пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

јЋ№≈Ќƒ≈ √ќ——≈Ќ— —альвадор (1908-1973) - „илинин 1970-ж. 3-но€брынан 1973-ж. 11-сент€брына чейинки президенти, "Ёлдердин ортосундагы тынчтыкты чыңдагандыгы үчүн" эл аралык Ћениндик сыйл. лауреаты (1972). —анть€годогу „или ун-тинин мед. ф-тетин бүтүргөн (1923). 1933-ж. „илинин соң. парти€сын түзүүгө катышкан, өмүрүнүн акырына чейин ушул уюмдун жетекчилеринин бири болгон. 1937-41-ж. ”луттук конгресстин депутаты. 1939- 42-ж. саламаттык сактоо министри; ушул иште турганында „илиде 1-жолу жумушчулар үчүн камсыздоо фондусун түзгөн. 1945-70-ж. сенатор; 1966-69-ж. сенаттын пред-ли. 1970-ж. €нварда "Ёл биримдиги" блогунан (1969-ж. түзүлгөн) президенттикке кандидат болуп көрсөтүлүп, шайлоодо жеңишке жетишкен. ѕрезидент болуп турган мезгилде ј. "Ёл биримдиги" блогунун (буга „илинин коммунисттик парти€сы да кирет) ревчыл программасын жүзөгө ашырууга бүткүл күчүн жумшаган. ј. 1973-ж. 11-сент€брда „илидеги аскердик төңкөрүштө козголоңчулар президент дворецине кол салган кезде каза тапкан. “ынчтыктын бүткүл дүйн. советинин мүчөсү болгон.

јЋ№ƒќЋƒ”  (јЋ№ƒ≈√»ƒƒ» )  ќЌƒ≈Ќ—ј÷»я - альдегиддердин 2 молекуласы *копгулуп, составында альдолдук ж-а спирттик топтору болгон заттарды пайда кылуучу реакци€. ј. к. реакци€сынан улам уксус альдегиди –-окси май альдегидине айланат: —Ќ3—Ќќ+—Ќ3—Ќќ->—Ќ3—Ќ (ќЌ)—Ќг—Ќќ. ј. к. реакци€сына кетондор да оңой кирет. ћис, 2 молекула аңетондон диацетон спирти алынат: (—Ќ3)2—ќ+(—Ќ3)2—ќ->->-(—Ќ3)2—(ќЌ)—Ќ2—ќ—Ќ3. Ѕул реакци€ны 1872 ж. немец химиги ј. ¬юрц ачкан. ј. к.- хими€ ө. ж-да колдонулуучу негизги реакци€лардын бири.

"јЋ№ћј√≈—“" (лат. Almagestum - "”луу курулуш") - 2-к-дын орто ченинде грек илимпозу  . ѕтолемей жазган байыркы дүйнөдөгү астрон. атактуу чыг-нын аты. "јте" ¬авилон, ≈гипет, јраб, »нди€,  ытай, »ран ж-а √реци€да белгилүү болгон астрон. илиминин жетишкендиктери, ѕтолемейдин јлександри€ обсерватори€сында жүргүзгөн байкоолорунун натыйжасы жыйналган. "ј-тин" 13 китебинде сфералык астрономи€,  үндүн, јйдын, планеталардын кыймылдарынын теори€лары, жылдыздардын эклиптикалык координаталары ж. б. ж-дө маалыматтар бар. јнда жылдыздар каталогу, 16-к-га чейин колдонулуп келген ѕтолемейдин дүйнөнүн гео борб. системасы да ба€ндалган. "јтин" матем, формулаларын Ќ.  оперник дүйнөнүн гео борб. системасын жокко чыгаруу үчүн колдонгон. "ј." 1515-ж. 1-жолу ¬енеци€да (латынча), 1538-ж. Ѕазелде басылып (грекче) чыккан.

јЋ№ћјƒ≈Ќ  ≈Ќ» - сымаптын дүйнөдөгү эң ири кендеринин бири. »спани€да —ьерра-ћорена тоосунун этегинде, ћадридден 200 км түш.бат. тарапта.  ен коло доорунан баштап (б. з. ч. 3-3,5 миңинчи жыл) белгилүү. 10-к-га чейин киноварь (кызыл) боегун алуу үчүн иштетилип, 1499-жылдан бери сымап алынат.  ен орун алган аймакта палеозой заманынын башында пайда болгон ж-а ири буктөлуулөргө, жылышууларга учураган сланецтердин, кумдуктардын, кварциттердин, аки таш тегинин катмарлары м-н кайнозой заманындагы диабаз ж-а кварц порфирлери кезигет.  ен уз. 20 км келген тилкеде кварциттердин арасынан орун алып, катарлата жаткан 3 руда кабаттарынан турат. јлардын калыңд. 8-12 м, уз. 300-500 м ге жетет. Өндүрүштүк рудадагы металл адегенде 10% болсо, кийин (1969) азайып 5-6% болуп калды.  ен шахта түрүндө 500 м тереңдикке чейин казылып, тереңдеген сайын руда кабаты калыңдап, сымаптын өлчөмү арта баштагандыгы аныкталган. –уда негизинен кварц м-н киновардан турат. ј. к. герңин металлогени€лык доордо пайда болгон гидротерм кейине кирет. Ѕирок айрым геологдордун (Saupe Fransis, ¬. “. —ургай ж. б.) кийинки мезгилдеги изилдөөлөрү б-ча, ал сингенетика-эпигенетика түрүндө чөкмө жол м-н пайда болгон кен катары эсептелүүдө.  енден жылына 1500-2000 т металл казылып алынат.

јЋ№ћјЌј’ (ар. аль-манах - календарь) - 1) коомдук иштердин ар кандай тармагындагы, көбүнчө адабий жаңылыктар, ил. жетишкендиктер, закондо болгон өзгөрүүлөр ж. б. ж-дө маалыматтар берилген жыйнак (јтын бул түрү календарь-справочниктерге жакын келет); 2) адабий ј.- көбүнчө кандайдыр бир окшоштуктаг ры (тематикасы, жанры, иде€лык көркөмдүгү ж. б.) б-ча түзүлгөн адабий чыг-лардын жыйнагы. 1-жолу адабий ј. ‘ранци€да 18-к-дын орто ченинде, –осси€да 18-к-дын а€гында чыга баштаган.

јЋ№ћ≈≈¬ ’айрутдин Ўамсутдинович (1907-ж. т.) - сов. патолог-анатом, вет. илимд. доктору (1941), проф. (1946),  ыргыз ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1948). 1930-ж. Ќ. Ё. Ѕауман атн.  азань вет. ин-тун бүтүргөн. 1936-52-ж.  ырг-н а. ч. ин-тунун патологи€лык анатоми€ кафедрасына башчы ж-а вет. ф-тетине декан. ”луу јта ћек. согушка катышкан. јл койдун жайына уугушу ж-а эчкинин кара өпкө ылаңынын патоморфологи€сын изилдөөгө ж-а респ-кадагы уйдун паратуберкулЄз ылаңын арылтууда көп эмгек сиңирген. ј. илимдин 15 кандидатын ж-а 2 докторун да€рдаган, 87 ил. эмгектин автору. 2  ызыл жылдыз, 2-дараж. јта ћекендик —огуш ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг.: ѕатологическа€ анатоми€ инфекционной плевропневмонии коз, –ига, 195S,

јЋ№ћ≈Ќƒј (нем. allmende - баарына таандык) - алгачкы о. кылымдагы герман элдеринде (кийинчерээк о. кылымдагы Ѕат. ≈вропанын башка өлкөлөрүндө) бир же бир нече терр-€ общиналарынын мүчөлөрү жалпы пайдаланып турган жерлер (жайыт, токой, шалбаа ж. б.). ‘еодализмдин өнүгүү мезгилинде ј. улам кыскарып отуруп, аларды ээлөө феодалдардын колуна өтөт. ќшондуктан ј. үчүн феодалдар м-н дыйкандардын ортосунда (14-17-к.) дайыма күрөш жүрүп турган. ј. ч-да капит. мамилелердин өнүгүшүнө байланыштуу (јнгли€, ‘ранци€) ј. жоюлат. Ѕирок бир топ өлкөлөрдө (Ѕат. ж-а “үш. √ермани€да, Ўвейцари€да, —кандинави€да ж. б.) ј-нын калдыктары кийинки убактарга чейин сакталып келген.

јЋ№ћ≈“№≈¬—  - “атар ј——–индеги јльметьевск р-нунун оорбору, шаар. «ай д-нын ( аманын куймасы) сол жээгинде жайгашкан. „истополь, Ѕугульма ш-лары м-н шоссе жолу аркылуу катташат.  алкы 87 миң (1970). Ќефть промыселине байланыштуу посЄлок курулуп, 1950-53-ж. шаарга айланган. Ќефть, газ өндүрүү, шина ж-а автомоб., трактор оңдоочу з-ддор иштейт. ƒрама театры бар. ј-ден "ƒостук" нефть түтүгү башталат.

јЋ№ћќ’јЋј– - “үн. јфрикадагы бербер урууларынын јльморавилерге каршы диний ж-а са€сий кыймылынын негизинде түзүлгөн уруу династи€сынын ж-а феод. (1121-1122- 1269) мамлекетинин ад-тта кабыл алынган аты. Ѕул күрөштү берберлер јльморавилердин оор салыгына, социалдык эзүүсүнө ж-а диний келишпөөчүлүгүнө каршы чыгарышкан.  үрөштүн негиздөөчүсү ж-а идеологу »бн “умарт болгон. јл кудай бир.өө деген иде€ны жактаган. 1121-22-ж. јльморавилерге каршы ачык күрөшкө чыккан. Өзүн махди деп жары€латкан. Ёң жакын санаалашы јбд аль-ћумин болгон. »бн “умарт өлгөндөн кийин (1128), бийликти ошол ээлеп, халиф аталат. 1146-ж. ал ћарракеш ш-ын алып, аны жаңы мамлекеттин борбору кылат. ј. »фрики€га эки жолу (1151-52 ж-а 1160) ∆ортуул жасап, жерг. династи€ны жоюп, нормандарды басып алган жерлеринен сүрүп чыгарышкан. ј. мамлекетинин эң кеңейген мезгили (1160) јбд аль-ћуминдин убагында болгон; ал “үш. »спани€нын ж-а бүт “үн. јфриканы толук "бириктирген. 1228-ж. “унисте, 1235-ж. “лемсенде (јлжирдин аймагы) жерг. династи€лар пайда боло баштаган. 1269-ж. ћаринилерден чыккан эмирлер ћарракешти басып алгандан кийин, ј. династи€сы толук жок болгон.

јЋ№ѕ»Ќј–»я (алыгы деген сөздөн), таштак бак - ботан. бакта, скверде ж-а наркта тоо (альпы) өсүмдүктөрү өстүрүлүүчү участок. Ѕотан. бакта атайын дөбөчө жасалып, анда тоо өсүмдүктөрү өстүрүлөт. ———–дин ботан. багындагы ј-де (ћосквадагы ———– »јЌџЌ башкы ботан. багы, ћ√”нун ботан. багы,  иевдеги ”——– »јнын ботан. багы ж. б.) токой, субальпы, альпы өсүмдүктөрү тигилген. »ри ј. јнгли€да (Ёдинбург,  ью ш.), „ехословаки€да (ѕрага), јвстри€да (»нсбрук) ж. б. жерде бар. ј. кээ бир нарктарды, скверлерди көркөмдөө үчүн колдонулат. јйрыкча кооз гүлдүү өсүмдүктөр: коңгуроо гүл, астра, гвоздика, флокс, анемондор тандалып алынат; жапыз бадал - ту€, кипарис, арча, рододендрон ж. б. пайдаланылат.

јЋ№ѕ»Ќ»јƒј - альпинизм б-ча көпчүлүк катышкан үйрөтүүчү, спорттук ж-а юбилейлик чаралар. Үйрөтүүчү ј-да жаш альпинисттер тоолуу райондорго жүрүш жасап, бийик чокуларга чыгат. —порттук ј. спортсмен-разр€дчыларды да€рдоо максатында ар кандай татаал маршруттар м-н өтүү программасы б-ча жүргүзүлөт. ёбилейлик ј. кандайдыр бир белгилүү датага арналып өткөрүлөт.

јЋ№ѕ»Ќ»«ћ (альпы деген сөздөн) - тоо чокуларына чыгуу спорту. ј-ге бийик тоолорго чыгуу б-ча туризм да кошулат. ј. 1786-ж. швейц. дыйкан ∆. Ѕальма, врач ћ. ѕаккар 1-жолу ћонблан чокусуна (јльпыда, 4810 м) чыгышкандан тартып негизделген. јлгачкы альпинисттик клуб 1857-ж. јнгли€да пайда болгон. 1872-ж. “билисиде тоо ј., 1877-ж. альпинисттик клуб уюшулган. ”луу ќкт. рев€сынан кийин ј. спорттун группалык түрү катары өнүктү. 1923-ж. сов. альпинисттер  азбектин ж-а јвачин сопкасынын ( амчатка) чокуларына 1-жолу чыгышкан. ———–де альпинисттик секци€ 1936-ж. уюшулган.  ырг-нда алгачкы клубду 1927-ж. ѕржевальскиде тиш техниги √речишкин уюштурган, ал пролет, туризм ж-а экскурси€ коому деп аталган. 1935-ж. альпинисттик жүрүштөр өткөрүлө баштаган. 1936-ж. сент€брда кыргыз альпинисттери 1-жолу јлајрча капчыгайындагы  омсомолец чокусуна (4140 м) чыгышкан. ћассалык ј. 1936-жылдын августунан башталып, миңдеген альпинисттер ж-а спорттун мастерлери да€рдалып чыкты, ондогон бийик тоо чокулары багындырылды. јзыр иштеп жаткан 3 альпинисттик лагерде жыл сайын жүздөгөн жаштар да€рдыктан өтүшөт.

јЋ№ѕ»Ќ»—““»  Ћј√≈–№ - альпинисттер ди машыктырып, спорттук чеберчилигин өркүндөтүү үчүн ылайыкталган спорттук база. ј. л. ———–де 1-жолу 1931-ж. түзүлгөн. Ѕийик тоолуу р-ндордун ( авказ, “€ньЎань, ѕамир, јлтай) баарында бар. јр бир ј. л. спорттук машыгууларга ылайыкталган турак үй же чатыр, ашкана, медпункт ж-а керектүү буюм-теримдер м-н камсыз кылынат. —тационардык, көчмө, сезондук ж-а жыл бою иштөөчү ј. л-лер бар.

