пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

јЋ√≈Ѕ–јЋџ  √≈ќћ≈“–»я - математиканын алгебр, көп түспөлд ү к т ү окутуучу бөлүгү. ’\, ’2,..., ’п координаталары

Fi(xi, х2, .... хп)=0

Fm(xi, х2, ..., хп)=0

теңдемелер системасынын чыгарылыштары. болгон ге, өлчөмдүү мейкиндиктеги чекиттердин көптүгү алгебр, көп түспөлдүктү түзөт. Fu F2,..., Fm- £l, X%, ..., ’хi белгисиздеринен түзүлгөн көп мүчөлөр. јр бир алгебр, көп түспөлдүүлүк андагы чекитти аныктоочу көз каранды эмес параметрлердин саны деп аталган белгилүү өлчөмдүүлүккө ээ. Өлчөмдүүлүгү 1 болгон көп түспөлдүүлүктөр - алгебр, ийри сызыктар деп, ал эми өлчөмдүүлүгү 2 болгондору алгебр, беттер деп аталат. ћис, конустук кесилиштер алгебр, ийри сызыктарга кирет. ј. г-нын методдору сандар теори€сында, көп комплекстүү функци€лардын ж-а группалардын теори€сында, алгебр, топологи€да ж. б. колдонулат.

јд.: „еботарЄв Ќ. √., “еори€ алгебраических функций, ћ.-Ћ., 1948; ’од ж ¬., ѕидо ƒ., ћетоды алгебраической геометрии, пер. с англ., т. 1-3, ћ., 1954-1955; јлгебраические поверхности, ћ., 1965.

јЋ√≈Ѕ–јЋџ  —јЌ - ге>1 ж-а аи аң, ...an, ап+\ бүтүн (рационалдуу) сандар болгондогу алгебр. aian+

+a2an_1-|-------r-ana+"n+i=0 теңдемени канааттандыруучу a саны. Ёгерде ai = l болсо, а бүтүн ј. с. деп аталат. Ёгерде F^=a1a:n-T-'o o+апж+ал+1 көп мүчө рационалдуу коэффициенттүү оң даражадагы эки көп мүчөнүн көбөйтүндүсү болбосо, анда п саны а ј. с.-дын даражасы деп аталат. Ёки мүчөлүү хп = а (мында а -рационалдуу сан) теңдеменин тамырлары эң жөнөкөй ј. с-дар болот. ^ћис, рационалдуу сандар ж-а ”«, ”7 - ”5 сы€ктуу сандар -бүтүн ј. с. i ж-а 13__

”29 да - ј. с, анткени алар тиешелүү түрдө ж2+1=0 ж-а ж13-29=0 теңдемелердин тамырлары болот. јлгебр, боло албаган сандар трансценденттик деп аталат.

јд.: Ѕоревич 3. »., Ў а ф а р евич ». –., “еори€ чисел, ћ., 1964.

јЋ√≈Ѕ–јЋџ  “јЋјј - математиканын түрдүү бөлүмдөрүндө колдонулуучу маанилүү алгебр, түшүнүктөрдүн бири. Ёгер куру эмес – көптүгүндө алгебр, кошуу ж-а көбөйтүү амалдары аныкталса, анда ал ј. т. деп аталат.  өптүктүн ар кандай эки а, в элементтерине алардын суммасы деп аталуучу a+e элементин туура келтирсек, ошол эле элементтерге алардын көбөйтүндүсү деп аталуучу ав элементин кое алсак, анда алар төмөнкү касиеттерге: 1. а-\-в = в+а (кошуунун коммутативдүүлүгү); 2. а-\+ (в+с) = {а+в)-\-с (кошуунун ассоциативдүүлүгү); 3. – көптүгүндө ар кандай ав үчүн а-\-х=в тецдемеси жок дегенде бир чыгарылышка ээ; 4. ав = ва (көбөйтүүнүн коммутативдүүлүгү); 5. а(вс) = (ав)с (көбөйтүүнүн ассоциативдүулүгү); 6. (а-\-в)с = = ас-\-вс (көбөйтүүнүн дистрибутивдүүлүгү); 7. – көптүгүндө ар кандай а, в үчүн афо болгондо* ах = в теңдемеси бир чыгарылышка ээ; 8. – көптүгү нөлдөн айырмаланган, эч болбогондо бир элементке ээ. Ѕардык рационалдык сандардын, анык сандардын көптүгү ж-а а+в”2 (а, в - рационалдык сандар) түрүндөгү бардык сандардын көптүгү талаага мисал боло алат.

јд.: ¬ а н-д е р-¬ а р д е н Ѕ. Ћ., —овременна€ алгебра, пер. с нем., 2 изд., ч. 1- 2, ћ.-Ћ., 1947.

јЋ√≈Ѕ–јЋџ  “≈Ңƒ≈ћ≈ - алгебр, эки туюнтманы барабарлоодон алынуучу теңдеме. Ёгерде бир белгисиздүү ј. т-де белгисиз чоңдук бөлчөктүн бөлүмүндө бар болсо, анда аз бөлчөктүү деп (мис, 2х2+1.3х= =3х-7), белгисиз чоңдук радпкалда катышса, анда ал и р р а ци о н а лдуу деп_ аталат (мис, ”2€-1+3=

-=2х2-_if х)

јЋ√≈Ѕ–јЋџ  “ќЋ” “ќќ„, к. јныктагыч.

јЋ√≈Ѕ–јЋџ  “”ёЌ“ћј - тамгалардан ж-а сандардан куралып, өз ара алгебр, амалдардын (кошуу, кемитүү, көбөйтүү, бөлүү, бүтүн даражага көтөрүү ж-а тамырдан чыгаруу) белгилери м-н байланышкан туюнтма. ј. т-дагы кайсы тамгалар тамырдын белгисинин астында болбосо, ал дал ошол тамгалар! а карага рационалдуу деп аталат. ћис, Ү а - 2в,(с -eV2) е ж-а с га карата рационалдуу туюнтма. ј. т-дагы тамгалар бөлчөктүн бөлүмүндө болбосо, ал дал ошол тамгаларга карата_ б үт ү н деп аталат, (мис, 2шс-\-у2 вс- - «ас/5 a ж-а в га карата бүтүн туюнтма. Ёгер тамгалары өзгөрүлмө деп эсептелсе, ар кандай ј. т-лар бул тамгаларга карата алгебралык функци€ боло алат. јЋ√≈Ѕ–јЋџ  ‘”Ќ ÷»я - алгебр, тецдемени канааттандыруучу функци€.  өп мүчөлөр ж-а алардын тийиндилери [мис, 7х3+}'5ху2-2у, (1- -ху-{-х2)1(3-х)] рационалдык, калгандары - иррационалдыв ј. ф-лар. »рраң. ј.-флардын эң жөнвкөйлөрүн радикалдардын жардамы м-н туюнтууга J5oлот (wac.,xs-\-~v x2-\-\-у, у - «хух2-2). јлгебр, боло албаган функци€лар трансцендентт и к деп аталат. јлгебранын мектептин курсунда даражалуу-ха (мында a - ирраң. сан), көрсөткүчтүү - а\ логарифмалык ж. б. трансценденттик функци€лар кездешет.

јд.: „еботарЄв Ќ. √., “еори€ алгебраических функций, ћ.-Ћ., 1948.

јЋ√≈Ѕ–јЌџЌ Ќ≈√»«√» “≈ќ–≈ћј—џ - комплекстүү коэффициенттери болгон алгебр. a0xJ1-taixIl~l-{-...-{-\-ап = 0 теңдеменин комплекстүү п тамыры бар экендиги ж-дөгү теорема, к. јлгебра.

јЋ√ќЋ (англ. algorithims ж-а language деген сөзүнөн алынган) - электрондук эсептегпч машиналарда программалоо тилдеринин биринин кыскача аты. јл ар кайсы өлкөлөрдүн окумуштуулары тарабынан иштелип чыккан (1958-60). ј-до жазылган маселе атайын программа (трансл€тор) аркылуу ЁЁћдин командаларынын системасына которулат. јнда латын тамгалары, араб цифралары, арифм. ж-а логикалык амалдар, барабардык ж-а барабарсыздыктын белгилери, к аша алар колдонулат. ј-до амалдардын аткарылышынын тартиби англис тилинен алынган атайын сөздөр м-н көрсөтүлөт.

јд.: јлгоритмический €зык јЋ√ќЋ-69, пер. с англ., ћ., 1965; Ћавров —. —, ”ниверсальный €зык программировани€ (јЋ√ќЋ-60), 2 изд., ћ., 1967.

јЋ√ќ–»“ћ, алгорифм - жөнөкөй түшүнүккө ээ терминдердин формалдуу аныктамасы болбостон, түздөнтүз тажрыйбадан алынуучу матем. негизги түшүнүктөрдүн бири. "ј." algarithmi деген арабчадан латындаштырьхлган. 9-к-да жашаган хорезм математиги ћухамед бен-ћуса аль’ореамдин атынан келип чыккан. Ёң жөнөкөй ј-ге мисал - башталгыч класстан белгилүү төрт амалды аткаруу эрежелери. ј. бүтүн сандардын эң чоң жалпы бөлүүчүсүн табуу эрежеси болуп, илимде байыртадан бери эле дайын. ј. түшүнүгүн тактоо ј. теори€сынын жаралышына алып келди. ћатем. м-н логикада ј. амалдарды чыгаруудагы жалпы эрзжө болуу м-н объективдүү дүйнөнүн закондорунун чагылышын, туюнтулушун көрсөтөт.  андайдыр бир маселенин ј-ин билсек, анда аны жөнөкөй элө чыгарууга болот. Ѕерилген алгачкы маалыматты толук бойдон кабыл алып, натыйжасын берилген маалымат б-ча аныктоо ј. процесси болот. ћис, ј. арифм. амалдардын мүмкүн болгон натыйжасы ондук системада жазылган натуралдык сандар же баштапкы берилген маалыматы мүмкүн болушунча иреттелген жуп сандар болушу мүмкүн. Ќегизги тапшырманы ј. процесси б-ча жазуу тартибине төмөнкүлөр кирет: 1) баштапкы берилген маалыматтын мүмкүн болгон жыйындысын көрсөтүү; 2) процесстин жетиштүү даражада чечилишинин эрежеси. ј-ди колдонуу процессинде анын натыйжасы алынбай калышы да мүмкүн. ј. матем. эсептөөдө негизги мааниге ээ болуп, аны тактоону амер. матем. Ё. Ћ. ѕост м-н англ. матем. ј. “ьюринг сунуш кылган (1936). —ов. матем-тер ј. ј. ћарков, ј, Ќ.  олмогоров тарабынан да тактоолор киргизилген. »лимий изилдөөнүн эң негизги объектилеринин бири катары ј. ж-а алгоритм теори€сы, эсептөө техникасы м-н кибернетикаңын тез өнүгүшүнө алып келди.

јд.: ћальцев ј. »., јлгоритмы и рекурсивные функции, ћ., 1965.

јЋ√ќ–»“ћјЋј– “≈ќ–»я—џ - математиканын алгоритмаларды түзүү ж-а алардын жалпы касиеттерин изилдөөчү бөлүгү. јр кандай алгоритм төмөнкү 3 шартты канааттандырышы керек: 1) аныктык - эркинче талкуулоого жол бербеген бир маанилүүлүк ж-а тактык; 2) массалуулук - бир гана маселе үчүн эмес, бүтүндөй бир класстагы маселелерди чыгаруу мүмкүндүгү; 3) натыйжалуулук - алдыга коюлган максатка чектүү сандагы операци€ларды аткарып жетүү мүмкүндүгү. ј. т-н системалык түрдө изилдөө 1936-ж. ј. „ерч эсептелиңүүчү функци€ ж-дөгү түшүнүктү тактап жары€лагандан башталат. ј. т-нда берилген функци€нын маанилерин эсептеп чыгаруу, берилген көптүктүн элементтерин атап өтүү проблемалары чоң роль ойнойт. ј. т-нын негизги түшүнүктөрү болгон эсептелинүүчү функци€, чечилүүчү ж-а эсептелүүчү көптүктөр, ј. т-н логика, кибернетика, моделдер теори€сы ж-а математиканы негиздөөнүн филос. маселелери м-н байланыштырат.

јд.: “рахтенберг Ѕ. ј., —ложность алгоритмов и вычислений, Ќовосиб., 1967; ћальцев ј. »" јлгоритмы и рекурсивные функции, ћ., 1965.

јЋ√џ (Korolkovia)-лили€лар тукумунун уруусу, көп жылдык өсүмдүк. —өңгөгүнүн бийикт. 20-60 см. “үбүнүн диаметри 5 см ге чейин. ∆албырактары калың, жумурткадай же сүйрү формада, сабагына жартылай жармаша орун алган. √үлдөрү жашыл, күрөң же кызгылт күрөң. ∆азында гүлдөп, уругу июль айында' бышат. ј. ќ. јзи€да гана кездешет.  ырг-ндын түш. р-ндорунун тоо этектеринде, бөксө тоолордо северцов ј-сы кеңири таралган. “оголок түбүнүн составында жүрөккө таасир этчү алкалоиддер бар.  рахмалга бай. ј-ны сүрүп майдалаган соң, сууга уусу кеткиче жууп, маңызын азык катары пайдаланса болот.

јЋ√џ–  ”Ў“ј– - аң ж-а илбээсин уулоо үчүн атайын тапталган кыраан куштар. јларга ителги, буркут, карчыга, кыргый, турумтай ж. б. куштар кирет. »лгери ј. к. оокат кылуу (аң алдыруу, илбээсин карматуу ж. б.) максатында да, спорттук кызыкчылык (көңүл ачуу, тамаша куруу, саламаттык чыңоо ж. б.) үчүн да салынган. јлар тартуу ж-а калыңга баш ат катары да берилген. —овет бийлиги тушунда ј. к-ды салуу улуттук спорт оюнунун бир түрүнө айланды. ј. к-дын ичинен бүркүт м-н карчыга азыр да тапталып, ууга алып чыгылат.  уну терилерин да€рдоодо бүркүттүн мааниси чоң.

јЋƒјЅ≈–√¬Ќќ¬ Ќурмолдо (1906- 1967) -  азак ——–инин колхоз өндүрүшүнүн көрүнүктүү ишмери, эки жолу —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1948,1958). “алды- оргон р-нундагы  арл ћаркс атн. к-здун пред-ли (1965-67),  азак ——–инин соц. дыйканчылыгына эмгек сиңирген мастери, 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ј. 2 Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени, медалдар ж-а ———– ЁЋ чарбасынын жетишкендиктеринин көргөзмөсүнүн медалдары м-н сыйланган.  ѕ——тин 20-съездинин делегаты, ———– ∆ог. —оветинин 5-шайл.,  азак ——– ∆ог. —оветинин 3-4-шайл. депутаты.

јЋƒјћ„џЋџ  (мошенничество) - алдоо же ишеничке кы€нат кылуу амалы м-н мамлекеттин, коомдун, граждандардын мүлкүн же мүлккө болгон укугун ээлеп алуу. ј. уурдоо, тоноп алуу сы€ктуу кылмыштардан жабыр тарткандын ишенимине! пайдаланып жасалгандыгы м-н айырмаланат. ј. үчүн  ыргыз ——– ” нын 148-стать€сы б-ча жоопко тартылат.

јЋƒјЌ - Ћена д-нын эң ири оң куймасы; якут ј——–индеги дары€. ”з. 2273 км, алабынын а€нты 729 миң км2. —тановой кырка тоосунун түн. капталынан башталат. ќң куймалары: “имптон, ”чур, ћа€, јллах-ёнь, сол куймасы - јмга.  ар ж-а жамгырдан куралат. „атында жылдык орт. чыгымы 5060 мъ\сек. ј. окт€брдын а€гында тоңуп, май айында ачылат. Ѕалыкка (осетр, стерл€дь ж. б.) ж-а энергет. ресурстарга бай; чатынан “оммот пристанына чейин кеме жүрөт. Ќегизги пристандары: “оммот, ”сть-ћа€, ’андыга. јлабында алтын, таш көмүр, слюда кендери бар.

јЋƒјЌ - якут ј——–индеги јлдан р-вунун борбор шаары. јмур - якут автомагистралында, „оң Ќевер т. ж. станци€сынан 648 км түн. тарапта, јлдан бөксө тоосунда жайгашкан. јлтын кендеринин ачылышына байланыштуу 1923-жылдан - посЄлок, 1939-жылдан тартып - шаар.  алкы 17 миң (1970). якут ј——–инин алтын ж-а слюда ө. ж. р-нунун экон. ж-а админ. борбору. ћашина оңдоочу з-ду, политехникум, мед. окуу жайы бар.

јЋƒјЌ  јЋ јЌџ - —ибирь платформасынын түш.-чыг. тарабында кембрийге чейинки байыркы тоо тектерден түзүлгөн фундаменттин жер бетине чытый турган бөлүгү. јл негизинен азыркы јлдан бөксө тоосу жайгашкан а€нтка туура келет. ј. к. архей м-н протерозой заманындагы тоо тектердин (кристаллдуу сланец ж. б.) калың катмарларынан турат. “оо тек катмарлары ири бүктөлүүлөргө учурап, айрым жерлерде аларды протерозой, палеозой, мезозой замандарынын гранит интрузи€лары жиреп чыккан.' ј. к-дагы тоо тектерде темир, жез, слюда, алтын, пьезокварц, таш көмүр ж. б. кендер бар.

