пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј Ў, к. јмерика  ошмо Ўтаттары.

ј Ўдагы √–ј∆ƒјЌƒџ  —ќ√”Ў (1861-65) ∆-ј “ҮЎ“Ү “Ү ∆јҢџЋјѕ  ”–”” (1865-77). Ѕул согуш капит. “үндүк м-н кул ээлөөчүлүк “үштүктүн ортосундагы экон. ж-а са€сий кайчылаштыктын курчушунан келип чыккан. “үштүктөгү кулчулук ј Ўда капитализмдин өнүгүшүнө тоскоол болгон. 19-к-дын ортосуна жакын “үн. штаттарда кулчулукту жоюу үчүн кыймыл башталат (к. јболиционизм). Өлкөдө –есп. парти€нын таасири күчөйт. јнын кандидаты ј. Ћинкольн 1860-ж-дагы шайлоодо президент болот. Ѕул оку€ Ўтаттар союзунун кул ээлөөчүлүгү бар “үштүктүн каршы чыгуусуна сигнал болду. 1861-ж. февралда кул ээлөөчүлүгү бар штаттардын  онфедераци€сы түзүлүп (буга 34 штаттык 11 штаты бириккен), гражд. согушка да€рдык көрүлөт. јпрелде “үштүктүн кул ээлөөчүлөрү козголоң чыгарып, курал-жарактар топтолгон жерлерди ээлеп алып, “үндүктө кулчулукту орнотууну көздөшкөн. јл кезде 22 млн калкы бар “үндүк ө. ж. продукци€сынын 75% берген, т. ж. тармагынын 2/3 бөлүгүн ээлеген. “үш. тарапта 9 млн. калк болгон (булардын 4 млн-го жакыны негр кулдар эле).  үчү көп ' болсо да, “үндүктүн согушка да€рдыгы аз болучу. ќшон үчүн согуштун 1-этабында (1861-62) “үндүк жеңилип, согуш создугуп кетет. 1862-ж. өлкөнүн конгресси,  . ћаркс алдын ала айткандай, согушту рев-€чыл жол м-н жүргүзүү чараларын көрө баштайт: √омстедакт ж-дөгү закон кабыл алынат. “үш. штаттардагы негр кулдар жер албастан азаттыкка чыгарылат.  озголоңчулардын мүлкүн бекер алып коюу ж-дө ж-а ј Ўга чыккынчылык кылгандарга өлүм жазасын колдонуу ж-дө закон жары€ланат. 1863-ж-дан тартып согуштун 2-этабы башталат. “үндүктөгү федералдык арми€га 190 миң негр кошулат, булардын 72% козголоңчу штаттардан келет; 250 миң негр тылдагы аскер бөлүктөрүндө кызмат өтөөгө киришет. ∆умушчулар полктору көбөйөт.  озголоңчуларга каршы чабуул жаңы план б-ча жүргүзүлдү: аскерлер ћиссисипи д-сын бойлоп аракеттенип,  өнфедераци€нын аймагын экиге бөлүп таштады. јрми€га “үштүктөгү фермерлер, жумушчулар, кол өнөрчүлөр кошулушту. “үндүктүн жеңишин камсыз кылууда негрлер негизги роль ойноду. јлар чалгындоо жүргүзүүнүн, козголоңчулардын аскерлерине тылдан кол салып турушкан. 1865-ж. 3апрелде федералдык аскерлер  онфедераци€нын борбору –ичмонду алды. Ѕир нече убакыттан кийин козголоңчулардын аскерлери багынууга аргасыз болду. √ражд. согушта “үндүктөгүлөргө ар түрдүү улуттагы жумушчулар ж-а ≈вропадан эмиграци€га барган революционерлер катышышкан. јнгли€нын жумушчулары өз өлкөсүнүн өкмөтүнүн козголоңчуларга жардамдашуусуна каршы турушкан. јнгли€ м-н ‘ранци€га жоо болуп турган биримдиктүү  ошмо Ўтаттардын турушун каалаган –осси€ 1863-ж. 2 эскадра жиберүү м-н Ћинкопъндун өкмөтүнө жардам көрсөткөн. ј Ўдагы бурж.-демокр. рев€нын 1-этабы болгон гражд. согуштун бүтүшү м-н негрлерге жер ж-а ак адамдар катары укук берүү максатындагы кыймыл күчөгөн. “арыхта бул “үштүктү жаңылап  ”–””Ќ”Ќ башаты ж-а 1865-77ж-дагы бурж.-демокр. рев-€нын 2-этабы деп аталат. Ѕирок буржуази€нын чыккынчылыгынын натыйжасында негрлер укуксуз бойдон калтырылды. “үштүктөгү пгааттарда мурдагы кул ээлөөчулөр бийликти кайрадан ээледи. ѕлантаторлор негрлер үчүн катаал тартип орнотту. “үштүктү кайра куруу мезгилинин а€кташы јмерикадагы экинчи рев-€нын басаңдоо этабы болгону м-н, мында кулчулукту түбөлүккө сактоо планы ойрондолду, капитализмдин өнүгүшүнө жол ачылды.

ј Ўнын ƒ≈ћќ –ј“»яЋџ  ѕј–“»я—џ (јƒѕ) - ј Ўнын монополисттик капиталынын негизги эки парти€сынын бири. 1828-ж. түзүлгөн, јдегенде “үштүктүн кул ээлөөчү плантаторлорун, алар м-н байланышкан “үндүктүн буржуази€сынын айрым бөлүгүн, фермерлердин бир кыйла тобун ж-а майда буржуази€ны бириктирип турган. 1828-ж-дан 1861ж-га чейин јƒѕ башкаруучу парти€ болгон. 1861-65-ж-дагы гражд. согуштан кийин јƒѕ м-н –есп. парти€нын ортосундагы айырма тездик м-н жоюлуп, импер. доордо бул экөө тең монополисттик капиталдын са€сий уюму болуп калган. 1861-1969жылдар ичинде 44 жыл бийликте болду. јƒѕнын туруктуу мүчөсү болбойт. „ындыгында парти€ны штаттарда, шаарларда ж-а графтыктарда иштеп жаткан ар түрдүү рангадагы жетекчи адамдардан турган парти€лык аппарат гана түзөт. —ъезди 4 жылда бир болуп, президенттикке ж-а вице-президенттикке кандидатураларды көрсөтөт, парти€нын платформасын кабыл алат, бирок бул парти€нын мүчөлөрүн эч нерсеге милдеттендирбейт. ѕрезидент (парти€ бийликте болсо) же мурдагы президент, же ага кандидат (ал оппозици€да болсо) парти€нын лидери болуп калат.

ј Ўнын  ќћћ”Ќ»—““»  ѕј–“»я—џ (ј ѕ) 1919-ш. сент. „икагодо негизделген. 1-5-сент€брда јмериканын  омпарти€сынын уюштуруу съезди болуп өткөн. јны —оц. парти€дан бөлүнүп чыккан –утенберг башкарган солчулдар тобу чакырган. ќшол эле жылы 31-августтан 5-сент€брга чейин јмериканын  оммунисттик жумушчу парти€сынын уюштуруу съезди болуп, аны ƒж. Pud башкарган солчулдардын дагы бир тобу чакырган. 1920-ж. эки топ өз ара мамилеге келип, 192√ж. май айында јмериканын Ѕириккен компарти€сына баш кошкон. 1921-ж. уюштурулган јмериканын легалдуу ∆умушчу парти€сына јмериканын Џщ€ыжен. компарт&€ъъг да тжрген.. 1923-ж-дын а€гынан парти€ јмериканын ∆умушчу ( оммунисттик) парти€сы, 1930-ж. июнунан ј Ўнын  омпарти€сы деп атала баштаган. јл троцкизмге, ревизионизмге, сектантчылыкка каршы күрөшүп, 1929-ж. өз ичиндеги ревизионисттик группировкадан арылган. 1929-33-ж. жумушсуздардын, жакырданган фермерлердин мүдөөсү үчүн демонстрацп€лар уюштурган. јнын демилгеси б-ча Ќегрлердин укуктарын коргоо лигасы түзүлгөн. Өлкөнү фашисттештирүү аракеттерине каршы курөшкөн. 2-дүйн. согуштан кийин ј » оңчул оппортун. элементтерге, ликвидаторлорго каршы күрөшүп, ишин жашырын жүргүздү. јмер. империализмдин агрессивдүү са€сатын ашкерелеп, тынчтыкты жактады. ј ѕнын 21съезди (1975-ж., июнь) са€сий рез-€ кабыл алып, анда марксизм-ленинизм позици€сында азыркы эл аралык абалды, капитализмдин жалпы кризисин, анын ј Ўдагы бөтөнчөлүктөрүн ана€издеди; парти€нын, профсоюз, жаштар ж. б. коомдук уюмдардын милдеттерин белгиледи. јнын делегаци€сы  оммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын 1957-ж-дагы (ћосква) кеңешмесинин документтерин кубаттады.  оммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын (1960, 1969, ћосква) эл аралык кеңешмелерине катышты, алардын документтерин жактырган. ѕарти€нын иши демокр. централизм принциптеринин негизинде жүргүзүлөт. ѕарти€нын жогорку органы - съезд. Ѕорб. органы - "ƒейли уорлд", теори€лык органы - "ѕолитикал афферс" журналы.

ј Ўнын –≈—ѕ”ЅЋ» јЋџ  ѕј–“»я—џ (ј–ѕ) - ј Ўнын монополисттик капиталынын негизги эки са€сий парти€сынын бири. 1854-ж. буржуази€ өкүлдөрү негиздешкен. ј–ѕ 1860-ж. бийликке келип, президенттикке ј. Ћинкольн шайланган. ј Ўдагы гражд. согуштан кийин ј–ѕ ири капиталдын, импер. доордо монополисттик капиталдын негизги парти€сы болгон. ƒемагоги€лык ураандарды көтөрүп, алдоо, шайлоочуларды сатып алуу жолу м-н көп жылдар бою бийликте турган. 1968-ж. шайлоодо ј–ѕ кайрадан бийликке келди. Ѕиринчи ж-а экинчи дүйнөлүк согуштун убагында ј–ѕнын лидерлери реакци€чыл позици€ны ээлешкен. ”луттук-боштондук кыймылынын ашынган душманы ј–ѕ эң ири монополисттик чөйрөлөр м-н тыгыз байланышта турат. јлар парти€га каражат жагынан колдоо көрсөтүп, анын са€сатына багыт берет. ј–ѕнын уюмдаштыруу структурасы ј Ўнын демокр. парти€сыныкына окшош: туруктуу мүчөлөрү болбойт, съезддери президенттикке ж-а вицепрезиденттикке кандидаттарды көрсөтүш үчүн гана чакырылат. ѕарти€дан ким президенттикке шайланса, ал анын лидери болот. —ъезддердин аралыгында улутту комитет иштейт.

ј Ўј  - ар түрдүү өсүмдүктөрдүн майдаланган же майдаланбаган данынан да€рдалган тамак-аш азыктарынын бир түрү. ј. таруу, кара күрүч, күрүч, жүгөрү, арпа, сулу, буудай ж-а буурчактай алынат. ј-тын составында углевод, белок ж-а май көп. —ов. —оюзунда ј-тын «ќдан ашык түрү жасалып, сапаты жалпы союздук стандарт м-н белгиленет. Ќегизги көрсөткүчтөрү: өңү, даамы, жыты, нымдуузгүгу (»-14∞|0тев. көп эмес4), дайынын бир түрдүүлүгү, составы. ј. тартууда төмөнкү негизги технол. процесстер аткарылат: 1) да€рдоо (данды сепаратордо, триерде, сорттоочу ж-а таш терүүчү машинада тазалоо); 2) гидротерми€льгк процесс (бууландыруу ж-а кургатуу); 3) негизги процесс (дандын кабыгын ар “Ү–ƒҮҮ машиналарда аарчуу, элөө, сапыруу ж-а сорттоо); 4) кошумча процесс (жылмалоо, жалтыратуу, сапатын текшерүү ж-а таразага тартуу).

ј Ўј  Ё√»Ќ» - акшак алынуучу өсүмдүктөр. ј. э-не негизинен гречиха, күрүч, таруу, сорго, полба кирет. јрпа, сулу, жүгөрү, буудайдан да акшак тартылат. Өтө баалуу акшак өсүмдүктөрүнүн бири-гречиха. јнын акшагы азыктуулугу, даамы ж-а сиңимдүүлүгү б-ча жогору бааланат. —оставында 10% белок, 3% май, 82% крахмал, 2% клетчатка ж-а 0,3% кант болот. √речихада Bi, ¬г витаминдери көп.  үрүч акшагы да негизги азык катарына кирип, сапаттуу ж-а жеңил сиңүучү азык заттарына бай келет. “аруу акшагында белок м-н май арбын.  үрүч, гречиха ж-а таруунун түпкү мекени - јзи€ өлкөлөрү; соргонуку - Ёкватордук јфрика. ———–де таруу ¬олга боюнда,  азакстанда, ”краинада, –—‘—–дин борб. кара топурактуу обл-тарында; гречиха болсо ”——–, Ѕ——– ж. б. жерлерде; күрүч ќ. јзи€да,  азакстанда, «акавказьеде, ѕриморье крайында, “үн.  авказда, “үш. ”краинада, ¬олга, ƒондун төмөнкү жээктеринде эгилет.

ј -Ўј– - ќш обл-нын јраван р-нундагы “өө-ћоюн сельсоветине караштуу кыштак. "ѕахтачы" с-зунун аймагында. –айондун борбору јравандан 45 км бат. тарапта,  ызыл- ы€ т. ж. станци€сынан 21 км.  алкы 600 (1974).  итепкана, орто мектеп, оорукана бар.

ј -Ўџ…–ј  - ∆ети-Өгүз р-нунун (џсык- өл обл.) сыртындагы суу, —ары-∆аз суусунун оң куймасы. ”з. 98 км, алабынын а€нты 2290 км2. Ѕорколдой кырка тоосунун чыгышындагы мөңгүлөрдөн („олок- апчыгай) башталып,  айчы суусу м-н кошулганда, ј.-Ў. деп аталат. Ќегизги куймалары: Ѕикиртик,  оЄнду, Ѕоз-∆алпак,  айчы, ∆ангарт ж. б. —уу топтоочу а€нтынын деңиз деңг. орточо бийикт. 3800 м. „аты 2000 м бийиктикте.  ар, мөңгү сууларынан куралат. ∆ай айларында ташкындап, күзүндө тартылат. ∆ылдык орточо чыгымы 13 мг1сек, эң көбү 101 мъ]сек, эң азы 0,78 мъ\сек. ј.-Ў-тын боюнан јк-Ўыйрак кыштагы орун алган. ј -Ўџ…–ј  - џсык- өл обл-нын ∆ети-Өгүз р-нундагы јк-Ўыйрак сельсоветине караштуу кыштак. »чки “€нь-Ўандагы јк-Ўыйрак суусунун боюнда. –айондун борбору ѕокровкадан 248 км. түш.-чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 446 км.  алкы 669 (1974). Ѕашталгыч мектеп, китепкана, оорукана бар.

ј -Ўџ…–ј   јЋј…  ≈ЌƒҮҮ –ј…ќЌ - “уш. “€нь-Ўань зонасындагы калай кендери жаткан аймак. јга јк-Ўыйрак м-н  өөлүү кырка тоолорунун түш. капталы,  акшаал кырка тоосунун ортоңку бөлүгүнүн түн. капталдары кирет. “үндүгүнөн јт-¬ашыЁңилчек терен жаракасы аркылуу ќртоңку “€нь-Ўань зонасынан бөлүнөт. –айондо Үч- ошкон, —ары-Ѕулак, “аштар-јта, "Ћагерный" сы€ктуу ондон ашык калайдын кени орун алган. –айондун геол. түзүлүшүндө негизинен карбон мезгилинин ортосу м-н а€гында пайда болгон кумдун, алевролит, аки таш теги ж-а чополуу сланең сы€ктуу чөкмө тоо тектер бар. јларды карбондун а€гы м-н перћь мезгилиндеги габброид, гранодиорит, биотиттүту ж-а лейкократтуу гранит пнтрузи€лары м-н гранит-порфир, кварцтуу порфир ж-а майда криста€лдуу граниттердин дайкалары ж-а штоктору жиреп чыккан. “оо аралык ойдуңдарда, өрөөпдөрдө палеоген-неогендин ж-а антропогендин чөкмөлөрү жатат. “оо тектер герциндин а€гындагы бүктөлүүлөргө учурап, түн.чыг. тарапка багытталган структураны түзүп, тектоникалык жаракалар м-н тилкеленген. –айондогу рудалардын негизгиси - калай.  ендердин пайда болушу граниттер, гжрьгкча алардын кичине интрузи€лары м-н байланыштуу.  алай кендериждч негизги типтери турмаяиндүү ж-i галенпт-сфалериттүү болуп, рогоамк-екарндуу, касеитерит-силикаттуу ж-а касситерит-сульфиддүү формаLZ -. -;г-;ан турат. –удалар жалпысыш кварп. турмалин, флюорит ж-а касежтернттен же галенит, сфалерит, иссжтерпттен түзүлгөн тарамчалар ж-а ар түрдүү түспөлдөгү скарндар “|'р"'юө болот. јлардан башка халькопирит, арсенопирит, пирит ж-а пирротин сы€ктуу минералдар да бар. –удалуу тарамдардын калыңд. 10- 12 м ге жетет. –айондогу калай кендери негизинен герцин металлогени€лык доордо гидротерм-метасоматикалык жол м-н пайда болгон. јймактагы калай кендеринин айрымдарын казып алуу иши пландаштырылууда.

ј -Ўџ…–ј   џ– ј “ќќ—” - Ѕорб. ж-а »чки “€нь-Ўандагы кырка тоо. —ары-∆аз суусунун алабы м-н Ќарын д-нын башталышынын ортосунда түш.-батыштан түн.-чыгышка созулуп жатат. ”з. 50 км,, орточо бийикт. 4400-4800 м, эң бийик жери 5126 м, туурасы 30-34 км. Ќегизинен протерозой, силур, девон ж-а таш көмүр мезгилдеринин чөкмө ж-а эффузив тектеринен түзүлгөн. “оо арасындагы ойдуңдарда, суу өзөндөрундө палеоген-неогендик кызыл түстүү чөкмө тектери ж-а антроногендик аллювий, мөңгү чөкмөлөрү жатат. »нтрузи€ тектеринен плагиогранит, сиепит-диорит, габбро-диабаз, нефелиндүү сиенит ж-а турмалиндүү граниттер арбын. ѕайдалуу кен байлыктарынан калайдын өндүрүштүк мааниси бар.  оргошун жана курулуш материалдарынын кендери да белгилүү. “оо үч кыркадан түзүлгөн: түндүк (—ары-„ат, Ёэр-“аш, ћай“өр), ортоңку ( ызыл-Ёшме), түндүк (Үч- өл), булардын чыг. жагы биригип кетет.  ырларын (4500-5000 м) ж-а өрөөндөрүнүн баш жактарын (4000-4500 м) мөңгүлөр ээлейт. 3500- 4000 м бийиктикке альпы ландшафты мүнөздүү, о. эле тоо муздары сүрүп таштаган шагылдар көп. “үн. ж-а түш. этектери аркылуу тектоникалык жаракалар өтөт. ј.-Ў. к. т-да а€нты 432 км2те жеткен 131 мөңгү (ѕетров, Ћысый, ƒавыдов, —Ќ ,  ум-“өр ж. б.) бар. Ёң ириси - ѕетров, мындан Ќарын д-сы башталат. Өрөэн мөңгүлөpүнүн уз. 10--20 км ге жетет.

ј -Ўџ…–ј   џ– ј “ќќ—”, „ аа р-“аш ‘ергана тоо тизмегинин борб. бөлүгүнүн чыг. тарабында. “үндүгүнөн “огуз-“оро, чыгышынан ќрто Ќарын өрөөпдөрү м-н чектешст. “үш.батыштан чыгышты карай 70 км ге созулат, туурасы 6-10 км. Ѕатышта  ылдоонун Ѕели (ќй- айыңды) аркылуу ‘ергана тоосуна кошулат. ќй айыңды суусу тоону кесип агып, антецедент өрөөнун пайда кылган. ќрточо бийикт. 3400-3600 м, эң бийик жери 3896 м. √ранит ж-а аки таш тоо тектеринен түзүлгөн. „ыгышында (јла-Ѕука суусунун чатында) неогендик чополуу текке "чөгүп" кетет. Ѕорб. бөлүгү бийик, түн. бети тик ж-а аскалуу. Үстү ж-а түш. капталы ∆ылмаланган, жайдак. ј.-Ў. к. т. структурасы б-ча-горст-антиклиналъ. Ћандшафт тилкелери көп еөрчүтөн эмес, чыг. ж-а бат. тараптары кургак талаа (2400-3400 м), түн. бети ( ул, Ѕеш- өл) карагайлуу. ќй айыңды ж-а ќорук-“ам тулаң бадалдуу (четин, карагат, бөрү карагат, ит мурун, табылгы), түш. жаккы өрөөндөрүндө шалбаа чөптөрү өсөт (2500- 2800 м).

ј -Ўџ…–ј  Ө–ӨӨЌҮ Ѕорб. “€ньЎандагы —ары-∆аз суусунун алабында. “үндүгүнөн Ёшек-јрт, туштүгунөн  айчы ж-а  ара-«оо (∆аңыјрт) тоолору курчап турат. ј€нты 150-170 км2, уз. 30-35 км, туурасы 4-8 км. ќрточо бийикт. 2800-3400 м. –ельефи ар түрдүү; чыгышы түзөң, батышы бийик, адырлуу, түн. ж-а түтн. жагы торпу белесчелүү. Ќеотектоникалык тиби - грабен-синклинорий. ∆еринин бети кумдак, кызыл чополуу. ∆ер бетине гранит массивдери чыгып жатат.  лиматы кескин континенттик, кышы суук (-30∞- 40∞—), жайы салкын, жылдык жаанчачын 150-200 мм.  ыртышы (∆аңыјрт тоосунун түн. бетинде) коңур топурактуу, тескей ж-а күңгөй жактарында ачык-күрөң, ал эми суу жээктери саз топурактуу. Өсүмдүктөрдөн - бетеге, шыбак, ат кулак, шыралжын, уу коргошун ж. б. өсөт. ∆аныбарлары: аюу, илбирс, карышкыр, аркар, тоо эчки ж. б.  ызыл- апчыгай ж-а Үч- ошкон капчыгайлары ушул өрөөндө. Үч- ошкон капчыгайы аркылуу јк-Ўыйрак суусу агып, —ары-∆аз суусуна ку€т. ј.-Ў. ө. мал кыштатууга ж-а жайлатууга ыңгайлуу (кышы суук, бирок кар аз гкаайт). Өрөөндө јк-Ўыйрак мадани€т борбору, метеостанци€, радио байланыш түйундөрү бар.

ј џ≈¬  алык (1883-1953) - кыргыз эл ырчыларынын көрүнүктүү өкүлү,  ыргыз ——– эл артисти, к.  алык јкиев.

