пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

јЋЋё– - жылкынын ар башка басыгы (жай бастыруу, желдирүү, таскактатуу, жорго салдыруу ж. б.). јр бир ј-да аттын буттарынын кыймылы ар башка ж-а ар кандай темпте болот. ћис, жорго салдырганда, жылкы бир ыптасындагы эки бутун алдыга тең таштайт. ∆ылкынын белгилүү убакытта бир ј. м-н басышы реприз деп аталат.

јЋћј -ќш обл-нын Ћенин р-нундагы Ўайдан сельсоветине караштуу кыштак. –-ндун борбору Ћенин-∆олдон 7 км түв>чыг. тарапта.  алкы 1217 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

јЋћј (рим. lialus)-роза гүлдүүлөр тукумундагы көп жылдык мөмө дарагы. јл өлкөбүздүн мөмө багынын 32%ин түзөт. јнын дүйнөдөгү жапайы 33 түрүнөн ону ———–де .өсөт. ј. Ѕорб.  ытай м-н ќ. јзи€да пайда болуп, ≈вропа, јзи€ ж-а “үн. јмерикага тараган. ƒүйнөдө ј-нын 6 миңден ашык, ———–де 1,5 миңге жакын,  ырг-нда 80ден ашык сорту бар. –есп-када алма багы 32 миң га жерди ээлейт, александр апорту, ак розмарин, верней грушовкасы, лансберг ренети, бурхардт ренети сы€ктуу сорттор көп тараган. –есп-канын илимпоздору ј-нын токтогул, рашида, кыштык кыргыз алмасы сы€ктуу бир катар жаңы сортун чыгарган. ј. топурагы терең жерге жакшы өсөт. јгротехниканы жакшы колдонсо, бир түбү 0,5-2 т га чейин түшүм берет. ј. деңиз деңг. 2500 м бийиктикке чейинки жерде да өсөт. јл көбүнчө кыйыштыруу жолу м-н, кээде уругунан көбөйтүлөт. јнын мом сы€ктуу кабыгы мөмөнү микроорганизмдерден коргоп, көпкө сактоого (8-10 айга) мүмкүндүк берет. ј. жаңы бойдон же как түрүндө, тамак-аш ө. ж-да пайдаланылат. јндан варенье, повидло, консерва, компот, шире ж-а дарыдармек жасалат.  ырг-ндын ј-сы өлкөбүздүн чыгышындагы ө. ж. борборлорунун 'көпчүлүгүнө жөнөтүлүп турат.

јЋћј Ѕ»“» (aphis pomi Deg) - муунак буттуулар тибиндеги тең канаттуулар түркүмүнө кирүүчү бит. ƒенеси сүйрү, уз. 2 мм че, өңү жашыл, өөгү каралжын. ∆умурткалары жаш бутактардын бүчүрлөрүнүн түбүндө кыштайт. Ёрте жазда алардан личинкалар чыгат. Ћичинкалар жыныссыз көбөйөт. ∆ер шартына жараша бир жайда 8-17 жолу тукумдайт. ј. б. ѕалеарктикада, јмерикада, ———–дин бардык жерлеринде таралган. јл алма, долоно, кээде жаш алмурутка зы€н келтирет. јны жоготуу үчүн биол., хим. жолдор колдонулат.

јЋћј  ӨѕӨЋӨ√Ү,  ”–“” (сагроcapsa pomonella) - жалбырак түргүчтөр тукумундагы түнкү зы€нкеч. ———–дин бардык аймагында кездешет. јл алманы, алмурутту, бий алманы, жаңгакты зы€нга учуратат.  анатып жазганда - 14-18 мм, сиркеси тоголок, жалпак, чоңдугу 1 мм, куртунун уз. 12-18 мм, өңү саргыч же кызгылт.  урт дарак кабыгынын коңулунда, топуракта, мөмө сактагычтарда ж. б-да кыштан, жазында көпөлөк болуп учуп чыгат. Ѕул көпөлөк сиркесин жалбыракка же мөмөгө таштайт, ал 6-15 күндө куртка айланып, мөмөнү тешип кирет. Ѕир айдан кийин дарак коңулуна же кыртышка түшөт.  үрөшүү чаралары: агрофиз. ыктарды ж-а хим. каражаттарды колдонуу.

јЋћј  ҮЅӨ—Ү (Hyponomeuta malinellus)-какач канаттуулар түркүмүндөгү зы€нкеч көпөлөк. јлар кара тагы бар, жылтырак ак, кээси куба, көгүш түстүү болот. ƒенесинин уз. 8-10 мм, канатын жайганда-18- 22 мм, канаты түктүү. ———–дин токойталаа тилкелеринде,  авказда, ќ. јзи€да ж-а џ. „ыгышта кеңири таралган.  үбө түшкөн алма (кээде ал-* мурут) кайта жалбырактан, начар өсөт, түшүмү аза€т. ј. к-нөн сакташ үчүн жаз алды м-н даракка ар түрдүү уу химикаттар чачылат.

јЋћј« (гр. adamas - "жеңилбес", ар. алмас - өтө катуу) - минерал, таза көмүртектин (—) кристаллдай модификаци€сы. “абигый заттардын эң катуусу (ћоос шкаласы б-ча 10) ж-а 1-класстагы асыл таш. јл табигый ж-а жасалма ј. болуп экиге бөлүнөт. “абигый ј. куб системасында кристаллданат. —алыштырма салмагы 3-5.  өбүнчө мөлтүр тунук, кээде өңү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөң кара сур. јйрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. ј. зергерлик м-н кырдалгандан кийин, бриллиант (каухар) деп аталат. ј. кристаллынын салм. 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 г). —уу жукпайт, жарыкка нурданат. Ёлектр тогун начар өткөрөт.  ислоталар м-н щелочторго туруктуу. —елитранын эриндисиндө ж-а содада эрийт (t 500∞C). јбасыз жайда же инерттүү газда 3600∞—дө графиткө айланат. ј. алгачкы ж-а чачынды (россыпь) кендеринен казылып алынат. јлгачкы кендери байыркы калкандар м-н платформаларда жайгашкан ультра негиздүү магмалык тоо тек - кимберлитте гана кезигет.  имберлит түтүкчөлөрүндө ј. текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. јзыркы мезгилде рудада ј-дын саны 0,4- 0,5 кар1м3тв жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. “абигый ј-дын пайда болушу тактала элек. јйрым изилдөөчүлөр ј. жердин манти€сынын үстүңкү чегинде, б. а. өтө тереңдикте, кээси платформанын фундаменти м-н чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2-4 км тереңдикте) пайда болот деп болжолдошот. ƒүйнөдөгү ј-дын көбү (80-85%) чачынды кендерден казылып алынат. ћындай кендерди иштетүү үчүн андагы ј-дын саны 0,25-0,50 кар/м3 болууга тийиш. ∆ог. сапаттуу ј-дын кендери ”ралда,. кимберлит түтүктөрү ж-а чачынды кендери —ибирь платформасында (к. якут алмаз району), “иманда, ”краинада,  аз-нда ( өкчө тоо) табылган. „ет өлкөлөрдө ј-дын ири кендери «аир м-н “үш. јфр. –есп-касында, јнгола, √ана, “анзани€,  анада, јвстрали€, Ѕразили€, »нди€, »ндонези€да бар. ƒүйн. рынокто ј. зергердин ж-а техникалык болуп экиге бөлүнөт. «ергерлик ј.- негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эң кымбат баалуу асыл таш. јнын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. ћайда, тунук эмес ј. (борт, карбонадого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл ж-а таш иштетүү ө. ж-ларында колдонулат.

—интетикалык ј. көмүртектен ж-а көмүртектүү заттардан жасалма жол м-н алынат. јнын кристаллдык структурасы ж-а хим. негизги касиеттери табигый ј-дыкындай. ј-дын хим. составы белгилүү болгондон кийин (18к-дын акырында) көп өлкөдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. ———–де 1-жолу жасалма ј. 1960-ж. ——— – »јнын ∆ог. басымдар физикасы ин-тунда акад. Ћ. ‘. ¬ерещагиндин жетекчилиги астында алынган. ј-ды синтездөөдө басым м-н темп-pa чоң роль ойнойт. јбс. нөл темп-рада ј. ж-а графиттин ортосундагы термодинамикалык тең салмактуулуктагы басым 1500 ћн/м3 болуп, темп-pa жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Ѕасым тең салмактуулуктан азайганда - графит, ал эми ашыкча болгондо, ј. туруктуу болот. ќшондо да ј-ды графптке ж-а графитти ј-га айландыруу үчүн темп-pa эң жогору (2600∞—) болушу керек. —интезди оңойлотуу үчүн графиттин кристаллдык торчосун бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель ж-а алардын куймалары) пайдаланылат. –еакци€ жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар ј-дын кээ бир (электрдик ж-а оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. ћис, бор кошундусу ј-дын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөң кызгылтка чейинки өңдөрдү берет. ј-дын кристаллдарынын формасы м-н түсү темп-ралык режимге жарашат; жог. темп-рада синтездегенде - тунук октаэдр, темп-pa бир аз төмөндөгөндө - куб октаэдр, ал эми төмөнкү темп-рада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдуу материалдар катары пайдаланылат.

јд.: Ўафрановский ». »., јлмазы, ћ., 1964; “рофимов ¬. —, ќсновные закономерности размещени€ и образовани€ алмазных месторождений на древних платформах и в геосинклинальных област€х, ћ., 1967; Ѕетехтин ј. √.,  урс минералогии, ћ., 1961.

јЋћј« ћ≈Ќ≈Ќ »Ў“≈“ҮҮ - кесүүчү мизи синтет. же табигый алмаздан жасалган аспаптар м-н иштетүү процесси. ј. и. көбүнчө машина ж-а прибор куруу ө. ж-да таза ж-а жеткире иштетүү үчүн колдонулат, к. јлмаздуу жонуучу станок.

јЋћј«ƒ”” ј—ѕјѕ“ј– -кесүүчү бөлүгү табигый же синтет. алмаздан жасалган аспаптар. ј. а-га: жылмалоочу чарык, өгөө, алмаздуу кескич, абразивдүү аспаптарды курчута турган калем ж-а ролик, бургулоо аспаптары кирет, аларды жасоодо күкүм же кристалл түрүндөгү алмаздар пайдаланылат. ј. а-дын колдонулушуна жараша алмаз күкүмдөрү орг. ийилгич (резиналык), металл ж. б. байланыштыргычтары м-н бириктирилет. ћында 100% түү кошулманын 1 мм3 катмарында 0,878 мг алмаз болот. ј. а. м-н катуу куймалар, түрдүү конструкци€лык (кварц айнеги, карапа ж. б.) ж-а курулуш материалдары (бетон, мрамор, гранит) иштетилет.

јЋћј«ƒ”” Ѕ”–√”Ћќќ - таажысынын чөркөсүнө (коронканын тереңине) алмаз ширетилген болот цилиндр түрүндөгү бургу м-н өтө катуу тоо тектерин бургулоо иши. ј. б. нефть ж-а газ скважиналарын иштетүүдө, кендерди чалгындоо иштеринде колдонулат, к. Ѕургулоо.

јЋћј«ƒ”” ∆ќЌ””„” —“јЌќ  - алмаздан же катуу куймадан жасалган айланма аспаптар м-н көзөнөктү жеткире иштетүүчү атайылаштырылган станок. ј. ж. с. тетиктин цилиндр формасындагы сырткы бетин иштетүүгө да ылайыкташтырылат. “етиктерди массалык түрдө жасоодо көп шпинделдүү станок-жарым автоматтар, аз сери€луу өндүрүштөрдө бир шпинделдүү ј. ж. с. колдонулат. јнын негизги артыкчылыгы алардын өндүрүмдүүлүгү ж-а иштетилген тетиктин бетинин сапаты жогору болгондугунда. Ѕул станок м-н тетикти иштетүүнүн тактыгы 0,5-1,0 мкм ге чейин жетет.

јЋћјЋ”” -  емин р-нундагы јлмалуу сельсоветине караштуу кыштак. " омсомол" к-зунун аймагында.. –-ндун борбору Ѕыстровкадан 30 км түш.бат. тарапта, Ѕьютровка т. ж. станци€сынан 27 км.  алкы 800 (1971). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана ж-а медпункт бар.

јЋћјЋ”” - ќш обл-нын “октогул р-нундагы “олук сельсоветине караштуу кыштак. "“олук" с-зунун аймагында. –-ндун борбору “октогулдай 110 км чыт. тарапта, “аш- өмүр т. ж. станци€сынан 295 км.  алкы 2200 (1974). ќрто мектеп, оорукана, медпункт бар.

јЋћјЋ”” Ѕ”Ћј  - ќш обл-нын —узак р-нундагы  ызыл-“уу сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору —узактан 60 км чыг. тарапта, ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 10 км.  ара-Ѕулак суусунун оң жээгинде.  алкы 767 (1974). Ѕашталгыч мектеп бар.

јЋћјЋ””  Ө–Ү—“ӨЌҮ  етмен-“өбөдөгү ( ыргыз ——–и) “оркен суусунун сол жээгинде, б. з. 1-5-к-на таандык. 1966-67-ж.  ыргыз ——– »ј археол. изилдөөлөрдү жүргүзгөн.  азанактарда бирден үчкө чейин адам скелеттери кезигет, кээ бирлери табытка салынып, бетине алтындалган жука бет кеп кийгизилген. “абылга-: лардын арасында дан сактоочу зор өлчөмдөгү кумара, жыгач табактар, кылыч, бычак, соот, жебе, коло сөйкө, шакек, күзгү, чынжыр, коңгуроо, тогоо, мончок, асыл таш чөгөрүлгөн алтын сөйкө, шакектер бар. '

јЋћјЋџ -  ант р-нундагы џсыкјта сельсоветине караштуу кыштак, "џсык-јта" с-зунун борбору. –-ндун борбору  анттан 35 км түш. тарапта.  алкы 473 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана ж-а медпункт бар.

јЋћјЋџ  - Өзбек ——–инин “ешкен обл-дагы шаар. јхангаран т. ж. станци€сынын 18 км түштүгүндөгү јнгрен суусунун сол жээгинде,  урама кырка тоосунун капталында жайгашкан.  алкы 81 миң (1970). –еспкадагы түстүү металлурги€нын борбору болгон Ћенин атн. тоо-металлурги€ комбинаты, “«÷, автомоб. оңдоочу з-д, мебель ф-касы, түстүү металлурги€ ил. из. ин-ту, тоо металлурги€ техникуму бар.

јЋћјЋџ  ∆≈«  ≈Ќ» - Өзб-ндагы ири жез кендеринин бири. “ашкенден 90 км аралыкта,  араназар тоосунун түн. капталындагы јнгрен суусунун өрөөнүндө.  енде алтын бар экени 9-10-к-да эле билинген. 1930жылдан геол. чалгындоо иштери жүргүзүлүп, жез м-н молибдендин запасы аныкталат.  ен орун алган аймак ордовиктен периге чейинки мезгилдерде пайда болгон сланецтер, андезит-порфириттер, кварцтуу порфирлер, аки таш теги ж. б. тоо тектерден турат.  ен пермь мезгилинин гранодиорит-порфир ж-а сиенит интрузи€лары м-н байланыштуу. –уда халькопирит, галенит, сфалерит, тетраэдрит, пирит ж-а алтын теллуриддеринен түзүлүп, ар түрдүү багыттагы жаракалардан кесилишкен жериндеги брекчи€ нонасы€да линза түрүндө же тарам-тарам болуп жатат. ”луу јта ћек. согуштан кийин карьер түрүндө казыла баштаган. ћында жезден башка коргошун, цинк, молибден алынат.