јЋƒјЌ “ј…ѕј  “ќќ—” - якут ј——–инин түштүгүндөгү тайпак тоо. ќлЄкма м-н ”чур д-ларынын аралыгында жайгашкан. ќрточо бийикт. 800-1000 м, эң бийик жери 2306 м. Ќегизинен јлдан калканынын архей, протерозой гнейстери м-н кристаллдуу сланеңтеринен турат. ј. т. т. јлдан ж. б. д-лардын куймалары м-н тилмеленген. Ќќќ-1300 м ге чейин ийне жалбырактуу чытырман тайга, андан жогору сейрек токойлор, жылаңач чокулар ж-а таштуу тундра. “емир, көмүр, слюда, алтын кендери бар.

јЋƒј–  Ө—ӨӨ - түрк элдеринин оозеки чыг-ларында кеңири тараган акылдуу, куу, айлакер адамдын жыйынтыкталган образы. ј.  -нүн агы кээде лакап катары да колдонулат. Ёлдик ∆өө жомоктордо ј.  -нүн оку€сына байланыштуу бир канча күлкүлүү аңгемелер бар. ј.  -нүн аты да анын иштерине байланыштуу келип чыккан. јнын өз аты - „агатай. јл сараң байларды, пайда издеген соодагерди, алдамчы молдо, бүбүбакшыларды, кара ниет ханды алдагандыгы үчүн ј.  . деген атка конот. ј.  -нүн алдамчылык чебердиги "„ык татырбас „ынарбай", " өчпөсбай" сы€ктуу жомоктордон ачык көрүнөт. Өмүр бою адамга чык татырбаган „ынарбайды түрдүү амал-айла м-н алдап эсин оодарат. Ёлдик жомоктордо ј.  -нүн бул сы€ктуу иштерин букара эл айыптабайт, кайра моокуму канып кубаттай. Ёлдик жомоктордо ј.  -нү ∆аныбек хандын тушунда (14-15-к.) жашаган деген уламыш бар. ј.  . оку€лары түрк тилиндеги элдердин көбүнчө жөө жомок катары кездешет.

“екст:  ыргыз эл жомоктору, ‘р., i960.

јЋƒјЎ≈¬ јбдулкай јлдашевич (1918-ж. т., џсык- өл обл., ∆етиӨгүз р-ну, ∆ети-Өгүз кыш.) - сов. фармаколог, адабий котормочу, вет. илимд. доктору (1965), проф. (1966),  ыргыз ——–инин эмг. сиң. вет. врачы (1974). 1950-жылдан  ѕ——тин мүчөсү, ”луу јта ћек. согуштун катышуучусу. ———– ∆—ке мүчө (1956). ———– айыл чарба мин-восунун фармакологи€ советине мүчө. 1939-ж.  ырг-н айыл чарба ин-тунун (азыркы  . ». —кр€бин атн.) вет. ф-тетин бүтүргөн. 1956-74-ж. ошол ин-ттун фармакологи€, токсикологи€, патофизиологи€ ж-а биохими€ кафедрасынын башчысы; ошону м-н катар илим б-ча проректору (1966-1974) болуп иштеген. 1974-жылдан  ыргыз ——– »јнын Ѕиол. ин-тунун директору. ёќдөн ашык ил. эмгектин автору, алардын ичинде монографи€ ж-а кыргызча-орусча сөздүктөр бар. јл илимдин 3 кандидатын да€рдаган.  өп томдук "ћанас" эпосунун орусча котормосунун редактору. јнын " ойдун жайыттагы токсикоздорунун этиологи€сында уу коргошундун мааниси" деген монографи€сы уу чөптөрдү изилдөө б-ча белгилүү эмгектердин катарына кошулду. Ѕул тармактын ќ. јзи€ ж-а  аз-н б-ча тунгуч илимпозу. ———–де ж-а чет өлкөлөрдө өткөрүлгөн ил. съезддөрге, конф-€ларга, конгресстерге катышкан. јл 2-дараж. јта ћекендик —огуш,  ызыл ∆ылдыз, 2 "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг.:  ойдун тоют уукмасы, ‘р., 1963; ¬етеринардык фельдшердин справочниги, ‘р., 1960 (шер. автор); јкониты в этнологии пастбищных токсикозов овец, ‘р., 1964.

јд.: —амаганов ∆., —оветтик  ыргызстандын жазуучулары, ‘р., 1962. јЋƒјя– “ќќ  ичи-јлай кырка тоосунун чыгышында,  уршаб ж-а  арагуз сууларынын ортосунан орун алган. Ѕийикт. 2800 м. “оону мезозой, палеоген ж-а неогендик аки таш тектери түзөт. “үн. капталдары жантайыцкы, ага талаа ландшафты мүнөздүү. “үш. капталында тик жылгалар, сайлар өтө көп. ћында токойлуу-шалбаа, токой, капчыгайда субальпы-шалбаа тилкелери жатат.

јЋƒџЌ јЋј ј…“”” “≈ќ–»я—џ - алдын ала айтуунун оптималдуу методдорун табуучу ж-а изилдөөчү матем. илим. Ѕул теори€ - ыктымалдык теори€сы, математикалык статистика, ыктымалдуу процесстердин теори€сы, аппроксимаци€ теори€сы ж-а функционалдык анализ м-н тыгыз байланыштуу статистикалык теори€. ј. а. а. т-н сов. окумуштуу ј. Ќ.  олмогоров ж-а амер. окумуштуу Ќ. ¬инер негиздешкен.

јд.:  олмогоров ј. Ќ., »нтерполирование и экстраполирование стационарных случайных последовательностей, "»зв, јЌ ———–. —ер. матем.", 1941, т. 5.

јЋƒџЌ јЋј ƒ≈«»Ќ‘≈ ÷»яЋќќ - жугуштуу оорулардан сактануу максатында дартты табууга чейин жүргүзүлө турган чара. ћис, ичилчу сууну хлордоо, - сүттү пастеризаци€лоо. Ѕул дезинфекци€ вокзалдарда, поезддерде, театрларда, чач тарачтарда, мейманканаларда, мектептерде, мед. мекемелерде, коомдук тамак-аш сакталган ж-а сатылган жайларда жүргүзүлөт, к. ƒезинфекци€. јЋƒџЌ јЋј “≈–√ӨӨ - уголовный ишти сотто кароодон мурдагы текшерүү. ј. а. т-нү прокуратура, ички иштер ж-а мамл. коопсуздук органдарынын тергөөчүлөрү жүргүзүшөт. “ергөөнүн жүрүшүндө айыпкерди ашкерелөөчү, анын жоопкерчилигин оордотчу жагдайларды гана эмес, аны актоочу ж-а айыбын жеңилдетчү жагдайлар да текшерилет.

јЋƒџЌ јЋј „џңјЋ“џЋ√јЌ  ќЌ—“–” ÷»яЋј– - чыңалган абалдагы конструкци€лар. “емир-бетондогу алдын ала чыңоо бетонду кысуудан ж-а арматураны чоюудан турат. јлдын ала чыңалтылган темир-бетон конструкци€нын негизги төрт түрү бар: 1) арматураны чоюучу күчтү 1жолу атайын жасалган та€нычтарга берип, анан куюлган бетон каткандан кийин, чоюучу күчтү кармап турган та€нычтарды алып таштаганда, арматуранын кыскаруусунан пайда болуучу күчтөрдү 2-ирет бетонго берүү жолу м-н мүнөздөлгөн конструкци€; 2) каткан бетондогу арматураны чоюучу күчтү тике эле бетонго берүүчү конструкци€; 3) темир арматуранын ордуна чыңалган темир-бетон тактайлары ж. б. колдонулган конструкци€; 4) арматураны чоюуда өзгөчө кеңейүүчү цемент колдонулган өзүнөн өзү чыңалуучу конструкци€. “емир конструкци€ларын алдын ала чыңоодо да бир нече ыкма колдонулат. јлдын ала чыңалган темир-бетон конструкци€лары курама устундарды да€рдоодо, гражд. ж-а гидротех. курулушта, аэродромду жабуу конструкци€ларында, ал эми темир конструкци€лары көпүрө салууда, машина, кеме куруу тармагында колдонулат.

јЋƒџЌ јЋ””„” —јЌ»“ј–ƒџ   Ө«ӨћӨЋƒӨӨ - өнөр жай ишканаларын, трансп. курулуштарды, калк жашоочу турак жайларды пландаштырууда, курууда ж-а абат кылууда санитардык эрежелердин бузулушун алдын ала көзөмөлдөө. јнын милдети: ө. ж-ларда да€рдапуучу тамакаш, буюмдар үчүн бекитилген Ѕүткүл союздук, респ-калык үлгүлердүн бузулуусуна жол бербөө; абаны, ичүүнү сууну, топуракты ө. ж-нан чыккан зы€ндуу заттардан санитардык сактоо.  өземөддөөнү жүзөгө ашырууда санитардык органдардын өкүлдөрү мекемелерге, ө. ж. ишканаларына, ведомстволорго санитардык нормалар м-н эрежелерге негизделген, сөзсүз аткарылууга тийиштүү корутундуларды берет.

јЋƒџЌј “ҮЎҮҮ - күнөөсүн мойнуна алып, кечирим суроо. јлдына түшкөн киши мал же баалуу буюм тартуулаган. ј. т. ар кандай шарттарда болуп, анын көп түрү бар. ћис, келинди качырып алса, кыздын ата-энесине барыш үчүн мал-мүлкүн тартуулап, кудалардын алдында айыпка жыгылат. Ѕул өткөндөгү таптык коомго таандык болуп, эзүүчүлөр өздөрүнүн байлыгы ж-а бийлигине та€нып, колунда жоктордун ј. т-сүнөн пайдаланышкан.  ээде алдына түшкөн адамды ортодогу калыстар айыпка жыгышкан. ј. т., күнөөлүү киши өзүнүн күнөөсүнөн акталуу үчүн алдына түшүп, кечирим сурагандыктан, чыккан.

јЋ≈¬–…““≈– (гр. aleuron - ун) - өлчөмү 0,01-0,1 мм келген өтө майда материалдан турган борпоң чөкмө тоо тектер. ј-ге чопо м-н кумдун ортосундагы тоо тектер (чаң, ылай, лЄсс ж. б.) кирет.

јЋ≈¬–ќЋ»“ (гр. aleuron -ун, Ўhos - таш) - негизинен 0,01-0,1 мм өлчөмдөгү бүртүкчөлөрдүн (алеврит) цементтелип, ныкталышынан пайда болгон ж-а диагенездин таасиринен өзгөрүүлөргө учураган катуу чөкмө тоо тек. ј. нефть, газ ж-а суу топтоочу тоо тектерден.  ырг-нда кеңири таралган.

јЋ≈…–ќƒ»ƒƒ≈– (Aleyrodinea), ак канаттуулар - муунак бузуулардын тең канаттуулар (Homoptera) түркүмүнө кирүүчү курт-кумурскалар. ƒенелери сары кызгылт келип, кээде күңүрт майда тактары болот. Ёки жуп канаты ак чаңчалар м-н капталган. ј. жалбырактын астыңкы бетине жашап, өсүмдүктөрдүн ширелери м-н тамактанып, ошол эле жерлерге жумурткалайт. ј-дин 200дөй түрүнөн ———–де 30га жакыны бар. јлардын ичинен теплицачы ж-а цитрусчу ак канаттуулардын личинкалары өтө зы€ндуу.

јЋ≈…–ќЌ ЅҮ–“Ү „ӨЋӨ–Ү - өсүмдүктөрдүн уруктарында учуроочу белоктон турган бүртүкчөлөр. ”рук жетилгенде, анын клеткаларындагы бе€окко бай вакуолдор суусун жоготуп, ј. б-нө айланат. ј. б. жөнөкөй ж-а татаал болуп экиге бөлүнөт: жөнөкөй ј. б.- бирдей түзүлүштөгү белоктуу майда бүртүкчөлөрдөн, ал эми татаал ј. б. кристалл түрүндөгү белоктон ж-а туздардай турат. “атаал ј. б. майлуу, жөнөкөй ј. б. крахмалдуу уруктарда учурайт. ”рук өнгендө, ј. б. түйүлдүккө азык зат катарында пайдаланылат.

јЋ≈ ѕ≈–ќ¬ јлескер √ажи јга оглы (1910-1963) - азерб. совет актЄру, ———– эл артисти (1961). 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. —ахналык ишмердигин 1927-ж. баштаган. 1933-жылдан јзизбеков атн. азерб. театрынын актЄру. ј. көбүнчө трагеди€луу ролдорду аткарган. "¬улкандагы үй", " ендлил€р", "јлыскы жээктерде" аттуу фильмдерге да тартылган. Ћенин ордени, дагы башка 2 орден м-н сыйланган.

јЋ≈ —јЌƒ– I (1777-1825) - –осси€нын императору (1801-жылдан).ƒвореңтик заговордон улам өлтүрүлгөн атасы падыша ѕавел 1нин ордуна тактыга отурган. ѕадышалыгынын 1-жарымында рев-чыл кыймылдай чочуп, либералдык реформалар са€сатын жүргүзөт: мин-волор ж-а министрлер кабинетин түзөт. ћамл. совет уюштурулуп, ’арьков,  азань ун-ттери ачылат. Ѕулардын максаты бузулуп бараткан крепостнойлуктун шартындаты самодержавиени сактап калууда болгон. 1813-14-ж. ј. I ≈вропадагы мамлекеттердин антифранц. коалици€сына башчылык кылат. јта ћек. согуштун (1812) башында аракеттеги арми€да болуп, кол башчы боло албагандыктан, аны таштап кеткен.  оомчулуктун кысымы м-н ћ. ».  утузов башкы командачылыкка дайындалган. ј. I падышалыгынын соңку жылдарында ачык реакци€га өтүп, аракчеевчиликке өбөлгө түзөт, алдыңкы илим ж-а мад-т куугунтукталат.

јЋ≈ —јЌƒ– II (1818-1881) - –осси€нын императору (1855-ж. февралдан). Ќиколай 1нин улуу уулу. —а€сий көз карашы жагынан консерватор. ќшол кездеги өлкөнүн экон. абалы,  рым согушунда (1853-56) жеңилиши, рев-€лык кысым ј. »ни 60-70-ж. бир катар бурж. реформаларды [крепостной укукту (1861) жоюу, земство, сот, шаар, аскер ишине өзгөртуүлөр киргизүү] жүргүзүүгө аргасыз кылган. 1863-64-ж. ѕольшадагы көтөрүлүштү баскан соң, рев-чыл толкундун төмөндөшү ј. IIниң өкмөтүнүн реакци€чыл курска өтүшүн жеңилдеткен. ј. II рев-чыл кыймылга каршы күрөшүү үчүн 1880-ж. ∆ог. тескөөчү комисси€ны уюштурган. “ышкы са€сат жагынан ј. II германфил позици€сында турган. 1877-ж. ј. II Ѕалкан өлкөлөрүндө –осси€нын айдыңын күчөтүүгө умтулуп, “урци€ м-н согуш баштаган. 1881-ж. 1-мартта ѕетербургда ј. II "Ќародна€ вол€" уюмунун аткомунун өкүмү б-ча, ». ». √риневицкий таштаган бомбадан өлгөн.

јЋ≈ —јЌƒ– III (1845-1894) - –осси€нын императору (1881-94). јлександр ѕнин уулу.  ем акыл, орой, билимсиз, са€сий көз карашы жагынан ашынган реакционер болгон. ј. Ў 1881-ж. 29-апрелде самодержавиени чыңдоо ж-дө манифест чыгарып, ачык реакци€га өткөн. 80-жылдардын а€гында 90-жылдардын башында ј. Ўнүн өкмөтү контрреформаторлор м-н двор€ндардын укуктарын кеңейтип, дыйкандардын, земстволордун, шаардык өзүн өзү башкаруунун укуктарын чектеген. “ыш-* кы са€сатта ј. Ў √ермани€ м-н эмес, ‘ранци€ м-н жакындашууга аракет кылган. Ќатыйжада –осс舑ранци€ союзу түзүлгөн (1891-93).

јЋ≈ —јЌƒ– ћј ≈ƒќЌ— »…, »скендер «улкарнайн (б. з. ч. 356-ж. июль, ѕелла,- б. з. ч. 13. 6. 323-ж., ¬авилон) - байыркы замандагы улуу кол башчы ж-а мамл. ишмер. „ыг. элдерине »скендер «улкарнайн деген ат м-н белгилүү. ћакедони€нын падышасы ‘илипп Ќнин уулу, јристотелдин шакирти. —огуш өнөрүн атасынан үйрөнгөн. ‘. Ёнгельс аны бардык доордогу атчан аскер башчыларынын эң көрүнүктүүсү деп атаган. јдегенде јл. ћ. ƒунайдын жээгинде фраки€лыктардын ћакедони€га каршы кыймылын басат. ћакедони€дан бөлүнүп чыгабыз деген ‘ивы, јфины ж. б. грек мамлекеттеринин оппозици€чыл кыймылына катуу сокку урат (334-ж.). јл. ћ-дин аскерлери √еллеспонт кысымынан өтүп, ѕерси€га согуш ачып, май айында перс арми€сын талкалайт. ћындан кийин  . јзи€ны алып, ћилет м-н √аликарпастан башка грек шаарларын перси€лыктардан куткарат. 333-ж. күзүндө »ссанып жанын-' да ѕерси€ падышасы ƒарий Ўнүн омоктуу аскер күчүн талкалап,  . јзи€ны ээлейт. 332-331-ж. ≈гипетти басып алат. 331-ж. окт€брда ћесопотами€дагы √авгамелдин жанында перс аскерлерин жеңип, ¬авилон, —узы, ѕерсеноль, Ёкбатану ш-ларын каратат. ƒарий Ў өлгөн соң, јл. ћ. өзүн ѕерси€га падыша деп жары€лап, чыг. монархы, эбегейсиз зор √рек-македон-перс мамлекетиниа башчысы болуп калат. јл. ћ. 329-ж. ќ. јзи€га басып кирип, ћаркандды (—амарканды) багындырып, —ыр-ƒары€нын жээгиндеги урууларга кол салат. ћында јл. ћ. жерг. калктан катуу каршылык көрөт. —ыр-ƒары€нын жээгинде (азыркы Ћенинабад м-н Ѕек-јбаддын ортосунда) "јлександри€ «охата" ("„етки »скендери€") деген шаар курдурат (327-ж.). √индикуш тоосун ашып, Ѕат. »нди€га жортуул жасайт да, аны басып алат. јл. ћ. ¬авилонду мамл. борборуна айландырып, жаңы жортуулга кызуу да€рданып жатканда, безгек м-н ооруп, 323-ж. 13-июнда дүйнөдөн кайтат.