ј џ… ј“ - объективдүү дүйнөнүн аң-сезимде туура чагылышы: түшүнүктүн, пикир жүргүзүүнүн, ой корутундусунун, теори€нын коомдук практика м-н тажрыйбада текшерилип, аныктала турган объективдүү мазмуну. ј.- диалек. логиканын негизги маселелеринин бири. ћаркска чейинки материалисттер ј-ты эч убакта өзгөрбөй турган билим деп түшүнүп, аны билбестик м-н адашуучулукка  арама-каршы коюп келишкен. ћетафизик материалисттер ј-тын абс. критерийин издеп, мындай критерий туюунун абс. талашсыздыгында десе, кээ бири аны акыл-эстен издеген. ‘ранцуз материалисттери ј-тын критерийин адамдын "таламдары" м-н байланыштырса, ‘ейербах ј-тын критерийи практика деген түшүнүккө жакындаткан. 19-к-дын 2-жарымындагы орустун демократ ойчулдары бул маселени туура чечүүгө далалат кылышкап. „ернышевский ј-тын критерийи практика деп таанып, са€сий иш-аракеттерди да практика м-н байланышта караган. 19-к-дын а€гында бурж. философи€да ј-тын тааныпбилүүдөгү ролу төмөндөтүлүн, ј. түшүнүгүн талдоодо иррационалисттик багыт еөрчүгөн. ‘. Ёнгельстин "јнти-ƒюринг", ¬. ». Ћениндин "ћатериадизм жана эмпириокритицизм" деген эмгегинде ј. ж-дө ар түрдүү субъективдүү идеалисттик концепци€лар сынга алынып, азыркы кездеги ал ж-дөгү түзүлгөн "эң жаңы" идеалисттик теори€лардын негизсиздигин толук ашкереле өгө мүмкүндүк берди. “арыхый өнүгүүнүн ар бир учурунда ј. объектини, анын өзгөчө мамилелерин белгилүү чекте, тармакта чагылдырат да, ушул шарттардын дайыма өзгөрүп турушуна байланыштуу өзү да салыштырмалуу болуп, ооъектинин бардык мазмунун бүтүндөй камтый албайт. ќшондуктан ј. толук эмес, болжолдуу болот. ƒиалек. материализм "биздин билимдерибиздин баары относителдик деп эсептеп, эсептегенде да: объективдик акыйкатты тануу маанисинде эмес, биздин билимдерибиз ушул акыйкатка жакындап бара жаткандагы чектер тарыхый шарттарга жараша болот деген мааниде эсептейт" (Ћенин ¬. »., „ыг., кырг. 1-бас, 14-т., 147-6.). —алыштырмалуу ј-ты абсолютташтырып, түбөлүк деп таануу адашуучулукка, догматизмге алып келет. јдамзаттын таанып-билишинин алга карай өнүгүшүнө байланыштуу ј-тын салыштырма касиети бара-бара аза€ берет. јр бир салыштырмалуу ј. объективдүү болгондуктан, анда абс. билимдин "бөлүкчөлөрү" болот. ќшондуктан диалек. материализм салыштырмалуу ј-ты адамдын таби€тына мүнөздүү деп түшүндүрө турган рел€тивизмге каршы чыгат. "јдамдын ойлоосу,- деп жазат ¬. ». Ћенин,- өзүнүн жаратылышы б-ча бизге относителдик акыйкаттардын еуммасынан түзүлүүчү абсолюттук акыйкатты берүүгө жөндөмдүү жана берет. »лимдин өнүгүшүндөгү ар бир баскыч ушул абсолюттук акыйкат суммасына жаңы кыпындарды кошуп алат, бирок ар бир илимий жобонун акыйкат чектери относителдик болот, билимдин илгери карай өсүшүндө бирде кеңип, бирде тарып турат" (ќшондо, 144-6.). Ѕилимдин акыйкаттуулугуна алдын ала чек коюу мүмкүн эмес, анткени тарыхый шарттын өзгөрүшүнө байланыштуу ј-туулуктун чеги да өзгөрүп турат. ћатериалисттик диалектика б-ча, ј-тын критерийин субъектинин аң-сезиминен же объектинин өзүнөн издеп табууга болбойт. ј. субъектинин объектиге карата мамилесинин туюнтулушуна байланыштуу, анын критерийи да таанып-билүү мамилелерин чагылдырууга тийиш.  оомдук практика дал ушундай мамилелерди туюнта турган ј-тын критерийи болуп саналат. ј. практикада ар түрдүү жолдор м-н текшерилет. ѕрактиканын ар бир конкреттүү формасы көбүроөк жетилген формасы м-н алмашылып турат. ќшондуктан диалек. материализм практикага зор маани берүү м-н бирге практиканы абсолютташтырбайт.  оомдук теори€лардын ј-туулугу эл массасынын, таптардын өндүрүштүк, экон. ж-а са€сий иш-аракеттериндө иш жүзүнө ашырылышы м-н далилденет.

јв.: ћарко  .,   критике политической экономии, ћаркс  ., Ёнгельс ‘., —оч., 2 изд., т. la; Ёнгельс ‘., јнтидюринг, ‘р., 1964; Ћенин ¬. »., ћатериализм жана эмпириокритицизм, „ыг., кырг. бас, 14-т; ошонуку, ‘илософи€лык дептерлер, „ыг., кырг. бас, 38-т.

ј џ…Ќ≈ , акый - кыргыз оозеки поэзи€сындагы айтыш жанрынын бир түрү; кордоо, шакаба чегүү, мыскыл мүнөзүндөгү жаш кыздардын айтышы.  ыргыздар уруулук-феод. доордо жашаган учурда ј. айтышкан кыздар тууган-уругуна, айыл-конушуна карата эки жаат болуп бөлүнүп, маңдай-тескей туруп, бири экинчисинин кемчилигин алмак-салмак чукуп, көбүнчө ата-энелеринин бай-кедейлигпн, баатырдык м-н коркоктугун ж. б. сапаттарын мактап же кордоп айтышкан. ј. муз. аспапсыз, көбүнчө обонго салынбай айтылган. ј. жалаң эле кордоо, мазактоо мүнөзүндө болбостон, кээде сөзгө чечендикти, сөз тапкычтыкты сынашуу максатын көздөп оюн-зоок, тамаша иретинде да айтылган.

“екст: јйтыштар, 1 т., ‘р., 1972.

јд. »рисов ѕ., Ѕалдарга арналган элдик оозеки чыгармалардын үлгүлерүнөн, ‘р., 1972.

ј џЋ  ј–ј„ј„ - акылмандык ж-а чечендик жагынан элдик идеалды туюндурган фольклордук каарман. ”ламыш б-ча, ∆аныбек хандын доорунда жашаган ∆ээренче „ечендин келини. ќшондуктан көпчүлүк оку€ларда экөөңүн ысмы катар жүрөт. Ёл  арачачты кара кылды как жарган калыс, даанышман, ∆ээренче „еченден да акылдуу ж-а сөзмөр кылып сүрөттөйт. ∆ээренче „ечен, кара өзгөй хан кыйыктаганда, келининин айла-амалы, акылы аркасында гана кутулат. јкылга сергек, сөзгө чебер ј.  . ала көөдөн, акылсыз ханды сөзгө жыгып, өз башынын эркиндигин коргоп калат. јкыл  арачачтын образы элдин таза, нукура көз карашын, келечек идеалын чагылдыргандыгы м-н баалуу.

ј џЋ “ј–Ѕ»я—џ - коммунисттик тарби€нын негизги бир бөлүгү. ј. т. адамдын аң-сезимин, акыл-эсин, дүйнөгө көз карашын, билимин, түшүнүктөрүн, сүйлөө мадани€тын калыптандыруу, тарби€лоо, өстүрүү маселелерин камтыйт. ј. т. адамдын бала чагынан башталып, өмүрүнүн акырына чейин созула берет. ј. т-н жүргүзүүдө мектептин, окуу жайларынын ролу зор. —ов. мектептерде жаштарга жалпы билим берүү ј. т-нын негизин түзүп, политех, окуу, эмгек, нравалык, эстет, ж-а дене тарби€сы м-н тыгыз байланышып, алардын бардык жактан "өсүшүнө түздөнтүз таасир кылат. ј. т. мектептен тышкаркы убактарда ж-а коомдук, үйбүлө шартында да ишке ашырылат.

ј џЋ Ёћ√≈√» - адам эмгегинин бир түрү. јдамдын жашашы үчүн жаратылышта да€р нерсе жок, ошон үчүн ал өзүнө керектүүнүн баарын өндүрүүгө аргасыз болот. јлгачкы учурда адам кара күч м-н жан баккан. Ѕара-бара кара күч эмгеги өндүрүштүн талабын алымсындыра албай калган.  оомдук өндүрүштүн өнүгүшү м-н акыл эмгеги бөлүнүп чыгып, илим, техника, мадани€т, иск-во тармактарын өнүктүрөт. ј. э. коомдо үстөмдүк кыла баштагандан тартып, анын ролу өзгөчө бааланат.  оомдун ж-а өндүрүштүн талабын эсепке албастан эле бардык жасалган иштерди, цивилизаци€нын тез өнүгүшүн адамдар толугу м-н акылга таандык кылышкан. Ѕара-бара бардык нерсенин негизинде акыл (иде€) жатат деген идеалисттик көз караш пайда болгон. ћындай түшүнүк б-ча коомдук өнүгүш башкаруучунун акылына жараша болот, тарых дегенибиз алдын ала коюлган максаттын гана жүзөгө ашырылышы имиш. ”шул түшүнүктүн негизинде "тарыхты акылмандар, баатырлар жасайт" деген идеалисттик теори€ келип чыккан.  . ћаркстан мурдагы окумуштуулар акылдын тубасалыгына ишенишкен. “арыхта 1-болуп бул маселени  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельс гана туура түшүндүрүшкөн. јлар өндүрүштүн талабы адамдардын алдына эмнени өндүрүш керек ж-а кантип өндүрүш керек деген суроолорду кое тургандыгын, ушул суроолорго жооп болуп, тышкы дүйнөнүн мээге чагылышы катарында акыл келин чыгаарын, демек акыл тубаса эмес экендигин аныкташкан. јнткени адам акыл м-н иштеш үчүн акылга ээ болуш керек. ћына ошонун өзү окуу, илим үйрөнүү, адистикке ээ болуу болуп саналат.

ј џЋ Ёћ√≈√» ћ≈Ќ≈Ќ  Ү„ Ёћ√≈√»Ќ»Ќ ќ–“ќ—”Ќƒј√џ  ј–јћј ј–ЎџЋџ  - адамзат тарыхындагы эмгектин коомдук бөлүнүшүнүн негизги түрү. јнын келип чыгышы эмгектин коомдук бөлүнүшүнүн ж-а өнүгүшүнүн негизги шарты болгон. "Ёмгектин бөлүнүшү,- дейт  . ћаркс ж-а ‘. Ёнгельс,-материалдык ж-а акыл эмгегинин бөлүнүшү пайда болгон учурдан баштап гана чыныгы бөлүнүү болуп эсептелет" (ћаркс  . и Ёнгельс ‘., —оч., т. 3, стр. 30). ∆еке менчиктин ж-а антагонисттик таптардын пайда болушу ј. э. м. к. э. о. к-ка алып келген.  . ћаркс белгилегендей, табигатта баш м-н кол бир эле адамга тиешелүү болгондой, эмгек процесси да акыл эмгеги м-н күч эмгегин камтып турат. "јкырында,- дейт  . ћаркс,- алар ажыратат ж-а кастык карама-каршылыкка өсүп жетет" (ћаркс  . и Ёнгельс ‘., —оч., т. 23, стр. 516). Ѕул антагонисттик каршылыктан күчөшү адамдардын ар тараптан өнүгүүсүнө жолтоо кылып, бир жактуу, бир багытта өнүгүшүнө шарт түздү. ћына ушундай карама-каршылыктар социализмге чейинки бардык таптык коомдорго тиешелүү. Ѕирок бул карама-каршылыктын мазмуну бардык таптык коомдордо бирдей деп айтууга болбойт. јлсак, кул ээлөөчүлүк доордо эзүүчү таптар эмгектеп оолактатып, эзилүүчү таптын өкүлдөрүнөн илимпоздорду, врачтарды, артисттерди ж. б-ды да€рдашкан. ‘еодализм тушунда бул айырманын еөрчүшү шаар м-н айыл ортосундагы карама-каршылыктын тереңдигине байланыштуу эле. Ѕул учурда акыл эмгеги феодалдар м-н дин кызматкерлеринин толук монополи€сына айланган.  апит. коомдо ј. э. м. к. э. о. к.-к. апоге€сына жетет. јнткени өндүрүш процессинде акыл эмгеги күч эмгегинен акыр-а€гына чейин ажырап, эмгекчилер билимин жогорулатуу, кесибин өнүктүрүү, өндүрүштү ж-а коомду башкаруудан четтетилет. —оң. өндүрүш мамилелеринин түзүлүшү, жеке менчиктин жоюлушу адамдар ортосунда эмгектин коомдук бөлүнүшүн түп-тамырынан бери өзгөрттү.  оомдук менчиктин үстөмдүгү жумушчу, дыйкан ж-а интеллигенттер ортосунда достук, кызматташтык мамилени орнотту. Ѕул учурда эмгекчилердин бардык катмарларынын билим алуусуна, маданий деңгээлинин жогорулашына кеңири жол ачылды. Ѕирок бул социализм доорунда ј. э. м. к. э. о. к.-к. толук жоюлду дегендикке жатпайт. јли да болсо эмгектин мүнөзүнүн ар түрлүү болушу, эмгекчилердин ар “Ү–ƒҮҮ катмарынын маданий-тех. билим деңгээли, эмгек акысынын өлчөмү бирдей эместиги. Ѕул эки эмгектин арасында белгилүү айырма барын көрсөтөт. ƒемек мындай социалдык айырмалардын жоюлушу - татаал ж-а узак процесс. Ѕул үчүн сов. окумуштуулар белгилегендей, төмөнкү квалификаци€луу күч эмгегин жоюу, акыл эмгеги м-н күч эмгегин тыгыз айкалыштыруу, эмгекчилердин маданий-тех. билимин жогорулатуу, алардын эмгек ж-а турмуш-тиричилик шарттарын жогорулатуу зарыл. ј џЋЅ≈ ќ¬ —абырбек ћамбетсыдыкович (15. 3. 1914,  алинин р-ну,  ум-јрык кыш.-15. 4. 1968,

‘рунзе)- кыргыз совет сүрөтчүсү.  ырг. ——–инин иск-вого эмг. сиң. ишмери (1958). 1961-ж-дан  ѕ——тин мүчөсү. ∆алал-јбад пед. окуу жайында (1928- 32), ћосквадагы 1905-жылдын эстелиги атн. сүрөтчүлөр техникумунда (1936-39) окуган. јдегенде —. ј. „уйковдон ж-а ¬. ¬. 06разцовдон, кийин белгилүү орус совет художниктери Ќ. ѕ.  рымов м-н ѕ. ». ѕетровичтен таалим алган. ѕед. окуу жайында, мектепте сүрөт мугалими (1932-1934), ‘рунзедеги сүрөт окуу жайында педагог (1956-61) ж-а директор (1961-1965) болуп иштеген. јлгачкы пейзаждык чыгармасы - " олхоздун короо кою" (1939) деген картинасында ј. сүрөтчүлүккө жөндөмдүүлүгүн даана көрсөтө алган. 1939-ж. ћосквада өткөн кыргыз исквосунун декадасында анын чыгармалары көргөзмөгө коюлат. ј. кыргыз сүрөт өнөрүнө чебер пейзажист ж-а портретист катары кирген. Ѕуга анын "„үй өрөөнүндө", "јлыскы жайлоодо", " олхоз корукчусу", "—. ћомунованын портрети" деген сүрөттөрү күбө. 1952-ж. кыргыз сүрөтчүлөрү м-н бирге  ыргызстан мамл. Ћенин ордендүү академи€лык опера ж-а балет театрын кооздоого катышат. " ыргызстан талааларында" (1954) деген сүрөтү ј-дун этаптык чыгармасы болуп калды. Ѕул чыгармасында илимий прогресстин натыйжасында кол эмгеги техника м-н алмашканын чебер көрсөткөн. 1960-ж-дар ј-дун чыгармачылыгы кемелине жетип, ал "97-чакырымда" (1960), " ыргызстандын түштүгүндө" (1964), "Ўаардын бир бурчу" (1964), "“уулган жерде" (1965) ж. б. белгилүү пейзаждык чыгармаларын жаратты. Өмүрүнүн акыркы жылдарында ј. респ-кабыздын дүркүрөп өскөн индустри€сын

чагылдырган "«авод" (1965), "«аводдук трасса" (1966) аттуу картиналарын тартты. ј. Ёмгек  ызыл “уу ж-а "јрдак Ѕелгиси" ордендери, медаль м-н сыйланган.

„ыг.: —. јкылбеков,  аталог, ‘р., 1971.

јд.: ѕрытко в а Ћ. ј., —абырбек јкылбеков, ‘р., 1968.

ј џЋ-Ё— - чындыкты таанып-билүүнүн, аны ар тараптан изилдеп, маанисин ачуу м-н жете түшүнүүнүн эң жогорку илимий-теори€лык баскычы. јкыл жаратылыштагы ж-а коомдогу кубулуштардын себептери м-н маңызын табууга, аларды ар тараптан караштырууга, карама-каршылыктардын биримдигин ачууга болгон жөндөм болсо, эс - туура ой жүгүртүүгө, ой корутундусун чыгарууга, өзүнүн пикирин ырааттуу ба€ндоого, бир нерсени ойдо көпкө тутууга болгон жөндөм. ј.-эстин илимий тааныпбилуүдөгү жөндөмдүүлүгү коом м-н таби€ттын көрүнүштөрүндөгү татаал процесстердин закон ченемдүүлүктөрүн аныктоодон байкалып, адамдын ойлоо жөндөмдүүлүгүнүн чыгармачылык дараметин мүнөздөйт.  . ћаркстын аныктамасы б-ча, ј.-эс дегенибиз - ар кандай нерсени анын маанисине ылайык чагылдырылыг€ы. Ѕайыркы замандын матер, философтору ј. эстин күчү м-н жөндөмдүүлүгүнүн булагын аң-сезимден издебей, объективдүү дүйнөнүн жалпы өнүгүү закон ченемдүүлүктөрүнөн издешкен. “аби€т ж-дөгү ж-а матем. илимдеринин өнүгүшүнүн натыйжасында акыл түшүнүгү 17-к-дын философи€сында таанып-билүүнүн негизги маселесине айланган. ∆аңы заманда рационализм акыйкаттын негизи акылдын өзүндө деген корутундуга келген. “аанып-билүү теот ри€сындагы ушул иде€ларды ƒекарт, —пиноза, Ћейбниц ж. б-лар өнүктүрүшкөн. јкыл м-н эстин концепци€сын 1-жолу  ант түзгөн. Ѕирок  ант адамдын акылынын таанып-билүү жөндөмдүүлүгү белгилүү чектен аша албайт деген агностикалык түшүнүккө та€нып, адамдын акылынын мүмкүндүгүн кемиткен, аны эстин чегинде калтырган.  анттын таанып-билүү теори€сы ж-дө ¬. ». Ћенин мындай дейт: " ант акыл-эстин күчүн кемсинтет", "√егелдин  антка каршы чыгышы, чыныгы маанисинде, абдан туура. ќйлоо конкреттүү нерседен абстракттуу нерсеге бет алганда, эгерде ал туура ойлоо болсо,... акыйкаттан алыстабайт, кайра ага жакындайт" (Ћенин ¬. »., „ыг., кырг, 1-бас, 38-т., 178-6.). √егель абстракттуу жалпылыкты, абстракттуу оарабардыкты, абстракттуу чексиздикти, каршылыктардын категори€сын субъективдештирүүпү, тийиштүүлүк м-н маанилүүлүгүн дуализмин ж. б. эске таандык мүнөздөрдү терең талдоо аркылуу акыл түшүнүгү үчүн жол тазалаган. јкыл маселесин адамзат мадани€тынын .өнүгүшүнүн объективдүү логикасына алып келүү аркылуу акылдын диалек. жалпы маанисин туура баамдаган. Ѕирок акылдын нерседен, адамдын иш-аракетинен, керт башынан обочолонгон түрүн бүткүл дүйнөгө үстөмдүгүн жүргүзүүчү кудуреттүү күч деп тааныган. јкыл маселеси ж-дө азыркы кездеги бурж. философи€да иррационализм ж-а рационализм деген эки багыт бар. ћарксизм ј.-э. маселелерин чечүүдө адамдын иш-аракети м-н таанып-билүүдөгү социалдык таби€тын изилдөөгө та€нат. јкылдын илимий мүнөзүн таанып-билүү теори€сы белгилүү бир доорго, адамзаттын тажрыйбасына байланыштуу карайт. Ћогика акылды ой ты€нагынын чындыкка ылайык келишин же келбесин түрдүү ой болжолдорун колдонуп изилдесе, психологи€ акылды адамдын иш-аракетинин убагында түрдүү милдеттерди чечишине же чече элбашына байланыштуу талдайт. Ѕелгилүү бир сапаттын бир адамда башка адамга караганда басымдуу болушу анын иштеген ишине байланыштуу. јдамдын акылы коомдун, өндүргүч күчтөрдүн ж-а илимий тажрыйбанын кулач жайышына карай дайыма өзгөрүп турат.

јд.: Ёнгельс ‘.. ƒиалектика природы, ћаркс  . и Ёнгельс ‘. —оч., 2 изд., т. 20 стр. 528;  опнин ѕ. ¬., –ассудок и разум и их функции в познании, "¬‘", Ћ6 4, 1963.

ј џЋ-Ё—“≈Ќ “јЌ””-адамдын коркуп-чочушунан ж-а күн ысыгынын организмге өтүшүнөн кыска мөөнөткө акыл-эсин жоготуу. ћында капысынан мээдеги кызыл кан тамырлардын бир нече секунд кысылышынан кан айлануу начарлап, мээнин клеткалары кычкылтектен жутап калат. ћээ кыска убакытка иштебей, адам эсинен танат. ќорунун белгилери: адамдын өңү кубарып, көзү тунарат, башы айланып, кулагы чуулдайт, кан тамырлары тез-тез согуп, демигет, айланасында эмне болуп жатканын сезбей, көңүлү айнып, эси оойт. ј.-э. танган кишини чалкасынан жаткызып, таза аба м-н дем алдырып, бетине муздак суу чачуу керек, абалы жакшырбаса, кан тамырларды кеңейтчү, дем алуу борборун жөнгө салчу дарыларды берүү сунугд кылынат. Ѕул ооруну алдын алуу үчүн чочулоо, коркпоо, ысык күндүн табына урунбоо керек.

ј џЌ - кыргыз-казакта оозеки түрдө алдын ала камынбай шыдыр ыр чыгарган адамдын наамы. "џрчы" деген сөзгө маанилеш. џрчылар рев€га чейин ырчылык дээрине, чеберчилигине, чыгармачылык өзгөчөлүктөрүнө жараша нускоочу, жомокчу, жамакчы деп бөлүнгөн. џрчылардын чыгаандары гана ј. деп аталган. "ј." термининин теги ж-дө филол, илиминде эки түрдүү көз караш бар: ¬. ¬. –адлов, ». ј. Ѕатманов өңдүү илимпоздордун болжолу б-ча ј. "ак" деген буйрук этиштен жасалган;  .  . ёдахиндин божомолунда ј. уйгурча ахунд (окумал, акылман, билимдүү маанисинде) деген сөздөн кыргыз тилине кирин, адегенде чыгарган ырын жаза билген бирин-серин сабаттуу ырчыларга карата айтылган ж-а кийинчерээк гана төкмө ырчыларга көчкөн. –ев-€дан кийин "ј." термининин мааниси кеңейип, орусча "поэт" деген маанини альш, ыр жазган, ыр жазууну кесип кылган адамдар да ј. деп аталып калды. ј. азыр көбүнчө ушу мааниде колдонулат.

јд.: ёдахин  .  ., ќ киргизском термине "акын". —б. статей јкадемику √ордлевскому, ћ., 1953; –адлов ¬. ¬., ќбразцы народной литературы северных тюркских племен, ч. 5, —ѕЅ, 1885; џ с м а й ы л о в ≈., јкындар, ј., 1956.

ј џ– - малга тоют салынуучу жасалга. јл таштан, кирпичтен, бетондон салынып, чырпыктан токулуп, көбүнчө жыгачтан малдын түрүнө, жашына ж-а тоюттандыруу ыгына ылайык жасалат. ј-га салынган тоют коромжуга аз учурайт.

ј џ– «јћјЌ - адамдын аң-сезимин ууландырып келген диний үгүттөрдун бири. Ѕул үгүт б-ча ј. з-да жер силкинип, тоолор урап, топон суу жүрүп, бүткүл дүйнө астын-үстүн түшүш, тиричилик жылас болот. ј. з. ж-дөгү үгүттөр байыркы заманда эле чыккан. Ѕайыркы еврейлердин диний китеби - тооратта, христиан дининин инжилинде ј. з. ж-дө көп айтылат.  уранды кураштыруучулар бул түшүнүктү мурда чыккан диндерден алган. ј. з. ж-дөгү түшүнүк кыргыз арасына ислам дини м-н бирге келген.

ј џ–≈“ (тигил дүйнө) - тигил дүйнөнүн бардыгы ж-дөгү жалган түшүнүк. ј-теги бейишке молдолор - мусулмандарды, поптор - христиандарды, раввиндер еврейлерди гана чыгат дешип ишендиришет.  уран адамдын жер бетиндеги турмушу ј-теги түбөлүк турмушка да€рдык көрүүсү деп карайт.  уран б-ча, адам кудайдын кулу, ал жазмыштан ашпайт, түбөлүк багынычтуу болуп өтүүгө тийиш, ошондо гана бейиштей орун алып, муратына жетет. ј. ж-дөгү түшүнүк - эзүүчү таптардын, молдо, сопулардын ойлоп чыгарганы, ал элдин аң-сезимин ууландырат. ћарксизм-ленинизм ј. ойдон чыгарылганын эчак эле далилдеген.