јЋ№ѕџ (кельтче alp - бийик тоо) - ≈вропадагы эң бийик тоо системасы. ‘ранци€, Ўвейцари€, јвстри€, »тали€, √‘–, ёгослави€ мамлекеттеринин аймагында жатат. “омпок жагы түн.-бат. тарапка багытталып, Ћигури деңизинен ќрто ƒунай ойдуңуна чейин жаа сы€ктуу созулуп жатат. ”з. жаанын сыртынан эсептегенде, 1200 км ге, ичи жагынан 750 км ге жакын. “уурасы 50-60 км ден (“урин ш-нын меридианында) 240- 260 км ге (¬ероны ш-нын меридианында) жетет. Ёң бийик жери 4810 м (ћонблан чокусу). Ѕатыш ј. (‘ранци€-»тали€ ж-а Ўвейцари€) ж-а „ыгыш ј. болуп эки ири орографи€лык бөлүктөн турат. јлардын ортосунда түндүгүнөн Ѕоден көлүнөн түштүгүнөн  омо көлүнө чейин тектон. жаракалардан зонасы жатат. ∆аа сы€ктуу ийилген Ѕатыш ј-нын сырт тарабы (‘ранци€) кең ж-а жапызыраак келип, ички тарабы (»тали€) тик, Ўвейцари€нын терр-€сында жаткан бөлүгү эң бийик ж-а мөңгүлүү (ћонблан 4807 м, ћонте-–оза 4638 м, ѕельву 4103 м). ј-нын негизги структурасы альпы бүктөлүүсүндө пайда болгон, рельефинин түзүлүшүнө эндогендик процесстерден башка, антропоген мезгилиндеги суу ∆-а муздук эрози€ чоң таасирин тийгизген. ј-да ыңгайлуу ашуулар көп. ‘режюс ашуусу аркылуу (2538 м) “урин - Ћион т. ж., —имплон ашуусу аркылуу ћилан - ƒомодоссола (»тали€) - Ѕриг - Ћозанна (Ўвейцари€) шоссе ж-а темир жолдору, —ен-√отард ашуусу аркылуу Ћугано-Ѕеллинцона (»тали€), јльтдорф- ÷юрих (Ўвейцари€) шоссе ж-а темир жол (тешкен тоо) ж. б. өтөт. ј-нын климаты нымдуу. јтлантика океаны м-н ∆ер ќртолук деңизинен соккон шамал нөшөрлөгөн жаан-чачын алып келет.  ышында кар калың түшөт. јбанын темп-расы бийиктикке жараша өзгөрөт: жайында ар бир 100 м ге 0,6- 0,7∞—, кышында - 0,3-0,5∞—. ј-да жалпы а€нты 4140 км2 ге жакын мөңгүлөр жатат. ј.- Ѕат. ≈вропанын эң негизги гидрографи€ түйүнү'. ƒары€лары көп. јлар терең өрөөндөр м-н агып, сууга мол, энерги€га бай. »ри д-лары: –она, –ейн, ѕо ж-а ƒунайдын куймалары.  өлдөрү: ∆енева, Ѕодөн, ÷юрих,  омо, Ћаго-ћаджоре ж. б. ј-да 5 алкактык ландшафт бар: жазы жалбырактуу токой алкагы 900 м бийиктикке чейин (тоо этектери). ƒеңиз жээгиндеги ј. м-н »тали€ ј-нын түш. капталдарына жер ортолук деңиз климаты мүнөздүү, калган р-ндорунун климаты мелүүн. Ёмен токойлору дээрлик кесилип, маданий ландшафтка айландырылган. јралаш токой тоо алкагынын (1800-1900 м ге чейин) климаты мелүүн ж-а нымдуу. ћында жазы ж-а ийне жалбырактуу токойлор (эмен, бук, карагай, кызыл карагай ж. б.) өсөт. —убальпы алкагынын (2300 м ге чейин) климаты суук, кар көп жаайт.  апталдары тик ж-а жардуу келип, бадал өсүмдүктөрү өсөт. јльпы алкагынын (көп жылдык кар чегине чейин) климаты катаал ж-а кургак. ћында альпы шалбаасы өсөт. Ёң бийик жерлери - нивалдык (суук) алкак. „окуларында дайыма кар ж-а мөңгүлөр жатат, өсүмдүктөрү жокко эсе.

јд.: ƒобрынин Ѕ. ‘., ‘изическа€ географи€ «ападной ≈вропы, ћ., 1948; ¬ласова “. ¬., ‘изическа€ географи€ частей света, ћ., 1966.

јЋ№ѕџ јЋ ј√џ - ландпгафттын тоолуу-шалбаа тиби басымдуулук кылган табигый бийик алкак. —убальпы алкагынан жогору. Өтө бийик тоолордо ј. а. нивалдык алкак м-н алмашылат. јнын бийиктик абалы геогр. кеңдик, нымдуулук ж-а тоонун бетинин экспозиңи€сы м-н аныкталат. ј. а. мелүүн ж-а субтропиктик кеңдиктердеги нымдуу тоолордо ачык көрүнөт; жог. кеңдиктерде тоолуутундра алкагы, төмөнкү кеңдиктерде бийик тоолуу, талаа ж-а чөл алкактары, экватордук кеңдиктерде парамос алкагы м-н алмашат. ј. а-на рельефтин тоо-мөңгүлүү формасы мүнөздүү.  лиматы катаал, кышы суук ж-а узак (6-10 ай).  ар калың түшөт. ¬егетаци€лык мезгили кыска, шамалы катуу. январдын орт. темп-расы - 15——, июлдуку 14∞—ден төмөн. ∆ылдык жаан-чачын 1000 мм ден ашык. јльпы өсүмдүктөрү, көбүнчө чөбү жапыз шалбаа, төшөлүп өскөн бадал черлер басымдуулук кылат. ∆аныбарлары: аркар, тоо эчки, зоо бөкөн, суур, чыйпылдак чымчык, момолой ж. б. кезигет. ј. а. эл чарбасында негизинен жайкы жайыт катары пайдаланылат.

јЋ№ѕџ ЅҮ “ӨЋҮҮ ј…ћј√џ, к. јльпы буктөлуусу.

јЋ№ѕџ ЅҮ “ӨЋҮҮ—Ү - кайнозой заманындагы ири буктөлуулөр. ћезозой м-н алгачкы палеоген мезгилиндеги геосинклиналдардын чегинде болуп, жаш тоолордун жаралышы м-н а€ктаган. ћис, јльпы тоолору (термин анын атынан аталган), ѕиренеи, јндалузи€, јппенин,  арпат, ƒинар,  рым,  авказ тоолору, јфриканын түңдүгүндөгү јтлас, јзи€дагы ѕонтий, “авр, “үркмөн- орасан, «агрос, —улайман, √ималаи тоолору, Ѕирма, »ндонези€да тоо тизмектери,  амчатка ж. а., япон, ‘илиппин а-дары, јл€ска м-н  алифорни€нын “ынч океан тарабындагы кырка тоолору, “үш. јмерикадагы јнд тоолору, јвстрали€нын чыг. жагын курчап жаткан архипелагдар (∆аңы √вине€, ∆аңы «еланди€ а-дары м-н бирге) ж. б. кирет. јталган жерлердин айрым бөлүктөрүндө мезозой заманында да бүктөлүү кыймылдары болуп өткөн (к. ћезозой буктөлуусу). ≈вропа м-н јзи€да жайгашкан бүктөлүү системалары ј. ƒ. јрхангельский м-н Ќ. —. Ўатский тарабынан (1933) өзүнчө альпы бүктөлүү аймагы (область) деп бөлүнгөн. ј. б. жеке эле геосинклиналь аймактарын бийик көтөрбөстөн, платформалуу жерлерди да тоолуу өлкөгө айландырган. Ѕуларга ≈вропадагы ёра тоолорун, ѕиренеи ж. а-нын бир топ бөлүгүн, “үн. јфрикадагы јтлас тоолорунун түш. тарабын, ќрто ∆-а Ѕорб. јзи€дагы “€нь-Ўань, √иссар тоолорун, ѕамир тоосунун түн. жагын, “үн. јмерикадагы јскалуу тоонун чыг. тарабын, “үш. јмерикадагы јнд м-н јнтарктидадагы јнтарктида ж. а-ын кошууга болот. ќрто ж-а Ѕорб. јзи€дагы тоо аралык ири ойдуңдардын (‘ергана, ÷айдам ж. б.) пайда болушу да ј. б-нө байланыштуу. ј. б. болгон жерлерде күчтүү тектон. кыймылдар (жер титирөөлөр, жанар тоолордун атылышы) азыр да жүрүп жатат.

јд.: “ектоника ≈вразии, под ред. ј. Ћ. яншина, ћ., 1966; ’ а и н ¬. ≈., –егиональна€ геотектоника, ћ., 1971.

јЋ№“ (итал. alto, лат. altus - бийик)- 1) хордо же вокалдык ансамблде катышуучу балдардын ж-а а€лдардын коңур (меццо-сопрано, контральто) үндөрү; 2) эркек балдардын коңур үнү; 3) скрипка тобуна кире турган, бирок көлөмү скрипкадан чоңураак 4 кылдуу аспап; 4) ј. же альтгорн - аскердик оркестрде колдонулуучу үйлөмө жез аспап; 5) оркестрдеги кээ бир аспаптардын түрү (домра-ј., кларнет-ј. ж. б.).

јЋ№“јћ»–ј - »спани€дагы  антабри тоолорунун деңизге жакын тарабынан табылган үңкүр; анда жог. палеолит доорунда боек м-н тартылган ж-а чегип ташка салынган айбанаттар сүрөтү (зубр, доңуз ж. б.) бар. 1875-ж. испан археологу ћарселино —аутуола ачкан. јйбанаттардын анатоми€сы, кыймыл-аракети даана ж-а чебер келтирилген. ј-дагы сүрөттөрдүн ачылышы палеолит доорундагы уңкүрлөргө тартылган сүрөттөрдү изилдеп билүүнүн башталмасы болгон, алар ћадлен мадани€тына тиешелүү деп эсептелет.

јЋ№“≈–ј÷»я (лат. alteratio - өзгөртүү) - муз. негизги добуштарды (до, ре, ми, фа, соль, л€, си), добуш катарларынын негизги баскычтарынын бийиктигин жарым же толук тонго жогорулатуу жө төмөндөтүү аркылуу өзгөртүү белгилери. ћуз. добушту жарым тонго жогорулатуу белгиси - диез, толук тонго - дубль-диез, жарым тонго төмөндөтүү белгиси - бемоль, бүтүн тонго дубль-бемоль белгилери коюлат. Ѕул белгилерди жоготуу үчүн бекар колдонулат.

јЋ№“≈–ћјЌ “еодор ёрьевич [12 (24). 11. 1885-18 (31). 3. 1915J-эстон актЄру. „ыг-лык ишин 1902-ж. баштаган. 1906-ж. "Ёстони€" театрынын актЄру, Ћео —аалепа м-н ѕийбелехтин (¬ильде, " армалбас керемет", "јлбарсты") ролдорун 1-аткаруучулардан.  лассикалык репертуардагы бир топ көрүнүктүү ролдорду аткарган. ј. режиссер катары Ћермонтовдун "ћаскарад" (1914), ј. Ќ. ќстровскийдин " үнөөсүз күнөөлүүлөр" (1915) ж. б. спектаклдерин койгон.

јЋ№“≈–Ќј–∆ќ«ƒќ–-Altemaria грибогу козгоочу өсүмдүк илдеттери.  артошка, тамеки, алма, алмурут ж. б. өсүмдүктөрдүн өнүү мезгилиндеги алътернариоздору белгилүү.  апуста ј. көбүрөөк кездешет. √рибок түшкөндө, өсүмдүктү каралжын так басып, чиритө баштайт, уругунун өнүмдүүлүгүн жоготот. ј. илдетине каршы күрөшүү чаралары: үрөндү дарылоо, туура которуштуруп айдоо ж. б.

јЋ№“–”»«ћ (лат. alter -башка) - керт башынын гана камын ойлобой, башкалардын камы үчүн аракетти билгизген моралдык принцип. ј. терминин эгоизмдин (өзүмчүлдүктүн) карама-каршысы катары этикага француз философу ќ.  онт киргизген. ј-дин айрым элементтери байыркы индус м-н христиан диндеринин моралдык окуусунда көп учурайт. 18-к-да ј-дин моралдык окуусунун негизги принциптери англ. ж-а франц. агартуучулар тарабынан иштелип чыккан. јлар коомдук мамилелерди жеке адамдардын мамилелери катарында көрсөтүп, альтруисттик тарби€ берүү м-н адамдардын эгоисттик умтулууларын чектөөгө болот деп эсептешкен. Ѕурж. этикасында ј. диний моралга шайкеш келип, капитализмдин эксплуататордук маңызын жаап-жашырууга кызмат кылат. ћарксизм-ленинизм бурж. коомдогу альтруисттик моралдын чектелгендигин көрсөтүү м-н бирге, ар кандай моралдык принциптердин негизинде адамдардын материалдык катнашы жатарын белгилейт. “аптык карамакаршылык жоюлган соц. коомдо адамдардын ортосундагы өз ара катнаш коллективизм м-н бир бирине жардамдашуу принциптерине негизделген. —оң. коомдук байланыштар өзүмчүлдүк м-н альтруизмдин моралдык карама-каршылыктарынын материалдык тамырларын биротоло жойду.

јЋ№‘ј-ј∆џ–ќќ - радиоактивдүү ажыроо процессинде атом €дросунан өзүнөн өзү а-бөлүкчөлөрдүн бөлүнүп чыгышы. A.-a-до ат. н. 2 ж-а массалык саны ј болгон баштапкы €рдо өзүнөн а-болүкчөнү (2=2, 4=4) бөлүп чыгарып, ат. н. 2 - 2 ж-а массалык саны ј - 4 болгон башка €дрого айланат. ћис, радий төмөнкү схема б-ча^д Ra ~* 2÷  и+2 Ќе радонго айланат. –адиоактивдүү €дролордун көбү коргошундун €дросунан оор. а-радиоактивдүү €дролордун жашоо убактысы 3-ё-7 сев дан 5-1015 жылга чейин жетет. Ѕизге белгилүү бардык сс-радиоактивдүү изотоптор бөлүн чыгарган а-бөлүкчөлөрдүн энерги€сы 2 ден 9 ћэв ге чейин өзгөрөт. «ат аркылуу өткөндө, атом ж-а молекулаларды иондоштургандыктан, а-бөлүкчөлөрүнүн энерги€сы аза€т. јл эми кагылышуулардын саны эң көп (104-т-105) болгондо, а-бөлүкчөлөрдүн энерги€сы толук сарп болот. ¬ильсон камерасында а-бөлүкчөнүн калтырган изинин узундугу б-ча радиоактивдүү заттардын изотоптук составын сапаттык түрдө аныктоого болот. ядродон бөлүнүп чыгуу кезинде а-белүкчөгө вки түрдүү күч аракеттенет; мааниси өтө чоң ж-а жакын аралыкка аракеттенүүчү €дролук күч а-бөлүкченү €дро ичинде кармап турууга умтулат; экинчиси - электрдик өз ара аракеттенүүчү күч ал бөлүнгөн а-бөлүкчөнүн €дродо калган башка бөлүкчөлөрү м-н түртүлүшүн шарттайт.

јд.: √лесстон —, јтом. јтомное €дро. јтомна€ энерги€, пер. о англ., ћ., 1961.

јЋ№‘ј-ЅӨЋҮ „ӨЋӨ– - кээ бир радиоактивдүү элементтерден бөлүнүп чыгуучу гелий атомунун €дросу. јлар €дролук реакци€ учурунда да көп санда бөлүнүп чыгат. ј.-б-дүн массасы 4,00273 атомдук бирдикке же 6,644- ё~24 г, зар€ды 2 оң элементардык бирдикке, спин ж-а магниттик моменттери нөлгө барабар. ј.-б-дүн байланыш энерги€сы 28,11 ћэв. јйрым учурда ј.-б. түрдүү €дролук реакци€ларды жүргүзүүдө, нейтрондорду ж-а кээ бир радиоактивдүү изотопторду алууда пайдаланылат, к. јльфа-ажыроо.

јЋ№‘ј- ќ–√ќЎ”Ќ ћ≈“ќƒ”, к. √еологи€лык жыл эсеби.

јЋ№-‘ј–јЅ» (870-950), к. ‘араби.

јЋ№‘ј-—ѕ≈ “–ќћ≈“– - радиоактивдүү €дролордон чыгуучу а-бөлүкчөлөрдүн энерги€сын өлчөөчү прибор. ј.-с-лер түзүлүшүнө ж-а иштөө принцибине жараша магниттүү, иондопь турмалуу ж-а жарым өткөргүчтүү детекторлуу болуп бөлүнөт. ћагниттүү ј.-с-дө а-бөлүкчөлөр жолуна перпендикул€р түрдө жайланыштык рылган күчтүү магнит талаасынан өтөт да, энерги€ларына жараша ар кандай чоңдуктагы бурчтарга кыйша€т (к. сүрөт). «ар€ддуу бөлүкчөлөрдүн магнит талаасындагы траектори€сы айлананы элестетет. јйлана радиусунун бөлүкчөнүн импульсуна көз караңгылыгы а-бөлүкчөлөрүн анын энерга€лары б-ча талдоо жүргүзүүгө мүмкүндүк берет. »ондоштурмалуу ј.-с-де а-бөлүкчөлөр энерги€сына жараша газдарды иондоштуруусу б-ча, жарым өткөргүчтүү детекторлуу ј.-с-де жарым өткөргүчтүү кристаллдарда электр тогун пайда кылышы б-ча изилденет.