јд.:  овалев —. »., јлександр ћакедонский, Ћ., 1937; ошонуку, ћонархи€ јлександра ћакедонского, "¬естник древней истории", 1949, Mj 4; “ревер  ., јлександр ћакедонский в —огде, "¬опросы истории", 1947, Ћ"" 5.

јЋ≈ —јЌƒ– Ќ≈¬— »… (1220- 1263-ж. ченде) - орустун мамл. ишмери, кол башчы, Ќовгород кн€зы (1236-51), 1252-жылдан ¬ладимирдин улуу кн€зы. ќрустун түн.-бат. жерлерин швед ж-а немец баскынчылардан коргогон орус аскерлерине башчылык кылган. 1240-ж. 15июлда Ќевада ладогалыктар м-н бирге швед баскынчыларын ойрондон, "Ќевский" деп аталган. Ѕул жеңиш ј. Ќ-дин са€сий таасирин күчөтүп, душмандарын көбөйткөн. Ѕо€рлар м-н болгон кагылышуудан кийин, Ќовгороддон кетүүгө аргасыз болот. 1241-ж. Ќовгородду басын кирген ливондук рыцарларды жеңет. 1242-ж. 5-апрелде немең атчан аскерлери м-н кнехтердин жөө отр€ддарын „уд көлүндө кыйратуу ј. Ќ-ди өз доорундагы эң көрүнүктүү кол башчылардын катарына кошкон. Ќемең рыцарларынын ќрустарга каршы агресси€сы токтотулган. ј. Ќ. орус жеринин түн.-бат. чек арасын бекемдөөнү улантып, Ќорвеги€ м-н тынчтык келишимин түзгөн (1251). јлтын ќрдо м-н –устун ортосунда болуучу тополоңду алдын ала сезип, татар хандыгын ынтымакка чакырган. ќрустарды татар аскерлеринин тарабында башка элдерге согуш ачуудан куткарган. ј. Ќ. тарыхта кылдат ж-а көрөгөч са€сатчы, јта ћекенин коргогон кн€зь - жоокер катары бааланды. 1725-ж. 21майда ж-а 1942-ж. 29-июлдаранын урматына јлександр Ќевский ордени чыгарылган.

јЋ≈ —јЌƒ–»“ - минерал; хризобериллдин бир түрү. ’им. формуласы ¬еј1204.  ошунду катары 0,5%ке чейин —г20з кездешет. Өңү кочкул жашыл, электр жарыгында кызгылт көк.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 8,5. —алышт. салм. 3,5-т«,74. ј. пегматиттерде, грейзендерде болот. ј.- кымбат баалуу асыл таш.

јЋ≈ —јЌƒ–»я (ар. ј л ь-» с к анда р и €) - ≈гипет јраб –есп-касынын түндүгүндөгү шаар, јлександри€ губернаторлугунун админ. борбору. ј. ∆ер ќртолук деңиз жээгинде Ќил дельтасынып бат. жагында.  алкы 2 млн (1970), экономикасы б-ча өлкөдө  аирден кийинки ∆ер ќртолук деңизиндеги маанилүү порт. ј-ны б. з. ч. 332-331-ж. јлександр ћакедонский курдурган. ѕтолемейдин (эллиндик) династи€сы кезинде (б. з. ч. 305-30) ≈гипеттин ∆-а эллиндик мадани€ттын, кийинчерээк –им, ¬изанти€ (б. з. ч. 4-.) импери€ларынын маданий-экоп. борбору болгон. 7-к-да арабдар басып алган,  апр негизделгенден, кийин (969) ј-нын мааниси төмөндөйт. “үрктөрдүн басып алуусунун убагында (1517) абдан катуу кыйрап, 19-к-дан тартып кайра өркүндөй баштаган. ј. 1882^жылдан англ. колонизаторлордун ≈пшеттеги портуна айланган. Өлкөдөгү улуттукбошт. кыймылынын борборунун бири. ≈гипет јраб –асп-касыиыь негизги порту болгонду^ан, тытакы соодага кетүүчү жүктордув 80в/о ј. аркылуу жөнөтүлөт.  еме ж-а машина куруу, металл ж-а нефть иштетүү, хими€, токуу ө. ж-лары, байыркы мечиттер м-н двореңтер, ун-т, 5 музей, улуттук китепкана бар.

јЋ≈ —јЌƒ–»я  »“≈ѕ јЌј—џ - б. з. ч. 3-к-дын башында јлександри€ мусейонунун тушунда јлександри€ ш-да (≈гипет) негизделген дүйнөгө белгилүү байыркы китепкана. јны Ёратосфен, «енодот, јристарх —амосский,  аллимах сы€ктуу ири окумуштуулар башкарышкан. јнда 700 миңге жакын том болгон. ј. к-да байыркы грек ад-ты ж-а ил. китептерден башка „ыт. элдеринин тилдеринде жазылган китептер да болгон. јндагы китептерди көчүрмөчүлөр көчүрүп жазышкан.  аллимахтын жетекчилиги астында ј. к-да каталог түзүлүп, ал дайыма толукталып турган. ј. к-нын бир бөлүгү б. з. ч. 47-ж. јлександри€дагы согуштун учурунда өрттөнүп кетет, бирок кийинчерээк ѕергам китепканасынын эсебинен калыбына келтирилет. Ѕ. 8-дын 391-ж. имп. ‘еодосии 1нин тушунда ј. к-нын бир бөлүгү —ерапис храмында сакталып турганда, христианфанатиктер жок кылган, андан калганы 7-8-к-да арабдар үстөмдүк кылып турган тушта жок болсо керек.

јЋ≈ —јЌƒ–»я ћјƒјЌ»я“џ, јлександри€ доору - эллинизм мад-тынын бир чоң тармагы. јл јлександри€ ш-нын аты м-н аталган,  . Ёллиндик мадани€т.

јЋ≈ —јЌƒ–»я —ќ√”Ў” (б. в. ч. 48-47-ж.) - ёлий ÷езардын ≈гипетке каршы согушу. Ќегизинен јлександри€пын терр-€сында жүргүзүлгөн.  леопатра м-н анын тестиер иниси ѕтолемей XIII ƒионистин ортосунда династи€лык күрөшкө ÷өзарь кийлигишип,  леопатраны колдогон. Ќилдин боюндагы салгылашууда (48) римдиктер жеңишке ээ болуп, ѕтолемей XIII ƒионис курман болгон.  леопатра ≈гипет тактысына отуруп калган.

јЋ≈ —јЌƒ–ќ¬ јлександр ¬асильевич (1883-1946) - сов. композитор, хор дирижЄру. ———– эл артисти (1937), генерал-майор (1943), иск-во таануу плимд. доктору (1940). 1939жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ѕетербург, ћосква консерватори€ларында окуган. ј.- —ов. јрми€нын  ызыл “уулуу ыр-бий ансамблинин уюштуруучусу (1928) ж-а жетекчиси. ј-дун ¬. », Ћебедев- умачтын "џйык майдан" аттуу ырына жазган музыкасы (1941) јта ћек. согуштун муз. эмблемасы болгон. ј. —ов. —оюзунун √имнине музыка жазган (1943). —ов. көрүнүктүү массалык ырларды түзгөндүгү (1942) ж-а концерттик аткаруучулук ишмердиги үчүн (1946) ага ———– ћамл. сыйлыктары берилген. јл Ћенин ордени, дагы башка орден, медалдар м-н сыйланган.

јЋ≈ —јЌƒ–ќ¬ јнатолий ѕетрович (1903-ж. т.,  иев обл., “аращи ш.) - сов. физик, үч жолу —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1954, 1960, 1973). ———– »јнын акад. (1953), президенти (1975). 19.62жылдан  ѕ——тин мүчөсү, 1966-жылдан  ѕ—— Ѕ нын мүчөсү. 1930-ж.  иев ун-тин бүтүрүп, ———– »јнын ‘из.-тех. ин-тунда иштеген. 1946- 55-ж. ———– »јнын ‘из. проблема интунун, 1960-жылдан ». ¬.  урчатов атн. атомдук энерги€ ин-тунун директору. ј-дун эмгектери диэлектриктер физикасына ж-а жог. молекулалуу бирикмелердин касиеттерин изилдөөгө арналган.  атуу нерселердин бекемдигинин статистикалык теори€сын сунуш кылган. 1936-ж. 2-дүйн. согушта колдонулган кораблдерди минадан сактоо методун ачкан. 1946жылдан баштап €дролук рЄакторлорду түзүү б-ча иштейт. ј. ———– ∆ог. —оветинин 5-6-шайл. депутаты. Ћениндик (1959) ж-а ћамл. сыйл. (1942, 1949, 1951, 1953) лауреаты, 7 Ћенин ордени ж. б. ордендер, медалдар м-н сыйланган.

јЋ≈ —јЌƒ–ќ¬ √еоргий ‘едорович (22. 3. 1908-21. 7. 1961) - сов. философ, ———– »јнын акад. (1946). 1928жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1932-ж. ћосквадагы “арых ж-а филос. ин-тун бүтүргөн. 1940-47-ж. ¬ ѕ (б) Ѕ нын јгитаци€ ж-а пропаганда башкармасынын начальниги. 1947-54-ж. ———– »јнын ‘илос. ин-тунун директору, 1954-55-ж. ———– мад-т министри. ј.- 1940-43-ж. ћосквадан чыккан филос. тарыхынын (1-3-т.) авторлорунун бири. јзыркы кездеги бурж. философи€ м-н социол. теори€ларын сынга алууга арналган эмгектерди жазды. 1955-61-ж. Ѕ——– »јнын ‘илос. ин-тунда иштеген. ј. ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1943, 1947), 2 Ћенин ордени, башка 2 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЋ≈ —јЌƒ–ќ¬ ј - ћосква р-нундагы јлександровна сельсоветам караштуу кыштак. "ƒружба" к-зунун аймагында, р-ндун борбору Ѕеловодскийден 10 км чыг. тарапта, ‘рунзе- ќш шоссе жолунун боюнда.  алкы 7715 (1973). ќрто мектеп, 2 башталгыч мектеп, 2 оорукана, мад-т үйү, 4 китепкана бар.

јЋ≈ —јЌƒ– Ќ≈¬— »… Ћј¬–ј—џ- Ћенинграддагы мурунку монастырь ѕетр I 1710-ж. јлександр Ќевскийдин урматына курдурган; 1797-ж. лавра деп аталган. Ћавранын архит. ансамблине Ѕлаговещенск чиркөөсү (1717-22), ‘едоров чиркөөсү (1742- 50), классицизм стилиндеги монументтүү “роицкий собору (1778-90) ж. б. кирет. јзыр ј. Ќ. л. - мамл. корук, мында 18-к-дын некрополу ж-а иск-во устаттарынын некрополу бар шаардык скульптура музейи жайгашкан. ј. Ќ. л-на ћ. ¬. Ћомоносовдун, ј. ¬. —уворовдун, ƒ. ». ‘онвизиндин, Ќ. ћ.  арамзиндин, ». ј.  рыловдун, ћ. ». √линканын, ћ. ѕ. ћусоргскийдин, ѕ. ». „айковскийдин, ‘. ћ. ƒостоевскийдин, ¬. ¬. —тасовдун ж. б-дын сөөгү коюлган.

јЋ≈ —јЌƒ–ќѕќЋ№  Ө–Ү—“ӨЌ ƒӨЅӨ—Ү - ”——–дин ƒнепропетровск обл-дагы Ќикополь ш-нын жанындагы (б. з. ч. 3-к.) скиф "падышаларынын" көрүстөн дөбөлөрүнүн бири. 1852-54-ж. ј. “ерещенко, 1855-56-ж. ј. ≈. Ћюценко изилдеген. јтактуу адамдардын сөөгүн койгон 2 мүрзө байыркы заманда эле таланып алынган. јндан арабанын сыныктары, ортоңку казанакка жакын жерде аттын мүрзөсү, ал казанактын чарасында адамдын (балким, малайынын) ж-а 14 аттын скелети сакталып калган. јттар алтын, күмүш чегерилген жүгөнү, ээри м-н көмүлгөн.

јЋ≈ —≈≈¬ ¬иктор »льич (27. 8. 1914-ж. т.) - сов. спортсмен, жеңил атлетик, ———–дин спортко эмг. сиң. мастери (1942), ———–дин эмг. сиң. тренери (1965). ј. Ћесгафт атн. ин-ттун жог. тренерлик мектебин бүтүргөн (1937). Ќайза ыргытуу б-ча ———–дин чемпиону (1936, 1939, 1940, 1945, 1948). 1936-ж. "«енит" ыкты€рдуу спорт коомундагы балдар спортунун мектебин уюштурган ж-а аны башкарган. ј-ден тарби€ланган спортсмендердин ичинен дүйн. рекордсмендер ж-а олимпиада оюндарынын чемпиондору бар. јлар: Ќ. —мирниңка€, √. «ыбина, “. “ышкевич, ¬. “русенев, “. ж-а ». ѕресс. ј. Ћенин ордени, "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЋ≈ —≈≈¬ ѕетр јлексеевич [14(26). 1849-16(28).8. 1891] -орустун биринчи жумушчу-революционери. ћосквадагы ж-а ѕетербургдагы токуу ф-каларында иштеген. 70-жылдардын башында рев-чыл народниктерге жакындашат. ∆умушчулардын арасында пропаганда жүргүзүп, ад-ттарды таратат. ћосквада "Ѕүткүл росси€лык социал-революци€лык уюм" деген наам м-н 1875-ж. түзүлгөн уюмдун активдүү мүчөсү. 1875-ж. 4(16)апрелде камакка алынып, "S0 адам процесси" б-ча соттолгон (1877). —отто сүйлөгөн сөзүндө ј. "...миллиондогон жумушчу калктын булчуңдуу чың колдору көтөрүлүп, солдаттардын штыктары м-н корголуп турган деспотизмдин €рмосунун күлү сапырыларына" лшенгендигин билдирген. ¬. ». Ћенин ј-дин акыркы сөздөрүн: "...орустун улуу жумушчуреволюционеринин пайгамбардык улуу сөзү..." - деп атаган болчу („ыг., кырг. 1-бас, 4-т., 401-6.). ј. 10 жылдык каторгага айдалган. 1891-ж. ј-ди бандиттер өлтүрүп кеткен.

јЋ≈ —®≈¬ ј -  алинин р-нундагы ¬ознесенск сельсоветинө караштуу кыштак. "ѕуть к коммунизму" к-зунун борбору. –-ндун борбору  елининдей 5 км бат. тарапта,  ара-Ѕалта т. ж. станци€сынан 6 км. ‘рунзе- “ашкен шоссе жолунун боюнда.  алкы 5026 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

јЋ≈ —≈Ќ ќ ¬ладимир јврамович (27. 1. 1923-ж. т.) - авиаци€нын ген.лейтенанты, 1-класстагы аскердик учкуч, 2 жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (19. 4, ж-а 29. 6. 1945). 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1941-жылдан —ов. јрми€да; учкучтардын аскердик мектебин бүтүргөн (1942). Ћенинград ж-а «-Ѕелорус фронтторуна катышып, душманга каршы 292 жолу учкан. —огуштан кийин јскердик-аба академи€ми - ж-а √өнштабдын јскердик академи€сын бүтүргөн. јзыр —ов. јрми€да жооптуу иште. Ћенин ордени, 3  ызыл “уу, 1- ж-а 2-дараж. јта ћекендик —огуш, јлександр Ќевский, 2  ызыл ∆ылдыз ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЋ≈Ћ10’»Ќ јлексей ¬асильевич (30. 3. 1920-ж. т.) аскердик учкуч, полковник, эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (24. 8; 1. 11. 1943). 1942-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1938-жылдан —ов. јрми€да. ¬. ѕ. „калов атн. јскер-аба мектебин бүткөн (1939). ”луу јта ћек. согушта адегенде учкуч, кийин авиац. бөлүктөрдү башкарып, 9-гвард. аткычтар полкунун командирине орун басар. 600 согуштук учуш жасаган, 258 жолу абадагы салгылашууга катышып, душмандын 40тан ашык самолетун жок кылган. —огуштан кийин ћ. ¬. ‘рунзе атн. јскер академи€сын бүткөн. 1969-жылдан бери —ов. јрми€да жооптуу иште. 2 Ћенин ордени, 3  ызыл-“уу, 3-дараж. —уворов, јлександр Ќевский, 2  ызыл ∆ылдыз, Ёмгек  ызыл “уу ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЋ≈ћјЌЌƒј– - герман уруусу. Ѕулар ж-дө 3-к-дын башталышында эле айтылат. “үпкү аталары семнондор ж-а свев тобундагы башка герман уруулары деп болжолдолот. 5-к-да азыркы кездеги “үш.-Ѕат. √ермани€нын аймагын, Ёльзасты ж-а „ыг. Ўвейцари€ны мекендешкен. 10-к-да √ермани€ королдугунун составында јлемани€ же Ўваби€ деген уруулук герцогдукту түзүп, немец элинин бир бөлүгү болуп калган.

