анкилоз) же муун оорусунан эркин кыймылдын болбой калышы. ј. психикасы бузулган адамдын дартынын бир белгиси катарында кездешет.

ј  јƒ, ј г а д е - —иппарага, Ѕагдаддын түш.-бат. тарабына (азыркы јбу-’аббага) жакын “үш.  ош өзөндүн түштүгүндөгү байыркы мезгилдеги шаар; ¬авилони€дагы семит калкынын байыркы борборлорунун бири. “ак орун алган жери белгисиз. Ѕ. з. ч. 2300-ж. ченде зор терр-€га жайгашкан —аргон (јккад) державасынын борбору болгон. ј. түндүгүнөн түштүгүнө (јрмени€дан ѕерси€га), чыгышынан батышына (»рандан ∆ер ќртолук деңизине ж-а јзи€га) карай өткөн соода жолдорунун түйүнү болгон. Ѕ. з. ч. 2200-ж. ченде ј-ды гутилер каратып алган. ќшондон баштап ј. өзүнүн мурунку таасирин жоготкон. ¬авилон “үш.  ош өзөндүн борбору болуп калган. јнда кээ бир иск-во эстеликтери, падыша сарайларынын урандылары, б. з. ч. 23-к-га тиешелүү буюмдар табылган.

ј  јƒ “»Ћ» же вавилон-accири€, ассири€-вавилон тили - семит тилдеринин белгилүүлөрүнүн байыркысы. ј. т-деги эстеликтерден шынаа жазуусунун эң байыркылары б. з. ч. 3-миң жылдыктын орто ченине таандык. ј. т-нин гүлдөгөн мезгили - б. з. ч. 20-к. ј. т. б. з. ч. 1-миң жылдыктын ортосуна чейин ћесопотами€ жана —ири€дагы жогорку мадани€тташ тил болгон, аны кийинчерээк арамей тили сүрүп чыгарган.

јв.: Ћ и п и н Ћ. ј., јккадский €зык, вып., 1-2, Ћ., 1957.

ј  ≈–ћјЌ  ќЌ¬≈Ќ÷»я—џ fl826) - –осси€ м-н “урци€нын ортосундагы келишим; јккерман ш-да (азыркы ќдесса обл-дагы Ѕелгород-ƒнестровский ш.) 25-сент€брда (7-окт.) түзүлгөн. ќсмон импери€сы  ара деңиз кысыгынын зоналарында соода кемелерин эркин жүрдүрбөй, Ѕухарест тынчтык договорунун (1812) айрым пункттарын бузгандыктан, 19-к-дын 20-ж-дарында –осси€ м-н “урңи€нын мамилелери начарла! түшкөн. —ерби€нын өзүн өзү башкарышы ж-дөгү Ѕухарест тынчтык договорун аткаруу, ћолдави€ м-н ¬алахи€дан аскерлерди алып кетүү “урпандан талап кылынат, 22-апрелде (4-май) ќсмон импери€сы –осси€нын талаптарын кабыл алат да, —ухумдун, –едут- аленин, јнакри€нын –осси€га өтүшүнө ж-а –осси€ сунуш кылган ƒунай б-ча өтүүчү чектөө лини€сына макул болгон. ј. к-нын натыйжасында Ѕалкан ж. а-да –осси€нын таасири күчөгөн.

ј  Ћ»ћј“»«ј“ќ– -жөжө багылуучу жай. јл чоң канаттууларды багуу шартына ылайыкталат; 60-70 күндүк жөжөлөр ј-го которулат, анда 150-180 күн асыралат, андан кийин чоң бакма канаттуулар багылуучу жайга көчүрүлөт, к. “ооккана.

ј  Ћ»ћј“»«ј÷»я (лат. ad -жараша, ылайык ж-а гр. klimo - климат) - организмдердин жаңы жашоо шартына көнүгүшү. Өсүмдүк м-н жаныбарлардын акклиматизаци€сы, алардын организминде зат алмашуунун ж-а генет. түзүлүшүнүн өзгөрүүсүнөн болот. Ѕакма айбанаттардын, айдама өсүмдүктөрдүн түрлөрүндөй эле алардын жапайы түрлөрү да табигый шартка байыр алат. Өсүмдүктөр ј. аркылуу жер жүзүнө таралат. ј-нын башталышы байыркы уруулардын тиричилигине байланыштуу, алар бир жерден экинчи жерге көчкөндө малды, жапайы өсүмдүктүн уругун өздөрү м-н ала жүрүп, жаңы жерде өстүрүшкөн. ј. аркылуу —ов. —оюзунда өсүмдүктөрдүн түрүн, сортун өзгөртүү ж-а чыгаруу, аларды өстүрүү б-ча маанилүү иштер жүргүзүлүүдө. Ѕиздин өлкөгө жер шарынын ар кайсы булуң-бурчунан малдын породалары, өсүмдүктүн сорттору алынып келинин, ийгиликтүү өстүрүлүүдө. јлсак, јмерикада, дагы башка материктердө жашаган ондатра, норка ж. б. жаныбарлар жерг. шартка бат эле көнүгүп кетти. Ѕаалуу балыктарды өлкөбүздүн сууларында, көлмөлөрүндө, көлдорү м-н деңиздеринде көбөйтүү, аларга тоют болчу ар түрдүү чөптү, балырды ж-а майда жандыкты сууда өстүрүү ј. ишине жараша болот. ј-нын натыйжасында жаныбарлардын жашоо тиричилиги гана өзгөрүлбөстөп, климатка, темп-рага, о. эле табигый шартка байымдуулугу жогорулап, кунардуулугу, тукумдуудугу артат. ј. ишин жүргүзүү м-н азайып бара жаткан жаныбарлар, өсүмдүктөр тукум курут болбой көбөйүп жатат. ћал чарбачылыгында башка өлкөлөрдөн алынып келинген малдын кунардуулугун төмөндөтпөө максатында алар жерг. мал м-н аргындаштырылып, алынган төл өзүнчө өстүрүлөт. ћис,  ыргызстанда жерг. уйдун, койдун, жылкынын жаңы породаларын чыгарууда башка жерден алынып келинген мал акклиматташтырылып, аргындаштыруу ишинде колдонулууда. –еспубликада ондатра, жанат, тыйын чычкан, џсык- өлдө севан балыгы, —ары-„елек коругунда зубр, күрөң аюу, бугу ж. б. айбанаттар асыралууда.  ырг. ——– »јнын Ѕотан. багында өсүмдүктөрдүн көп жаңы түрү өстүрүлөт.

ј  Ћ»ћј“»«ј÷»я (адамдын) - чоочун климаттык шарттарга организмдин активдүү байыр алуу процесси. јдам такай бир жерде жашап турса, организми айлана-чөйрө м-н тең салмактуулукта болот. Ѕул тең салмактуулук жаңы чөйрөнүн геогр.физ. шартына жараша аста-аста пайда болуп, убактылуу же биротоло сакталат. “аби€ттагы бардык факторлордун жыйындысы (жер, метеорол., космостук ж. б.) адамдын организмине таасир тийгизет. јйрым метеорол. факторлор (абанын темп-расы, нымдуулук, атмосф. басым, күн нуру) организмдин тышкы чөйрө м-н байланышын сактоодо чоң роль ойнойт. “үндүк (суук), түштүк (ысык) ж-а тоолуу климатка адам акклиматташканда, организмдин ыңгайлуу процессинин активдүүлүгү күчөйт. јнда турмуш шарттын ж-а коомдук факторлордун да ролу чоң. ј. организмдеги нейрогуморалдык ж-а рефлектордук жолдор м-н башкарылат.

ј - ќ»Ћ” (түрк.- јк- оюнлу) - 14-15-к-да “игр дары€сынын баш жагындагы жерлерди мекендеген огуз-түрк урууларынын бирикмеси ж-а ошол бирикменин башында турган династи€нын аты. ј.- . ”зун-’асандын тушунда (1453-78)  ара- ойлулар мамл-ин талкалап (1468), јрмени€ны, јзербайжанды, Ѕат. »ранды, »ракты озүнө каратып, мамлекет түзгөн. Ѕорбору “ебриз ш. болгон (1468). ”зун-’асандын убагындагы ј.- . мамл-и эл аралык са€сатта чоң роль ойногон. 1463-ж. ¬енеци€, –им папасы ж-а ¬енгри€ ј.- . м-н биргелешип ќсмон импери€сына каршы союз түзгөн. ‘еодалдардын ортосундагы өз ара согуштар ж-а элдин нааразылыгы 15-к-дын а€гында ј.- . мамл-ин начарлаткан. 16-к-дын башында »смаил —ефеви башында турган кызыл баштар ј.- -ну талкалап, өзүлөрүнө каратып алышкан.

ј  ќћќƒј÷»я (лат. accomadatio - ыңгайлануу) медицинада - көздүн ар кандай аралыктагы нерсени даана көрүүгө ыңгайланышы. ∆акын жердеги нерсени караганда, көздүн ј-лык булчуңу жыйрылып, ошондон улам чечекейдин. томпоюшу чоңоет да, көздүн жарыкты чагылтып сындыруу кубаты арбыйт. ∆акын нерселерден келген жарык нурлары көздүн торчо кабыгындагы фокуска түшүп, буюм даана көрүнөт.  өзү соо адамдар 40-45тен өткөндө, алардын көздөрүндө ј-лык булчуңдун жыйрылышы ж-а чечекейдин чоюлууга ийкемдүүлүгү начарлайт, жакындагыны даана көрө албай калат.  өздүн ар кандай кырсыкка учуроосунан, ага узакка күч келтирүүдөн (узак убакыт бою китепти көзгө жакын кармап окуган балдарда), өзгөчө жарыктын таасиринен ј-лык булчуң жыйрылган бойдон калышы мүмкүн. ћындай учурда көз жакындагыны жакшы, алыстагыны начар көрөт. ј-нын начарлашын абалкы калыбына келтириш үчүн, томпок линзалуу көз айнек кийүү сунуш кылынат.

ј  ќћќƒј÷»я - бир сөз ичинде жанаша келген же жакын турган тыбыштардын мурункусунун таасири м-н кийинкисинин (мис, завод+ +нын=заводдун - прогрессивдүү ј.) же кийинкисинин таасири м-н мурункусунун ыңгайлатып (мис, ак+ыз = = агыз - регрессивдүү ј.) артикул€ци€ланышы.

ј  ќћѕјЌ≈ћ≈Ќ“ (фр. accompagnement, accompagner - коштоо) - музыкалык коштоо. ј-тин эки түрү бар: солистти, аспапчыны же аткаруучулардын тобун (ансамбль, хор) муз. жекече аспап (ро€ль, ба€н, гитара, комуз ж. б.) же бир нече аспап (ансамбль, оркестр) м-н коштоо.  ээде ырчыны хор да коштойт. ј. ырчыга, аспапчыга гармоникалык ж-а ритмикалык жөлөк болуп, чыгарманын мазмунун, көркөмдүгүн тереңдете!.

ј - ќ–√ќЌ -ќш обл-нын јла-Ѕука р-нундагы јк- оргон сельсоветине караштуу кыштак. "ќкт€брь" с-зунун борбору, райондун борбору јла-Ѕукадан 15 км түш.-чыг. тарапта, Ќаманган т. ж. станци€сынан 50 км аралыкта.  алкы 6106 (1974). јйылдык профтех, окуу жайы, орто мектеп, клуб, китепкана, оорукана бар.

ј - ќ–√ќЌ-“алас р-нундагы “алды-Ѕулак сельсоветине караштуу кыштак. є »« жылкы з-дуну€ аймагында. –айондун борбору “аластан 66 км түш.-чыг. тарапта, ∆амбыл т. ж. станци€сынан 186 км.  алкы 554 (1974).  луб бар.

ј  ќ–ƒ (итал. accord о-үндөшүү) - ар кандай бийиктикте бир нече добуштардын бир убакта үндөшүн угулушу. ј-дун негизги түрлөрү: үч үндүк (ар түрлүү 3 добуш), септаккорд (4 добуштан), нонаккорд (5 добуштан). Үч үндүктөрдүн 4 түрү бар: мажордук (чоң ж-а кичине терци€), минордук (кичине ж-а чоң терци€) кичирейтилген үч үндүк (эки кичине терци€), кеңейтилген үч үндүк (аки чоң терци€).

ј  ќ–ƒ≈ќЌ (фр. accordeon) - 1) сол кол м-н ойногонго ылайыкталган да€р аккорддуу тилчелери бар муз. аспаптардын жалпы аты. 1829-ж. пайда болгон. 2) –осси€да таралган фортепианонукундай клавиатурами бар ба€н.

ј - ќ„ ќ– - џсык- өл обл-ньга ∆ети-Өгүз р-нундагы ∆ети-Өгүз сельсоветине караштуу кыштак. "Үлгү" к-зунун аймагында. ѕржевальск ш-нын батышында, ∆ети-Өгүз суусунун боюнда жайгашкан. –айондун борбору ѕокровкадан 27 км.  алкы 976 (1972).  итепкана бар.

ј - ӨЋ - ќш обл-нын Ѕаткен р-нундагы  ара-Ѕак сельсовөтинө караштуу кыштак. ‘рунзе атн. с-здун аймагында, —ох д-нын бат. жээгинде, Ѕаткен -  окон шоссе жолунун боюнда. –айондун борбору Ѕаткенден 33 км түн. тарапта, »сфара (“аж. ——–и) т. ж. станци€сынан 55 км.  алкы 494 (1971). ќрто мектеп, клуб, китепкана, төрөт үйү бар.

ј - ӨЋ  ≈Ќ» - Ќарын обл-дагы полиметалл рудасы чыгуучу жер. ∆умгал р-нундагы јк- өл пос-нан 1 км түш. тарапта,  абак тоосунун түн. капталындагы јк- өл суусунун баш жагында.  ен жерг. элге илгертен белгилүү'. јны 1915-∆. геолог ј. ¬. —молин текшерген. 1935-1937-ж. геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлүп, запасы аныкталган.  ендин аймагы ќрто-∆он аттуу антиклиналдын чегинде жайгашып, ордовик мезгилинин кумдугунан, сланецтеринен, карбон конгломераттарынан турат. јнтиклиналдын түзүлүштүн борб. бөлүгү аркылуу јк- өл тектоникалык ири жаракасы өтөт. –уда ошол жаракадан тараган майда жаракачаларда кезигет.  ен негизинен кварц, кальцит, барит, галенит, сфалерит, халькопирит минералдарынан турган ичке тарамчалар, майда у€чалар ж-а бүртүкчөлөрдөн түзүлгөн 11 руда тилкесинен турат. јлардын уз. 10-120 м, калыцд. 1 ж ге чейин. –удадагы коргошун 2,0% ке жетет. –уда јк- өл жаракасы м-н байланыштуу болуп, герцин металлогени€лык доорунда гидротермалык жол м-н пайда болгон.  енден 1950-60-ж-да коргошун казылып алынып, киреше бербегендиктен, кайра казылбай калган.

ј  –ј - √ана –есп-касынын борбор шаары. √вине€ булуцунун жээгинде.  алкы 634 миң (1970). ѕорт, автомобиль ж-а т. ж-дору башталган пункт, эл аралык маанидеги аэропорт. ћеталл иштетүү, кездеме токуу, тактай тилүү, тамак-аш (жемиш ж-а балык консервалоо), курулуш ө. ж. ишканалары, электр жабдууларынын з-ду иштейт. јлтын ж-а күмүштөн кустардык жол м-н ар кандай буюмдар жасалат. ”луттук музей (1957), университет (Ћегондо, 1948), »јнын ботан. багы бар.

ј  –≈ƒ»“»¬ (лат. accreditivus - ишенүү) - 1) банк счЄтунун бир түрү. ј.- товар алуучу уюмду тейлеген банк бөлүмүнүн товар өткөрүүчү уюмду тейлеген банк бөлүмүнө берген буйругу. ј. б-ча өндүрүш ишканалары бири бири м-н мамл. банк аркылуу накта акчасыз эсептешет. ј. товар алуучу уюмдун талабы б-ча түзүлүп, товар өткөрүүчү ишкана экөөнүн ортосундагы эсептешүү жоопкерчилиги мамл. банкка жүктөлөт. ј-ди аткаруу мөөнөтү - 25 күн. јйрым учурда банктын башкаруучусунун макулдугу м-н ј. б-ча эсептешүү мөөнөтү 45 күнгө чейин узартылат. јл мекемелердин ортосунда ж-а эл аралык коммерци€лык эсептешүүдө колдонулат. 2) Ѕирөөнүн атына жазылып берилген баалуу кагаз. јнда көрсөтүлгөн сумманы кредит мекемелеринен (банк, сактык касса) алууга болот.