јЋ№‘ј-“≈–јѕ»я - альфа нурунун организмге тийгизген дарылык таасирин ар түрдүү метод м-н колдонуу. јл өзүнчө же р, ү нурлары м-н бирдикте, кыска ћөөЌө“ ө таасир этүүчү же организмге топтолбой тез тарап кетүүчү изотоптор (радон, торондун продуктулары ж. б.) түрүндө колдонулат. ј.-т. радон аралашкан сууну ичүү, андан микроклизма жасоо, радондуу дары майды сүйкөө ж-а радон аралашкан аба м-н дем алдыруу түрүндө жүргүзүлөт. ј.-т. нерв, жүрөк-кан тамыр, ички без системаларынын ишин жакшыртуу м-н ар кандай ооруларды дарылоодо жакшы натыйжаларды берет. –ак шишиги, учук ооруларында, кан ооруларынын айрым түрлөрүндө, а€лдар кош бойлуу мезгилде ј.-т. жүргүзүүгө болбойт.

јЋ№‘ј-“»“јЌ  ”…ћјЋј–џ - титанды башка элементтер (Al, Sn, —, N20) м-н кошо эритүүдөн алынган абдан бекем куймалар. ј.-т. к-нын составына кошулган элементтер курманын бекемдигин, катуулугун ж-а дат басууга туруктуулугун жогорулатат. јны өндүрүү 1946-жылдан башталган. ј.-т. к-нын мех. касиеттери жогору болгондуктан, конструкци€лык эң мыкты материал катары өндүрүштө кеңири колдонулат. Ѕир фазалуу ј.-т. к. 5% ј1 ж-а 2,5% Sn калганы титан элементинен турат да, жог. темп-рага абдан чыдамдуу келип, ийилчээк болот. јл куймадан да€рдалган тетиктер муздатылгандан кийин, кошумча терми€лык иштетүүнү талап кылбайт.

јЋёћ»Ќ»… (лат. Aluminium), Al- ћенделеевдин мезгилдик системасынын 3-тобунан орун алган хим. элемент, ат. н. 13, ат. м. 26, 9815. ј. жер кыртышында таралышы б-ча металлдар дын ичинен 1-орунду ээлеп, 8,8% түзөт. ’им. өзгөчө активдүүлүгүнө байланыштуу таза түрүндө кезикпейт. ј.- жылуулукту, электрди жакшы өткөргөн, коррози€га туруктуу, чоюлгуч, жеңил, оңой ширетилүүчү, күмүш сы€ктуу ак металл. “ех. ј-дин составында Fe, Si ж-а аз сандагы башка аралашмалар болот. Өзгөчө таза ј-дин (99,996%) салышт. салм. 2,7, тыгызд. 2698,9 кг/м3 (20∞—), эрүү t 660,24∞—, кайноо t 2500∞C јтомунун сырткы электрондук катмары 3 электрондон турат. Si, Cu, Zn, Mn ж. б. элементтер м-н ар түрдүү касиеттеги өтө бекем куймаларды пайда кылат. јбада тез кычкылдангандыктан, металлды андан ары кычкылдануудан сактоочу жука кабыкча ј1г03 м-н капталат. ј. кадимки шарттагы бирикмелеринде 3 валенттүү, бирок жог. темп-раларда бир валенттүү болушу мүмкүн (A1F, ј1—1).  үкүм түрүндөгү ј-ди ысытканда, абада тез күйөт. ј-ди кычкылтек агымында күйгүзүүдө 3000 —ге чейинки темп-раны алууга болот. јнын кычкылтек м-н активдүү кошулуу касиети металлдарды кычкылдарынан калыбына келтирүүдө колдонулат. ∆ог. темп-рада азот, көмүртек, күкүрт м-н биригип, нитридди . (јЎ), карбидди (ј14—з), сульфидди (ј128з) берет. ј. галогендер м-н реакңи€га кирет, жегичтерде оңой эрип, суутекти бөлүп чыгарат да, алюминат пайда кылат. ј-дин көпчүлүк туздары сууда жакшы эрийт. ј. ө. ж-да криолитте (NaaAlFe) эритилген бокситти электролиздөө м-н алынат. ј. электротехникада, авиаңи€ ө. ж-да, металлурги€да, архитектурада, €дролук реакторлордо ж-а ар түрдүү күзгүлөрдү, турмуш-тиричиликке керектүү буюмдарды жасоодо кеңири колдонулат.

јЋёћ»Ќ»… ј„џ  “јЎ“ј–,  . јчык таштар.

јЋёћ»Ќ»…  ”…ћј—џ - алюминийди металлдар (темир, кремний, жез, магний, цинк ж. б.) м-н кошо эритүүдөн алынган куйма. јлгачкы ј. к. 19-к-дын 50-жы л дары€да алюминийди кремнийге кошуп эритүүдөн алынган. јндан кийин ј. к-нын бекемдик ж-а катуулук касиеттерин жакшыртуу максатында куйманы терми€лык жол м-н иштетүү б-ча изилдөөлөр бир нече өлкөдө жүргүзүлдү. Ќатыйжада ј. к-нын: дат баспай турган Al-Mg-Si, эң бекем ј1Mg-Si-Gu, Al-Zn-Mg ж-а Al-Zn-Mg-Cu, ысыкка чыдамдуу ј1-—и-ћп ж-а ј1Cu-Li, жеңил ж-а эң жог. модулдуу Al-Be-Mg ж-а Al-Li-Mg системалары иштеп чыгарылды. ј. к-нын салмагынын аз болушу, электрди ж-а жылуулукту дурус өткөрүшү, дат баспай тургандыгы, технол. касиеттеринин жакшылыгы, кесүү-жонуу ж-а чайкоо ыкмалары м-н жакшы иштетилиши, эритүү м-н бекем ширетилиши - анын негизги артыкчылыктары. Ѕуюмдарды ж-а тетиктерди жасап чыгаруу ыкмасы б-ча ј. к. негизги эки топко: деформаңи€лануучу ж-а куюу жолу м-н алынуучу болуп бөлүнөт. ƒеформаңи€лануучу ј. к-нан жасалган тетиктер согуу, чоюу, созуу ж-а жумурулоо ыкмалары м-н иштетилет да, тоголок, жалпак, көзөнөктүү формада да€рдалат.  ошуп эритилүүчү металлдардын санына карата куйма эки, үч ж-а төрт системада иштетилип чыгарылат.  уюу жолу м-н алынуучу ј. к. куюуга жарамдуу болушу керек.  уйманын составына легирлөөчү элементтерди (—г, ћп, Mg) көбүрөөк кошкондо, анын касиеттери андан бетер жакшырат. ј. к-лары көбүнчө курулушта электр энерги€сын берүүдө, транспортто колдонулат.

јд.: ‘ридл€ндер ». Ќ., ¬ысокопрочные деформируемые алюминиевые сплавы, ћ., I960,;  олобнев ». ‘., јлюминиевые сплавы, вып. 1-6, ћ., 1963-69; ¬оронов —. ћ., ћеталловедение лЄгких сплавов, ћ., 1965.

јЋёћ»Ќ»…  џ„ џЋџ, ј1203 - алюминий м-н кычкылтектин бирикмеси. “үссүз кристалл, жаратылышта корунд минералы түрүндө кездешет. ј. к. ж-а анын суу кычкылдары сууда эрибейт, хим. реакци€да амфотердик касиетке ээ. јл 1000∞— де жегичтер м-н сууда эрий турган жегич металлдардын алюминатын, ал эми Si02 м-н алюмосиликаттарды пайда кылат. ј. к-н алууда бокситтер, нефелиндер, каолиндер негизги сырьЄ болот. ј. к. негизинен алюминийди алууга жумшалат.  орунд отко өтө чыдамдуу ж-а абразивдуу материалдарды, керамикалык кескичтерди жасоодо кеңири колдонулат.

јЋёћ»Ќ»… ќ–√јЌ» јЋџ  Ѕ»–» ћ≈Ћ≈–» - көмүртектин атому м-н түздөн-түз байланышкан алюминийи бар металл орг. бирикмелер. ј. о. б-нин толук (Ѕзј1) ж-а толук эмес (R2A1X же RAlXs) түрлөрү белгилүү (мында R-—Ќз, C2Hs, CeHs ж. б., ’ - галогендер, OR жө Ќ). ј. о. б. м-н иштөө инерттүү газдардын чөйрөсүндө жүргүзүлөт. јлар эфирлер аминдер м-н туруктуу комплекстик бирикмелерди пайда кылат. ј. о. б. магнийдин алюминий м-н болгон куймасына галогеналкилдерди таасир этүүдөн алынат: 6—2Ќ5¬√+ +2Al+3Mg=2(C2H5)3Al+3MgBr2. A. о. б. өндүрүштө олефиндерди полимерлөөдө катализатор катарында, полиэтиленди өндүрүүдө ж-а өзгөчө таза алюминийди алууда пайдаланылат.

јЋёћ»Ќ»… ӨЌӨ– ∆ј…џ -түстүү металлурги€ ө. ж-нын тармагы. Ёл чарбасында алюминий кеңири колдонулат. јнын айрыкча авиаци€, автомобиль, электр техника, машина куруу, металл иштетүү жагында, хими€да, курулушта, тамак-аш ө. ж-да зор мааниси бар. –ев-€га чейин –осси€да ј. ө. ж. болгон эмес. јл ”луу ќкт. соң. рев-€сынан кийин өнүгө баштады. ¬олхов (1932), ƒнепр (1933), ”рал (1939) алюм. з-ддору ишке киришти. ”луу јта ћек. согуш жылдарында —ибирде, ”ралда, кийинчерээк  аз-нда ј. ө. ж-нын жаңы ишканалары курулду. јлюминий алынчу негизги сырьЄ - бокситтер. Ѕирок азыр ј. ө. ж-да сырьЄнун жаңы түрлөрү - нефелин, алунит ж. б. пайдаланылууда. –удадан алюм. металлын алуу электр энерги€сын эң көп талап кылат, 1 т алюминий алуу үчүн 16-18 миң кет-с энерги€ сарпталат. ј. ө. ж. келечекте өлкөнүн электр энерги€сы, отуну ж-а сырьЄсу мол чыгуучу р-ндоруна жайгаштырылат. јл р-ндордун бири - биздин респ-ка, анда нефелиндүү сионит рудасынын мол запасы бар, электр энерги€сы болсо жетиштүү. Ѕул байлыктарды рационалдуу пайдалануу “үн.  ырг-ндын тоо-кен ө. ж. комплексин түзүүнүн негизи болуп, ј. ө. ж-н өнүктүрүүгө шарт түзөт.

јЋёћ»Ќ»… –”ƒјЋј–џ - алюм. металлын алууда пайдаланылуучу тоо тектер. ∆аратылышта алюминий 280ге жакын минералдын ж-а тоо тектин составында кездешет. Ѕирок алардын кээ бирөөлөрүнөн гана алюминий алынат. јЋёћ»Ќ»…ƒ≈Ќ негизги рудасы - боксит. јнын составындагы алюм. кычкылы (ј120з) 85% ке жетет. –удадан адегенде алюм. кычкылы, андан кийин таза алюминий электролиттик жол м-н бөлүнөт. Ќефелиндуу сиенит ж-а нефелин-апатиттүү тоо тектерден, алунит, андалузит минералдарынан да алюминий алынат. Ћейцит, лабродорит, анортозит ж-а силлиманиттүү, андалузиттүү, дистендүү сланецтер келечекте алюм. сырьЄсу катары колдонулушу мүмкүн.  апит. өлкөлөрдө алюминий бокситтен гана алынат. ———–де бокситтен башка нефелиндүү сиенит м-н нефелин-апатиттүү тоо тектер чоң мааниге ээ. јпюм. рудаларынын ири кендери ———–де (”рап,  азак ——–и, јлтай ж-а  расно€р крайлары), јмерикада (ямайка, √айана, —уринам, Ѕразили€), јфрикада (√ана, √вине€), ‘ранци€да, »нди€да жайгашкан.  ырг-нда —андык ж-а «арделек нефелиндуү сиенит кендери бар.

јд.: “ребовани€ промышленности к качеству минерального сырь€. јлюминий, 2 изд., в. 35, ћ., 1962.

јЋёћ»Ќ»… —”Ћ№‘ј“џ, Al2(SO4)3 :- күкүрт к-тасынын алюм. тузу. —ууда жакшы өрүүчү түссүз кристалл.  адимки шартта кристаллогидрат ј12(!304)з-18Ќ20 түрүндө жолугат. џсытуудан ј120з ж-а S03KO ажырайт. “ех. ј. с. бокситти же чопону күкүрт к-тасы м-н иштетүүдөн алынат. Ө. ж-да кездеме боЄо, тери ийлөө, кагаз чаптоо иштеринде ж-а медицинада колдонулат.

јЋёћ»Ќ»… ‘“ќ–»ƒ», фтордуу алюминий (A1F3) - түссүз кристаллдык туз. џсытуудан эрибей бууланат, сууда начар эрийт, кислоталар, жегичтер м-н реакци€га кирбейт. ј. ф. кеңири колдонулуучу комплекстүү бирикмелерде мис, криолитти (Na3AlF6) пайда кылат. ј. ф. фтордуу суутекти, ысытылган ј1 же ј1203түн үстүнөн өткөрүүдөн ж. б. жолдор м-н алууга болот. Ө. ж-да алюминий алууда ж-а тазалоодо колдонулат.

јЋёћ»Ќ»… ’Ћќ–»ƒ», хлордуу алюминий (AlClz) - сууда жакшы өрүүчү түссүз кристаллдык туз. Ќымдуу абада Ќ—1 бөлүнүп, түтөйт. —уудагы эритмесинен саргыч ак түстөгү кристаллдар - AlClz ? 6Ќ2ќ гидраты бөлүнөт.  өп орг. эриткичтерде жакшы эрийт. —уусуз ј. х. бир нече орг. ж-а орг. эмес заттар м-н биригет. ј. х. Ch м-н —ќнун аралашмасын каолин же бокситке таасир этүүдөн алынат: Ah03+3CO+3Cl2-*-2AlCh+ +«—ќ2. ј. х. нефтини иштетүүдө ж-а орг. синтездерде катализатор катарында кеңири колдонулат. јЋёћ»Ќќ“≈–ћ»я (алюминий ж-а гр. therme - жылуулук) - металлдардын кычкылдарын алюминийдин таасири м-н калыбына келтирип, металлдарды ж-а куймаларды алуу процесси. јлюм. кычкылтек м-н бириккен убакта көп жылуулук бөлүнүп чыгат (1900∞- 2400∞—). Өтө кыйынчылык м-н калыбына келүүчү металлдарды (титан, ниобий, цирконий, бор, хром, ванадий, вольфрам ж. б.) алууда, аларды кычкылдарынан калыбына келтирүүдө ж-а рельстерди, түтүктөрдү, болот буюмдарды ширетүүдө кеңири колдонулат. ј-ны орус окумуштуусу Ќ. Ќ. Ѕекетов (1859) ачкан.

јЋя— ј - ј Ўнын түн.-батышындагы штаты. 1867-ж. ј-ны падышалык –осси€ ј Ўга сатып жиберген. ј-га материк бөлүгүнөн башка кээ бир аралдар (јлеут, ѕрибылов, јлександр,  одь€к ж. б.) кирет. ј€нты 1519 миң км2.  алкы 294,6 миң (1970), алардын ичинен жерг. элдери (индеец, - алеут, эскимос) 44 миң (1960). јдмин. борбору - ƒжуно ш. ∆ери дөңсөөлүү ж-а тоолуу. “үн. ж-а борб. бөлүгү гана түзөң келет.  лиматы түштүгүндө мелүүн, калган бөлүгүндө суук, континенттик.  ышы 6-8 айга созулуп, жеринде көп жылдык тоң жатат. „арбачылыгынын тармактары: балык уулоо, консервалоо, жыгач ж-а аң терилерин иштетүү. ѕайдалуу кен байлыктарынан алтын, көмүр, калай, хромит казылып алынат. Ќефтишга ири кендери да табылды. ј. ч-сы ћатануски өрөөнү м-н  енай ж. а-да гана өнүккөн. “. ж-нун уз. 930 км, асфальт жолунуку-8,8 миң км. ј-нын терр-€сында аэродромдор, аскер-деңиз ж-а ракета базалары бар.