јЋћјЋџ   ӨћҮ–  ≈Ќ» - ќш облдагы күрөң көмүр чыккан жер.  ызыл- ы€ ш-нан 50 км түн.-чыг. тарапта, јлай кырка тоосунун түн. капталында.  енди 1909-ж. геологдор ћ. ћ. Ѕрошников, ¬. Ќ. ¬ебер ачып, 1930-63-ж. мезгил-мезгили м-н (негизинен  ыргыз ——– геол. башкармасы тарабынан) геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн.  ен аймагын юра мезгилинде пайда болгон көмүр астындагы, көмүрлүү, көмүр үстүндөгү түрдүү ж-а кызыл түстүү өңдөнгөн 5 геологи€лык свитадан турган тоо тектер түзөт. —виталар болсо негизинен түрдүү түстөгү гравелит, кумдук, алевролит, мергель, чопо ж-а көмүр катмарларынан турат.  ен "көмүрлүү" свитада жаткан бир нече көмүр катмарынан түзүлгөн. “аза көмүр катмары 16,4 м ге жетет, алардын жалпы калыңд. 28,7 м.  өмүр кара күрөң ж-а гумустуу келип, составы б-ча кларендүү, фюзан-ксилендүү. ∆алпы запасы 30,4 млн. г.  ен 1962-жылдан баштап карьер түрүндө казылат, ќ. јзи€ респ-каларын көмүр м-н камсыз кылууда зор мааниге ээ.

јв.: √еологи€ месторождений угл€ и горючих сланцев ———–, т. 6, ћ., 1968.

јЋћј“џ - »ле јла-“оосундагы ашуу. Ѕийикт. 3609 м. јлматы ш-ын көздөй аккан јк-—ай суусунун өрөөнү м-н „оң- емин өрөөнүнүн башы кошулган жерде. ј. аркылуу „оң емин өрөөнүнө жайкысын мал ашырылат.

јЋћј“џ (1921-жылга чейин -¬ерны й) -  азак ——–инин ж-а јлматы обл-нын борбор шаары (1926-ж. май). »ле јла-“оосунун түн. капталынын этегинде, деңиз деңг. 700-900 м бийиктикте, „оң ж-а  ичи јлматы өзөндөрүнүн аралыгында. Ўоссе ж-а т. ж. тоому.  алкы 813 миң (1974), а€нты 16,3 миң га. ј. 5 районго бөлүнөт. 1854-ж. казактын јлматы кыш-нын ордуна «аилийский наамында аскер чеби салынып, кийин ¬ерный деп аталат. 1867-жылдан тартып ¬ерный ш. ∆ети-—уу обл-нын борбору болгон. ќкт. рев-€сына чейин шаардын калкынын көбү а. ч-чылыгында иштеген, ө. ж. жокко эсе эле. 19-к-дын 2-жарымында ¬ерныйдын калкынын арасында прогрессчил иде€ларды таратууда падыша өкмөтү бул жакка сүргүнгө жиберген орус социал-демократтары чоң роль ойногон. 1905-07жылдагы рев-€ мезгилинде бул жерде с.-д. топ иштеген, са€сий демонстраци€лар ж-а иш таштоолор болуп турган. 1917-ж. большевиктер уюму түзүлүп, 1918-ж. 2-3-марттагы көтөрүлүшкө жетекчилик кылган, көтөрүлүштүн натыйжасында —овет бийлиги орногон. √ражд. согуш мезгилинде (1918-22) ¬ерный ш. сов. ∆ети-—уунун аскердик ж-а са€сий борбору болгон.

ј. —овет бийлигине чейин анчамынча ө. ж. бар админ. ж-а соода пункт болсо, азыр  азак. ——–инин ири ө. ж. борборуна айланды. ћында «ќќдөн ашык ишкана иштейт. јлардын ичинде машина куруу, тамеки, консерва, шарап д. у. с-дын союздук ж-а респ-калык мааниси бар. Ө. ж-нын дүң продукци€сынын 35,2%ин тамакаш, 24,3%ин жеңил ө. ж. берет. “амак-аш ө. ж-нан эт-консерва, жемишконсерва, нан, сүт, тамеки, шампаншарап комбинаттары, ликер-арак, маргарин, пиво з-ддору, кондитер, чай өлчөөчү ф-калары; жеңил ө. ж. тармактарынан: бут кийим ("∆ети—уу" бут кийим фирмасы), кездеме токуу, мех комбинаты, булгаары галантере€сы, килем токуу, трикотаж, туш кийиз ф-калары бар. ќор ө. ж. ишканаларынан электротех., төмөнкү вольттуу аппарат, станок, кир жуугуч ж-а а. ч. машиналарын куруучу, вагон оңдоочу, подшипник оңдоочу ж-а чыгаруучу ж. б. бар. Ўаарда көмүр, мазут м-н бир нече электр станци€ иштейт. 1970-ж. шаарга Ѕухара газы келген. ќкт. рев-€сына чейин бир кабаттуу жыгач ж-а жер үйлөрү бар кууш көчөлүү шаарча болгон. јл жер титирөө м-н селден (1887, 1911) жапа чеккен. ј-нын архит. жактан дүркүрөп өнүгүшү сов. доордо башталды. јзыр селге каршы курулуштар курулуп, кварталдары ирилештирилди, көчөлөрүнүн эки тарабына бак-дарактар отургузулду. »ри курулуштары: ун-т (1930, арх. ћ. я. √инзбург), башкы почтамт (1931-34, арх. √. √. √ерасимов), Өкмөт үйү (1958, арх. Ѕ. –. –убаненко), »јнын башкы имараты (1957, арх. ј. ¬. ўусев, Ќ. ј. ѕростаков) ж. б.  өрүнүктүү эстеликтери: јбай (1960, скульптор ’. Ќаурызбаев), –еволюци€нын баатырлары (1967, скульптор Ќ. — ∆уравлев, арх. ». я. “окарь), „окан ¬алиханов (1969, скульптор ’. Ќаурызбаев, арх. Ў. ¬алиханов) ж. б.

јд.: јлма-јта - столица  азахской ——–, ј.-ј., 1960; Ќазаревский ќ. –., јлма-јта. Ёкономико-географический очерк, ћ., 1961.

јЋћј“џ  ќ–”√” -  азак ——–инин јлматы обл-дагы мамл. корук. »ле јла-“оосунун орто жеринен орун алган. јл 1935-ж. уюштурулган, коруктун максаты - “үн. “€нь-Ўандын жаратылыш байлыгын коргоо ж-а аны изилдөө. јл эки бөлүктөн турат: биринчиси »ле јла-“оосунун борб. бөлүгүндө (71,7 миң га), экинчиси »ле д-нын боюнда (18 миң га). ј. к-нун бийикт. 1600 м ге чейинки жеринде жапайы алма, өрүк, бай терек, долоно ж. б. өсүмдүктөр, жалбырактуу токой өсөт. 1600 м ден 2800 м ге чейинки тоолордо шренка карагайы, андан жогорураакта арчалуу токой, 3500 м ден бийик жагын аска-зоо ээлеп, мөңгү каптап жатат. ј. к-нун эң бийик жери “алгар чокусу (бийикт. 4973 м). »ле д-нын боюнда - аркар, жейрен, кекилик, кыргоол; тоолорунда марал, элик, күрөң аюу, илбирс, сүлөөсүн, каракур, чил, улар ж. б. бар.

јЋћј“џ ќЅЋј—“џ  азак ——–инин түш.-чыгышында жайгашкан, 1932-ж. 10-мартта түзүлгөн. ј€нты 105,4 миң км2.  алкы 1443 миң (1970). ќбластта 10 админ. район, 5 шаар, 6 ш. т. посЄлок бар. Ѕорбору - јлматы.

∆аратылышы. ј. о. түн.-батышынан Ѕалкаш көлү, түн.-чыгышынан »ле д-сы, түштүгүнөн “үн. “€ньЎань тоолору, чыгышынан  Ё– м-н чектешет. ќбласттын түн. бөлүгүн Ѕалкаш көлүнө карай жантайыңкы жаткан түздүк, түштүгүн  етмен кырка тоосу, »ле јла-“оосу,  үнгөй јла-“оосунун түн. тармактары ээлейт. “үндүгундөгү түздүк бөлүгүнүн климаты кескин континенттик, кышы бир кыйла суук, €нвардан орт. темп-расы -10, -14∞—, жайы ысык, июлдун орт. темп-расы 24-26∞—, жылдык жаан-чачыны 100-300 мм. “оо этегинин климаты жумшак; €нвардын орт. темп-расы -3, -6∞—, жылдык жаанчачын 700-1000 мм ге жетет. »ри суулары: Ѕалкаш көлүнүн бат. бөлүгүнө куюучу »ле, түштүгүндө »ле д-нын алабына кирүүчү ири өзөндөр (Ўарын, “урген, “алгар, „оң ж-а  ичи јлматы ж. б.). ќбластта көлдөр көп, минералдык бир нече булагы бар. “үн. тарабынын түздүктөрү көбүнчө боз топурактуу, »ле өзөнүндө - шалбаалуу-боз топурак, тоо этегинде - коңур, тоолуу бөлүгүндө - кара топурактуу, андан жогору жаткан карлуу-муздак жагы таштак. Өсүмдүктөрүнөн _ талааларда шыбак, сөксөөл, тал; тоолордо карагай, жапайы алма, бадалдар, шалбаа өсөт. ј. о. жапайы жаныбарларга бай. “оолордо аркар, тоо теке, марал, элик, аюу, илбирс, сүлөөсүн ж. б. айбанаттар кезигет. ќбласттын аймагында 1935-ж. уюшулган јлматы коругу бар.

ј. о-да казак, орус, украин, уйгур, корей, татар ж. б. улуттар жашайт.  алкынын орт. жышт. 1 км2 ге 13,4 киши. Ѕалкаш боюндагы чөлдөрдө - 0,3, јлматы ш-нын тегерегинде 1 км2 ге 100 киши. »ри шаарлары: јлматы, “алгар,  аскелең,  апчагай, Ёшик.

—овет бийлигинин жылдарында ј. о-да ар түрдүү ө. ж. тармактары өнүктү: машина куруу ж-а металл иштетүү; жеңил ө. ж. (кийим тигүү, жип ийрүү, булгаары бут кийим, мебель буюмдарын чыгаруу), тамак-аш, курулуш материалдар, полиграфи€ ж. б. өнөр жайлары јлматы ш-да жайгашкан.

ј. о-да көбүнчө буудай эгилет, о. эле жемиш багы ж-а жүзүм, кант кызылчасы, тамеки өстүрүлөт. ћал чарбачылыгы - областтын эл чарбасынын негизги тармактарынын бири. ”€ң жүндүү кой, жылкы ж-а эт-сүт берүүчү уй багылат.

ј. о-нын аймагы аркылуу уз. 242 км  азак т. ж. өтөт. Ўоссе жолунун мааниси чоң, жалпы уз. 35,7 миң км ге жеткен (1969). ћаанилүү автомоб. жолдору: јлматы -  аскелең, √еоргиевка-‘рунзе - јлматы - “алгар - „елек - Ќарынкол, јлматы - »ли-“алды- оргон-—емей. Ѕалкаш көлүндө ж-а »ле д-да кеме жүрөт.

јв.: јубакиров ∆. ј., јлма-јтинска€ область, ј.-ј., 1959;  азахстан, ћ., 1970 (сери€ "—оветский —оюз"); Ќародное хоз€йство  азахстана, ј.-ј., 1970.

јЋћјЎ“џ–””„” ћј— ј ћ≈“ќƒ” - актЄрдун же кандайдыр бир объектинин күңүрт сөлөкөтүн колдонуу м-н бөлөк-бөлөк тартылган кадрлардан толук сүрөттү кураштырып тартуу ыкмасы. Ѕул метод актЄрлорду татаал экспедици€га алып барбай, кымбат декораци€ларды курбан фильм тартууга мүмкүндүк берет. јлм. м. м. м-н киного тартуу эки этапта иштелет: 1-этапта актер киного тартуучу аппарат м-н бириккен эки плЄнкага тартылат. јнын бири - негатив, экинчиси - инфрахромдуу плЄнка. “артканда, негатив плЄнкада актЄрдун жашырын сүрөтү пайда болот. јтайы өңүнө чыгаргандан кийин, инфрахром плЄнкасында актЄрдун күңүрт сөлөкөтү көрүнөт. ”шул сөлөкөт сүрөт маска деп, ал эми сцена б-ча өзгөрүп турганы алмашты–””„” маска деп аталат; 2-этапта фонду тартуу үчүн актЄрдун сөлөкөтү м-н негативдеги сүрөтү бири бирине дал келтирилип, эки плЄнка тең кинокамерага кайра орнотулуп тартылат. ”шундай тартылган негатив плЄнкасын атайы өңүнө чыгаргандан кийин, киного керектүү кураштырылма кадрлар алынат.

јЋћјЎ”” - жүгүртүү процессинде эмгек прсдукңи€ларынын адамдардын ортосунда өз ара айырбашталып турушу. ј. материалдык байлыкты бөлүштүрүүнү ж-а керектөөнү өндүрүш м-н байланыштырып, анын өнүгүшүнө таасир тийгизип турат. Ёмгектин коомдук бөлүнүшү ј-нун түзүлүшүнө ж-а өнүгүшүнө оңтойлуу шарт болуп саналып, анын мүнөзү м-н формасы коомдун өндүрүш жолуна жараша аныкталат.  апитализм тушунда эмгек продуктулары ж-а жумушчу күчү товарга айланып, товар өндүрүшү кеңири өөрчүйт да, ј. эң жог. деңгээлде өнүгөт. —оциализм тушунда менчиктин эки формасы болгондуктан, товар алмашуу сакталып калат, ал коомдук менчик м-н пландуу экономикага негизделет. Ѕул эл чарбасында экон. байланышты чыңдан, анын өнүгүшүнө өбөлгө түзөт.

јЋћ”–”“ (Purus) - роза гүлдүүлөр тукумундагы мөмө дарагы. ј-тун бќка жакын түрү бар. ———–де 30,  ырг-нда 18 түрү өсөт. ј. дарагынын бийикт. 15-20 м. √үлү ак же мала кызыл. ћөмөсү сүйрү же шар сы€ктуу, көк, кызгылт же сары. јпрель- майда гүлдөйт, август - сент€брда мөмөсү бышат, 6-8 жылдан кийин мөмөлөп, 50-200 жыл жашайт. ∆апайы ј. көбүнчө ≈вропанын түштүгүндө,  авказда, ќ. јзи€да, џ. „ыгышта,  ытайда кездешет. ј-тун бакма түрү жапайы түрүнөн өзгөчө: мөмөсү жумшак, кооз ж-а чоң, бутактарынын учунда тикенеги жок. ———–де ј.  рым, ”краина,  авказ, ќ. јзи€, ћолдави€ ж-а џ. „ыгышта өстүрүлөт. ј-тун 5000ге жакын сорту белгилүү, анын ичинен  ырг-нда 130 сортун өстүрүү сунуш кылынган. ј. бышып жетилишине карата жайкы, күздүк ж-а кышкы сортторго бөлүнөт. ј-тун ар гектарынан 5 т га чейин, бир түбүнөн кээде 1 т түшүм алууга болот. ћөмөсү тамак-аш катары ж-а как, консерва да€рдоодо колдонулат. ∆ыгачы чың, оор; ар түрдүү буюм, муз. аспаптар жасалат; кабыгынан күрөң түстүү боек алынат.