ј - ”ƒ”  - Ќарын обл-нын “€ньЎань р-нундагы јк- удук сельсоветине караштуу кыштак. "8-ћарт" к-зунун аймагында. –айондун борбору Ќарындан 73 км бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 270 км.  алкы 395 (1974). —егиз жылдык мектеп, китепкана, медпункт бар. ј - ”ƒ”  -  ант р-нундагы јк- удук сельсоветине караштуу кыштак. –айондун борбору  анттан 10 км түн.-бат. тарапта.  ант т. ж. станци€сынан 10 км.  алкы 680(1972). Ѕашталгыч мектеп, кпуб, китепкана, медпункт бар.

ј  ”Ћ№“”–ј÷»я (англ. acculturation, лат. cultura - билим алуу, өсүш) -адатта бир калктын мадани€ты өнүккөн башка бир элдин мадани€тын бүтүндөй же жарым-жартылай кабыл алышы же болбосо ошо мадани€ттын таасиринде болушу. Ѕул терминди 20-к-дын 30-ж-дарында амер. социологдор ж-а этнографтар илимге киргизген. —ов. илимий адаби€ттарда ј. термини илимий маани ала алган жок, бирок ал термин туюндурган мадани€т алмашуу ж-а этникалык жактан ассимил€ци€ болуу процессин этнографтар ийгиликтүү изилдеп жатышат. —овет бийлиги тушунда  ыргызстанда жашаган улуттар ж-а майда этногр. топтор бири бири м-н этникалык ж-а маданий жагынан ыкты€рдуу байланышып, формасы жагынан улуттук, мазмуну жагынан соң. мадани€тты өркүндөтүп жатышат.

ј  ”ћ”Ћя“ќ– (лат. accunmlo - жыйнайм, чогултам; accumulator - жыйнагыч) - учуру келгенде пайдалануу максатында энерги€ топтоочу түзүлүш. ∆ыйналуучу энерги€нын түрүнө жараша ј. электрдик, гидравликалык, жылуулук, инерци€лык болуп бөлүнөт. Ёлектрдик ј. электр энерги€сын хим. энерги€га айландырып чогултат.  ерек болгондо ал энерги€ хим. реакци€нын негизинде кайра электр энерги€сына айландырылып, электр тизмегине берилет. Ёлектрдик ј-дун негизги эки - кислоталуу ж-а жегичтүү түрү бар.  ислоталуу ј. электр кыймылдаткыч күчү ж-а п. а. к. чоң болгондуктан, стационардык кубаттуу установкаларда колдонулат. ∆егичтүү ј. салмагы аз ж-а жөнөкөй болгондуктан, транспортто кеңири таралган. √ и д р а вликалык ј. гидравликалык установкаларда суюктуктардын же газдардын басымын ж-а чыгышын теңдөө үчүн пайдаланылат. ∆ылуулук ј. ө. ж. установкаларын буу ж-а энерги€ м-н үзгүлтүксүз жабдуу, жылуулук ж-а күч берүүнү теңдөө максатында жылуулук энерги€сын чогултат. »нерци€лык ј.- кыймыл саны сырткы күчтөрдүн кыймыл санынан көп кыймылдата нерсе. Ѕуга айлануучу күүлөндүргүч дөңгөлөк мисал боло алат.

јќ.: Ѕагоцкий¬. —, ‘леров ¬. Ќ., Ќовейшие достижени€ в области химических источников тока, ћ.-Ћ., 1963.

ј  ”ћ”Ћя÷»я (лат. accumulatio - чогултуу, топтоо) геологи€да - геол. процесстердин таасиринен талкаланган тоо тектердин ж-а минералдык заттардын, орг. калдыктардын жер бетине же деңиз, көл, суу түптөрүнө топтолушу. јлардан кийин диагенездин натыйжасында катуу чөкмө тектер пайда болот. ј-нын жанар тоо ж-а чөкмө (седиментаци€) деген негизги 2 түрү бар. „өкмөлөрдүн деңиз түбүндө топтолушун субаквалдык ј., кургактыктагысын болсо субаэралдык ј. деп аташат. ј-нын топтолуу орундары м-н пайда болуу себептерине байланыштуу деңиз, көл, өзөн, шамал, мөңгү, органоген ј-сы болуп бир нечеге бөлүнөт. ј-нын натыйжасында аккумул€ци€лык рельеф пайда болот.

ј  ”ћ”Ћя÷»яЋџ  –≈Ћ№≈‘ деңиз, дары€, көл, мөңгү чөгүндүлөрүнөн (аккумул€ци€), о. эле жанар тоо тектеринен пайда болот. ј. р. катмарларына жараша бир нече генетикалык типтерге бөлүнөт: суу-аккумул€ци€лык, мөңгү-аккумул€ци€лык, эолаккумул€ци€лык, гравитаңи€лык, жанар тоолук ж. б.  ээ бир формалары (дамба ж. б.) адамдардын аракеттеринин натыйжасында пайда болот.

ј   ””–ј… (Psoralea) - чанактуулар тукумунун уруусу, көп жылдык чөп өсүмдүк. Ѕийикт. 130 см, бозомтук, жыш түктүү, жыттуу, өзөк тамыры кыртышка терең жайгашкан. —абагы тик, бутактуу, жөнөкөй ж-а татаал жалбырактуу, жалбырак сабы кыска. ћөмөсү - чанак, бир уруктуу, анын сырты түктүү. ƒүйнөдө 130га жакын түрү белгилүү, “үш. јфрика, јвстрали€, јмерика, »нди€, ЎриЋанка, јрави€, ∆ер ќртолук деңиз жээги ж. б. субтропиктик аймактарда таралган.  ытайда ж-а »нди€да айдалат. ———–де 3-4 жапайы түрү өсөт.  өпчүлүгү айдоолордо отоо чөп катары кездешет. јйрымдары (–. bituminosa) жашылдандырууда, дары катары элдик медицинада, тамак-ашка, көбүнчө »нди€да (–. esculenta), а. ч-да тоют чөп катары, жеңил ө. ж-да була алуу үчүн кеңири колдонулуучу маанилүү өсүмдүктөрдөн.

ј - џя - јк-“алаа р-нундагы јк ы€ сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында. –айондун борбору ƒөрбөлжүндөн 60 км түн.-чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 285 км.  алкы 800 (1974). ќрто мектеп, китепкана, медпункт бар.

ј - џя - ќш обл-нын —овет р-нундагы  ара- очкор сельсоветине караштуу кыштак. "—овет" с-зунун аймагында.  ара- улжа суусунун оң жээгинде. –айондун борбору  ара улжадан 8 км. чыг. тарапта.  ара—уу т. ж. станци€сынан 98 км.  алкы 2689 (1974). ќрто ж-а сегиз жылдык мектеп, клуб, медпункт бар.

ј - џя - Ќарын обл-нын “€ньЎань р-нундагы „ет-Ќура сельсоветине караштуу кыштак. ∆данов атн. к-здун аймагында. Ќарын ш-нан 12 км түн.-чыг. тарапта. –ыбачье т. ж. станци€сынан 192 км.  алкы 521 (1974). —егиз жылдык мектеп, медпункт бар.

ј ћј  ӨЋ, к.  өл.

ј ћ≈»«ћ (фр. acmeisme, гр. акте - жогорку баскычы, гүлдөгөн мезгили) - 20-к-дын башында, бурж. мадани€т кризиске учурап жаткан шарттарда орус поэзи€сында пайда болгон модернисттик агым. јкмеисттер ч<÷ех поэтов" тобуна биригишип, "јполлон" (1909-17) журналынын айланасына топтолушуп, "искусство искусство учун" теори€сын жакташкан. јкмеисттердин поэзи€сына формализм, ойкуштаган татаал метафора, бир беткей символикалык образ түзүү мүнөздүү. Ёмгекчи элден четтөө, аны жек көрүү, келекелөө, тескерисинче, бурж. мителикЩ ашкере мактоо, пафос м-н даңазалоо акмеисттердин иде€лык багыты болгон. Ёлдик турмуштан ажыраган акмеисттер ошол учурдагы символисттер, декаденттер өңдүү ындыны өчкөн, пессимизмге жык толгон чыгармалар жазышкан. ќкт. рев-€сынан кийин ј. адаби€ттагы агым катарында жашоосун токтотту.

јд.: Ѕлок ј., "Ѕез божества, без вдохновень€", —обр. соч., т. 6, ћ.-ѕ., 1962; »стори€ русской поэзии, т. 2, Ћ., 1969,

ј -ћ≈„»“ - —ыр-ƒары€нын а€к чениндеги  окон сепилинин аты. 1924ж-дан баштан  ызыл-ќрдо -  аз. ——–инин  ызыл-ќрдо обл-нын борбору. јк-ћ. сепилинен табылган археол. табылгалар скифтер ж-а киммерийликтердин мадани€тын ба€ндайт. —ов. археологдордун табылгалары 7-к-да скифтердин  рымда болгондугун ырастады. јк-ћ. сепилинин инвентарында скифтердин айбанаттар стилинде жасалган алтын буюмдары табылган. 1948-ж. ———– »ј јк-ћ. сепилине археол. изилдөө жүргүзүп, табылган буюмдардын 5-4-к-га таандык экендиги аныкталды. ј -ћќЋќ, к. ÷елиноград.

ј -ћќёЌ - Ќарын обл-нын јт-Ѕашы р-нундагы јк-ћоюн сельсоветине караштуу кыштак. 22-партсъезд атн. к-здун аймагында. –айондун борбору јт-Ѕашыдан 23 км чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 270 км.  алкы 1610 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана бар.

ј -ћ”« - Ќарын обл-нын јт-Ѕашы р-нундагы јк-ћоюн сельсоветине караштуу кыштак.  уйбышев атн. к-здун борбору. –айондун борбору јтЅашыдан 32 км чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 280 км.  алкы 2172 (1974). ќрто мектеп, китепкана, клуб, турмуш-тиричилик комбинатынын филиалы (тигүү цехи), оорукана ж-а поликлиника бар. ј Ќј«ј–ќ¬  орчубек (1922-ж. т.) -  ырг. ——–инин советтик-парти€лык ишмери, —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1966). 1947-ж-даи  ѕ——“»Ќ мүчөсү. 1947-ж-дан парти€лык жетекчи кызматта, 1961- 71-ж-да парти€нын јк-“алаа райкомунун биринчи секретары болуп иштейт. ј. жетекчилик кылган район мал чарба ж-а дыйканчылык продуктуларын өндүрүүдө ж-а мамлекетке сатууда чоң ийгиликтерге жетишкен. 1971-ж. парти€нын ∆умгал райкомунун, 1972-ж-дан парти€нын  очкор райкомунун биринчи секретары.  ырг. ——– ∆огорку —оветинин (6 -9-шайланышы) депутаты. 1961-ж. 11областтык парти€лык конференци€да  ыргызстан  ѕ “€нь-Ўань обкомунун мүчөсү, ошол эле жылы  ыргызстан  ѕнин 12-съездинде  ыргызстан  ѕ Ѕ  мүчөлүгүнө кандидат,  ыргызстан  ѕнин 13-съездинде  ыргызстан  ѕ Ѕ нин мүчөсү болуп шайланган. јл Ћенин ордени, ќкт€брь –еволюци€сы, Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј -Ќ»Ћ, Ѕ а х р-э л ь-ј б ь € д (ар. бахр - дары€, абъ€д - ак) - ѕилдин Ёл-√азель суусу куйган жеринен  өк-ѕилдин чатына чейинки (—удандын аймагындагы) аты. ”з. 957 км, нугунун туурасы 1-2 км. ∆ылдык орточо чыгымы 453 м31сек, ири куймасы —обат кошулгандан кийинки ’артум ш-на жакын жерде агымынын жылдык орточо чыгымы 808 мъ\сек. √ебель-јули€ плотинасы курулган. ј.-Ќ. сугатка пайдаланылат, кеме жүрөт.

ј ќЌ ј√”ј - јнд тоолорундагы (“үш. јмерика) чоку, Ѕат. жарым шардагы эң бийик чоку (6960 м). ƒайыма кар басып жатат. јнда уз. 6 вл" ге жеткен 7 мөңгү бар.

ј ќѕяЌ јкоп (1866-1937) - арм€н совет акыны, арм€н пролетарчы поээи€сын баштоочу. 1904-ж-дан  ѕ—— мүчөсү. 1-ырлар жыйнагы 1899-ж. жарык көрөт. 1902-ж-дан «акавказьедеги пролетарчыл рев. кыймылга аң-сезимдүү түрдө катышкан. Ѕул анын " очегар" (1904), "–еволюци€" (1906), "“аң атарда" (1910), "Ўаар" (1911) өңдүү ырларын, "∆аңы таң" (1909), " ызыл толкундар" (1911) өңдүү поэмаларын жазууга түрткү берген. —овет бийлиги √рузи€да жеңген соң, ј. «акавказье ‘едераци€ Ѕј тын мүчөлүгүнө шайланат. ј. "“еңчилик" (1917), "Ўир- анал" (1924), "¬олховстрой" (1925) аттуу поэмаларын, көп сандаган ырларын соң. турмуштун салтанатын, эл достугун, жаңы м-н эскинин күрөшүн даңазалоого арнаган. 1923-ж. ј-га јрмени€ ж-а √рузи€нын эл акыны деген ардактуу наам берилген.

ј -ӨЋӨҢ-џсык- өл обл-нын џсык өл р-нундагы  өк-ћойнок сельсоветине караштуу кыштак. " өк-ћойнок" с-зуна таандык. , –ыбачье т. ж. станци€сынан 18 км түш. тарапта. –айондун борбору „олпон-јтадан 98 км.  алкы 1063 (1972). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар. ј.-Ө-дв улуу манасчы —а€кбай  аралаев туулган.

ј –јЌ»я (а... ж-а kranion- баш сөөк) - түйүлдүктүн жатында туура эмес өсүшүнөн баштын төбө сөөгүнүн жок болуп калышы. ј. тубаса майыптыктардын башка түрлөрү м-н кошо учурайт. ј-сы бар бала демейде өлүү түшөт, кээде гана тирүү түшүп, бир нече саат жашайт.

ј –»ƒ…Ќ, C!3H9N - ачык саргыч кристаллдардан турган орг. бирикме, эрүү t 111∞—, кайноо t 346∞— ј. орг. эриткичтердин көпчүлүгүндө жакшы эрийт, күчтүү минералдык к-талар м-н кошулганда, туздарды пайда кылат. ’им. жактан туруктуу. ј. таш көмүр чайырында кезигет, дифениламинди кумурска же козу кулак к-талары м-н конденсаци€лоодон алынат. ј. баалуу боекторду, дары-дармектерди алууда пайдаланылат.

ј –»Ћ  »—Ћќ“ј—џ, —Ќ2=—Ќ—ќќЌ - бир негиздүү каныкпаган орг. кислота.  ескин жыттуу, түссүз суюктук, кайноо t 141∞— —ууда, спиртте, эфирде жакшы эрийт. ’им. реакци€ларга тез кирет. ќңой полимерленип, полиакрил к-тасын пайда кылат. Ө. ж-да ацетиленден алынат: —2Ќ2+ +—ќ+Ќ20=—2Ќ3—ќќЌ. ј. к. ж-а анын туздары басмакана боекторуна, лактарга, пасталарга кошулат. ј –»ЋќЌ»“–…Ћ, —Ќ2=—Ќ-C=N- орг. бирикме, мүнөздүү жыты бар түссүз суюктук, кайноо t 77,3∞C  өпчүлүк орг. эриткичтер м-н аралашат, сууда эрийт, оңой полимерленип, полиакрилонитрилди пайда кылат. ј. ө. ж-да пропилен м-н аммиактын аралашмасын кычкылдандыруудав (—Ќ2= —Ќ-—Ќз+ NH3 + 30 -v «Ќ20 + ->—Ќ2=—Ќ-CN) ж-а ацетиленге синил к-тасын таасир этуүдөн алынат: CH=CH+HCN-^CH2=CH-CN. A. ири молекулалуу бирикмелерди (полиакрилонитрил буласын, бутадиен-нитрил каучугун) өндүрүүдө колдонулат.