"ј џ– џ  јЅј–Ћј–" - өлкөбүздөгү, республикабыздагы ж-а чет өлкөлөрдөгү маанилүү оку€лар ж-дө кыскача, мазмундуу ж-а тушүнүктүү кылып радиодон угузуу. "ј. к-да" парти€лык ж-а сов. органдар тарабынан кабыл алынган официалдуу документтер, токтомдор, чечимдер, ар “Ү–ƒҮҮ жаңы кампани€лар, алардын башталышы, жүрүшү ж-а бүтүшү ж-дө кабарланат ж-а комментари€ланат. "ј. к." респ-кабызда радио угузуулар жүргүзүлө баштаганда эле (1932), пайда болгон.

ј џ–џЌƒџ  ћ≈Ќ≈Ќ Ѕј–””ƒј√џ Ү«√ҮЋ“Ү  - өнугуунун мүнөзүнүн кескин өзгөрүшү, сандык өзгөрүүлөрдүн секирикке, сапаттык өзгөрүүлөргө өтүшү, к. —андык өзгөруулөрдун сапаттык өзгөруулөргө өтушу.

ј џ—џ« ќ ”“”” - биздин өлкөдө элге билим берүүнүн негизги принциптеринин бири. ———–де ј. о. —овет бийлигинин алгачкы жылдарынан тартып ишке ашырылган. ———– ћинистрлер —оветинин 1956-ж. 6июндагы токтомунун негизинде бардык окуу жайларында акы төлөнбөй окутулат.

ј џ—џ« Ө“ Ө–Үѕ Ѕ≈–ҮҮ - бир ишканадан (уюмдан, мекемеден) экинчи ишканага имарат, курулуш, жабдуу ж-а транспорт каражаттарын баланстан баланска өткөрүп берүү. ј. ө. б. ———– ћинистрлер —оветинин, союздук респ-калардын министрлер советинин, мин-волордун, ведомстволордун, эмгекчилер депутаттарынын советинин аткомдорунун чечимине ылайык жүргүзүлөт. ј. ө. б-дө тийиштүү, мүлктүн балансалык баасы өткөрүүчү ишкананыкынан же мекеменикинен чыгарылып, алуучунукуна которулат. »шкана бардык балансалык активи ж-а пассиви м-н өткөрүлүп бепилет.

јЋј (vitiligo; лат. vitium - так) - териге түс берүүчү заттьш (пигмент) бузулушунан денеде ар түрдүү көлөмдөгү пигментсиз ала таптардын пайда болушу. ј. көбүнчө теңдеш жайгашып, бири бирине кошулуп, чоңоюуга ыңгайлуу келет. јны көпчүлүк окумуштуулар организмге керектүү заттарды иштеп чыгарчу ички бездердин, өзгөчө богок безинин оорусунан пайда болоорун байкашкан. ј", жаштарда ж-а а€лдарда көбүрөөк кездешет да, көбүнчө бет, моюн, кол терилеринде болот. ƒарылоо ооруга карата жүргүзүлүп, витамин ж-а кызгылт көк нурлар колдонулат.

јЋј Ѕј јЌ - тамак-аш, идиш-а€ктар, кийимдер ж. б. илине турган буюм. ј. б. көп бутак-ачалары бар, четинден, арчадан, кайыңдай, талдан ж-а жоон сейрек бутактуу шырыктай жасалган. ћындай ј. б-дар боз үйдүн ашканасында болгон. “амак-аш, идиша€к илинүү м-н ал чыгданды тосуп да турган. јбдан катуу түз жыгачтардын ар кайсы жерине темир же жез илгичтерди (6-10) бекитип, абдан кооздоп, күмүш, калай, жездерди чөгөрүшкөн. ћындай ј. б. жеке эле чыгдандын ичине коюлбастан, жүктүн эки жагына да орнотулган. јлардын эр жагындагысына эркектердин кийим-кечектери, куралдары, буюмдары, эпчи жагындагысына а€лдардын сый кийим, жасалгалары, ат жабдыктары ж. б. илинген. ј. б-дын нечен түрлөрү сейрек болсо да азыр деле кездешет.

јЋј √ҮЋ (Viola) - ала гүлдүүлөр тукумундагы көп жылдык, айрымдары бир жылдык өсүмдүк. —абагынын уз. 15-20 см. —уук түшкөнчө көгөрүп турат. √үлү кызгылт көк, ак же сары, жыпар жыттуу. јнын 500 гө жакын түрү белгилүү. ———–де 100 дөн ашык түрү учурайт. Ѕулардын ичинен алтай, жыпар жыттуу ж-а 3 түстүү ј. г. кеңири таралган. јлтай ј. г. тоо шалбааларында, јлтай тундраларында, “€нь-Ўань тоолорунда өсөт.  ыргызстандын шаарларындагы гүлзарларда көбүнчө алтай ј. г өстүрүлөт. ∆ыпар жыттуу ј. г. ———–дин ≈вропа бөлүгүндө кездешет.  өп жылдык ј. г. өсүмдүгүнөн эфир майы алынат.

јЋј √ҮЋƒҮҮЋӨ– (Violaceae) - эки үлүштүүлөр классындагы тукум, көп жылдык чөп, жарым бадалдар, бадалдар түрүндөгү өсүмдүктөр. √үлү эки жыныстуу, туура же туура эмес түзүл үштүү, беш мүчөлүү. √үлдөрү жалгыздан же топ гүлдү түзөт. ∆албырагы сабакка кезектешип, айрымдарыныкы тушташ жайланышат.  өпчүлүгү жан жалбыракчалуу, кээси тамырлаш жалбырактуу. ћөмөсү - кутуча. ј. г-дүн 850 гө жакын түрү бар, алар тропиктик ж-а мелүүн алкактарда кеңири таралган.  ыргызстанда бир уруусунун 19 түрү өсөт. ј. г-дүн дары-дармек катары пайдаланылуучу, гүлзарларда кооздук үчүн өстүрүлүүчү түрлөрү көп.

јЋј ∆Ө–√ӨћҮЎ (Araneus diadematus) - жөргөмүш сымал классындагы түр. ƒенесинин уз. 0,7-11 мм. ј. ж. баш, көкүрөк ж-а сегментсиз курсак бөлүгүнөн турат. Ёки жуп жаагы ж-а 6 жуп буту бар. Ѕиринчи жуп жаагы хелицерлер деп аталат. ”у безчелери хелицерлеринде жайгашкан.  урсак бөлүгүндөгү тутүкчөлөр аркылуу плээшкен суюктук агып турчу желе бездери бар. ∆өргөмүш кыймылдаган кезинде ошол илээшкен суюктугу абада катып, желе жипчелерине айланат. ј. ж. жемин (чымын, көпөлөк, аары ж. б.) желесине түшүрүп, соруп жейт. ј. ж. ≈вропада кеңири таралган. јЋј  ≈— ≈  (Eremiasarquta Pall) - сойлоочулардын бир түрү. “үсү күңүрт боз, жонунда туурасынан кеткен күрөң же ак тактуу каралжын темгилдер бар. Өрөөндөрдө жашайт. ј. к. май айында топуракка 7-11 жумуртка тууйт, андан июнда кичинекей кескектер чыгат. ј. к. –умыни€да, ∆унгари€да,  ашкарда, “урци€да, »ранда, ———–де, ќ. јзи€да,  авказда,  азакстанда таралган.  ыргызстандын „үй, “алас, џсык- өл өрөөндөрүндө кездешет. «ы€нкеч курт-кумурскалардын личинкаларын жеп, а. ч-га пайда келтирет.

јЋј  »…»« - түр салынып жасалган кийиз. ј. к. кара койдун жүнүнөн жасалат. —абалып, майда тытылган жүн чийдин үстүнө текши төшөлөт да, калың, жука жерлери текшиленип, чабакталат, үшмөктөп түйдөктөлгөн жүндөн түр (сайма, кеште) салынат. “үр салынган жактары буэулбасын деп улам четинен эти€ттык м-н түрүлүп турат. “үр салынгандан кийин төшөлгөн жүнгө ысык суу себилип, чий жүн м-н кошо оролот да, анын эки башына кап же башка нерсе кийгизилет; оролгон чий сыртынан жип м-н бекем чырмалат; ошондон кийин аласалдырып тебе башташат. Ѕул жумуш болжол м-н 1-1,5 саатка (жүндүн киришине жараша) созулат. ∆үнү кирген кийиз чийден абай м-н чыгарылып, түрүлөт да, оңду-солду басылат. Ѕышырылганда гана ј. к. бүттү деп эсептелет. ј. к-ди көбүнчө а€лдар жасайт, тебүү ж-а сүйрөө иштерине эркектер да катышат. ј. к.  ыргызстандын бардык жеринен учурайт.

јЋј  ”–“ (Vermipsylla) - бүргөлөр уруусундагы мите. јнын эки түрү бар: биринчиси - (Vermipsylla alacurt) уй, кой, эчки, жылкы, төө, ит ж-а тоокто болот;  ыргызстанда кеңири таралган: экинчиси- (Vermipsylla lorcadina) ту€ктуу жаныбарларда мителик кылат.  өбүнчө  ытайда, ћонголи€да кездешет. јл пайда кылган ылаң ј. к. ылаңы деп аталат, аны м-н бардык мал ылаңдап, айрыкча кой, жылкы катуу жабыр тартат. Ѕир курт суткасына 100 мг дан ашык малдын канын сорот. јл малда 3 айга чейин жашайт, денесин кычыштырат. јндан тери канталап, жүн кырчылып түшөт; малдын каны азайып, арыктайт, кээде өлүмгө учурайт. ƒарылоо: 10% түү хлорофос эритмеси м-н малдын денеси жуулат, териге дуст себилет. ѕрофилактика: ј. к. кездешкен жайытты тазалоо, короонун тегерегиндеги кыкты өрттөө, дезинфекци€лоо.

јЋј  ҮЋҮ  - (Epicauta erythrocephala) - курт-кумурскалар классындагы коңуздар түркүмүндөгү жаныбар. ƒенесинин уз. 11-38 мм. “ула бою тайкы түкчөлөр м-н капталган, түсү жалтырак. ј. к-түн арткы буту узун. јлдыңкы ж-а ортоңку бутунун таманы 5, арткы бутунун таманы 4 муунактуу болот. ∆ылуу нымдуу жерлерге байырлуу. ”ргаачы ј. к. нымдуу топуракка жумурткалайт. 20-40 күндөн кийин жумурткадан личинкалары чыгат. Ћичинкалары (триунгулиналары) ази€ чегирткенин, прусниктердин жумурткаларын жеп, тукумун азайтат. ј. к-түн коңуздары август айынын 1-жарымында пайда болот да, күздө личинкалары жалган куурчакчага айланып, кышында 10- 40 см терең топурактын ичинде кыштай.

јЋј Өѕ Ө џЋјҢџ (Plevropnevmonia contagiosa equorum) - жылкынын өпкөсү м-н кабыргасынын былжырлуу челинин жугуштуу сезгенме ылаңы. ћунун ылаңдаткычы - вирус. ј. ө. ы. м-н жалаң гана ай ту€ктуу мал ж-а айбандар (жылкы, качыр, эшек) ылаңдайт. ј. ө. ы., ылаңдаган мал жөткүргөндө, бышкырганда, таралат. ј. ө. ы-на ургундай быштысынан үч асыйга чейинки жылкы жалакайлык кылат, карысы анча тоотпойт, кулундардын чанда бирөө гана ылаңдайт. ј. ө. ы-нын клиникалык жышааналарынын нЄгизгилери: мал оттобой, шылкыйып, шайы бошоңдон, денесинин темп-расы 40-41∞ га чейин көтөрүлүп, 6-9 күнгө чейин ошол калыбында турат; тамыры лакылдап ылдам кагат. ќозу, мурдунун ичи, көзү саргыч тартып, ылдам дем алат, кээде мурдунан сары суу же шүйшүн агат. џлаңдын 5-6 күнү кооптуу, оңуна алса, темп-расы төмөндөп, айыгуу жышааналары башталат да, 15-20 күндөн кийин мал айыгат. џлаңдан малдын өпкөсү сезгенин, түсү өзгөрөт (кызыл ала, боз ала), ылаңдын аты ушуга жараша коюлган.  абырганын ички чели да сезгенин, сары сууга ширелип килкилдеп, өпкөгө жабышып калат. џлаңдуу мал бөлүнүп, чарбага карантин коюлат. ƒары катарында новарсенол, камфора, кофеин колдонулат. јткана ар бир 10 күндө 4-5% түү хлорлуу аки таш м-н дезинфекци€ланат. ¬етеринари€ чараларын ийгиликтүү жүргүзүүнүн натыйжасында бул ылаң  ыргызстанда .көп жылдан бери кезикпейт.

јЋј “јћј  - илгери кыз-келиндер көкүрөгүнө тагынган асем буюм. ћаржан мончоктордон куралган торчо түрүндө жасалган. Ѕермет, седеп м-н да кооздолгон. јсты жагында жамбы же тыйын кадалган кыюусу болгон. ∆елке жакка байлап, көкүрөккө жа€ тагынышчу. 19-к-да кыргыздардын бардык жеринде болуп, 20-к-дын башында жоголо баштаган.

јЋј „џ…џ–„џ  - таранчы сымалдар түркүмүндөгү келгин канаттуу, к. „ыйырчыктар.

јЋј „џ„ јЌ-кемирүүчүлөр түркүм үн үн тыйын дар тукумундагы жаныбар. ј. ч. жалпы көрүнүшү б-ча кадимки тыйын чычканга окшоп, андан бир аз кичине. ƒенеси жүн м-н капталган. ƒенесинин уз. 17 см ге чейин. ј. ч-дын башынан жон куйругун көздөй кеткен 5 кара тилкечеси, о. эле ич жагында баштыкчалары бар. Ѕуттары карагай, бактарга чыгууга ылайыкталган. ј. ч-дард1..'л јмерикада, јзи€да, ≈вропада таралган 20 га жакын түрү бар. ———–дин ≈вропа бөлүгүнүн түн.-чыгышындагы токойлордо ж-а јзи€да (—ибирде) жашоочу бир гана түрү ази€ ј. ч-ны (Eutamios sibiricus) бар. ј. ч. ийинде жашап, кышкысын чээнге кирет. ∆ылына бир же эки жолу 4-10 кызыл эт ћөЌƒөЋө… тууйт. ∆ыл мезгилине байланыштуу ази€ ј. ч-нын жеген жеми ар түрдүү болот. јлар карагайлардын ж. б. бак-дарактардын

уруктарын, бүчүрлөрүн, козу карындарды жейт. јңчылыкта ази€ ј. ч-нын териси баалуу.

јЋј ЎјЋЅџ–“ - эрте жаздагы кар эрип, жер ала-телек болгон мезгил. Ѕул учурда түш. тараптан тропиктик жылуу аба массалары келип, абанын темп-расын кескин өйдөлөтөт; жер кыртышындагы тоң кете элек болгондуктан, кар катмары текши эмес, алателек болуп эрийт.

јЋј Ё““ҮҮ џЋјҢ, дабдыраң - жаш мал организминдеги зат алмашуу бузулушунан, булчуң эттин бышарып кетишинен, ж. б. ткандардын өзгөрүшүнөн чыккан ылаң. јл музоо, козу, торопой, жөжөдө кездешет.  өпчүлүк окумуштуулар ылаңдын өөрчүшүнө фосфордун, белоктун, микроэлементтердин (кобальт, жез, марганец, йод) ж-а витаминдердин (каротин ж-а токоферол) ∆етишсиздиги ж-а бир өңчөй тоюттандыруу түрткү болот деген пикирде. џлайга чалдыккан төлдүн шайы кетип, жаталактайт. “оютка көөнү чаппай, ичи өтөт, кээде денеси ысып, баскан-турганы бузулуп, деми кыстыгып, колубуту шал болуп, жабыркайт. џлаң 3-7 күнгө созулуп, кээде өлүмгө учуратат. ƒарттуу малды жакшылап багып, витаминдери, микроэлементтери мол тоюткор берүү керек. ƒары катары селенит-натрийдин (0,5%) суудагы эритмеси ж-а антибиотиктер колдонулат.

јЋј-ј–„ј -  ырг. ——–инин „үй өреөнүндөгү суу, „үй д-нын сол куймасы. ”з. 78 км, алабынын а€нты 270 км2,  ыргыз јла-“оосунун түн. капталындагы мөңгүлөрдөн башталат. ∆огорку агымы кууш капчыгай аркылуу агат да,  ашка-—уу кошулган жерден тартып өрөөнгө чыгат. »ри куймалары: јк-—ай, “еке-“өр, “оп- арагай, “уюк-—уу, ∆инди-—уу, јдыгине ж. б. јлабында 5 көл бар. ∆азгы ж-а күзгү нөшөр жамгырда сел жүрөт. —уу май айында кирип, сент€брдын а€гында тартылат. ∆ылдык орточо чыгымы 4,17 мъ\сек, эң көбү 50 м31сек, эң азы 0,81 м?\сек.  ар, мөңгү ж-а булактардан куралат. Өзөнүндө жогорку ж-а төмөнкү ј.-ј. суу сактагычтары курулган. —угатка кеңири пайдалангандыктан, „үй д-на жетпейт. ј.-ј. суусунун боюнан ‘рунзе ш.,  ашка-—уу, ¬оронцовка, ќртојлыш, „оң-јрык, ќрто-—ай кыштактары орун алган.

јЋј-ј–„ј  јѕ„џ√ј…џ  ыргыз јла-“оосунун түн. капталында, ‘рунзе ш-нын түш. жагында (35 км). ј.-ј. к. түбөлүк кар зонасынан (3800 м бийиктиктен) башталып, Ѕайтик өрөөнүнө (1600 м) чыгат. ”з. 30 км, туурасы 7 км.  апчыгай негизинен палеозойдун башында пайда болгон сланец, кумдук, конгломерат, гранит ж-а гранодиорит тоо тектеринен түзүлгөн. –ельефи ж-а генет. тиби б-ча капчыгай экиге бөлүнөт. ∆огорку 14 км ге чейинки аралыгы кууш, тик капталдуу (40-45∞), терең (800 м ге чейин), нугу тепши формасында. јл антропоген мезгилиндеги мөңгүлөрдүн эрози€лык аракеттеринин натыйжасында пайда болуп, альпы, субальпы шалбаалары м-н капталган.  апчыгайдын төмөнкү бөлүгүнүн таманы (тальвеги) жайык келип (300-500 м), тик капталдуу (30-40∞), тереңд. 300-400 м. Ѕул жерде карагай, арча, бадалдуу шалбаа өсөт.  апчыгай аркылуу јлајрча суусу агат.  апчыгайда альпинисттик лагерь (2000 м бийиктикте) жайгашкан. ‘рунзе ш-нан альплагерге чейин асфальт жолу курулган.  апчыгай - ‘рунзе ш-нын эмгекчилеринин эс алуу жайларынын бири.

јЋј-ј–„ј  ≈Ќ» -  ыргызстандагы керамикалык чопо казып алынуучу жер. јламүдүн р-нундагы “өмөнкү јла-јрча кыштагынан 1,5 км түн. тарапта, јла-јрча суусунун боюнда.  ен 1927-ж-дан белгилүү. 1933-55-ж-дын ортосунда мезгил-мезгили м-н "—редазгеолнеруд" трести тарабынан геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн.  ен аймагын боз, күңүрт сары түстөгү лЄсс сымал чопо ж-а анын арасындагы шагылдуу кум линзаларынан турган антропоген мезгилинин дары€ чөкмөлөрү түзөт. „опо катмарларынын жалпы калыңд. 43 м, анын чалгындалганы 4-8 м. „опонун гранулометри€лык составында өлчөмү 0,005 мм ге чейинки бөлүкчөлөр 2,8-27,6%, 0,005-0,05 мм - 56, 1- 92%, 0,05-1 мм - 10,8-16,78%, 1- 7 мм - 0,29-11,8%- ј€нты 52 га жерде кендин запасы 2,1 млн. л"3 (1955).  арьер түрүндө казылып алынган чоподон ‘рунзедеги кирпич з-дунда "75-150" маркасындагы кирпич да€рдала!.

јЋјЅјћј - ј Ўнын түштүгүндөгү штат. ј€нты 133,7 миң км2.  алкы 3373 миң (1970). јдмин. борбору - ћонтгомери ш. Ө. ж-нын негизги тармагы: кара металлурги€, металл иштетүү. “аш көмүр, темир, боксит рудалары казылып алынат. ’ими€, кагаз жасоо ө. ж. өнүгүүдө. »ри ө. ж. борбору - Ѕирмингем, √адсден, ћобил. “еннесси суусунун боюнда хим. ж-а энергет. ишканалары бар. ’антсвилл өрөөнүндө авиаракета, жардыруучу заттарды чыгаруучу з-ддор курулган. ѕахта өстүрүү б-ча алдыңкы орунда турат ж-а эт багытындагы бройлер жөжөлөрү өстүрүлөт. јйдоо а€нты 2,4 млн га. ∆үгөрү, арахис, тоют өсүмдүктөрү эгилет.

јЋјЅј“ј (Atriplex) - шакардуулар тукумундагы бир же көп жылдык жалбырактуу чөп өсүмдүгү. ”ругу шамал, суу аркылуу таралат. ј-нын 225 түрү белгилүү, андан ««ү ———–де, 20дан ашыгы  ыргызстанда өсөт. –есп-када татар ј., бутактуу ј., жылтыр ј.- көп тараган отоо чөптөр. јлар көбүнчө жол боюна, короо четине, кемерге, огородго, ээн жерге, бак арасына, пахта плантаци€сына чыгат. ј-ны күзүндө ж-а кышында төө м-н кой жейт. ∆айкысын ууктурушу мүмкүн.  аршы күрөшүү чаралары: даны ката электе чаап салуу, үрөндү тазалоо, айдоо а€нтын жумшартуу.

јЋј-ЅјЎ - џсык- өл обл-нын “оң р-нундагы јк-“ерек сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында. “ескей јла-“оосунун түн. этегиндеги өрөөндө. –айондун борбору Ѕөкөнбаевдин 60 км чыт., –ыбачье т. ж. станци€сынан 64 км түш.-чыг. тарапта.  алкынын саны 742 (1972). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

јЋј-Ѕ≈Ћ - “алас јла-“оосу м-н —уусамыр кырка тоосунун кошулушундагы ашуу. ј.-Ѕ. аркылуу ‘рунзе- ќш автомоб. трассасы өтөт. Ѕийикт. 3200 м. ”з. 30 км. ∆ылдык орточо төмп-расы €нварда -18,6∞, июлда 7,3∞— ∆ылдык жаан-чачын 634 мм. јпрелде ашууда кардын калыңд. 100-110 см ге жетет. јшуунун түш.бат. тарабынан „ычкан, түн.-чыгышынан —уусамыр суулары башталат.  ыртышы таштак ж-а кумдак келип, көбүнчө альпы шиберлери өсөт. јшууда жол эксплуатаци€лоо участогу (ƒЁ”) ж-а кар-көчкү станци€сы бар. “алас ж-а “октогул р-ндорунун малы ј.-Ѕ. аркылуу —уусамыр жайлоосуна ашырылат.

јЋјЅ”√ј - Ќарын обл-нын јк-“алаа р-нундагы суу, Ќарын д-нын сол куймасы. ”з. 180 км, алабынын а€нты 5820 км2, анын 4% мөңгү түзөт. јрпа м-н Ѕычан суулары кошулгандан тартып, јлабуга аталат. Ќарын өрөөнүнө чыкканда, нугу кеңейип, суусу тайыздайт. ќң куймалары: ∆аман-ƒаван (64 км),  оңорчок (39 км),  ашка-—уу (33 км),  умјрык (23 км); сол куймалары: Ѕычан (40 км), —өөк (45 км). ћакмал (41 км),  ара-—уу, ћиң-∆ылкы, ћына елди,  ырчын-Ѕулак ж. б. ћай айында кирип, окт€брда тартылат. ∆ылдык орточо чыгымы 26,5 м3/сек, эң көбү 124 мъ\сек, эң азы 9,70 м3\сек, ј. мөңгү ж-а кар сууларынан куралат. —угатка пайдаланылат. ј-нын боюнда  ош-ƒөбө,  оңорчок кыштактары жайгашкан.

јЋјЅ”√јЋј– (гр. Diptychus dybowskii) - каңылтырлар тукумуна кирүүчү балыктар. ƒенесинин уз. 50 см, салм. 3 кг га жакын, көпчүлүгү ала көгүш келип, кабырчыктары жок. ј.  ыргызстандын „үй, “алас сууларында, џсык- өлдө ж-а ага куюучу сууларда кездешет. џсык- өлдөгү ј-дын денесинин уз. 48-50 см, салм. 3 кг га жакын. јгын суудагы ј. кичине келип, чоңдорунун салм. 0,5 кг га жетет. џсык- өлдөгү ј. апрель айынын 2-жарымыңан баштап көлгө уругун таштайт. ј. көлдө ө— өЌ балыр, курт-кумурска, моллюска, үлүл, муунак буттуулар ж-а алардын личпнкалары м-н азыктанат. џсык өлдө ј-нын эки түрчөсү жашайт. јлар бири биринен биол. өзгөчөлүктөрү м-н айырмаланат. “оңдогу балык з-ду ј-ды жасалма жол м-н көбөйтүп санын арттырууда.