јЋќ√»«ћ (а... ж-а logismos - акылэс) - ил. таанып-билүүдө логикалык ой жүгүртүүнүн ролун тануучу агым. 1) ‘илософи€да-таанып-билүүгө логикалык ои-жүгүртүү жолу м-н эмес, ишеним, керемет, интуици€, мистика жолу м-н жетишүүгө болот деп далилдөөгө аракеттенген көз караш. ј-дин көрүнүктүү өкүлдөрү: Ўопенгауэр, Ќицше, ƒжентиле, Ѕергсон, ƒжемс, ‘. Ўиллер ж. б. 2) —үйлөгөндө, сөздүн логикалык маанисин, байланышын, атайын бузуп айтуу да ј. деп аталып, ал оозеки ад-тта ж-а жомоктордо колдонулат.

јЋќЁ (Aloe) - лили€ гүлдүүлөр тукумундагы көп жылдык өсүмдүк. √үлдөрүнүн түсү кызгылт, ак, жалбырагы калың. ј. кургакчылыкка чыдамдуу. јфр. чөлдөрүндө, ———–де:  авказда,  ара деңиз жээктеринде өсөт. Ўиреси - кургак учук, көз, ичеги-карын ж. б. ооруларга дары. ј-нин дарак сымал түрү көбүнчө үйдө өстүрүлөт. ј-ни көбөйтүүнүн эң жеңил жолу - жалбырагын бөлүп-бөлүп өстүрүү. “амыр алган жаш сабак жалбырагы кышында атайын жайларда калтырылат да, алар жаз алды м-н питомникке көчүрүлөт.  ийинки жазда да€р көчөтү ачык талаада өстүрүлөт. ќрто эсеп м-н гектарынан 8-10 г жалбырак жыйналат, кээде бир сезондо 5 жолу түшүм берет.

јЋѕ  ј–ј  ”Ў -кыргыз жомокторундагы образдардын бири. јл  ээде зымырык куш деп айтылат. ј. к. к. - жомоктордо (мис, "Ёр “өштүктө") оң каармандарга көмөктөш, тилектеш катары сүрөттөлөт.

"јЋѕјћџЎ" - түрк тилинде сүйлөгөн элдердин бир даарында айтылуучу баатырдык эпос. јл өзбектерде - "јлпамыш", казак ж-а кара-калпактарда - "јлпамыс", алтайлыктарда - "јлып-ћанаш", башкырларда-"јлпамыш жана Ѕарсынхылуу", казан татарларында "јлпамша" деп аталат.  ийинки жылдарда "ј-тын" кээ бир эпизоддору тажиктерден да жазылып алынган. "јлпамыштын" негизги сюжеттик мотивдери кыргыздын "∆аныш-Ѕайыш" дастанында кайталанат. јлпамыштын эрдиктери ж-дөгү эпикалык жомоктун сюжеттери уруучулук (матриархат) дооруна таандык, бирок эпостун толук циклдери ќ. јзи€ элдеринин жунгар калмактарына каршы жүргүзгөн күрөшү учурунда (15-17-к.) түзүлгөн болуу керек. Өзбек, казак, каракалпактардагы варианттарында ј. коңурат уруусунан чыккан баатыр деп айтылат. Ѕелгилүү жомокчу Ќ. ”лагашевден жазылып алынган (1939) алтайлыктардын "јлып-ћанашы" түпкү чыгышы жагынан өзбек, казак, каракалпактардын "јлпамышы" м-н бир экендигин ж-а ал 6-8-к-да (түрк каганаты доорунда) эле јлтай чөйрөсүндө пайда болгондугун акад. ¬. ћ. ∆ирмунский ишенимдүү далилдеген. Ёпостун бардык верси€лары сюжети жагынан окшош, бирок ар бир жомок жерг. колоритте көркөмдөлүү оригиналдуу мотивдери м-н айырмаланат.

“ексттер: јлып-ћанаш, в кн.: ”лагага е в Ќ. ”., јлтай-Ѕучай. ќйратский героич. эпос, Ќовосиб., 1941; јлпамыо, Ќекие, 1957; јлпамыш. ”збекский народный эпос, ћ., 1958; јлпамыс-батыр. “ексты и переводы, под ред. ћ. ќ. јуэзова и Ќ. —. —мирновой, ј.-ј., 1961.

јд.: јлпамыш. “езисы докладов и сообщений регионального совещани€ по эпосу "јлпамыш", “аш., 1956; ∆ирмунский ¬. ћ., —казание об јлпамыше и богатырска€ сказка, ћ., I960.

јЋѕ-“≈√»Ќ (т. ж. белгисиз - 963-ж. ченде ө.)-газневилер мамлекетинин негиздөөчүсү. ј.-“. —аманилердин тушунда аскер башчысы болуп, мамл. иштерди башкарууга катышкан.  адыр-баркы күчөп баратканынан коркуп, эмир јбд аль-ћалик аны 961-ж. ’орасанга аким кылып жиберет. Ѕуга нааразы болгон ј.-“. 962-ж. —аманилердин аскерий талкалап, √азна ш-ын ээлеп, √азневи мамлекетин негиздей.

јЋ“ј… (түрк., монг. алтан-алтын) - ———–, ћЁ– ж-а  Ё–дин аймактарынан орун алган јзи€дагы ири тоо тизмек. Ѕат. —ибирь түздүгүнөн √оби түздүктөрүнө чейин ар түрдүү багытта созулуп жаткан татаал рельефтүү кырка тоолордон турат. ”з. 2000 км ден ашат. Ёң бийик чокусу - Ѕелуха (4506 м). ј. же —оветтик ј., √оби ж-а ћонгол јлтайы болуп үчкө бөлүнөт. —оветтик ј. „ыг.  аз-н обл. м-н јлтай крайынын аймагынан орун алган. јл - татаал бүктөлүүлөргө учураган, протерозой заманынан тартыш карбонго чейинки мезгилдерде пайда болгон терриген, карбонат ж-а жанар тоо тектеринин калың катмарларынан, о. эле палеозой заманынын ар түрдүү составдагы интрузи€ларынан турган тоолуу өлкө. “оо аралык ойдуңдарда палеозойдун акырында ж-а юра мевгилиндө пайда болгон таш көмүрлүү коитиненттик чөкмөлөр, палеогеи-неоген катмарлары жатат. √еол. түзүлүшү, пайдалуу кен байлыктарынын жайгашуу өзгөчөлүктөрүнө жараша “оолуу ж-а   е нд ү ү ј. болуп экиге бөлүнөт. “оолуу ј-ды - каледониддер (түн.-чыг. жагы),  ендүү ј-ды герциниддөр (түш., түш.-бат. тарабы) түзөт. јларды тектон. терең жаракалар зонасы бөлүп турат. “оолуу ј-да темир, сымап, алтын ж-а сейрек кездешүүчү металлдардын, ал эми  ендүү ј-да асыл ж-а түстүү металлдардын кендери бар. √ерцин орогени€сында пайда болгон тоолуу рельеф мезозойдо эрози€нын натыйжасында жапызданат. ѕалеогенден баштап, айрыкча неогендин а€гында, антропогендин башында жаңы көтөрүлүүлөр болуп, эски ж-а жаңыдан пайда болгон терең жаракалар жер кыртышынын ири бөлүктөрүн өз ара жылыттырып, натыйжада азыркы татаал тоолуу рельеф пайда болгон. –ельефтин татаалданышына, о. эле антропоген муз доору ж-а интенсивдүү суу эрози€сы чоң таасирин тийгизди.  атунь, “үн. ж-а “үш. „үй сы€ктуу бийик тоо кыркапары (3200-4000 м) —оветтик ј-дын борб. ж-а чыг. бөлүктөрүндө кеңдик багытта созулуп жатат. ћында бийиктиктин кескин өзгөрүүсүнөн чоң кыркалар, аска-зоокалуу, капталдары жылаңач ж-а тик келген алыгы тибиндеги рельеф түзүлгөн. ј, түндүккө ж-а батышка карай жапыздап (1500-2500 м), бир канча кырка тоолорго бөлүнөт. ј-дын ортолук бөлүгүнө тоо аралык ири чуңкурдуктар ж-а өрөөндөр („үй,  уурай, Үймөн,  ан ж. б. "талаалар") мүнөздүү.  лиматы коитиненттик.  ышы суук ж-а узак. январдын орт. темп-расы - 15∞— (тоо этектеринде), -28, -32∞— (Ѕоро. ј-да). „үй, "талаасында" абс. минимум -60∞— ∆айы жылуу (июлдун орт. темп-расы 15∞—), бийик тоолордо жай кыска ж-а салкын. Ќымдуу аба соккон бат. ж-а түн.-чыг. бөлүктөрүндө жылдык жаанчачыны 800-1200 мм, кургак түш.чыг. бөлүгүндө 200-«ќќ мм („үй "талаасында" 100 мм). ∆алпы а€нты 800 км2 ге жеткен миңден ашуун мөңгүсү бар. »ри дары€лары:  атунь, Ѕухтарма, Ѕи€, „үй. »ри колдору: “епең (“өлөс), ћарка- өл ж. б. ј-га тоолуу-талаа, тоолуу-токой ж-а бийик тоолуу ландшафттар мүнөздүү. “оолуу талаалар түндүгүндө 500-600 м, түштүгүндө 1000-1500 м бийиктикте жатат. “үн. ж-а бат. тоо этектери (500-600 м бийиктикте) кара топурактуу келип, түрдүү шалбаа чөптөр ж-а кылкандуу талаа өсүмдүктөрү, бадалдардан: алтыгана, табылгы, шилби, ит мурун, куриль чайы ж. б. өсөт. 1000-1500 м бийиктикте кара коңур топурактуу, шыбактуу, бетегелүү талаалар жатат. ∆аныбарлары: кемирүүчүлөрдөн - кашкулак, сары чычкан, коЄн ж. б.; куштардан - күйкө, каракуш, ителги ж. б.; жырткыч айбандардан - карышкыр, түлкү ж. б. Ѕорб. ј. талаалары (1000-2000 м бийиктикте) күрөң коңур топурактуу, анда майда тамырлуу сейрек чыгуучу өсүмдүктөр өсөт; антилопа, жейрен, монгол сууру, манул мышыгы, тоо таранчысы ж. б. жаныбарлар кездешет. “оолуу токой зонасы ј-дын 70%ин ээлейт. Ќегизинен ийне жалбырактуу токой (түн. жагы 1700-2000 м, борб. ж-а чыг. бөлүктөрүндө 2200- 2450 м бийиктикте), өтө нымдуу р-ндорунда чытырман токой (кедр, пихта, карагай) үстөмдүк кылат. “оо токоюнда тайга жаныбарларынан - аюу, сүлөөсүн, тыйын чычкан, марал, арс ж. б., куштардан - кайчы тумшук, чар карга, кара боор, тоңкулдак, кереңкур ж. б. Ѕийик тоолуу алкакта - субальны, альпы шалбаасы ж-а жапалак бадалдар (кайың, тал); чыг. ж-а түн.-чыг. жактарын тоолуу тундралар ээлейт. јндан бийиги - нивалдык (суук) алкак. —убальны, альпы шалбаалары жайыт катары пайдаланылат. ћындагы айбанаттар - тоо эчки, илбирс, түн. бугу, куштардан - улар, кекилик, аладунга ж. б.

јд.: јлтае-—а€нска€ горна€ область, ћ., 1966;   у м и н о в а ј. ¬., –астительный покров јлта€, Ќовосиб., 196Ө; ћихайлов Ќ. »., √оры ёжной —ибири, ћ., 1961; ‘изико-географическое районирование ———–. ’арактеристика региональных единиц. ѕод ред. проф. Ќ. ј. √воздецкого, ћ., 1968.

јЋ“ј… ∆џЋ џ—џ - јлтайдын тоолуу р-ндорунда асыр алуучу жылкы. Өңү боз, кула, жээрде ж. б.  өөдөнү кең, субагай денелүү, буту кыска, мукур, ту€гы чың, суукка байымдуу. Ѕоюнун бийикт. 132-137, тулку-боюнун уз. 138-144, көкүрөк курчай өлчөмү 160-165 см. јлтай обл-нын чыг. жагында, ћонголи€ м-н чектеш р-ндордо көп асыралат. Ѕул жылкы көбүнчө унаа катарында пайдаланылат.

јЋ“ј…  ќ–”√” - –—‘—–дин јлтай крайындагы мамл. корук.  оруктун а€нты 863,8 миң га (1967). “үш. —ибирь тоолорунун жаратылышын коргоо максатында уюштурулган. ћында негизинен тайга ж-а тундра, субальпы, альпы, шалбаа өсүмдүктөрү өсөт. јйбанаттары: марал, багыш, алик, күрөң аюу, кашкулак, тыйын чычкан, булгун, тоо теке, кекилик, чил, кереңкур, каракур.

јЋ“ј…  ќё -жүн-эт берүүчү у€ң жүндүү кой. 1930-49-ж. –—‘—–дин јлтай крайындагы "ќвңевод" (Mypj дагы –убцовск с-зу) асыл тукум кой з-дунда ж-а "—трана —оветов" (мурдагы "—ибмеринос") к-зунда чыгарылган. ∆ерг. меринос кой адегенде рамбулье, андан кийин анын тукумунан алынган аргын - австрали€ мериносунун ж-а кавказ у€ң жүндүү коюунун кочкору м-н аргындаштырылган. ѕорода катарында 1949-ж. бекитилген. ј. к. чоң келип, дене түзүлүшү чың.  очкорунун тирүүлөй салм. 90-100 кг, соолугу 55-65 кг. јр жүз тубар койдон 130-170 козу алынат.  очкорунан 9-11 кг, соолугунан 6-6,5 кг, мыктысынан 12- 30 кг жүн кыркылат. ∆үнү у€ң, текши. ”з. 7-10 см.  өбүнчө баалуу кездеме да€рдоо үчүн колдонулат. ј. к. —ибирде,  азак ——–инин түн. обл-тарында, Ѕашкырт ј——–инде, „ел€бинск ж. б. обл-тарда өстүрүлөт.

јЋ“ј…  –ј…џ –—‘—–дин составында 1937-ж. 28-сент€брда түзүлгөн. јймагында бүткүл јлтай, —алаир тоосунун бат. капталдарына туташ кеткен түздүктөр ж-а јлтай талаалары жатат. ј€нты 261,7 миң км2.  алкы 2070 миң (1970). 63 район, 9 шаар, 29 ш. т. посЄлок бар. —оставына “оолуу јлтай јќ кирет. Ѕорбору-Ѕарнаул.

ј. к-нын жери түздүктүү ж-а тоолуу болуп экиге бөлүнөт. “үн.-бат. бөлүгүн Ѕат. —ибирь түздүгүнүн чет жакалары, туш.-чыгышын јлтай тоолору ээлейт. ƒ-лары: ќбь,  атунь, ири көлдөр ү:  улунду,  учу к, ћихайлов ж-а “елец (“өлөс).  лиматы түздүгүндө континенттик, кышы узак, кар аз, жайы ысык ж-а кургак. январдын орт. темп-расы -19∞—, июлдуку 18,9∞—, жылдык жаан-чачыны 250-350 мм. “оолуу бөлүгүндө климаты континенттик, жаан-чачын мол (1500-3000 мм), тоо арасындагы өрөөндөрдө 150-200 мм. “үздүктүү бөлүгүндөгү топурагы кара, батышы шор топурактуу. јймагынын '/зин токой (лиственница, сибирь пихтасы, сибирь кедри ж. б.) ээлейт. “үздүгүндө талаа ж-а токойлуу талаа зоналары, тоолорунун ички өрөендөрүндө жарым чөл м-н кургак талаалар, токой та€келеринин жог. бөлүгүндө бийик тундра жатат.