ј –ќЅј“» ј (гр. akrobates - бутумдун башы м-н басам, бийикке чыгам) - 1) гимнастика тибиндеги спорттук машыгуулар; 2) машыгуулардын көп сандаган топторун (акробатикалык секирүүлөрдү, а€л-эркектин же эки эркектин, 3-4 эркектер тобунун машыгууларын, эркек м-н а€лдын батутта секирүүлөрүн) бириктирип турган спорттун бир түрү; 3) цирк өнөрүнүн жанры. ј. өнөрү Ѕайыркы ≈гипетте, √реци€да, –имде, ¬изанти€да,  ытайда, япони€да белгилүү болгон. ќ. кылымда ј-нын кээ бир элементтерин дарчылар, скоморохтор (–осси€да), мимдер (»тали€да), жонглЄрлор (‘ранци€да) аткарышчу, 18-к-дын а€гынан тартып, ј. цирктерде кенен тарала баштайт. ј. күч көрсөтүү, жерде секирүү, ийинде ойноо, икарийлик оюндар, ат үстүндө ойноо болуп бөлүнөт. ј-нын айрым элементтери бүгүнкү күндөгү цирктин бардык жанрларында, хореографи€ өнөрү м-н театр оюндарында да кеңири колдонулат.

ј –ќЋ≈»Ќ, —Ќ2=—Ќ-—Ќќ - каныкнаган эң жөнөкөй альдегид.  ескин жыты бар көздөн жаш агызуучу түссүз суюктук; кайноо t 52,5∞C. јбада оңой кычкылданып, акрил к-тасына айланат. ј. лаборатори€да глицеринди калий бисульфаты KHSO4 м-н ысытуудан, ө. ж-да пропиленди жез кычкылынын үстүндө кычкылдандыруудан алынат. ј. кээ бир полимерлерди синтездөөдө ж-а дары-дармек жасоодо колдонулат.

ј –ќћ≈√јЋ»я (гр. акгоп-кол, бут ж-а megas - чоң) - гипофиздин алдыңкы бөлүгүнүн иштешинин бузулушунан болгон оору. ј-да манжа, буттун кетмени, бел ж-а баш сөөктөрү чоңоет. Ѕойдун өсүүсү токтолгондо, ј. акырындык м-н пайда болуп, көп жылга созулат. ∆аш организмде (бойдун өсүү мезгилинде) гипофиздин функци€сынын бузулушу гигантизмге алып келет. ј-да баш оору, тез чарчоо пайда болуп, эмгекке жарамдуулук төмөндөп, көздүн көрүүсү начарлайт. ƒарылоодо гипофизге операци€ жасап, рентген нуру м-н кактант.

ј -—ј… - „үй р-нундагы —ынташ сельсоветине караштуу кыштак. "—ын“аш" к-зунун аймагында. –айондун борбору —таро-ѕокровкадан 20 км туш.-оат. тарапта, »вановка т. ж. станци€сынан 20 км.  алкы 400 (1973). Ѕашталгыч мектеп, клуб, китепкана бар.

ј -—ј… - џсык- өл обл-нын “оң р-нундагы “өрт- үл сельсоветине караштуу кыштак. 22-партсъезд атн. к-здун борбору. –ыбачье-ѕржевальск шоссе жолунун боюнда. –айондун борбору Ѕөкөнбаевден 14 км бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 74 км.  алкы 1224 (1972). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ј -—ј… -»чки “€нь-Ўандагы (Ќарын обл.) суу,  акшаал суусунун оң куймасы. ”з. 96 км, алабынын а€нты 7440 км2. —уу јт-Ѕашы кырка тоосунун түш. капталындагы мөңгүлөрдөн агып чыгып, адегенде -  ец—уу, сол жагынан ћуздабас, оң жагынан “екелик суулары кошулган соң, јк-—ай деп аталат. јк-—ай өрөөнүнө жеткенде, чыгышка бурулуп, ћүрдүрүм ж-а  өк- ы€ суулары м-н кошулуп,  акшаал суусун түзөт. јк—-га сол тарабынан  ызыл-—уу,  ош ара-“аш, ћуздабас, ∆ол-Ѕогошту, оң тарабынан “ерек, “екелик,  улжаЅашы суулары ку€т. јк-—-дын нугу башынан а€гына чейин дээрлик кенен (100-1000 м), суусу салаалап жай агат.  ар, мөңгү сууларынан ж-а булактардан куралат; июль, август айларында ташкындайт. ∆ылдык орточо чыгымы 9,3 м3/сек, эң көп чыгымы 20,5 м3/сек, эң азы 3,26 м3/сек, јк-—. суусунда көк чаар, асман, алабуга ж. б. балыктар бар.

ј -—ј… - “оң суусунун сол куймасы. “ескей јла-“оосунун түн. капталынан башталып, ∆ер-Үй м-н  өк-—ай суулары кошулганда, јк-—ай деп аталат. ”з. 36 км. јлабынын а€нты 340 км2. јк-—ай кыштагынын тушуна чыкканда, терең сай аркылуу агып џсык- өлгө 4 км жетпей, “оң суусуна ку€т. јлабында а€нты 44,2 км2 ге жеткен мөңгү бар. Ёң ири куймалары: ∆ер-Үй,  өк-—ай.  ар, мөңгү, саз ж-а булак сууларынан куралат. »юнда кирип, окт€брда тартылат, эң көп чыгымы 4,49-8,45 м3/сек, эң азы 1,49-1,60 м3/сек. ∆ылдык орточо чыгымы 3,06 м31сек. —угатка пайдаланылат, жээгинен јк-—ай кыштагы орун алган.

ј -—ј… ћӨҢ√Ү—Ү ( омаров)  акшаал кырка тоосунун түн. капталында. ”з. 9,3 км, туурасы 3 км, а€нты 29,8 км2. јл өрөөн мөцгүлөрүнүн тибине кирет. ћөңгүнүн этеги 3800 м бийиктиктен бүтөт, кар сызыгынын бийикт. 4600 м. Ќегизинен кар, жаан ж-а кар көчкүлөрүнөн толукталат. ћөңгүдөн  ара- ерме суусу башталып, јк-—ай суусуна ку€т. ј -—ј… Ө–ӨӨЌҮ -»чки “€нь-Ўандын түштүгүндөгү өрөөн; јт-Ѕашы р-нуна карайт. “үндүгүнөн јт-Ѕашы, ∆аңы-∆ер, түштүгүнөн  акшаал,  өрпө-“оо, “оругарт тоолору м-н чектешет. ј€нты 8 миң км2. ”з. (батыштан чыгышка) 160-170 км, туурасы 30-40 км. ј.-— ө. деңиз децг. 3000- 3800 м, тоолору 4800-5500 м бийиктикте жатат. “үн. ж-а түш. бөлүктөрүнүн рельефи дөңсөөлүү, адырлуу, ортоңку бөлүгү түзөң ж-а жапыз кашаттуу. Өрөөндө  өк- ы€, ќтто-“аш, —ары-Ѕелес,  ежиге сы€ктуу бийик тоолор бар.  айнозой заманындагы кыргыздын кызыл тустуу комплекси м-н антропогендик көл, мөңгү-суу ж-а аллювий чөкмөлөрүнөн турат. ј.-—. ө.-антиклиналь м-н синклиналдардаи турган бир жактуу грабен.  лиматы кескин континенттик: €нвардын орточо темп-расы - 29,1∞—, абс. минимум -53,6∞— ј.-— ө. ќ. јзи€ б-ча "сууктун уюлу" деп аталат. ∆аан-чачындын жылдык саны 200-250 мм? көпчүлүгү жылдын жылуу мезгилинде жаайт.  ышында кар аз түшөт, айрым жылдарда түшпөй да калат, ј.-—. ө-н курчаган тоолордогу мөңгүлөрдүн саны 270, а€нты 428 км2. јйрымдары 2-5 км2. Ќегизги суулары:  ең-—уу, »йри-—уу, ћуздабас,  ош- ара-“аш, Ѕогошту,  ашка-—уу, Ѕалыкты (јт-Ѕашы ж-а ∆аңы ∆ер тоолорунан башталат); “ерек, “екелик,  орумдун,  өл-—уу,  акшаал тоолорунан агып түшүп, Ѕат. јк-—ай суусун түзөт. „ыгышында ќтто-“аш мөңгүсүнө€ ћүрдүрүм суусу башталат. Ёки суу Үч- ошкондон биригип*  акшаал деп аталат да, кууш капчыгай аркылуу  ытайга агып чыгат. Өрөөндө майда морена ж-а термокарсттык көлдөр көп. Ёң ирилери „атыр- өл,  өл-—уу (уз. 12 км, туурасы 0,6-1,7 км) өрөөндү тосуп калган жер көчкүдөн пайда болгон. Өрөөндө көп жылдык тоң катмары бар, калыңд. 20-100 м. ∆ери тоолуу,, каксоо, коңур ж-а саздак. “оолуу талаа, талаа, субальлы ж-а альпы ландшафт алкактары бар. ∆аныбарлардан: коЄн, суур, түлкү, карышкыр,, илбирс, аюу, аркар, тоо эчки; канаттуулардан: улар, кекилик, жору; көлдөрдө жаз, жай айларында өрдөктөр, чулдуктар; балыктардан: алабуга,, жилингир, көк чаар кезигет. ј.-—. ө-нүн экон. мааниси чоң:  ыргызстандагы ири жайлоо ж-а кыштоо; “€ньЎань, јт-Ѕашы, јк-“алаа р-ндорунун жарым миллиондон ашуун кою, 11 миңден ашуун жылкысы, 2 миңден ашык уй-топозу багылат. ћалды тоют м-н камсыз кылуу үчүн ј.-—. ө-д© 10742 га айдоо а€нты өздөштүрүлгөн. ћалчыларды тейлөө үчүн маданий борбор (китепкана, магазин, оорукана) уюштурулган. Өрөөнгө „атыр өл ж-а  ынды тараптан жол ке€ет.

Ќегизги кыштоолоруна жол салынган. јд.: „ у п а х и н ¬. ћ., ¬нутренний “€нь-Ўань, ‘р., 1959; ќрозгожое в Ѕ. ќ., ѕрирода высокогорных пастбищ ¬нутреннего “€нь-Ўан€, ‘р., 1968; ÷ ек а н о в ј. —, Ѕийик тоолуу зоналарда тоют өндүрүү, ‘р., 1970.

ј -—ј… —¬»“ј—џ - “ескей јла“оосунда юра мезгилинин орто ченинде пайда болгон тоо тек катмарлары. —вита —өгуту курөц көмур кенинин аймагында кеңири тараган. 1947-ж. — — Ўульц аны өзүнчө геол. свита катары бөлүп, јк-—ай деген жердин аты м-н атаган. ј.-— с-нын астыңкы бөлүгү түрдүү түстөгү гравелит, кумдук, алевролит, чопо, көмүр, үстү жагы конгломерат, кумдук, алевролит ж-а чопо катмарларынан турат.  атмарлардын арасынан споралардын  өѕ“ө√өЌ калдыктары табылган. —витанын калыңд.: астыңкысы 57-115 м, үстүнкүсү 60-65 м. ј.-—. с-да күрөң көмүр кендери бар.

ј —ј  - ар түрлүү кокустуктан, ылаңдын айынан бут булчуңунун, тарамыштын, муундун туура иштебегендигинен малдын басыгынын бузулушу. ј. булчуң дартынын кесепетинен болсо, мал бутун көтөргөндө байкалып, оору бутун а€рлап шилтейт. ј. сөөк, муун, тарамыш ж-а ту€к дартынан болсо, мал оору бутун жерге коер замат көтөрүп, алга кере таштайт. ј. буттун кан тамырынын буулушунан чыкса, мал катуу жугүр√өЌƒө, байкалат. ƒарылоо-клиникалык изилдөө аркылуу ылаңдын алгачкы себептери аныкталып, ошого жараша жүргүзүлөт.

ј —ј јЋ - патриархалдык коомдогу ”руунун же уруктун башкаруучусу, кадырман, билерман, тажрыйбалуу адам. ј. демейде көптү көргөн, көптү билген, иш м-н сөзгө кадик, улгайып калган киши болгон ж-а уруунун ички-тышкы мамилелерин жөнгө салып турган. ѕатриархалдык-феодалдык мамилелер өнүккөн учурда ј. башкаруучу укугунан ажырап, бир гана айылдын кеңешчиси, калыс кишиси ролун аткарып калган. ћындай шарттарда ар бир кары€ адам ј. деп аталса да, кадыр-баркка ж-а урматтоого баары бирдей ээ боло берген эмес.  имдин колунда мал ж-а байлык болсо же бала-бакырасы, туугантуушканы таасирлүү болсо, ошол гана айыл ј-ы деп аталчу.  ийинчерээк жалаң эле кары€дан эмес, мансаптуу, колунда бар кишилер да, жашына карабастан, ј. аталып кеткен. —овет бийлиги орногондон кийин ј. өзүнүн таптык маанисин жоготуп, жалпы эле жашамал кары€ларга таандык сөз болуп калды.

ј —ј јЋƒј– Ѕ»…Ћ»√» - алгачкы общиналык коомдо уруу союздарына жол көрсөткөн башчы, феод. доордо патриарх, тартипти сактаган феодалдардый өкүлү. »лимде √еронтократи€ деп аталат, англ. этнограф. ”. –иверс киргизген. ј. б. ќкт. рев-€га чейинки кыргыз элинин коомдук турмушунда да чоң роль ойногон. Үй-бүлө, чарба ж-а коомдогу иштердин бардыгы аксакалдардын кеңеши б-ча жүргүзүлгөн. ‘еод. өндүрүш мамилелеринин өсүшүнө байланыштуу ј. б-нин мазмуну да өзгөрүлө баштаган. 19-к-да ј. б. бийлердин ж-а манаптардын колуна өткөн.

ј —≈ ≈“ (ј х с и) - байыркы шаар. 10-к-да ‘ергана өрөөнүнүн борбору, Ѕабурдун тушунда ‘ерганадагы чоңдугу жагынан 2-шаар болгон. Ўаар урандысы —ыр-ƒары€нын оң жээгинде, Өзб. ——–инин Ќаманган обл-дагы Ўаханд кыштагынан табылган. јнын чеби, шахристаны, рабаты ж-а чоң базары болгон. Ѕайыркы Ёски јхси, монголдор мезгилине чейинки ж-а “имурдун тушундагы ∆аңы јхси ш-лары ар түрдүү убакта, бөлөк-бөлөк курулса да, жалпы жонунан ј. деп аталган. Ёски ј. кул ээлөөчүлүк түзүлүш кризиске учурагандан кийин элсиз калган. јлгачкы о. кылымдагы ј. монголдор мезгилине чейин жашап турган. ∆аңы ј. (14-15-к-да пайда болгон) жер титирөөдөн кыйрап, андан аман калган эли Ќамак кыштагына көчүп кетсе керек.  ийин анын ордуна Ќаманган ш-ы пайда болгон.