јЋя— ј ∆ј–џћ ј–јЋџ “үн. јмериканын түн.-батышында, Ѕеринг деңизиндеги Ѕристоль булуңу м-н “ынч океандын аралыгында жайгашкан. јл€ска штатынын (ј Ў) карамагында, уз. 700 км ге жакын, туурасы 10-170 км. ј. ж. а-нын көп жерин јлеут кырка тоолору ээлейт. јнда өчкөн ж-а өчө элек жанар тоолор (чокулар) бар. Ёң бийиги - ¬ениаминов жанар тоосу (2507 м). ј. ж. а-да негизинен тоо тундрасы, майда мөңгүлөр басымдуулук кылат. јЋя— »“ (јл€ска ж. а-нын атынан) - тереңдикте пайда болгон гранит тибиндеги магмалык (кээде метасоматоздук) тоо тек., ј. 30-35% кварцтан, 30-50% калийлүү талаа шпатынан ∆-а 20% алъбиттен турат. —оставында түстүү минералдардын аз же жокко эсе болушу м-н граниттен айырмаланат. —труктуралык түзүлүшү бүртүктүү, чандасы порфир сы€ктуу. Өңү кызгылт, ак, бозомук. ј. м-н сейрек кездешүүчү металлдардын кендери байланыштуу. ј. имараттардын дубалын кооздоодо колдонулат.

јћј√ј—ј » - япони€нын ’онсю а-нын ќсака булуңундагы порт, шаар.  алкы 532 миң (1968-ж.). ј. ќсака ш-на жанаша жайгашкан. ћашина  ”–””| металлурги€, хими€, кездеме токуу, цемент ө. ж. ж-а ири “Ё÷ бар.

јћјƒјЋ»≈¬ ћаткалык (1926-ж. т.) - ќш обл-нын Ћенин р-нундагы  алинин атн. к-здун пахтачылык бригадасынын бригадири. —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1972). 1964-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Ёмгек жолун колхозчу болуп иштөөдөн баштаган.  ийинчерээк бригадирликке дайындалат. јл башкарган бригада 1971-ж. 121 га жерден 40 ц ден, 1972-ж. 119 га жерден 46,5 ц ден пахта жыйнап алууга жетишкен. ј. Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени, медалдар ж-а  ыргыз ——– ∆ќ√. —оветинин ѕрезидиумунун јрдак √рамотасы м-н сыйланган.

јћјƒ” ∆оржи (1912-ж. т.)-браз. жазуучусу, коомдук ж-а са€сий ишмер, коммунист, Ѕраз. жумушчу кыймылынын активдүү катышуучусу. " акао" (1933), "“ер" (1934) деген түңгүч романдарында кедей-дыйкандардын таптык аң-сезиминин ойгонушун көрсөтөт. "”чу-кыйырсыз жерлер" (1943), "»льеус шаары" (1944), " ызыл үрөөндөр" (1946), "јзаттык подпольеси" (1952), "“үн күзөтчүлөрү" (1964) деген прозалык чыг-ларында эмгекчи адамдардын турмушун, күрөшүн, образдарын соң. реализмдин позици€сынан чагылдырган. ј-нун чыг-лары дээрлик бүт бойдон орусчага которулган. јл —ов. —оюзунда бир нече ирет болгон. ј. Ѕраз. академи€сынын (1961), “ынчтыктын бүткүл дүйн. советинин мүчөсү, "Ёлдердин ортосунда тынчтыкты чыңдагандыгы үчүн" эл аралык Ћениндик сыйл. лауреаты (1951).

јћј«ќЌ»“, ам аз он ташы-минерал; микроклиндин жашыл түстөгү түрү. —оставында кээде ћп2+, радиогендүү коргошун, рубидий ж-а цезий болот. ј. щЄлочтуу граниттерде, пегматиттерде, грейзендерде бар.  ооздук ж-а көркөмдүк буюмдарын жасоодо иштетилет, к. ћикроклин.

јћј«ќЌ ј - “үш. јмерикадагы дары€. —уусунун молдугу, алабынын

а€нты (7180 миң км2) б-ча дүйнөдө 1-орунда. ”з. 6400 км (ћараньон д-нын башынан), ”ка€ли д-нын башынан 7000 км ден ашык. Ѕашкы куймасы - ћараньон ѕерудагы  ордильер тоосунун чыг. капталынан, деңиз деңг, 4840 м бийиктиктен башталат. —уу экватордук токой каптаган жайык нымдуу ойдуң аркылуу агып, јтлантика океанына ку€т. Ќегизинен экватор м-н 5∞ түш. кеңдиктин ортосундагы жаан-чачыны ө“ө мол (жылына 1500-3000 мм) аймак м-н агат. —уусунун жай агышы көп сандаган чоң ж-а майда аралдарды, о. эле эски нуктарды, океанга 350 км аралыктагы эң чоң жайылманы (а€нты 100 миң км* ге жакын) пайда кылат. ƒары€нын куймалары өтө көп, алардын 20га жакыны - чоң дары€лар (уз. 1500-3500 км). »ри оң куймалары: ”ка€ли, ∆уруа, ѕурус, ћадейра, “апажос, Ўингу, “окантинс (ѕаруга ку€т); сол куймалары: Ќапо, »са, япура, –иу-Ќегру. ј-нын туурасы ”ка€ли куйгандай кийин 2 км, ортоңку агымында 5 км, төмөнкү агымында 15-20 км, чатына жакын 80-150 км. ќртоңку агымында тереңд. 70 м ге жакын, ќбидус ш-нын тушунда 135 м ге чейин, чатында 15-45 м. ј-нын режими татаал ж-а бөтөнчө; жылдын бардык мезгилинде суусу мол. ќң куймаларынын алабы түш. жарым шарда, сол куймаларынын алабы түн. жарым шарда жамандыктан, ташкындоо мезгили ар түрдүү (оң куймаларда окт€брдан мартка чейин, сол куймаларында апрелден окт€брга чейин). ј-нын эң чоң чыгымы «ќќ миң м3/сек дан ашык; суу тартылганда 70-80 миң м”сек; орт. чыгымы 175 миң м3/сек га жакын. ј-нын үлүшүнө жер шарындагы бардык дары€лардын агымынын 15-17% туура келет. јлабы өсүмдүктөргө ж-а жаныбарлары өтө бай.  өлдөрүндө ж-а салааларында жалбырагынын диаметри 2 ж ге жеткен виктори€-реги€ деген суу өсүмдүгү өсөт. —үт эмүүчүлөрдөн: ламантин (чагында), дары€ дельфини, амазонка ини€сы ж. б.; балыктын 2000ге жакын түрү ж-а крокодил кезигет.  уймалары м-н ј.- дүйнөдөгү эң ири суу жолу (25 миң км ден ашык).  еме дары€нын куйган жеринен 4300 км ге чейин, ал эми океан кемелери 1690 км ге чейин бара алат. »ри порттору: Ѕелен (ѕара), —антарен, ќбидус, ћанаус, »китос. ј-нын энергетика потенциалы өтө зор (болжол м-н 280 млн. кет ка жакын), бирок гидроэнерги€сы аз пайдаланылат.

јћј«ќЌ ј ќ…ƒ”Ң” -“уш. јмерикада, дүйнөдөгү эң чоң ойдуң. ј€нты 5 млн. км2 ден ашык. √виана ж-а Ѕраз. бөксө тоолорунун аралыгында јнд тоолорунан јтлантика океанына чейин созулуп жатат; жер шарындагы суусу эң мол јмазонка д-нын алабын ээлейт. Ќегизинен палеозойдун деңиздин ж-а мезозой-кайнозойдун континенттик чөкмө тоо тектеринен турат.  лиматы ысык (айлык орт. темп-расы 24-28∞—) ж-а нымдуу (жылдык жаан-чачыны 1500-3000 мм). ј. о. Ѕат. јмазонка ж-а „ыг. јмазонка болуп бөлүнөт. Ѕат. јмазонка- өтө кең түздүк (1600 гелгге чейин).  лиматы экватордук, нымдуу. ѕальма, геве€, какао жыгачтары өсөт. ∆аныбарлары: жалпак мурун маймыл, ленивец, кумурска, броненосец-великан, пекарь ж. б. „ ы г. јмазонканын (–иу-Ќегру ж-а “апажос д-ларынын чаттарынын чыг. тарабы) жеринин бети малга жайыттуу. ќйдуңдун туурасы бир кыйла кууш (350 км ге чейин).  лиматы субэкватордук. »юндан сент€брдын а€гына чейин Ѕраз. бөксө тоосунан карандай тропик шамалы (пассат) согуп тургандыктан, ойдуңда кургакчылык болуп, токоюнда жалбырагын күбүгөн дарактар көп кезигет.  ээ жерин саванна ээлейт. ј. о-да калк өтө сейрек отурукташкан; негизинен дары€ жолдору м-н катташат. ћарганец, нефть ж-а темир кендери казылып алынат.

јћјЋ№√јћј÷»я (металлурги€д а) - сымаптын жардамы м-н мгталлдарды бөлүп алуу ыкмасы. Ѕаштапкы материалы - майда руда. јлынуучу материалы - асыл металлдар (алтын, күмүш ж. б.). ј. өндүрүштүк процесс катары мындан 2 миң жыл мурда эле пайда болуп, көп сандаган өзгөрүштөргө ж-а тех. өркүндөтүүлөргө дуушар болду. јлдын ала майдаланган руданы сымап м-н иштеткенде, руданын составындагы металл сымап м-н реакци€га катышып, амальгамаларды (хим. бирикмелерде эритмелерди) пайда кылат. –удадагы реакци€га катышпаган башка тектер өзүнчө бөлүнөт. јмальгамалар сымап компонентинин проценттик өлчөмүнө жараша суюк, коюу ж-а катуу түрдө кездешет. —уюк амальгамадан асыл металлды бөлүп алган учурда сымап азайтылып, коюу ј. жумшак күдөрү чыпкадан өткөрүлөт. ј. руданы майдалай турган аппаратта жүргүзүлсө - ички ј. ж-а атайын шлюздарда өткөрүлсө, сырткы ј. деп аталат.

јћјЌј“ - 1.  ыргыздардын өкүлү же элчиси катары кээ бир коңшулаш элдердин арасында же мамлекетте убактылуу жашаган киши. ј-ка таасирлүү адамды, көбүнчө чоң манаптардын тукумунан, туушкандарынан дайындашкан. ј. жасалгалуу ак үйдө жашоочу. ќшондуктан аны "ак үй" же "ак үйлүү" деп да аташкан.  ыргыз эли колон. абалга дуушар болгондон кийин, ј. жоюлган. 2. ∆оготпой сактоо үчүн берилген буюм.

јћјЌЅј≈¬ јкмат (1920, Ќарын обл., “€нь-Ўань р-ну,  ара-Ѕулак кыш.- 8. 9. 1964, ‘рунзе) - кыргыз совет композитору,  ыргыз ——–инин иск-вого эмг. сиң. ишмери (1963), 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. јл 13 жашында кыргыз муз. драма театрында муз. студи€сына кабыл алынган. 1935-ж. ћосквадагы »пполитов-»ванов атн. муз. техникумдан окуган (1935-38).  ырг-нга келгенде ». ‘. Ўубинден дирижЄрлук адистикти өздөштүргөн. ј. кыргыз исквосунун ћосквада өткөн 1-декадасына (1939) катышып, оркестрге дирижЄрлук кылат. 1940-ж. ћосквадагы „айковский атн. консерватори€нын алдында ачылган кыргыз студи€сынын композици€ бөлүмүнө кирет (¬. ‘еренин классы). ј. ‘рунзедеги  үрөңкеев атн. муз. окуу жайынын (1945),  ыргыз мамл. “октогул —атылганов атн. Ёмгек  ызыл “уу ордендүү филармони€нын (1946-51) директору болуп иштейт. ћосква консерватори€сынын улуттук бөлүмүн (1951-56) бүтүрүп, кыргыз филармоии€сында көркөм жетекчи болот. јл муз. ар түрдүү жанрдагы чыг-ларды:  . ∆антөшевдин " им кантти" (1943) комеди€сынын музыкасын (ј. ћалдыбаев, ћ. јбдраев, ј. “үлеевдер м-н бирге); "јйдар менен јйша" (1952) операсын (—. Ћ. √ерманов м-н бирге, либреттосу ”. јбдукаимовдуку); "∆аштар маршы", "Үч бөлүмдүү квартет", "ѕарти€ жөнүндө ода" деген ырларын, "—крипка үчүн үч бөлүмдүү сюитасы", 1-4-класстар үчүн ыр сабагынын окуу китебин (Ќ. ƒавлесов м-н бирге), куурчак театрындагы "Ѕала баатыр" спектаклинө музыка ж. б-ды жазган. ј. "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медаль м-н сыйланган.

јв.: јбдраев ћ., ћузыкалык ишмер, белгилүү композитор - јкмат јманбаев, "јла-“оо", 1964, ћ 11; јлагушов Ѕ.,  ыргыз композиторлору, ‘р., 1964; ¬ иноградов ¬.,  ыргыз ——–инин музыкалык мадани€ты, ‘р., 1958.

јћјЌЅј≈¬ јлдаберген (1927-1975) -  иров р-нундагы "–осси€" к-зунун ст. чабаны, —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1971). 1967-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Ёмгек жолун колхозчу болуп иштөөдөн баштаган. 1970-ж. 540 соолуктун ар жүзүнөн 155 козу, ар койдон 5,5 кг жүн кыркып алган. јл 2 Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јћјЌ√≈Ћƒ» »манов (3. 4. 1873, “оргой у.,- 18.5. 1919, “оргой) - 1916-ж.  аз-нда чыккан улуттук-бошт. кыймылдын башчысы. 1917-19-ж. —овет бийлигин орнотууга активдүү катышкандардын бири. 1918-жылдан  оммунисттик парти€нын мүчөсү.  өдей дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. ∆етим калып, жалчы болгон, устачылык кылган. 1905-07-ж. дыйкандардын куралдуу көтөрүлүшүнө катышкан. 1916-ж. “оргой ж-а башка уезддерде падышачылыкка каршы көтөрүлгөндөргө жетекчилик кылып, “оргой,  останай, јк-ƒөбө, »ргиз у-деринин отр€ддарынын бир кыйла бөлүгүн бириктирген. 1916-жылдын окт€брында ј-нин отр€ды “оргой ш-ын курчайт да, падыша өкмөтүнүн көп сандаган аскерлери келгенден кийин гана өз жоокерлери м-н ал жерден чегинип кеткен. 1917-ж. €нварда ал шаарды кайрадан басып алууга далалат кылып, күч тең болбогондуктан, эл ичине кеткен. 1917жылдын окт€брынан 1918-жылдын €нварына чейин “оргой ш-да ж-а обл-да —овет бийлигин орнотууга активдүү катышып, “оргой обл-нын аскер комиссары болгон. —оветтердин обл. съездиңе (ќренбург, 1918) катышкан. √ражд. согуш жылдарында ј. ∆анкелдин м-н бирдикте улуттук аскер бөлүктөрүн уюштурган. 1918жылдын но€брында ј. м-н ∆анкелдин башкарган отр€д ак гварди€чылардан “оргой ш-ын бошотту. „ыг. фронтунда  олчактын арми€сынын чабуулга өтүшүнө байланыштуу алаш-ордочулар 1919-жылдын 20-апрелинде “оргойдо козголоң чыгарып, ј-ни колго түшүрүшүп, кыйнап өлтүр үшкөн.