јЋ≈”“ ј–јЋƒј–џ - “ынч океанынын түндүгүндөгү архипелаг (јл€сканын түш.-батышында). ј. а. јл€ска штатына (ј Ў) карайт, 110 аралдан турат. “үштүгүнөн Ѕеринг деңизи м-н курчалат. ј€нты 37,8 миң км2.  алкы 6011 (1960).  лиматы субарктикалык, океандык.  ышы жылуу, нымдуу. Ёң суук ай - февраль (орт. темп-расы -1,4∞—). ∆айы салкын (эң жылуу ай - август, орт. темп-расы 11,9∞—). ∆ылдык жаан-чачыны 1500 мм. —убарктикалык шалбаа өсөт. ј. а-н 18-к-дын орто ченинде орус деңиз са€катчылары ачкан. 1867-жылга чейин –осси€га таандык болгон, кийин јл€ска м-н бирге ј Ўга сатылган.

јЋ≈”“ (”ЌјЌ√јЌ) “»Ћ» -ј Ўнын јлеут (5 миңге жакын адам, 1961) ж-а ———–дин  омандор а-дарында жашаган алеуттардын тили. Ёскимос-алеут тилдеринин тобуна кирет. ј. т. уналашка, аткин ж-а аттуан диалектилерине бөлүнөт.  омандор а-дарындагы алеуттар булардын кийинки эки диалектинде сүйлөшөт. јЋ≈”““ј– (өздөрүн у н ан г ан деп аташат) - јлеут а-дагы (ј Ў) жерг. калк. 5 миң кишиси (1961) бар. 19-кдан бери (400 го жакын адамы, 1959)  омандор а-дарында (———–) жашайт. јлеут тилинде сүйлөшөт.  өп изилдөөчүлөрдүн пикири б-ча ј. мындан 4 миң жыл илгери јл€скадагы өздөрүнө тектеш эскимостордон бөлүнүп келип, јлеут а-на отурукташат. 18-кга чейин ј. жыгач, таш, сөөк куралдарын пайдаланышын, деңиз жаныбарларына аңчылык кылышкан, мөмө теришкен. 19-к-дын башында орус мад-тынын таасири тийип, ј. православив динине өтүшкөн. ———–де 1932-ж.  омандор а-ында јлеут р-ну түзүлгөн. ј. айбанаттар өстүрүүчү с-здо эмгектенишет. ј Ўда капит. эзүүнүн шартында ј-дын чарбасы м-н өз мад-ты а€бай бузулду. ј-дын көпчүлүгү көмөкчү жумушчу катары жалданып иштешет.

јЋ®’»Ќ јлександр јлександрович [5(17). 1. 1892-3. 4. 1946] - орус шахматчысы, дүйнөнүн чемпиону (1927- 35, 1937-46). 1921-жылдан ‘ранци€да жашаган. ј. ƒ. ѕетров ж-а ћ. ». „игорин түзгөн орус шахмат мектебинин өкүлү. "јлехин коргонуусу" методун иштеп чыккан. Ўахмат оюну б-ча бир нече эмгектин автору.

јЋ≈„ ћӨҢ√Ү—Ү - Ўвейцари€ јльпысынын узундугу ж-а а€нты б-ча эң чоң мөңгүсү. ј€нты 115 км2 (кээ бир маалымат б-ча 169 км2). ”з. 26,8 км, төмөнкү чеги 1450 м бийиктикте. Ѕул мөңгүдөй чоң јлечхорн, ёнгфрау ж. б. чокулар чыгып турат.

јЋ∆»– - јлжир Ёлдик ƒемокр. –есп-касынын борбор шаары.  алкы 1,2 млн. (шаар айланасы м-н, 1972). Ўаар јлжир булуңунун бат. жээгинде. ∆ер ќртолук деңизиндеги ири порт. Ўоссе, т. ж. тоому, эл аралык маанидеги аэропорт бар. ј.- өлкөнүн ири ө. ж. ж-а маданий борбору. јйрыкча металл иштетүү, автомоб., а. ч. машиналарын куруу, хими€, нефть иштетүү, цемент, кагаз, целлюлоза, текстиль ж-а тамак-аш (вино, май, тамеки, ун) ө. ж-лары өнүккөн. ”н-т, улуттук китепкана, музейлер бар. ј. 10-к-да курулган.

јЋ∆»– (јлжир ш-нын аты м-н аталган. јр. аль-ƒжезаир - арал), јлжир Ёлдик ƒемократи€лык –еспубликасы. ∆алпы маалымат. ј. “үн. јфрикадагы мамлекет. ∆ер ќртолук деңизинин алабынын бат. бөлүгүндө. Ѕатышынан ћарокко, Ѕат. —ахара; түш.батышынан ћавритани€, ћали; түш.чыгышынан Ќигери€; чыгышынан Ћиви€ ж-а “унис мамлекеттери м-н чектешет. ј€нты 2382 миң км2.  алкы 15,3 млн. (1972). Ѕорбору - јлжир. јдмин. жагынан 15 вилайетке (1969-ж. мартка чейин - департамент), вилайет округга (91), округ коммунага (676) бөлүнөт.

ћамлекеттик түзүлүшү. 1962-ж. көз каранды эмес јлжир Ёлдик ƒемокр. –есп-касы түзүлгөндөн кийин јлжирдин мамл. ж-а коомдук негиздерин 1963-жылдагы конституци€ бекиткен. 1965-ж. 19июнда 1963-жылдагы конституци€ жоюлду, бирок анда белгиленген коомдук ж-а мамл. түзүлүштүн негиздери анча өзгөртүлгөн эмес. 1965-жылдан бери мамл. бийликтин шог. органы болуп –ев-чыл совет (пред-ль ж-а 17 мүчөсү) эсептелет. јл президентке ж-а ”луттук чогулушка таандык болуп келген укуктарды жүзөгө ашырат; о. эле ал ”луттук-боштондукка чыгаруучу фронт парти€сынын жетекчилигинин жог. органы да болуп саналат. –ев-чыл совет ћин. советин түзөт. –ев-чыл совет ж-а ћин. совети закон чыгаруучу укукту ишке ашырат.

“аби€ты. ј-дин терр-€сы негизинен тропиктик, түн. бөлүгү субтропиктик алкактарда жайгашкан. “үн. жээгин ∆ер ќртолук деңизи чулгап жатат. ј-дин түндүгүн јтлас тоо системасы ээлейт. ћындагы кырка тоолордун арасы түзөң келет. јтлас тоо системасындагы “ель-јтлас ж-а —ахара јтласы сы€ктуу бийик кырка тоолор ж-а „оң  абили€,  ичи  абили€ (бийикт. 1200 м ге чейин), ’одна, ќрес (Ўели€, 2328 м) өңдүү тоо массивдери ј-ден орун алган. ƒүйнө жүзүндөгү эң чоң чөл - —ахаранын борб. бөлүгүн јлжир —ахарасы ээлеп жатат. Өлкөнүн түш.-чыгышында јхаггар тайпак тоолору, түштүгүндө “анезруфт таштуу чөлү жатат. “үн. —ахарада ј-дин негизги байлыгы болгон нефть ж-а газ кени бар. јл эми јтлас тоолору болсо темир, коргошун, фосфорит, сымап кендерине бай.  лиматы түндүгүндө субтропиктик, жер ортолук деңиздик, €нварда орт. темп-pa жээктерде 12∞—, тоо арасындагы түздүктөрдө 5∞—, июлда 25∞— јбс. максимум темп-расы бардык жерде 40∞тан жогору.  ургакчылык тез-тез болуп турат. ∆аан-чачын көбүнчө но€брь-€нв. айларында жаайт. ј-дик —ахаранын климаты кургак, жарым чөлдүү (июлдун орт. темп-расы 30∞—, жылдык жаан-чачыны 200- 400 мм). —ахаранын климаты чөлдүү (жылына 50 мм ден аз жаайт, кээ бир жылы жаан болбой да калат). ј-де жыл бою соолбой атуучу суулар аз. ∆амгырдан пайда болуп, кийин соолуп калуучу өзөндөр (уэддер) көп. Ѕашкы өзөнү-Ўелиф (уз. 700 км), калган уэддер 100 км ден ашпайт. ј-дин түндүгүндөгү уэддерге плотиналар, суу сактагычтар ж-а √Ё— курулган. “уздуу көлдөр көп кездешет (Ўотт-эш-Ўерги, Ўотт-эль-’одна ж. б.). —ахара чөлүнүн, айрыкча түн. бөлүгүнүн астында суунун запасы мол. “үн. ј. аймагынын топурагы кызыл коңур. —ахаранын топурагы шагыл-кумдуу. ∆ер ќртолук деңизинин жээги тарабында негизинен кургакка чыдамдуу токой, бадалдар өсөт. “оолорун дайыма көгөрүп туруучу бадалдар, жапыз дарактар (маквис), пробка дубдары м-н алеп кызыл карагай, арча м-н ту€ ж. б. каптап жатат. јл эми түш. жагында чөл ж-а жарым чөл өсүмдүктөрү өсөт. ј-дө азыр арстан, кабылан, газел сы€ктуу ири жаныбарлар ж-а төө куштар дээрлик жок. ћурда адамдар кырып жиберишкен. ћаго маймылы, гиена, чөө, коЄндор бар. √азел ж-а антилопа өтө сейрек учурайт.  емирүүчүлор, айрыкча кийик ж-а сойлоп жүрүүчүдөр (кескелдирик, эчки эмер, жыландын 20дан ашык түрү, таш бака ж. б.) көп.

 алкынын көбү - алжирликтер, алар бардык калктын 98%ин түзөт (1972). ј-дин жерг. калкы араб тилинин алжир диалектинде сүйлөйт. Ѕербер тили көбүнчө өлкөнүн тоолуу р-ндорунун бербер калкында ж-а ј. —ахарасынын кээ бир оазистериндө сакталган. „оң Ўаарлардагы калктын арасында (0,4%) француз тили тараган. ƒини б-ча - мусулман-сунниттер. »ри ш-лары: јлжир, ќран,  онстантина, јннаба, Ѕлида —етиф ж. б.

“арыхый очерки. јр түрдүү маалыматтар б-ча ј-дин терр-€сында адамдын жашашынан бери «ќќ-400 миң жылдан 600 мин. жылга чейинки мезгил өттү. Ѕ. в. ч. 12-к-да ј-дин жээктеринде байыркы ливи€ уруулары (азыркы берберлердин ата-бабалары) жашап турган мезгилде алгачкы финики€ колони€лары пайда болгон. Ѕ. 8. ч. 2-к-да ј-ди римдиктер акырындап колони€лай баштайт. 5-к-да ј-дин терр-€сын вандалдар, 6-к-да византи€лыктар басып алган. 7-к-да ј. јраб халифатына караган. 16-к-дын 2-жарымында ј. ќсмон импери€сынын пашалыгы (провинци€сы) болот. 1711-ж. түрк падышасы ј-ден куулуп чыккандан кийин, ј. иш жүзүндө көз каранды эмес мамлекет болуп калат. 1830-ж. июнда франц. аскерлер адегенде ј-дин борбор шаарын, андан соң бүткүл терр-€сын басып алып, колони€га айландырган. ј-дин калкы баскынчыларга катуу каршылык көрсөткөн. ”луу ќкт. соң. рев-€сынын таасири астында ј-де улуттук-бошт. кыймылы күч алат. 1920-ж. ј-де ‘ранцуз компарти€сынын секци€сы түзүлү, ага алжирликтер да кирет. 1926-ж. ‘ранци€да ј-дин көз каранды вместиги үчүн күрөшкөн алжир жумушчуларынын "“үндүк африкалык жылдыз" деп аталган уюму пайда болот. 1936-ж. ј. компарти€сы (ј ѕ) уюмдашуу жагынан калыптанат. 2-дүйн. (1939-45) согушта ‘ранци€ жеңилгенден кийин (1940-ж. июнь), ј. √ермани€ м-и »тали€нын сырьЄлук базасына айландырылган. јнгл.-амер. ж-а жерг. күчтөр ј-дин терр€сын бошоткондон кийин, 1943-ж. июнда ј-де ‘ранци€ улуттук-бошт. комитети тү"улүп, ал ј-дин коомдук турмушун демократи€лаштыруу б-ча кээ бир чараларды жүзөгө ашырган, бирок ј-дин *втономи€луулугу ж-дөгү талапты канааттандырган эмес. —огуштан кийин ј-дин ‘ракци€га мурдагыдай эле колони€ болун калышы алжир элинин нааразылыгын күчөттү ж-а ал 1954-ж. 1-но€брда башталган улуттук-демокр. рев-€га айланды. јга улуттук-бошт. фронту (”Ѕ‘) башчылык кылган. ”Ѕ‘ 1955-жылдын сент€брынан тартып подпольеде иштеген. јлжир компарти€сынан (ј ѕ) иштиктүү жардам алып турган. ј ѕ түзгөн күжүрмөн отр€ддар 1954-ж. түзүлгөн ”луттук бошт. арми€сына кошулган. 1956-ж. августта ”Ѕ‘тин конгресси болуп, ал ј-дин жог. органын - јлжир рев-€сынын улуттук советин шайлаган ж-а јлжирдин улуттук көз каранды эместигине жетишүүнү, агрардык реформаны жүргүзүүнү, ири өндүрүш каражаттарын мамлекеттештирүүнү белгилеген программаны кабыл алган. 1958-ж. ј. –есп-касынын ”бактылуу өкмөтү түзүлгөн. 1961-ж. майдр. ‘ранци€ м-н ал өкмөттүн ортосунда сүйлөшүүлөр башталып, алар ок атууларды токтотуу ж-дө, референдум жүргүзүү жолу м-н ј-дин өз тагдырын өзү чечүүсү ж. б. ж-дө Ёвиан келишимдерине (1962) мартта кол коюу м-н а€ктаган. јшынган колони€чылардыд 1961-ж. түзүлгөн террористтик куралдуу жашырын уюму бул келишимдердин орундалышын үзгүлтүккө учурата алган эмес. 1962-ж. 1-июлда өткөрүлгөн референдумдун жүрүшүндө алжирликтердин көпчүлүгү көз каранды эместикти жактап чыгышкан, аны француз өкмөтү да тааныган.  өз каранды эместикти алгандан кийинки алгачкы айларда ”Ѕ‘тин лидерлеринин ыркы кетип, алардын айрымдары ј. –есп-касынын ”бактылуу өкмөтүн (булардын жетекчилеринин көбү "соц. принциптердин негизинде" ј-де социалдык-экон. кайра курууларды ишке ашырууга каршы чыккан), кээ бирөөлөрү ”Ѕ‘тин 1962-ж. июлда түзүлгөн —а€сий бюросун жакташкан, булар √өнштабдын начальниги полковник ’. Ѕумедьен башында болгон ”Ѕ‘тин көпчүлүк бөлүгүнүн колдоосу м-н жеңишке жетишкен. 1962-ж. 25-сент€брда уюштуруу чогулуш јлжир Ёлдик демокр. –есп-касын жары€лаган ж-а ј. Ѕен Ѕелла башында болгон өкмөттү бекиткен. јлжирдин улуттук өкмөтү биринчи кезекте жер-жерлердеги анархи€ны жок кылууга, мамл. аппаратты уюштурууга, жумушеуадукту, ачарчылыкты ж-а бүлгүнчүлүктү жоюуга аракеттенди. 1964-ж. апрелде ”Ѕ‘ парти€сынын уюштуруу съезди јлжир харти€сын кабыл алды, бул харти€ ј-дии соц. жолду тандап алгандыгын ырастаган. Өкмөттүн соң. багыты ”Ѕ‘тин мурдагы жетекчилеринин бир бөлүгүнүн оппозици€сыз учурады. 1965-ж. 19-июнда бийлик коргоо министри ’. Ѕумедьен башында болгон рев-чыл советке өттү. ал 1965-ж. июлда жаңы өкмөттү түздү. Ѕумедьендин өкмөтү, ј-дин акон. ж-а са€сий көз каранІы эместигин чыңдоо багытын уланта ерди: чет өлкөлүк капиталга таандык шахталар, банктар, чет өлкөлүк нефть кампани€ларынын акцй€ларынын 51%ти, нефтепромыселдер, газ ж. б. кен чыккан жерлердин бардыгы мамлекеттештирилди. 1971-ж. февралдан бери башкаруу ишине эмгекчилерди тартууга багытталган "социалисттик ишкананын харти€сы" жүзөгө ашырыла баштады. 1971-ж. но€брда "агрардык революци€ны" жүргүзүү ж-дө декрет кабыл алынды. 1972-жылдын но€брыва чейин 1 млн. га га жакын жер жери жокторго ж-а аз жердүүлөргө берилди. ј.- јраб өлкөлөр лигасынын ж-а јфр. биримдик уюмунун мүчөсү. ј. өкмөтү империализмдин ж-а неоколониализмдин бардык формаларын айыптап, »зраиль басып алган араб жерлерин бошотууну жактап, колониализмге ж-а расизмге каршы күрөшүп жаткан јфрика элдерин колдоп, далай ирет чыккан. ј. өкмөтүнүн са€саты соц. өлкөлөр м-н экон. ж. б. тыгыз байланыштарды колдоого багытталган.