ј —»ќЋќ√»я (гр. axios - баалуулук ж-а ...логи€) - баалуулук ж-дөгү окуу, азыркы кездеги идеалисттик философи€дагы негизги бир тармак. 20-к-дын башында бурж. философи€да пайда болгон. ј. коомдук көрүнүштөрдү идеалистче түшүндүрөт, коомдук бытие м-н коомдук аң-сезимдин закон ченемдүүлүгүн танат. ј-дагы негизги нерсе - баалуулук ж-дөгү түшүнүк. Ѕаалуулук этикалык, эстет., диний, укуктук, са€сий, экон. ж. б. болуп бөлүнөт. ј-да субъективдик-идеалисттик ж-а объективдик-идеалисттик деген эки агым бар. ∆алпысынан ј.- тарыхый материализма, илимий социологи€га каршы багытталган идеалисттик окуулардын жыйындысы. ƒиалек. материализм ј-ны баалуулук ж-дөгү идеалисттик окуу катарында четке кагып, коомдук аң-сезимдин ар кандай формалары м-н байланыштуу болгон баалуулук категори€ларын илимий иштеп чыгуу зарылчылыгын танбайт. Ѕаалуулук ж-дөгү окууга марксче мамиле кылуу, биринчиден, социалдык, илимий, моралдык, эстет, ж. б. баалуулуктардын объективдүү мүнөзүн; экинчиден, баалуулуктардын тарыхый ж-а тапчыл мүнөзүн; үчүнчүдөн, алардын өнүгүү процессиндеги салыштырмалуулук ж-а абс. өз ара диалек. катнаштарын эске алууга негизделет. ћарксизм-ленинизм б-ча, адам ж-а адам баласынын бактысы расалык, улуттук, колон. ж. б. эзүүнүн бардык түрлөрүнө каршы күрөшүүдө, о. эле соң. ж-а коммунисттик коомду курууда жетишилген эркиндик - баалуулуктун эң эле жогорку тиби. ј-ны сынга алуу - маркстик философи€нын бүгүнкү күндөгү эң негизги милдеттеринин бири.

ј —»ќћј (гр. axioma - ылайык табылган, кабыл алынган негиз) -кээ бир матем. теори€ларды түзүүдө далилдөөсүз кабыл алынган негизги матем. чындык.  айсы бир ј-лык теори€ны түзүүдө адегенде негизги түшүнүктөр деп аталган аныкталбай турган негизги объектилер ж-а алардын арасындагы негизги катыштар тандалат. јндан кийин негизги түшүнүктөрдүн ар түрдүү касиеттерин көрсөтүүчү сүйлөмдөр (ј-лар) алынат. ј. көп кылымдардан берки адам баласынын тажрыйбасынан, практикасына, эксперименттен ж-а илимдин өсүшүнөн келип чыгып, далилдөөнү талап кылбаган чындык катарында каралат. Ѕайыркы √реци€да "ј." терминин јристотель 1-пайдаланган, кийин ал термин ≈вклид ж-а анын ишин улантуучулар аркылуу геометри€га кирген. ќ. кылымда ј. аристотелдик философи€дан илимдин башка тармактарына өтөт, андан ары алар аркылуу турмуштук чындык катары кабыл алынат. ћатем. логика аппаратынын өнүгүшү ј. түшүнүгүнүн өсүшүнө түрткү болду. ј-ны формалдуу караганда, кээ бир мазмундуу илимий теори€нын божомолдуу гана эмес, эреже б-ча бул эсептөөнүн жыйынтыгы - калган далилденүүчү формуланын жыйынтыгы чыгарылуучу андагы жөнөкөй формулалардын бири.

ј —»ќћј“» јЋџ  ћ®“ќƒ - кандайдыр бир жоболорду (аксиомаларды же постулаттарды) негиз катары алып, жаңы илимий теори€ түзүү жолу. “еори€нын (теореманын) калган жоболору далилдөө деп аталган ой жүгүртүү жолу м-н чыгарылат. ћунун негизинде түзүлүүчү илимдер дедуктивдүү илимдер деп аталат; буга матем. илими, логика м-н физиканын математикага байланыштуу кээ бир бөлүмдөрү кирет. јл ‘алөс, ѕифагор ж-а ѕлатон баштаган байыркы грек геометри€сында пайда болгон. 19-к-дын орто ченинде Ќ. ». Ћобачевский ж-а венгр математиги я. Ѕоль€й ≈вклиддин аксиомаларынан башка аксиомалардын негизинде да геометри€ курууга боло тургандыгын далилдегенден кийин, ј. методдун математикада ролу дагы жогорулады.

ј —ќЋќ“Ћ№ - жерде-сууда жашоочу куйруктуу амбистоманын көбөйүүгө жөндөмдүү личинкасы (к. Ќеотени€). ј. биологи€да эксперименттик иштер үчүн пайдаланылат.

ј —ќЌќћ≈“–»я (гр. axon -ок ж-а ...метри€) - параллель проекци€лардын жардамы м-н чиймеде нерселердин сүрөттөлүшүн алуу ыкмасы. ј-лык чиймелер чоң дааналык м-н мүнөздөлөт. ћейкиндиктеги фигуранын ј-лык проекци€сын түзүү мындайча жүргүзүлөт: эң оболу ө€ ара перпендикул€р болгон OXYZ октору ж-а ошол октор б-ча узундук масштабдары тандалып алынат. јндан кийин берилген фигура ж-а ал октор, масштабдар м-н бирге чийме тегиздигине проекци€ланат. Ёгер ’, ”, Z фигурадагы 3 кесиндинин узундугу болсо, анда ј-лык окторго параллель болгон бул кЄсиндилердин ј-лык проекци€лары х, у, z узундуктарына ээ болот. х/’=1х, у/”=1у, ss/Z=lz узундуктарынын катышы бурмалоо көрсөткүчү деп аталат.  өбүрөөк колдонулуучу ј-лар төмөнкүлөр: Ix '? h '? h = 1 : 1 : 1 (п з о м е т р и €), ix ∆у :1% = lli : 1 : 1 (д и м е т р и €). ј -—”” - ѕржевальск шаарынан 15 км аралыкта, бийик тоолуу јк-—уу өрөөнүнө жайгашкан дарылоо мекемеси. Ѕальнеологи€лык орто тоолуу јк-—уу санаторийи деңиз деңг. 1950 м бийикте орун алган. јймагында карагай, четин, бөрү карагат ж. б. мөмөлүү өсүмдүктөр өсөт. јк-—уунун ысык суулары жерг. элге небактан бери белгилүү болгон. 1896-ж. ѕржевальск шаардык башкармасы оорулар үчүн 2 ванна ж-а 2 барак тибиндеги жайды курдурган. ќшондон бери јк-—уу курорту жерг. курорт катары шптей баштайт. 1957-ж-дан бери балдардын шал (полиомиэлит) ооруларынын калдыгын дарылоочу жыл бою иштеген санаторий.  урорт аймагынын климатына жайы-кышы тоңбогон џсык- өл, бийик тоолор ж-а узун, тар капчыгай чоң таасир тийгизет. “оо климаты м-н деңиз климатынын айкалышып турушу кыштын жумшак, жайдын салкын болушун камсыз кылат. јгып чыккан ысык, өтө ысык минерализаци€ланган ж-а радиоактивдүүлүк төмөн турган азот газы аралашкан минералдуу суулар дарылоонун негизин түзөт.  урортто 9 жерден чыккан булак бар. јлардын ичинен дарылык үчүн є 1 скважинадан чыккан ысык суу тала колдонулат. Ѕир суткада булактан 345600 л. суу агып чыгат. Ѕул суунун минерализаци€сы бир литрде 350 г га жетет. ’им. составы б-ча џсык-јтанын арашан суусуна жакын, бирок аниондордон хлорид м-н сульфаттар, катиондордон натрий -м-н калийлер ж-а кремний к-тасы (52 мг/л) көптүк кылат. ∆ерден өзү атылып чыккан суулар өтө ысык болгондуктан (57∞—) 1-жолу муздаткыч бассейнге агып келип, андан кийин ванналарга барып, керектелүүчү темп-рада колдонулат. є 4 булактын суулары ичилет. ќорулуу балдарды айыктырууда јк-—уунун минералдуу суулары жакшы жардам көрсөтүүдө.

ј -—”” - ќш обл-нын Ћейлек р-нундагы суу. —ыр-ƒары€нын сол куймасы. ”з. 93 км, алабынын а€нты 1170 км2. “үркстан кырка тоосунун түн. капталындагы јй- өлгө жакын жерден башталып, адегенде терең ж-а кууш капчыгай аркылуу түщ.-батышты карай агып, андан кийин түндүктү көздөй бурулуп, ‘ергана өрөөнүнө чыгат. ∆огорку агымы «ардалы деп аталат. »ри куймалары: —умбула, ƒакат-—уу ж. б. ћайда кирип, июлда ташкындайт да, окт€брда тартылат. .∆ылдык орточо чыгымы 3,81 м3\сек (эң көбү 13,6 м3/сек, эң азы 1,17 м3/сек.).  ар, мөңгү, жаанчачын сууларынан ж-а булактардан куралат. —угатка пайдаланылат. ∆ээгинен јндарак кыштагы м-н Hay ш. (“аж. ——–и) орун алган.

ј -—”” - ќш обл-нын ∆аңы-∆ол р-нундагы  алинин сельсоветине караштуу кыштак. "јк-—уу" с-зунун аймагында. Ѕозбу тоосунун этегинен орун алган. –айондун борбору  аравандан 40 км чыг. тарапта, “аш- өмүр т. ж. станци€сынан 30 км.  алкы 2000 (1971). ќрто мектеп, китепкана, оорукана бар.

ј -—”” (ѕ–∆≈¬јЋ№— )  ≈Ќ» - џсык- өл обл-дагы кум-шагыл чыгуучу жер. ѕржевальск ш-нан 4 км чыг. тарапта,  аракол суусунун боюнда.  ен жаткан аймак антропоген мезгилинде пайда болгон аллювий тоо тектеринен турат.  ендеги кумдун өлчөмү 30%- «апасы 12 млн. м3. ∆уулуп бөлүнгөн- кум м-н шагыл "400" маркасындагы бетонго жарактуу. јзыркы кезде кен жерг. курулуш мекемелери тарабынан иштетилип жатат.

ј -—”” - Ўыргалаң суусунун сол куймасы. ”з. 45 км, алабынын а€нты 513 км2. “ескей јла-“оосунун түн. капталындагы мөңгүлөрдөн башталат. јлтын-јрашан ж-а јлмалуу суулары кошулгандан кийин ј.-—. деп аталат. јлабында 12 көл бар, алардын жалпы а€нты 0,42 км2. »ри куймалары: јңыр-“өр, „оң- ашка-—уу. ћай айынан кире баштап, сент€брда тартылат. ∆ылдык орточо чыгымы 5,10 м3'/сек, эң көбү 14,4-13,0 м31сек, эң азы 1,36-1,26 м3/сек. ј.-—. кардан, мөңгүдөй ж-а булактардан куралат. —угатка пайдаланылат. јлмалуу өрөөнүнүн а€гында јк-—уу санаторийи, андан төмөн “еплоключенко кыштагы жайгашкан.

ј -—”” - „үй д-нын сол куймасы. ”з. 155 км, алабынын а€нты 483 км2.  ыргыз јла-“оосунун түн. капталындагы мөңгүлөрдөн башталып, ∆ар“аш ж-а „оң-“аш сууларынын кошулушунан ј.-—. аталат. ∆огорку агымы кууш капчыгай м-н агат да, „үгй өрөөнүнө чыкканда нугу кеңейип, тайыздай баштайт.  уймалары: ∆арды-—уу, “емене, јк-Ѕашат. „оң-“аш, Ѕултуке ж. б. јлабында а€нты 4,21 км2 ге жеткен 77 майда көл бар. ћайда кирип, окт€брда тартылат. ∆ылдык орточо чыгымы 3,80 км3/сек, эң көбү 11,8-8,90 м3/сек, эң азы 1,53-1,45 м3/сек. ј.-—. кар, мөңгү-, жаан-чачын ж-а булактардан куралат. —угатка пайдаланылат. ∆ээгинде јк-Ѕашат, ∆арды-—уу,  еперјрык, “емен-—уу,  ызыл-ƒыйкан, јк-—уу, ћураке, јк-“орпок кыштактары жайгашкан.

ј -—”” - »йри-суу -  алинин р-нундагы —уусамыр суусунун сол куйсамы. ”з. 41 км, алабынын а€нты 21,8 км2.  ыргыз јла-“оосунун түш. капталынан башталып, баш жагы кууш капчыгай аркылуу түндүккө, андан кийин түш.-батышты көздөй агып, —уусамыр суусуна ку€т.  уймалары: Ѕөйрөк, Ѕадала-“аш,  ара“өр, ∆инди-—уу ж. б. јпрелде кирет, июнда ташкындап, окт€брда тартыла баштайт. ∆ылдык орточо чыгымы 2,56 м3/сек.  ар, мөңгү сууларынан ж-а булактардан куралат. —угатка пайдаланылат. ∆ээгинде “унук кыштагы жайгашкан.

ј -—””  ќ«√ќЋќҢ” - „үй өрөөнүндөгү јк-—уу кыштагында 1918-ж. "солчул" эсерлер —овет бийлигине каршы уюштурган козголоң. ј.-—. к-нун чыгышына ѕишпек уездинин 1-парти€лык конференци€сынын "солчул" эсерлерди ж-а бурж. улутчулдарды бийлик органдарынан кууп чыгуу ж-дөгү чечими шылтоо болгон.  озголоңго “агпкен м-н ¬ерныйдагы (јлматы) контррев-€чыл күчтөргө та€нган эсерлердин жашыруун штабы жетекчилик кылган. 6-декабрда эсерлер жерг. кулактар м-н оокаттуу дыйкандарды чогултуп, митинг өткөрүп, —овет бийлигине каршы куралдуу күрөшкө чакырган. Ёсерлерден, эски офицерлерден, кулактардан "Ёлдик аскер совети" деген түзүлүп, сов. уюмдарды жоюу, ”бактылуу өкмөттү калыбына келтирүү максаты коюлган.  озголоңчуларды дунган ж-а кыргыз байлары колдогон.  олго түшкөн большевиктер, сов. кызматкерлер, кызыл аскерлер мыкаачылык м-н өлтүрүлгөн.  озголоң ѕишпек уездинин бат. жагынын жарымына тарап, ќлу€јта уездинин айрым кыштактарына чейин жеткен. Ѕольшевиктер козголоңду басуу үчүн чечкиндүү чара көрдү: коммунисттерден согуштук са€сий штаб түзүлдү, коммунисттер, профсоюз мүчөлөрү, жумушчулар күрөшкө мобилизаци€ланды. ∆акынкы кыштактардын кедей-дыйкандарынан ыкты€рдуу отр€ддар уюшулду; 14-декабрда ѕипшек ш. коргонууга өтүп, баатырдык күрөш бир нече күнгө созулду. ∆ардамга ¬ерный, “окмок,  аракол ш-ларынан, √еоргиевка, ёрьевка, Ћебединовка кыштактарынан, ќлу€-јта уездинен отр€ддар келди. 22-декабрда ∆ети-—уу фронтунан я. ». Ћогвиненко жетекчилик кылган —ов. 1-ѕишпек полку жете келип, козголоңчуларга сокку берди. 28-декабрда козголоң басылды.  ыргыз кедейлери ѕишпекти коргоого ж-а —овет бийлиги үчүн күрөшүүчүлөргө материалдык жардам көрсөтүп турган.

ј -—”” ћ»Ќ≈–јЋƒ”” —””—” - дарыланууга жарамдуу ысык булак. џсык- өл обл-дагы “е€лоключенка (јк-—уу) кыштагынан 4-5 км түш. тарапта, “ескей јла-“оосунун түн. этегиндеги јк-—уу өрөөнүндө, деңиз деңг. 1950-2500 м бийикт. жайгашкан. ћындан 5-10 км түш. тарапта өрөөндүн баш жагында јлтынјрашан минералдуу суусу орун алган. —оставы ж. б. касиеттери б-ча бул эки булак бири биринен көп айырмаланбайт. —уу илгертеден белгилүү. јлгачкы ирет ал ж-дө ѕ. ѕ. —еменов-“€нь-Ўанскийдин эмгегинде жазылган (1856), кийин Ќ. ¬. “ейх (1874), ». ¬. ћушкетов (1875),  . ». јргентов (1909) ж. б. геолог-окумуштуулар келип көрүшкөн. 1932-ж, "√елиогазразведка" геол. парти€сы, 1959-61-ж-дары  ырг. ——– геол. башкармасы тарабынан изилденген. —уу горст-антиклиналдын түн. капталындагы јк-—уу тектоникалык ири жаракасында жыйналып, палеозой заманынын башында пайда болгон гранит-порфирлердеги майда жаракалар аркылуу жер бетиндеги терс рельефтүү жерлердеи агып чыгат. —уу ысык (57∞-60∞), тунук, аз минералдашкан (0,3-0,4 г\м), составы сульфат-хлорид натрийлүү. —ууда кремний кислотасы - 52-54 мг)л, фтор -11-13 мг\л, күкүрттүү суутек (H2S) - 0,5 мг\л чейин. –адиоактивдүүлүгү начар (родондун концентраци€сы ћахенин бирдигинде 0,4-5,6). —уудан азот газы (95-99%) бөлүнүп турат. —уунун эсептелген запасы 18 г/сек (1961). —уу м-н сөөк, жарат, нерв ооруларын дарылоого болот. Ѕул жерде балдардын шал оорусунун калдыгын дарылоочу јк-—уу санаторийи иштейт, к. јк-—уу (санаторий). јл эми јлтын-јрашанда колхозчулардын дем алуу үйлөрү бар.