јЋј-Ѕ” ј - ќш обл-дагы јла-Ѕука р-нун борбору, кыштак. ќш ш-нан 350 км түн.-бат. тарапта, Ќаманган т. ж. станци€сынан 64 км.  алкы 2894 (1971). ј.-Ѕ-да кирпич з-д, калкты турмуш-тиричилик жактан тейлөөчү комбинат, автобаза, а. ч. машиналарын оңдоочу, шоссе жолдорун эксплуатаци€лоочу, колхоз аралык курулуш иштерин жүргүзүүчү р-ндук мекемелер, оорукана, поликлиника, клуб, кинотеатр, китепкана, эки орто мектеп бар. ј.-Ѕ-нын 5 км түш.-бат. тарабында  асан-—ай суу сактагычы курулган, ал жерде жайкысын эмгекчилер эс алышат.  ыштактын түн.чыгыщында Ўах-‘азил күмбөзү (13-к.) бар.

јЋј-Ѕ” ј –ј…ќЌ” -ќш обл-нын батышынан орун алган админ. район. 1936-ж.  ызыл-∆ар р-нунан бөлүнгөн. 1956-ж. ага „аткал р-ну кошулган. 1963-ж. ∆аңы-∆ол р-ну м-н биригип, 1969-ж. кайрадан бөлүнгөн. –айондун аймагы ѕскем, “алас тоолорун, „аткал,  ызыл-∆ар өрөөндөрүн ж-а ‘ергана өрөөнүнүн тун.-чыгышынан бир аз бөлүгүн ээлейт. ј€нты 9145,6 км2.  алкы 47131 (1974). Ўаар тибиндеги эки посЄлок (—умсар, “ерек-—ай), 8 сельсовет, 3 совхоз, 2 колхоз бар. Ѕорбору - јла-Ѕука кыштагы. ∆еринин бети (80%) тоолуу. “үш.-батыштан түн.-чыгышты карай ѕскем, „аткал кырка тоолору (бийик чокусу 4503 м) созулуп жатат.  лиматы континенттик, €нвардын орточо темп-расы -10, -20∞— июлдуку 20-30∞— ∆ылдык жаан-чачын өлчөмү «ќќ-400 мм. ј.-Ѕ. р-нунун аймагынан јла-Ѕука, „аткал, „анач ж-а —ай суулары агып ө“ө“. “опурагы: боз, күрөң, тоолуу талаа („аткал өрөөнү), шалбаалуу талаа ж-а тоолуу шалбаа. Өсүмдүктөрү: арча, кайың, карагай, терек, чычырканак, ит мурун, табылгы, чыны карагат ж. б. ∆аныбарлары: тоо эчки, элик, карышкыр, түлкү, суур.  алкынын көбү-кыргыз; өзбек, тажик, орус, татар, украин, белорус, казак, немең, азербайжандар да бар. 1 км2 жерге 5 киши туура келет. ј.-Ѕ. р-нунда а. ч-сы ж-а тоо-кен ө. ж. өнүккөн. —умсарда коргошун, цинк, “ерек—айда сурьма казылып алынат да, алардын концентраты иштетилип чыгат. ј. ч-на жарактуу 476,7 миң га а€нттан (1970) айдоо жери 20,7 миң га ны түзөт.  алганы - жайыт, дың жер, чабылды. јйдоо а€нтынын 62,2%не дан эгиндери, 6% - не тамеки, 18% көп жылдык чөп, 6,8% не силостук жүгөрү айдалат. ј. ч. өсүмдүктөрү негизинен түздөгү сугат жерлерге эгилет. ј. ч-ңын дүң продукци€сынын 53% мал чарбасынан алынат. –айондо; 1974-ж. 190,6 миң кой-эчки, 14,0 миң-уй, 4,1 миң жылкы болгон. “окой чарбасы да өнүгүп жатат. –айондо 22 орто, 8 сегиз жылдык, 10 башталгыч мектеп, айылдык профтех, окуу жайы, 1 райондук, 16 кыштактын клуб, 30 китепкана, 8 киноустановка, 3 оорукана, 2 кургак учук диспансери, 20 медпункт ж-а райондук турмуш-тиричилик жактан тейлөө комбинаты иштейт. 1938-62-ж. " олхоз турмушу" газетасы чыгарылчу, 1970-ж. апрелден баштап, райондук "Ёмгек даңкы" аттуу газета чыгат. “арыхый эстеликтери:  үлбөскан шаарчасы (10-12-к.), Ўах-‘азил (13-к.), »дирис пайгамбардын („аткал өрөөнүндө), —афид-Ѕуленд (ћазар кыштагына жакын) күмбөздөрү.  ооз жерлери “ерек-—ай,  өкташ жайлоолору ж-а „уңкурчак (7 көлү бар) ж. б.

јЋј-Ѕ” ј —””—” - асан-—ай суусунун сол куймасы. ”з. 58 км, алабынын а€нты 225 км2. „аткал тоосунун түш.-чыг. капталынан 4000- 4300 м бийиктикте жаткан мөңгүдөй башталат.  өбүнчө кар, мөңгү (58%) сууларынан куралат. ∆ылдык орточо чыгымы 2,75 м3/сек, эң көбү (май- июнда) 5,35-5,83 м3/сек, эң азы (февр.) 1,28 м3/сек. —угатка пайдаланылат. ∆ээгинде јла-Ѕука кыштагы жайгашкан.

јЋј¬≈–ƒ»-шаар (1933-ж. чейин посЄлок) јрм. ——–индеги “уман€н р-нун борбору. ƒебед д-нын боюнда ( уранын алабы). Ћенинакап - “билиси т. ж. тармагындагы станци€.  алкы 213 миң (1970). јрмени€ньщ жез ө. ж-нын борбору. ∆ез, күкүрт кычкылы, суперфосфат чыгаруучу ири жез-хим. комбинаты иштейт. ∆еңил ж-а тамак-аш ө. ж. ишканалары, индустр.-технол. техникуму бар.

јЋј√ҮҮ (columba palumbus) - көгүчкөндөр тукумундагы куш. ƒенесинин уз. 45 см ге жакын, салм. 600-700 г. “үсү көк, баш-моюну күрөң, көкүрөгү кызгылт. ј. ≈вропада, јзи€да, јфрикада, ———–де ”краина,  рым,  авказ, ќ. јзи€да ж-а  ыргызстандын “€нь-Ўань, јлай тоолорундагы карагайларда, өзөн боюндагы токойлордо у€лайт. Ёкиден жумуртка тууйт. ј. курт-кумурска, мөмө, дан жейт. “окойлор көп кыйылгандан ј-нүн саны азайып кеткен, ошон үчүн ј. коргоого алынды.

јЋјƒ”Ќ√ј (Montifringilla nivalis) - мукурлар тукумундагы, таранчылар түркүмүндөгү канаттуу. ƒенесинин уз. 18-19 см, тамагында чоң кара тагы бар, жон жагы бозомук күрөң, боору, канат ж-а куйрук чалгындарынын көп жери ак. “үш. ≈вропанын, јзи€нын тоолорунда, ———–де  авказ ж-а ќ. јзи€да,  ыргызстандын 2500 м бийиктиктеги тоолорунда жашайт. јска таштардын коңулдарына, жарлардагы жаракаларга у€ жасап, 4-6. ак жумуртка тууйт. ј-лар курт-кумурскалар, майда омурткасыз жаныбарлар, кышында өсүмдүктөрдүн уруктары м-н азыктанат.

јЋј«јЌ» -√——– м-н јзербайжан ———–инин аймагындагы дары€; кээ бир жеринде эки респ-каңын чек арасынан өтөт.  ура д-сынын, ћинт гечаур суу сактагычына ку€т. ”з* 351 км, алабынын а€нты 10800 ,км  „оң  авказ дын түш. капталынанбашталып,  ахети өрөөнү аркылуу ө“ө“.  ар, мөңгү сууларынан куралат. ќрточо чыгымы 98 м3/сек. —угатка пайдаланылат.

јЋј…  јЅј““ј√џ - јлай, ‘ергана өрөөндөрүндө кеңири, тараган - палеоген мезгилинин чөкмө тоо. тек. катмарлары. 1947-ж. ќ. — ¬€лов тарабынан өз алдынча геологи€лык кабат болуп бөлүнүп, јлай өрөөнүнүн аты м-н аталган. јлар негизинен мергель, аки таш теги, доломит, гипс,

 ызыл ж-а боз чопо, алевролит, кумдун ж-а конгломөраттардан турат. ј. к-да устрица, үлүл, кээде фораминифер сы€ктуу организмдердин ташка айланган көптөгөн калдыктары кезигет. ј. к-нын калыңд. ‘ергана өрөөнүндө 12-75 м, јлай өрөөнүндө 10- 211 м ге жетет. јйрым жердеги ј. к-нда нефть кендери бар.

јд.: √еологи€ ———–, т. 25, кн. 1, ћ., 1972.

јЋј…  ќёЌ”Ќ ѕќ–ќƒјЋџ  “ќЅ”-эт, май, жүн алынуучу кой. јны  ырг. ——–инин ќш обл-дагы јлай р-нунун "„оң-јлай" с-зунда 1973-ж.  ыргызстан мал чарба ж-а ветеринари€ ил. из. ин-ту чыгарган.

јлай өрөөнүндөгү жерг. куйруктуу койлордун жүнүнүн сапатын жакшыртуу максатында тубар койлор прекос кочкорлоруна куудурулган. јлардын ар кандай муундагы ургаачы аргындарынын тобуна саража кочкору катышкан. ѕрекос аргындарынын арасынан чыккан куйруктуу ак кочкорлор м-н соолуктар куудурулуп, ј. к. п. т. түзүлгөн. Ѕул кой јлай өрөөнүнүн татаал климат шартында кыштыр-жайдыр жайып багууга чыдамдуу.  очкорлорунун орточо салм. 102-115 кг, айрымдары 145 кг, соолуктары 62-68 кг, мыктылары 85 кг. јр 100 тубар кой 105- 107 козу берет.  озулары жүнү өскүлөң, чоң туулуп, тез жетилет да, 4-4,5 айында салм. 31-37 кг га жетет. ∆етилиши жагынан белгилүү гиссар ж-а тажик койлорунан калышпайт. Ѕул кой бир гана жолу кыркылат да, кочкорлорунан 5,2- 8,1 кг, соолуктарынан 2,7-6,5 кг чала кылчык, жылтылдак ак жүн алынат. “аза жүндүн чыгышы 65-70%. ∆үнүнүн 50-60% тыбыт, калганы кылчык, уз. 21-28 см, тыбытынын уз. 12-16 см ге жетет. Ѕул койлор јлай р-нунун "„оң-јлай" с-зунда, —овет р-нунун јлай- уу өрөөнүндө өстүрүлөт. ;

јЋј…  џ– ј “ќќ—” -јлай-“үркстан тоо системасына кирүүчү “үш.  ыргызстандагы ири кырка тоо. “үштүгүнөн јлай өрөөнү, түндүгүнөн ‘ергана өрөөнүнүн адырлары, чыгышынан  өк-—уу тоосу ж-а јлай- уу кырка тоосу, багытынан ћатча тоо тоому (“үркстан кырка тоосу) м-н чектешет. ”зундугу 480 км ден ашык. Ѕасымдуу бийиктиги 3500-4000 м, эң бийик жери 5880 м (јлай чокусу). ј. к. т. батышты карай бийиктейт (јйдарбек чокусу, 5126 м). √енет. тиби б-ча горст-антиклинорий. ј. к. т-нун геол. түзүлүшүндө негизинен силур, девон, карбон ж-а пермь мезгилдеринде пайда болгон кумдун, конгломерат, аки таш теги, сланец, порфирит м-н туфтар сы€ктуу тоо тектер бар. јларды диорит, гранит ж-а сиенит интрузи€лары жиреп чыккан. “оо аралык ойдуңдарда ж-а суу өрөөндөрүндө антропоген мезгилинин чөкмөлөрү жатат. ј. к. т. герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон, кийин өзгөрүүлөргө учурап, тектоникалык жаракалар м-н тилкеленген. ј. к. т-да сымап, сурьма, алтын, темир, боксит, калий, вольфрам, висмут, полиметалл, мышь€к, көмүр ж. б-лардын кендери бар. јлардын айрымдары ө. ж-лык мааниге ээ. ј. к. т-да өрөөндөр, капчыгайлар өтө көп. ј. к. т-нун негизги өзгөчөлүгү: ‘ергана өрөөнүнө караган түн. капталдары узун (80-90 км) ж-а жантайыңкы келип, этектери адырларга айланып кетет. јл эми јлай өрөөнүнө караган түш. капталдары кыска (4-15 км), тик аскалуу. “үн. жагы жарыш жаткан (3700- 5180 м бийиктиктеги) тоолордон ( ичи-јлай,  оллектор,  урук-—ай- улдук, ярунтуз, —андал, —ангибал€нд,  атраң) ж-а аларды бөлүп турган өрөөндөрдөн ( ичи-јлай,  ожо-јшкан, «ардалы, Ћаглан, ѕапан, Ќоокат, “актех, ќхна, ’айдаркен) турат. Ѕайыркы муз доорунун белгилери (тоо үстүндөгү түздүктөр мореналар түрүндө) јк-Ѕуура, “алдын, √үлчө сууларынын алаптарында байкалат. Ѕатышында мөңгү арбын, алардын ирилери: јк-“өр,  индик, јрча-Ѕашы, Ѕакалах,  ульп ж. б.  лиматы кескин континенттик, июлдун орточо темп-расы 10∞—ден төмөн, €нвардыкы -20-25∞— ∆ылдык жаан-чачындын өлчөмү 400-500 мм. »ри суулары: √үлчө, јк-Ѕуура,  ыргыз-јта, »сфайрам-—ай, јбшыр-—ай ж. б. “үш. капталдарында кургак талаа (2900- 3600 м), жарым чөл, талаа (3600-

4600 м бийикте), шалбаалуу субальпы ж-а альпы (4600-4800 м), гл€циалдык-нивалдык (4800 м ден жогору), түн. капталдарында токойлуу талаа (1500-3000 м), шалбаалуу субальпы ж-а альпы (3000-3900 м), гл€циалдык-нивалдык (3900 м ден жогору) ландшафт алкактары жатат.

јд.: јлиев 3., Ѕайгуттиев —, “үштүк  ыргызстандын жаратылышы, 1972; »льин ». ј., ¬одные ресурсы ‘ерганской долины, Ћ., 1959; —ахарова ќ. ƒ., Ћандшафты јлайской долины и еЄ районирование дл€ целей сельского хоз€йства, ‘р., 1973.

јЋј… Ө–ӨӨЌҮ -  ыргызстандын түштүгүндөгү бийик тоолуу өрөөн, жайлоо. јлай тоо тизмеги м-н „оңјлай («аалай) кырка тоосунун ортосунда. ј€нты 1712 км2, уз. 150 км, туурасы 25-40 км. ќрточо бийикт. 3000 м, эң бийик жери чыгышында 3650 м (“оң-ћурун бели), эң жапыз жери 2440 м ( атта- арамык). ќртоңку бөлүгү түзөң, мында жазы кашаттар ( ызыл-—уу) ж-а байыркы морена чуцкурчактары кездешет. Ѕат. тарабын јлтын-ƒара,  өк-—уу,  ызыл-—уу өзөндөрү ээлеп жамандыктан, кокту-колоттуу ж-а адырлуу. Өрөөн аркылуу  ызыл-—уу агып өтөт. ј. ө-ндө  аман (уз. 8,1 км), Ћенин атн. (9,4 км),  ызыл-—уу (13,7 км), Ќура (13,9 км) ж. б. жалпы а€нты 1,5 миң км2 ге жеткен мөңгүлөр бар. „ыт. жагында (3500 м бийиктикте) тоң жатат. √еол. түзүлүшүндө мезозой м-н кайнозой заманында пайда болгон кумдун, конгломерат, алевролит, филлит, гипс, аки таш тектери ж-а чополор бар. Өрөөндүн таманында ж-а тоо та€нган эңкейиш түздүктөрүндө антропоген мезгилинин кум-шагылы м-н чополору кеңири таралган. ј. өнүн азыркы тектоникалык структурасы - ассиметри€луу грабен-мегасинклиналь. Өрөөндүн пайдалуу кендеринен таш көмүр (Ќоруз- өлж. б.), курулуш материалдары жерг. керектөөлөргө кеңири колдонулууда. —уу өзөндөрүнөн алынган шлихтерде сымап, коргошун, калай минералдары ж-а алтын кездешет.  лиматы кескин континенттик. „ыг. тарабы суугураак. ∆ылдык орточо төмп-ра " ыгышында 3,7∞G, июлдун орточо темп-расы 10∞—, €нвардыкы - 13∞—. ∆ааи-чачындын жылдык орточо өлчөмү 250-400 мм. Өрөөн күрөң ж-а боз топурактуу келип, негизинен ак кылкан, камгак, шимүүр, доңуз сырты, өлөң, шыбак, шыралжын д. у. с. өсөт. ј. ө-нө жарым чөл (2400-3000 м), талаа (3000- 3600 м), субальпы ж-а альпы (3500- 4500 м), невал (4500-6500 м) ландшафт алкактары мүнөздүү. ∆аныбарлары: суусар, суур, аркар, илбирс, карышкыр, улар, жырткыч куштар (жору, бүркүт), кескелдириктер, жылан ж. б. Өрөөндүн а. ч-сы үчүн мааниси чоң. јнда жыл бою ќш облнын, Өзб. (281,0 миң га), “аж. (68,0 мин га) ——–леринин малы жайлайт. ћалды тогот м-н камсыз кылуу максатында 3,4 миң га айдоо а€нты өздөштүрүлгөн; айдоого жарамдуу 55,4 миң га дың жери бар. „өп чабыктар 1,2 миң га а€нтты ээлейт. ћалчыларды тейлөө үчүн маданий борбор ж-а медпункттар уюштурулган. ј. ө-но мал негизинен ќш - ѕамир жолу аркылуу айдалат. Өрөөндө ƒараут- оргон, —ары-“аш, Ёргеш-“ам ж. б. кыштактар жайгашкан. ƒараут- оргон кыштагында 18-19-к-га таандык чеп (сокмо дубал) коргондор, јлтын-ƒарадагы мазарларда араб (16-к.) жазуулары бар.

јв.:  орженевокий Ќ. Ћ., јлайска€ долина, "“р. √√амирск. экспед. 1928 г.", вып. 3, Ћ., 1930; —ахарова ќ. ƒ., јлайска€ долина, ‘р., 1959; ошонуку, Ћандшафты јлайской долины и еЄ районирование дл€ целей сельского хоз€йства, ‘р., 1973.

јЋј… –ј…ќЌ” -  ырг. ——–инин ќш обл-нын составында 1928-ж. уюштурулган админ. район. “үндүгүнөн јлай кырка тоосу аркылуу  ара-—уу, Ќоокат, ‘рунзе р-ндору, батышынан ж-а түштүгүнөн “аж. ——–и (“оолууЅадахшан јќ), чыгышынан —овет р-ну ж-а  Ё– м-н чектешет. ј€нты 1244,3 км2.  алкы 41,9 миң (1972). Ѕорбору - √үлчө кыштагы. ќш т. ж. станци€сынан 83 км түш.-чыг. тарапта. –айондун 3 совхоз, 3 колхозунда 175 кыштактан турган Ќ сельсовет бар. ј. р-ну √үлчө, јлай өрөөнү, ага жарыш жаткан  ичи-јлай (эң бийик чокусу јлай, 5880 м) ж-а „оң-јлай (Ћенин атн. чоку, 7134 м) кырка тоолорунун ортосунан орун алган. –айондун а€нтынын 2/3 бөлүгүн тоо ээлейт.  ырка тоолордун бийикт. 5200-7000 м ге чейин (ќкт€брь атн. чоку, 6780 м, ƒзержинский атн. чоку, 6713 м). Ѕул тоолордо ќ. јзи€дагы эң ири мөңгүлөр жатат. –айондун эң жапыз жери деңиз деңг. 1560 м. “үз жерлер негизинен „оң-јлай өрөөнүндө.  ен байлыктарынан: таш көмүр ƒараут- оргон кыштагынын түн. тарабында,  ичи-јлай тоосунда сымап, вольфрам, туз кени, курулуш материалдары (чопо, кум, шагыл таш) бар, бирок запасынын аздыгына, трансп. шартынын ыңгайсыздыгына байланыштуу бул байлыктар пайдаланыла элек. √үлчө кыштагынын жанындагы жылуу булактын дарылык касиети бар.  лиматы континенттик. »юлдун орточо темп-расы өрөөндөрдө 20-25∞—, тоолордо 10-15∞—, €нвардыкы - 4- 7∞—, - 14∞—. ∆ылдык жаан-чачын өлчөмү 400-600 мм. ћөңгүлөрү: јбрамов,  орженевокий,  орумду, Ћенин атн. ж. б. јгын сууларынын ирилери:  ызыл-—уу,  өк—уу, √үлчө ж. б. Өсүмдүктөрү: бетеге, шыбак, буудайык, өлөң, тоолордо арча, карагай, бадалдар, суу бойлорунда шалбаа өсүмдүктөрү ж. б. ∆аныбарлары: илбирс, аюу, аркар, тоо эчки, карышкыр, түлкү, каман, суур, кашкулак, суусар; канаттуулары: бүркүт, кекилик ж. б. кездешет.  алкынын көбү - кыргыз (95 %); өзбек, орус ж. б. улутунан да бар. ќрточо жышт. 1 км2 ге 3,3 киши. ј. р-нунда негизинен мал чарбасы өнүккөн. 1973-ж. райондо 0,4 млн кой-эчки, 24 миң уй-топоз, жылкы болгон.  өпчүлүк жери (560 миң га) - жайыт. јнын жарымын Өзбекстан, “ажикстандын малчылары пайдаланышат. Өрөөндөрдүн бир аз бөлүгүндө дан эгин (21 миң га) ж-а тоют чөптөрү (13 миң га) эгилет. Ѕардык айдоо жери сугарылат. –айондун жерин өздөштүрүү максатында азыр „оң-јлай өрөөнүндө ћ∆— уюштурулган. ј. р-нда жол катнашуунун негизги түрү - автомоб. жолу. –айондун терр€сынан өткөн союздук маанидеги ќш - ’орог жолу, жерг. мааниси бар —ары-“аш - ƒараут- оргон -  арамык, ƒараут- оргон -  ызыл- ы€ жолдору өтөт. Ѕулардан башка тоо капчыгайларында көч жолдору бар. ј. р-нда 15 орто, 26 сегиз жылдык, 8 башталгыч мектеп, айылдык профтех, окуу жайы, 32 китепкана, 20 клуб, 4 оорукана, 4 поликлиника ж-а элдик турмуш-тиричилик жагынан тейлөөчү комбинаттын, соода ишканаларынын түйүндөрү бар. јйрым айылдарда суу жүргүч тармак курулган. 1966-ж-дан бери " үжүрмөн эмгек" газетасы чыгат. “арыхый эстеликтерден ƒараут- оргондогу  ербен сарайдын урандысы сакталып калган. Ѕул - жергиликтүү стилде курулган чеп.

јЋј… ЁЋƒ»  “≈ј“–џ -  ыргызстандагы элдик театрлардын бири. √үлчөнүн кыштак клубу 1946-ж. мадани€т үйүнө айланып, анда драмкружок уюштурулат да,  . Ёшимбековдун " ожокенин ийгилиги" деген бир көшөгөлүү пьесасы коюлат.  ырг. ——– мадани€т мин-восунун коллеги€сынын чечими б-ча (4. 6. 1960) јлай р-ндук мадани€т үйүнө "јлай элдик театры" деген наам берилет. јлгачкы режиссЄру - ћ. ∆акыпов, сүрөтчүсү - —. “обоев. “еатрга ћ. “ойбаевдин "Ўектенүү" (1960), ћ. ∆акыповдун "јк ћөлмөл" (1961) аттуу бир актылуу, кийин –. Ўүкүрбековдун "∆акшынын шарапаты" (1964),  . ћаликовдун "јйланган тоонун бүркүтү" (1966),  ; ∆антөшевдин " аныбек" (1969) ж. б. көп актылуу драмалары коюлду. ј. э. т-нда иштегендердин арасынан респ-калык кароолордун бир топ лауреаттары өсүп чыкты. “еатрдын коллективи колхозчуларга ж-а алыскы жайыттардагы малчыларга оюн-зоок көрсөтүп, маданий жактан тейлеп турат.