 алкынын көбү-орус (85%), украиндер, белорустар ж. б. улуттар да бар. “оолуу јлтай јќну негизинен алтайлыктар мекендейт.  алктын орт. жышт. 1 км2 ге 10,3 киши. Ўаар калкы 46% (1970). »ри шаарлары: Ѕарнаул, Ѕийск, –убцовск, √орно-јлтайск. ”чук оорулуулар дарылануучу Ћеб€жье курорту бар.

ј. к.- өлкөбүздөгү ө. ж. өнүккөн р-ндордун бири. ћашина куруу, металл иштетүү, хими€, курулуш материалдарын чыгаруу, тамак-аш ө. ж. өнүккөн. Ѕарнаул, –убцовск, Ќовоалтайск, —лавгород ш-ларында трактор, а. ч. машиналары ж-а алардын шаймандары, кыймылдаткычтар, буу казандары, т. ж. вагондору, электр мештери, уста-пресс ж-а тоо-кен жабдуулары, радиоаппаратуралар чыгарылат. јлтын, сымап, түстүү ж-а сейрек металлдар өндүрүлөт.  улунду көлүнөн кайнатма туз ж-а сода алынат. ∆ыгач да€рдоо р-нунда жыгач буюмдар иштеп чыгаруучу, тактай, ширенке, фанера ж-а мебель ө. ж. бар. ∆еңил ө. ж. Ѕарнаулда (кездеме токуу, трикотаж ж-а жасалма була), Ѕийскиде (зыгыр, кездеме токуу). “амак-аш ө. ж. бардык ө. ж-дын дүң продукци€сынын 23%ин берет. ј. к. жууган май өндүрүү б-ча –—‘—–де, ал эми быштак өндүрүү б-ча ———–де 1-орун ээлейт. ј. к.- —ибирдин негизги а. ч. ж-а дың жерлерди өздөштүрүү (1959-60) р-ндорунун бири. јйдоо а€нттарына (7,1 млн. га) негизинен буудай (4,3 млн. га), тоют (көбүнчө жүгөрү) өсүмдүктөрү (1,5 млн. га), кант кызылчасы (67 миң га), күн карама (72 миң га) ж-а жашылча-бакча (115 миң га) өсүмдүктөрү айдалат. ј. к-нын бардык р-ндорунда эт-сүт ж-а эт-жүн берчү мал чарбасы өнүккөн. јңчылык ж-а бал өндүрүү да чоң мааниге ээ. “оолуу јлтайда бугу, марал асыралат.

“. ж. уз. 1710 км, негизги тармактары: Ќовосибирск - Ѕарнаул - –убцовск - —емей, јртышта-Ѕарнаул-  улунду - ѕавлодар ж. б. јвтомоб. (31,8 миң км), суу (1500 км, ќбь д-сы м-н) жолдору бар. Ѕарнаулда политех., мед., пед. ж-а а. ч. ин-ттары, Ѕийскидө ж-а “оолуу јлтайда пед. ин-т бар. ј. к-да 1319 китепкана, 5 край таануу музейи, 6 театр, 1799 клуб ж. б. мекемелер иштейт.

јд.: ѕ о м у о ћ. »., «ападна€ —ибирь, ћ., 1956; —оветский —оюз. –оссийска€ ‘едераци€, «ападна€ —ибирь, ћ., 1971.

јЋ“ј… ѕќЋ»ћ≈“јЋЋƒ””  ≈Ќ –ј…ќЌ” - полиметаллдын ———–деги ири кендери жайгашкан аймак. –айон —ов. јлтай тоолорунун түш.-бат. ж-а түн.-бат. капталдарында, уз. 500 км, туурасы 50 км а€нтты ээлейт. –айон эки жагынан тектон. терең жаракалар м-н чектелет. јнын аймагында негизинен палеозой заманында пайда болгон чөкмө жанар тоо тектери ж-а гранит интрузи€лары жатат. “оо тектер герцин бүктөлүүсүнөн өзгөрүүлөргө учурап, жаракаланган. јймакта 800дөн ашык полиметалл кени бар. јлардын көпчүлүгү 18-к-дан тартып белгилүү. »рилери: «ыр€н, Ћениногорск, «меиногорск, Ѕерезовка, »ртыш ж. б.  ендердега негизги металлдар: –№, Cu, Zn, алардан башка кошумча иретинде Au, Ag, Cd, Se, “е, As, Sb, Tn, Ga ж. 6. 20дан ашык сейрек кездешүүчү элемент бөлүнүп алынат. –удалар гранит интрузи€лары м-н байланыштуу болуп, тектон. жаракаларга, интрузи€нын чет жактарына, антиклиналдык түзүлүштөрдө топтолгон.  ендер герцин металлогени€ доорунда гидротерм жолу м-н пайда болуп, негизинен тарамчалар, линзалар, у€чалар түрүндө кезигет.

јЋ“ј… “»Ћƒ≈–»-1) түрк, монгол, тунгус-маньчжур тилдеринин тобун бириктирген тил семь€сы. јйрым окумуштуулар буга коре€, €пон тилдерин да кошушат. √енеалоги€лык тектештйги илимде толук далилденбеген. ‘инн-угор тилдери м-н бирге кээде урал-алтай тилдери деп аталат. јга кирүүчү тилдердин өз ара жакындыктары да бирдей эмес. “унгусманьчжур тилдерине караганда монгол тилдери түрк тилдерине €?акыныраак. ∆ог. үч топ бир нече тилден турат. “үрк тилдеринин тобуна өлүү ж-а азыркы түрк тилдери кирет. Өлүү тилдерге: орхон түрктөрүнүн, енисейлик (байыркы) кыргыздардын, талас жазма эстелигинин, байыркы уйгур, булгар, хазар, кыпчак тилдери; азыркы түрк тилдерине: €кут, хакас, шор, алтай, тува, казак, кыргыз, өзбек, каракалпак, түркмөн, татар, башкырт, азербайжан, кумук, карачай, балкар, карайым, гагауз, уйгур, турци€лык түрктөрдүн тили; монгол т о б ун а: халха-монгол, бур€т-монгол, калмак (ойрот монгол) ж-а тунгусманьчжур тобуна: нанай, эвенки (тунгус), маньчжур, эвен (шибө, солон) ж. б. тилдер кирет. ј. т-нин тарыхын салыштырып изилдөөчүлөр фонет., граммат. дал келүүлөрдүн кээ бир закон ченемдүүлүктөрүн көрсөтүп, лексикалык окшоштуктарды аныкташат. јл белгилер: уңгунун тыбыштык жагынан туруктуулугу, өз алдынча лексикалык мааниге ээлиги, куранды, уланды мүчөлөрдүн уңгуга (негизге) агглютинаци€ жолу м-н жалганышы, үндөштүк законунун болушу, префикс, предлог, род категори€сынын жоктугу, сүйлөм мүчөлөрүнүн ээ, айкындооч ж-а ба€ндооч иретиндеги орун тартиби сы€ктуу көрүнүштөр. 2) јлтай тарабын жердеген алтай, хакас, шор ж. б. элдердин тили ж-дөгү түшүнүктү билдирет.

јд.: ёнусалиев Ѕ. ћ.,  ыргыз диалектологи€сы, ‘р., 1971; –амстедт √. …., ¬ведение в алтайское €зыкознание. ћорфологи€, пер. с нем., ћ., 1957;   о тв и ч ¬., »сследование по алтайским €зыкам, пер. с польск., ћ., 1962.

јЋ“ј… “»Ћ» (1948-жылга чейин - ойрот тили) - –—‘—–дин јлтай крайындагы “оолуу јлтай јќнув жерг. элинин тили. ј. т-нде 56 миң, адам сүйлөйт (1970). “үрк тилдеринин кыргыз-кыпчак тобуна жатат. Ёки диалектиге бөлүнөт: түндүк (туба, куманды, чалканды), түштүк (алтай-кижи, телеут, телеңгит). “үш. диалекти байыркы кыргыз тилинен (5-10-к.) тармакталып, кыргыз тили м-н бир классификаци€лык топту түзөт. Ћексикалык, фонет., граммат. белгилери кыргыз тилине жакын. Ћексикасында монгол сөздөрү арбын.

19-к-дын ортосунда телеут диалөктин негизге алып, орус алфавитинде жазма иштелип чыккан. ќкт. рев-€сынан кийин ј. т-нин жазмасы кайрадан каралып, 1922-ж. алтай-кижи диалектинин негизинде азыркы адабий тили түзүлгөн. 1928-ж. латын, 1938жылдан орус графикасына негизделген жазууга өткөн.

јд.: ¬ербицкий ¬. »., —ловарь алтайского и аладагокого наречий тюркского €зыка,  азань, 1884; ƒыренковаЌ. ѕ., √рамматика ойротского €зыка, ћ.-Ћ., 1940; Ѕаскаков Ќ. ј. и“ощакова“. ћ., ќйротско-русский словарь, ћ., 1947; Ѕаскаков Ќ. ј., јлтайский €зык, ћ., 1958.

јЋ“ј…Ћџ “ј– (1922-48-ж. о йро т т о р деп да аталган) - –—‘—–дин јлтай крайындагы “оолуу јлтай јќнун калкы. 56 миң (1970), түрк тилдерине кирген алтай тилинде сүйлөшөт. Ётногр. жактан ј. түн. ж-а түш. болуп экиге бөлүнөт. “үндүк ј. ар кошкон байыркы саыодий, кет, угр, түрк, туба, челкан (лебедин) ж-а кумандин урууларынан чыккан деп болжолдонсо, “үштүк ј. байыркы түрк (6-8-к.) урууларынын тукумдары м-н, кийинчерээк (13, 15-18-к.) јлтайга келген монгол урууларынын аралашмасынан чыгыптыр. “үш. ј. патриарх.-феод. коомдо жашаган, алгачы шаман динин туткан.  ыргыз элинин алгачкы этникалык түзүлүшү ј. м-н тыгыз байланыштуу. Ётникалык процесстеги мындай жакындыктар ј. м-н кыргыздардын байыркы мезгилдерден берки байланышынан келип чыккан. јга айрым үй-бүлөлүк үрп-адаттар күбө. —овет бийлиги убагында ј. соц. калкка айланып, өзүнүн экономикасын ж-а мад-тын өркүндөтүп жатат.

јЋ“≈… (Radix althaea) -дарылык гүлкайырдын тамырын сууга узак чылап коюп алынган дары. ћаңызы, көбүнчө какырык жумшарткыч дары катары дем алуу жолдорунун ооруларында ж-а заара жолдору сезгенгенде, колдонулат.

јЋ“џ Ѕј јЌ - селкинчек оюнунун бир түрү. “окой м-н дарагы жок жерде үч бакандын башын бир жагына, үч бакандын башын экинчи жагына байлап, ортосуна селкинчек салынат.

јЋ“џ-Ѕј–ј  - —окулук р-нундагы Ќово-ѕавловка сельсоветине караштуу кыштак. " расна€ «ар€" к-зунун аймагында. –-ндун борбору - —окулуктан 47 км, ‘рунзе ш-нан 27 км

түн.-бат. тарапта жайгашкан.  алкы 522 (1973). ћедпункт, балдар бакчасы бар.

јЋ“џ√ј“ - баркыт, бейкасам ж. б. кездеме капталып, жээгинде төрт эли кызыл же кара манат кыйылган бир түрдүү кийиз. ”зуну 1,5 кулач, туурасы эки киши баткыдай жасалып, эки-үч кабатка бүктөлөт. јл төшөнчү катарында пайдаланылат, жүккө кездеме жагы сыртка каратылып жыйылат. ј. айрым жерлерде меймандын алдына салынат. ј.- азыр жок болуп бараткан буюмдардан.

јЋ“џ ≈≈¬ „отур (1905-ж. т.) - ———– ћамл. сыйлыгынын лауреаты (1950), пенсионер. 1933-65-ж. —окулук р-нундагы ‘рунзе атн. с-здо музоочу, уйчу ж-а бригадир болуп иштеген. ”луу јта ћек. согушка катышкан. јл өз карамагындагы 120 инек уйду жакшы багып, бир нече жыл бою алардын ар биринен 3000 кг дан ашык сүт саап алган. ј. уйдун ала-тоо породасын чыгарууга катышкан, бир нече медаль м-н сыйланган.

јЋ“џћџЎЅј≈¬ јсылбек (1912ж. т., џсык- өл обл., ∆ети-Өгүз р-ну, Ўалбаа кыш.) - сов. философ, филос. илимд. доктору (1960), проф.  ыргыз ——– »јЌџЌ акад. (1954). 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1937- 1939-ж. —ов. јрми€да кызмат өтөгөн.  ћѕ»нин тил ж-а ад-т ф-тетин бүтүргөндөн кийин (1942),  ырг-н  ѕ Ѕ нын аппаратында иштейт. 1948-ж.  ѕ—— Ѕ нын алдындагы  оомдук »јны бүтүп,  ырг-н  ѕ Ѕ нын алдындагы респ-калык парти€ мектебинин филос. кафедрасынын башчысы (1948-49), ———– »јнын  ырг-ндагы филиалынын “ил, ад-т ж-а тарых интунун директору (1949-50), ошол филиалдын ѕрезидиумунун пред-лине биринчи орун басар (1950-52),  ырг-н  ѕ Ѕ нын илим ж-а мад-т бөлүмүнө башчы (1952-54),  ыргыз ——– »јЌџЌ вице-президенти, ‘илос. ж-а укук ин-тунун директору (1954- 66), ст. ил. кызматкери (1966-75). 1975-жылдан ошол эле ин-ттун директору. 1973-жылдан ———–дин филос. коомунун  ырг-ндагы бөлүмүнүн, 1960-жылдан респ-калык "Ѕилим" коомунун пред-ли. ј-дин ил. эмгектери ќ. јзи€ элдеринин соң. мад-тынын калыптануу, өнүгүү закон ченемдеринин кээ бир теори€лык маселелерин, кыргыз элинин коомдук-са€сий ж-а филос. ой-пикиринин өнүгүү тарыхын изилдөөгө арналган. јнын эмгектеринде  ырг-нга соц. аң-сезимди, көз карашты жайылтуу учурундагы кыйынчылыктар м-н өзгөчөлүктөр ар тараптан талданып, маркстик идеологи€ кыргыз элинин соц. мад-тынын са€сий ж-а теори€лык негизи болуп калгандыгы ж-дөгү маселелер кеңири ба€ндалат.  ийинки убактардагы анын ил. аракеттери  ырг-нга марксизм-ленинизмдин таралыш тарыхына байланышкан проблемаларды чечүүгө арналып жатат. ј.  ырг-н  ѕ Ѕ нын мүчөсү ж-а мүчөлүгүнө кандидат (1947-60), ———– ∆ог. —оветинин 5-шайл.,  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин 3-4, 6-шайл. депутаты ж-а  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумуна мүчө болгон. 1973-ж. " ыргыз ——–инин илимге эмгеги сиңген ишмери" деген ардактуу наам берилген. Ёмгек  ызыл “уу, 2 "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг.: ¬. ». Ћениндин "ћатериализм жана эмпириокритицизм" деген эмгеги - маркстик философи€нын өнүгүшүнүн жаңы баскычы, " оммунист", 1949-ж., ’6 7- 8; ‘. Ёнгельстин "јнти-дюринг" деген эмгегинин философи€лык мааниси, " оммунист", 1951-ж., Ns 12; Ќекоторые особенности формировани€ и развити€ социалистической культуры народов —оветского ¬остока, ‘р., 1958; Ќекоторые пережитки прошлого в сознании людей в —редней јзии и роль социалистической культуры в борьбе с ними, ‘р., 1958; ќ некоторых особенност€х формы перехода народов —редней јзии к социализму, ‘р., 1959; Ћенин и пропаганда марксизма в  иргизии, ‘р., 1967.