јд.:  атаева Ќ. ». и др., ѕодземные минеральные воды  иргизской ——–, ‘р., 1969.

ј -—”” (∆ј–-“јЎ) ћ»Ќ≈–јЋƒ”” —””—” - дарылануу ж-а ичүүгө жарамдуу минералдуу суу булактары. ћосква р-нундагы Ѕеловодск т. ж. станци€сынан 30 км түш. тарапта, јк-—уу өзөнүнүн ∆ар-“аш куймасыиын чатында, деңиз деңг. 2400 м бийиктикте жайгашкан. 1949-ж-дан изилдене баштап, 1956-58-ж-да запасы (247,3 м3/сут) аныкталган. ј.-—. м. с-нун булактары ∆ар-“аш антиклиналынын түш.-бат. канатында жайгашкан ордовик мезгилинде пайда болгон кара түстүү сланец катмарларын аралап, тектоникалык жаракалар аркылуу жер үстүнө чыгат. —уу муздак (-7∞-14∞—), тунук, чала кычкыл (рЌ 5,5-5,9) келип, составы гидрокарбонаттуу ж-а кальций-магнийлүү. —уунун негизги дарылык фактору - натрий ж-а магний туздарын түзгөн гидрокарбонат иону. јнын суудагы өлчөмү 0,8-1,5 г/л ге жетет. —уу ашказан, боор, өт, ичеги-карын ооруларын дарылоо үчүн колдонулат. ј.-—. м. с. 1970-ж-дан бери ичүүгө пайдаланылат. —уу цистерналар м-н Ѕеловодский кыштагындагы пиво з-дуна жеткирилип, ал жерден атайын цехте бөтөлкөлөргө куюлат.

јд.: к. јп-—уу минералдуу суусу.

ј -—”” Ө–ӨӨЌҮ “ескей јла-“оосунун түн. капталында, јк-—уунун эки айрыгы - јлмалуу (оң) ж-а јлтынјрашан (сол) өзөндөрүнөн орун алган. „ыгышында »чке-∆ергез, Ѕууракан, батышында  аракол, ∆ыланды тоолору .(“ескей јла-“оосунун тармактары) жатат. ”з. 60 км, туурасы 0,02-2,5 км, орточо бийикт. 2000- 3900 м, капталдары тик (30-40∞), айрыкча өрөөндүн оозу, ќртоктун эки жагы ( ептеш, “айгак-“ащ) 60- 70∞, таманы кууш (20-50 м). јлмапуунун баш жагы (3500-4100 м) мөңгүлүү, зоолуу келип, тепши түрүндө; ортоңку бөлүгү (2400-3500 ж) кенен, малга жайлуу; төмөн жагы (2100-2400 м) кууш капчыгай, јлмалуу суусу чулу гранит тегин кесип, шар агат. јлтын-јрашан меридиан багытында жатат, баш жагы мөңгүлүү, мореиалуу, ичке, ортоңку бөлүгү тепши түрүндө, а€гы кууш (каньон). ј.-—. ө. эрози€нын натыйжасында пайда болгон, ал гранит, кумдун ж-а аки таш тектеринен турат.  лиматы континенттик, июлдун орточо темп-расы 20-25∞—, €нвардыкы - 5-т-9∞—. ∆ылдык жаан-чачындын саны 500-800 мм. ћөңгүлөрү:  ашка-—уу, јлтын-јрашан, јшуу—уу, јлмалуу ж. б. »ри суулары: јлтын-јрашан, јлмалуу; алардын куймалары: јшуу-—уу,  ашка-—уу, Ўаркыратма, јйланма. Өрөөндө боз, күрөң ж-а шалбаа топурактары басымдуулук кылат. јлтын-јрашандын төмөнкү ж-а ортоңку бөлүгү калың карагайлуу. јлмалууда карагай ќртоктун үстүнөн жогору карай 30-35 км ге созулат. “ескейи ( ууганды, „оң- өчкү, ћомун-“өр, Ѕаткак-“өр ж. б.), карагай черлүү; бадалдуу карагайдын арасында четин, шилби, терек, тал, ит мурун өсөт. јрча, табылгы ж-а бадал өсүмдүктөрү јлмалуунун эки бетин тең („оц- ашка-—уу, „оң-“аш,  ара-“абылгы,  өк-∆айык) ээлейт.

Өрөөндөгү карагайлардын уз. 30- 35 м, жоонд. 0,8-1,5 м ге жетет. ћындай чоң карагайлар  ыргызстандын башка р-ндорунда сейрек кездешет. јйбанаттары: тоо эчки, түлкү, карышкыр, аюу, суур, чөө, кашкулак, илбирс; канаттуулардан: алагүү, көк көгүчкөн, улар, чил, кекилик, бактек, кузгун, бүркүт, жору ж. б. ј.-—. ө. кооз ж-а ысык булактуу болгондуктан, эмгекчилер келип.эс алуучу жайлары бар, малга жайлуу.

ј -—”” –ј…ќЌ” - џсык- өл облдагы админ. район. 1973-ж. 12-апрелде “үп р-нунан бөлүнгөн. џсык- өл обл-нын түш .-чыгышында жайгашкан. “ундүгүнөн “үп р-ну, түн.-чыгышынан  аз. ——–и, чыгышынан ж-а түштүгүнөн  Ќ–, батышынан ∆етиӨгүз р-ну м-н чектешет. ј€нты 9828 км2, калкы 42,8 миң (1974). Ѕорбору - “еплоключенка (јк-—уу) кыштагы. –айондо бир шаар тибиндеги посЄлок (∆ыргалаң), 32 кыштактан турган 4 совхоз ж-а 6 колхоз бар. јймагынын түш. ж-а түш.-бат. бөлүгү тоолуу, “€нь-Ўандагы эң бийик чокулар ∆еңиш (7439 м) ж-а ’ан-“еңири (6995 м) ушул райондун аймагында. “ескей јла-“оосунун чыг. бөлүгү, јк-Ўыйрак, Ёңилчек, —ары∆аз,  өөлүү ж. б. кырка тоолор созулуп жатат.  ы–ка тоолордун басымдуу бийикт. 4000-7400 м ге чейин. –айондун түн. бөлүгү түз келет. –айондун аймагында таш көмүр, коргошун, калай, туз, цемент, курулуш куму ж. б. кен байлыктар бар. јлтын-јрашан, јк-—уу, ∆ыргалаң минералдуу суулары чыгат.  лиматы континенттик, €нвардын орточо темпрасы - 10-20∞—, шолдуку 10-15∞—, жылдык жаан-чачын 400-600 мм, кээ бир жерлерде 1000 мм ге чейин. ћөңгүлөрү: Ёңилчек, јк-∆айлоо, ∆аман-—уу, ∆ылдызча ж. б. »ри суулары: —ары-∆аз, ∆ыргалаң (куймалары: јк-—уу, “үргөн), “үп (жогорку агымы) ж. б. “оолуу талаа, тоолуу токой ж-а тоолуу шалбаа топурактарында шыбак, бетеге, доңуз сырты, өлөң, кырка тоолордун түн. капталдарында т€нь-шань карагайы, арча, четин, чычырканак ж. б. Өсүмдүктөр м-н дарактар өсөт. ∆аныбарларга бай: тоо эчки, элик, марал, аюу, доңуз, илбирс, карышкыр, суур, түлкү, кашкулак, коЄн, —ибирден алып келинген тыйын чычкан; канаттуулары: бүркүт, улар, тоо казы, аңыр, кыргоол ж. б.  алкынын көбү кыргыз; орус, украин ж. б. улуттар. ќрточо жышт. 1 км2 жерге 4,3 киши. Өнөр жайы: ∆ыргалаң көмүр шахтасы, асфальт-бетон з-ду (“еплоключенка кыштагына жакын). ј.-—. р-нунда мал чарбачылыгы өнүккөн. Ѕийик тоолуу  өй- ап, Ёңилчек,  өөлүү,  айыңды, ќттук, —ары-∆аз жайыттарына башка р-ндордун малдары да багылат. ∆алпы а€нттын '/з а. ч-сына ыңгайлуу, 48,5 миң га айдоо а€нты бар (1974), анда негизинен дан эгиндери, картошка, жүгөрү, тоют чөптөрү ж. б. эгилет.  алган бөлүгү - жайыт, чөп чабылды ж-а дың жер. –айондо Ўыргалаң курорту, јк-—уу санаторийи бар. ∆ол катнашуунун негизги түрү - шоссе жолу. Ёңилчек,  өөлүү ж. б. бийик тоолуу сырттагы жайыттарына шоссе жолдору аркылуу катташат. ј.-—. р-нунда 16 орто, 15 сегиз жылдык, 1 башталгыч мектеп, 3 балдар бакчасы, 32 дарылоо мекемелери (анын ичинен 5 оорукана), 33 китепкана, 20 клуб, райондук турмуш-тиричилик жактан тейлөөчү комбинат, соода ишканаларынын түйүндөрү бар. 1974-ж-дан тартып "«нам€ “руда" аттуу райондук газета чыгат. “арыхый эстеликтерден “үргөндө (6-12-к-га таандык) таш мололор сакталып калган.

ј -—””-ј–јЎјЌ - џсык- өл облнын јк-—уу р-нундагы өсүмдүктөргө бай, карагайлуу, бадалдуу, ысык булак чыккан тоолуу кооз жер. “ескей јла-“оосунун түн. капталында, јлтын-јрашан суусунун ортоңку ж-а јлмалуунун (јк-—уунун куймалары) төмөнкү агымынан орун алган. –айондун борбору “еплоключенкадан 10-20 км түштүктө. Ѕасымдуу бийикт. 2500-2800 м, эң бийик жери 3500 м. ј€нты 30-35 км2. ћеридиан багытында созулган субсеквенттик типтеги өрөөн; таманы түзөң, тоо капталдары тик (30-40∞), төмөн жагында (түндүгүндө) кууш капчыгай бар. ∆айы жылуу (июлдун орточо темп-расы 12-15∞—), кышы жумшак (€нвардыкы 5-10∞—). ∆ылдык жаанчачындын саны 500-700 мм. “окойдо элик, суур, каракур, көгүчкөн, алагүү; аска-зоолордо улар, тоо эчки көп, илбирс да кездешет. ћалга жайлуу. јлмалуу айрыгында балдардын шал оорусунун калдыгын дарылоочу јк-—уу санаторийи, јлтын-јрашанда эмгекчилер эс алып, дарылануучу үйлөр бар.

ј -—””-∆јЅј√Ћџ  ќ–”√” -  аз. ——–индеги „имкент ш-нын чыгышында 90 км аралыкта, “алас јла“оосунун түн.-бат. ж-а бат. жагына жайгашкан мамл. туңгуч корук. ј. ж. к. бул жердин жаратылыш байлыгын коргоо ж-а изилдөө максатында 1926-ж. уюштурулган. ј€нты 75 миң га. “оо этектери бетеге-шыбактуу келип, өсүмдүктүн 1200 түрү кездешет, утуру бийиктеген сайын арчалуу суюк токойго айланып, бийик тоолуу шалбаага өтөт. јнда элик, марал, доңуз, аркар, тоо теке, илбирс, аюу, кирпи, улар көп; тоодак, безбелдек, кызгылт кара чыйырчык, кош а€к чычкан ж. б. жандыктар да жашайт. ј. ж. к-нун аймагынан јк-—уу д-сы агып өтөт. ј “ (лат. actus - кыймыл) - драмалык чыгарманын же споктаклдин бир бөлүгү. “еатрда ј. антракт (танапис) м-н ажыратылат. ј -“јЋ -Ќарын обл-пын јк-“алаа р-нундагы  ызыл ќкт€брь сельсоветипе караштуу кыштак. " оммунистчил" к-зунун аймагында. –айондун борбору ƒөрбөлжүндөн 40 км түн.-чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 265 км.  алкы 714 (1974). —егиз жылдык мектеп бар. ј -“јЋ —””—” - јк-“алаа р-нундагы суу, Ќарын д-нын сол куймасы. ”з. 40 км, алабынын а€нты 247 км2. Ѕайбиче тоосунан башталып, баш жагы кууш капчыгай м-н агат. 19 майда куймасы бар, эң ириси - ћазар (26 км).  ар, жаан-чачын ж-а булактардан куралат. ћай айында кирип, июнь - июлда ташкындайт, күзүндө тартылат. ∆ылдык орточо чыгымы 2,13 м3/сек. ..... - . -

ј -“јЋјј - Ќарын обл-нын јт-Ѕасы р-нундагы  ара-—уу сельсоветинө караштуу кыштак.  алинин атн. jK-здун аймагында. –айондун борбору јт-Ѕашыдан 29 км түш.-бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 268 км.  алкы 1822 (1971). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ј -“јЋјј - Ќарын обл-нын  очкор р-нундагы  ара-—уу сельсоветинө караштуу кыштак. " оммунизм" с-зунун аймагында. –айондун борбору  очкордон 50 км бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 110 км.  алкы 436 (1973). Ѕашталгыч мектеп, китепкана, медпункт бар.

ј -“јЋјј - Ќарын обл-нын “€ньЎань р-нундагы  азан- уйган сельсоветинө караштуу кыштак. “€ньЎань мал чарба тажрыйба станци€сынын бир бөлүгү. Ќарын щ-нан 35 км бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 222 км.  алкы 647 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, оорукана бар.