јћјЌ”ЋЋј-’јЌ (1892-1960) - афган королу (1919-1929). Ѕийликке келээри м-н (21. 2. 1919) 28-февралда јфг-нды көз каранды эмес деп жары€лаган. ј. ¬. ». Ћенин м-н посланиелер алышып, 1919-ж. —ов. –осси€ м-н дипл. мамиле, 1921-ж. совет-афган договорун, 1926-ж. бейтараптык ж-а өз ара кол салышпоо ж-дө ———– м-н договор түзгөн. 1928-ж. ј. ———–ге келип кеткен. 1928-29-ж. јнгли€нын тукуруусу ж-а колдоосу м-н јфг-нда бийликке каршы көтөрүлүш чыгып, ошондон улам ј. тактан кулап, чет элге качкан. ÷юрихте дүйнөдөн кайтып, сөөгү ∆елалабадга (јфг-н) коюлган.

јћј–јЌ“ (Amaranthus) - амаранттар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Ѕийикт. 20-100 см келген бир жылдык чөп. ∆албырактары жөнөкөй. √үлдөрү эки жыныстуу, жалбырак колтугундагы же сабактарынын уч жагындагы топ гүлдө топтолушкан. ћөмөсү бир уруктуу, кутуча. ј-тын 55 түрү ысык ж-а мелүүн алкактарда кезигет. ј-тын кээ бир түрлөрү кооз өсүмдүктөр катары гүлзарларда, парктарда өстүрүлөт.  өпчүлүгү - отоо чөп.

јћј–»ЋЋ»—“≈– (Amaryllidaceae) - бир үлүштүүлөр классындагы өсүмдүктөр тукуму. Ѕул тукумга кирген өсүмдүктөр көп жылдык пи€з түптүү, тамыр сабактуу чөптөр болот. √үлү жалгыздан же топ гүлгө топтолушкан. Ёки жыныстуу, гүл чөйчөкчөсү жок, желекчелери көк түстүү. ћөмөсү- кутуча. ј-дин 75 уруусу, 1000 түрү белгилүү. ———–де 7 уруусунун 30,  ырг-нда 3 түрү өсөт, алар жазында гүл ачып, тоо этектерин, талааларды көрккө бөлөйт. –есп-канын түштүгүндө кезиккен ”нгерни€ уруусунун пи€з түбүндө көп өлчөмдө алкалоиддер болгондуктан, алар уулуу өсүмдүктөргө кошулуп, медицинада пайдаланылат.

јћЅј–÷”ћяЌ ¬иктор јмазаспович (5. 9. 1908-ж. т., “билиси) - сов. астрофизик. 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1968). јнын эмгектери негизинен тумандуулуктар ж-а жылдыздар физикасы, жылдыздар астрономи€сы ж-а жылдыздар системасынын динамикасы, жылдыздар космогони€сы ж-а галактикалар б-ча изилдөөлөрү арналган. ј. ———– »јнын (1953) ж-а јрм€н »јнын (1943) акад., јрм€н. ——– »јнын президенти (1947). ≈реван ун-тинин проф. (1947). ј. газ тумандуулуктарынын таркашынын сандык теори€сын түзүп, жылдыздар системасынын статистикалык механикасынын негизин иштеп чыкты. ќ. эле жылдыздардын топтолушунан айрым жылдыздардын четтеп, бөлүнүп кетишинин негизинде анын жашын баалоого боло тургандыгын көрсөттү. 1947-ж. бөлүнүү кырдаалында турган жаңы типтеги жылдыздар системасы, жылдыздын ассоциаци€ деп аталгандардын динамикалык туруктуу эместигин изилдеген ж-а ачкан. ∆ылдыздын ассоциаци€нын өтө жаштыгы бир катар негизги жылдыздар космогони€сынын проблемаларын чечүүгө мүмкүндүк берди. јнын корутундусу б-ча жарык нуру жылдыздар арасындагы туташ чөйрөдө эмес, айрым күңүрт тумандуулуктарда жутулат. ј. тарабынан негизделген жаңы багыттар астрон. илиминин өнүгүшүнө чоң таасирин тийгизди. јл -* ———–де теори€лык астрофиз. мектебинин, јрм€н ——– »јнын Ѕюракан астрофиз. обсерватори€сынын негиздөөчүсү (1946), ж-а директору. Ёл аралык астрон. союздун вице-президенти (1948^-55) ж-а президенти ' (1961- 64); чет өлкөлүк көп академи€ларга, ил. коомдорго мүчө. ј. 1968-ж. »лимий союздардын эл аралык советинин президенти болуп шайланган. ———– ∆ог. —оветинин 3-9-шайл. депутаты. ћамл. сыйлыктын лауреаты (1946, 1950), үч жолу Ћенин ордени ж-а ———–дин дагы башка ордендери, медалдары ж-а чет өлкөлүк ил. коомдордун медалдары м-н сыйланган.

„ыг.: ѕроблемы эволюции ¬селенной, ≈р., 1968.

јд.: јмбарцум€н ¬. ј., (биобиблиографический очерк), ≈р., 1954.

јћЅ»—“ќћј (Ambystoma) - жердесууда жашоочулардын куйруктуулар түркүмүнө кирүүчү жаныбар. ƒенесинин түзүлүшү саламандрага окшош; уз. 28 см, 20 түрү бар. “үн. ж-а Ѕорб. јмерикада көбүнчө нымдуу жерлерде таралган. ћрамор сымал ј. (ј. opacum) дүмүрлөрдүн коңулдарында жашап, жумурткаларын кургак жерге тууйт. ћомолой сымал ј. (talpoideum) ийиндердө жашап, жумурткасын сууга тууйт. јндан денеси жалпак, тышкы бакалоору ж-а жонунда тери таракчалары бар личинка өсүп чыгат. ћетаморфоздук өөрчүшүнөн кийин ј. кургакка чыгат да, жыныс органдары жетилип, көбөйө баштайт. ∆олборс түстүү ј-нын бир түрүнүн (ј. tegrinum) личинкасы (аксолотль) метаморфоздук өөрчүштү өтпөй туруп, көбөйүүг© жарамдуу.

јћЅ”Ћј“ќ–»я (лат. ambulatorius - токтоосуз иштелүүчү) - келген ж-а үйүндө жаткан сыркоолорго мед. жардам көрсөтүп, дарылоочу ж-а оорунун алдын алуу иштерин жүргүзүүчү мекеме. –осси€да ј. 17-к-дын башында негизделген. ———–де ј-лык жардам терр-€лык-участок принцибинде, б. а. оорулуунун жашаган ж-а иштеген жерине, кайсы мекемеге бекитилгендигине карата жүргүзүлөт. ј-нын поликлиникадан айырмасы, мында хирурги€, ички оорулар, тиш оорусу (айрым учурда төрөт ж-а а€лдар оорусу, балдар оорусу) сы€ктуу негизги адистиктер б-ча гана мед. жардам көрсөтөт. ј. оорукана м-н бирге же өзүнчө болот. ћында дарылоо иштеринен тышкары оорунун алдын алуу чаралары, санитари€лык агартуу ж. б. иштер кеңири жүргүзүлөт. Ёлге көрсөтүлгөн бардык мед. жардамдардын 80% ке чейинкиси ј-лык мекемелер болгондуктан, алардын ролу өтө чоң. ј. үч категори€га бөлүнөт. 1-категори€сында 5, экинчисинде 3-4, үчүнчүсүндө 1-2 врач иштейт. 1974-ж. жалаң гана  ырг-ндын терр€сында бир миңден ашык ј. ж-а ошол типтеги мекемелер иштеген, к. —аламаттык сактоо.

јћ≈Ќќ–≈я (а..., men - ай ж-а јео- агуу) - этек кирдин келбей калышы. ‘изиол. кубулуш катары кыздар бойго жеткенге чейин, а€лдар кош бойлуу, эмчек эмизүү мезгилдеринде ж-а климакс учурунда (45-55 жаштан кийин) байкалат.  алган учурларда ј. кандайдыр бир ооруну билдирет. ј-нын башынан этек кири келбеген ж-а келип жүрүп токтолгон түрлөрү кездешет. јл фолликулдардын жетилишинин ж-а сары денеченин иштелип чыгуусунун бузулгандыгына байланыштуу. ј-нын өнүгүүсүнө ар кандай жугуштуу оорулар, ички бездердин бузулушу, нөрвдик, психикалык бузулуулар, жүрөк-кан тамыр оорулары, ар кандай уулануулар, өтө кыйналуу, бойдон алдыруу ж. б. себеп болот, ј, жыныстык органдардын начар жетилүүсүнөн, алардын ар кандай кемтиктеринен ж-а ооруларынан да пайда болот.  ээде ј. зат алмашууну өзгөртүп, оорулуунун көңүлүн чөгөрүп, жагымсыз сезимдерди пайда кылат. ј-ны дарылоо үчүн оорунун негизги себебин таап, гормондук дарыларды колдонуу, таза абада болуу ж-а маалы м-н тамактануу керек.

јћ≈Ќ’ќ“≈ѕ  ≈Ќ∆≈ (ћЋјƒЎ»…) - байыркы египет архитектору (б. з. ч. 15-к.), "фараондун бардык иштеринин башчысы". Ћуксордогу јмона-–а кудайынын (ага-инилүү арх. √ори ж-а —ути м-н бирге),  арнактагы јмона–а храмындагы башкы оорукана залынын борб. колоннасын, —олебедеги храмдарды курган ж-а  арнактагы ћут кудайынын храмын кайрадан тургузган.

јћ≈–» ј - Ѕатыш жарым шардагы эки материктен турган дүйнөнүн бөлүгү. јтлантика ж-а “ынч океанынын ортосунда жайгашкан. ∆алпы а€нты 42,5 млн. км2, калкы 511 млн. (1970). ј-нын составына “үн. ж-а “үш. јмерика материктери, дүйнө жүзүндөгү ири арал -√ренланди€ ж. б. а-дар кирет. “үн. ж-а “үш. ј. ѕанама мойногу аркылуу бөлүнөт. “аби€т шартын, к. “ундук јмерика, “уштук јмерика ж-а Ѕорбордук јмерика.

“арыхы. “үн. ј-нын түн.-чыг. жээгин ж-а √ренланди€ а-лын 1-жолу 10-11-к. нормандар ачкан. јнтиль а-дары€ын, “уш. ј-нын түн. жээктеринин бир бөлүгүн, “үн. ј-нын,  ариб деңизинин жээктеринин түш. бөлүгүн 1492-1503-ж. ’ристофор  олумб ачкан. ћатерик 1507-ж. бул жерди жер шарынын жаңы бөлүгү деп 1-болжолдогон флоренци€лык са€катчы јмериго ¬еспуччинин атынан аталган. ј-нын азыркы калкы мурдагы европалыктардын тукумдарынан, кул катары алып келинген африкалыктардан, шерг. индеецтерден келип чыккан. ј-нын калкы антроп. жагынан ар кыл. —ан жагынан эң көбү- европеиддер, алар “үн. ј. калкынын 90%ин, “үш. ј-нын '/э бөлүгүн түзөт. 2- орунда - метистер (индеецтер м-н-европалыктардын аралашмасы), алар ћексикада, Ѕорб. ј-нын көп жеринде, ¬енесуэлада, ѕарагвайда турат. 3-орунда мулаттар (европалыктар м-н африкалыктардын аралашмасы), буларга Ѕраз.,  уба, ¬енесуэла, ј Ў, ¬ест-»нди€нын элдеринин бир бөлүгү кирет. ћындан кийинки улуттук топ - негроиддер, Ѕразили€нын, √аитинин, ямайканын ж. б. мамлекеттердин негизин түзөт. ћонголоид расасына абориген калктар - индеецтер кирет. Ѕулар негизинен Ѕорб. ж-а “үш. ј-нын бир р-ндорунда (Ѕоливи€, ¬енесуэла,  олумби€, Ёкуадор, ѕеру, √ватемала ж. б.). ј-нын калкынын көпчүлүгү индоеврод. тилдерде сүй€өйт. “үн. ј-да англис, ћексикада, “үш. ж-а Ѕорб. ј-нын бир катар элдеринде испан ж-а португал тилдери басымдуулук кылат.  анаданын мамл. эки тили (англис ж-а француз) бар. √аити м-н ¬ест»нди€нын кээ бир майда а-дарындагы элдер французча да сүйлөшөт. »ндеецтердин (кечуа, аймара, ацтеки ж. б.) өз тилдери анда-санда гана сакталып калган; ал эми јфрика тилдеринен этникалык топтордо эч бири сакталган эмес. Ћатын ј-да католик дини басымдуулук кылат. ј-да саны жагынан көп улуттар- америкалыктар, англ.-канадалыктар (к.  анадалыктар), мексикалыктар, бразили€лыктар, аргентиналыктар, колумби€лыктар, чилиликтер, венесуэлалыктар, кубалыктар. ј-да 50 өлкө бар, анын 28и-көз каранды эмес мамлекет ж-а 22си-колони€. ј-нын са€сий картасы 2-дүйн. согуштан кийин бир топ өзгөрдү.  уба- материктеги 1-соц. мамлекет. √айана, ямайка, “ринидад ж-а “обого, Ѕарбадос сы€ктуу көз каранды эмес; жаңы мамлекеттер пайда болду. „арбачылыгын, к. “үндүк јмерика, “уштук јмерика, Ѕорбордук јмерика.

јћ≈–» ј ј–јЋџ   ќЌ‘≈–≈Ќ÷»яЋј– - јмерикадагы респ-калардын конф-€лары. Ѕул конф-€ны чакыруу иде€сын Ћат. јмерикасындагы мамлекеттер айтышып, аны ј Ў колдогон. ј Ў конф-€ аркылуу Ћат. јмерикасында өз үстөмдүгүн орнотуп, импер. атаандаштарын каршы күрөшүүнү көздөгөн. 1-конф-€ ¬ашингтондо өткөн (1889-ж. 2-окт.- 1890-ж. 19-апр.). 4-конф-€да ј Ў таңуулаган ћонро доктринасына делегаттардын көбү каршы болгон. ј Ў 9-конференци€да (1948-ж. 30-март - 2 май, Ѕогота) амер. мамлекеттеринин уюмун (ќј√) түзүүгө жетишкен. 10-к онференци€нын (1954-ж. 1-28-март,  аракас) делегаттарына ј Ў "Ёл аралык коммунизм менен күрөшүү жөнүндө" деген рез-€ны таңуулады. 11-конференци€ны чакыруу мөөнөтү көп жолу өзгөртүлдү. јнын аралыгында “ышкы иштер министрлеринин консультативдик кеңешмелери 5 жолу чакырылды. јларда ј Ў  убадагы ренины ж-а Ћат. јмерикасындагы улуттук-бошт. кыймылын басып, ал ишке Ћат. јмер. өлкөлөрүн тартууга аракеттенди. ј Ўнын кысымы м-н 1962-ж.  уба ќј√дан чыгарылды, 1964-ж.  убага каршы репресси€лык чаралар ж-дөгү чечим кабыл алынды. ј Ў ј. а. к-ды Ћат. јмерикасындагы өлкөлөргө кысым көрсөтүүчү, алардагы улуттук-бошт. кыймылын басып-жанчуучу куралга айландырууга аракеттенип келе жатат.

јћ≈–» ј  ќЎћќ Ў“ј““ј–џ (ј Ў) ∆алпы маалымат. ј Ў - “үн. јмерикадагы мамлекет. “үндүгүнөн  анада, түш.-батышынан ћексика м-н чектешет. јнын чыгышында јтлантика океаны, түш.- чыгышында ћексика булуңу, батышында “ынч океаны жатат.