јЋ“џћџЎЅј≈¬ ∆олочу [1900-ж.т., Ћржевальск у., “оң болушу (азыркы “оң р-ну),  өңдөй айылы]-кыргыз совет педагогу,  ыргыз ——–инин эмг. сиң. мугалими (1964). ѕед. техникумду бүткөн (1936). ј. башталгыч класстарда мугалим (1919-44), “оң р-ндук элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы (1944-45), мектептин директору (1945-54), 1954-жылдан бери ћ. √орький атн. орто мектепте (Ѕөкөнбаев кыш.) башталгыч класстарда мугалим болуп иштеген. Үлгүлүү ишин, бай тажрыйбасын башкаларга да жайылткан. ј. респ-калык маанидеги пенсионер (1964). Ћенин ордени, медаль ж-а грамоталар м-н сыйланган.

јЋ“џћџЎ≈¬ јрстанбек јлыбаевич (5.5. 1930-ж. т.,  емин р-ну,  ара-Ѕулак кыш.) - фармаколог, мед. илимд. доктору (1968), проф., илим ж-а техника б-ча  ыргыз ——– ћамл. сыйл. лауреаты (1970)1  ыргыз ——– »јга мүчө-корр. (1974). 1954-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1951-ж.  ћћ»ни бүтүргөн. 1954-ж. ћосквадагы 2-мед. ин-тунан аспирантураны бүтүрүп, "Ўтернверги€ чөбүнүн алкалоидинин фармакологи€сы" деген темада кандидаттык диссертаци€ жактаган. 1954-56-ж.  ћћ»нин ассистента, 1964-ж. Ћенинграддагы ———– мед. »јнын эксперименттик мед. ин-тунда докторантураны бүтүрүп, "‘енантридин байланыштарынын фармаколога€сы" деген темада докторлук диссертаци€ жактаган. —емипалатинск мед. ин-тунун ж-а  ћћ»нин фармакологи€ кафедрасынын башчысы (1956-62). 1969-жылдан бери  ыргыз ——– »јнын ќрг. хими€ ин-тунда фармакологи€ ж-а физиол. активдүү заттар лаборатори€сынын жетекчиси. ј.-ёќдөн ашуун ил. эмгектин, асыресе 20 ойлоп чыгаруунун ж-а монографи€нын автору. ј. а. ч-на ж-а мед. ө. ж-на жаңы дары - ликоринди, тамак-аш ө. ж-на "јрашан" кыргыз бальзамын сунуш кылып, ———–дин автордук күбөлүгүнө ээ болгон.

„ыг.: ∆угуштуу оорулардан кантип сактануу керек, ‘р" 1955; јдамдын анатоми€сынын атласы (».  . јхунбаев м-н авторлош), ‘р., 1967;   фармакологии группы алкалоидов производных фенантридина (ликорин, унгерин, тапеттин, галантин), —емипалатинск, 1959; Ћекарственные богатства, ‘р., 1974.

јЋ“џЌ (лат. Aurum), Au - ƒ. ». ћенделеевдин мезгилдик системасынын 1-тобундагы хим. элемент, ат. н. 79, ат. м. 197. “уруктуу бир 197Au изотобу бар. ј.- байыркы убактан бери адамдарга белгилүү асыл металл. ∆аратылышта таза, уюган же майда кум-топуракка аралашкан түрүндө жолугат. ј.-жумшак, созулгуч, жалтырак, сары түстөгү металл, эрүү t 1064,43∞— ’им. активдүүлүгү начар; кычкылтек, суутек, азот ж-а көмүртек м-н жог. темп-рада да кошулбайт. ’лорду ј-дын күкүмдөрү м-н 140-150∞— ысытканда, хлордуу ј. (ји…з) пайда болот. ј-дын башка бирикмелерин алуу үчүн баштапкы сырьЄ - ји—1з. јл 1 көлөм азот ж-а 3 көлөм туз к-тасынын, күкүрт ж-а азот к-тасынын аралашмаларында ж-а циандуу натрийдин суудагы эритмесинде гана эрийт. ’им. бирикмелеринде 1 ж-а 3 валенттүү, бирикмелери туруксуз.  ычкылдары (Au20, Au203) кыйыр жолдор м-н, б. а. суу кычкылдарын јиќЌ, јй (ќЌ) з ысытуудан алынат. ј-дын суу кычкылдарына жегичтер м-н таасир этүүдөн анын туздары алынат. ј-ды кенден ажыратуу үчүн аны майдалап, ылгагандан кийин, абаны үйлөтүү м-н циандуу натрийдин эритмесинде иштетилет да, цинктин жардамы м-н бөлүнүп алынат. ѕайда болгон ј-ды күкүрт к-тасынын эритмеси м-н жууп, чыпкалайт. “ехникада башка металлдар м-н куймаларды да€рдоодо, зергердин буюмдарды жасоодо ∆-а медицинада кеңири колдонулат.

јЋ“џЌ (экономикалык мааниси) товар өндүрүшүнүн шартында жалпы эквивалент ролун аткарат,  . ћаркстын аныктамасы б-ча, товарлар дүйнөсүндө 1-иретте наркты ченөөчү материал катарында кызмат кылат. “овардык өндүрүштүн өнүгүшү м-н бирге соода-сатык да өнүгөт. ћындай шартта алтын бардык товарлардын ичинен бөлүнүп чыгып, жалпы эквивалент катары жүрө баштайт. ј. аркылуу башка товарлардын наркы аныкталат. ћындай ролду ј., биринчиден, башка товарлардай эле өз наркы болгондуктан гана аткара алат. Өз кезегинде анын наркы өндүрүүгө зарп кылынган коомдук эмгектин көлөмү м-н ченелет. Ёкинчиден, ј. товарлар дүйнөсүндө акча катарындагы кызматын өзү товарга айлангандан кийин гана аткарат. ќшентип, ј-дын табигый касиети эмес, коомдук өндүрүштүн мамилеси аны акчага айландыра!. ј. тыйын чыгаруу үчүн колдонулат же уютулган түрүндө ј. запасы катары сакталат. ј-дан асыл буюмдар жасалат. ј. акча катары байыртан бери эле урунулуп келген, капитализм мезгилинде ал акча системасынын негизи болуп калат. ј-дын ээси бардык товарларга ж-а товар ондүрүүчүлөргө үстөмдүк кылуу укугуна ээ болот. ј-дын бийлиги, жумушчу күчү товарга айлангандан тартып, өзгөчө күчөйт. ƒүйн. рыноктун пайда болушу ј-ды дүйн. акчага айландырды. —оциализм коомунда ј. нарк чени катары өз кызматын мамл. банк билет.тери ж-а казна билеттери аркылуу аткарат.

јЋ“џЌ -  алинин р-нундагы —ары оо сельсоветине караштуу кыштак. "ѕобеда" к-зунун аймагында. –-ндун борбору -  елининдей 16влг түн.-чыг. тарапта,  ара-Ѕалта т. ж. станци€сынан 17 км.  алкы 874 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

јЋ“џЌ  ј«џ  - ичи ∆етигендин эң жарык жылдызы. ј. к. дүйнөнүн түн. уюлунан √ча алыстыкта тургандыктан, ”юл жылдызы деп да аталат. јсмандагы бардык жылдыздар суткалык айлануу мезгилинде асман сферасында бири бирине жарыш айланаларды сызат. ј. к. жылдызы гана ордунан козголбогондой болуп байкалат (чынды-' гында өтө кичино айлананы сызат). ∆ердеги байкоочулар ј. к. аркылуу уюлду ж-а анын бардык тарабын аныктай алат. јсман сфераеындагы жылдыздар ј. к-ка салыштырылып аныкталат.

"јЋ“џЌ  џ«" - алгачкы кыргыз муз. драмасы. Ћибреттосун ∆. Ѕөкөнбаев, музыкасын ¬. ¬ласов м-н ¬. ‘ере жазган. јдегенде (1937) кыргыз^, драма театрына (реж.- Ө. ∆етикашкаев, балетмейстери - Ќ. ’олфин, сүрөтчүсү - √. јйтиев, дирижЄру - Ў. ќрозов, хормейстери -ѕ. ћеркулов), кийин (1949)  ыргыз мамл. Ћенин ордендүү акад. опера ж-а балет театрында (режлору: ј.  уттубаев,  . Ёшимбеков, дирижЄру - ј. ∆умакматов, сүрөтчүсү- ј. јрефьев) коюлган. Ѕашкы ролдорду аткаргандар: ј.  уттубаева („ынар), ј. Ѕоталиев (∆апар), ј. ћалдыбаев ( узнецов), Ѕ. Ѕейшенбаева („ынардын энеси), ћ.  ыштобаев (Ѕерик дубана),  . ∆антөшев (ћомуш),  . Ёшимбеков ( алыбек ырчы). "ј. к." драмасында коллективдештирүү мезгилинде кыргыз калкынын турмушундагы орчундуу, учурлар: ички душмандарга каршы баатырдык күрөшү, жаңыча жашоого умтулган жалындуу деми, эркин эмгеги, келечекке болгон ишеними, жаңы коомдун түзүлүшү м-н кошо жаралып жаткан жаңыча маанилердин орношу ба€ндалат. ’ор, симф. оркестр өңдүү муз. “атаал формалар м-н али бейтааныш кыргыз угармандарынын көркөм табитталамдарынан улам элдик күү-обондордун негизинде жөнөкөйлөштүрүп жазылган. "ј. к." узак убакыттар бою сахнада коюлуп келген. јга толуктоолор, өзгөртүүлөр киргизип, тереңдетип иштеп чыгып, ¬. ¬ласов м-н ¬. ‘ере операга айланткан (1974).

јЋ“џЌ ћ≈ƒјЋ№ - окуудагы, эмгектеги эң жакшы ийгиликтери ж-а үлгүлүү жүрүш-турушу үчүн орто мектепти бүтүргөндө берилүүчү сыйлык. јл ———– Ё —тин 1944-ж. 21-июндагы токтому м-н чыгарылган. ј. медаль м-н 9-10-11-класстарда бардык сабактарынан ж-а бүтүрүү экзамендерин "5"ке тапшырган, мектептин коомдук иштерине активдүү катышкан окуучулар сыйланат. ј. медалды берүү ж-дө мектептин педсовети кабыл алган чечимди өйдө жактагы эл агартуу органдары бекитет. ј. медаль м-н сыйлангандар жог. окуу жайына кирүүдө кабыл алуу эрежелеринде белгиленген жеңилдиктерден пайдаланышат.

јЋ“џЌ ќ–ƒќ, ∆ учу улусу - 13-к-дын 40-жылдарынын башында хан Ѕатый негиздеген феод, мамлекет. ј. о. хандарынын бийлиги: Ѕатышта - ƒунайдын а€к жагы м-н ‘ин булуңуна чейинки, „ыгышта - »ртыш алабы м-н ќбь д-нын а€гына, “үштүктө -  ара,  аспий ж-а јрал деңиздери м-н Ѕалхаш көлүнө, “үндүктө Ќовгород жерлерине чейинки терр-€га жеткен. ј. о-нун борбору адегенде —арай-Ѕату (азыркы јстраханга жакын), кийин —арай-Ѕерке (јзыркы ¬олгоградга жакын) болгон. ј. о. жасалма, түбү бош, ар кошкон элден куралган мамл. бирикме болгон. јнын калкынын составы да ар түркүн. ќтурукташкан аймактарда волгалык болгарлар, мордвалар, орустар, гректер, хорезмдиктер ж. б. жашашкан.  өчмөн калктын көбү түрк урууларынан - кыпчактар, кангайлар, татарлар, түркмөндөр, кыргыздар ж. б. эле.  алктын коомдук ж-а маданий өнүгүү деңгээли да түрдүүчө келип, көчмөн элдеринде чала патриарх., чала феод. мамилелер, отурукташкан р-ндорунда феод. мамилелер өкүм сүргөн. ј. о. хандары карамагындагы калктарды талаптоноо са€сатын жүргүзгөн. ∆ердин ж-а жайыттардын көпчүлүгүн монгол феодалдары ээлеп, эмгекчи калк аларга алык-салык төлөп турган. Ўаарларда кол өнөрчүлүк өнүккөн, анда башка жактан келген усталар иштеген. ј. о. хандары басын алган шаарлардын көбү бүлүнүп, айрымдары биротоло ойрондолгон. ћамлекеттин башында Ѕатыйдын тукумунан чыккан хандар турган. ћамл. иштерди "бектердин бектери" башкарган, айрым тармактарын вазирлери жүргүзгөн. јлык-салыкты даругдар же баскактар жыйнаган. ћамл. түзүлүшү жарым аскердик мүнөздө болгон, анткени аскердик ж-а админ. кызмат бөлүнгөн эмес. ћамл. бирикменин түбү боштугу ж-а багындырылган калктын бошт. күрөшү ј. о-нун бытырашына, акыры кыйрашына себеп болгон. ’андыкты адегенде ∆учунун 14 уулу улустарга энчилеп бөлүп алган.  ийинчерээк алардын мурасчыларынын ортосунда феод. согуштар чыккан. 1357-80-ж. аралыгында ј. о. тактысында 25тен арбын хан орун алмашкан. 14-к-дын 60-жылдарынын башында ј. о-дон ’орезм бөлүнүп чыгат, ѕольша ж-а Ћитва ƒнестр алабындагы жерлерди басып алат, јстрахань өзүнчө бөлүнүп кетет. Ѕиримдешкен орус кн€здыктарынын аскерлери 1380-ж.  уликовдогу салгылашууда жаңы жортуулга чыккан татарларды талкалайт. 1395-96-ж. “имур ј. о. аскерий ойрондол, —арай-Ѕеркени каратат. ”шундан кийин ј. о. оңоло албай калат. 15-к-дын 20-жылдары —ибирь хандыгы, кийинчерээк Ќогой ордосу,  азань хандыгы ж-а  рым хандыгы түзүлөт, андан соң казактардын, өзбектердин ж-а астрахандыктардын өз алдынча хандыктары бөлүнүп чыгат. 1480-ж. орустар татар-монгол зомбулугунан биротоло бошонот. „оң ордо 16-к-дын башында жоюлуп кетет.

јв.: √реков Ѕ. ƒ., якубовский ј. ё., «олота€ орда и еЄ падение, ћ.-ѕ., 1950.

јЋ“џЌ –”ƒјЋј–џ - составында казып алчу алтыны бар тоо тектер. ј. р-нын кендери кездешүү өзгөчөлүгүнө жараша алгачкы (коренное) ж-а чачынды (россыпь) болуп бөлүнөт.