ј -“јЋјј –ј…ќЌ” -Ќарын облдагы админ. район. 1936-ж. уюшулган. „ыгышынан “€нь-Ўань р-ну, түндүтүнен ∆умгал р-ну, батышынан „аар-“аш (јк-ўыйрак) тоосу аркылуу “огуз-“оро . р-ну, түштүгүнөн Ѕайбиче тоосу аркылуу јт-Ѕашы р-ну м-н чектешет. ј€нты 6,4 миң км2.  алкы 20,4 миң (1974). –айондо 7 колхоз, 17 кыштак бар. Ѕорбору ƒөрбөлжүн кыштагы. ј.-“. р-ну »чки “€нь-Ўанда, Ќарын д-нын ортоңку бөлүгүнө жайгашкан. ∆ери тоолуу, түн. тарабында ћолдо-“оо, түштүгүндө ∆аман-“оо, түш.-батышында ‘ергана кырка тоолору жатат. Ќарындын куймасы јлабуга суусунун боюндагы түзөңдөрдө терең сай ж-а коолор м-н адырлуу чаптар жатат. –айондун аймагы деңиз деңг. 1170- 4737 м бийиктикте.  ен байлыктарынан курулуш материалдары бар.  лиматы кескин континенттик, кышы узак ж-а суук, кар аз түшөт. январдын орточо темп-расы - 25-4- -30——, пюлдуку 20-25∞— ∆ылдык жаан-чачын 200-300 мм. »ри суулары: Ќарын ж-а јлабуга, мындан башка јта, ∆ерге-“ал, ∆аман-ƒаван, ћазар, “ерек, јк-“ал ж. б. суулары бар. —оц- өл ушул райондун түндүгүндө жайгашкан.  ыртышы негизинен боз ж-а күрөң топурактуу, таштактуу боз топурак жерлерде шыбак, эрмен, кара бүргөн, эбелек ж. б. өсөт. “оолуу бөлүгү бетегелүү.  алкы негизинен кыргыздар. 1 км2, жерге 3 киши туура келет. –айондун негизги чарбалык багыты - мал чарбачылыгы. ”€ң жүндүү кой чарбасы жакшы өнүккөн. 1974-ж. маалымат б-ча 310 миңдет ашык кой-эчки, 7 миңден ашык уй,, топоз, 7 миңге жакын жылкы болгон. јлар райондогу 325 миң гажайытта багылат. „оң жайлоолору: —оң- өл, Ѕычан, кыштоосу -^-ќрто—ырт. –айондун јк-—ай, јрпа өрөөндөрүндө да мал кыштайт. 9,6 миң га жерден табигый чөп ж-а эгилме жемчөп алынат, колхоздордогу 14 миңги айдоо а€нтына арпа, сулу, беде, эспарцет эгилет. јздыр-көптүр буудай да айдалат. Ө. ж-нан ƒөрбөлжүндө кирпич ж-а сүт з-ддору бар. –айондун трансп. катнашуусунда шоссежолунун мааниси чоң. —оң- өл, ЅыI чан, ќрто-—ырт сы€ктуу ири жайлоолорго шоссе жолдору курулган. Ќарын автомоб. тракты да ушул райондун аймагы аркылуу өтөт. ∆айкысын Ќарын аркылуу ‘рунзе - ƒөрбөлжүн, ƒөрбөлжүн - “огуз-“оро аба жолу ачылат. ј.-“. р-нунда 17 мектеп, 13 клуб, 17 китепкана, 3 оорукана, 15 медпункт ж-а элди турмуш-тиричилик жактан тейлөөчү комбинат бар. 1962-ж-дан бери " олхоз эмгеги" аттуу райондук газета чыгат. “арыхый эстеликтери: Ўырдакбектин коргону, “айлак баатырдын күмбөзү. ,. ,

ј -“јћ - ќш обл-нын јла-Ѕука р-нундагы јк-“ам сельсоветинө караштуу кыштак. "ќкт€брь" с-зуңун аймагында, райондун борбору јлаЅукадан 42 км түш.-чьп\ тарапта, Ќаманган т. ж. станци€сынан 70 км. јла-Ѕука -  араван шоссе жолунун боюнда.  алкы 1960 (1974). ќрте мектеп, клуб, китепкана, \ оорукана бар.

ј -“ј“џ–. ?- ќш обл-нын Ѕаткен р-нундагы —амаркандык сельсоветинө караштуу кыштак. ¬. ». Ћениндин 100 жылдыгы атн. с-здун аймагында^ Ѕаткен - »сфана шоссе (∆олунун" боюнда, райондун борбору Ѕаткенде" 25 км түш.-бат. тарапта. Ўура&т. ж. станци€сынан 15 ; км.  алкы??.? 535(1971). ћедпункт бар.

ј -“јЎ - ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы јк-“аш сельсоветинө караштуу кыштак. " оммунизм" , к-зунун аймагында.  ара-—уу т. ж. станци€сынан 12 км түш.-бат. тарапта.  алкы 1504 (1970). ќрто мектеп, китепкана, медпункт бар.

ј -“≈ “»– -ќш обл-нын “октогул р-нундагы јк-„ий- ара-—уу сельсоветинө караштуу кыштак. “октогул атн. с-здун аймагында. –айондун борбору “октогулдан 35 км бат., тарапта, “аш- өмур т. ж. станци€сын нан 185 км.  алкы 1665 (1974). ќрто мектеп бар.

ј -“≈–≈ -ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы ѕапан сельсоветинө караштуу кыштак. " еңеш" с-зунун аймагында.  ара-—уу т. ж. станци€сынан 62 км түш.-чыг. тарапта.  алкы 671 (1970). —егиз жылдык мектеп ж-а медпункт бар.

ј -“≈–≈  - ќш обл-нын Өзгөн р-нундагы ∆алпак-“аш сельсоветине караштуу кыштак. " уршаб" с-зунун аймагында. –айондун борбору Өзгөндөн 44 км түш. тарапта,  ара—уу т. ж. станци€сынан 40 км.  алкы 674 (1974). Ѕашталгыч мектеп бар.

ј -“≈–≈  - ќш обл-нын Өзгөн р-нундагы ќкт€брь сельсоветине караштуу кыштак.  ыргызстандын 50 жылдыгы атн. с-здун аймагында. –айондун борбору Өзгөндөн 38 км түн.-чыг. тарапта,  ара-—уу т. ж. станци€сынан 103 км.  алкы 541 (1974). —егиз жылдык мектеп бар.

ј -“≈–≈  - ќш обл-нын —узак р-нундагы  ызыл-“уу сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында. –айондун борбору —узактан Ў.км түн. чыг. тарапта, ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 35 км.  алкы 625 (1974). Ѕашталгыч мектеп, медпункт бар.

ј -“≈–≈  - џсык- өл обл-нын “оц р-нундагы: суу. “ескей јла-“оосунун түн. капталынан башталып, џсык өлгө ку€т. „ыг. ж-а Ѕат.  ара-—уу өзөндөрүнүн кошулушунай пайда болот*  уймалары:  оңур-Өлөң, ћамбет-“өр, »йри-—уу; »чке-“өр. ”з. 15 км (јк-“ерек деп аталышынан баштап), алабынын а€нты 722 км2 (4% ти мөңгү). Ёц ири куймасы- ћамбет-“өр (уз. 18 км). —аздан башталгандыктан, суунун көлөмү жыл ичинде көн өзгөрбөйт. ∆ылдык орточо чыгымы 4,47 м3/сек, эц  өбү (авг.) 7,45 м÷сек, эц азы (февр.) 3,73 мъ\сек. —угатка кеңири пайдаланылат* ј€абында  оңур-Өлөң көлү бар (а€нтьг 0,50* км2). ∆ээгинен ƒөң“алаа, јк-“ерек кыштактары орун алган.

ј -“≈–≈ у —у€уу- ыргоо - џсык- өл обл-вын∆ети-Өгүз р-нундагы ∆аргылчак сельсоветине караштуу кыштак; "Үлгулүү-∆аш" к-зунущ аймагында.'; –айондун борбору ѕокровйадац 25 "ж"бат; тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 158 км.  алкы 1731 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт; төрөт үйү бар.

ј “≈– (фр. aeteur, лат. actor-аткаруучу)- драмалык спЄктаклдерде ж-а фильмдерде роль аткарчу адам. ќпера, балет сйектаклдеринде, эстрада, цирк оюндарында көбүнчө артист деп аташат, к. јктЄрдук искусство.

ј “®–ƒ”  »— ”——“¬ќ - театрда ойноо, сахналык образ түзүү өнөрү. ј. и. пьесанын маанисине, жанрына, "стилине ж. б. жараша болот. “еатр oоюнун көрсөтүүдө актер ойноп жатшан каармандын ички дүйнөсүн ачып, :мүнөзүн табууга аракеттенет. Ѕуга ЁЋ тубаса мүмкүнчүлүктөрү: үнү (операда, вокалдык иск-водо), дене түзүлүшү, кыймыл-аракети (балетте, .бийде), мимикасы, эмоционалдуулугу, байкагычтыгы, элестете билүүсү, эске тутуусу аркылуу жетишет. ќбраздын сырткы  ебетесин берүү үчүн автор гримди (кээде масканы да), костюмду пайдаланат. –осси€да реалисттик ј. и. иде€лык жактан чоң күчкө, чеберчиликке 19-к-дын 2-жарымынан тартып жетишти. 20-к-дын ортосунда ал б-ча жаңы изденүүлөр пайда болду. јктерду тарби€лоонун  . —. —таниславский түзгөн методологи€сы (к. —таниблаескийдин системасы) дүйнөлүк мааниге ээ болду. 20-ж-дарда орустун реалисттик мектептеринин алдыңкы салттарынын негизинде Өзбек, “ажик ж. б. союздук респ-каларда ј. и-нун улуттук мектептери пайда болду.

 ыргыз элинде ј. и-нун элементтерин акындардын айтышынан, куудулƒардын өнөрүнөн (мис, Ўаршен,  уйручук), улуттук оюндардан көрүүгө болот.  ыргызстанда ј. и. —овет бийлигинин мезгилинде гана өзүнүн профессионалдык ƒеңгээлине жетти: ———–дин эл артисттери ћ. –ыскулов, ƒ.  үйүкова, Ѕ. Ѕейшеналиева, ј. ћырзабаев, Ѕ.  ыдыкеева ж. б. түзгөн образдарда иде€лык тереңдик, көркөм жетилгендик ачык көрүндү.

ј “»¬ (лат. activus - иштиктүү) - 1.  айсы бир уюмдун (парт., комсомолдук, профсоюздук, өндүрүштүк ж. б.) алдыңкы, иштиктүү, демилгелүү бөлүгү. ј.- уюм жетекчилеринин та€нычы ж-а резерви. 2. Ѕухг. баланстын бир тарабы. ћында чарба каражаттары кайталанма өндүрүш процессиндеги функци€лык ролу б-ча “опторго бөлүнөт.

ј “»¬ƒ≈Ў“»–ҮҮ ЁЌ≈–√»я—џ - реакци€га кирүүчү молекулалардагы ашыкча энерги€. Ѕул энерги€ хим. реакци€нын жүрүшүнө керек. јл белгилүү темп-рада активдештирилген комплекстин орточо энерги€сы м-н реакци€га кирүүчү алгачкы' молекулалардын орточо энерги€сынын айырмасына барабар. ј. э.--- реакци€нын ылдамдыгын 'аныктоочу фактор. јл кал/моль, ккал/моль бирдиктери м-н туюнтулат. ј. э-ны€ физ. жаратылышын 1928-ж. ‘. Ћондон валенттик байланыш методунун негизинде түшүндүргөн. “ажрыйбада ј. э. хим. реакци€нын ылдамдык константынын темп-рага көз карандылыгын изилдөөнүн негизинде аныкталат.

ј “»¬ƒҮҮ  ӨћҮ–, активдешти' р и л г е ÷ 'көмүр - майда көзөнөктүү ж-а сициргич касиети бар адсорбент. ј. к. “аш көмүр же жыгач көмүрүнө суунун өтө ысытылган буусун же көмүр кычкыл газын жогорку темп-рада таасир этүүдөн алынат. ќшондо көмүрдүн ичиндеги чайыр сымал заттар жоголуп, майда көзөнөкчөлөр пайда болот. јл көзөнөкчөлөрдүн эсебинен көмүрдүн үстүңкү бети чоңоюп, заттарды көп сицирет. ј. к. тез учуучу суюктуктардын буусун абадан ж-а газ аралашмасынан сордурууда, өндүрүштө баалуу орг. эриткичтердин буусун сиңирүү жолу м-н жыйнап, кайра өндүрүшкө жумшоодо, противогаз жасоодо, эритмелерден орг. заттарды бөлүүдө, медицинада ж. б-да колдонулат.

ј “»¬ƒҮҮ Ё— јЋ””,  . Ёс алуу.

ј “»¬ƒҮҮЋҮ  - заттардын реалдуу эритмелериндеги иондордун ж-а молекулалардын нагыз концентраци€еын туюнтуучу чоңдук, б. а. эффективдүү концентраци€. Ѕерилген компоненттин активдүүлүгүнүн (а) концентраци€сына (с) болгон катышы а:с=] ј. коэффициента (]) деп аталат. јл эритмелердин тең салмактуулугун эсептөөдө, элементтердин нормалдык потенциалын аныктоодо ж. б. колдонулат.

ј “»¬ƒҮҮЋҮ   ј“ј–џ, чыңалуу катары - электролит эритмелериндеги металлдардын электроддук потенциалдары б-ча жайланыш катары. ј. к-на салыштыруу үчүн металлдардан башка суутек да киргизилет: Ќ,  , —а, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Fe, Sn, Ќ, Cu, Ag, Au. ћеталлдардын ј. к-дагы ээлеген орду шарттуу, анткени электроддук потенциалдар эритменин составына, концентраци€сына көз каранды. ј. к-дагы ар бир металл, өзүнөн кийин жайланышкан металлдарды туздарынан, ал эми суутектен мурда орун алган металлдар аны кислоталардан бөлүп чыгарат. ј. к-дагы элементтер бири биринен канчалык алыс жайланышса, алардан түзүлгөн гальваникалык элементтер ошончолук көп чыңалууну берет.

ј “»Ќ»… (лат. Actinium, гр. aktis- нур), Ac - ƒ. ». ћенделеевдин мезгилдик системасынын Ў тобунан орун алган радиоактивдүү элемент, ат. н. 89. ј-дин туруктуу изотобу жок, радиоактивдүү 10 изотобу (массалык сандары 221-230) белгилүү. Ѕир кыйла туруктуураагы 227јс. ј-ди 1899-ж. француз химиги ј. ƒебьерн ачкан. ∆ер кыртышында ј. 6-10_10%, күмүш түспөл агыш металл; эрүү t 1050∞+50∞—, кайноо t 3300∞C –еакци€га тез кирет; абада оңой кычкылданат; туз ж-а азот к-таларында жакшы эрийт. ’им. бирикмелерде үч валенттүү; туздары ак түстө, эритмелери түссүз. ј. лантан сы€ктуу сууда эрибеген бирикмелерди пайда кылат. ј-дин суу кычкылы Ac (ќЌ)3 лантандын суу кычкылына 1а(ќЌ)3 караганда негиздин касиетке көбүрөөк ээ. –адий 226Ra изотобун нейтрондор м-н нурлантуудан 22/Ra алынат. 227Ra изотобу жарым ажыроо мезгилинде 22√јс өтөт. ј. нейтрондорду алууда колдонулат.

ј “»Ќ»яЋј– (actiniaria), деңиз ан е мон до ру -коралл полиптер классындагы ичеги көңдөйлүүлөр түркүмүнө кирүүчү деңиз жаныбары. ј. көбүнчө жалгыз, кээде топ-топ болуп жашайт. ƒенеси цилиндр сы€ктуу, үстүңкү жагында тинтүүр м-н курчалган оозу бар. ј. тропиктик ж-а субтропиктик сууларда болот. ———–де  ара деңизде, “үн. ж-а џ. „ыгыш деңиздеринде бар. ј. омурткасыз майда жаныбарларды, балыктарды дүүлүктүргүч тинтүүр м-н эсин оодарып же өлтүрүп жейт. “интүүрү адамга тийсе, тызылдатып ачыштырат.

ј “»Ќќ... (гр. aktis - шоола) - татаал сөздөрдүн маани жактан (1) "шоолалуу" деген сөзгө (мис, актиномикоз), (2) "шоола энерги€сы" сөз айкашына (мис, актинограф) туура келүүчү составдын бөлүгү.

ј “»Ќќ√–ј‘ (актино... ж-а гр. graphe-жазып жатам)-күн радиаци€сын автоматтык түрдө тынымсыз жазып туруучу прибор. ј. кабыл алуучу ж-а каттоочу бөлүктөрдөн турат.  үнгө багытталып айланган кабыл алуучу бөлүктүн ролун - көбүнчө термоэлектрдик актинометр, каттоочу бөлүктүкүн гальванограф -аткарат.

ј “»Ќќ»ƒƒ≈–, актиниддер - ƒ. ». ћенделеев дин системасынын VII мезгилинде актинийден кийин орун алган ат. н. 90 дон 103 кө чейинки элементтер. ј-ди синтездөөгө ж-а алардын касиеттерин изилдөөгө амер. окумуштуу √. —иборг зор салым киргизген. Ѕардык ј. радиоактивдүү болгондуктан, туруктуу изотобу болбойт. јлардын кээ бир мүнөздөмөсү таблицада берилген.