—а€сий парти€лары, профсоюздары жана башка коомдук уюмдары. ”луттук-боштондук фронтунун парти€сы ј. элинин бардык катмарларынын улуттук көз каранды эместик үчүн куралдуу күрөшүнө жетекчилик кылуу максатында 1954-ж. но€брда пайда болгон. 1962жылдан бери - башкаруучу парти€. ”Ѕ‘тин ишин ј-дин жог. органы - –ев-чыл совет түздөн-түз багыттап турат. јлжирдин социалисттик авангард парти€сы 1966жылдын €нварында уюштурулган. ј. эмгекчилеринин марксчыл-ленинчил парти€сы. јлжир эмгекчилеринин жалпы союзу 1956-ж. түзүлгөн. ѕрофсоюздардын бүткүл афр. федераци€сына ж-а јраб пррфсоюздарынын эл аралык конфедераци€сына кирет. 750-800 миңге жакын мүчөсү бар (1973). ”луттук-боштондук фронтунун жаштар уюму 1963-ж. түзүлгөн, 70-80 миңге жакын мүчөсү бар (1972). ј лжир а€лдарынын улуттук союзу 1963-ж. түзүлгөн, 96 миң мүчөсү бар (1974). “ынчтыкты жактоочулардын комитети, јфрикалык-ази€лык тилектештик комитети, "јлжир -———–" достук коому (1971-ж. түзүлгөн) дагы бир катар уюмдар бар.

Ёкономика-географи€лык очерки. ј.- ө. ж. анча онүкпөгөн агрардык өлкө. јнда асыресе тоо кендерин казып алуу жагы алга жылган. јфрика мамлекеттеринин ичинен ј. “абигый “оолуу жерде жер айдоо.

газды өндүрүү б-ча биринчи, нефть казып алуу, буудай, арпа, олива майын чыгаруу б-ча экинчи, цитрус өсүмдүктөрүнүн мөмөсүн чогултууга 3-орунда турат. јлжир Ёлдик ƒемокр. –есп-касы көз каранды эместикти жеңип алгандан кийин өзүнүн улуттук экономикасын түзүүгө киришкен. 1962-68-ж. чет элдиктер дин менчик жерлери ж-а көп ө. жайлар, соода, тоо-кен ишканалары, о. эле транспорттун негизги түрлөрү ж. б. мамлекеттештирилген. ј. ч-сын индустри€лаштыруу ж-а жаңылоо, артта калган р-ндорду өркүндөтүү б-ча 2 этаптан турган 7 жылдык план кабыл алган (1967-69, 1970-73). ј. калкынын басымдуу бөлүгү а. ч-сында иштейт. ј. ч.- экономикасынын башкы тармагы. ƒыйканчылыктын мааниси бөтөнчө чоң, ал бардык а. ч. продукци€сынын 3/4 бөлүгүн берет. јйдоо а€нтынын көпчүлүк бөлүгүн (4/s) дан эгиндери: буудай, арпа, жүгөрү, шалы ээлейт. Ёң маанилүү товардык өсүмдүгү - жүзүм, цитрус өсүмдүктөрү. ћал чарбачылыгы тоолуу ж-а чөлдүү р-ндорунда өнүккөн, бирок ал экстенсивдүү мүнөздө. 1972-73-ж. өлкөдө 950 миң бодо, 10,7 млн. кой-эчки болгон. ј-де токой чарбасынын да чоң мааниси бар. Өзгөчө пробка дубунун чарб. ролу зор. ј-де жылына «ќќ- 600 миң ц пробка сырьЄсу (дүйнөдө 3-орунда) да€рдалат. —ырьЄнун негизги бөлүгү иштелип чыккан соң, экспортко жөнөтүлөт. јльфа чөбүн жыйноо ж-а иштетүүнүн да мааниси чоң. јльфа сырьЄсу (ј-де жыл сайын 90-100 миң т да€рдалып, дүйнөдө 1-орунда турат) негизинен кагаздын, целлюлозанын мыкты сортторун чыгарууга жумшалат. Ө. ж-да башкы роль мамл. секторго таандык. Өлкөдө е. ж. дүң продукци€сынын ”зин тоокен ө. ж. ж-а энергетика берет. Ѕулардын ичинен нефть ж-а газ өндүрүү алдыңкы орунда. јлар негизинен —ахаранын түн. ж-а чыт. р-ндорунда. 1972-ж. 52 млн. т нефть, 5,3 млрд. м3 табигый газ өндүрүлгөн. јйрыкча тамак-аш ө. ж. жакшы өнүккөн (вино жасоо, консерва чыгаруу, ун тартуу, олива майын өндүрүү, тамеки). “окуу ж-а кийим тигүү, курулуш материалдарын чыгаруу б-ча ишканалар иштейт. јлжир ш-да жеңил ж-а жүк ташуучу машиналарды, Ёль-’аррашта тракторлорду кураштыруучу з-ддор бар. јлжир, ќран, јннаба ш-ларында хими€ ө. ж. өнүгүүдө. ј. улуттук ө. ж-н өнүктүрүүдө —ов. —оюзунан экон. ж-а илимий-тех. зор жардамдарды алып жатат. ———– ј-ге ири суммадагы кредиттерди ж-а курулуп жаткан ө. ж. ишканалары үчүн жабдууларды берди, о. эле Ѕумердес ш-на нефть ж-а газ ин-тун уюштуруп, аны техникуму м-н кошо ј. элине сый кылды. Өлкөнүн транспортунда т. ж. башкы роль ойнойт. ∆алпы уз. 4,2 миң км. Ўоссе жолдорунун уз. 37 миң км (1970). “үтүк тарнспорту да өнүккөн (нефть түтүгүнүн жалпы уз. 3,5 миң км, газ түтүгүнүкү 2,4 миң км). —ырткы соодасында деңиз транспортунун мааниси чоң. ѕорттору: Ѕеджаи€, јрзев, јлжир, јннаба, ќран. јзыр аба транспорттору да тез өнүгүп жатат. Ёл аралык маанидеги аэропорттору јлжир, јннаба, ќран ш-ларына жакын жерде. Ѕашкы экспорт товарлары: нефть, вино, жашылча ж-а жемиш, темир рудасы, тамеки, кагаз, импорттук товарлар, ө. ж. жабдуулары, тамак-аш продукци€лары (эгин, сүт, эт), о. эле жеңил ө. ж. продукци€лары ж-а металл. 1962- 67-ж. ј. м-н —ов. —оюзунун ортосундагы товар жүгүртүү 4 эседен көбүрөөккө өскөн.

ћедицина-географи€лык мүнөздөмөсү. 1967-ж. ар миң адамга эсептегенде, төрөлгөндөр 42,7, өлгөндөр 9,4 ж-а балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 86,3тү түзгөн. јдамдын орт. өмүрү 50 жаш.

 алктын 60% ке жакыны акысыз мед. жардам алат. 1965-ж. 42,7 миң койкалуу 146 мамл. оорукана, 3251 койкалуу карылар үйү болгон, б. а. орт. эсеп м-н миң кишиге 3,9 койка туура келет. 1966-ж. ј-де 1421 врач иштеген. ¬рачтарды ун-ттин мед. ж-а фармакологи€ ф-тети м-н анын ќрандагы,  онстантинадагы бөлүмдөрүнүн мед. ф-теттери да€рдайт.

Ёл агартуу, илим жана илимий мекемелери. 1963-ж. ј-дин элдик демокр. өкмөтү милдеттүү түрдө окуу ж-дө жары€ кылды. ќкуу 6 жаштан башталат. 6 жылдык башталгыч мектепте француз ж-а 1 араб тилдеринде окутулат. ќрто мектеп катары эсептелген лицейлери окуу мөөнөтү 7 жыл болгон толук орто мектеп ж-а жалпы билим берүүчү колледждери (4 жылдык толук эмес орто мектеп) бар. ѕрофтех, билим атайын колледждер м-н лицейлердин тех. бөлүмдөрүндө берилет. 1968-69-окуу жылында башталгыч мектептерде 1,5 млн., орто мектептерде 140 миңге жакын, профтех, окуу жайларында 40 миңден ашуун окуучу болгон. ∆ог. окуу жайлары - јлжир ун-ти ( онстантина м-н ќранда филиалдары бар), ”луттук политех, мектеп (јлжир ш-да) ж. б. ———–дин жардамы м-н тоо-кен ө. ж. ж-а оор индустри€нын башка тармактары б-ча адистерди да€рдоочу ин-т м-н техникумдар ачылган (јннабадагы нефть ж-а газ ин-ту, техникуму, Ѕумердестеги текстиль техникуму, Ёль-’аррашта жогорку вет. мектеп), 1968-69-окуу жылында вуздарда 10,6 миңден ашуун студент окуган. јлжир ш-да ”луттук китепкана, ј-дин ”луттук музейи, ”луттук античный музей, этногр. музейи бар.

Ѕасма сөз, радио уктуруу, теле көрсөтүү. ј-де прогрессчил басма сөз 20-к-дын 30-ж-дарынын орто ченинде пайда болгон. 1974-ж. ј-де 30га жакын газета ж-а журналдар чыккан. ј-де күн сайын чыгуучу белгилүү газеталар: "Ёль-ћуджахид" (" үрөшчү") газетасы 1965-жылдан тартып француз тилинде, "јш-Ўааб" ("Ёл") газетасы 1962-жылдан бери араб тилинде, "Ћ€ –епюблик" ("–еспублика") газетасы 1963-жылдан француз тилинде, "јн Ќаср" ("∆еңиш", 1963) газетасы араб тилинде (1972-ж. чейин француз тилинде чыккан) чыгат. 1963-жылдан француз тилинде ар жумада чыгуучу "–еволюсьон африкэн" ("јфрика революци€сы") журналы - ”Ѕ‘ парти€сынын органы, о. эле "Ёль-ћуджахид" (" үрөшчү") журналы 1963-жылдан араб тилинде жума сайын чыгат. Ѕул дагы ”Ѕ‘ парти€сынын органы. 1963-жылдан ай сайын француз ж-а араб тилинде чыгуучу журнал-"Ёль-ƒжейш" ("јрми€"). јл - ј-дин ”луттук элдик арми€сынын са€сий башкармасынын органы. ј-дин официалдуу информ. агентствосу - јльжери пресс сервис (јѕ—), 1962-ж. түзүлгөн. ћамл. радио уктуруу ж-а теле көрсөтүү кызматы - "–адио - телевизьон-альжерьен" 1962-ж. түзүлгөн. јлжир ш-дагы борб. радиостанци€ уктурууларды араб, кабил ж-а француз тилинде жүргүзөт. “еле борборлор јлжир, ќран,  онстантина ш-ларында жайгашкан, көрсөтүү араб ж-а француз тилдеринде бир гана программа м-н берилет.

јдаби€ты жана искусствосу. ј-дин ад-ты араб, кабил, француз тилдеринде өнүгүүдө. јраб, кабил тилиндеги ад-т испандарга (16-к.) ж-а түрктөргө (16-18-к.) каршы күрөш мезгилинде пайда болгон. 19-к-да ј. элдик оозеки чыг-лары өз улутунун калыптана баштоо процессин чагылдырган. Ѕул учурдагы јбд аль- адырдын поэзи€сы, —аид јбдаллах м-н Ёль ’аджа ћухаммед Ѕатирдин элеги€лары, ћухаммед Ѕелькаирдин поэзи€сы өзүнүн духу б-ча элдик поэзи€га жакын турган. 20-к-да јбу аль-якдан, Ѕашир Ѕрахими, Ћарби ат-“бесси, ћулуд аль-’афиди, “айеб аль-”кбилер агартуучулук багытындагы чыг-ларды жазышкан. ѕатриоттук лирика (өкүлдөрү: ћухаммед аль-јид, ћухаммед альЋаккани, јхмед  атиб, ћухаммед ас—аид аз-«ахири) өнүгөт. ‘ранцуз колонизаторлоруна каршы сатиралар чыгарылат. 1928-ж. 1-жолу "Ёлдик диний поэзи€ казынасы" аттуу жыйнак араб тилинде жарык көргөн.  асталык көз карашты ж-а колон. эзүүнү айыптаган пьесалар, новеллалар пайда болгон. 1947-ж. јхмед –ида-’ухунун а€л мүдөөсүн коргогон "ћекке кызы" (1947) романы, ћустафа альјшраф, јбдаллах Ќаклинин элдин келечеги үчүн жүргүзгөн баатырдык күрөшүн чагылдырган драмалары, јбу-аль- асым —аадалланын "јлжир жецсин!" деген ыр ңиклдери жазылган. ‘ранцуз тилиндеги ј. јдаби€ты жетилүү жолунда (20-к-дын 20-жылдары) турмуштун майда-чүйдө көрүнүштөрүн жандап өтө алган эмес. 30-жылдары филос.-романтикалык изденүү жолуна түшүп, 2-дүйн. согуштун алдында ж-а кийин улуттук ацсезимдин ойгонуу учурун көрсөткөн түрдүү жанрдагы чыг-лар пайда болот: ∆ан јмруштун " абилланын Ѕербер ырлары" (1939), "Өлбөс ёгурта" (1946), јйт ƒжафердин " асбыдагы кембагал арабдардын ыры" (1951), ћаргерит “аостун " ара гиацинта" (1947) ж. б. ј. ад-тынын жог. реалисттик децгээли ћухаммед ƒибдин "јлжир" трилоги€сы, ћулуд ‘ераундун "∆ер жана кан" (1953), "“атаал жол" чыг-ларынан көрүндү. 1962-ж. көз карандылыктан кутулган ј-дин ад-тында жацы доор башталат.  ийинки кездерде Ќордин “идафи, ∆. —енак, ћессаур Ѕулануар, јнна √реки, ј.  реа,  аддур ћ., ’амсаджи ж. б. акын, жазуучулардын белгилүү чыг-лары жаралды.

ј-дин аймагында неолит доорундагы таштын бетине тартылган сүрөттөр табылган. ∆ээкке жакын р-ндордо ‘иники€, –им ж-а ¬изанти€ мезшлиндеги шаарлардын урандылары сакталып калган. јл жерден мифол. ж-а турмуш-тиричилик ыкмаларынын скульптуралык ж-а мозаикалык чыг-лары табылган. ј-дин о. кылымдагы кууш, ийри көчөлүү шаарларына мечит, медиресе, мончо, дворец ж. б. салынган. 10-к-дын а€гында јлжир 12-13-к-дарда “лемсен ш-лары курула баштайт. Ўаардагы тургузулган үйлөр көбүнчө 2-3 кабаттуу, үстү жалпак болгон. 1930-жылдан тартып шаарларда көп кабаттуу үйлөр ж-а виллалар курула баштаган (франц. архит-лор ѕ. ј. Ёмери, Ѕ. «ерфюсс, Ћ. ћикель ж. б.). ј. боштондукка чыккандан кийин турак жай ж-а мектеп курулуштарына өзгөчө көцүл бурулат. 19-к-да ж-а 20-к-дын башында ј-дин сүрөт өнөрүнүн баштоочулары француз художниктери болушкан. 20-к-дын 20-30-жылдарында ј-лик ага-ини ћухаммеддер ж-а ќмар –асим, “емам –анем сы€ктуу сүрөтчүлөр иштеген. 1960-ж. ј-дө улуттук художниктер союзуна бириккен бќка жакын сүрөтчү иштейт (’. Ѕенанбур, Ѕ. »еллес, ћ. Ѕузид ж. б. ). јлжир ш-да архитектура ж-а кооздоо өнөрү б-ча мектеп бар.

ј-дин көчмөн ж-а отурукташкан урууларында элдик муз. өнөрү байыртадан бери эле жашап келген. Ѕ. з. ч. 2-к-дан баштап байыркы грек, андан кийин рим, о. кылымда христиан музыкасынын таасиринде болгон. ќ. кылымда ј-де жерг. муз. формалар жаралат. јлардын ичинен абдан белгилүүсү - нуба (сюитадагы ыр м-н аспаптын номерлердин кезектешүусү). 20-к-да классикалык традици€лык ж-а элдик жанрлардын жакындашуусунун натыйжасында жецил музыканын жанры - аль-джад жаралган. јнын көрүнүктүү өкүлү комн. ж-а аткаруучу ’адж ћухаммед аль-јнка болгон.

јраб тилинде 1-театр труппасы 20к-дын 20-жылдарында пайда болгон. “руппаны актер, драматург ж-а реж. –.  сентини негиздеген. –.  сентининин ишин Ѕ. ћахиддин уланткан. ”луттук демокр. рев-€ (1954) башталганда, анын труппасынын актЄрлору куралдуу көтөрүлүшкө катышкан. јлар аргасыздан өз ћекенинен чет элге кетишип, јлжир көркөм ансамблин түзүшкөн (“унисте). ј-дин өз алдынчалыгы жары€лангандан кийин (1962), актер ж-а реж. ћ.  атебдин жетекчилиги м-н ошол ансамблден негизинде јлжир улуттук театры түзүлгөн. ј-дин ири театр труппалары 1969-ж. ј-де болуп өткөн I Ѕүткүл афр. фестивалга катышкан.