ј Ўнын терр-€сы үч бөлүктөн турат: “үн. јмериканын ортоңку бөлүгүндө жайгашкан негизги "чектеш штаттар" (а€нты 7,8 миң км2, калкы 202,5 млн.), материктин түн.-батышындагы јл€ска (1,5 млн. км2), “ынч океандын борб. бөлүгүндөгү √авай а-дары (16,7 миң км2). ∆алпы а€нты 9,4 млн. км2.  алкы 1974-жылдын маалыматы б-ча 212,5 млн. Ѕорбору - ¬ашингтон (748 миң, шаар айланасы м-н 2,9 млн., 1972). ј Ў - колони€луу өлкө. јнын карамагындагы жерлер (кашаадагысы калктын саны, миң киши м-н) - ѕуэрто-–ико (2842), ¬ест-»нди€дагы ¬иргини€ а-дары (59), „ыг. —амоа (29), √уам (100) ж-а ќкеани€дагы бир топ майда аралдар. ј Ўнын убактылуу "опекасында" “ынч океандагы  аролина ћариан ж-а ћаршалл а-дары (100) турат. 1903-жылдан бери ѕанамага таандык ѕанама каналынын зонасы (56) ј Ўнын арендасында. ћамлекеттик түзүлүшү. ј Ў - федеративдүү респ-ка, ал 50 штаттан ж-а борб.  олумби€ федералдык округунан турат. јзыркы конституци€сы 1787-ж. 17-сент€брда кабыл алынып, 1789-ж. 4-мартта күчүнө кирген.  ийин ага 26 жолу түзөтүү киргизилген. ћамл. башчысы - президент; ал өкмөт башчысы болуу м-н катар куралдуу күчтөрдүн да башкы командачысы. ѕрезидент м-н вице-президент эки баскычтуу шайлоодо 4 жылга шайланат. «акон чыгаруучу бийликтин жог. органы - конгресс (парламент), ал 2 палатадан - сенат (сенаторлор 6 жылга шайланат, ар бир штаттан 2 сенатор болот) ж-а өкүлдөр палатасынан турат (2 жылга шайланат). —енат составынын 7з бөлүгү ар 2 жылда жаңыртылып турат. Өкүлдөр палатасынан сенаттын укугу кеңирээк. ј Ўнын ∆ог. соту штаттардын конституци€га ылайык келбеген закондорун бузууга укуктуу. јр бир штаттын өзүнүн конституци€сы бар. Ўтаттардын башчысы - губернатор, ал тике шайлоо жолу м-н 2 жылдан 4 жылга чейинки мөөнөткө шайланат.

“аби€ты. ј Ўнын терр-€сынын '/г бөлүгүн бийик тоо кыркапары, бөксө тоолор ж-а  ордильер платосу ээлеп жатат. „ыгышынан јппалач тоолору (2037) орун алган. јппалач м-н  ордильердин аралыгында жазы түздүк жатат. јга чыгышынан Ѕорб. түздүк (бийикт. 500 м ге чейин), батышынан ”луу түздүк (бийикт. 1600 м ге чейин) туташып жатат. Ѕул түздүктөргө түштүктөн јтлантика океанын бойлой созулуп кеткен жээктеги ойдуңдар (‘лорида ж. а-ын кошо) биригип турат. јл€ска кырка тоосунда “үн. јмерикадагы эң бийик ћак- инли (6194 м) чокусу бар. ј Ўнын жери нефть, табигый газ, кара ж-а түстүү металлдар, уран рудалары, күкүрт, фосфорит ж. б. кендерге бай. Өлкөнүн көпчүлүк бөлүгүнүн климаты мелүүн ж-а субтропиктик-континенттик, ‘лориданын түштүгүндө тропиктик, јл€скада суук континенттик. январдын орт. темпрасы Ѕорб. түздүктүн түндүгүндө - 18∞—, түн.-батышында - 12∞—, ‘лорида ж. а-да 20∞— »юлдуку бат. жээктеринде 14∞-22∞—, чыг. жээгинде 16∞- 26∞— »чки платолору м-н бөксө тоо тилкелериндө 32∞— ∆ылдык жаанчачын ар түрдүү: түн.-батышында ж-а түш.-чыгышта 1000-2000 мм, борб. бөлүгүндө 600-900 мм, ”луу түздүктө 400-600 мм, бөксө ж-а платолордо 400 мм ден аз, кээ жерлерде 100 мм ден да төмөн. »ри дары€лары: ћиссисипи ж-а анын куймалары- ћиссури, ќгайо,  олумби€,  олорадо, ёкон. ћиссисипинин сол куймаларынын суусу мол, көп жерлерде кеме жүрөт, гидроэнергет. ресурстары бай. ќң жаккы куймаларынын суусу аз, агымы шар. Өлкөнүн түн.г чыгышында ”луу көлдөр системасы (жарым-жартылайы  анадада) бар.

јлар-дүйнөдөгү тузсуз көлдөрдүн эң ирилери. Өлкөнүн чыгышы токойлуу. ћелүүн-алкактык жеринин кыртышы чымдуу, күл топурактуу ж-а күрөң топурактуу, субтропиктик алкак кызыл ж-а сары топурактуу. Ѕорб. түздүктүн бат. тарабы кара ж-а кара кочкул, ”луу түздүктүн кыртышы кара ж-а күрөң кызыл топурактуу.  ордильердин нымдуу төмөнкү этегинде тоолуу токой топурагы, бийиктеген сайын күлдүү тоо топурагы басымдуу. ј Ўнын терр€сынын жарымы токойлуу, анын 40% кыйылып, айдоо а€нтына айланган. “үн.-чыгышында көбүнчө аралаш токой өсөт, түштүгүндө алар жазы жалбырактуу ж-а субтропиктик аралаш токойго айланат. »чки бийик эмес бөксө тоолорго, ”луу түздүккө жарым чөл өсүмдүктөрү мүнөздүү.  ордильердин беттеринде ийне жалбырактуу токойлор өсөт. ћатериктин чыгышындагы токой зонасынын түн. жагында вапити бугусу, амер. багыты, пума, сүлөөсүн, кара аюу, түштүгүндө виргини€ бугусу, кызыл сүлөөсүн, тыйын чычкан, енот, скунс, жарым чөл ж-а талааларында бизон (коруктарда сакталып калган), айры мүйүз антилопа, койот, кашкулак, прери€ түлкүсү, чарылдак жылан, заар тиштүү кескелдирик ж. б. бар.  ордильерде тоо эчки, аркар, гризли аюусу учурайт.

 алкы.  алкынын саны жагынан ј Ў дүйнөдө 4-орунда турат ( ытай, »нди€ ж-а ———–ден кийин).  алкынын көпчүлүгү - америкалыктар - ≈вропа ж-а јфрика өлкөлөрүнөн көчүп барган элдердин укум-тукумдары. јмерикалыктардын тили - англис. ј Ўда јфрикадан алып келинген кулдардын тукумдарынан 23 млн. негр (мулаттар м-н) жашайт. 1970-ж. негрлер ј Ўдагы калктын 11,2 %≈Ќ түзгөн. ∆ерг. калк - индеецтердин көбү жок кылынган, аман калгандары (0,5 млн.) резерваци€да жашайт. Ќегрлер, о. эле индеецтер, мексикалыктар, пуэрторикалыктар расалык дискриминаци€дан, экон. ж-а маданий теңсиздиктен жапа чегишип, катуу эзилип жатат. Ќегрлердин тоң укуктуулук үчүн күрөшү барган сайын күчөөдө.  алкынын акыркы он жылдын (1960-70) ичиндеги өсүшү 1,36% түзгөн (1950- 60, 1,86%).  алктын орт. жышт. 1 км2 ге 22 ишти. Ёкономикасы өнүккөн түн.-чыг. штаттарында калктын орт. жышт. 1 км2 ге 100 киши, јл€скада 1 км2 ге 0,2 киши туура келет. »ри шаарлардын интенсивдүү өсүшүнө байланыштуу айыл калкы азайып кетти.  алктын 70% тен ашыгы ири шаарларда. »ри шаарлар (калкынын саны шаар айланасы м-н, 1970): Ќью-…орк (7,7 млн. ж-а 16 млн.), Ћос-јнджелес (2,8 ж-а 7,0), „икаго (3,3 ж-а 6,9), ‘иладельфи€ (1,9 ж-а 4,8), ƒетройт (1,5 ж-а 4,2), —ан-‘ранциско (0,7 ж-а 3,1). Ёмгекке жарактуу калк -80,7 млн., анын 3,6 млн-у а. ч-сында иштейт.