ј. атомдорунда электрондук &(6d) ж-а 7(752) сырткы катмарлардын электрондорго толуктанышы токтолот. “орийден Ћоуренсийди көздөй электрондук катмар электрондор м-н толуктанат. ’им. касиеттери б-ча жеңил (ат. н. 90-95) ж-а оор ј. (ат. н. 96-103) болуп бөлүнөт. ќор ј. хим. касиеттери б-ча лантаноиддерге окшош келип, көбүнчө 3 валенттүү болот, б. а. сырткы 3 электрону (7S2 ж-а ed1) валенттик электрон болуп саналат. ∆еңил ј.-5f катмардын электрондорун пайдалануу м-н үчтөн да жогорку валенттүүлүктү көрсөтүшү мүмкүн. Ћантаниддерде болсо электрондук 4-катмар электрондор м-н толукталат. ј-дин ичинен юрий, уран жаратылышта кененирээк таркалып, мурдатан белгилүү.  алган ј. жасалма жол м-н €дролук реакци€лардан алынып трансуран элементтери деп аталат. јзырынча уран м-н плутонийдин 235U, 233U, 239–и изотоптору €дролук реакторлордо - отун, атомдук бомбаларды жасоодо жарылткыч заттар катары колдонулат. јд.: —иборг √.,  аң ƒж., ’ими€ актинидных элементов (пер. с англ.), ћ., 1960; —иборг √., »скусственные трансурановые элементы (пер. с англ.), м., 1965.

ј “»ЌќЋ»“ (актино... ж-а гр. lithos- таш), нурлуу таш - амфиболдор тобундагы минерал. ’им. формуласы Ca2(Mg, Fe2+)t,[SuOn]2(OH)2. ћоноклин системасында кристаллданат. Өңү жашыл, айнек сымал жалтырак.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 5,5-6, салышт. са€м. 3,1-3,3. ј.- метаморфизмделген сланецтерди, скарндарды түзүүчү минералдардын бири. “алтал ичке булалардан турган түрү - актиноли т-а с б е с т (амиант), майда кристаллчалардан түзүлгөн тыгыз түрү нефрит (жад) деп аталат. Ќефрит кооздук таш катары колдонулат, актинолит-асбесттен отко, кислотага чыдамдуу материалдар жасалат.

ј “»Ќќћ≈“– (актино ... ж-а гр. metrio - ченейм) - күн радиаци€сынын интенсивдүүлүтүн ченөөчү прибор. ј-дин иштөөсү каралжын нерсе күн радиаци€сын өзүнө сиңирип алып, аны жылуулук энерги€сына айландырууга негизделген.  үн радиаци€сынын интенсивдүүлүгү жылуулук калори€сы м-н ченелет. ∆аратылышта чылк кара нерсе кездешпегендиктен, практикада ј. үчүн бети карартылган платина пластинкасы же көмүр ыштары колдонулат. јлар күн жылуулугунун 98%ин сиңире алат.  үн радиаци€сын тикедентике жылуулук калори€сы м-н ченөөчү приборлор абс ј-лер деп аталат. ј. күн нурларынын энерги€лык баламын ж-а кургакчылыкты изилдөө иштеринде колдонулат.

ј “»Ќќћ≈“–»я-геофизиканын атмосферада, гидросферада ж-а жер бетинде күн радиаци€сынын таралышын, өзгөрүлүшүн изилдөөчү бөлүгү. “үз чачыраган, чагылышкан ж-а узун толкундуу күн нурлары м-н атмосферадагы радиаци€ балансын сан ж-а сапат жагынан изилдөө, атмосферада, гидросферада ж-а жер бетиндеги күн энерги€сынын өзгөрүүлөрүн өлчөө методдорун иштеп чыгуу ж-а керектүү приборлорду жасоо - ј-нын негизги милдети. ј. атмосфералык оптика ж-а спектроскопи€ м-н тыгыз байланыштуу. ќ. эле гелиофизика, атмосферанын бийик ж-а жерге жакын катмарын изилдөө физикасы м-н жалпы жактары бар. ј. б-ча жүргүзүлгөн эксперименттик, теори€лык иштердин жыйынтыктары климатологи€да, а. ч-да ж-а ө. ж-да, медицинада, архитектурада, транспортто, аэрологи€ м-н метеорологи€да колдонулат.

ј “»Ќќћ» ќ« (гр. actinos - нур, mykes - гриб) - адамда, малда нур түспөлүндөгү актиномицеттерден пайда болуучу жугуштуу өнөкөт оору. 1-жолу (1845) бул ооруну нем. хирургу Ѕ. Ћангенбек сыпаттап жазган. јдамдын оозунда, ичеги-карынында жашоочу зы€нсыз грибоктор белгилүү шарттарда ј-ду пайда кылат. ј. негизинен тамак сиңирүү органдары, кээде аба аркылуу жугат. ќрганизмге кирген грибокту клеткалык тосмолор ж-а бириктирүүчү ткандын кабыктары каптаганда актиномикома (шишик) пайда болот. јл ириңдегенде тешилип, кан аралаш ириң чыгат. ј. темп-ранын көтөрүлүшү, шишиген жердин оорусу м-н мүнөздөлөт. ј-го ар кандай орган, ткандар чалдыгат. Ўишиктен чыккан ириң кан, лимфа аркылуу тарайт. ƒарылоодо актиномицеттүү вакцина, антибиотиктер, сульфаниламиддер, кан куюу ж. б. колдонулат. ј. м-н көбүнчө уй, чанда чочко, кой, эчки, жылкы ылаңдат. ќоруну актиномицет митеси же жалтырак грибоктор козгойт. ћал грибоктору бар саман, топон жегенде, грибоктор алардын жандарына жараланган былжырлуу чел же тери аркылуу өтүп, ылаңга чалдыгат. ƒарт малдын жаак сөөгүндө, этинде, мойнунда, кээде өпкөдө, көөдөндүк ички челинде, ичегиде ж. б. кездешет. јл сөөк ткандарды жумшартып, пгишитет ж-а ириңдетет. »риңде жалтырак сымал саргыч грибоктор болот. ќоруган малдын этин тамак-ашка пайдаланууга болбойт. џлаңды йоддуу препараттар, пенициллин м-н дарылайт. ∆араат рентген нуру м-н какталат, көпчүлүк учурда кесилип салынат. ѕрофилактика катары саман, топон буулантылып, жумшартылып берилет. ,;

ј “»Ќќћ»÷≈““≈– (Actinomicetes), стреитмицеттер - бактери€ларга, козу карындарга да окшогон микроорганизмдердин тобу. ј. каптап бутакчасы бар ичке жипче, та€кча ж-а кокк түрүндө болот. ј-ге актиномиңет уруусу, проактиномиңеттер, микобактери€лар, микококктор, микромоноспоралар ж. б. кирет. ј-дин ичинен оору козгоочулары (актиномикоз; туберкулЄз, кептөөр) бар. ј. топуракта, көлчүктөрдө, абада, өсүмдүктөрдүн калдыктарында болот.  өпчүлүк ј. орг. заттар м-н азыктанат. ј. темп-расы 5-70∞— болгон аэробдук ж-а анаэробдук шарттарда жашай берет. ј. топурактагы ар түрдүү процесстерге (аммонийлештирүү, клетчатканын ажырашына, чириндинин синтезине ж-а ажыроосуна) катышат. ј-дин көпчүлүгү антибиотиктерди, витаминдерди, пигменттерди, аминокислоталарды ж. б. биол. активдүү заттарды пайда кылат.

ј “»Ќќѕ≈–ј“ќ»ƒ®» (actinoceratoidea) - тукум курут болгон баш буттуу моллюскалар. ќрдовик мезгилинен таш көмүр мезгилине чейин жашаган. Ѕашка баш-буттуулардан айырмасы бул: раковинасынын газ алып жүрүүчү камерасын бириктирүүчү симфонунда узунунан кеткен ж-а радиалдык тутүкчөлөрү бар. ј-нин 50 гө жакын уруусу белгилүү. ј. ордовик ж-а көмүр мезгилинде пайда болгон тоо тектердин геол. жашын аныктоодо мааниси бар.

ј “ќћ»ќ«…Ќ - актин ж-а миозинден турган булчуң талчаларынын комплекстүү белогу. ћиофибриллдин жыйрылуу жөндөмдүүлүгүн тактоочу булчуңдагы негизги белок, к. Ѕулчуңдар.

ј “ќќ - соттолуучунун күнөөсүз деп табылышы. ј. өкүмү сот заседаниесинде уголовный иш каралгандан кийин төмөнкү учурларда гана чыгарылат: соттолуучуну күнөөлөчү кылмыш оку€сы аныкталбаса, анын аракетинде кылмыш составы болбосо, кылмышка катышкандыгы далилдепбесе. јкталган адамды соттолгон деп эсептөөгө болбойт.

ј -“ќќ  - ќш обл-нын —узак р-нундагы  ыз- өл сельсоветине караштуу кыштак. "ƒружба" с-зунун аймагында. –айондун борбору —узактан 34 км түн.-чыг. тарапта, ∆алал-јбад ш-нын түндүгүндө,  оду суусунун боюнда жайгашкан.  алкы 1444 (1974). ќрто ж-а сегиз жылдык мектеп, медпункт бар.

ј -“ќ–ѕќ  - ћосква р-нундагы јк—уу сельсоветине караштуу кыштак. –айондун . борбору Ѕеловодскийден 10 км. түш. тарапта, Ѕеловодский т. ж. станци€сынан 14 км.  алкы 370 (1973). Ѕашталгыч мектеп, клуб, медпункт бар.

ј -“ӨЅӨ Ўјј– ”–јЌƒџ—џ - алгачкы о. кылымдагы чоң шаардын урандысы. “алас ш-нын жанында. —труктурасы б-ча узун дубалдуу шаарлардын схемасына толук дал келет (к. јк-Ѕешим), чеби борб. бөлүгүнө жайгашкан.  алк турбаган бөлүгүн коргоочу дубалынын уз. 16 км ден ашык. 1937-ж. ж-а 1957- 60-ж-да жүргүзүлгөн казуу жумуштарында турак үйлөрдүн калдыктары, чеп курулуштары, коргонуу имараттары, кол өнөрчүлүк өндүрүшүнүн калдыктары табылган. “абылган буюм материалдарынын бүткүл комплекси ал жерде шаар 7-12-к-да болгондугун айкындайт. Ўаардын геогр. жактан орун алышы “екабкет шаар урандылары м-н окшош деп айтууга негиз берет.

ј -“Ө– -  ичи-јлай кырка тоосунун чыгышындагы тоо. √үлчө- уршаб сууларынын алабында. ”з. 20 км, бийикт. батышында 3000, чыгышында 5000 м. Ёң бийик жери 5380 м, өрөөндөрү аны башка тоолордон бөлүп турат. ћезозой ж-а кайнозой заманында пайда болгон тоо тектери м-н капталган. „окуларын кар мөңгүлөр каптап жатат. ј.-“-дөн ∆ылуу-—уу, ћурдаш суулары башталат. Ѕат. капталдарын субальпы (2800-3000 м), альпы (3000-3200 м), гл€циалдыкнивалдык (3200 м ден жогору), чыгышы өтө жыш жылгаланган, ага жылаңач аска ландшафттары мүнөздүү-

ј “”јЋ»«ћ (лат. actualis - азыркы, анык, чыныгы болуп жаткан), актуалисттик метод (геологи € д а) - ∆ердин өнүгүү тарыхын табигый-илимий жол м-н таануу методу. ј. ∆ер бетиндеги азыркы учурда болуп жаткан кубулуштар м-н геол. процесстер (жанар тоолордун атылышы, жер титирөөлөр, тектоникалык кыймылдар, чөкмө тоо тектердин пайда болушу ж. б.) байыркы доорлордо да болгон деген түшүнүккө та€нып, азыркы кездеги түрдүү геол. процесстерди ж-а алардын натыйжаларын изилдеп, салыштыруунун негизинде өткон мезгилдердеги жер бетинин түзүлүшүн, тоо тектердин пайда болуу шарттарын ж. б. болжолдоп аныктоого болот. Ѕирок материалисттик көз караш б-ча өткөн мезгилде алар дал азыркы кездегидей болушу мүмкүн эмес. ƒемек, ј-ди маркстик диалектиканын познци€сынан колдонуу талап кылынат. ј. 16-17-к-да ∆ердин пайда болушун, анын өнүгүшүн илимий жол м-н далилдөө максатында диний көз караштарга каршы күрөшүүдөн келип чыккан. 20-к-да геол. кубулуштарды үйрөнүүдөгү илимий методдордун бирине айланган. ј. методун өркүндөтүүдө »бн —ина, Ѕеруни, Ћеонардо да ¬инчи, Ќ. —тено, ћ. ¬. Ћомоносов, ƒж. √еттон, „. Ћайель, Ќ. ». јндрусов, ј. ƒ. јрхангельский, Ќ. ћ. —трахов ж. б-дын эмгектери зор.

јд.: Ёнгельс ‘., ƒиалектика природы, ћ., 1969; ∆ е м ч у т ни к о в ё. ј.,   вопросу о современном состо€нии актуалистического метода в литологии, в кн.: .÷итологический сборник, вып. 1, Ћ.-ћ., 1948;  уражковска€ ≈. ј., ѕроблема развити€ неорганической природы и принцип актуализма в геологии, в кн.: ‘илософские вопросы естествознани€, ч. 3., ћ., 1960.

ј -“”–ѕј  - ќш обл-нын Ѕаткен р-нундагы  ара-Ѕак сельсоветине караштуу кыштак. "Ѕиринчи ћай" с-зунун аймагында, —ох суусунун жээгинде жайгашкан. –айондун борбору Ѕаткенден 33 км түн.-чыг. тарапта. »сфара ш-нан (“аж. ——–и) 38 км.  алкы 463 (1971). Ѕашталгыч мектеп, медпункт бар.

ј -“”–ѕј  - ќш обл-нын ‘рунзе р-нундагы јк-“урпак сельсоветине караштуу кыштак. —ох суусунун боюнда жайгашкан. "Ѕүргөндү" с-зунун аймагында. –айондун борбору ‘рунзенскийден 110 км бат. тарапта, Ѕек-јбад т. ж. станци€сынан 47 км.  алкы 2282 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана бар.

ј -“Ү« -  емин р-нундагы јк-“үз носсоветине караштуу шаар тибиндеги посЄлок.  ичи- емин өрөөнүндөгү јк-“үз капчыгайынын түзөңүндө, райондун борбору ж-а т. ж. станци€сы Ѕыстровкадан 45 км түн.-чыг. тарапта, ‘рунзе ш-нан 140 км аралыкта.  алкы 3075 (1970).  ен байытуу ф-касы, ќрловка тигүү ф-касынын филиалы, орто ж-а кечки жаштар мектеби, 3 китепкана, мадани€т ж-а пионерлер' үйү, поликлиника ж-а оорукана бар. ј.-“. райондун борбору м-н шоссе жолу аркылуу байланышат.

ј -“Ү« –”ƒј “јЋјј—џ - сейрек кездешүүчү металлдар ж-а полиметалл кендери жайгашкан »ле^јла“оосунун түш. капталындагы аймак. ”з. 7 км, туурасы 2 км. јнын геол. түзүлүшүндө кембрийге чейинки мезгилде пайда болгон гнейстер м-н амфиболдуу сланецтер бар. Ѕул тоо тектерди каледондун диорит, гранодиорит, герциндин порфирлүү ал€скит, гранофир инт.рузи€лары ж-а алар м-н байланыштуу болгон аплит, порфирит, альбитит сы€ктуу тоо тектердин дайкалары жиреп чыккан. √нейстер ж-а сланецтер бүктөлүүнүн натыйжасында түн.-чыг. багытындагы синклиналды пайда кылып, анын ийилген бөлүгү экинчи даражадагы антиклнналдык түзүлүш м-н татаалдантат Ѕул түзүлүштөгү тоо тектер негизинен түн.-чыг. ж-а чыг. тарапка багытталган көптөгөн тектоникалык терең жаракалар м-н тилкеленген. –уда талаасында сейрек кездешүүчү металлдар м-н коргошун-цинктпн чоң-кичине өлчөмдөгү он чакты кендери бар. јлар пермь мезгилинин лейкократтуу гранит интрузи€ларына байланыштуу. –уда дайыма тектоникалык жаракалардын кесилишинде амфиболдуу сланецтердин, ал€скит граниттеринин ж-а гранофирлердин метаеоматикалык өзгөрүүлөргө учураган жерлериндеги майдаланып, талкаланган зоналарга топтолгон. јлар герцин металлогени€лык доордун а€к ченинде гидротермалык жол м-н пайда болгон. –уданын таралышы бардык жерде бирдей эмес. јлар тарамча, линза, у€ча ж-а чачыранды бүртүкчөлөр ж. б. түрүндө. ј.-“. р. т-нда жайгашкан кендердин ө. ж-лык мааниси бар ж-а алардын айрымдары казылып алынууда.