јЋј…- ””  џ– ј “ќќ—” “үш.  ыргызстанда, чыгышынан ‘ергана тоо тизмеги (—өөк, Үйгөн-Ѕаш ашуулары), батышынан  өк-—уунун алабы (ќй-Ѕала), түн.-батышынан „акан“аш тоосу, түндүгүнөн јлай- уу өрөөнү, түштүгүнөн  ара-„ал тоосу м-н чектешет. ”з. 90 км ге жакын, туурасы 25-30 км, орточо бийикт. 3800-4000 м, эң бийик жери 4500 м ( ыздар тоосунда). Ќегизинен палеозойдун аки таш теги ж-а сланец тектеринен түзүлгөн, гранит да бар. –ельефи татаал, тоо тармактары тектоникалык жаракалар м-н бөлүнөт. “армактары бат. тарабында узун (15-20 км), чыгышында кыска (5- 10 км), капталдары жазы ж-а айдөөш, алардын ирилери: Ёркеч, —аба-∆арды, “уюк- айыңды,  өл- айыңды,  ыздар,  емпирдин тоосу, јйры-“аш, Ѕоор-јлбас, Үч- азык, ћанастын ээри, “оголок-“аш,  ызыл-јгын,  ара-“ума. “оолордун јлай- уу (ќйтал) өрөөнүнө караган этектери бор мезгилинде ж-а палеогенде пайда болгон кызгылт кумдуктардан турган адырларга айланган. “ектоникалык түзүлүшү б-ча тоо - горст-антиклиналь. Ѕайыркы муз каптоонун белгилери  улун-Ёмбес, »йри-—уу, ∆он, ∆алгыз- атын, “оп-“еке, “епши, —өөк, —аба-∆арды ж. б. тоолордон байкалат. ћөңгүлөрү анча чоң эмес (0,5-1,5 км2), ирилери: Ёркеч, јкЁчки,  өл- айыңды,  ыздар, ∆арыкЅел. —уулары: јлай- уу, —аба-∆арды, “уюк- айыңды,  өл- айыңды,  айыңды-Ѕулак,  ашка-—уу, Үч- азык, јк-Ѕогус ж. б.  лиматы кескин континенттик, июлдун орточо темп-расы 15-20∞—, €нвардыкы -5, -10∞—, жылдык жаан-чачындын саны 400-600 мм. Ћандшафттык алкактары (түн. капталдарында) чыгыштан батышка кеңеет: талаа тулаңы (2300-2700 м), токойлуу шалбаа (2700-3100 м), токой (3000-3500 м), субальпы, альпы шалбаасы (3500-3900 м), гл€ци€лдык-нивалдык (3900 м жогору).

јЋј…- ”” Ө–ӨӨЌҮ ќш обл-нын —овет районунда, ‘ергана ж-а јлай уу кырка тоолорунун арасынан орун алган. “үндүгүнөн  ара- улжа өрөөнү, түштүгүнөн јлай- уу кырка TOOJ су, чыгышынан  Ё–, батышынан √үлчө өрөөнү м-н чектешет. ј€нты 1454,45 км2, уз. 78 км, туурасы 52 км. ј.- . ө. түш. тарабынан бийик тоолор (ќй- ум, 4108 м; —өөк, 4024 м; “үзјшуу, 3629 м; —аба-∆арды, 4690 м; “ар- ол, 4516 м;  ыздар, 4255 м; Ёркеч, 4456 м; јлда- ул, 3986 м; јюу“апан, 3991 м) м-н курчалган. Ёң бийик жери - ћустак тоосу, 4697 м.

“оолордун басымдуу бийикт. 3200- 3800 м. Ќегизинен бор ж-а юра мезгилдеринде пайда болгон тоо тектерден түзүлгөн. ∆еринин бети тоолуу келип, түн.-батышты көздөй жантайьщкы. Ѕорб. бөлүгү жайык келип, “ерек, „ычырганак, ∆аман-“ал,  ол айыңды өндүрлөрү , м-н тилмеленген.  лиматы континенттик, июлдун орточо темп-расы 15,7∞—, €нвардыкы -17,9∞—. ∆аан-чачындын жылдык орточо өлчөмү 347 мм. ћөңгүлөрү (жалпы а€нты 57,7 км2) көбүнчө “ерек суусунун жогорку агымында, эн ириси -  ара- ол (уз. 5,6 км). —уулары: јлай- уу, —аба-∆арды, Үч- азык,  өл- айыңды, “ерек ж. б., булар мөңгү, кар ж-а булак сууларынан куралат.  ашка-—уу, “ерек,  улун өрөөндөрүндө минералдуу суулар бар.  өлдөрү: „оң ж-а  ичи  улун, ƒардан- өл,  өл- айыңды ж. б. “опурагы ж-а өсүмдүктөрү бийиктик тилке б-ча өзгөрөт. Ќегизинен күрөң топурактуу. “оолордун тескей беттеринде карагай, күнгөйүндө арча токойлору бар. Ѕадалдардан четин, шилби, табылгы, ит мурун, карагат, жылгын бар; чөп өсүмдүктөрүнөн бетеге, сулу чөп, шыбак, арпа чөп ж. б. өсөт. јйбанаттарга (аюу, түлкү, карышкыр, кашкулак, суур, коЄн, өрдөк, чулдук ж. б.) бай. ј.-к. ө-дө  өкјрт,  ызыл-∆ар, ќй-“ал кыштактары жайгашкан. ћында негизинен мал чарбачылык өнүккөн. ∆аратылышынын кооздугунан ј.- . ө. туристтик базаларды, пионер лагерлерин уюштурууга ыңгайлуу.

јЋј…-“Ү– —“јЌ “јЅ»я“ ќЅЋј—“џ -  ырг. ——–инин түштүгүндөгү, ‘ергана өрөөнүн жандап, батыштан чыгышты көздөй созулуп жаткан тоолуу табигый регион. јлай-џсар (√иссар) тоо системасынын (“үш. “€ньЎань) составына кирет. ј€нты 36,5 миң км2. ”з. 800 км ( ыргызстандын аймагында 610 км ге жакын). Ѕийикт. 600-6000 м ге чейин (чокулары: “ильбе 5800 м, јскалуу 5621 м, “амды- өл 5540 м ж. б.). Ќегизинен јлай ж-а “үркстан кырка тоо тизмегин түзөт. ќбласть герцин бүктөлүү зонасына кирет. Ѕийик кырка бөлүгү палеозой заманындагы чөкмө ж-а метаморфизмделген тоо тек катмарларынан (сланец, аки таш теги ж. б.) түзүлүп, гранит, диорит интрузи€лары м-н жирелип чыккан. ёра, бор, палеоген ж-а антропоген мезгилдеринин түрдүү тоо тектери ј.-“. т. о-нын жапыз тоолуу түн. бөлүгүн түзөт. Ѕул аймакта палеозойдун аки таш тектүү массивдери („ил-”стун, „илћайрам,  ан-и-√ут ж. б.) карсттык процесстерге учурап, үңкүрлөрдү, кудуктарды ж. б. пайда кылган. “оо тизмектери ассиметри€луу: түш. капталдары кыска (10-15 км) ж-а тигирээк, түн. беттери кеңири (50-100 км) ж-а тайпак. »ри тоо тизмектерине жараша кырка тоолор, массивдер, адырлар ( ичи-јлай,  атыраң“оо, Ѕели-—ынык ж. б.) ж-а аларды бөлүп турган өрөөндөр (ѕапан, Ќоокат, ’айдаркен, –ават ж. б.) жайгашкан. Ќегизги тизмектердин ж-а айрым тоолордун рельефи альпы тибине кирип, аска-зоокалуу чокуларын кар, мөңгү баскан. ќбластта 530дан ашык мөңгү бар, алардын жалпы а€нты 720 км2 чамасында.  лиматы континенттик, субтропиктик; жайы жылуу, кышы мелүүн. ∆ылдык жаанчачындын орточо өлчөмү төмөнтөн жогору карай (100-200 мм ден 400- 600 мм ге чейин) көбөйөт, ошол эле багытта абанын темп-расы тескерисинче төмөндөйт. ј.-“. т. о-нда уз. 1 км ден ашкан 3739 суу (‘ергана өрөөнүндөгү агын суулардын 57%) бар. »ри суулары: —ох,  уршаб, јкЅуура, »сфайрам, »сфара. јгын суулардын көпчүлүгү —ыр-ƒары€га жетпей сугатка керектелет. “оолорунда 76 майда көл ж-а суу сактагычтар бар. Ћандшафттык өзгөчөлүктөрү жагынан ј.-“. т. о. 5 бийиктик алкакка бөлүнөт: 1) тоо этектериндеги жарым чөлдүү түздүктөр ж-а адырлар; 2) лЄсстуу жапыз ж-а орто бийиктиктеги тоолордун субтропик талаасы; 3) бөксө тоолордогу арча ж-а сейрек токой, талаа ж-а шалбаалуу талаа; 4) бийик тоолуу шалбаалар тилкеси; 5) түбөлүк кар, мөңгү, аска-зоокалуу гл€циалдык-нивалдык зона. ќбласть түрдүү минералдык ресурстарга (сымап, сурьма, полиметалл, нефть, таш көмүр ж. б.) бай. јгын сууларда энергет. ж-а ирригаци€лык комплекстер курулууда. Өрөөндөрү дыйканчылыкка (пахта, тамеки, жибек, жемиш бактары, дан эгиндери ж. б.), тоолору мал чарбачылыгына пайдаланылат. Ѕул область -  ырг. ——–инин экономикасы өнүккөн маанилүү бөлүгү. »ри ө. ж. ж-а маданий борборлору: ќш,  ызыл- ы€, —үлүктү ш-лары, к. јлай кырка тоосу, ќш областы, “үркстан кырка тоосу.

ј«.: јлиев 3., Ѕайгуттиев —, “үштүк  ыргызстандын жаратылышы, ‘р., 1972; ѕрирода  иргизии, ‘р., 1962; –ельеф  иргизии, ‘р., 1964; –о й ч е н ко √. »., «емельные ресурсы ёжной  иргизии и их использование, ‘р., 1970; „ е д и € ќ.  ., ёг —редней јзии в новейшую эпоху горообразовани€, ‘р., 1971.

јЋј ј≈¬ ј -  уйбышев обл-нын  инель р-нундагы кыштак.  уйбышев ш-нын 55 км түн.-чыгышында. 1889ж-дын жайында ”ль€новдордун үйбүлөсү —имбирскиден —амарага көчүп келип, ј. жанындагы кичине хуторду сатып алган. ”ль€новдор жай айдарын ушул жерде өткөргөн. 1893-ж. күзүндө ¬. ». Ћенин мындан ѕетербургга кеткен, ”ль€новдордун калгандары ј-дагы хуторун сатып, ћосквага көчкөн. Ѕулар турган үйдө ¬. ». Ћенин атн. музей ж-а китепкана уюштурулган.

јЋј- ӨЋ -  аз. ——–инин —емипалатинск (—емей) ж-а “алды  оргон облтарынын аралыгында, Ѕалкаш-јла өл чуңкурдугунун чыгышында деңиз деңг. 343 м бийиктикте жарым чөл зонасынан орун алган туздуу, туюк көл. ј€нты 2200 км2, орточо тереңд. 22 м, уз. 104 км, туурасы 52 км. ј.- -дүн деңгээлинин жылдык өзгөрүшү 1-2 м ге барабар.  өл €нвардан апрелге чейин тоңот. —уу мол жылдары ”€лы, —асык- өл ж-а ∆ылаңач- өл сы€ктуу майда көлдөр ј. -гө кошулуп, аймагы 55 миң км2 ге жетет. ј.- -гө Ёмел суусу ку€т. ћаринка ж-а сазан балыктары бар, кеме жүрөт.

јЋјћҮƒҮЌ -„үй дары€сынын сол куймасы. ”з. .78 км, алабынын а€нты 317 км2.  ыргыз јла-“оосунун түн. капталындагы јламүдүн мөңгүсүнөн башталып, жогорку агымы кууш капчыгай аркылуу шар агат. „үй өрөөнүнө чыкканда, нугу кеңейип, тайыздайт. »ри куймасы - „уңкурчак (19 км). ћындан башка 33 майда куймасы ж-а алабында жалпы а€нты 0,8 км2 ге жеткен 12 майда көлү бар. ћай айында кире баштайт, сент€брда тартылат. ∆ылдык орточо чыгымы 6,36 мг\сек, эң көбү 31,0 м%\сек, эң азы 0,74 мъ\сек.  ар, мөңгү ж-а булактардан куралат. “оодон чыга беришинде ( өк-∆ар кыштагына жакын) јламүдүн суу сактагычы курулган. ∆ээгинен ‘рунзе ш.,  өк-∆ар, “ашћойнок, Ѕеш- үңгөй кыштактары орун алган.

јЋјћҮƒҮЌ - јламүдүн р-нун борбору, кыштак. ‘рунзе ш-на туташ. ‘рунзе т. ж. станци€сынан 5 км аралыкта.  алкы 13 500 (1974). ј-дө ремзавод, байпак ф-касы, јламүдүн √Ё—инин каскаддары, эки орто мектеп, клуб ж. б. ишканалар бар.

јЋјћҮƒҮЌ - јламудун капчыгайынын башындагы ашуу. ‘рунзе ш-нан 55 км түш. тарапта. Ѕийикт. 4032 м. ∆ыл бою кар жатат. јшуу июндун башында ачылып, „үй өрөөнүнөн —уусамырга мал ашырылат. —ент€брда ашуу жабылат.

јЋјћҮƒҮЌ  јѕ„џ√ј…џ -  ыргыз јла-“оосунун ортолук бөлүгүнүн түн. капталында. ”з. 50 км, бийикт. 1000-4000 м. ј. к. кууш, өтө терең (800-1000 м).  апчыгайдын баш жагы үч айрыкка бөлүнөт, алар кошулуп, антропоген мезгилиндеги муздун кеңейткен жайыгыраак (1,5 км ге чейин) төргө өтөт. ј. к. улам төмөндөгөн сайын куушурулуп, туурасы 25-50 м ге жетет.  апталдары жантык, кээде тик (30-60∞). „уңкурчак өрөөнүндө алкымга айланат.  апчыгай аркылуу јламудун суусу агат. ј. к-нын баш жагына - шалбаалуу альпы ж-а субальпы, төмөнкү бөлүгүнө бадалдуу шалбаа ландшафты мүнөздүү. Ќарзан тибиндеги минералдуу булактар бар. „үй өрөөнүнө чыга бериш жеринде јламүдүн суу сактагычы бар. ј. к. негизинен жайыт ж-а туристтик жай катары пайдаланылат.

јЋјћҮƒҮЌ  ј— јƒџ - ‘рунзе ө. ж. районунун энергет. базасын кеңейтүү ж-а чыңоо максатында курулган гидроэлектр станци€лар системасы.  аскад „оң „үй каналындагы алты √Ё—тен турат: 1-јламүдүн √Ё—инин курулушу 1943-ж. башталып, 1945-ж. а€ктаган. ћунун кубаттуулугу 2,2 миң кет.  убаттуулугу 2,5 миң кет 2-√Ё— 1949-ж. пайдаланууга берилген, 1950-53-ж-да 3-4-√Ё—тер (ар биринин кубаттуулугу 2',14 кет) ишке киргизилген. 1954-55-ж-да 5-6-√Ё—тин (ар биринин кубаттуулугу 6,4 миң кет) курулушу башталып, 1958-ж. ишке берилди. ј. к-нын жалпы кубаттуулугу 21,78 миң кет. јзыр каскад толугу м-н автоматташтырылган, телевидение аппаратурасы аркылуу бардык √Ё— текшерилет. ‘рунзе “Ё÷и, Ћебединовка, Ѕыстровка √Ё—тери м-н бирге ј. к. бирдиктүү энергосистемасына бириктирилген.  аскад “үш.  азакстан энергосистемасы м-н да байланышта турат.

јЋјћҮƒҮЌ ћ»Ќ≈–јЋƒ”” —””—” - „үй өрөөнүндөгү дарыланууга жарамдуу ысык суу булактары. ‘рунзе ш-нан 30 км түш. тарапта,  ыргыз јла-“оосунун түн. капталында, јламүдүн суусунун боюнда, деңиз деңг. 1700 м бийиктикте жайгашкан. —уу ж-дө алгачкы ирет Ќ. ћ. ѕрокопенконун (1933), ¬. — √ригорьеванын (1938) эмгектеринде жазылган.  ийин көптөгөн изилдөөчүлөр (–. ѕ. –омах, 1952; Ќ. ».  атаева, 1964; ј. ¬. ЅелЄв, 1971) геол. иштерди жүргүзүп, суунун физ.-хим. ж-а дарылык касиеттерин аныктаган. —уу  ыргыз јла-“оосунун түн. капталындагы чыгыштан батышты карай белгиленген арашан суулары чыгуучу зонада жатат. ѕалеозой доорунун башталышында пайда болгон граниттердин арасындагы тектон. жарака аркылуу жер бетине булак түрүндө чыгат. Ѕулактардын дебити - 5-7 л/сек. —уу өзүнүн хим. составы, физ. касиети б-ча аз минералдашкан (0,4-0,8 г 1 л), азоттуу (98%), гидрокарбонат-сульфат-кальций - натрийлүү терма сууларына кирет. —уунун темп-расы 20∞тан 30∞ка чейин. “үссүз, жытсыз ж-а даамсыз, составында бир аз барий, стронций, марганец, молибден, висмут, вольфрам, жез бар. —уудагы биол. активдүү компоненттер: эркин түрүндөгү —ќг (0,4-7 мг/л), H2S (0,42 мг/л), радон (2,11-8,98 эман). —уунун дарылык касиеттеринин бири - анын составында кремний к-тасынын (30-50 мг/л) болушу. ќшондуктан ал, ’абаров крайындагы  улдур ж-а јлтайдагы Ѕелокурихин минералдуу сууларына окшош. —ууну кыймылдоо ж-а та€ныч органдарынын, нерв системаларынын, аш казан ж-а гинекологи€ ооруларын дарылоого колдонсо болот. ∆ол татаал болгондуктан, азырынча сууну жерг. эл гана пайдаланат, бирок анын келечектеги мааниси чоң. јнткени кийинки учурда (1971) ј. ¬. ЅелЄв өзүнүн изилдөөлөрүндө бургулоо көзөнөктөрүнүн жардамы м-н суунун дебитин 10 л/сек га көбөйтүүгө ж-а темп-расы 45-50∞ га жеткен кремний к-тасына өтө бай минералдуу сууну алууга боло тургандыгын аныктаган. Ѕуга суунун ‘рунзе ш-на жакын турушу да көмөк болот.

јд.: √ригорьева ¬. —, јла-ћедынские термы, в кн.: “ермы и газы “€ньЎан€, ћ.-Ћ., 1938;  атаева Ќ. ». и др. ѕодземные минеральные воды  иргизской ——–, ‘р., 1969; √ригоренко ѕ. √., Ѕ е л Є в ј. ¬., √идрогеологическое районирование и минеральные воды ÷ентральной части —еверного “€нь-Ўан€, "»зв. јЌ  ирг. ——–", 1972, в. 2.

јЋјћҮƒҮЌ –ј…ќЌ” - ырг. ——–индеги админ. район. 1940-ж. февралда уюшулуп, 1961-ж.  ант р-нуна кошулган. 1974-ж. 9-€нварда кайра өзүнчө район болду. –айон „үй өрөөнүнүн ортоңку бөлүгүнөн, ‘рунзе ш-нын айланасынан орун алып, түндүгүнөн  аз. ——–и, түштүгүнөн —уусамыр өрөөнү, чыгышынан  ант р-ну, батышынан —окулук р-ну м-н чектешет. ј€нты 1456,7 км2, калкы 102,1 миң (1974). –айондо 2 колхоз, 8 совхоз, 14 сельсовет бар. Ѕорбору - јламүдүн кыштат. ∆еринин көбү түзөң, түш. тарабында  ыргыз јла“оосу (эң бийик чокусу јламүдүн, 4875 м) жатат. –айон деңиз. деңг. 700-4500 м бийиктикте.  ен байлыктарынан курулуш материалдары гана кездешет.  лиматы континенттик, €нвардын орточо темп-расы -5, -15∞—, июлдуку 22-25∞— ∆ылдык жаанчачын өлчөмү 500-600 мм. “оолуу бөлүгүндө √олубин, „оң-јла-јрча,  ургак-“өр, —алык ж. б. мөңгүлөр жатат. –айондун аймагынан јламүдүн, јла-јрча суулары агып өтөт.  ыртышы негизинен боз, кара күрөң ж-а кара топурактуу. –айондун талаалуу бөлүгү бүт дээрлик айдоо а€нтына айланган. “оолорунда тоолуу талаа ж-а тоолуу шалбаа өсүмдүктөрү, арча ж-а бир аз карагай өсөт. ∆аныбарлары: тоо эчки, аркар, элик, илбирс, карышкыр, түлкү, суур, кемирүүчүлөр ж. б.  алкынын көбү - кыргыз; орус ж. б. улуттун өкүлдөрү жашайт: 1 км2 жерге 7 киши туура келет. ј. р-нда ө. ж. ишканаларынан: ремзавод, јламүдүн байпак ф-касы, јла-“оо ж-а Ћенин атн. винсовхоз комбинаттары, јламүдүн тери ө. ж. бирикмеси, ћамл. балык чарбасы, “рикотаж бирикмесинин є 3 филиалы, јламүдүн √Ё—инин каскады бар (6 √Ё—). ∆ер фондусу 144 миң (1974), айдоо жери 35,3 миң, жемиш багы 5,1 миң, чабындысы 3,0 миң, жайыты 41,1 миң га. јйдоо а€ттарында сугат иштери кеңири пайдаланып (∆огорку јла-јрча, јламүдүн, “өмөнкү јла-јрча суу сактагычтары, Ѕ„ ) дан эгиндери, кызылча, картошка, жашылча ж. б. эгилет. 1974-ж-кы маалымат б-ча 5,9 миң уй, 23,2 миң кой-эчки, жылкы ж. б. болгон. –айондо элди турмуш-тиричилик жактан тейлөөчү комбинат, 34 мектеп, айылдык профтех, окуу жайы, 38 клуб, 42 китепкана, 7 оорукана, поликлиника, 6 аптека, ¬оронцовка кыштагында балдар санаторийи (сөөк-туберкулЄз),  ыргызстандын 25 жылдыгы атн. эс алуу үйү, „оң-“аш спорт базасы бар. Ўоссе жолунун мааниси чоң. –айондун аймагынан ‘рунзе - –ыбачье темир жолу өтөт.

јЋјћҮƒҮЌ „ќ ”—” - ыргыз јла“оосундагы эң бийик чоку. Ѕийикт. 4875 м. јла-јрча м-н јламүдүн капчыгайларынын баш жагын бөлүп турган  ыргыз јла-“оосунун түн.-батышты көздөй кеткен тармагынан орун алган. “ик капталдуу, үстү тайпак келип, дайыма кар, мөңгү каптап жатат.

јЋј-ћџЎџ   Ө–Ү—“ӨЌҮ - Ќарын багытындагы археол. эстелик. јлаћышык тоосунун этегинде, Ќарын ш-нан 6 км бат. тарапта. “€нь-Ўанда жашап өткөн байыркы көчмөн урууларга (сак, усун, турк ж. б.) таандык.  өрустөндүн мүрзөлөрү дөбөчөлөнүп (бийикт. 25-50 см) турат, төрт бурчтуу, топурак, шагыл, таш м-н толтурулган.  үн батыш баштантып, чалкасынан коюлган сөөктөрдүн жан-жактарынан жумуру түп карапа, темир, коло бычак, шуру мончок өңдүү буюмдар табылган.  өрүстөн б. з. ч. 1-3-к-га тиешелүү.