јлгачкы кен катуу тоо тектерде гана кезигет. ѕайда болуу шарттарына жараша магмалык, пегматит, скарн, гидротерм кендери, ал эми рудалардын формалары б-ча тарамдар (жилы), линза, кабат (залежь)

ж. б. түрлөргө бөлүнөт. “арамдардын калыңд. бир нече см ден 1-2 м ге жетип, кээде андан да калың болот, тереңдиги м-н узундугу ондогон м. ден бир нече км ге созулат. јлгачкы кендер негизинен кембрийге чейинки мезгилдин ж-а палеозойдун граниттери (кварң тарамдары түрүндө) м-н жанар тоо тектеринде, минералдашкан ж-а кварцташкан метаморфизм тоо тектеринде кездешет. ј. р-нын минералдык составы ар түрдүү: көбүнчө алар кварңтан ж-а темирдин сульфиддеринен (пирит, марказит) турат, кээде мышь€к (арсенопирит), жез, коргошун, цинк, висмут,' сурьма, күмүш ж-а карбонаттар кезигет. —оставы ж-а пайда болуу шарттарына жараша ј. р. төмөндөгүдөй негизги формаци€ларга бөлүнөт: 1) алтын сульфид-кварц формащшсы - сульфиддер 0,5-30%ке чейин жеткен кварц тарамдары ж-а тарамчаларынан турат. ћында алтын майда ж-а чоңураак өлчөмдө болуп, бардык жерде бирдей таралбайт, ал 10-50дөн 1000 г/т га жетет; 2) сульфиддер - тарамчалар ж-а бүртүкчөлөр түрүндөгү минералдардын зонасы, алтын өтө майда, ал 1-2 г[т дан ашпайт.  ээде жез-колчедан ж-а полиметалл кендеринин кычкылдануу зоналарында алтындын топтолушу жүргөндүктөн, алардын ө. ж-лык мааниси бар.

„ачынды кен алгачкы кендин талкаланып, башка жерге суу м-н агып барып топтолушунан пайда болот. ћындай кенде ј. р. борпоң (кум, шагыл ж. б.) тоо тектердин арасында бош түрүндө жолугат. јдетте, алтын бөлүкчөлөрүнүн өлчөмү эң эле кичинекей, сейрек учурда. гана чоңураак өлчөмдө болот. јлар "уюган нак алтын" (самородок) деп аталат. „ачынды кендер элювийдик, аллювийдик, делювийдик, деңиздик болуп бөлүнөт. јлгачкы кендеги алтынды бөлүп алуу үчүн ј. р-н талкалап жанчып, анан амалъгамалоо же цианирлөө методдору колдонулат. „ачынды кендердеги алтын атайы жабдылган ноолордо жуулуп, тунду-" руу жолдору м-н бөлүнөт. јлтындын ири кендери ———–де: џ. „ыгышта („укотка,  олыма-»ндигир), Өзб-нда (ћурунтау), ”ралда (Ѕерезовск),  аз-нда (—тепн€к) ж. б. жерлерде белгилүү.  ырг-нда Ќасонов,  уран∆айлоо ж. б. алтын кендери табылган. „ет өлкөлөрдө: “үш. јфрика –есп-касында (¬итватерсранд), √анада, јмерикада ( анада, ќнтарио провинци€сы, ёкона д-нын нугу), ј Ўда (јл€ска,  алифорни€, “үш. ƒакота), јвстрали€да (¬иктори€ штатындагы Ѕалларат ж-а Ѕендиго кендери) жайгашкан.

јв.: ‘ о с с √. ¬., «олото (типы месторождений, истори€ добычи, сырьевые базы), ћ., 1963; —мирнов ¬. »., √еологи€ полезных ископаемых, изд., 2-е ћ., 1989.

јЋ“џЌ Ё–≈∆≈ (статикада) - жөнөкөй механизмдердин (рычаг, жантык тегиздик, чыгырык ж. б.) жардамы м-н жумуш аткарууда (сүрүл үүнү эсепке албаганда) кыймылдаткыч күчтүн жумушу оордук күчтүн жумушуна барабар болуу закону. ћис, рычагды колдонууда аралыктан канча эсе уттурсак, күчтөн ошончо все утабыз, б. а. Ph\=Qhi, – - оордук күчү, Q - кыймылдаткыч күч, hi, h2 - тиешелүү аралыктар. ј. э. таби€ттын бир кыйла жалпы законун - энерги€нын сакталуу ж-а бир түрдөн экинчи түргө айлануу законун аныктоого негиз түздү.

јЋ“џЌ—ј–»Ќ џбырай (2. II. 1841- 30. 7. 1889) -казак элинин педагогагартуучусу, жазуучу ж-а коомдук ишмер. ќрус мектебин (ќренбург) бүтүп, 1860-жылдан “оргой обл-дагы мектепке орус тил мугалими, 1879-ж. “оргой обл-нын элдик казак мектептеринин инспектору болуп иштеген. ќкуу казак тилинде жүргүзүлгөн училище-интернат ж-а болуштук орусказак мектеп-интернатында билим берүү системасын иштеп чыккан. “оргой обл-да иштеп жүргөндө казак балдар үчүн интернаты м-н 2 класстык 4 окуу жайын, 7 болуштук башталгыч мектепти, ќрскиде казак мугалимдер мектебин, “оргойдо кол өнерчүлөр окуу жайын, џргызда кыздар мектеп-интернатын ачкан. ј. 1879-ж. " ыргыз (казак - ред.) хрестомати€сы", " ыргыздарга орус тилин үйрөтүунүн баштооч колдонмосу" деген окуу китептерин түзгөн.  азак тилинде тамсилдер, аңгемелер жазып, Ћ. Ќ. “олстойдун, ». ј.  рыловдун чыг-ларын которгон. ј-дин филос. көз карашы анын агартуучулук, педагогдук, экон. көз караштары м-н тыгыз байланыштуу. ¬. √. Ѕелинский, Ќ. √. „ернышевский, Ќ. ј. ƒобролюбов, ∆. ∆. –уссо, √. √егель, чыгыш, араб философторунун эмгектери м-н тааныш болгон. ј-дин чыг-лары, каттары, ба€ндамалары дүйнөгө матер. көз карашта жазылган. ј. атеист-педагог катары динге каршы күрөшкөн.

јЋ“џЌ-“ј√ - Ѕорб. јзи€дагы тоолор;  ытайдын батышындагы  уньлунь м-н Ќаныпандын ортосунда түш.-батыштан түн.-чыгышты көздөй созулуп, “арим ж-а ÷айдам ойдуңдарын бөлүп турат. ”з. 800 км, дайыма кар, мөңгү каптап жаткан жеринин бийикт. 6160 м. Ѕат. жагы өтө тилмеленген, түш. капталы тик, түштүгү тайпак. ј.-“. көбүнчө гнейс, кристаллдуу сланец, филлит сы€ктуу байыркы тоо тектеринен түзүлгөн. ’ромит, коргошун, никель, цинк, платина кендери бар.  лиматы кургак, кескин континенттик, эң ири д-сы - „ерчен. “оо этектери жарым чөлдүү, шагылдуу. Өрөөндөрүндө негизинен чекенде, сөксөөл, жылгын, бийик тилкелерде алыгы шалбаа өсүмдүктөрү өсөт.  өпчүлүк жери такыр, чаптуу. јйбанаттардан жапайы топоз, антилопанын айрым түрлөрү кезигет.

јЋ“џЌ-’јЌ ћјћЋ≈ ≈“» - ћонголи€нын түн.-батышында 16-к-дын а€гында түзүлгөн мамлекет. Ѕорбору ”бсанур көлүнүн жанында болгон. 16-к-да ћонголи€нын бытырап бөлүнүшүнүн натыйжасында бир канча майда феод. хандыктар түзүлгөн. ќшолордун бирин-ј.-х. мамлекетин монголдордун феодалы Ўопой ”байга хунтайжи негиздеген. Ѕул мамлекеттин хандары өз ысымдарын аташпастан, "алтын ханбыз" дешкен. ќшондон улам бул мамлекет "ј.-х. м." деп аталат. Ѕийлик жүргүзгөн жерлеринин чеги: “үштүктө ћонгол, јлтай тоосунан, “үндүктө —а€н тоолоруна чейин, „ыгышта ƒалгар-ћурэн өзөнүнөн ж-а Ѕатышта ямышев көлүнө чейин созулган. ћамлекеттеги эл массасын түзгөн "араттардын" үстүнөн бийликти хандарга жакындашып алган феодалдар жүргүзгөн. јраттар аларга салык төлөп_ турушкан, ар түрдүү феод. милдеттүүлүктөрдү аткарган. Ёкономикасынын негизин көчмөн мал чарбачылыгы түзгөн. "јлтын хандар" коңшулаш элдерге үстөмдүк кылууга аракеттенишкен. јлардын куралдуу отр€ддары —а€н тоолорунан өтүп, ћинусин ойдуңундагы ж-а јлтай жериндеги уруулардан күч м-н салык жый€ашкан. ≈нисей кыргыздары көз каранды эместиги үчүн ј.-х. м. жоюлганга чейин күрөшкөн. 17-к-дын ортосунда Ѕорб. јзи€да феод. майда хандыктардын кагылышуусунун ж-а өлкөдөгү уруулардын кармашуулары натыйжасында ј.-х. м. начарлай баштайт. ќшол учурда күч алып келе жаткан ∆утар хандыгы ј.-х. м-не кол салып, акыркы ханы Ћубсан тайжинин аскерлерин 1667-ж. талкалап, хандын өзүн колго түшүрөт. ”шундан кийин ј.-х. м. жоюлуп, ∆унгар хандыгынын карамагына өтүп кеткен.

јќ.: Ў а с т и н а Ќ. ѕ., јлтын-’аны «ападной ћонголии в XVII в., "—оветское востоковедение", 1949, ћб; јбдыкалыков ј., ≈нисейские киргизы в XVII в., ‘р., 1968.

јЋ“џЌ „јЅј , к. „абактар.

јЋ“џЌ„џ “ј– (Buprestidae) - коңуздар түркүмүнө кирүүчү тукум.  өлөмү ар түрдүү. ƒенеси көбүнчө узунураак келип, алтын сы€ктуу жалтырак катуу кабыктуу. ћуруттары араа сымал, таманы беш муунактуу, илбериңки. Ћичинкасы ак, бутсуз, көзсүз, көп түрлөрүнүн алдыңкы көкүрөгү жазы келет.  ээде денеси дээрлик цилиндр сымал, личинкалары кабыктын астында, бактардын бутактарында, сөңгөктөрүндө, майда түрлөрү гүлдөрдө, жалбырактарда жашайт. Өөрчүшү 1-3 жылга чейин созулат. ј. бак-дарак кабыктары€ын жаракаларына, чөптөргө жумурткадай. Ћичинкалар өсүп жетилген жеринде куурчакчага айланат. Ѕулар жай ысык болгон жылы ылдам көбөйөт, аларды жоготуш үчүн хим. уулантуучу заттар колдонулат. ј-дын жер шарында 9 миң түргө жакыны белгилүү, 500 түрү ———–де кездешет.

 ырг-нда алардын көбүрөөк таралып, зы€н келтире турган түрү - теректин кичине алтынчыгы.

јЋ”Ќ»“ - татаал сульфаттар тобуна кирүүчү минерал. ’им формулами KA13[S04]2 (0Ќ)6. “ригон системасында кристаллданат. Өңү ак келип, кээде ага бозомук же саргыч ж-а кызгылт түстөр кошумчаланып турат.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 3,7-4,5. —алышт. салм. 2,58-2,75.  алийлүү талаа шпатынан турган жанар тоо тектеринө күкүрт кычкылдуу гидротерм эриндилеринин ж-а алюм. кычкылына бай тоо тектерге жер бетиндеги сульфаттуу суулардын тийгизген таасиринен пайда болот. ј-түү тоо тектерден ачык таш, алюм. кычкылы, калий туздары ж. б. алынат.

јЋ‘ј¬»“ - бир тилдеги сөздөрдү жазуу үчүн колдонулуучу тамгалардын белгилүү тартип б-ча жайгаштырылган системасы. ј. гректин "альфа" ж-а "бета" ("вита") деген алгачкы эки тамгасынын атынан келип чыккан. ј. б. з. ч. 2000-жылдын акырында пайда болгон. јзыркы улуттук жазуулардын көбү латын, араб, слав€н (кириллица) ј. м-н деванагаринин негизинде түзүлгөн.  ыргыздар реформаланган араб, латын, кийин орус ј-не өткөн. јзыркы кыргыз ј. кыргыз тилинде алиппе деп да айтылат.

јЋ‘ј¬»“-÷»‘–јЋ”” Ѕј—””„” “Ү«ҮЋҮЎ - электрондук эсептегич машинада (ЁЁћ) эсептеп чыгаруунун натыйжаларын тамга-сандуу текст, график ж-а таблица түрүндө кагазга басуучу түзүлүш. ј.-ң. б. т. машинадан чыккан жыйынтыктарды кабыл алып, аны каттоочу бөлүктүн басылуучу ордуна жайлаштыра турган башкаруучу блоктон, алынган информаци€ны басууга команда келгенче сактап туруучу электрондук блоктон, каттоочу бөлүктөгү экилик системада жазылган (сакталган) информаци€ны 8дик, ёдук системага же тамгага айландырып кагазга басууну аткаруучу блоктон турат. Ёлектр мех. ј.-ц. б\ т-төр м-н катар кагазга каттоонун электрогр., фотогр. ж-а электр-жылуулук методдорунун негизинде иштөөчү мех. эмес түзүлүштөр да колдонулат. Ѕасылуучу сапты (64-256 тамга) жарыш түшүрүп, тез иштөөчү ј.-ц. б. т. 1 сек да 1000 тамга баса алат. Ѕорборлоштурулган эсептөө системаларында иштеген ј.-ц. б. т. ЁЁћден алыс орнотулган учурда информаци€лар байланыш каналы б-ча алынат.

јЋ’»ћ»я (лат. alchimia) - о. кылымда Ѕат. ≈вропада кеңири таралган мад-ттын өзгөчө бир көрүнүшү. јлхимиктөр кереметтүү заттын, б. а. "философи€лык таштын" жардамы м-н жөнөкөй металлдарды асыл металлдарга айландыруу жолун издешкен. ј. күч алып турган мезгилде (4-16-к.) баалуу бирикмелер м-н аралашмалар (боек, айнек, эмаль, металл куймалары, кислоталар, жегичтер, туздар, дары-дармектер) ачылып, аларды алуунун жолдору өздөштүрүлө!. √реци€-египет ј-сынын негизги жетишкендиктери - рудадан металлдарды алуу, металл куймаларын да€рдоо д. у. с. болгон. јрабдар дарыларды жасоодо түрдүү орг. заттарды пайдаланышкан. јлхимиктер о. кылымдагы табигый илимдерди системага салууга аракет жасашкан.

јЋ„ј - роза гүлдүүлөр тукумуна кирүүчү мөмө дарагы. Ѕийикт. 3- 7 м. √үлү ак. ћөмөсү тоголок, сүйрү тартып, кызыл, мала кызыл, сары, кара кочкул болот. јзыр ј-нын ёго жакын түрү белгилүү. ƒүйнөнүн көп жеринде кездешет. “€ньЎань ж-а ѕамир-јлай тоолорунда ј-нын о. ази€лык (Prumis sagdiana vass) түрү кеңири таралган. ј. дарагынын бир түбү 300 кг га чейин түшүм берет. ћөмөсүндө 10% кант, 1,5-4% алма ж-а лимон к-талары, 0,3-1,5% — витамини бар. јндан компот, варенье, повидло, шире ж-а шарап жасалат. “оо шартында өсүп, ысык-суукка чыдамдуу келгендиктен, ј-ны өрүк, чиенин жаңы сортторун чыгарууда пайдаланышат. ј. айрыкча “үш.  ырг-нда кеңири таралган, анын катын жаңгак ж-а жапайы өрүк м-н чаңдашкан аргыны јлаЅука,  өгарт тоолорунда кездешет.