ј -“Ү« —¬»“ј—џ - “€нь-Ўань тоолорунда кездешүүчү эң байыркы тоо тек катмарлары. јл »ле јла-“оосунун айрым жерлеринде кездешет. 1938-ж. ј. ј. Ћавров аны өзүнчө геол. свита катары бөлүп, јк-“үз пос-нун аты м-н атаган. —впта метаморфизмделген ар түрдүү гнейстер, кристаллдуу сланеңтер, амфиболиттер ж-а өклогиттерден, кээде мраморлордон турат. јлардын калыңд. 5-6 миң м. —вита архей заманында пайда болгон деп болжолдонот.

ј “ёЅ»Ќ—  (ј к - “ ө б ө) -  аз. ——–инин јктюбинск обл-нын борбору. ћугалжар тоосунун түш.-батышында. »лек д-нын сол жээгинде.  алкы 150 миң (1970). ј. ш-да ‘ерросплав ж-а хромит кошмо з-ддору, рентген аппаратурасын, а. ч. машиналарын жасоочу, автомашина ж-а геол. жабдыктарды оңдоочу, минералдык жер семирткичтерди өндүрүүчү ишканалары, тамак-аш ж-а жеңил ө. ж-лары бар.

ј “ёЅ»Ќ—  (ј -“ӨЅӨ) ќЅЋј—“џ.  аз. ——–инин составында. 1932-ж. 10-мартта түзүлгөн. ј€нты 301,7 миң км1.  алкы 550 миң (1970). ќбластта 13 район, 7 шаар тибиндеги посЄлок бар. Ѕорбору - јктюбинск. ј. о. республиканын түн.-батышында. ∆еринин бети негизинен түздүк (бийпкт. 100-200 м), борб. бөлүгүндө ћугалжар тоосу (бийик жери „оңЅактыбай, 657 м) түндүктөн түштүккө карай созулуп жатат. ј. о-нын аймагында хромит, жез, титан, алтын, фосфорит, таш көмүр ж. б. кендер бар.  лиматы кескин континенттик, €нвардын орточо темп-расы - 16∞—, июлдуку 22∞— (түндүгүндө), 26∞— (түштүгүндө). ∆ылдык жаанчачын «ќќ мм (түндүгүндө), 125 мм (түштүгүндө). ќбласттын аймагынан Ёмба, »лек, »ргиз, ќрь суулары агып өтөт. »ра көлү - Ўалкардеңиз.  ыртышы түндүгүндө кара, түштүгүндө бозомук коңур ж-а боз топурактуу. Өсүмдүктөрү: табылгы, терек, кайың (түндүгүндө), бетеге, шыбак (түштүгүндө) ж. б. ∆аныбары: карышкыр, доңуз, түлкү ж. б. ј. о-да казак, орус, украин, татар ж. б. улуттар жашайт.  алкынын орточо жышт. 1 км2 ге 1,8 киши. »ри шаарлары: јлга, ќкт€брь, ’ромтоо, Ёмби.

ј. о-нын өнөр жайы ж-а айыл чарбасы жакшы өнүккөн. Ө. ж-нын негизин кара металлурги€, хими€, машина куруу, металл иштетүү ж-а жерг. а. ч. продукңи€ларын иштеп чыгаруу тармактары түзөт. ∆еринин 89% а. ч-на жарамдуу. 1956-58-ж-да 1,6 млн. га дың ж-а көптөн бери айдалбаган жерлер өздөштүрүлгөн. ј. ч-нын негизги тармагы - дан чарбасы.  артошка, жашылча, жемиш өсүмдүктөрү да айдалат. ћал чарбасынан кой, эчки, уй, жылкы ж-а чочко багылат. “. ж-дун уз. 1162 км. Ўоссе жолдорунун уз. 13,9 миң км. ќбластта 9 атайын орто окуу жайы, 2 институт (пед., мед.), 388 китепкана, 355 клуб, край таануу музейи бар. " оммунизм жолы" ж-а "ѕуть к коммунизму" аттуу газеталар чыгат.

ј -”Ћј   ≈Ќ» -Ќарын обл-дагы күрөң көмүр чыгуучу жер. ∆умгал р-нундагы ћиң- уш ш. т. п-нан 1 км чыг. тарапта, “үн.  абак тоосунун түш. капталында.  ен жерг. элге илгертеден белгилүү болгон. 1913-ж. — Ќ. Ќовацңинин, 1915-ж. ¬. Ќ. –€бинин бул кен ж-дө геол. алгачкы маалымат беришкен. 1947-48, 1950- 52-ж-дары  ыргыз ——– геол. башкармасы геол. чалгындоо жумуштарын жүргүзгөн.  ендин аймагы юра мезгилине таандык болгон "туура-кабак", "кызыл-сөөк", "ак-улак" деп аталган геологи€лык свиталардап түзүлгөн.  ен "туура кабак" м-н "акулак" свиталарындагы 13 көмүр катмарынан турат. јлардын калыңд. 3,4-51,2 м.  өмүр күкүрттүү, күлү аз. ∆алпы запасы 61566 миң т.  ен азырынча казыла элек.

ј ”ЋјЋј– - эбелек бакалоордуулар классындагы акула сымалдуулар түркүмүндөгү балыктар. ј. 3 түркүмчөгө (азыркы мезгилдеги, байыркы жана мүйүздүү) бөлүнөт. јзыркы мезгилдеги ј-нын (Selachoidei) уз. 0,5-20 м ге чейин (чоң ј.) жетет. Ѕашынын каптал жагында беш бакалоор жылчыгы болот. “ериси плакоид кабырчыгы м-н капталып, скелети ж-а сүзгүч канаттарынын курлары кемпрчектен турат. ќозу башынын асты жагында. ј. көбүнчө океандарда, деңиздерде ж-а тропиктик дары€ларда (јмќзонкада, √ангда) жашайт. ———–де Ѕаренц, Ѕалтика,  ара, јзов ж-а џ. „ыгыштагы деңиздерде жолугат.

ј-дын көпчүлүгү жумуртка, кээ бирлери тирүү тууйт. ј-дын жеми - омурткасыз айбанаттар, балыктар, үлүлдөр, курттар ж. б. ј-дын көпчүлүгү жырткыч, кээде адамга да кол салат. Ѕоорунан - май, этинен - тамак, скелетинен желим да€рдалат.

ј ”—“» ј (гр. akustikos - угуу) - үн жөнүндөгү илим. “актап айтканда эң төмөнкү жыштыктан эң жогорку (1012-1013 гц) жыштыктарга чейинки серпилгичтүү термелүүлөрдү, толкундарды ж-а алардын заттар м-н өз ара аракеттенишин, ал термелүүлөрдүп колдонулушун үйрөтүүчү физиканып бөлүгү. ј. ж-дөгү тарыхый маалымат байыркы грек окумуштуусу ѕифагорго (б. з. ч. 6-к.) таандык. ј. 16к-дан баштап тез өнүгө баштады. √. √алилей үндүн бийиктиги м-н жыштыгынын байланышын, ћ. ћерсенн үндүн абада таралуу ылдамдыгын аныктаган. 18-к-дын белгилүү окумуштуулары: Ћ. Ёйлер, ƒ. Ѕернулли ∆-а ∆. ƒ'јламберлер стержень, пластинка ж-а кылдардын термелиштеринин толук теори€сын иштеп чыгышкан. 19-к-да Ѕ. √ельмгольц адамдын үнүнүн ж-а муз. үндөрдүн таби€тын түшүндүрүп, угуу аппараты катарында кулактын физ. теори€сын иштеп чыккан. Ёлектрондук лампалардын, күчөткүчтөрдүн ж-а радионун өркүндөтүлүп^ ј-нын өнүгүшүнүн жаңы этабы болду. ћис, 1901-ж. иштелип чыккан үндүн магниттик жазылышы магнитофондо ж-а үндүү кинодо колдонула баштаган. ј. негизинен үч чоң бөлүккө: жалпы, практикалык ж-а психофизиол. болуп бөлүнөт. ∆алпы ј-да ар кандай чөйрөдө үндүн пайда болуу, таркалуу ж-а кабыл алуу процесстеринин закон ченемдүүлүктөрү теори€ ж-а практика жүзүндө изилденет. ѕрактикалык ј-га: электрдик, атмосфералык, архитектуралык ј. ∆-а гидроакустика кирет (к. Үн). јдамдардын ж-а жаныбарлардын үн чыгаруу органдары аркылуу үндүн пайда болушу, -үндүн угулушу ј-нын психофизиол. бөлүгүндө изилдене!.

ј«.: — к у ч и к ≈., ќсновы акустики (пер. с нем.), т. 1-2, ћ., 1958-59;   р асильников ¬. ј., «вуковые и ультразвуковые волны в воздухе, воде и твердых телах, 3 изд., ћ., 1960.

ј ”—“» јƒј√џ “ќЋ ”Ќƒ”Ќ  ј–ЎџЋџ√џ - суюк же газ абалындагы чөйрөлөрдө таралуучу тайпак толкундун үн басымынын – чөйрөнүн бөлүкчөлөрүнүн термелүү ылдамдыгына v болгон катышы (P/v). ј. т. к. толкундун формасына көз каранды болбостон, чөйрөнүн катуулук даражасын, б. а. деформаци€ланууга болгон каршылыгын мүнөздөйт. јл P/f = pc м-н туюнтулат, р -чөйрөнүн тыгыздыгы, с - үн ылдамдыгы. Ёки чөйрөнү бөлүп турган тегиздикке тигинен түшкөн толкундун чагылуу же сынуу кубулушу чөйрөнүн толкундук каршылыгына жараша болот. Ёки чөйрөнүн толкун каршылыгы барабар болсо, үн толкуну чагылбастан өтүп кетет.

ј ”—“» јЋџ  ƒ≈‘≈ “ќ— ќѕ»я - үндүн серпилгичтүү термелүүсүн колдонууга негизделген нерсенин бүтүндүгүн текшерүү методу.  өбүнчө катмардуу конструкци€лардын желим м-н бириктирилген, ширетилген жерлердеги кемчиликтерин, темир куймалардын сапатын текшерүүдө колдонулат, к. ƒефектоскопи€. ј ”—“» јЋџ  »ћѕ≈ƒјЌ— - акус\ тикалык каршылыкты мүнөздөөчү чоңдуктар. јкустикалык ченөөлөрдө басым, интенсивдүүлүк, жыштык, таралуу ылдамдыгы ж-а басаңдоо коэффициента деген мүнөздөмөлөр пайдаланылат. ј. и. үн басымынын интенсивдүүлүгүнун, чөйрөнүн толук (жыщтыгыньщ белгилүү бир тилкебйндеги) каршылыгына болгон катышы м-н аныкталат. ј. и. Z=R + iX түрүндөгү комплекстүү сан. R - чөйрөнүн толук каршылыгынын активдүү, ’- реактивдүү бөлүгү, ?=”-1; R - акустикалык системанын үн чыгаруудагы сарп болгон энерги€сы м-н, ’ чөйрөнүн инерци€лык же серпилгич күчтөрүнүн реакци€сы м-н байланышкан. ј. и. —» системасында н-сек/мъ м-н өлчөнөт. Үндүн таралуу шартын изилдөө учурунда мейкиндиктин ар кандай чекитинде үн талаасынын чоңдугу жеке эле үн булагынын кубаттуулугунан көз каранды болбостон, акустикалык каршылыктан да көз каранды болот. “айпак толкундар үчүн ј. и. чөйрөнүн толкундук каршылыгына барабар.

јд.:  люкин ». ».,  олесников ј. ≈., јкустические измерени€ в судостроении, Ћ., 1968.

ј ”—“» јЋџ   ј¬»“ј÷»я, к.  авитаци€.

ј ”—“» јЋџ   Ү«√Ү -түшкөн үндү чагылдыруучу ж-а өлчөмү үндүн толкун узундугунан чоң болгон жылмакай бет.  олдонулушу ж-а формасы б-ча ј. к. оптикалык күзгүгө окшош. „агылган толкундун амплитудасы күзгүнүн чагылтуу даражасына, формасы күзгүнүн формасына жараша болот. ћис, тайпак ј. к. толкундун формасын эмес анын таралуу багытын гана өзгөртөт. ѕарабола түрүндөгү күзгулөр чогулуучу же чачыроочу толкундарды тайпак толкунга же тескерисинче айландырам  өлмөлөрдөгү суунун бети, үйлөрдүн дубалы, шыбы, табигый тайпак акустикалык күзгүгө мисал болот.

ј ”—“» јЋџ  ћј“≈–»јЋƒј– - имараттардагы бөлмөлөрдүн акустикалык сапатын, касиетин жакшыртуу үчүн пайдаланылуучу материалдар. јк. м. үн сиңирүүчү ж-а үн өткөрбөөчү материалдар болуп бөлүнөт. Үн сиңирүүчү јк. м., биринчиден, ө. ж. ишканаларынын ж. б. имараттардын ичиндеги пайда болгон шуулдак үндөрдү сиңирүү үчүн, экинчиден, коомдук жайларда (залда, аудитори€да, радиостуди€да) үндүн жакшы угулушун камсыз кылуу үчүн колдонулат. Үн сиңирүүчү материалдар катары айнек буласынан же минералдык кебезден жасалган тешиктүү плиталар ж-а акустикалык шыбактоо пайдаланылат. Үн өткөрбөөчү төшөлмө јк. м. катарында полдун, шыптын ж-а дубалдын арасына асбестоцементтен, жыгач буласынан, борпоң пластмассадан ж-а минералдык кебезден жасалган серпилгич плиталар коюлат.

ј ”—“» јЋџ  Ќ”–ЋјЌ“ џ„ - серпилгич чөйрөдө үн толкундарын пайда кылуучу түзүлүш. ј. н-тар үн пайда кылуучу ар түрдүү нерселерге, мй—, серпилгич чөйрөдө катуу нерселердин ж-а беттин термЄлишйнЄ (керилген кыл, пластина, мембрана ж. б.), абаны термелтүүгө (ышкырык, сирена, адамдын үн чыгаруучу аппаратына ж. б.), чөйрөнүн темпрасынын өзгөрүшүнө (термофон, ионофон) ж. б. негизделет. ј. н-тын негизги мүнөздөмөлөрү: нурлантылуучу жыштыктын диапазону, нурлануунун кубаттуулугу ж-а багыттуулугу.  олдонулушуна жараша бул мүнөздөмөлөргө да ар түрдүүчө талап коюлат, мис, катуу сүйлөгүч 30 гц тен 16 кгц ке чейинки жыштыкта үндү бардык багытка таратат.

ј ”—“» јЋџ  ӨЋ„ӨӨ - үндү ж-а чууну мүнөздөөчү чоңдуктарды өлчөө. ј. ө-дө жүргүзүлүүчү негизги чоңдуктарга: үндүн басымы, интенсивдүүлүгү, термелүүнүн ылдамдыгы, жыштыгы, мезгили ж-а басаңдоо коэффициента кирет. ј. ө-лөр үчүн негизинен электрондук аппараттар колдонулат. ћис, басымын ченөөдө газдар үчүн микрофон, суюктуктар үчүн гидрофон, чууларды өлчөөдө чуу өлчөгүч колдонулат.

ј ”—“» јЋџ  –≈«ќЌј“ќ–-сырткы чөйрө м-н кичинекей жылчык же түтүкчө аркылуу байланышта болгон идиш, ј. р-дун негизги өзгөчөлүгү - толкун узундугу резонатордун өлчөмүнөн бир кыйла чоң болгон төмөнкү^ жыштыктаЩ өздүк термел үүнү пайда кылууга жөндөмдүүлүгү. ј. р-ду 1-жолу немец окумуштуусу √. √ельмгольц ойлоп таап, үндөрдү анализдөөгө колдонгон. »зилдешш жаткан үндүн термелүү жыштыгы ј. р-дун өздүк термелүү жыштыгына жакын же барабар болсо, анда ј, р-дон резонанс кубулушу пайда болот. ћуну атайын прибор аркылуу же ансыз эле yryvra болот.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