јЋј-ћџЎџ  “ќќ—” -»чки “€ньЎандагы Ќарын кырка тоосунун бат. тарабы. Ќарын м-н јт-Ѕашы өрөөндөрүнүн ортосунда. ”з. 35 км, туурасы 6-10 км, басымдуу бийикт. 3000-3300 м, эң бийик жери 3399 м. јла-ћышык негизинен девон, карбон мезгилдеринин аки таш тегинен турат. –ельефи татаал: чыгышты көздөй ичкерип, Ќарын кырка тоосуна бел баскак (Ўаркыратма суусунун өрөөнү) аркылуу кошулат, борб. бөлүгү бийик, капталдары тик (60∞), тектирлүү, коолуу; батышы ичкерип басаңдап (периклиналь), ∆ан-Ѕулак коктусунан баштап түздүккө "чөгүп" кетет. “ектоникалык түзүлүшү б-ча - горст-антиклиналъ. “үн. беттериндеги капчыгайларда карагай, бадал, түштүгүндө жарым чөлдүү, кургак талаа өсүмдүктөрү, чыгышында ж-а бийик бөлүктөрүндө субальпы тулаңы өсөт. “оо беттериндеги аска таштарда сүрөт-чиймелер, аки таштуу жерлеринде үңкүрлөр бар. јла-ћышык жайлоо катары пайдаланылат. јнын эң бийик чокусуна ретрансл€ци€лык теле көрсөтүү станци€сы курулат. јЋјЌƒ ј– јЋƒј–џ, јхвенанма - Ѕалтика деңизиндеги Ѕотни€ булуңунун түштүгүндөгү архипелаг. 6,5 миң майда аралдан турат. ‘инл€нди€га таандык. ј€нты 1481 км2.  алкы 22 миң (1968).  лиматы мелүүн, салкын, €нвардын орточо темпрасы -4∞—, июлдуку 15∞—, жылдык жаан-чачын 550 мм. јдмин. борбору - ћарианхамина ш. ∆ери токойлуу ж-а шалбаалуу. Ѕалык уулоо, дан (кара буудай, арпа) ж-а мал чарбасы өнүккөн.

јЋјЌƒ  ќЌ√–≈——≈ - 1700-21-ждагы “ундук согуш мезгилинде –осси€ м-н Ўвеци€нын ортосунда тынчтык ж-дө сүйлөшүүлөр жүргүзүлгөн конгресс. —үйлөшүүлөр 1718-1719ж-да јланд архипелагында өткөн. ѕетр I орус аскерлери ээлеген »нгри€ны,  арели€ны, Ћифл€нди€ны (–ига м-н кошо), Ёстл€нди€ны (–евель м-н кошо) ж-а ¬ыборгду –осси€га өткөзүүнү талап кылып, жеңип алынган ‘инл€нди€ны Ўвеци€га кайтарууга макул болгон. Ѕирок бул маселе б-ча ‘ранци€ м-н јнгли€нын мүдөөсү кайчы келгенден пайдаланып, шведдер орустардын талаптарына макул болбой коЄт. Ёки тарап келише албагандыктан, сүйлөшүүлөр токтотулган.

јЋјЌƒј–, и р о н д о р-иран тилинде сүйлөгөн көчмөн уруулар. јлар “үн.  аспий, ƒон,  авказга жакын жерде жашаган жарым көчмөн сармат элинен б. з. ч. 1-к-да бөлүнүп чыгышкан рим ж-а ¬изанти€ маалыматтары -ча). ј. јзов боюна ж-а  авказга жакын көчүп келишип,  рымга, «акавказьем,  . јзи€га, ћиди€га жортуулдарды жасашкан. ћал чарбачылыгы ј-дын негизги тиричилиги болгон. ј. гунндар тарабынан талкалангандан кийин (372-ж.), алардын бир бөлүгү √унндар м-н √алли€, »спани€ аркылуу “үн. јфрикага, экинчи бир бөлүгү  авказ кырка тоолоруна тарап кетишкен. јзыркы иран тилинде сүйлөгөн осетиндер ј-дын тукумдары болуп саналат.

јЋј—“ќќ - отко сыйынуудан чыккан ырым-жырым: от ар нерседен тазартат, жин-шайтандан алыс кылат деген түшүнүккө та€нып, эмчи-домчулар арчаны түтөтүп, ооруну эмдеген, ырымдаган, баланын бешигин, төшөнчү, кийимин ыштаган. ∆ыл ажырашта да айылдын ортосуна арча жагып, ј. өткөрүшкөн. јйылдагылар бүт чогулуп, кийимдерин отко силкип, бири бирине "эски жыл кетти, жаңы жыл келди, айдан аман, жылдан эсен бололук, алас-алас ар балээден калас" деген жакшы тилеккаалоолорун айтышкан. ћындай ырым-жырым 0. јзи€ ж-а »ран элдеринде кеңири таралган. јзыр элдин маданий деңгээлинин өсүшүнө байланыштуу башка диний ырымдар сы€ктуу эле ј. да жоюлуп баратат. јЋј-“ќќ - жүзүм сорту. ∆үзүмдүн катта-курган ж-а карабурну сортторун чаңдаштыруу жолу м-н  ыргызстан дыйканчылык ил. из. ин-тунун кызматкерлери чыгарган, 1962-ж-дан бери мамл. сыноодо. “үшүмдүү, гектарынан «ќќ ц ге чейин мөмө берет. ћөмөсүнүн канттуулугу 18,5%, кычкылдуулугу 3,8%. Ўиңгилинин салм. 350-600 г. ћөмөсү даамдуу, жумшак, түсү саргыч, сулпу нык келип, жегиликтүү болот.

"јЋј-“ќќ" Ѕј—ћј—џ- ыргызстандагы газета-журналдарды басып чыгаруучу мекеме. јл адегенде  ырг. ј——– Ё —тин 1934-ж. 23-окт€брдагы токтомунун негизинде " ызыл  ыргызстан" басмасы болуп түзүлгөн. 1956-ж-дан "—оветтик  ыргызстан"; 1964-ж-дан "јла-“оо" басмасы деп

аталат. Ѕасма уюшулганынан бери " ызыл  ыргызстан", "—оветска€  иргизи€", "ƒун хошир", "Ћенинчил жаш", " омсомолец  иргизии", " ыргызстан пионери" газеталары м-н "јла-“оо" ж. б. журналдарда! чыгарып келген. 1972-ж. май айында " ыргызстан  ѕ Ѕ нын басмасы" түэүлгөндүгүн байланыштуу, "ј.-“." б-сы "ћугалимдер газетасы", " ыргызстан мадани€ты" жумалыгы, "јла-“оо", "Ћитературный  иргизстан", " ыргызстандын айыл чарбасы", "Ёл агартуу", "—оветское здравоохранение  иргизии", "ƒен соолук" журналдарын чыгарып калды. "јЋј-“ќќ ∆ј«џ" -  ыргызстанда өткөрүлүп келе жаткан музыкалык иск-вонун фестивалы. јл 1-жолу 1966-ж. июнь айында өткөрүлгөн.  ийин ал салтка айланып, 1967-69-74ж-да "Ёлдердин достугу" деген ураан м-н өттү. "ј.-“. ж." фестивалы өлкөдөгү "ќрус кышы", "ћоскванын жылдыздары", "Ѕуурул түндөр", " иевдеги жаз" аттуу кеңири белгилүү фестивалдар м-н бир катарда турат.  ыргызстандын эмгекчилери фестиваль күндөрүндө ћамл. академи€лык симфони€лык оркестр, Ѕүткүл союздук радио м-н Ѕорб. теле көрсөтүүнүн симф. чоң оркестри, Ћенинград ж-а √орький филармони€ларынын симф. оркестрлери, ћ. ѕ€тницкий атн. мамл. хор, √——–дин, ƒагстан ј——–инин мамл. бий ансамблдери, —ибирь бийлеринин  расно€рски деги мамл. ансамбли сы€ктуу чыгармачыл чоң коллективдердин өнөрүн көрүшкөн.  өрүнүктүү композиторлор: “. Ќ. ’ренников, ¬. ѕ. —оловьЄв-—едой; дирижЄрлор - ≈. —ветланов,  . »ванов, Ѕ. ’айкин, ё. “емирканов, ќ. ƒмитриади; аткаруучулар ». јрхипова, ј. ќгнивцев, ё. ћазурок, –. —тручкова, ¬. Ѕовт, √. √аспар€н, “.  уузик, –. ∆аманова, ћ. —абирова, “. „ебан, ѕ. —еребр€ков, ј. Ѕабакулов, ћ. Ёсембаев, ћ. ћагомаев, Ѕ. Ѕенцианов фестивалдарга катышкан. јлар  ыргызстандын эмгекчилери м-н көп сандаган чыгармачылык жолугушуу өткөрүшкөн. 1966-74-жда да фестивалдарда 800 гө жакын концерт коюлуп, аны 800 миңден ашык адам көргөн. "ј.-“. ж." фестивалы ———– элдеринин достугун чыңдоого, улуттук мадани€ттарды жакындаштырууга кызмат кылат. ‘естивалдын активдүү катышуучулары ≈. —ветланов м-н ћ. Ёсембаевге " ыргыз ——– ЁЋ артисти", –. “ихомировго " ыргыз ——– искусствосуна эмгек сиңирген ишмер", Ѕ. Ѕруновго ж-а Ѕ. Ѕенциановго " ыргыз ——– эмгек сиңирген артисти" деген ардактуу наамдар берилген. Ѕул фестиваль мындан ары да өткөрүлүп турат.

"јЋј-“ќќ ∆јҢџ–џ√џ" - кыргыз радиосунун а. ч. кызматкерлерине арналган радиопрограммасы. јл 1963ж-дан тартып эфирден жумасына 4 жолу, 1968-ж-дан баштап күнүнө 2 жолу 2 сааттан берилет. "ј.-“. ж-нын" а. ч-сындагы илим м-н техниканын жетишкендиктерин, алдыңкы тажрыйбаны а. ч. эмгекчилерине жайылтууда ролу зор.

"јЋј-“ќќ" ∆”–ЌјЋџ - айына чыгуучу адабий-көркөм, коомдук-са€сий журнал.  ыргызстан жазуучулар союзу м-н мадани€т мин-восунун органы. ∆урнал адегенде (1931) "„абуул" деген ат м-н чыгып, биринчи редактору ј. “окомбаев болгон. 1933ж-дан журнал " ыргызстан кеңеш адаби€ты", 1935-ж. " ыргыз совет адаби€ты", 1938-ж. "јла-“оо", 1939- 42-ж-да "—оветтик адаби€т жана искусство", 1942-56-ж-да "—оветтик  ыргызстан" деп аталып, 1956-ж-дан тартып кайра "јла-“оо" деген ат м-н чыга баштады. “иражы 47000 (1976). ∆урнал кыргыз совет адаби€тынын калыптанышына ж-а өнүгүшүнө зор көмөк берди.  ыргыз адаби€тындагы бардык көрүнүктүү чыгармалар алгач ирет ушул журналга жары€ланган. јл өз окуучуларын орустун ж-а дүйнөлүк классиктердин чыгармалары м-н да тааныштырып турат. "ј.“." журналы кыргыз совет адаби€тынын чечилбеген актуалдуу маселелерине арналган адабий сын макалаларын, а. ч-дагы, ө. ж-дагы өндүрүштүн алдыңкыларынын күжүрмөн эмгегин чагылдырган очерктерди, публицистикага! үзбөй жары€лап келе жатат. ∆урналда "јдабий сын", "∆аш калем", "∆аңы котормо", "јдаби€т таануу", "ƒостор үнү", "Ѕиздин календарь" деген рубрикалардын алдында ар түркүн макалалар жары€ланат.

јЋј-“ќќ ”ё - сүт-эт берчү уй. “оо шартына көнүккөн, сүттүү-эттүү уй алуу максатында жерг. инектерди швиц ж-а  острома букалары м-н аргындаштырып,  ырг. ж-а  аз. ——–инин асыл тукум к-з, совхоздорунда чыгарылган. 1950-ж. порода болуп бекитилген. ј.-т. уюнун өңү күрөң, денеси чымыр, башы чоң, кең көкүрөк, өркөчү жазы, соорусу жайык, орто желиндүү, эмчеги узун. Өркөчүнө чейинки бийикт. 129 см, тулку боюнун уз. 171 см, көкүрөк курчай өлчөмү 197 см. —алм. инегиники-500-550 кг, букасыныкы - 700-800 кг; жаңы туулган музоосу 37-42 кг, 18-20 айлык кунажыны - 380-420 кг. —аан уйдан 4000-5000, мыктыларынан 10 222 кг сүт алынат. —үттүн майлуулугу 3,8-3,9% кай бири 5%). Ёти даамдуу. Ќоопастар жайытта багылганда, күнүнө 800-1000 г салмак кошот. ј-т. ую  ырг. ——–инин »льич ж-а —трельникова атн. асыл тукум уй з-дунда,  аз. ——–инин "јлматы" ж-а Ћенин атн. асыл тукум уй с-здорунда өстүрүлөт. ”йларды асылдандыруу ж-а колдон уруктандыруу б-ча  ырг. респ-калык ж-а "јлматы" станци€лары уюштурулган. Ѕул порода түзүлгөндөн бери,  ыргызстандын чарбаларында 55 миңге жакын ј.-т. ую өстүрүлүп, анын ичинен 9,6 миңи өлкөбүздүн чарбаларына, 2368 башы ћонголи€га,  оре€ Ёл –есп-касына ж. б. чет мамл-терге сатылды. 1970-ж-дагы маалыматка караганда  ыргызстанда 356200,  азакстанда 500 миң, Өзбекстанда 35 миң, “ажикстанда 16 миң, “үркмөнстанда 12 миң ј.-т. ую болгон. Ѕул уйду  ыргызстандын бардык р-ндорунда ( иров ж-а “алас р-ндорунан башка) өстүрүү пландаштырылган. јзыркы кезде респ-кадагы бардык уйдун 98% ушул породага кирет. ј.-т. ую көбүнчө (58,4%) џсык- өл ж-а „үй өрөөндөрүндө асыралат. Ѕул породаны чыгаргандыгы үчүн ј. —. ¬с€ких, Ќ. ». «ахарьев, ѕ. “. ўелоков, √. Ќ. „ашкин, ‘. ј. —трельникова, ». Ѕектембаев, ѕ. ». ћельников, „. јлтыкеев ———– ћамл. сыйлыгын алууга татыктуу болушкан.

јд.: ¬с€ких ј. —, ѕ а к ƒ. Ќ., јлатауска€ порода крупного рогатого скота, ћ., 1954.

јЋј„џ  -  өчмөнчүлүктө баш калкалаган өтө жупуну турак жай. ј-тын: чөп алачык, жапма алачык, буума алачык, сайма алачык деген түрлөрү бар. “үндүккө сайылган керегесиз ууктардын үстүнө эле үзүк жаба салынганды жапма ј. дейт. —айма алачык эң алгачкысы болуп саналат. јны уукка окшогон бир нече узун та€кчаларды жерге сайып, баштарын жип м-н бириктирип түндүккө тешик калтыра байлап, үстүнө кийиз (кыргыз, казак ж. б. элдер), айбандардын терилерин (памирдик кыргыздар), кайыңдын кабыктарын (алтайлыктар) жабышкан. Ѕир нече жыгачтардын учун бууп, анын үстүн кийиз, тери ж. о-лар м-н жапса буума алачык, чөп м-н жапса чөп алачык аталат. ј. негизинен көчмөн элдин кул-күңдөрүнүн, кедей-кембагалдарынын турак жайы болгон. –ев-€дан кийин , ј. негизинен тарыхтын энчисине өттү.

"јЋјЎ" ѕј–“»я—џ -  азакстанда,  ыргызстанда болгон контррев-чыл, бурж. улутчул уюм (1917-20). Ѕайлардын, манаптардын ж-а жаңыдан калыптанып келе жаткан казак буржуази€сынын таламдарын жактаган.  адет парти€сынын  азакстандагы тобу катары 1905-ж. пайда болду. 1912-ж. мартта  ыргызстандын ѕишпек уездинде жерг. бурж-чыл улутчулдардан либералдык мусулман тобу уюштурулуп, ага болочоктогу "алаш" ж-а эсер уюмдарынын жетекчилери ј. —еркибаев, Ќ. “улин ж. блар кирген. 1917-ж. 19-апрелде ¬ерныйда (јлматы) казак улутчулдарынын демилгеси м-н " ыргыз съезди" (" азак съезди") чакырылып, ага  ыргызстандын түн. уезддеринен да делегаттар катышкан. —ъезд ”бактылуу өкмөттүн импер. согушту "жеңишке чейин" улантуу са€сатын колдогон. 1917-ж. жайында  ыргызстандын шаарларында, айрым кыштактарында да улутчул бурж-чыл уюм (ѕишпекте-"јлаш") түзүлгөн. 21-26-июнда (3-8-авг.) ќренбургда өткөн "Ѕүткүл кыргыз" ("Ѕүткүл казак") съездинде "ј." п. уюшулуп, өзүнүн жетекчи органдарын шайлады. јнын программасы панисламизм иде€сын жары€лады, казак ж-а кыргыз элин рев-чыл –осси€дан, орус пролетариатынан ажыратып кетүүнү көздөдү. 5-13-(18-26)-декабрда "јлаш ќрдо өкмөтү" курулуп, куралдуу отр€ддары түзүлдү. јлар ак гварди€чылар м-н бирдикте —овет бийлигине каршы согушту. "ј." п. ќрол, “оргой, —емей, ∆ети-—уу облтарында бөлүмдөрүн түзүп, контрревчыл " окон автономи€сы" ж-а башкьгрт улутчулдары м-н тыгыз байланышта болду. 1918-ж. апрелде ∆ети—уу ревкому "ј." п-нын обл., уезддик уюмдарын жоюуга токтом чыгарды. ѕишпектеги "јлаш" уюму бул токтомго баш ийбестен, аны "законсуз" деп, ѕишпек советинин аткомуна кайрылды. ”юмду " ыргыз революци€чыл совети" деп атап, ага жамынуу м-н өзүнүн контррев-чыл иштерин уланта берген. 20-июлда Ёлдик депутаттар совети " ыргыз революци€чыл советин" жоюу ж-дө токтом кабыл алды. "ј." п-сын эмгекчилер колдобогондуктан, ал толук ойрон болду.

јд.: ќчерки истории  омпартии  азакстана, ј.-ј., 1963;  ыргызстан компарти€сынын тарыхынын очерктери, ‘р., 1967; —еменков ¬. Ќ., Ѕорьба большевиков  иргизии за власть —оветов, ‘р., 1962; «има ј. √., ѕобеда ќкт€брьской революции в  иргизии, ‘р., 1966.

јЋјЎ —џћјѕ  ≈Ќ» -ќш обл-дагы сымап рудасы чыгуучу жер. ∆алал-јбад ш-нан 150 км аралыкта. 1954-ж.  ырг. ——– геол. башкармасынын геол. издөө парти€сы (¬. ћ. –ожанең ж. б.) тарабынан ачылган.  ендин аймагында девон мезгилинде пайда болгон түрдүү калыңдыктагы аки таш теги жатат. јки таш тегинин арасынан тектоникалык жаракалар өтөт. —ымап рудасы ошол жарандардын кесилишкен жериндеги зоналарда жайгашкан. –уда киновардан турган ж-а чар тарапка кеткен ичке (1 см ге чейин) тарамчалардан ж-а өтө майда бүртүкчөлөрдөн түзүлүп, бардык жерде бирдей өлчөмдө тараган эмес. јл батыштан чыгышты карай аза€ берет.  ендин уз. 470 м, мында калыңд. 40 см ден 1,5 м ге чейин жеткен линзага окшош 4 руда түйүнү табылган. —ымап алынуучу негизги минерал - киноварь. јндан башка куприт, азурит, малахит кездешет. –уда герцин металлогени€лык доордо гидротермалык жол м-н пайда болгон.  енде геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлө элек.

јЋјЎјЌ-ќш обл-нын Ќоокат р-нундагы  ызыл ќкт€брь сельсоветинө караштуу кыштак.  өк-∆ар өрөөнүндө жайгашкан. " өк-∆ар" с-зунун аймагында, райондун борбору ЁскиЌоокаттан 25 км.  ызыл- ы€ т. ж. станци€сынан 28 км.  алкы 725 (1971).

јЋјЎјЌ№ - Ѕорб. јзи€дагы чөл. “үн.  ытайда. „ыгышынан јлашань (’эланыпань) кырка тоосу ж-а ’уанхэ д-сы, батышынан ∆ошуй (Ёдзин√ол) суусу, түндүгүнөн Ќаныпань тайпак тоолору, түштүгүнөн √оби тектоникалык депресси€сы м-н чектешет. ј€нты 1 млн. км2 ге жакын. Ѕийикт. түн.-батышында 820 м, түштүгүндө 1660 м. —алышт. бийикт. 180-200 м ден ашпаган кырка дөңсөөлөр (Ѕа€н-”ла, ’ара-”ла ж. б.) ж-а байыркы гнейс, гранулит, амфиболит, кварцит тоо тектеринен турат. ∆ай айларында муссондук жамгырдан куралган убактылуу агуучу сууларга бай. »ри суулары: ∆ошуй, Ўуйхэ. »ри көлдөрү: —ого-Ќур, Ўара-Ѕурду. ∆ери таштак келип, өсүмдүктөрү сейрек.  умдуу, бархандуу жерлерде чекенди, алтыгана, шыбак; жер алдындагы суулар кыртышка жакын жаткан жерлерде камыш, чий ж. б. өсөт. ∆аныбарлары: бөкөн, коЄн, сары чычкан, таш бака, кескелдирик ж. б.  ээде жапайы эшек (ки€нги) учурайт.

јЋЅјЌ “»Ћ» - негизинен јлбан Ёл –есп-касында жашаган албандардын тили. ј. т-де 3 млн-го жакын адам сүйлөйт. »ндоевропа тилдеринин тобуна кирет. Ѕолжол м-н палеобалкан тилдеринин бирөөнөн (мүмкүн, иллирий тилинен) өнүккөн болуу керек. ∆азуу эстеликтеринин эң эскилери 15-к-га таандык. Ќегизги диалектилери: гег (түн.) ж-а тоск (түш.). 19к-дын а€гында түзүлгөн азыркы албан адабий тилинде диалектилик айырмачылыктар сакталган. јдабий тили көбүнчө тоск диалектисинин негизинде түзүлгөн. ∆азуу системасы латын алфавитинде. √раммат. түзүлүшү - флективдүү. ј. т-де аналит. түзүлүш басымдуулук кылат. Ћексикасында роман, слав€н, жаңы грек ж-а түрк тилдеринен кирген сөздөр көп.

јЋЅјЌƒј– (өздөрүн шкиптар деп аташат) - јлбани€нын негизги калкы. јлбани€дагы ј-дын саны 2330 миң (1973), млн-го жакыны ёгослави€да, бир канча миңи √реци€да, 100-150 миңи »тали€да, “урци€да, Ѕолгари€да, –умыни€да, 5 миңи ———–де жашайт. 71% мусулмандар, 19% православие ж-а 10% католик дининде. ј-дын келип чыгышы ж-дө ар кыл пикирлер бар.  ээ бир окумуштуулар ј. иллири€лыктардан келип чыккан дешсе, айрымдары фраки€лыктардан дешет. Ѕ. з. ч. 2- ж-а 4-к-дагы –имдин »ллири€дагы устөмдүгү ј-дын тили м-н мад-тында кээ бир таасирин калтырган. 15-к-дын а€гынан 1912-жылга чейинки түрктөрдүн үстөмдүгу јлбани€нын тарыхый өнүгүшүнө тоскоол кылган. јлбани€да түрктөрдүн үстөмдүгүнө каршы күрөштө, айрыкча 19-к-дын ортосунда капит. мамилелер пайда боло баштаган кезде улуттук биригүү, өз алдынчалык үчүн күрөш курчуган. 1944-ж. јлб. элдик рев-€сынын жеңиши ж-а социализмди курууга өтүшү улуттук биригүүгө шарт түздү.

јЋЅјЌ»я, јлбани€ Ёл –еспубликасы ∆алпы маалымат. ј.- Ѕалкан ж. а-нын бат. бөлүгүндөгү јдри€ ж-а »они€ деңиздеринин жээгиндеги мамлекет. “үндүгүнөн ж-а чыгышынан ёгослави€, түш.-чыгышына€ √реци€ м-н чектешет. ј€нты 28,7 миң км2.  алкы 2,3 млн (1973). Ѕорбору - “ирана (калкы 200 миңге жакын). јдмин. жактан терр-€сы 26 р-нго бөлүнөт.

ћамлекеттик түзүлүшү. јлбани€ - соң. мамлекет, элдик респ-ка. јнын азыркы конституци€сы 1946ж. 14-мартта (жаңы редакци€сы - 1950-ж. 4-июлда) кабыл алынган. ћамл. жогорку бийлик органы-Ёлдик чогулуш; аны жалпы түз, тең шайлоо укугу негизинде, жашырын добуш берүү м-н 8 миң адамдан 1 депутат 4 жылдык мөөнөткө шайланат. 18 жашка толгон бардык граждандар шайлоо ж-а шайлануу укугунан пайдаланышат. ћамл. бийликтин жерг. органдары - селолордун, локалиттердин, шаарлардын ж-а райондордун 3 жылдык мөөнөткө калк шайлай турган элдик советтери; алардын аткаруучу ж-а тескөөчү органдары - аткаруу комитеттери.