“арыхый очерк. ј Ўнын терр-€сын европалыктар колони€ кыла электе анда индеецтер ж-а эскимостор (јл€скада) жашап, алар алгачкы общиналык түзүлүштүн ар кайсы баскычтарында турушкан. 16-к-да (1492) ’.  олумб јмериканы ачкан соң, “үн. јмерикага европалыктар көчүп бара баштады. јдеп биротоло көчүп баргандар (17-к-дын башы) англи€лыктар болгон. 18-к-да орустар јл€сканы өздөштүрө баштады, 18-к-дын а€гында  алифорни€га испани€лыктар, 19-к-дын башында орустар отурукташты. “ун. јмерикадагы англ. колони€лардын социалдык-экон. өнүгүшү бурж. жол м-н жүрдү. ∆аңы јнгли€нын колони€ларында (јзыркы ј Ўнын түн.-бат. жагында) майда фермер чарбасы ж-а капит. мануфактура тарады. ƒыйканчылыкта феодализмдин элементтери, кулчулук ж-а кул сатуу (көбүнчө “үштүк жакта) да сакталып калган. јнгл. буржуази€ колони€ларды метрополи€нын ө. ж. үчүн сырьЄ булагы, товарлардын базары деп караган. ∆ети жылдык согуштан (1756-63) кийин колон. эзүүнүн кескин күчөшү метрополи€га каршы массалык кыймылды туудуруп, ал кыймыл рев-€га, “үн. јмериканын көз каранды эместиги үчүн согушка (1775-83) айланды. 1776-ж. 4-июлда  өз каранды эместиктин деклараци€сы кабыл алынып, ал көз каранды эмес мамлекет - јмерика  ошмо Ўтаттары түзүлдү деп жары€лады. јнгли€ 1783-ж. ¬ерсаль тынчтык договору б-ча ј Ўнын көз каранды эместигине макул болду.  олони€лардагы тап күрөшү м-н кошо жүргөн  өз каранды эместик үчүн согуш јмер. континентиндеги i-бурж. рев-€ болду. 1787-ж. ј Ўны федералдык мамлекет деп белгилеген конституци€ кабыл алынып, анда буржуази€ м-н плантаторлордун үстөмдүгү бекемделди. ƒж. ¬ашингтон ј Ўга биринчи президент болду.  өз каранды эместик үчүн согуштан кийин ј Ўнын социалдык, экон. өнүгүшү негизги эки багыт б-ча жүрдү: “үн.-бат. жакта ө. ж. көңтөрүшү болсо, түш. штаттарда плантаци€лык кулчулуктун реакци€чыл системасы өкүм —Ү–ƒҮ. ј Ў 1812-14-ж. јнгли€-јмерика согушунда жеңип чыгып, көз каранды эместигин чыңдады. јл эми 1823-ж. жары€ланган ћонро доктринасында ј Ўнын экспанси€чыл умтулушу ж-а бүт јмер. континентине үстөмдүк кылуу дооматы ачык көрүндү. 180.3-ж. эле ј Ў ‘ранци€дан Ћуизиананы, 1819-ж. »спани€дан ‘лориданы сатып алган эле. 1836-ж. амер. кул ээлери ћексикадан “ехасты тартып алды (1845-ж. “ехас ј Ўга кошулган), ћексикага каршы баскынчылык согуштан (1846-48) улам ј Ў Ћексиканын терр-€сынын жарымына жакынын басып алды. ∆аңы жерлерди басып алганда индеецтер а€бай кырылды. 30жылдардын башынан ј Ўда кулчулукту жоюу үчүн жалпы улуттук кыймыл пайда болуп, ага негрлердин көтөрүлүштөрү кошулду. Ѕуржуази€ м-н кул ээлери бийлик үчүн күрөшүп, натыйжада түштүк штаттардагы кул ээлери союздан бөлүнүп кетти да, кул ээлөөчүлөр конфедераци€сьщ түзүүнү чечти. Ѕул √раждандык согушка (1861-65) алып келди. јл согуш мүнөзү жагынан бурж. рев-€га окшош болду. —огуштун жүрүшүндө ж-а андан кийинки “үштүктөгү бурж.-демокр. кайра куруулардын натыйжасында кулчулук жоюлуп, өлкөнүн бат. жагында агрардык маселе демокр. жол м-н чечилди, экон. тез прогресс үчүн ж-а а. ч-сында капита- o лимздин фермердик өнүгүш жолунун (амер. жолдун) биротоло жеңиши үчүн шарттар түзүлдү. Ѕүткүл бийлик буржуази€нын колуна өттү. √ражд. согуштан кийинки мезгилде ј Ўда ө. ж. төңкөрүшү а€ктады. Ёкономиканын тез өсүшү м-н бирге эмгекчилердин эзилишип, жумушчулар м-н фермерлер кыймылын күчөттү. 1866-ж. јмериканын тарыхында. 1-ирет жумушчулардын жалпы улуттук профсоюзу пайда болду, 1867-ж. 1-»нтернационалдын секци€сы, 1876-ж. ј Ўнын ∆умушчу парти€сы түзүлдү. Ёмгекчилер 80-жылдары 8 сааттык жумуш күнү үчүн күрөштү. 1881-ж јмериканын эмгек федераци€сы (јЁ‘) түзүлдү. 19-к-дын акыркы чейрегинде ј Ўда монополисттик капитализмдин калыптануу процесси жүрүп, өлкө кубаттуу индустр державага айланды да, ө. ж продукци€сынын көлөмү б-ча дүйнөдө 1-орунга чыкты. Өндүрүштүн концентраци€ланышы м-н кошо финанс. олигархи€ түзүлүп, ал бурж. эки парти€нын - респ-калык (1854-ж. түзүлгөн) ж-а демокр. (1828-ж. түзүлгөн) парти€лардын системасы аркылуу өлкөнү бийлеп турду. Өлкөнүн тышкы са€саты 19-к-дын 2-жарымында јмер. континентинде ј Ўнын позици€сын чыңдоого багытталып, анын экспанси€чыл умтулуштарын күчөттү, империализм доорунун башталышы м-н ал умтулуштар ого бетер күчөдү. 1867-ж. ј Ў падышалык –осси€дан јл€сканы ж-а јлеут а-дарын сатып алды. 80-90жылдары √авай а-дарын басып алды. 1898-ж. ј Ў »спани€га согуш жары€лап, ‘илиппинди, √уам, ѕуэрто-–ико а-дарын каратты да,  убага протекторат орнотту. 1899-ж.  ытайда "ачык эшиктер" доктрипасы жары€ланды. 20-к-дын башында ј Ў Ћатын јмер. өлкөлөрүнө каршы бир нече жолу интервенци€ жасады. 1-дүйн. согуш башталганда, ј Ў 2,5 жыл бою бейтараптык сактап, аны амер. монополи€лардын кызыкчылыгы үчүн пайдаланды. 1917-ж. 6-апрелде ј Ў јнтанта тарапта согушка кирди. —огуш жылдарында ј Ўнын монополи€лары ички ж-а тышкы позици€сын чыңдан алды. Өлкөдө са€сий реакци€ күчөдү. ”луу Ѕритани€ ж-а ‘ранци€ м-н бирге ј Ў 1919-20-ж. антисов. интервенци€га катышты. ѕрезидент ¬ильсондун (1913-21) администраци€сынын антисов. са€сатына ј Ўнын жумушчу кыймылы каршы чыкты. 1919-ж. сент€брда өлкөдө коммунисттик эки парти€ түзүлүп, алар 1921-ж. биригишти. 1-дүйн. согуштан кийин ј Ў м-н импер. башка державалардын (”луу Ѕрит., ‘ранци€, япони€) ортосундагы карама-каршылыктардын күчөгөнү 1919-20-ж. ѕариждеги тынчтык конф-€сында (¬ерсаль договорун иштеп чыгууда) ж-а 1921-1922-ж, ¬ашингтон конференци€сында көрүндү. 1924-ж. башталган экон, стабилдешүүнүн кыска мезгили 1929-33-ж. дүйнөлүк экон. кризистен үзгүлтүккө учурады. 1932-ж. ј Ўда 13 млн-дон ашык жумушсуз бар эле. ѕрезидент ‘. –узвельт (1933-45) "жаңы курс" деп бир катар реформа жүргүздү, ал реформалар мамл.-монополисттик капитализмди өркүндөтүү м-н экономикадагы баш аламандыкты жок кылуу, ал эми жумушчулар м-н фермерлерге аздыр-көптүр "жем таштап" тап күрөшүн басаңдатуу максатын көздөдү. –узвельттин өкмөтү ийкемдүүрөөк тышкы са€сат жүргүздү. 1933-ж. но€брда ———– м-н дипл. мамиле түздү. ј Ў европ. маселеде бейтараптык ж-дөгү (1935) законду жамынып, чынында фаш. державалардын агресси€ларына шыкакчылык кылды. Ќатыйжада ал 1939-45-жылкы 2-дүйн. согушка алып келди. ‘аш. √ермани€ ———–ге кол салганда, –узвельт ———–ге жардам көрсөтүүгө ј Ўнын да€р экендигин билдирди. 1941-ж. 7-декабрда япони€ ј Ўнын “ынч океандагы жерлери м-н базаларына кол салганда гана ј Ў япони€га, анан √ермани€га ж-а анын ≈вропадагы союздаштарына каршы согуш ачты. —огуштун жүрүшүндө ———–, ј Ў ж-а ”луу Ѕритани€ башында турган антигитлердик коалици€ түзүлдү. ≈вропада экинчи фронт ачуу ж-дө 1942-ж. июлдагы союздаштардын макулдашуусу Ѕат. державаларынын кесепетинен 1944-ш. араң ишке ашырылды. 1942-ж. ј Ў м-н ”луу Ѕритани€ “үн. јфрикага, 1943-ж. »тали€га кирип барды. ‘аш. √ермани€ кыйраган соң, ј Ў 1945-ж. ѕотсдам конференци€сына катышты. 1945-ж. августта ј Ў япони€нын ’иросима ж-а Ќагасаки ш-ларына зарылчылыгы болбосо деле варварларча атом бомбаларын таштады. 1945-ж. 8-августта ———– союздаштык милдетин аткарып, япони€га согуш жары€лап, анын кургактагы арми€сын талкалады. 1945-ж. 2-сент€брда япони€ багынып берди да, анын терр€сын амер. арми€ оккупаци€лады. —огуштун натыйжасында капит. дүйнөдө ј Ўнын экон., са€сий ж-а согуштук позици€сы а€бай күчөдү. —огуш бүтөр замат эле ј Ўнын башкаруучу чөйрөлөрү дүйн. гегемони€га доомат кылып, президент √. “румендин өкмөтү (1945-52) ———–ге каршы "кансыз согуш" са€сатын жүргүзө баштады, согуш базаларынын тармактарын кеңейтип, Ћат. јмерикасында, јзи€да экспанси€ны күчөттү. 1947-ж. “ру* мендин доктринасы жары€ланып, Ѕат* ≈вропа өлкөлөрүндө капит. түзүлүштү бекемдөө максатында ћаршаллдын планы түзүлдү. 1949-ж. 4-апрелде ј Ўнын демилгеси б-ча Ќј“ќнун агресси€лык блогу түзүлдү. 1950-53-ж. ј Ў  оре€га куралдуу интервенци€ жасады. »чки са€сат жагынан “румендин администраци€сы демокр. күчтөрдүн ж-а профсоюздардын укуктарына кысым жасады (1947-жылкы жумушчуларга каршы “афта-’артли закону ж. б.). 40-жылдардын а€гында, 50жылдардын башында эркин ойлоочулар ж-а демократтар куугунтукка алынды. ƒ. Ёйзенхауэрцин (1952-60) респ-калык администраци€сы бийлеп турганда, ј Ўнын демилгеси б-ча согуштук —≈ј“ќ (1954) блогу түзүлгөн. ј Ў √‘–ди Ќј“ќнун системасына тартты. 1954-ж. амер. аскерлер √ватемаланы, 1958-ж. ƒиванды басып кирди. —оц. өлкөлөрдүн пайда болушу ж-а күч алышы, ———–дин тынчтыкчыл са€саты, эл чарбасы м-н коргонуу күч-кубатын чыңдоо жагынан жетишкен ийгиликтери ј Ўнын башкаруучу чөйрөлөрү ойлоп тапкан €дролук коркутуу стратеги€сын ж-а "жапырт өч алуу" доктринасын банкрот кылды. 50-жылдардын а€гында экономикада кризис күчөп, демокр. ж-а гражд. укуктар үчүн негрлердин кыймылы көтөрүлүп, ј Ўда "согуш баштоонун кырында туруу" са€сатына шек санагандар көбөйдү. 1960-ж. шайлоодо са€сий катуу күрөш жүрүп, ийкемдүү тышкы са€сат ж-а өлкөнүн социалдык-экон. турмушун оңдоо керек деп чыккан ƒж.  еннеди (демокр, парти€) жеңип чыкты. 60-жылдардын башында ј Ўнын экономикасы аздыр-көптүр алдыга жылды, буга илимий-тех. рев-€, мамл.-монополисттик капитализмдин ролунун күчөшү, асыресе согуштук өндүрүш м-н калктын керектөө чыгымдарынын өсүшү себеп болду. Ѕирок өлкөдө жумушсуздар азайган жок (3-4 млн. киши), мамл. карыз көбөйдү, алтын запастары азайып , инфл€ци€ күчөдү, капит. дүйнөнүн экспортунда ј Ўнын үлүшү төмөндөдү.  еннединин өкмөтү социалдык карама-каршылыктарды жумшартуу б-ча чара көрсө да, жумушчуларга каршы закондон пайдаланды. “ышкы са€сат жагынан  еннединин өкмөтү согуш блокторун чыңдоого, ј Ўнын согуштук күчкубатын күчөтүүгө, идеол. диверси€ аркылуу ^коммунизмди токтотууга", ј Ўнын ж-а бүткүл капит. системанын позици€ларын чыңдоого чакырды. ќшону м-н бирге  еннединин өкмөтү кийинчерээк эл аралык чатак проблемаларды сүйлөшүү м-н чечүү, ———– м-н карым-катнашка реалисттик мамиле кылуу жолун издей баштаган. 1962-ж. окт€брда ј Ўнын  убага каршы агресси€чыл аракеттери " ариб кризисин" туудурду, бул кризис ј Ў м-н ———–ди куралдуу кагылышууга дуушар кыла жаздады. 1963-ж. августта  еннединин өкмөтү үч сферада (асманда, жер үстүндө, жер алдында) €дролук сыноого тыюу салуу ж-дө ћосква договоруна кол койду.  еннединин са€сий багыты ј Ўнын ашынган реакци€чыл чөйрөлөрүң кыжырдантып, натыйжада 1963-ж. 22-но€брда  еннеди өлтүрүлдү. јнын ордун баскан Ћ. ƒжонсон (1963-68) мурдагы жолдон тайды да, 1964-ж. ј Ў »ндокытайда ачык эле согуш баштап, 1965-ж. ƒоминикан –есп-касына интервенци€ жасады. Өлкөнүн ичинде ƒжонсон сунуш кылган "”луу коом" куруу программасы текке кетти, негрлер м-н студенттердин кыймылы, иш таштоо күрөшү кеңири кулач жайды. 1968-ж. шайлоодо респ-калык парти€нын кандидаты –. Ќиксон жеңип чыгып, ал бийликке келгенден соңку алгачкы мезгилде ј Ўнын экономикасы төмөндөдү. »нфл€ци€, согуштук чыгымдар ж-а 1969-ж-дагы экон. кризис, андан кийинки депресси€лар бааны кымбаттатып, жумушсуздарды көбөйттү, өз укук. тары үчүн, ј Ўнын ¬ьетнамдагы агресси€сына каршы эмгекчилердин күрөшүп күчөттү. 1972-ж. экономикасы бир аз өйдөлөеө да, 70-жылдардын башындагы . инфл€ци€га 1973-74-жылдагы энергет. кризис кошул-ташыл болду. 1971-ж. ж-а 1973-ж. доллар девальваци€ланышы валю-та-финансы кризисинин проблемаларын чече албай, ушу тапта дүйн. ка€ит. системаны, япони€ ж-а "∆алпы рынок" өлкөлөрү м-н сооданын карама-каршылыктарын кошо камтыды. “ышкы са€сатта Ќиксондун администраци€сы адегенде »ндокытай алдерине каршы согушта жеңишке жетишүүгө аракет кылды. ј Ў Ћаоско куралдуу күч м-н кийлигишип, . 1970-ж. куралдуу күчтөрүн  амбоджага киргизди. ¬ул аракеттерден натыйжа чыкпаган соң, ј Ў 1973-ж. €нварда ¬ьетнамца согушту токтотуу ж-а тынчтыкты калыбына келтирүү ж-дөгү келишимге кол коюуга, андан кийин Ћаос б-ча дал ушундай келишим түзүүгө мажбур болду. 1970-ж. февралда эле Ќиксон конгo ресске жиберген посланиесинде тышкы са€сат программасын (Ќиксондун доктринасын) жары€лаган. јл . программада ј Ўнын согуштук .күч-кубатын көбөйтүү, региондун , согуштук, са€сий ж-а эвон. союздардын системасында ј Ўнын таасирин чыңдоо, ал аралык аренада күчтөрдүн салыштырма салмагы социализмдин пайдасына ооп баратканына байланыштуу кээ бир жаңыдан өөрчүп бараткан өлкөлөрдө батышчыл күчтөргө сүйөнүү, ј Ўнын куралдуу күчтөрүнүн майда согуштарга түздөн-түз катышуусун кыскартуу белгиленген эле. јл доктрина, о. эле соц. өлкөлөр м-н мамиле курууда "конфронтаци€ заманынан сүйлөшүү заманым" өтүүнү жары€лаган. 70-жылдардын башында ј Ўнын са€сатында реализмге умтулуу өөрчүй баштады. ј Ўнын президенти –. Ќиксон 1972, 1974-ж. ———–ге келип кетти.  ѕ—— Ѕ нын √ен. секретары, ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун мүчөсү Ћ. ». Ѕрежнев 1973-ж. ј Ўга барып келди. ј Ў м-н ———–дин ортосундагы мамилелерде оор абалды жеңилдетүү, өз ара пайдалуу кызматташ болуу жагынан бурулуш болду, бул бурулуш тынчтыкта жанаша жашоо ж-а дүйн. €дро согушунун коркунучун азайтуу принциптерин ишке ашырууга багытталган келишимдерден, булардын ичинде €дролук согушка жол бербөө ж-дө 1973-ж. июнда түзүлгөн келишимден көрүнүп отурат. –. Ќиксондун ордун басып калган (1974) ј Ўнын жаңы президенти ƒж. ‘орд да ———– м-н ј Ўнын өз ара мамилелери бараткан багытында өөрчүй Ѕере тургандыгын атайын билдирди.

—а€сий парти€лары, профсоюздары жана башка маанилүү уюмдары.

—а€сий парти€лары. ј Ўда эки парти€луу система бар. Өлкөнү монополисттик капиталдын эки парти€сы: ƒемократи€лык парти€ (1828-ж. негизделген) ж-а –еспубликалык парти€ (1854-ж. негизделген) алмак-салмак бийлеп турат.  оммунисттик парти€ 1919-ж. негизделген. Өлкөдө анчалык са€сий роль ойнобогон аз сандуу бир катар парти€лар ж-а группировкалар да бар.

ѕрофсоюздары. 1973-ж. амер. профсоюздардын 20 млн-дон ашык кишиси болду. Ёң ири профсоюздук бирикме-Ё мгектин америкалык федераци€сы- Өндүрүштүк профсоюздардын конгресси [ (Ёј‘ - Өѕ ), 1955-ж. түзүлгөн], 15 млн-дон ашык мүчөсү бар. 128 профсоюзду бириктирет. ѕрофсоюздук аракеттердин бирикмеси 1968-ж. негизделген, 4 млн-го жакын кишиси бар. ѕорттогу жүк т ашуучул а р дын жана склад жумушчулар ы н ын профсоюзу - көз каранды эмес профсоюздардын эң ириси.

”юмдары. Өнөр жайчы дардый улуттук ассоциаци€сы (1895),' јмерикалык банки рлердин ассоциаци€сы (1875), ј Ўнын соода палатасы (1912), √азета басып чыгаруучулардын америкалык ассоциаци€сы (1887). »лимдин өнүгүшүнө жардамдашуу нун америкалык ассоциаци€сы (1848). Ёлге билим берүүнүн улуттук ассоциаци€сы (1857),  ызыл кресттин америкалык улуттук коому (1881), √раждандык эркиндикти коргоонун америкалык союзу (1920). јмерикалык легион - согуш ветерандарынын реакци€чыл уюму (1919). —туденттердин улуттук ассоциаци€сы (1947), ∆аш жумушчулардын боштондукка чыгуу үчүн союзу - жаш коммунисттердин уюму (1970).

“еррористтик жана расисттик уюмдары.  у-клукс-клан (1865), ƒжон ¬эрчтин коому -фашистчил багыттагы реакци€чыл уюм (1958), ћинитмендер - жарымжартылай жашыруун аскерлештирилген фашистчил багыттагы уюмдар (1949), јк граждандардын советтери - террористтик-расисттик уюм (1954). –асалык дискриминаци€ м-н күрөшүп жаткан негр уюмдары:  ара калктын прогрессине жардамдашуунун улуттук ассоциаци€сы (1942). “үштүктөгү христиандык жетекчиликтин конференци€сы (1957), " ара пантера" (1970). Ѕириккен ”луттар ”юмуна жардамдашуу ассоциаци€сы 1923-ж. негизделген (1945-жылга чейин ”луттар лигасынын ассоциаци€сы аталган); “ышкы мамилелердин маселелери боюнча совет (1921-ж. негизделген) . јмерикалык-советтик достуктун ”луттук совети 1943-ж., "ј€лдар, тынчтык үчүн күрөшкүлө!" уюму 1961-ж. негизделген.

Ёкономика-географи€лык очерк.

ј Ў - азыркы капитализмдин башкы өлкөсү. 2-дүйн. согуш жылдарында катуу өнүккөн. ј Ўнын экономикасынын үлүшү дүйн. экономикада төмөндөп баратса да, башка капит. өлкөлөрдөн алда канча жогору. јл эми өсүш темпи б-ча япони€дан ж-а көпчүлүк ≈вропа мамл-теринен артта. ј Ўнын капит. дүйнөнүн ө. ж. өндүрүшүндөгү үлүшү (% м-н) 1938-ж. 36,6; 1950-ж. 54,6; 1960-ж. 45,8; 1965-ж. 44,9; 1969-ж. 43,4; 1970-ж. 40,8; 1972-ж. 40,8ди түзөт. ј. ч-дагы үлүшү болжол м-н '/эге туура келет. —ырткы сооданын айланымы (14% экспорттун көлөмү б-ча, 1971-ж.) ж-а капиталды сыртка чыгаруу б-ча да 1-орунда. ј Ўнын экономикасын ири монополисттердин кичинекей тобу бийлейт. 18 финансы-монополисттик топтун ичинен айрыкча ћорган м-н –окфеллерлердин финанс. тобу бөлүнүп турат. —огуштук өндүрүш м-н тыгыз байланышкан  алифорни€ м-н “өхастын топтору тез өнүгүүдө. ћамл.-монополисттик капитализм кеңири өнүгүүдө. " ансыз согуштан" ж-а ¬ьетнамдагы согуштан экономиканын милитаризаци€ ланышы согуштук ө. ж. комплексинин калыптанышына жардам берди, өз кезегинде ал комплекс ј Ўнын коомдук турмушунун бүт тарабына таасир тийгизди. 1972-ж. согуштук чыгым 76 млрд. долларга жетти.  апитализмдин жалпы кризиси ј Ўда жумушсуздардын санын дагы көбөйттү. 1971-ж. атайын каттоодо такыр жумушу жоктор 5 млнго жакындады. 1- ж^а 2-дүйн. согуштарда ј Ў үч жолу (1920-21, 1929-33, 1937-39) кризиске учурады.