јЋ„јЋ” - „үй р-нундагы  алиновка сельсоветине караштуу кыштак. "јлчалу" к-зунун аймагында.

–-ндун борбору —таро-ѕокровкадан 18 км түш. тарапта, “окмок т. ж. станци€сынан 18 км.  алкы 657 (1974). ќрто мектеп, клуб, медпункт бар.

јЋџЅј≈¬ ћидин (1917, ∆умгал р-ну, „аек кыш.,- 1959, ‘рунзе) - кыргыз совет акыны ж-а драматургу. 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1931-ж. ‘рунзедеги педтехникумда, 1935- 36-ж. бир жылдык комсомолдук  урста окуган. 1936-38-ж. "Ћенинчил жаш" газетасынын редакци€сында иштеген. 1938-40-ж. —ов. јрми€нын катарында кызмат кылган. —огуш ж-а согуштан кийинки жылдарда респ-калык газета-журналдардын редакци€сында иштеп жүргөн. „ыг-лык иши 1934-ж. башталган. "Ѕактылуу жаштык" (1937), "џрлар жыйнагы" (1938), "џрлар жыйнагы" (1947), "∆аңы ырлар" (1948), "јк чүч" (1957) деген ыр жыйнактары жарык көргөн. јкындын поэтикалык мурасы "ћидин" деген бир томдукка (1967) жыйналып басылган. ќрус тилинде "–азговор с современником" деген ырлар жыйнагы (1958) чыккан. ј. өз поэзи€сында назик лиризм м-н өткүр сатиралык пафосту, фольклор м-н профессионал ад-ттын салттарын айкалыштыра билген. ј-дин мыкты поэтикалык чыг-сы - "¬. ¬. ћа€ковскийге акындык отчет" деген поэмасы. ј.- бир канча очерк, аңгеме, фельетондордун автору. јл бир нече драмалык чыгарма да жазган. ћис, " урорттогу оку€", "∆антектин керээзи" ж. б. Ѕирок анын жазуучулук дидары негизинен поэтикалык чыгларында айкын көрүнгөн. ј. чебер котормочу катары да белгилүү.

„ыг.: “андалган чыгармалар, ‘р., 1967; –азговор с современником, ‘р., 1958.

јд.: ” к а е в  ., ћидин өлбөйт, "јла“оо", 1960, Jfi 1; —амаганов ∆., Ѕир жыйнакка арналган үч макала тууралуу, "—оветтик  ыргызстан", 1948, Ќа 1; Ўүкүрбеков –., ћидин - акын, "јла“оо", 1960, Ў 1;  арымшаков —, "∆ылдыздуу ырлар" (ћ. јлыбаевдин туулганына 50 жыл толушуна карата), "јла“оо", 1967, ћ 10; ∆ирков ј., Ѕеспокойна€ муза ћидина, в его кн.: ѕоэзи€ жизни, ‘р., 1967.

јЋџЅ≈  - ќш обл-нын ∆аңы-∆ол р-нундагы  араван сельсоветине караштуу кыштак. ‘рунзе атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору -  арагандай 3 км түн. тарапта, Ќаманган т. ж. станци€сынан 68 км.  алкы 587 (1974). ќрто мектеп, клуб, медпункт бар.

јЋџЅ≈ ќ¬ј  арачач (1895-1960) -  ыргыз ——–инин ћосква р-нундагы ќкт€брдын 40 жылдыгы атн. к-здун ст. чабаны. —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1958). 1941-жылдан колхоздо ст. чабан болуп иштеп, жыл сайын мыкты көрсөткүчтөргө жетишип келген. јл 1957-ж. ар жүз тубар койдон 111 козу, ар койдон 3,2 кг жүн кыркып алган. Ћенин ордендүү.

јЋџ ”Ћќ¬ Ѕарпы (1884-1949) - кыргыз эл ырчысы, кыргыз оозеки поэзи€сынын классиги, к. Ѕарпы јлыкулов.

јЋџћ —јЅј  -айтыш ырынын бир түрү. јйтышкан акындардын бири ырдаса, экинчиси дароо аны улантып бир кишинин ырындай кылып бүтүрөт. ј. с. аркылуу чоң акындар шакирттерин төкмөлүккө, акындык чеберчиликке үйрөткөн. “октогул м-н  алыктын "јнжи€н тарабында", “октогул м-н јлымкулдун "јкбары" аттуу айтыштары ј. с-тын үлгүсү болуп саналат.

“екст: јйташтар, 1-т., ‘р., 1972.

јд.: «акиров —, “окомбаева ј.,  ыргыздын элдик лирикаларынын жанрдык өзгөчөлүгү, ‘р-> 1964;  ыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки, ‘р., 1973.

јЋџћЅ≈ ќ¬ Ќакайбек (1934-ж. т.) - ‘рунзедеги " ыргызавтомаш" з-дунун слесарь-инструменталыциги. —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1974). 1968-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ј. эмгек жолун 1951-ж. ‘рунзе атн. а. ч. машиналарын куруу з-дунда баштаган. 1955жылдан тартып " ыргызавтомаш" з-дунда эмгектенүүдө. јл 8-беш жылдыкты мөөнөтүнөн мурда орундатып, 1973-ж. өз планын 160% аткарган. 2 Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.  ырг. ——– ∆ог. —оветинин (9-шайл.) депутаты.

јЋџћ ”Ћ Үсөнбаев (1896, “алас өрөөнү,  ара-јрча кыш.,-1963, ‘рунзе) - кыргыз эл ырчысы, кыргыз оозеки поэзи€сынын көрүнүктүү өкүлү,  ыргыз ——– эл артисти (1939). 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  едей жаатынан чыккан. јтасы Үсөнбай бирөөлөрдүн ар түрдүү жумушун аткарып, өз эмгеги м-н күн көрүп келген адам болгон. ј. 12 жашка келгенде ата-энесинен ажырап, томолой жетим калат. јр кайсы туугандарынын колунда жүрүп, жалданып иштеп, өз жанын өзү бага баштайт. Өзү эзилип, карапайым эл м-н бирге болуп, аларга түшкөн оорчулукту жаштайынан кошо тартуу болочок ырчынын чыг-лыгынын элдик багытта өнүгүшүн шарттайт. ј-дун ырчылыты эрте башталган. јл 14 жашка келгенде эле ыр чыгарып, комуз чертип, эл арасына таанылат. јнын алгачкы ырлары көбүнесе жаттап алган элдик ж-а өзүнүн жеке турмуш абалына, махаббат темасына арнап чыгарган ырлар болгон.

јнан барган сайын акырындап ырчынын социалдык тажрыйбасы арта берет, ырларынын тематикасы кеңеиип, маани-мазмуну жакшырып отурат. ј. 25-26 жашка келгенде бүтүндөй “алас өрөөнүнө таанымал болот. ”шул учурдан анын ырчылык турмушунда бурулуш мезгил башталат. ј. кыргыздын улуу демократ ырчысы “октогул м-н жолугат. ∆аңыдан көз карашы калыптанып келаткан жаш ырчыга “октогул акыл-нускасын айтып, ээрчитип жүрүп өнөрүн үйрөтөт, чыг-лык туура багыт берет. ”луу ырчы м-н жолугушуу ј-дун бүтүндөй ырчылык тагдыры үчүн зор мааниге ээ болгон. ј. ќкт. рев-€сы жеңгенден кийин, жаңы доорду даңазалап, эл бактысын, эркиндикти, парти€нын, Ћениндин ишин жар салып чыгат. јл 1931-ж. ошо кездеги ѕокровка р-нундагы "јрал" к-зуна мүчө болуп кирет. џры м-н да, иши м-н да колхоз курулушун чыңдоого активдүү катышат. ∆аңырган колхоз турмушу ырчынын негизги темасына айланат. ј. 1936-ж.  ырг-н мамл. филармони€сына солист-импровизатор болуп кирет. ∆аңы шарт, жаңы чөйрө, респ-канын колхоз-совхоздорун аралап, соң. курулуштун алдыңкы чектеринде эмгектенип жаткан жаңы адамдар м-н таанышуу ј-дун ырчылык диапазонун кеңейтип, ырларынын иде€лык маңызын тереңдетип, көркөмдүк күчүн ашырат. Ѕул сапат анын 1938-ж. чыккан "џрлар" аттуу 1-жыйнагынан даана байкалган эле. ќшондон бери анын "џрлар жана поэмалар" (1940), "—огушуп жаткан эрлерге" (1942), "џрлар жыйнагы" (1947), " омуз" (1949), "”луу дос" (1950), "“ынчтык жана эмгек тууралуу ырлар" (1954), "“андалган ырлар" (1955), "“оо булбулу" (1956), "Ѕиринчи бригада" (1957), "“андалган чыгармалар жыйнагы" (1960) ж. б. болуп отуздай китеби жарык көрөт.

”луу јта ћек. согуш учурунда ј. элди жеңишке үндөп, сов. жоокерлердин эрдигин даңазалаган патриоттук ырларды чыгарат. ѕарти€нын акылман са€саты, элдердин бузулбас достугу, өлкөнүн жаңы ийгиликтери, коммунисттик курулуштун каармандары анын ырдап бүтпөс темасы болуп кала берет. ј. кыргыз элинин эпикалык чыг-ларын эң жакшы билген. јндан "ќлжобай менен  ишимжан", "—аринжи-Ѕөкөй", " ожожаш" дастандары жазылып алып, жары€ланган. ј. чебер комузчу ж-а уккулуктуу үнү бар мыкты аткаруучу да болгон. Өзгөчө ал өзүнүн улуу устаты “октогулдун обон-ырларын өтө мыкты аткарган. ј. макалалар, “октогул ж-дө жазылган бир нече баалуу эскерме калтырган. ”луу демократ ырчы “октогулдун ырларын жыйнап бастырууда ј. зор эмгек сиңирген. ј-дун бир нече ыр китеби орус тилине которулган. ј.-  ыргыз ——– ∆ќ√. —оветинин төрт жолку шайл. депутаты. –есп-када ј-дун ысымына коюлган көчөлөр, мектептер бар. јл Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а бир нече медаль м-н сыйланган.

„ыг.: џрлар, ‘р., 1938; “андалган чыгармалардын бир томдугу, ‘р., 1973; ѕрис€га, ‘р., 1941; ћо€ земл€, ‘р., 1954;

јд.: Ѕайходжоев —, јлымкул Үсөнбаев, ‘р., 1962; »стори€ киргизской советской литературы, ћ., 1970; ¬иноградов ¬. —, “октогул —атылганов и киргизские акыны, ћ., 1952.

јЋџћ ”Ћќ¬ ƒобулбек (25.5. 1930ж. т., —окулук р-ну, Ѕелогорка кыш.) - сов. педиатр, мед. илимд. доктору (1973). 1965-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  ћћ»нин (1958-61) ассистента. 1961-жылдан  ырг-ндагы Ѕала жана эне коргоо ил. из. ин-тунда ил. диагностика бөлүмүнүн башчысы. ј.-126 ил. эмгектин ж-а 2 монографи€нын автору.

„ыг.: Ѕалдардын ден соолугун чыңдайлы, ‘р., 1968;  ызыл жүгүрүк менен ооруган балдардын режими, ‘р., 1972.

јЋџѕ —ј“ј– - байыш максатында товар ж. б. буюмдарды сатып алып, кайра кымбат сатуу. ј. с. сов. сооданын принциптерин бузуп, сатып алуучулардын кызыкчылыгына зы€н келтирет. ћындай коомго жат ишти жасаган киши гана эмес, кызмат абалынан пайдаланып, ошол ишке көмөктөш болгон да жоопкерчиликке тартылат.  ыргыз ——– ” нын 156стать€сы б-ча, ј. с-ты кайталаган же көп өлчөмдөгү товарларды кымбат саткан адам 7 жылга чейин эркинен ажыратылат, товарлар конфискаци€ланат. ј. с. капит. өлкөлөрдө кеңири таркалып, жумушчу, дыйкан ж-а кызматчылар эсебинен баюунун тымызын жолуна айланган.

јЋџ— џ “ј–“»ѕ ∆јЌј ∆ј џЌ џ “ј–“»ѕ -катуу ж-а суюк заттардагы молекулалардын же атомдордун белгилүү тартипте өз ара жайгашуусу. ћындай жайгашуу атомдордун арасындагы орт. аралыктарга чейин эле таралса - жакынкы тартип, ал эми атомдордун арасындагы аралык чексиз чоңойгондо дагы кайталана берсе, аны алыскы тартип деп атайт. —уюк ж-а аморфтук нерселердин атомдорунун жайланыштарында коңшу атомдордун кандайдыр бир закон ченемдүүлүктөрү болгондуктан, алар жакынкы тартипке ээ болот.  ристаллдардын атомдору бири биринен бирдей аралыкта жайгашып, туура катарды ж-а мейкиндик торчону түзөт. ƒемек, кристаллдык катуу заттарда ј. т. ж-а ж. т. бар.

јд.:  итайгородский ј. »., ѕор€док и беспор€док в мире атомов, 4 изд., ћ., 1966.

"јЋџ—“јЌ ∆ј«џЋ√јЌ  ј““ј–"- ¬. ». Ћениндин 1917-ж. ‘евр. бурж.демокр. рев-€сы ж-дө кабарды уккандан кийин, Ўвейңари€дан –осси€га жазган беш каты. 1-кат кыскартылып 21-22-мартта (3-4-апр.) "ѕравда" газетасынын 14-15-сандарында, калган 4 кат, ¬. ». Ћенин көз жумган соң (1924), жары€ланган. ¬. ». Ћенин "Ѕиринчи революци€нын биринчи этабы" деп аталган 1-катында орус рев-€сынын жеңишинин себептерин, өзгөчөлүгүн ж-а келечекте өнүгүү перспективасын мүнөздөгөн. "∆аңы өкмөт жана пролетариат" деген 2-катында Ѕурж. убактылуу өкмөттү колдогон меньшевиктер менен эсерлердин чыккынчылыгын ашкере леген. "ѕролетардык милици€ жөнүндө" деген 3-катында большевиктер парти€сынын мамлекетке карата мамилесин аныктаган. "“ынчтыкка кантип жетишүү керек" деген 4-катында ¬. ». Ћенин парти€нын демокр. тынчтык үчүн күрөшүнүн программасын ба€ндаган. "–еволюци€чыл пролетардык мамлекеттик түзүлүштүн милдеттери" деген 5-катын ¬. ». Ћенин 1917-ж. 26-мартта (8апр.) жаза баштап, бирок –осси€га жөнөп кетишине байланыштуу аны бүтүрбөй калган. "јлыстан жазылган каттарда" белгиленген иде€лар ¬. ». Ћениндин јпрель теаистеринде, "ћамлекет жана революци€" деген эмгегинде андан ары өнүктүрүлгөн.

јд.: Ћенин ¬. »., јлыстан жазылган каттар, „ыг., кырг. бас, 23-т; ошонуку, ѕролетариаттын ушул азыркы революци€дагы милдеттери жөнүндө, ошондо эле, 24-т.

јЋџ—џЌ - чабындыны, эгилген чөптү чаап алгандан кийин чыккан чөп. „өптүн алысындап чыгышы - анын сонун касиети. „өп гүлдөй электе чабылса, ј. калың чыгат. „өптүн 2-3-чабыктарынын түшүмү ј-дын түшүмү катары саналат.

јЋџЎ - ќш обл-нын ‘рунзе р-нундагы  ара-ƒөбө сельсоветине караштуу кыштак. »сфайрам суусунун бат. жээгинде. Ћенин атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору - ‘рунзенскийден 46 км.  ызыл- ы€ т. ж. станци€сынан 10 км түш. тарапта.  алкы 784 (1971). ќрто мектеп, медпункт, китепкана, клуб бар.