јлбани€нын сот системасына: јлбани€нын ∆ог. соту, райондук соттору, шаардык, селолук, шаардын райондук соттору ж-а аскердик трибуналдары кирет.

“аби€ты. јдри€ деңизинин жээктери жапыз келип, булуңдары кургактыкка анчалык терең кирген эмес. јдри€ деңизинин жээктерин бойлой кеңд. 40-45 км келген адырлуу ойдуңдар созулуп жатат, бул ойдуңдар түштүгүнөн, чыгышынан, түндүгүнөн альпы катталыш тоо кыркапары ж-а “үн. јлбан, јльпы, “омори,  ораби массивдери м-н курчалган.  лиматы жер ортолук деңиздин, субтропиктик. “үздуктөрдө жайкысын аба ырайы абдан ысык, кургак; кышкысын - жумшак, нымдуу (€нвардын өрт. темп-расы 8-9∞—). “оолордо бир кыйла салкын ж-а нымдуу. ∆ылдык жаан-чачыны 1000 мм. —уулары тоолордон башталып, кууш терең капчыгайлар аркылуу агып түшөт. ј-нын аймагында Ўкодер, ќхрид ж-а ѕресна көлдөрүнүн жарым-жартылай бөлүгү жатат. ∆ери токойлуу, бадалдуу ж-а шалбаалуу келип, өсүмдүк ж-а топурагына карай 3 алкакка бөлүнөт: 1) төмөнкү, дайыма көгөрүп туруучу бадалдар алкагы (300-600 м бийиктикке чейин); 2) токойлуу ж-а күрөң топурактуу алкак (2000 м ге чейин); 3) альпы-шалбаа алкагы o (2000 м ден жогору).

 алкы.  алкынын көбү - албандар (96%тен ашыгы). ћамл. тили-албан тили. ƒинге ишенген калкынын 70% бөлүгүнө жакыны - мусулмандар, калгандары - католиктер м-н православный.  алкынын табигый өсүшү абдан жогору (1000 кишиге 25-30).  алкынын '/з бөлүгүнө жакыны шаарда жашайт. ћаанилүү шаарлары: “ирана, ƒурес, Ўкодер, ¬лЄра ж. б.

“арыхый очерки. ј-нын терр-€сында адам ортоңку палеолитте эле жашай баштаганы белгилүү. Ѕ. з. ч. 7-3-к-да гректер ј-да бир катар колони€ларды негиздеген. Ѕ. з. ч. 4-к-да иллири€лык уруулардын адепки мамлекеттери түзүлө баштаган. Ѕ. з. ч. 2-к-да азыркы ј-нын терр€сын –им каратып алган. –им импери€сы кыйраган кезде (4-5-к.), ј. ¬изанти€га караган. 6-к-ды€ а€гынан тартып ј-ны слав€н уруулары мекендейт. 8-к-да ј-да феод. мамилелер түзүлө баштаган. ј. 9-кдын ортосунан 11-к-дын башына чейин биринчи Ѕолгар падышалыгына караган. 11-к-да Ўкумбин өзөнүнүн жогору жагында көз каранды эмес јрванон обл. түзүлгөн болуу керек. Ѕул биринчи көз каранды эмес ј. мамлекетинин уюткусу болду. јл јрберий принципаты деп аталган (12-к-дын а€гы). 13-к-дын 2-жарымында јрберий принципаты ж-а ј-нын башка бөлүгү Ёпир падышачылыгынын составына кирген.- 14-к-да бүткүл ј-ны —ерб королу —тефан ƒушан басып алган. 15-к-дын башында ј-га түрктөр басып кирет. 1443-жылдан тартып албан элинин күрөшүнө —канвербег (√еоргий  астриоти) жетекчилик кылат, анын кол башчылыгы астында 24 жыл бою түрк аскерлеринин жортуулуна ийгиликтүү каршылык көрсөтүлөт. 1479-ж. түрктөр ј-нын бүткүл терр-€сын дээрлик ээлеп алышат. “үрктөрдүн эзүүсү ј-нын экон., са€сий ж-а маданий жактан өнүгүшүнө абдан оор таасир тийгизет. ƒыйкандар казнага ж-а феодалдарга оор алыксалыктарды төлөп турган. “үрктөрдүн кысымы астында ислам дини тарала баштаган. 19-к-дын соңку чейрегинде улуттукбошт. кыймылына албан эмигранттары түзгөн улуттук .коомдор жетекчилик кылышкан, бул коомдордун иш-аракеттери маданий-агартуучулук мүнөздө болуп, эл массасынын кеңири колдоосуна ээ болгон. 1905-07-ж. –осси€да бо€гон рев-€га, жаш түрктөр революци€сына (1908) байланыштуу бул кыймыл ө«√ө„ө кулач жайган. “үрктөрдүн үстөмдүгүнө каршы нааразылык көрсөтүү кыймылы куралдуу көтөрүлүшкө (1910-12) айланып, “урци€ 1-Ѕалкан согушунда жеңилгенден кийин, 1913-ж. ј. көз каранды эмес мамлекет деп таанытат, бирок улуу мамлекеттердин контролуна өтөт. 1-дүйн. согуш учурунда (1914-18) ј. согуш аракеттеринин майданына айланат ж-а согуштун а€гында аны итал., серби€лык ж-а греци€лык аскерлер басып алат. ”луу ќкт. соң. рев-€сынын таасири астында ј-нын көз каранды эместиги ж-а демократи€луулугу үчүн жүргүзүлгөн күрөш куралдуу күрөшкө өтүп, баскынчылар кууп чыгарылат. 1920-ж. €нварда албандыктардын улуттук конгресси ј-нын көз каранды эместигин жары€лап, “ирана өлкөнүн борбору болот. Ѕат-бат алмашылып турган өкмөт маанилүү экон. ж-а са€сий реформаларды жүргүзгөн эмес. Ёл массаларынын нааразылыгы күчөп, 1924-ж. »юнь рев-€сы чыккан. Ѕийликке ‘. Ќолинин өкмөтү келип, ал бурж.-демокр. кайра түзүүлөрдүн программасын коЄт ж-а ———– м-н дипл. мамиле түзөт. 1924-ж. декабрда ј. «огу башында болгон феод, клика чет мамлекеттердин аскердик ж-а материалдык жардамына та€нып, ‘. Ќолинин өкмөтүн кулатат да, аскердик диктатура режимин орнотуу м-н ј-ны фаш. »тали€нын агрардык-сырьЄлук коштондусуна айландырууга көмөк көрсөтөт. 1939-ж. 7-апрелде »тали€ ј-ны басып алат. 12-апрелде ј. »тали€га карап, итал. король ј-нын да королу деп жары€ланат. ‘аш. баскынчыларга каршы улуттук-бошт. күрөшү башталат. 1941-ж. но€брда түзүлгөн јлбани€нын коммунисттик парти€сы (ј ѕ) бул күрөштүн уюштуруучусу болот. ј ѕнин демилгеси б-ча 1942-ж. ѕезеде ј-нын ”луттук-бошт. фронту түзүлөт. 1943-жылдан тартып регул€рдык ”луттук-бошт. арми€сын түзүү башталат. »тали€ капитул€ци€ланган соң (1943), ј-ны гитлердик √ермани€ басып алат. —ов. јрми€нын жеңиштеринен ж-а албан элинин улуттук-бошт. күрөшүнүн жогорулашынан улам Ѕалкандагы согуш кырдаалы өзгөрөт. 1944-ж. 17-но€брда ј-нын ”луттук-бошт. арми€сы “ирананы. 24-но€брда ј-ны биротоло бошотот. ‘аш. баскынчылардан бошотулган соң, өлкөдө агрардык реформа жүргүзүлөт, чет өлкөлүктөрдүн менчиктери ж-а банктар мамлекеттештирилет, ө. ж. ишканаларына мамл. контроль коюлат. 1947-жылдын башында ө. ж-дагы жекелик сектор жоюлат. ј. 1946-ж. 11-€нварда јлбани€ Ёл –еспкасы болуп жары€ланат. ———– м-н башка соң. өлкөлөрдүн ар тараптуу жардамына та€нып, ј. өнүккөн капит. стади€ны аттап өтүп социализм курууга киришет. 60-жылдардын башында улуттук ө. ж-дын базасы түзүлүп, а. ч-нын деңгээли ж-а эффективдүүлүгү жогорулайт, кооперативдик ж-а мамл. а. ч. ишканалары негизги роль ойной баштайт. 1949-ж. февралда ј. Ёкон. оз ара жардамдашуу советине (—Ё¬) кабыл алынат. 1955-ж. майда ¬аршава договоруна кол коЄт, ошол эле жылы декабрда ќќЌго кабыл алынат. 1960жылдан кийин албандык жетекчилер —ов. —оюзу ж. б. соц. өлкөлөр м-н болгон мамилелерди кескин түрдө начарлатуу жолуна түшүшөт. . 1961-ж. декабрда сов. посольствонун ж-а соода өкүлдүгүнүн персоналы ј-дан чакыртылып алынат, о. эле ј-нын посольствосу м-н соода окүлдүгүнун персоналы да —ов. —оюзунан чакыртылып кетет. 1962-жылдан бери јлбани€ —Ё¬дин ишине катышканын аныгына келгенде токтотот. 1968-ж. сент€брда албандык жетекчилер ¬аршава договору уюмунан өз бетинче чыгып кеткенин билдирет, алар бул уюмга чындыгында 1961-ж-дан бери катышпайт.

—а€сий парти€лары, профсоюздары жана башка коомдук уюмдары. ј лбани€нын Ёмгек парти€сы (јЁѕ) 1941-ж. 8-но€брда негизделген (1948-жылга чейин - јлбани€нын  оммунисттик парти€сы). 1973-ж. анын 95 миңдей мүчөсү ж-а мүчөлүгүнө кандидаты болгон. јлбани€нын демокр. фронту 1942-ж. сент€брда түзүлгөн (1945-жылдын августуна чейин-улуттук-бошт. фронт), јлбани€нын профсоюздары н ы н жалпы бирикмеси 1945-ж. окт€брда негизделген. 550 миңден ашык мүчөсү бар (1973). јл ѕЅƒ‘ге кирет. јлбани€нын эмгекчи жаштар союзу-  оммунисттик жаштар союзун (1941-ж. негизделген) ж-а Ёлдик жаштар союзун (1943-ж. негизделген) бириктирүүнүн натыйжасында 1949-ж. февралда түзүлгөн. «ќќ миңден ашык мүчөсү бар (1973). јлбандык а€лдар союзу 1943-ж. негизделген, ј€лдардын эл аралык демократи€лык федераци€сына кирет.

Ёкономика-географи€лык очерки. Ёлдик-демокр. рев-€ жеңгенден кийин, өлкөнү итал.-герм. фаш. оккупаци€дан куткарып (1944), —ов. —оюзунун ж-а башка соң. өлкөлөрдүн жардамы м-н чарбаны (1944-46) тез калыбына келтиргенден кийин, ј. соң. өнүгүүнүн жолуна түшөт. 1960-ж. ө. ж. продукци€сын чыгаруу 1938жылга салыштырганда 25 эсе, ал эми а. ч. продукци€сын чыгаруу 1,7 эсе көбөйгөн. јлбани€дагы соң. курулуштун ийгиликтери анын —ов. —оюзу ж. б. соң. өлкөлөр м-н кызматтапгуусуна тыгыз байланышкан. Ѕирок, 1962-жылдан бери јлбани€ иш жүзүндө —Ё¬дин ишине катышуудан четтеп кеткен; ———– м-н болгон экон. байланышын токтоткон. ”луттук доходдун түзүлүшүндө ө. ж. м-н а. чнын үлүшү бирдей (болжол м-н 2/в) десе болот. Ө. ж. структурасында тамак-аш ж-а кездеме токуу тармактарынын үлүшү жогору. —оң. курулуштун -жылдары ичинде жеңил, тоо-кен, иефтини кайра иштөө ж-а жыгачтан буюм жасоо ө. ж. өнүккөн. ћеталлурги€, машина жасоо ж-а хими€ ө. ж. (көбүнчө минералдык жер семирткичтердин өндүрүшүн) түзүү б-ча алгачкы кадамдар жасалды. Ө. ж-дын негизги бөлүгү “ирана, ƒуррес, Ўкодер, ¬лЄра,  орча ж-а Ёльбасан ш-ларында топтолгон. ќтун-энергетика ө. ж. нефтини ж-а гидроэнергет. ресурстарды пайдаланат. ћати, Ѕистрица, ƒрина ж. б. өзөндөрдө √Ё—тер курулган. Ќефть промысели (1,5 млн. т га жакын нефть чыгарылат) —емани өзөнүнүн алабында; битум казылып алынат. ’ромиттерди өндүрүү б-ча јлбани€ ≈вропада 1-орунду ээлейт (———–ди кошпогондо). Ёльбасанда кара металлурги€ з-ду курулган. ј. ч. шаймандарынын, авто-трактордук запас бөлүктөрүн чыгаруучу ишканалары бар. ∆ыгачтан буюм жасоо ө. ж. өлкөнүн түндүгүндөгү ж-а борборундагы карагай да€рдоочу р-ндордо. “иранада ж-а Ѕератта- кездеме токуу комбинаттары, ‘иериде, –огожинде пахта тазалоочу з-ддор бар. Ѕулгаарыдан бут кийим жасоочу ишканалар курулган. “амак-аш ө. ж. тармактарынан: тамеки, кант, олива (зайтун) майы, балык ж-а жемишконсерва, вино жасоо өнүккөн.

Өлкөнүн а. ч-да эмгекке жарактуу калктын жарымынан көбү иштейт. Ёгин эгиле турган жерлердин бардыгы мамл. чарбалар м-н өндүрүштүк кооперативдерге тиешелүү. ј. ч-нын дүң продукци€сынын 2/3 бөлүгүнөн көбүрөөгү дыйканчылыктын үлүшүнө туура келет. ƒан эгиндери (жүгөрү, буудай) басымдуу; тех. (тамеки, кант кызылчасы), жашылча ж-а тоют өсүмдүктөрү айдалат. ћөмө бактары ж-а жүзүм өстүрүлөт. ћал чарбачылыгында кой-эчки арбын багылат.

“ранспортунун негизги түрү - автомобиль. 1947-ж. ƒуррес портун “ирана ж-а Ёльбасан м-н байланыштырган биринчи т. ж. курулган. Ќегизги деңиз порттору: ƒуррес, ¬лЄра. Ёкс'портто тоо-кен ө. ж-нын продукци€сы (ошонун ичинде хром ж-а темирникель рудалары, жез, нефть ж-а табигый битум) биринчи орунда турат, о. эле. а. ч. сырьЄлору м-н полуфабрикаттар (тамеки, тери-жүн), жаңы бышкан ж-а консерваланган жемиштер м-н жашылчалар, карагай материалдары чыгарылат. —ырттан машиналар м-н жасалгалар, прокат, трансп. каражаттары, медикаменттер, химикаттар, кеңири керектелүүчү товарлар алынып келет. 1960-жылга чейин тышкы соода жүгүртүүсүн-үн теңинен көбү —ов. —оюзуна туура келген. 1961-жылдан кийин соода-сатыгы  ытай м-н күчөтүлдү, европ. капит. өлкөлөр м-н да товар жүгүртүүсү көбөйдү. јкча бирдиги -лөк. ———– мамл. банкынын курсу б-ча (1974-ж. апр.) албандык 100 лек 18 сомго барабар.

ћедицина-географи€лык мүнөздөмөсү. 1969-ж. ј-да ар миң адамга эсептегенде, төрөлгөндөр 35,3, өлгөндөр 7,5, табигый өсүш 27,8, балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 86,8ди түзгөн (1965), адамдын орт. өмүрү 66,1 жаш (1966) болгон. »нфекци€лык патологи€ басымдуулук кылат. Ёлдик-демокр. рев-€ жеңгенге чейин безгек, туберкулЄз ж-а ичегикарын оорулары көп таралган. 1958жылдан тартып безгек оорусун жоюу программасы иш жүзүнө ашырылып, полиомиелит (балдардын шал оорусу), дифтери€, о. эле ич келте, туберкулЄз ж. б. жугуштуу ооруларга каршы күрөш жүргүзүлүп жатат. 1969-ж. ј-да 13,4 миң койкалуу (1000 адамга 6,4 койка) 215 дарылоо мекемеси болгон; 1968-ж. 1255 врач (1607 адамга 1 врач) иштеген. ¬рачтарды “ирана ун-тинин мед. ф-тети да€рдайт. 1969-ж. саламаттыкты сактоонун ассигнованиеси 239 млн лекти, б. а. жалпы мамл. бюджеттин 5,3%ин түзгөн. ј-нын терр-€сында јлбан –ивьерасы, ƒуррес, ”йет-э-‘тохта, ѕоградең, Ћиджа деген курорттор бар.

Ёлге билим берүү, маданий-агартуу жана илимий мекемелери. Ёлдик-демокр. түзүлүш орногонго чейин элдин 85-90% сабатсыз болгон. ‘аш. оккупанттардан (1944) бошотулгандан кийин, сабатсыздыкты жоюу ийгиликтүү жүргүзүлдү. ћилдеттүү түрдө 8 жылдык билим алуу киргизилди. Ёлге билим берүү (1969) системасына: балдар бакчалары, 4 жылдык баштооч, 8 жылдык толук эмес, орто ж-а 12 жылдык орто мектептер кирет. 1969-ж. мектепке чейинки мекемелерде 40 миңден ашык бала тарби€ланган. 1969-70-окуу жылында баштооч мектептерде 506,7 миң, орто мектептерде 22,4 миң бала окуган. ѕрофтех. билимди профтех, мектептер м-н техникумдардан алышат. 1969-70-окуу жылында профтех, окуу жайларында 36,5 миң окуучу окуган, ∆ог. окуу жайларынан “ирана мамл. ун-ти, 2 мугалимдер ин-ту, а. ч., зоотехни€ ин-ту бар. 1969-70-окуу жылында вуздарда 23 миндзн ашык студент окуган.

ј-да элдик-демокр. бийлик орногондон кийин ачылган биринчи ил. мекеме - »лимдер ин-ту (1947). јл тил, ад-т; тарых, социол. ж-а экон.; таби€т илими бөлүмдөрүнөн турат. 1957-ж. пед., политех., экон., мед., укук ин-ттары ж-а »лим ин-тунун ордуна “ирана мамл. ун-ти уюштурулду. јл окутуунун ж-а илимдердин борборуна айланды. “армактык ил. из. ин-ттары ж-а мекемелери тийиштүү мин-волорго берилген. ј-да ил. из. жумуштарын өнүктүрүүдө ———– ж-а соң. мамлекеттерден чоң жардам болду. Ѕирок 1961-63-жылдан баштап албан илимпоздору ≈вропа соц. өлкөлөрүнүн илимпоздору м-н өз ара кызматташуусун токтотту.

Ѕасма сөз, радио уктуруу, теле көрсөтүү. 1972-ж. ј-да тиражы 59,1 млн нускада 22 газета, тиражы 4,6 млн нуска 43 журнал чыгарылган. Ќегизги газеталары: "«ери и популлит" ("Ёлдин үнү", 1942) - јлбани€ Ёмгек парти€сынын (јЁѕ) Ѕ  органы; "Ѕашкими" ("Ѕиримдик", 1943) - ј. демокр. фронтунун √енсоветинин органы; "«ери и ринисЄ" ("∆аштардын үнү", 1952) - ј. эмгекчи жаштар союзунун органы; "ѕуна" ("Ёмгек", 1945) - ј. профсоюздарынын Ѕорб. —оветинин органы. ∆урналдары: "–уга э партисе" ("ѕарти€лык жол", 1954) - јЁѕ Ѕ нын теори€лык органы; "ѕроблеме экономике" ("Ёкономикалык проблемалар")-јлбан Ёл –есп-касынын Ёкономика изилдөө интунун органы; ј-нын телеграф агентствосу (ј“ј) 1944-ж. негизделген. ћамл. "јлбан радио уктуруу ж-а теле көрсөтүү" уюму бар. ”ктуруулар албан ж-а чет тилдерде берилет. “еле көрсөтүү 1960-жылдан бери иштейт.

јдаби€ты жана искусствосу. ј. элдик оозеки чыг-лыкка бай, өзгөчө анда баатырлар тууралу дастандар, тарыхый ырлар көп. ≈пископ ѕаль Ёнгелинин "„окундуруу формуласы" (1462) алгачкы албан жазуу эстеликтерине кирет. 1555-ж. √ьон Ѕузукунун "ћэшари" деген китеби, 16-17-к. гуманисттер: ѕ. Ѕуди, ‘. Ѕарде, ѕ. Ѕогдани, ћ. Ѕарлетинин чыг-лары жарык көргөн. 19-к-дагы жазуучулардан: » ƒе –ада, √. ƒара, 3. —ерембе, ј. —антори; фольклористтерден “. ћитко ж-а — ƒине; публицист — ‘рашери; акын ¬. Ўкодрани (ѕ. Ѕаса) ж. б. белгилүү. ј-нын жаңы ад-тына негиз салуучулардын бири Ќ. ‘рашери болгон. 20-к-дын көрүпүктүү реалистакындары: ј. „аюпи, ј"дрени (ј. — ƒренова), ‘. Ўирока, Ћ. √уракучи, –. —иличи; прозаиктер: ћ. √рамено, ‘. ѕостоли, ’. —термили ж. б. чыккан. 2-дүйн. -согуштун мезгилинде ј-да боштондукка чыгуу иде€сын чагылдырган партизан поэзи€сы күчөгөн. јлардын ичинен Ў. ћусараинин "Ѕалы,  омбетар эпопе€сы" (1944) көрүнүктүү орунду ээлейт. ќккупаци€дан кутулгандан кийин, ј. адтында фашизмге каршы элдик күрөш тууралу чыг-лар (‘. √ь€тынын "ѕартизан Ѕенко жөнүндө ыр" поэмасы, 1950; ƒ. Ўутеричинин "Ѕоштондукка чыгаруучу" романы, 1952-55) жарык көрөт. ќшол эле мезгилде турмушту кайра курууга байланыштуу социалдык багыттагы чыг-лар пайда болуп, 50-60-жылдардын а€гында автобиогр. повесть, романдар жазыла баштады. ј-нын аймагында таш чептер ж-а иллири€лыктардын колодон жасалган кооз буюмдары, байыркы гректердин (јполлони€, Ѕутринт) ж-а римдиктердин (Ёльбасан) коргондору м-н тосулган турак жайлары, мозаика түшүрүлгөн имараттары ж. б-дын калдыктары сакталып калган. ќ. кылымда ¬изанти€ архитектурасынын ж-а роман стилиндеги чиркөөлөр курулган; византи€лык типтеги фрескалар 16-кдан тартып итал.  айра жаралуу доорунун таасиринде өнүгөт. 17-к-дан тартып шаарларда дворец, мечит, үстү жабык базарлар салына баштайт. 19-к-дын 1-жарымында портреттик ж-а пейзаждык живопись пайда болот (— ƒзега, — –ота). 20-к-да шаарлар ж-а посЄлоктор курулуп, живопись, скульптура ж-а графика жанрлары өнүгөт. Ёл иск-восунда күмүш зергерчилиги, жыгачка түшүрүлгөн кооз оймо-чиймелер ж-а килем жасоо айрыкча өнүккөн.