ј-дин кинематографи€сы ”луттукдемокр. рев-€ убагында (1954-62) пайда болгон. Ѕул учурда негизинен документтик ж-а агит. фильмдер түзүлгөн. 1962-жылдан кийин керкөм фильмдер чыгарыла баштады.

јд.: Ёнгельс ‘., јлжир, ћаркс  . и Ёнгельс ‘., —обр. соч., 2 изд., т. 14; Ќовейша€ истори€ арабских стран, 1917- 1968, ћ., 1968; ƒанда –. √., Ќационально-освободительное движение в јлжире (1939-1962 гг.), ћ., 1962;  ультура современного јлжира, —б. ст., пер. с франц., ћ., 1961.

јЋ∆»–ƒ≈√» ”Ћ”““” -ƒ≈ћќ –ј“»яЋџ  –≈¬ќЋё÷»я 1954-∆. 1но€брга караган түнү өлкөнүн тоолуу бир катар райондорундагы кедейлердин көтөрүлүшү м-н башталды. –ев-€нын чыгышына јлжирдеги колон. эзүү, алжир элинин көпчүлүгү м-н өлкөдөгү колонизаторлордун социалдык ж-а улуттук карама-каршылыктары себеп болду. –ев-€ 2 этапта өттү: 1) 1954-62-жылдагы бошт. согушу; 2) 1962-жылдан кийинки көз каранды эмес јлжир мамлекетин капит. эмес негизде түзүү. јл үчүн 1954-ж. улуттук-бошт. фронту (”Ѕ‘) түзүлдү. јга негизинен јлжирдин улуттук бардык €арти€лары ж-а уюмдары кирди. –ев-€нын негизги социалдык базасы дыйкандар болду. Өлкөнүн пролетариаты да рев-€га активдүү катышты. јлжирдин компарти€м"! (ј ѕ) ”Ѕ‘ти аскердик ж-а са€сий жагынан колдоду. јлжир элинин кеңири катмары ”Ѕ‘тин күжүрмөн операци€ларына ж. б. иштерине тартынбай катышты. јлардын күрөшүн басуу үчүн ‘ранци€ 1958-жылдан тартып јлжирдө 800 миң солдатын, авиаци€сынын, согуш-деңиз флотунун '/г бөлүгүн карман турууга аргасыз болду; Ќј“ќ б-ча союздаштарынан финансы, согуштук-тех. жардам алып турду. —огуштун жүрүшүндө алжир эли 1,5 млн. адамынан ажырады, 2 млн. кишиси концлагерлерде ж-а түрмөлөрдө олтуруп чыгышты, 0,5 млн-го жакын адамы чет жерлерге качууга мажбур болушту, миңдеген айыл-кыштагы талкаланды, бирок социализм өлкөлөрүнүн ж-а дүйнөнүн прогрессчил күчтөрүнүн колдоосуна та€нган алжир эли акыры жеңип чыкты. 1962-ж. сент€брда јлжир Ёлдик ƒемокр. –есп-касы (јЁƒ–) жары€ланды ж-а анын өкмөтү түзүлдү. ќшентип, рев-€ өзүнүн 2-этабына өттү. јнын убагында мурдагы антиколон. согуш антикапит. мүнөз алды. Ѕул мезгилде рев-€га активдүү катышкан алдыңкы жумушчулардын, интеллигенци€нын ж-а жалпы эле массанын антикапит., демокр. умтулуулары ”Ѕ‘тин “риполи (1962-ж. июнь) программасында көрсөтүлдү, анда өлкөнү соц. принциптердин негизинде куруу, экономиканын негизги тармактарын мамлекеттештирүү, агрардык реформаны жүргүзүү белгиленди. 1962-ж. европ. колонисттер таштап качышкан ишканаларга ж-а фермаларга жетекчилик кылуу үчүн өзүн өзү башкаруу комитеттери түзүлдү. јл јЁƒ– өкмөтүнүн 1963-ж. марттагы декреттеринен кийин бөтөнчө күчөдү. јларга ылайык, адегенде жогоркудай ээсиз калган менчиктер, 1963-ж. 1-окт€брдан баштап јлжирдеги европ. колонисттердин бардык жерлери, 1964-ж. 1-окт€брдан тартып колонизаторлор м-н кызматташ болушкан чыккынчылардын ж-а кызыл кулактардын жерлери мамлекеттештирилди. 1964-ж. апрелде ”Ѕ‘тин жаңы программасы (јлжир харти€сы) кабыл алынды. јнда эксплуатаци€га, эксплуатаци€лоочу жеке менчикке каршы күрөшүү зарылдыгы, "бийлик жумушчуларга ж-а дыйкандарга таандык" экени баса белгиленди. јлжирдин дыйкандары ж-а жумушчулары ушул программаны жүзөгө ашыруу үчүн күрөшүп жатышат.

јЋ∆»–  ќћћ”Ќ»—““»  ѕј–“»я—џ (ј ѕ) 1936-ж. окт€брда уюштуруу съездинде өз алдынча парти€ болуп түзүлгөн. 1920-жылдан 1936жылга чейин ‘ранци€нын  омпарти€сынын составына кирип, јлжирде коммунисттик секци€ катары турган. 1955-56-ж. ј ѕнин чечими б-ча јлжирдин бир катар айылдары ж-а шаарларында "Ёркиндик үчүн күрөшүүчүлөр" деген куралданган коммунисттик отр€ддар түзүлүп, алар 1956-ж. ”луттук-бошт. арми€нын катарына киришкен. 1962-ж. апрелде ј ѕ өзүнүн программасын жары€лап, јлжирде колон. ин-ттарды жоюп, көз каранды эмес демокр. мамлекет түзүүнүн зарылдыгын белгилеген. Ѕул программа б-ча ј ѕ реформасын өткөрүүгө, өлкөнү индустри€лаштырууга, негизги улуттук байлыкты мамлекеттештирүү маселелерине үндөгөн. ј ѕнин жетекчилери 1964-ж. апрелде ”луттук-бошт. фронт (”Ѕ‘) тарабынан кабыл алынган программа антиимпер. багыт болуп, ”Ѕ‘тин базасында өлкөнүн патриоттук ж-а ревчыл-демокр. күчтөрү биригип, јлжирди социализмге алып келиши керек дешкен. ”Ѕ‘ке 1964-65-ж. алжирдик коммунисттердин көпчүлүк бөлүгү кабыл алынган. 1965-ж. 19-июндагы (к. јлжир, тарыхый очерк) оку€лардан кийин алжирлик коммунисттер јлжирдин —оц. авангард парти€сын түзүүнү жары€лаган.

јЋ»ј’”Ќќ¬ јбдукадыр (1902- 1970) - ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы “аширов атн. (" ызыл-Ўарк") к-здун пахтачылык ввеносунун башчысы, —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1952). 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. √ражд. согуш жылдарында ј. басмачыларга каршы күрөшкө катышкан. 1922- 29-ж. ј. парти€лык, советтик ж-а чарбалык жооптуу кызматтарда иштеген. јйыл чарбасын коллективдештирүү ж-а чыңдоого активдүү катышкан. 1949-ж.  ара-—уу р-нундагы " ызылЎарк" к-зуна мүчө болуп кирген. 1950-жылдан тартып пахтачылык звеносун башкарган. јлдыңкы тажрыйбаны, илим м-н техниканын жетишкендиктерин туура колдонуу м-н звено 1950-ж. 6 га а€нттын ар гектарынан 72, 85 ц пахта алган. јл Ћенин ордени м-н сыйланган. јЋ»ƒјƒ\ (ар. аль-идада-сызгыч) - оптикалык труба м-н бирге айлануучу астрон. ж-а геод. бурч өлчөгүч аспаптардын бөлүгү. “рубага салыштырганда аспаптын кыймылсыз тегерек бөлүгү л и м б деп аталат да, градустарга бөлүнөт. јл ј-нын жардамы м-н окулат. Ћимбанын бетиндеги шкаланы даана көрүү үчүн колдонулган микрометрди белгилүү орундарга бекитип же бошотуп турууга болот.

јЋ»≈¬ √ейдар јли –за ќглы (10. 5. 1923-ж. т.) - сов. парти€лык ж-а мамл. ишмер. 1945-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ∆умушчунун үй-бүлөсүндө туулган. јзерб. мамл. ун-тинин тарых ф-тетин бүтүргөн, 1941-49-ж. мамл. коопсуздук органдарында ж-а Ќахичевань ј——– ћин. —оветинде жооптуу кызматта. 1950-64-ж. јзерб. ——–инин ички иштер мин-восунда ж-а ћин. —оветинин алдындагы мамл. коопсуздук комитетинде жетекчи кызматта, 1964-67-ж. јзерб. ——– ћин. —оветинин алдындагы мамл. коопсуздук комитетинин пред-линин орун басары, 1967-жылдан анын пред-ли. 1969-жылдын июлунан јзерб.  ѕ Ѕ нын бюро мүчөсү ж-а биринчи секретары.  ѕ——тин 24-съездинен  ѕ—— Ѕ нын мүчөсү, 25-съездинен Ѕ нын —а€сий Ѕюросунун мүчөлүгүнө кандидат. ———– ∆ог. —оветинин 8-9-шайл. депутаты. Ћенин ордени,  ызыл ∆ылдыз ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЋ»≈¬ ћидин (1928-ж. т.,  очкор р-ну,  очкор кыш.)-сов. патофизиолог, мед. илимд. доктору (1964), проф. (1967). 1959-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  ћћ»ни бүткөрүп (1951), ћосквадагы Ћенин ордендүү 1-мед. ин-ттун алдындагы патологи€лык физиол. кафедрасына аспирант болот.  ыргыз ——– »јнын алдындагы  райлык мед. (Ѕийик тоо физиол. ж-а эксперименттик патологи€) ин-тунун директору (1954-71). 1968-жылдан бери ошол эле ин-ттун физиол. ж-а патологи€ лаборатори€сынын башчысы. √ипертони€нын бийик тоо климатынын шартында пайда болушу, анын агымы, дарылыгы б-ча ил. из. иштерин жүргүзөт. »лимдин 11 кандидатын да€рдаган. ј. 70 тен ашуун ил. эмгектин, анын ичинде 3 монографи€нын автору.

„ыг.: ¬ысокогорье и больной организм, ‘р., 1969.

јЋ»≈¬ ћирза јга јли оглы (1883- 25. 10. 1954) - азерб. актеру, ———– эл

артисти (1949). 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. —ахнадагы ишмердиги 1906-ж. башталган. "Ќижат" труппасынƒа иштеген. "√амииет" (1906) труппасын, Ѕакудагы сатиралык эркин агиттеатрды (1921) уюштурган актЄрлордун бири. 1920-жылдан јзизбеков атн. (Ѕаку) азерб. театрында иштеген. јткарган белгилүү ролдору: √аджи  ара, ¬азир (ћ. ‘. јхундов, "√аджи  ара", "Ћенкоран хандыгынын вазири"), ћешади (”. √аджибеков, "јршйн мал алан"), ќддамди (ƒжабарлы, "ќт колуктусу") ж. б. ј. киного да тартылган. ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1943, 1948). 2 орден м-н сыйланган.

јЋ»≈¬ ќсмонкул Ёгембаевич (1903- 1938) -парти€лык ж-а мамл. ишмер. јзыркы  алинин р-нуна караштуу „олок-јрык кыш-да дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. 1919-жылдан комсомолдун, 1925-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ќрус-тузем мектебин бүтүрүп (1916), ќлу€-јтадагы (азыркы ∆амбыл ш.) реальный училищеге кирген (1917). 1919-22-ж. “ашкендеги  азак-кыргыз агартуу ин-тунда окуп, ошол эле учурда комсомолдун “ешкен шааркомунун бөлүм башчысы болуп турган. 1922- 24-ж. комсомолдун —ыр-ƒары€ областтык ж-а ќлу€-јта шаардык комитеттеринде уюштуруу бөлүмүнө башчылык кылган. 1924-ж. – —ћ  ыргыз обкомунун уюштуруу бюросунун секретарлыгына көтөрүлүп, кийин – —ћ  ыргыз обкомунун биринчи секретары, – ѕ (б)  ыргыз обкомунун секретары болуп иштеген. јл - "Ёркин “оо" газетасынын (1924-26) ж-а " оммунист" журналынын (1926) биринчи редактору. 1927-30-ж. ћосквадагы —вердлов атн.  оммунисттик унтиндө таалим алган. 1930-31-ж.  ыргндын эл агартуу комиссары, 1932- 33-ж. ¬ ѕ (б)  ыргыз обкомунун секретары, 1934-35-ж. ¬ ѕ (б) Ѕ нын ќ. јзи€ бюросунун а. ч. бөлүм башчысынын орун басары, 1935-36-ж. ¬ ѕ (б) ќш крайкомунун биринчи секретары болгон. 1937-ж.  ырг-ндын эл агартуу комиссардыгына кайрадан дайындалган.

јЋ»≈¬ Ёргеш (1905-ж. т., ќш обл., Ћенин р-ну, —акалды кыш.) -  ыргнда —овет бийлигин чыңдоого активдүү катышкандардын бири; милици€нын ген.-майору. 1931-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  едей дыйкан үйбүлөсүнөн. 1927-ж.  ызыл јрми€га чакырылып,  ыргыз атчандар дививионунда кызмат кылган.  ийин милици€нын Ѕазар- оргон, “окмок райбөлүмдөрүнө начальник болуп, кулактарды тап катары жоюу, элдик бийликтин душмандары м-н күрөшүү ишине активдүү катышкан. 1934- 41-ж. милици€нын јлай-√үлчо р-ндук, ќш шаардык бөлүмүнүн начальниги, милици€нын “€нь-Ўань обл. башкармасынын начальнигине орув басар. —огуш жылдары »чки иштер эл ко мйссариатынын 107-атч айдар дивизи€сынын бөлүмүнүн начальниги, милици€нын ќш обл. башкармасынын начальнигинин орун басары/ 1943- 47-ж. милици€нын ∆алал-јбад обл. башкармасынын начальнигине орун басар. ———– »„ » иштер мин-восунун ћосквадагы жог. мектебинде бир жыл окуп келгенден кийин (1948), респ-канын »чки иштер мин-восунун милици€ башкармасынын начальнигине орун басар, милици€нын ∆алалјбад, џсык- өл, “алас обл. башкармасынын начальнигинин орун басары. 1956-59-ж. милици€нын ∆алалјбад обл. башкармасынын начальниги, милици€нын ќш обл. башкармасынын начальнигине орун басар, 1968-ж. отставкага чыккан. Ћенин ордени,  ызыл “уу, 3  ызыл ∆ылдыз, 2 "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЋ»«ј–»Ќ - орг. боЄгуч зат, кызгылт сары кристаллдар. Ёрүү t 289∞— џсык метил спиртинде, уксус к-тасында, бензолдо, жегич эритмелеринде жакшы эрийт. 1826-ж. франц. химиктер ѕ. –обике, ∆.  олен ј-ди марена өсүмдүгүнүн тамырынан бөлүп алган. 1869-ж. немец химиктери  . √ребе ж-а  . “. Ћиберман ј-дин түзүлүшүн аныктап, 1-жолу синтездеген. јзыр антрахинондон синтезделип алынат, көп валенттүү металлдар м-н түстүү туздарды пайда кылат. јлюминий м-н ачык кызгылт, темир м-н кызгылт көк, хром м-н күрөң түстөгү бирикмелерди берет. ј. баалуу боекторду да€рдоодо, аналит. хими€да колдонулат.

јЋ»ћЅј≈¬ ѕахриддин (1892-ж. т.) - ќш обл-нын Ќоокат р-нундагы " ызыл- ы€" с-зунун тамекичилик звеносунун звеновою. —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1950). ”луу јта ћек. согушка катышкан. ј. башкарган звено 1949-ж. 3,4 га тамекинин ар гектарынан 18,8 ц түшүм алган. ј.  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин 3-шайл. депутаты. Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

јЋ»ћ≈Ќ“ј–ƒџ  јЌ≈ћ»я (Anaemia alimentaris) - малдын кан жаратуучу органдарынын бузулушунан чыккан дарт. ј. а. м-н айрыкча жаш төл ылаңдайт. Ѕул дарт малдын организминде темирдин жетишсиздигинен пайда болот. ћалды караңгы, булганч, ысык короо-жайларда багуу ылаңды өөрчүтөт. ƒартка чалдыккан төлдүн көзү киртийип, оозу кубарып, демигип, бат чарчайт. ƒары катарында темир, жез, кобальт препараттары колдонулат. “өл белок, витамин, минерал заттары ж-а микроэлементтери мол тоют м-н кошумча тоюттандырылып, короо-жайлар зоогигиена талаптарына ылайык болууга тийиш.

јЋ»ћ≈Ќ“ј÷»я (лат. alimentum - тамак, багуу) - Ѕайыркы –имдеги ата-энеси жарды балдарга ж-а жетимдерге берилүүчү мамл. жардам системасы (18 жашка чейинки балдарга бир айлык субсиди€ 16 сестерций, 14 жашка чейинки кыздарга 12 сестерцийди түзгөн). ј-ны имп. Ќерва киргизген (96-98-ж.), болжол м-н 3-кдын ортосуна чейин колдонулуп келген. ј. фонду майда ж-а орто жер ээлерине мамлекет тарабынан берилген карыз акчанын процентинен куралган. ј-лык фондулар адегенде »тали€да, кийин провинци€лык шаарлардын муниципалдык советтеринде түзүлө баштайт. Ѕай адамдардын кайыр-садагасына жыйналган ј-лык жеке фондулар да болгон.