јЋџЎ - Ќарын обл-нын “€нь-Ўань р-нунун ƒөбөлүү сельсоветине караштуу кыштак. Ћенин атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору - Ќарын ш-нан 12 км чыг. тарапта. –ыбачье т. ж. станци€сынан 199 км.  алкы 358 (1974). ћектеп, китепкана, медпункт бар.

јЋџЎЅј≈¬ ∆умагул јлышбаевич (5. 9. 1922, јк-—уу р-ну,  ереге-“аш кыш.,- 15.8. 1969, ‘рунзе) - сов. экономист,  ыргыз ——– »јнын акад. (1964), экон. илимд. доктору (1966), проф. (1967). 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1939-ж. ѕржевальск пед. окуу жайын бүтүрүп,  очкор р-нунда орто мектептин окуу бөлүмүнүн башчысы болуп иштейт. 1939-45-ж. —ов. јрми€да кызмат өтөп, ”луу јта ћек. согушка катышкан. 1945-47-ж.  ырг-н Ћ —ћ “алас обкомунун ж-а  ырг-н Ћ —ћ Ѕ нын секретары.

1947-53-ж. ћосквадагы ∆ог. парти€лык мектепте ж-а  ѕ—— Ѕ нын алдындагы коомдук »јнын аспирантурасында окуйт. 1953-54-ж.  ырг-н  ѕ Ѕ нын алдындагы респ-калык парт, мектепке директор.  ыргыз ——– »јнын вице-президенти (1956- 58). 1958-68-ж.  ыргыз ——– »јнын Ёкон. ин-тунун сектор башчысы, 1968-69-ж.  —Ёнин Ѕашкы редакторуна орун басар болуп иштеген. ј. са€сий экономи€,  ырг-ндын ө. ж. ж-а а. ч. экономикасы б-ча 200дөн ашык ил. эмгек жазган. "„оң Ќарын проблемалары" (1958), " ыргызстандын өнөр жайларынын негизги тармактарынын өнүгүүсү жана жайгаштырылыш келечеги" (1963), " ыргызстандын электр энергетикасын өнүктүрүү жана жайгаштыруу" (1963), "“үндүк  ыргызстан комплексин түзүү перспективалары" (1964), " ыргыз ——–инде хими€ өнөр жайынын өнүгүү перспективасы" (1964) ж. б. эмгектеринде —овет бийлигинин мезгилинде  ыргызстанда ө. ж. курулушу ж-дөгү маселелер каралып, ө" ж-дын рационалдуу өнүгүү багыты, ыңгайлуу жайгаштыруу жолдору далилденген. ј.  ызыл ∆ылдыз, эки 2-дараж. јта ћекендик —огуш ордени, Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг.: Ёкономикалык илимдердин милдеттери жана анын кээ бир актуалдуу маселелери жөнүндө, ‘р., 1969; ќб основном экономическом законе социализма, ‘р., 1954; ѕерспективы и проблемы развити€ т€желой промышленности в  иргизии, ‘р., 1965; ѕреимущественное развитие средств производства - основа непрерывного роста социалистического производства, ‘р., 1955.

јЋ№Ѕј“–ќ—“ќ– (Diomedeidae) - бороончулар түркүмүндөгү деңиз куштарынын тукуму. “улку жумуру келип, канаты кууш, узун (жазылганда, 425 см ге жетет), өңү бозомук, са€м. 8 кг га чейин. “умшугу чакан, уч жагынан төмөн карай ийилип турат. “ынч, јтлантика ж-а »нди океандарында таралган 14 түрүнөн 3 түрү ———–дин чыгышындагы деңиз жээктеринен кездешет. ј. мыкты сүзөт, бороондо да канат какпай, кайып жакшы учат. “укумдоо учурунда топтолушуп, деңиз жээктерине чыгат да, бирден гана жумуртка тууйт, аны эркеги кошо басышат. Ѕалапаны у€да 6 айга чейин болот. ј. балык, моллюска, рак сымалдарды ж. б. жейт.

јЋ№Ѕ≈ƒќ (лат. albus - аппак) - асман телолорунда, планеталардын нур

чагылыштыруусун мүнөздөөчү фотометри€лык чоңдук. ј. чыныгы ж-а көрүнүүчү болуп экиге бөлүнөт. „ыныгы ј. асман телосунан чагылган нурдун түшүүчү нурдун агымына болгон катышы м-н өлчөнөт.  өрүнүүчү ј. планеталардын жарыктыгынын чоңдугун мүнөздөйт. “олук чагылдыруучу бет үчүн ј-нун чоңдугу бирге, ал эми абс. кара нерсе үчүн нөлгө барабар. ћис, планеталардын ј-су ар кандай: ћеркурийдики 0,10; „олпондуку 0,76; ћарстыкы 0,15; ёпитердики 0,45; —атурндуку 0,50; ”рандыкы 0,66; ∆ердики 0,39 ж-а јйдыкы 0,05тен 0,2ге чейин.

јд.: Ўаронов ¬. ¬., ѕрирода планет, ћ., 1958.

јЋ№Ѕ≈–“ - „ыг. јфрикадагы, «аир –есп-касы м-н ”ганданын чек арасындагы көл. ƒеңиз деңг. 617 м бийиктикте. ј€нты 5,6 миң км2, тереңд. 58 м ге чейин. Ѕорб. јфр. тоо системасындагы тектон. ойдуңда жатат. ∆ээги тик келип, түбү тегиз. ј-ке —емлики, ¬иктори€-Ќил д-лары куюп, јльберт-Ќил д-сы агып чыгат. Ѕалыкка бай.  еме жүрүүгө ыңгайлуу. Ќегизги порттору: Ѕутиаба (”ганда),  асеньи («аир). 1864-ж. англ. са€катчы —. ”. Ѕейкер ачкан.

јЋ№Ѕ≈–“» –афаэль (1902-ж. т.) - испан акыны, коммунист. јнын 20жылдардагы ырлары элдик поэзи€нын үлгүсүнө жакын турган. »спани€дагы рев-€лык кырдаал ж-а ѕримо де –иверанын бийлигинин кулатылышы (1930) ј-нин чыг-ларыныи мазмунун жаңырткан. "‘ермин “алан" пьесасы (1931) баатырдык м-н курман болгон революционердин өмүрүнө арналган. ј-нин испан элинин улуттук-рев-€чыл согуш жылдарында жазган чыг-лары " өчөдөгү акын" (1936), "Ѕурулушта" (1937) жыйнактарына кирген. –есп-калык »спани€нын жеңшшшинен кийин, ј. јргентинага келип, "√үл менен кылыч" (1941), "“олкун" (1944), "ѕрадо музейиндеги түнкү согуш" (1956), "Ёэн токой" аттуу эскермелеринин эки китебин (1959) ж. б. чыг-ларды жазган. ј-ге 1964-ж. "Ёлдердип ортосундагы тынчтыкты чыңдагандыгы үчүн" эл аралык Ћениндик сыйлык берилген.

„ыг.: —тихи, ћ.-Ћ., 1963.

јЋ№Ѕ»√ќ… —ќ√”Ў“ј–џ - 1209- 29-ж. (тыным м-н) “үш. ‘ранңи€дагы еретик альбигойлуктарга каршы папачылардын уюштурган крест жортуулдары. —огуштун башталышына “улузанын графы –аймунд VIHH ѕапа »ннокентий Ўнүн чиркөөдөн кууп чыгышы себеп болот, ал ‘ранци€нын түндүгүндөгү рыцарларды, дин кызматчыларын ага каршы тукурат да, кресттүүлөрдүн арми€сын түзөт.  ресттүүлөр 1209-ж. түштүктөгү көп шаарларды басып алып, талайт. “үш. ‘ранци€ үчүн согуш тез эле диний мүнөзүн жоготуп, провансаль элдеринин түн. баскынчыларга каршылык көрсөтүүчү согушуна айланат. 1217-ж. “у€узадагы элдик көтөрүлүш жеңет. –аймунд VII (–аймунд ””лу) 1224-ж. кресттүүлөрдү  аркассоннадан кууп чыгат.

јЋ№Ѕ»√ќ…Ћ” “ј– - 12 -13-к-да “үш. ‘ранци€дагы динге каршы кыймылга катышуучулар. ј-дын негизги массасын шаардыктар (көбүнчө кол өнөрчүлөр), бир аз бөлүгүн дыйкандар түзгөн. „иркөө байлыгына көз арткан жерг. феодалдардын бир бөлүгү да ј-га кошулушкан. ѕапанын демилгеси б-ча ј-га каршы крест жортуулдары жасалган (к. јлъбигой согуштагы). 1215-ж. 12-Ѕүткүл чиркөөлүк (4-Ћатеран) собору ј-ды айыптап, “үштүктүн ири шаарларында аларды кыруу башталган. ј-дын мүлкү католик чиркөөлөрү м-н королдук бийликтин колуна өткөн. 14к-да ересь ј. жок кылынган.

јЋ№Ѕ»Ќ»«ћ (лат. albus - ак) - организм үчүн нормалдуу пигменттин тубаса жоктугу. ј. кишилердин, жаныбарлардын тери, жүн, чачтарында, көздөрүнүн карегинин айланасындагы челде пигменттин жоктугуна байланыштуу тийиштүү түстүн, өсүмдүктөрдө жашыл түстүн жоктугу м-н мүнөздөлөт. ј. м-н жабыркаган кишилер альбиностор, лейкопаттар деп аталат. јльбиностордун териси ж-а чачы ак, көздөрү мала кызыл түстө болот.  өздөрүнүн пигмент тосмосу начар өнүккөндүктөн, жарыкка чыдамсыз келип, күндүз дайыма көзү у€лгандыктан, алардын тегерегиндеги терилер бырыштуу келет. ј-дин айрым түрлөрү (жалтырак, ала-була) жаныбарларда кездешет.

јЋ№Ѕ»Ќќ—“ќ– - пигменттенүүдөн ажыраган адам, жаныбар ж-а өсүмдүктөр, к. јльбинизм.

јЋ№Ѕ»“ (лат. albus - ак) - плагибклаздар тобундагы минерал. ’им. формуласы Na[AlSi30e]. “риклин системасында кристаллданат. Өңү ак келип, ага ар кандай түстөр кошумчаланып турат. јйнектей жалтырак.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 6-6,5. —алышт. салм. 2,62-2,65. ј.- кычкыл, жегичтүү тоо тектерди ж-а пегматиттерди түзүүчү минерал. “аза ј. керамика ө. ж-да фарфор ж-а фа€нс буюмдарын жасоодо колдонулат.

јЋ№Ѕ»“ќ‘»–, кератофир - структуралык түзүлүшү порфирдүү магмалык тоо тек. ј-дин порфирдик бүртүкчөлөрү ж-а майда кристаллдарынын көпчүлүгү алъбиттен турат. “рахит ж-а андезит лаваларынын метаморфизмделишинен пайда болот. Ѕайыркы эффузивдердин арасында дайка, кичине интрузи€, майда шток түрүндө кездешет. ј. көбүнчө имараттардын дубалын кооздоо үчүн колдонулат.

јЋ№Ѕќћ - 1) сүрөт тартуу, ыр көчүрүү, сүрөт, почта маркаларын жабыштыруу үчүн жасалган мукабалуу актай барактар; 2) картина, сүрөт, чийме ж. б-дын китеп болуп чыккан жыйнактары.

јЋ№Ѕ”ћ»Ќƒ≈– - жаныбарлар м-н өсүмдүктөрдүн ткандарынын составына кирүүчү ∆өЌө ө… белоктор. ∆умуртканын белогунда, кандын ж-а сүттүн сары суусунда, өсүмдүктөрдүн уруктарында болот. —ууда, туздуу эритмелерде, кислоталарда ж-а жегичтердө эрийт. ј. кристаллдар түрүндө алынышы мүмкүн. ∆умуртканын, сүттүн ј. кондитер ж-а текстиль өндүрүшүндө, медицинада колдонулат.

јЋ№√ќЋќ√»я (лат. alga - деңиз чөбү, балыр ж-а гр. logos - окуу) - балыр ж-дөгү илим, ботаниканын бир тармагы.

јЋ№ƒ≈√»ƒ ∆јЌј  ≈“ќЌ  »—Ћќ“јЋј–џ - молекулаларында карбоксил (—ќќЌ) тобунан башка —— (альдегид к-таларында) ж-а /— = ќ (кетон к-таларында) топтору бар орг. бирикмелер. јльдегид к-таларынын жөнөкөйү - глиоксил к-тасы —Ќќ—ќќЌ. јл -түссүз коюу суюктук, көбүнчө чала бышкан жемиш мөмөлөрүндө болот.  етон к-таларынын жөнөкөй түрү - пиро жүзүм к-тасы —Ќз—ќ—ќќЌ. јл шарап же жүзүм к-тасын ысытуудан алынат. Ѕул кислоталар табигый продуктуларда кездешип, кээ бирлери зат алмашуу процессинде маанилүү роль ойнойт.

јЋ№ƒ≈√»ƒƒ≈–, R - — ” -орг. радикал (R) ж-а суутектин атому м-н байланышкан карбонил тобу > — = 0 бар бирикмелер. ј-дин эн, жөнөкөй өкүлү - формальдегид Ќ - —\ . јлардын мол. массаларынын көбөйүшү м-н сууда эригичтиги аза€т. ј-ди кычкылдантканда, молекуласындагы углеводороддордун санына жараша орг. к-талар пайда болот. ќшондуктан өзүлөрүнө таандык кислоталардын аттарына уйкаш аталат. ћис, кумурска к-тасына кумурска ј. (формальдегид) Ќ-—<^ уксус к-тасына уксус ј. (ацетальдегид) —Ќз-— ∆ ж. б. туура келет.  асиеттери кетондордукуна окшош. јлар кошулуу, орун алмашуу, кычкылдануу, калыбына келүү ж-а конденсаци€ реакци€ларына жарамдуу. —пирттерди кычкылдандыруудан ж-а ө, ж-да катализатордун катышуусунда ацетиленге суу кошуу м-н ацетальдегид алынат: Ќ— = —Ќ 4- H20-v ->-—Ќ3—Ќќ (к.  учеров реакци€сы). ј. полимерлерди, дары-дармек заттарды, синтет. боекторду алууда ж-а медицинада колдонулат.

јЋ∆јЌЅј≈¬ Ўакин ёнусович (15. 12: 1920-ж. т., Ќарын обл.,  очкор р-ну,  ош-“өбө кыш.) - сов. микробиолог. ћед. илимд. доктору (1974). 1959-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  ћћ»ни бүтүргөн (1951).  ћћ»нин микробиол. кафедрасынын аспиранты (1951-54), ассистента (1954- 60). 1960-жылдан  ћћ»нин микробиол. кафедрасына башчы. ”луу јта ћек. согушка катышкан (1941-45). ј-дин негизги эмгектери туберкулЄзго каршы вакцинаны жакшыртууга арналган. 70тен ашуун ил. эмгектин автору. —аламаттык сактоонун отличниги (1965). ј.  ызыл ∆ылдыз ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ые.: ѕроблема усовершенствовани€ противотуберкулезной вакцинации. —б. научных работ  √ћ», 1964; Experimental studies on new vaccine strains to further improve vaccination against tuberculosis. Proceedinds of the Microbiological. Research 8 Group of the Hungarion Academy of Sciences, Budapest, 1972, vol. 4, 65-73.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