јлбани€нын элдик музыкасы өлкөнүн айрым р-ндоруна мүнөздүү болгон стилдик ар түрдүүлүгү м-н айырмаланат. џр-күүлөрү, кылдуу, үйлөмө аспаптардын, скрипка, кларнет ж-а чоордун коштоосу м-н үч обонго салып аткарылат. ѕрофессионал муз. мад-ты 1944-жылдан тартып өнүгө баштаган. 1947-ж. “иранада ачылган …. ћись€ атн. көркөм лицейдин муз. бөлүмү бар. “иранада 1950-жылдан филармони€, 1956-жылдан ћамл. опера ж-а балет театры (балет мектеби м-н бирге), 1944-жылдан тартып Ёлдик арми€нын хору иштейт.  .  ононун "“аң" опереттасы ж-а "Ѕорова баатыры" деген вокалдык-симф. поэмасы, ƒ. Ћекинин албан элдик темасында жазган увертюрасы,  . “раконун оратори€сы, „. «аде€нын 1-симфони€сы ј-нын профессионал музыкасынын биринчи чыг-ларынан. 1968-ж. “иранада ѕ. якованын "—кандербег" операсы коюлган. ј-да биринчи театр оюндарын “есторат посЄлогундагы театр кружогу койгон (1874). ∆азуучу-агартуучулар м-н улуттук кайра жаралуунун ишмерлери (19-к-дын 2-жарымы) — ‘рашери, ћ. √ромено, ј. „аюпи ж. б. улуттук драматурги€ны түзүүдө чоң роль ойногон. јлардын пьесалары ј-нын азыркы кездеги театрларынын репертуарында да коюлуп келе жатат. јлбани€нын улуттук көз каранды эместиги жары€лангандан кийин, ышкыбоздордун театр кыймылы кецири таралган. 1944-ж. биринчи профессионал театр - “иранада элдик театр ачылган. Ѕул театр классикалык драматурги€ны - Ўекспирдин, Ўиллердин, ћольердин ж. б-дын чыгларын койгон. 60-жылдары театрлардын репертуарына ј-нын улутчул ж-а кытай пьесалары киргизилет. ѕрофессионал театрлар Ўкодер (1949),  орч (1950), ƒуррес (1953) шаарында түзүлгөн. ј-да кинематографи€, ј. Ёл –есп-касы жары€лангандан кийин, пайда болду. 1952-ж. (“иранада) "∆аңы јлбани€" киностуди€сы курулган. јлбан ж-а сов. кинематографисттердин "јлбани€нын улуу жоокери —кандербег" фильмин тартуу ж-дөгү биргелешкен эмгеги (1954, реж. — ». ёткевич) ј-дагы көркөм кинематогр. тармагындагы алгачкы кадам болгон.

јд.: јрш √. Ћ., — е н к е в и ч ». √.,

—мирнова Ќ. ƒ.,  ратка€ истори€ јлбании, ћ., 1965; ¬ а л е в Ё. Ѕ., јлбани€, ћ., 1960; Ёкономика стран социализма. 1967, ћ., 1968; — е р к о в а “. ‘., ѕоэзи€ италь€нских арберешей и проблемы албанского романтизма. —ообщение на 1 конгрессе балканских исследователей, ћ., 1966; ёткевич —. »., »скусство Ќародной јлбании, ћ., 1958.

јЋЅјЌ»я ( авказдагы) - „ыг. «акавказьедеги ( аспий деңизинин жээгинде) байыркы мамлекеттердин бири; калкы ар түрдүү уруудан, анын ичинде албандардан да турган. јрхеол. казуулардын, античный авторлордун ж-а арм€н летописчилеринин маалыматтары б-ча, ј-нын калкы б. з. ч. 1-миң жылдыктын а€гында жер айдап, жайытта мал багып, кол өнөрчүлүк м-н кесип кылган, ал жерде алгачкы кул ээлөөчүлүк мамлекет түзүлгөн. Ѕ. з. ч. 1-к-да ј-нын эли байыркы римдиктердин «акавказьеге жортуулуна каршы күрөшкөн. Ѕ. з. ч. 3-5-к-да бул жерде феод. мамилелердин чыңдалышы христианчылыктын мамл. дин болуп калышын тездетет. Ѕ. з. 5-к-да ј. —асанийлер династи€сына (224-651) каршы көтөрүлүшкө активдүү катышкан. 6-к-да —асанийлер албан падышаларынын мамлекетин жоюп салышкан, бирок ј. 7-к-да кайрадан көз каранды эместикке жетишкен. ќшол кезде албан жазмасы өнүгүп, "јгван тарыхы" жазылган. 8-к-да ’алифат ј-нын калкынын көбүнө ислам динин кабыл алдырат.  ийинчерээк ј. жеринин арбын бөлүгү азербайжандардын феод. мамлекеттеринин (Ўирвана ж. б.) карамагына өтөт. јзыркы азербайжандардын айрым бөлүгү байыркы ј. калкынын тукумдарынан.

јЋЅјЌ»я-»“јЋ»я ƒќ√ќ¬ќ–Ћќ–” ∆јЌј  ≈Ћ»Ў»ћƒ≈√» (1920, 1926, 1927, 1936). 1-договорго 1920-ж. 2-августта “иранада кол коюлган. 1914-ж. декабрдан тартып оккупаци€ланган ¬лЄрадан итал. аскерлерди чыгаруу ж-а 1914-ж. окт€брда »тали€ басып алган —азани а-ын башкаруу укуктарынан јлбани€нын баш тартуусу каралган. 2-договор 1926-ж. 27-но€брда “иранада 5 жылдык мөөнөткө түзүлгөн. Ѕул пакт б-ча јлбани€ башка өлкөлөр м-н "»тали€нын кызыкчылыгына зы€н келтире турган" эч кандай союздарды түзбөөгө милдеттенип, өз алдынча са€сат жүргүзүү мүмкүнчүлүгүнөн ажырады, »тали€ јлбани€нын ички иштерине кийлигишүү укугун алды. 3-договор 1927-ж. 22-но€брда “иранада 20 жылдык мөөнөткө түзүлгөн. јл б-ча »тали€ јлбани€нын куралдуу күчтөрүнө контролдукту ж-а јлбан арми€сынын бардык звенолорунда, мин-волорунда итал. кеңешчилерди, инструкторлорду дайындоо укугун алган. Ѕул договор јлбани€нын фаш. »тали€га көз карандылыгын ого бетер күчөттү.  елишимге 1936-ж. 19-мартта “иранада кол коюлган. »тали€ јлбани€да арми€ кармап турууга, жаңы карыздарды (јлбани€ ‘ранци€ м-н) берип, анын мамл. ап-параттарындагы, арми€сындагы чет өлкөлүк бардык советниктерди, инструкторлорду итали€лыктар м-н алмаштыруу шартын койду. јлбани€дагы нефть кендерин пайдаланууга, терр-€сына согуштук чыңдоолорду курууга, итали€ экспортуна чектөөнүн коюлбашына жетишти. јлбан элинин улуттук кызыкчылыгына башкаруучу чөйрөлөрүнүн мындай чыкт.:ынчылыгы чындыгында 1939-ж. фаш. »тали€нын јлбани€ны басып алышына алып келген. Ѕул договорлор ж-а келишимдер 1944-ж. јлбани€нын антифаш. улуттук-боштондукка чыгаруу советинин чечими м-н жокко чыгарылган.

јЋЅјЌ»яЌџЌ Ёћ√≈  ѕј–“»я—џ [јЁѕ; 1948-жылга чейин - јлбани€нын  оммунисттик парти€сы (ј ») ] - 1941-ж. 8-но€брда “иранада негизделген. ј ѕнин жетекчилиги астында 1942-ж. сент€брда јлбани€нын ƒемокр. фронту (1945-ж. августка чейин - ”луттук-боштондукка чыгаруу фронту) түзүлгөн. —ов. —оюзу фаш. коалици€ны талкалагандан кийин, 1944-ж. өлкө баскынчылардан толук бошотулду. јЁѕнин делегаци€сы  оммунисттик ж-а жумушчу " парти€ларынын өкүлдөрүнүн ћосквада болгон кеңешмелерине (1957, 1960) катышып, алардын документтерине кол койгон. Ѕирок јЁѕнин жетекчилери 1960-жылдан кийин марксизм-ленинизмдин принциптерине каршы улутчулдук ж-а ревизионисттик жолго түшүшүп, өздөрүнүн интерн, милдеттерин орундоодон баш тартты, эл аралык коммунисттик ж-а жумушчу кыймылына чыккынчылык кылып, ырк бузуучулук жолуна түшүштү. јЁѕнин жог. органы - съезд. 1973-ж. маалымат б-ча, јЁѕнин 95 миңдей мүчөсү ж-а кандидаты бар. јЁѕнин органы - "«ери и популлит" газетасы ж-а "–уга э партисе" журналы.

јЋЅј–—“џ - диндик демонологи€лык түшүнүктөгү жин-шайтандын а€л кейпинде элестетилген образы. Ѕул диний түшүнүк кыргыз, казак ж. б. элдерде кеңири тараган. јдам уктап жатканда, жүрөк кагышынын начарлап, деми кыстыгып кыйналган, же төрөттө каны көп кетип алсыраган а€лдын оор абалын динчил адамдар ј-нын басышы м-н байланыштырышкан. ћындай түшүнүктөр адамдын организминде болуучу физиол. кубулуштардын закон ченемдүүлүктөрүн билбестиктен келип чыккан. "јЋ√ј" - газета,  ырг-н  ѕ Ћейлек райкомунун ж-а Ёмгекчилер депутаттарынын райсоветинин органы. 1947- 61-ж. " олхоз турмушу" ж-а 1962жылдан "јлга" деген ат м-н чыгат. 1966-жылдын €нварынан жумасына 3 жолу чыгат, тиражы 5610 (1974). јЋ√ј - ќш обл-нын Өзгөн р-нундагы  ызыл ќкт€брь сельсоветине караштуу кыштак. “үш.  ырг-н тажрыйба станци€сынын аймагында. –-ндун борбору Өзгөндөн 23 км түш.бат. тарапта,  ара-—уу т. ж. станци€сынан 34 км.  алкы 784 (1970). —егиз жылдык мектеп бар. јЋ√ј - ќш обл-нын ‘рунзе р-нундагы "јлга" сельсоветине караштуу кыштак.  атыраң тоосунун этегинде. 22-партсъезд атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору ‘рунзенскийден 30 км түш. тарапта. ¬анновск т. ж. станци€сынан 25 км.  алкы 4604 (1974). ќрто мектеп, оорукана, клуб, китепкана бар.

јЋ√ј ∆џЋ””  џ…ћџЋџ -катуу нерсенин ар кандай эки чекитин тутандыруучу түз сызыктын дайыма өзүнө-өзү жарыш которулушу. ј. ж. к-дагы нерсенин бардык чекиттери бирдей траектори€ларды сызып, убакыттын ар кандай моментинде сандык маанилери, багыттары бирдей ылдамдыкка ж-а ылдамданууга ээ болот.  атуу нерселерде ј. ж. к. анын кандайдыр бир чекитинин кыймылы аркылуу мүнөздөлөт.

"јЋ√ј" —ѕќ–“  ќќћ” - респ-кабыздагы жумушчу жаштарды өз катарына бириктирип турган профсоюздардын ыкты€рдуу спорт коому.  оом 1958-ж. уюшулган. јнын 4 физ-ралык коллективине "—порттук клуб" деген наам берилген, ‘рунзе атн. а. ч. машиналарын куруу з-дунун коллективи бул наамга өлкөбүздө 1-болун жетишип, є 1 күбөлүк алган.  оомдон өткөн мезгилде ———– спортунун 191 мастери, 3617 спорттун мастерлигине кандидат ж-а биринчи разр€дчы, 82 миңден ашык массалык разр€ддагы спортсмен да€рдалган. "ј." с. к-да спорттун 26 түрү б-ча секци€лар иштеп, 70 миңге жакын коомдук инструктор машыгуу өткөрөт.  оомдун мүчөсү ј. јбушахметов фехтование б-ча уландар арасында дүйнөдө 2орунду ээледи (1971). Ћ. ƒунаев, ё. ѕикуло өлкөнүн биринчиликтеринде байге алды (1973). —порттун беш түрү ж-а фехтование б-ча "ј." с. к-нун курама командалары өлкөдө эң күчтүүлөрдөн болуп эсептелет, спорттун таланттуу мастерлерин да€рдагандыгы үчүн коомдун 6 тренерине " ыргыз ——–инин эмгек сиңирген тренери" деген наам берилди. јзыр инженер-техник кызматкерлер, 57 миңге жакын жумушчу - коомдун мүчөлөрү.

јЋ√ј-Ѕј— -ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы  ашкар- ыштак сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында.  ара-—уу т. ж. станци€сынан 71 км түш.-чыг. тарапта.  алкы 848 (1970). ќрто мектеп, клуб, медпункт бар.

јЋ√ј„ џ јƒјћƒј–ƒџЌ “ќЅ” - адепки общиналык коомдун башталышындагы адамдардын биринчи коллективи. ј. а. т. төмөнкү ж-а ортоңку палеолитте жашап, питекантроп, синантроп ж-а неандерталь адамдары пайда болгон доорго туура келет. јнда адам баласынын айбандар дүйнөсүнөн толук бөлүнүп чыгышы, азыркы адамдардын биол. түзүлүшүнүн калыптанышы иш жүзүнө ашат. јлгачкы адамдар таштан, жыгачтан, кийинчерээк сөөктөн курал жасоого өтүшөт. јңчылык кылышып, үңкүрлөрдө жашашат. ј. а. т. мезгилинде адамдардын ортосунда 1-жолу бирге эмгектенүү ж-а чогуу тамактануу ыктары пайда болот. јкырындык м-н ар бир ј. а. т. өзүнчө коллективге айланып, алардын ичиндеги баш аламан никесиз мамилелерге тыюу салынып, алгачкы общиналык формаци€нын башталышы болгон уруу пайда болот.

јЋ√ј„ џ √ј« -катуу отундарды төмөнкү темп-рада (500-550∞—) кургак буулантуудан пайда болгон газ. Ѕаштапкы сырьЄлорго ж-а чала кокстоо шартына жараша ј. г-дын чыгышы ар түрлүү. јнын составында 50% метан, 20% суутек, 8%ке чейин каныкпаган углеводород болот. Ќормалдуу шартта 1 т кургак отундай 80-100 м3 ј. г. алынат. ј. г. күйгөндө, жог. темп-pa чыгаргандыктан, ал башка газдарга кошуу үчүн колдонулат.

јЋ√ј„ џ  ј–ј ћј…, алгачкы чайыр - катуу отундарды кургак буулантуудан (500-550∞—де) алынуучу ар түрдүү илээшкөктиктөги чайыр. јл жог. төмп-рада (900- 1100∞—) алынуучу чайырлардан "ал-, гачкы" деп аталышы м-н айырмаланат. ј. к. м-дын хим. составы, физ. касиети отундун түрүнө, иштетүү жолдоруна жараша болот. ј. к. м-дын составына: парафин, олефин, нафтен, карбон кислоталары, фенолдор, орг. негиздер ж. б. кирет. ј. к. м-дан антисептиктер, мазут, суюк отундар, резолдук чайырлар, кир кетирүүчү заттар, курулуш битумдары, лактар, уу химикаттар ж. б. алынат.

јЋ√ј„ џ  ќќћƒќ√” »— ”——“¬ќ - адамзат тарыхынын байыркы учурунда таандык иск-во. јл б. з. ч. 40-30 миңинчи жылдарында алгачкы таш доорундагы (палеолит) адамдардын коомдук эмгегинин өсүп-өнүгүшүнүн натыйжасында пайда болгон. ѕалеолит иск-восу бизге »спани€, Ќио, ‘онде-√ом, Ћ€ско ж. б. жерлерде жашаган адамдардын јльтамира үңкүрлөрунүн боорундагы таштардын бетине тарткан сүрөттөрү аркылуу белгилүү. ѕалеолит иск-восунун мезгилинде жаныбарлардын тулкусун сүрөткө түшүрүү кеңири орун алган. Ѕул сүрөттөр ошол кезде жашаган адамдардын негизги кесиби аңчылык экендигин далилдейт.

јЋ√ј„ џ ќЅў»ЌјЋџ  “Ү«ҮЋҮЎ (общиналык-уруулук, алгачкы коммунисттик түзүлүш) - адамзат тарыхындагы алгачкы соңиалдык-экон. формаци€. Өндүрүш куралы общиналык менчикте болушу, таптардын жоктугу ж-а продуктылардын теңдештирип бөлүштүрүлүшү ј. о. т-түн негизи болуп саналат. ћаркстик илимде жалпы кабыл алынган түшүнүк б-ча, киши ж-а адамзат коому келип чыккандан таптардын ортосундагы мамилелер калыптаг€канга чейинки доорду кучагына алат; археол. жагынан негизинен палеолит, мезолит, неолит доорлорун камтыйт. ј. о. т-түн өзүнөн кийинки тапчыл формаци€лардан айырмасы: анда өндүргүч күчтөр өтө мажес өнүгүп, өндүрүштө ж-а керектөөдө коллективизм негизги мааниге ээ болгон. Ѕиргелешип эмгектенүү ж-а өндүрүлгөн нерселерге тең ээлик болуу өндүрүш каражаттарын коомдоштуруудан эмес, жеке адамдын мажестигинен улам келип чыккан. ј. о. т-түн тарыхы негизинен археол., антроп. ж-а этногр. маалыматтар б-ча калыбына келтирилет. —ов. изилдөөчүлөрдүн көбү бул формаци€ны негизги 3 мезгилге бөлүп карайт: алгачкы адамдар тобу, уруулук коомдун гүлдөп өнүгүшү ж-а анын ыдыр ашы. ”руулук коом өз өнүгүшүндө 2 доорду - энелик урууну (матриархат) ж-а аталык урууну (патриархат) башынан өткөргөн. Ёнелик уруу мезгили төмөнкү палеолиттен башталып, неолиттин убагында өөрчүп-өнүккөн учуру м-н бүтөт. ћында таш, сөөк, мүйүздөн ж-а жыгачтан жасалган бычак, найза, союл колдонулган, кийинчерээк кескич, кыргыч, ийне сы€ктуу эмгек куралдары пайдаланылган; чарбачылыктын негизги түрү аңчылык, балык кармоо ж-а мөмө-жемиш терүү болгон, жыныстар ортосунда эмгек бөлүштүрүү натыйжасында эркектер балык, аң уулоо, а€лдар мөмө-жемиш терүү түйшүгүн аткарган. Өндүрүштө кескич, канжар, балта, керки, орок сы€ктуу нерселер ж-а жыгач кайык колдонулган. ќшону м-н катар общиналар арасында эмгек бөлүштүрүүнүн жышанасы келип чыккан: айрымдары жер айдоо кесибине өтсө, кээ бирөөлөрү балык, аң улоо же мал асыроо м-н тиричилик өткөрө баштаган. Ёнелик уруунун соңку доорунда уруу ичинде эне башкара турган чоң-чоң үй-бүлөлөр бөлүнүп чыгып, бир нече уруунун башын кошкон топтор калыптана берген. јталык ”–”” мезгили коло доорун ж-а алгачкы темир доорун кучагына алат. Ѕул мезгилде өндүргүч күчтөр күрдөөлдүү өнүгүп, жер айдоо куралы колдонула баштайт, мал асыроо жолго коюлуп, ар түрдүү металлдарды (жез, коло, темир) ысытып иштетүү м-н кол өнөрчүлүк пайда болот. ћында эмгекти коомдук бөлүштүрүүнүн 3 түрү жүзөгө ашырылган; дыйканчылыктан, мал багуудан кол өнөрчүлүк ж-а соода оз алдынча ажырап чыккан. Өндүрүштө эркектердин ролу артып, а€л эмгегинин өнүмү төмөндөгөндүктөн, алар коомдо ж-а үй-бүлөдө 2-орунга түшүп калган. ќбщиналарда чоң-чоң патриарх, үй-бүлөлөр калыптанып, уруунун чарбачылыктагы бирдиктүү көрүнүшү жоголот, өндүрүш мамилелери да өзгөрөт: жайыттар ж-а сугат жерлер гана уруулардын менчигинде болуп, айдоо жерлер чоң-чоң үй-бүлөлөрдүн арасында бөлүнөт. јталык уруунун соңку мезгилинде туугандык байланыш ата жагынан эсептелип, уруулар ортосундагы кагылыштардан колго түшкөндөр кулга айландырылган. ќбщинанын ичинде социалдык ж-а экон. теңсиздик келип чыккан. ћунун өзү ј. о. т-түн ыдырап бузулушуна ж-а жаңы социалдыкэкон. формаци€ - кул ээлөөчулук тузулушу м-н алмашылышына алып келген.  ырг-ндын терр-€сын ј. о. т-түн баштапкы мезгилинин издери ќн-јрча суусунун боюнан ж-а  ожоЅакырган-—ай капчыгайынап табылган таш куралдарынан улам байкалат. ќш обл-дагы  апчыгай өрөөнүнөн тиричиликтин мустьер мад-тына тиешелүү калдык табылган. Ќеолит ж-а коло доорунда пайдаланган курал-жарактарды “еке-—екирик ж-а јк-„уцкур үңкүрлөрүнөн табылган калдыктардан көрүүгө болот. Ѕул сы€ктуу нерселер  ырг-ндын башка жерлеринен („үй, јлай өрөөндөрү ж. б.) да көн кездешет. ј. о. т-түн тарыхын ил. негизде талдоо иштери 19-к-дын ортосунан башталган.  . ћаркс, ‘. Ёнгельс, ¬. ». Ћенин өздөрүнүн эмгектеринде бул түзүлүш б-ча ил. корутундулар чыгарышты, жеке менчик, тап ж-а бийлөө-тескөөчүлүк адамзаттын тагдырына жазылган деген бурж. реакци€чыл теори€нын негизсиздигин далилдешти.

јд.: Ёнгельс ‘., Үй-бүлөнүн, жеке менчиктин шана мамлекеттин келип чыгышы, ‘р., 1970; Ћенин ¬. »., ћамлекет жөнүндө, „ыг., кырг. i-бас, 29-т.; ћ о рган Ћ. √., ƒревнее общество..., (пер. с англ.), 2 изд., Ћ., 1934;  ыргыз ——– тарыхы, 1-т., ‘р., 1973.

јЋ√ј„ џ ќќ«ƒ””Ћј– (Protostomia) -омурткасыз жаныбарлар тобу.. Ѕулар: s жалпак,,,жумуру,., шакек, балык курттар; нЄмЄртиндЄр, моллюскалар, муунак буттуулар. ј. о-дын оозу денесинин алдыңкы бөлүгүндө алгачкы оозунун ордуна жайгашкан: арткы бөлүгүндө аналдык тешиги бар. —келети жаргак кабыктуу, хшин же раковина түрүндө болот. »чегилери эктодермадан өсүп, борб. нерв системасынын ишин нерв түйүндөрү аткарат.

јЋ√≈Ѕ–ј - матем. илиминин негизги тармактарынын бири. ј. бир типтеги арифм. маселелерди чыгаруунун жалпы методдорун изилдөөдө, коомдук практиканын муктаждыгынан улам пайда болгон.' ј-да терс, ирраңионалдуу, комплекстүү сандардын системасынын касиеттери изилденет. ј-да белгисиз чоңдуктар киргизилип, маселенин шарттары б-ча, аны м-н жүргүзүлгөн амалдардын негизинде тендеме түзүлүп, андан белгисиздин өзү аныкталат. ј-нын өсүшүнө „ыгыштын о. кылымдагы математиктеринин арабча жазылган эмгектери чоң таасирин тийгизген. Өзбек матем. ћухаммед аль-’орезмини€ (9-к.) "јлжебр ал-мукабала" деген китебинде алгебр, чоңдуктар м-н иштөө эрежеси ж-а теңдемелерди чыгаруунун теори€сы иштелип чыккан. јлгебра арабдын "ал-жебр" деген сөзүнөн келип чыккан.' јл теңдемелерди өзгөртүү ыкмаларынын бирин туюндурган. ј. аль-’орезминин убагынан бери математиканын өзүнчө тармагы катарында окулат.  вадраттык теңдемелерди чыгаруу үчүн формулалардын табылышы жог. даражалуу теңдемелер үчүн ошондой формулаларды издөөгө алып келген. Үчүнчү ж-а төртүнчү даражадагы теңдемелердин чыгарылышы үчүн формулалар 16-к-да табылган. Ѕеш ж-а андан жог. даражалуу теңдемелер үчүн мындай формулалардын жок экендиги 19-к-дын башында аныкталган. јзыркы убакта теңдемелерди изилдөө ј-нын негизги маселеси эмес. јзыр ј. касиеттери б-ча алгебр, операци€лар аткарылуучу жаратылыштагы объектилердин системалары ж-дөгү илим болуп калды. јтлык операци€лардын мисалдары: матрицаларды, функци€ларды кошуу ж-а көбөйтүү, мейкиндиктин өзгөртүүлөрү м-н амалдар, векторлор м-н болгон амалдар ж. б. »лимдин өнүгүшүндө группа, талаа, алкак, структура, сызыктуу ј., топологи€лык алгебра ж-а гомологи€лык алгебра, категори€ ж. у. с. ј-лык системалар пайда болду. Ѕул системалар топологи€да, функци€лык' анализде, сандар теори€сында, эсептөө математикасында, теори€лык механикада ж-а физикада колдонулат.

јд.: ¬ыгодский ћ. я., јрифметика и алгебра в древнем мире, ћ., 1967;   урош ј. √.,  урс высшей алгебры, ћ., 1968; ¬ан-д е р-¬ ар д е н Ѕ. Ћ., —овременна€ алгебра, пер. е нем., 2 изд., ч. 1- 2, ћ.-Ћ., 1947; Ѕ у р б а к и Ќ., јлгебра, пер. с франц., ћ., 1962-66.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