јЋ»ћ≈Ќ““≈– - закон б-ча үй-бүлөнүн бир мүчөсүнөн алынып, экинчи бир мүчөсүнө берилип туруучу каражаттар. ј. алуучу ж-а төлөөчү жактар төлөө өлчөмү м-н мөөнөтү сов. закондо так көрсөтүлгөн. ј. нике негизинде жубайлардын биринен экинчисине, туугандык негизде ата-энелерден (асырап алуучулардан) балдардын пайдасына же балдардан ата-энелердин пайдасына өндүрүлүшү мүмкүн. ј. төлөөчү 18ге жашы жете элек балдары үчүн бардык эмгек анысынын төрттөн бирин - бир бала, үчтөн бирин - эки бала, жарымын - үч же андан көн бала үчүн төлөөгө милдеттүү. Ёгер ј. төлөөчүнүн эмгек акысы өзгөрүлүп турса же кирешесинин бир бөлүгүн натуралай алса ж-а ј-ди үлүштөп өндүрүүгө мүмкүн болбосо, ј. талап кылган адамдын өтүнүчү б-ча, ай сайын төлөнүүгө тиешелүү болгон акчанын суммасы так аныкталууга тийиш. јлимент иштери атаэне м-н неберелердин, эже-сицдилердин, өгөй ата-эне м-н өгөй балдардын, о. эле асыроочу м-н асыранды балдардын ортосунда да пайда болушу мүмкүн. јта-энелик укуктан ажыратылгандар өз балдарынан багууну талап кылуу укугунан да ажырайт. ј-ден бошотуу же аны азайтуу маселеси соттун чечими б-ча гана жүргүзүлөт. ј. өз эрки м-н төлөнбөсө, сот аркылуу төлөттүрүүгө мажбур кылынат.

јЋ»ћ∆јЌ ’амид (12. 12. 1909-3. 7. 1944) - советтик өзбек акыны, публицист, сынчы. 1942-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Өзбек ——– »јга мүчө-корр. (1943). —амаркандагы өзбек пед. академи€сында окуган (1928-31). јлгачкы " өктөм" аттуу ырлар жыйнагы 1926-ж. жары€ланат. ј. өзбек совет поэзи€сына жаңы формалар киргизген. јкындын чыныгы таланты ж-а соц. реализмдин методун өздөш“Ү–ҮҮ жолунда баратканы "«ымырык" (1939), "јйгүл менен Ѕахти€р" (1938), "Өлкө" (1939), "Ѕакыт" (1940), "–оксананын көз жашы" (1944) деген поэмалары, "ћуканна" аттуу тарыхый драмасы (1942-43) ж. б. чыгларынан таасын көрүнгөн. јл дүйн. ж-а орус поэзи€сынын мыкты үлгүлөрүн өзбек тилине которгон, бир катар ил.-сын макалалар жазган ј-дын айрым чыг-лары кыргыз тилине ко торулган ("«айнаб менен јман", ‘р.^ 1956; "«ымырык", ‘р., 1954).

јд.: јзимов G., ’амид јлимжан, “аш., 1955.

јЋ»ћ« јЌќ¬ јнуар “урлыбек улы (1930-ж. т.) -казак совет жазуучусу. 1953-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ќрус. ча жазат.  азак мамл. ун-тйнин ∆урналистика ф-тетин бүтүргөн (1954). јлгачкы аңгеме, очерк, публ. макалалары 1952-жылдан баштап жарыкка чыгат. ј.- "јк дос, сары дос, кара дос" (1958), "ƒостор жолугушканда" (1959), "—уу менен, кургак менен элүү миң миль" (1962), "∆алындап турган найза" (1965), "ћахамбеттия жебеси" (1969) ж. б. китептердин автору. ј-го " үнгө бет алган кербен", " өгүлтүр тоолор" аттуу китептери үчүн  азак ——– ћамл. сыйл. (1965, 1967), "ќтрар сувенира:" повести, »нди€ ж-дөгү ж. б. чыг-лары үчүн ƒжавахарлал Ќеру атн. сыйлык берилген (1969). ј-дун чыг-лары ———– ж-а јзи€, јфрика, ≈вропа элдеринин тилдерине которулган. ј.  аз-н ∆—тин башкармасынын битщнчи секретары (1971),  азак ——– ∆ог..—оветинин (8шайл.) депутаты.

јЋ…ћќ¬ ќлег ƒмитриевич (1923-ж. т., Ќовосибирск ш.) - сов. илимпоз, тоокен машиналарын түзүү ж-а өркүндөтүү б-ча адис, тех. илимд. доктору (1959), проф. (1961),  ыргыз ——– »јга мүчө-корр. (1965), акад. (1974). 1951-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. “омск политех, ин-тун бүтүргөн (1949). ќшол эле ин-тта окутуучу, кафедра башчысы (1953),  ыргыз ——– »јнын “оо тектеринин физикасы ж-а механикасы ин-тунда лаборатори€ башчысы (1965), директор (1966) болуп иштейт.  ыргыз ——– »јЌџЌ јвтоматика ин-тунун бөлүм башчысы (1970).  ыргыз ——– »јнын окумуштуу секретары (1974). Ќегизги ил. эмгектери тоо тектеринде бургулоо үчүн өндүрүмдүү машиналарды түзүүгө ж-а өткөөл жумуштарын механикалаштырууга багытталган. Ѕул тармакта 172 ил. эмгеги жары€ланды. ∆аңы машиналарды түзүү б-ча ойлоп чыгарган 20 эмгегине автордук кубөлүк берилген. ј. Ћенин ордени. ¬ƒЌ’нын јлтын медалы ж-а Ў, II, I дараж. "ЎахтЄрдук даңк" значоктору м-н сыйланган.

„ыг.:  онструктивисте схемы бурильных машин, ‘р., 1973.

јЋ»ћќ¬ —али (1900-ж. т.) - ќш облнын —узак р-нундагы  иров атн. к-здун пред-ли (1945). —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1957). 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ј. 1930-ж. колхозго киргенден кийин, пахта бригадасынын звеновою болуп иштейт. јл жетекчилик кылган колхоз 1955-ж. 935 га жердин ар гектарынан 30,97 ц ден пахта алып, мал чарба азык-түлүгүн мамлекетке сатуу планын ашык аткарган.  олхоз 1956-ж. да ушундай эле мыкты көрсөткүчтөргө жетишкен. ј.  ыргыз ——– ∆ќ√. —оветинин 1-2- ж-а 4шайл. депутаты, Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЋ»-Ќј«ј–ќ¬ —адык (1914-ж. т,) - —ов. —оюзунун Ѕаатыры (1943). ”луту өзбек. —ов. јрми€га чакырылганча (1942), ‘рунзедеги эт комбинатында жумушчу болуп иштеген. јта ћек. согушка 280-аткычтар дивизи€сындагы 103-аткычтар полкунун катардагы жоокери болуп катышкан, 1943-ж. 24сент€брда түн жамынып ƒнепрден өткөн десанттын ичинде ј.-Ќ. да бар эле. ƒары€нын оң жээгине өтүп алып, плацдарм курган сов. жоокерлер тобу бир түндө душмандын 12 контрчабуулунун мизин кайтарган. ќшондогу эрдиги үчүн ј.-Ќ. —ов. —оюзунун Ѕаатыры наамына арзыган. јзыр ј.-Ќ.- пенсионер, ‘рунзе ш-да турат.

јЋ»ѕѕ≈ - окууга, жазууга үйрөтүүчү ж-а сөз байлыгын көбөйтүп, логикалык ой жүгүртүүсүн өстүрүүчү окуу куралы. —абаттуулукка үйрөтүү түрдүү метод м-н (тыбыш, муун, "бүтүндөй сөз методу" б-ча) ишке ашырылып, ј. ошого ылайык түзүлөт.  ыргыздын туңгуч ј-си реформаланган араб алфавитинде 1924-ж. Ё. јрабаев тарабынан " ыргыз алипбеси" деген ат м-н “ашкенде басылып чыккан. 1962-жылдан бери Ѕ. –ысбекова м-н — “урусбековдун d-класс үчүн ј-си окулуп келе жатат.

јЋ»‘ј“» јЋџ  Ѕ»–» ћ≈Ћ≈–, к.јциклдуу бирикмелер.

јЋ»’јЌќ¬ јбрам »саакович (1904ж. т.) - сов. физик, ———– »јнын акад. (1943), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1954). 1929-ж. Ћенинграддагы политех, ин-тту бүткөн. 1927-41-ж. ———– »јнын ‘из.-тех. ин-тунда иштеген. 1945-68-ж. “еплотех. лаборатори€нын (1957-жылдан ———– »јнын “еори€лык ж-а эксперименталдык ин-ту) директору. 1934-ж. –адиоактивдүүлүк ж-а радиоактивдүү нурланууну изилдей баштаган. 1934-ж. ј. ». јлихань€н (ј. ». јлихановдун бир тууган иниси) ж-а ћ. ≈.  озодаев м-н бирге дүүлүккөн €дродон электрон-позитрон түгөйлөрүнүн чыгуу кубулушун изилдеген. 1935-ж. ј. ». јлихань€н м-н бирге –-спектрлердин элементтердин атомдук номерлерине көз карандылыгын белгилеген. 1936-ж. ј. ». јлихань€н ж-а — Ќикитин м-н бирге позитрон м-н терс зар€ддуу электрон кошулганда, импульстун сакталуу законунун тууралыгын экспериментте далилдеген. 1939-ж. дагы эле ошолор м-н бирдикте космос нурларына изилдөө жүргүзүп, тез протондордуң агымын ачкан. ј. 2 жолу Ћенин ордени ж-а Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

јЋ»÷» ЋƒҮҮ Ѕ»–» ћ≈Ћ≈– - молекуласында көмүртек атомдорунан турган циклдери бар орг. бирикмелер. јроматтык бирикмелерде да көмүртек атомдору туюк цикл түзүп турат. Ѕирок касиеттеринде чоң айырма бардыктан, алар орг. бирикмелердин өзүнчө бир классын түзөт. ј. б. циклдеринин санына ж-а алардын жайланышына жараша өз ара моно-, би-, три- ж-а полициклдүү болуп бөлүнөт. ÷иклдериңдеги көмүртектин атомдорунун санына, көмүртек атомдорунун ортосундагы жөнөкөй ж-а кош байланыштардын болушуна, функци€лык топторго карата да айырмаланат. ћис, циклопропандын циклинде 3, циклопентанда 5, циклогександа 6 атом көмүртек болот. ј. б. түрдүү орг. заттардын составында (нефтиде, эфир майларында д. у. с.) кездешет. ј. б. инсектициддер катарында ж-а жасалма булаларды чыгарууда колдонулат.

јЋ»„”–  џ– ј “ќќЋќ–”, 1) “үн. ј л ич у р (Ѕазардара) - мамл. чек арадан Ћ€нгар- утан ашуусуна чейин созулуп жаткан ѕамирдеги кырка тоо. ”з. 150 км. Ѕийикт. 5580 м ге чейин. ѕалеозой заманындагы аки таш теги ж-а сланец тоо тектеринен турат. “үн. капталы ћургаб суусунун өрөөнүн көздөй тик; кууш өрөөндөрү көп. “үш. капталы айдөөш жылга, капчыгайлары аз. “оолордун чокуларын, бийик өрөөндөрүн мөңгү каптап жатат. ћөңгүнүн а€нты –ушан кырка тоосун кошо эсептегенде, 984 км2. 2) “үш. јл ич у р -“үш. ѕамирдөги (“ажик ——–и) кырка тоо. ”з. 150 км ге жакын, бийикт. 5706 м ге чейин.  ембрийге чейинки мезгилдин гранит, гнейс ж-а кристаллдуу сланец тоо тектеринен түзүлгөн, капталдары тик, бийик тоолуу чөл өсүмдүктөрү өсөт.

јЋ ј  ѕ–ќ ј““ќќ„” —“јЌ-прокаттоо жолу м-н алкак түрүндөгү металл буюмдарын да€рдоочу стан. ј. п. с. вагондун дөңгөлөктөрүн, томолонуп сүрүлүүчү подшшшиктердин (жөлөктөрдүн) шакектерин да€рдоого колдонулат. јнын негизги бөлүктөрү жог. темп-para чыдамдуу жумуру ж-а ар түрлүү формадагы Ѕалдардан турат. јлкактардын ички ж-а сырткы беттерин иштете турган 2 валƒуу, сырткы беттерин толук иштете ала турган 4 валдуу стандар бар. ј. п. с-да Ѕалдардан башка алкакты аспапка түздөп кармап туруучу 2-4 ролик болот.

јЋ ј  ”Ѕј џ“џ -∆ер шарынын бардык бетин меридиандар б-ча 24 саатка (узундук б-ча ар бир 15∞тан кийин) бөлүп, убакытты эсептөө системасы. јлкактар батыштан чыгышты карай √ринвич обсерватори€сын (јнгли€) басып өткөн меридиандан баштап эсептелет (к. карта). Ѕир алкактын ичинде жаткан бардык жерлердеги убакыт бирдей деп алынат. “үрдүү алкактарда жайлашкан жерлерде ј. у. бүтүн сандагы саатка, ал эми коңшулаш жаткан алкактарда 1 саатка айырмаланат. Ѕардык алкактарда убакыттын ар бир моментинде минутаны ж-а секунданы көрсөткөн сандар дал келишет, саатты көрсөткөн сандар алкактардын номерине жараша айырмаланат. ∆ер үстүндө ј. у-нын чектерин мамл. ж-а админ. чек ара, темир жол, дары€, тоо кыркалары аркылуу бөлүү ыңгайлуу. ј. у. 1-жолу 1883-ж. ј Ўда, ал эми ———–дин терр-€сында 1919-жылдын 1-июлунан баштап кабыл алынган.

јЋ ј “””Ћ”  (өсүмдүктөрдө) - климат, топурак ж-а жер бетинин өзгөчөлүгүнө жараша тоо этегинен чокусуна чейин өзгөрүп жайгашкан өсүмдүктөр коомдоштугунун тилкелери. Өсүмдүктөрдүн түрлөрү тоолуу жерлерде ј. б-ча жайгашат. “үздүктөн тоонун чокусун көздөй жогорулаган сайын жылуулук азайып, суук боло баштайт.  ырг-нда өсүмдүктөрдүн төмөндөгүдөй ј-тары бар: бетеге-шыбактуу чөл сымал адырлар (деңиз деңг. 800-1700 м), бетеге-көдөө чөптүү бөксө тоолор (деңиз деңг. 1500-2000 м), токойлуу, шибердүү тоолор (деңиз деңг. 1800- 2900 м), жапалак арчалуу жайлоолор (деңиз деңг. 2600-3300 м), кыска чөптүү төрлөр, кумайлар (деңиз деңг. 3100-4100 м) ж-а мөңгүлүү зоо (деңиз деңг. 4000-7000 м). Ѕул көрсөтүлгөн ј. тоолордун шартына жараша өөдөлөп же төмөндөп өзгөрөт. ћис,  ырг-ндын климаты ысык келген түш. р-ндорунда ж-а күңгөйлүү беттеринде ј. 100-300 м өөдөлөсө, ал бийик тоолуу суук р-ндорунда ж-а тескейлеринде ошончо төмөн.  ээде өсүмдүктөрдүн ј-суз жайгашкан учуру болот. јларга көбүнчө өлөң чөптүү саздар, бадалдуу токойлор кирет.

јЋ јЋ»ћ≈“–»я (лат. alcali -жегич, ...метри€) - жегичтердин сан жагынан аныктоо методу, к. Ќейтралдоо.

јЋ јЋќ»ƒƒ≈–-өсүмдүктөрдөн алынуучу азоту бар негиздик касиетке ээ болгон орг. бирикмелер. 1-жолу 1806-ж. апийимдей алколоиддик морфин бөлүнүп алынган. јндан кийин стрихнин, хинин, кофеин, атропин, эфедрин ж. б. табылган. јзыркы убакта ёќќден ашык табигый ж-а синтет. ј. белгилүү. ј.- физиол. активдүү заттар.  өпчүлүгү түссүз кристаллдар, кислоталар м-н туздарды пайда кылат. ∆өнөкөй ј-дин ёго чейин, татаалдарынын 50дөн ашык көмүртек атому болот. ћындан тышкары ј-дин составына суутек, азот, кычкылтек атомдору да кирет. ј-дин түзүлүшүн үйрөнүүдө химиктер чоң ийгиликтерге жетишишти. ћис, өтө татаал түзүлүштөгү морфин, стрихнин, резерпин ж. б. заттардын структуралары аныкталды. ј-дин көпчүлүгү - баалуу дары-дармек ж-а уу заттар. јлар белгилүү органдарга гана, мис, нерв системасынын бөлүктөрүнө, кан тамырларга, булчуңдарга ж. б-га таасир этет. —трихнин, кофеин борб. нерв системасын дүүлүктүрөт, ал эми морфин, скополамин аны тынчтандырат, апоморфин жүрөк айлантып кустурат, адреналин кандын басымын жогорулатат. ј. ж-а алардан алынган бирикмелер медицинада, а. ч-да кенен колдонулат.

јЋ јЋќ»ƒƒҮҮ Ө—ҮћƒҮ “Ө– - составында азоттуу орг. бирикмелери - алкалоиддери бар өсүмдүктөр. ј. ө. дүйнөгө кеңири таралган, климаты жылуу ж-а ысык р-ндордо көп учурайт. ƒүйнөдө 1200гө жакын түрү бар.  ырг-нда ит сийгек, апийим, чекенде, чай чөп, сарымсак ж. б. ј. ө. бар. јлар негизинен дары-дармек жасоо үчүн колдонулат.

јЋ »¬»јƒ (б. з. ч. 450-404-ж. жакын) - байыркы јфинынын са€сий ж-а аскер ишмери. јк сөөктүн үйбүлөсүндө туулган. Ѕ. з. ч. 415-ж. —ицили€ны жеңип алуу үчүн аскердик экспедици€ уюштуруп, аны башкарган. ∆олдо динди маскаралады деп айыпталып, сотко чакырылганда, —партага качып барып, јфиныга каршы согуш жүргүзүүнүн планын сунуш кылган. јфины аскерлери бир топ жеңилишке учурагандан кийин, залимдиги байкалган. ј. качып жүрүп, акыры ѕерси€га келип, спарталыктардын талабы б-ча өлтүрүлөт.

јЋ »ЋƒӨӨ - бир валенттүү углеводород радикалдарын (алкил тобун) орг. бирикмелердеги суутектин атомдору м-н орун алмаштыруу реакци€сы.

јЋ ќ√ќЋя““ј– ∆јЌј ‘≈ЌќЋя““ј– -туз сы€ктуу орг. бирикмелер; алар, спирттердин ж-а фенолдордун гидроксил тобундагы суутегинин атому^ металлдар м-н орун алмашканда пайда болот. јлкогол€ттар жегич жер металлдарды ж-а алюминийди суусуз спирттерде эритүүдөн алынат: 2C2H5OH-|-2Na-*2C2H50Na+H2. ‘енол€ттар жегичтердин суудагы эритмеси м-н фенолдордун аракеттеншпинен пайда болот: CsHsOH+NaOH^C^O Na+H20.

ј. ж. ф. ар түрдүү орг. бирикмелерди синтездөөдө колдонулат.

јЋ џћ - џсык- өл обл-нын ∆етиӨгүз р-нундагы џрдык сельсоветинө караштуу кыштак. "ƒружба" к-зунун аймагында. –-ндун борбору ѕокровкадан 28 км чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 210 км.  алкы 742 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

јЋ џћ Ѕ≈«ƒ≈–» -жог. дем алуу жолдорунун былжырлуу катмарына топтолгон лимфалык ири бездер: таңдай, алкым, тил ж-а кулак м-н алкымды туташтырып турчу түтүк бездери. јлар алкымды курчап тургандыктан, "алкымдын лимфаденоиддик шакеги" деп аталат. ј. б-н 1-жолу орус окумуштуусу Ќ. ». ѕирогов сыпаттап жазып чыккан. јлкымдын лимфаденоиддик шакекчесине ооз кулкундун арткы капталынын былжырлуу чел кабыгында топ-тобу м-н жайланышкан лимфаденоиддик ткандар, о. эле алкымдын былжырлуу чел кабыгында бирин-серин болуп, сейрек жаткан лимфа бездери да кирет.

јЋЋјЌ“ќ»— (гр. Allantoeides - чучук сымал) - жог. омурткалуу жаныбарлардын түйүлдүк чели. ј. эмбриондук дем алуу органынын ж-а бөлүнүп чыгуучу заттар чогулуучу жайдын кызматын аткарат. ј. сойлоп жүрүүчүлөрдө, канаттууларда ж-а сүт эмүүчүлөрдө болот. ј. түйүлдүктүн арткы ичегисинен баштыкча түрүндө өсүп чыгып, амнион сары баштыкча м-н бирге түйүлдүктү курчайт. ј-тун беттеринде кан тамыр торлору пайда болуп, ал түйүлдүк м-н сырткы чөйрөнүн газ алмашуусун жөнгө салат. ј. жоголуп бара жаткан сары баштыкча м-н бирге тонго бириктирүүчү кан тамырлары бар киндиктин боосун пайда кылат. јЋЋ≈√ќ–»я (гр. allegoria - каймана) - турмуштун ар кандай көрүнүштөрүн каймана мааниде ба€ндаган троптун татаал түрлөрүнүн бири. јйрым түшүнүктөр, иде€лар белгилүү бир конкреттүү образ аркылуу каймана мааниде түшүндүрүлөт.  ыргыздын элдик оозеки көркөм чыг-ларында ј. символдон айырмаланып, конкреттүү бир гана мааниге ээ.  уу, амалкөйлүк түлкүнүн, ач көздүк карышкырдын, жырткычтык арстайдын, жоош, момундук койдун, аңкоо, дөдөйлүк эшектин, тунук сүйүү жүрөктүн, кыз гүлдүн, жигит булбулдун, бири бирине жете албай жүргөн ашык жарлар күкүк м-н зейнептин элестери аркылуу берилет. јзыр тынчтыкты сактоонун туруктуу каймана маанидеги образы (символу) - ак кептер. ƒүйн. ад-ттын тарыхында белгилүү классик акындар өз чыг-ларында (мис, ƒанте "јжайып комеди€", јбдрахман ∆ами "—аламан менен јбсал" поэмаларында) ј-лык образдарын түзгөндүктөрү белгилүү. “. —ыдыкбеков "“емир" романында ак көпөлөк м-н кара жөргөмүштүн образын ј-лык мааниде колдонгон. ∆азуучулар кээде чыг-ларындагы каармандардын аттарын да ј-лык мааниде (мис, “арпаңбай,  оңгаргаев ж. б.) колдонушу мүмкүн.

јд.: Ћосев ј. ‘., Ўестаков ¬. ѕ., »стори€ эстетических категорий, ћ., 1965, с. 237-57.

јЋЋ≈√–ќ (итал. allegro - көңүлдүү) - 1) музыкадагы ылдам темп, ошол темпте аткарылуучу муз. пьеса же анын бөлүгү; симфони€, квартет, сонаталардын көбүнчө 1-(кээде4-ж. б.) бөлүктөрү; 2) классикалык бийде па де де, на де труа ж. б. ылдам аткарылган бөлүгү же антынын эл көп катышкан корутунду бийи.

јЋЋ®Ћ (гр. allelon - өз ара) - гомологи€лык (жуп) хромосомалардын бирдей бөлүктөрүндө жайгашып, бир эле белгинин өөрчүү багытын аныктай турган тукум кубалоочу ген. »лимге ј. термини киргенче бул гендер аллеломорфтор деп аталып келген. јр бир ген өзүнүн структурасын белгилөөчү экиден кем эмес ј-дик абалда турат. 1-ј. тукум кубалоо белгисинин өөрчүшүн камсыз кылып, үстөмөндүк (доминанттык) касиетке ээ; 2-ј. тукум кубалоо белгисин көмүскө түрүндө сактап, рецесси€лык деп аталат. ћис, өсүмдүктөрдө доминанттык ј. түстүү гүлдөрдүн, рецесси€лык ј. түссүз гүлдөрдүн пайда болушуна жардам берет. јдамдарда кара көздүүлөр доминанттуу, көк көздүүлөр рецессивдүү болот. Ѕир ј-дик топко жатуучу гендер бир тамга м-н белгиленет. Ѕасымдуу ј. үчүн баш тамга (¬), рецесси€лыгына кичине тамга (в) колдонулат. √омологи€лык хромосомдордун ар биринде ошол гендин бир гана ј. орун алышы мүмкүн. јЋЋ≈Ћƒ»  √≈Ќƒ≈–, к. √ен.

јЋЋ≈Ћќѕј“»я (гр. allelon - өз ара ж-а pathos - жабыркоо) - өсүмдүктөрдүн ар түрдүү заттарды бөлүп чыгарып, бири бирине таасир этиши. ћындай заттардын 4 тобу белгилүү, эки тобун, микроорганизмдер пайда кылат, булар - башка микроорганизмдерден тиричилик аракетин басаңдатчу антибиотиктер ж-а жог. түзүлүштүү өсүмдүктөргө таасир этчү маразминдер (солуткуч зат). Ѕашка эки тобун жогорку тузулуштуу өсүмдүктөр бөлүп чыгарат. Ѕулар - микроорганизмдерди: тиричилик аракетин басаңдатчу фитонциддер ж-а жогорку түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн өөрчүшүнө жолтоо кылчу колиндер. ј. кубулушун а. ч. өсүмдүктөрдүн аралаш эгуудө эске алуу зарыл.

јЋЋ≈–√»я (гр. alios-башка, ergon- таасир этүү) - организмдин сырттан кирген бөтөн заттардын таасирине реакци€ кылышынын бир түрү. ќрганизмдин сезгичтигин өзгөртүүчү бөтөн заттар аллерген деп аталат. јллергендерге жооп иретинде организм аларды жоюучу антителолорду иштеп чыгып, аны м-н күрөш жүргүзөт. ј-лык реакци€лар организмдин сезгичтигинин аллергенге өтө жогорулаган, төмөндөгөн ж-а аларга такыр жооп бербеген үч түрдө өтөт. ј. пайда болуш үчүн сырттан кирген жат белокторго организмдин сезгичтигин жогорулатуу керек, мис, белгилүү бир өлчөмдөгү белокту (аттын сывороткасын) 1-куйганда, организмдин сезгичтиги көтөрүлөт, ага 15-20 күндөн кийин 2-жолу куйганда, катуу реакци€ жүрүп, организм өлүмгө дуушар болот. ∆ат белоктун кайталанып куюлушунан организмдеги күчтүү реакци€ны анафилакци€ деп атайт. ∆ат бөлокко өтө сезгич болуп калган организм анча-мынча жарадар болсо, же кичине эле суукка урунса, күчтүү реакци€ берет.

јЋЋ≈я (фр. allee - басуу) - паркбактарда эки жагына бак-дарак отургузулган жөө адам жүрчү жол. ј-нын түрлөрү архит. белгилүү тартип б-ча, түз ж-а ийри сызыктуу бир же бир нече катар тилкелерден турат. ј-нын эки тарабына узакка бүр төкпөй турган карагай, пихта, кипарис, липа, кара жыгач, кайың, бук сы€ктуу дарактар өстүрүлөт. јЋЋ»√ј“ќ–Ћќ–, к.  рокодилдер.

јЋЋ»Ћ —ѕ»–“» - каныкпаган эң жөнөкөй спирт, —Ќ2=—Ќ-—Ќ2ќЌ, кескин жыттуу түссүз суюктук, кайноо t 96,9∞— —уу, спирт, эфир м-н жакшы аралашат. ј. с. аллилхлоридди гидролиздөөдөн алынат: —Ќ2=—Ќ- - —Ќ2—1 + ЌќЌ ->- —Ќ2 = —Ќ—Ќ2ќЌ + +Ќ—1. ј. с. глицеринди, синтет. чайырларды ж-а пластмассаларды алууда колдонулат.

јЋЋ»Ћ”≈¬ —ергей яковлевич (25.9. 1866-27. 7. 1945) - –осси€дагы ревчыл кыймылдын ишмери. 1896-жылдан  омпарти€нын мүчөсү. ¬оронеж обл-дагы Ќовохоперск уездинин –амони с-да дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. 1890-жылдан “ифлисте слесарь ж-а матинисттин жардамчысы болгон. 1907-жылга чейин “ифлисте, Ѕакуда, ћосквада, –остов-на-ƒонуда активдүү рев-чыл иш жүргүзгөн. Ѕир нече жолу камакка алынып, —ерпуховго ж-а јрхангельскиге сүргүнгө айдалган. 1907-18-ж. ѕетербургда иштеген. ј-дин квартирасында большевиктер дайыма жашырын жолугушуп турган. 1917-ж. ‘евр. рев-€сы убагында "ќбщество 1886 г." деген электр станци€сынын заводдук комитетинин мүчөсү. 1917-жылдын июль күндөрүнөн кийин ¬. ». Ћенин ј-дин квартирасында жашырын турган. ј.-ѕетрограддагы ќкт. рев€сынын активдүү катышуучусу.

√ражд. согуштун жылдарында ”краина м-н  рымда подпольелик иш жүргүзгөн; 1921-жылдан ялта ревкомунун мүчөсү, андан соң ћосквада, Ћенинградда, ”краинада чарб. жетекчи кызматтарда иштеген.

јЋЋ»Ћ’Ћќ–»ƒ, хлордууаллил, —Ќ2=—Ќ-—Ќ2—1- орг. бирикме, кескин жыттуу түссүз суюктук, кайноо t 45,1∞C, тыгызд. 938 кг/м3 (20∞—); сууда эрибейт. ќрг. эриткичтердин көпчүлүгү м-н аралашат. ј. кошуп алуу ж-а молекуласындагы хлор башка атомдордун топтору (ќЌ, NH2CN ж. б.) м-н орун алмашуу реакци€ларына оңой кирет. ј. пропиленди 500∞—де хлорлоо м-н алынат. ј. глицеринди, дары-дармектерди, инсектициддерди, пластмассалардын кээ бир түрлөрүн, желимдерди ж. б. өндүрүүдө колдонулат.

јЋЋ»“≈–ј÷»я (лат. ad - карай, жанында, littera - тамга) - ырда, айрым учурда кара сөздө окшош үнсүз тыбыштардын кайталанышы.  ыргыз поэзи€сында (жалпы эле турк тилдериндеЩ ырларда) ј. үндүү ж-а үнсүз тыбыштардын бирдей кайталанышын билдирет. ј. эки түрдө кездешет: 1) тышкы ј. Ѕул так ж-а так эмес болуп экиге бөлүнөт; 2) ички ј-да ыр саптарынын ичиндеги ар бир ритмикалык бөлүктөрдүн башкы муундары окшош тыбыштардан түзүлөт.

јЋЋќѕЋј—“» ј (гр. alios башка ж-а plasso-жабыштырам, чаптайм) - жандуу тканга бөтөн нерсени (пил сөөгү, эбонит, парафин, алтын, күмүш ж. б.) жамоо. Ѕайыркы убактарда, мис, кайкы мурунду оңдоо үчүн майда тешиги бар жалпак алтынды пайдаланышкан. јл оор болгондуктан ж-а тканга тез бириге албагандыктан, терини тешип сыртка чыгып калган. јзыр ткандарда жакшы орун алуучу, ийилгич ж-а денеге зы€нсыз пластмассаны пайдалануу кеңири таралды. ∆аак м-н жиликтердин сыныктарын кыймылга келтирбөө үчүн дат баспаган болот, виталиум ж-а тантал колдонулат.

јЋЋќ“–»ќћќ–‘“””Ћ” , к с е н оморфтуулук (гр. allotrios, xenos- жат, бөтөн, башка, morph - форма) - тоо тектердин магмадан пайда болуу процессинде кандайдыр бир минералдык сырткы түзүлүшү өзүнө мүнөздүү кристаллдык формада болбой калышы. ћындай минерал башкаларга караганда кеч кристаллдануусуна байланыштуу, алардын арасындагы бош орунду гана ээлейт, б. а. мурда пайда болгон минералдар кийинкилердин туура форма алуусуна тоскоолдук кылат. ј-тун тескери маанисиндеги термин - идиоморфтуулук.

јЋЋќ’ќ–Ћќ– (√р. alios - башка, с№бгЄо - баратам, тараймын) - түрдүү сырткы факторлордун: абанын (анемохорлор), суунун (гидрохорлор) ж-а жаныбарлардын (зоохорлор), адамдын (антронохорлор) таасири м-н таралуучу өсүмдүктөр.

јЋЋќ’“ќЌ (гр. alios -башка, бөтөн, chthon - жер) - 1) башка жактан оошуп келген материалдардан пайда болгон тоо тектер ж-а кендер. ћис, өсүмдүк калдыктары суу м-н агып барып, башка жерге топтолуусунан таш көмүрдүн пайда болушу. 2) јллохтон структурасы (аллохтон) - тектон. кыймылдардын таасиринен алгачкы ордунан жылып келип, автохтон структураларын жаап калган бүктөлүүлөрдүн бөлүктөрү.

јЋЋќ’“ќЌƒќ– - эвол. процесстин натыйжасында кандайдыр бир жерде пайда болуп, андан акырындык м-н башка жерлерге таралып, кийин ар кандай себептерден баштапкы жерлеринен бөлүнгөн, өзүнчө бөлөк жерлерде жашап калган организмдер (к. ∆аныбарлар миграци€сы). ћис, опоссум (баштыкчан келемиш) ж-а калибралардын бир нече түрү “үш. јмерикадан келген “үн. јмериканын ј-ру болуп саналат.

јЋЋё¬»» (лат. alluvio - агынды, шиленди, сайроон), аллювий чекмеле р ү - агып келип суу-дары€ нуктарына, сайларга топтолгон кесек, борпоң чөкмөлөр. ј. көлөмү, составы, сорттолушу жагынан ар түрдүү тоо тектердин жумуруланган кесек сыныктарынан, кум м-н чопонун аралашмаларынан турат. —ынык бөлүкчөлөрдүн кесектиги б-ча галечниктүү, гравийлүү, кумдуу, чополуу ж-а кум топурактуу; жайгашкан орундарына жараша нуктук (сайлык), жайпама, кургап калган байыркы өзөн ј. болуп бөлүнөт. јйрым нук ј-де алтын, платина, калай ж. б-дын кен чачындылары (россыпь) жолугат. ј. м-н кум-шагыл кени да байланыштуу.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