Ёкон. крпзпс согуштан кийинки жылдары да (1969-71, кризис чарбанын көп тармактарын камтыган) болду. „арбасынын структурасы б-ча ј Ў- индустр.-агрардык өлкө. 1970-ж. ө. ж-да иштегендердин саны а. ч-сына салыштырганда 5,5 эсе жогору эле, илимий-тех. рев-€нын доорунда ј Ўда чарбанын тармактары ар түрдүү темп м-н өнүгүп жатат. —огуштук ?өндүрүшкө (ракета-космостук, радиоэлектрон, атом, нефть-хими€ ж. б.) байланыштуу жаңы тармактар өзгөчө тез өстү. Ёлектр энерги€сын өндүрүү да ылдам өнүгүп жатат. Ёски ө. ж. тармактары гана бир калыпта өнүгүүдө. 1966-жылдан бери ылдам өсө баштаган €дролук энергетика жакынкы он жылда энергет. өндүрүштүн алдынкы тармагына айланмакчы. 1971-ж. иштеген атом электр станци€лардын кубаттуулугу 6 млн. кет ка жеткен. ∆ог. деңгээлде өнүгүп жаткан оор ж-а жеңил ө. ж-ларынын ичинен оор ө. ж. 1-орунда. »штеп чыгаруучу ө. ж-да иштегендердин 60% металлурги€, хими€ ж-а машина курууда иштейт. 2-дүйн. согушка чейин ј Ў минералдык сырьЄ ж-а отунду экспортко көп чыгарган өлкөнүн бири болгон. јзыр ал бул жагынан кайра ири импортЄрго айланды {негизинен нефть, темир рудасын ж-а түстүү металлдардын рудалары м-н концентраттарын ташып келет). 1972-ж. ар бир адамга керектүү продуктуларды өндүрүү: нефть 2,2 т, табигый газ 3 миң м3, көмүр 2,6 т, электр энерги€сы 9,3 миң кет-с, болот 0,6 т, цемент 0,35 т түзгөн.

ј Ўда а. ч. продукци€сынын көбүн индустр. типтеги ири капит. фермерлер берет. Ѕирок фермерлердин саны кыскарууда: алар 1935-ж. 6,8 млн. болсо, 1969-ж. 3 млн-го жакын калган. 2-дүйн. согуштан кийин феодализмдин калдыктары ж-а чайрыкердик аренда (көбүнчө пахта өндүрүүдө) сакталып калган ј Ўнын түш. бөлүгүнүн а. ч-сында көп өзгөрүүлөр болду. ћайда фермерлердин ордуна ири "пахта фабрикалары" түзүлдү. ј. ч-сын механизаци€лоо ж-а химизаци€лоо жог. деңгээлге чыкты. ј Ў капит. өлкөлөрдүн ичинде жүгөрү, буудай, со€, пахта, тамеки, эт, сүт өндүрүү б-ча 1-орунда. Ёң маанилүү дан өсүмдүгү - жүгөрү, негизинен тоютка жумшалат. —о€, тоют чөптөрү (көбүнчө беде), түрдүү жемиштер (айрыкча цитрус) ж-а жашылча чоң мааниге ээ. ј. ч-сындагы товардуу продукци€нын 55%не жакынын мал чарбасы берет. 1969-ж. 110 млн. уй, сааны 15 млн., 57 млн. чочко, 21 млн. кой болгон. Ѕакма канаттуулар, айрыкча жөжөлөр (бройлерлер) канаттуулардын ири ф-каларында көп өстүрүлөт. ј Ўда ашыкча өндүр үүдөн улам үзгүлтүксүз агрардык кризис өкүм сүрөт да, ал жерлерди кысыр аңыз калтырууга себеп болуп, фермерлерди жакырлантат. ќшол эле убакта 15 млн-дон ашык америкалык дайыма тамак-аштан кемчил жашайт.

ј Ўда трансп. системасы жакшы өнүккөн. ∆үргүнчүлөрдүн 90%ин автотранспорт ташыйт. 1971-ж. бардык автомоб. жолдорунун уз. (шаарды кошо эсептегенде) 6 млн. км ден ашык болгон (асфальтталганы 4,8 млн. км). јвтомобилдин саны 112 млн., анын 20 млн-у - жүк ташуучу машина. “емир жолдун уз. 345 миң км (1972). џраакы жол катнаштарында аба жолунун мааниси чоң. »чки суу жолдору ”луу көлдөр м-н ћиссисйпиден, ќгайо м-н анын куймаларынан, “еннесси д-ларынан өтөт. »ри деңиз порттору: Ќью-…орк, ‘иладельфи€, Ѕалтимор, Ѕостон, Ќьюпбрт-Ќьюс, ∆аңы ќрлеан, ’ьюстон, —ан-‘ранциско, Ћос-јнджелес, „икаго ж. б.

1972-ж. экспортко кеткен машина, автрмоб., самолЄт тетиктери, көмүр, түстүү ж-а кара металлдар 48,9 млрд. доллар, импорттук да€р буюмдар, ө. ж. сырьЄлору, болот, күмүш, алюм., калий, нефть ж-а нефть продуктулары 55,3 млрд. доллар болгон. Ќегизинен  анада, япони€, √‘–, јнгли€, ћексика, ¬енесуэла м-н соода жүргүзөт. јмер. башкаруучу чөйрөлөрдүн дискриминаци€лык са€сатынын кесепетинен ј Ўнын ———– м-н соода байланышы көп жылдар бою өнүкпөй келсе, эки өлкөнүн лидерлеринин өз ара сүйлөшүүлөрүнүн натыйжасында —овет-јмерика экон. байланышында аздыр-көптүр жылыш болду. ћис, 1972-ж. ј Ў м-н биздин тышкы соода айланымыбыз 537,8 млн. сом түздү. Ѕирок ј Ўнын башкаруучу чөйрөлөрү алигиче ———– м-н соода-сатыкка кең жол ача элек. јкча бирдиги - доллар.

 уралдуу күчтөрү. ј Ўнын куралдуу күчтөрү кургактагы аскерлерден, согуш деңиз күчтөрүнөн, согуш аба күчтөрүнөн ж-а улуттук гварди€дан турат. ∆ог. башкы командачысы - президент. јрми€ ж-а флот негизинен ыкты€рдууларды тартуу жолу м-н ж-а жалпыга бирдей аскерге милдеттүүлүк ж-дөгү закондун негизинде түзүлөт. јскердик чыныгы кызмат өтөө мөөнөтү - 18 ай, арми€га чакыруу курагы - 18,5 жаш.  уралдуу күчтөрдүн жалпы саны 1974жылдын башында 2,4 млн-го жакын киши болду. Ѕулардын бир кыйла бөлүгү ј Ўдан тышкары жерлерде жайгашкан.  ургактагы аскерлердин (861 миң киши) 13 дивизи€сы бар, "ѕершинг", "—ержант", "ќнест-ƒжон" тибиндеги оперативдик-тактикалык ж-а тактикалык ракеталардын 20 дивизиону ж. б. бар. ћындан тышкары кургактагы аскерлердин составына арми€лык авиаци€нын бирикмелери ж-а бөлүктөрү кирет. 190 миң киши Ќј“ќнун бириккен куралдуу күчтөрүнө берилген, алар √‘–де турушат. —огуш деңиз күчтөрүнүн (602 миң киши, мындан тышкары деңиз жөө аскерлеринин корпусунда 198 миң киши) 500дөн ашык согуш корабли, мунун ичинде 15 эпкиндүү авианосеци, кайыкка каршы 7 авйаносЄци, суу астында сүзүүчү 56 атомдук кайыгы, 65 десант корабли ж-а башкалары бар. —огуш деңиз күчтөрүнүн авиаңи€сынын 5700гө жакын самолЄту ж-а 1300гө жакын вертолЄту бар. —огуш-аба күчтөрүнүн (730 миңден ашык киши) 6 миң самолЄту ж-а 1054 континент аралык баллистикалык ракетасы бар.

ћедицина-географи€лык мүнөздөмөсү. 1972-ж. 1000 кишиге эсептегенде төрөлгөндөр 15,6, өлгөндөр 9,4, балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 18,5, ал эми негр балдардын өлүмү 38,8 болду. Өмүрдүн орт. узактыгы - 70,1 жаш (эркектердики- 66,7, а€лдардыкы - 74,1), негрлердө бир кыйла төмөн -64,0 жаш. Өлүмдүн негизги себептери: жүрөк оорусу, коркунучтуу шишиктер, борб. нерв системасынын кан тамырларынын бузулушу, травматизм. ∆угуштуу ж-а паразиттик оорулардан өлгөндөр азыраак. ѕсихикалык оорулар ж-а наркомани€ көп таралган. јр кандай психикалык ж-а неврологи€лык оорулар м-н 10 млн-чо адам ооруйт, каттоого алынган наркомандар 60 миңдей. 1971-ж. өлкөдө 1 555 560 койкалуу (1000 кишиге 7,7 койка) 7097 ооруканада 322 228 врач (630 кишиге 1 врач),' 102 220 тиш врач, 723 миң орто билимдүү мед. кызматкер иштеген.  алкка ооруканадан тышкаркы жардамды көбүнчө жеке кожо иштеген врачтар көрсөтөт. ¬рачтарды 103 мектеп (1970-71) да€рдайт, бир жылда алардан 8974 врач бүтөт. ј Ўда мед. жардамга акы төлөнөт, оору б-ча мамл. социалдык камсыздоо жок.

Ёл агартуусу. ј Ўнын ар бир штатында окуу жайларынын тибин аныктаган өзүнчө мектептик закондору бар. јлардын жалпыга бирдей ж-а милдеттүү программасы жок. ∆алпы билим берчү мектептер үч баскычтан (элементардык мектеп - 6 жыл, кенже орто мектеп - 3 жыл, жог. орто мектеп - 3 жыл) турат. Ёлементардык мектепке 6 жаштагы балдар кабыл алынат. «акон б-ча көпчүлүк штаттарда окуу 15-16 жылга созулат. ∆ог. мектеп көп тармактарга бөлүнөт. јлардын: академи€лык, жалпы коммерци€лык, өнөр жай-индустри€лык, үй чарба, айыл чарба деп аталган бир топ тиби бар. јр бир тармакка милдеттүү ж-а факультативдик сабактар киргизилет.

Ёреже б-ча, акад. тармак жог. окуу жайына өтүүгө жол ачат. 1969-70окуу жылында элементардык мектепте 32 млн-го жакын окуучу, орто окуу жайларында 19 674 миң окуучу окуган. ∆ог. окуу жайларына жалпы билим берүүчү мектепти бүткөндөр ж-а кирүү экзамендерин ийгиликтүү тапшыргандар кабыл алынат. ј Ўнын жог. окуу жайларына 2 жылдык кенже колледж да кирет. јны бүткөндөн кийин 4 жылдык колледждин 3-курсуна өтүүгө болот. 1964-70-окуу жылында жог. окуу жайларында 8 млн-го жакын студент окуган. »ри ж-а эски ун-ттердин катарына: √арвард, …ель, ѕенсильван, ѕринстон, , олумби€ кирет. »ри китепканалар: ¬ашингтондогу  онгресс китепканасы (14,5 млн. нуска китеп ж-а брошюра), Ќью-…орктогу калк китепканасы. „икаго, Ѕостон, Ћос-јнджелестеги,  ливленддеги китепканалар.  алифорни€, √арвард, …ель ун-ттеринин китепканалары ж. б. ƒүйн. мааниси бар музейлер: ¬ашингтондогу ”луттук музей, Ќью-…орктогу ћетрополитен музейи, „икагодогу табигый-тарыхый музей ж. б.

»лим жана илимий мекемелери. 17-к-дын а€гы - 18-к-дын башында “үн. јмериканын илимпоздору Ћондон королдук коомунун (1662) тегерегине топтолгон. јл учурдагы илим негизинен өсүмдүктөр м-н жаныбарлар ж-дө маалыматтар жыйнаган. 18к-да ¬. ‘ранклин электр тармагында изилдөөлөр жүргүзгөн. 1727-ж. илимге ышкыбоздор клубу уюшулуп, ал 1743-ж. амер. философтор коому деп аталат. Ѕошт. согуштан (1775-83) кийин экономиканын тез өнүгүшү жаратылыш байлыктарын изилдөөгө мүмкүндүк берип, айрым тех. жетишкендиктер жаралды. Ќатыйжада бир нече ил. мекеме м-н ассоциаци€ пайда болду. 19-к-дын 70-жылдарынан күчтүү илимпоздор ун-ттердин тегерегине топтолду. јмер. физиктер ƒж. √иббс (электропи€лык диаграмма, 1873; термодинамикалык потенциалдар методу, 1874-78) м-н ј. ћайкельсон (жарыктын ылдамдыгын аныктоо тууралуу 1881-жылдан баштап жүргүзүлгөн изилдөө иштери) бир топ ачылыштар жасады. јстрономи€ б-ча —. Ќьюкомдун, ƒж. ”. ’иллдин, Ё. ѕикерингдин, —. Ћангештин, √. –есселдин эмгектери белгилүү, ∆. Ћеб, Ћ. ЅЄрбанк өңдүү илимпоздор биол. илимин өнүктүрүүгө чоң салым кошту. “. ћорган 20к-дын башында тукум куучулуктун хромосомдук теори€сын изилдеген. 19-к-дын а€гында ј Ўнын өнүккөн индустр. капит. өлкөгө айланышы тех. илимдин тез өнүгүшүнө таасир этти. 2-дүйн. согуштан кийин илимди согуш максатына пайдалануу күчөй баштаган, 1959-60-ж. ил. из. иштерин өркүндөтүүгө мамл. тарабынан бөлүнгөн 5,5 млрд. доллардын 62% согуш мин-восуна, 12% атом энерги€сы б-ча комисси€га, 6% гана жаратылыш таануу тармагындагы теори€лык ил. из. ишине бөлүнгөн. —ов. 1-спутник учурулуп, ј Ў илим м-н техниканын бир топ маанилүү тармагынан ———–ден артта калгандыгы далилденгенден кийин, мамл. ил. из. жумуштарын уюмдаштыруу маселелерине катуу киришип, адегенде согуш техникасы ж-а космоско учуу маселелери б-ча ар , түрдүү комитеттер м-н мекемелер негизделген. јтом кыймылдаткычтары бар суу астында сүзүүчү кайыктар, реактивдүү кыймылдаткычтар, ракеталар, ∆ердин жасалма спутниктери, космос кораблдери жасалган. јмериканын "јполлон-11" корабли (космонавттар: ћ. јрмстронг, 3. ќлдрин, ћ.  оллинз) јйга конуп, ∆ерге кайра кайтып келди.  ибернетикада электрондук эсептөө машиналары жасалды, мед., биол. илиминин башка айрым тармактары да өнүгүүдө.

Ѕасма сөзү, радио уктуруусу, теле көрсөтүүсү. 1970-жылдын башында ј Ўда 11 миңден ашуун газета чыккан. јнын ичинен 2 миңдейи күн сайын чыгат. Ѕелгилүү ж-а информаци€га бай газеталарга: "Ќью-…орк “аймс", "Ќью-…орк ƒейли Ќьюс", "¬ашингтон ѕост", "”олл-стрит ƒжорнел", "„икаго “рибюн" кирет. ∆умасына чыгуучу коомдук-са€сий журналдары: "“айм" (40 чет мамлекетте басылат), "Ќьюсуик"; экон. ж-а са€сий журналдары: "‘орин јфферс", "‘орчун", "ёнайтед —тейтс Ќьюс энд ”олд –ипорт", "Ѕизнес ”ик". Ѕир катар өкмөттүк (" онгрешонал рекорд") ж-а профсоюздук ("ј‘“- ѕѕнин жаңылыктары" - ј‘“- ѕѕнин органы) журналдар бар. ———– өкмөтүнүн макулдугу б-ча орус тилинде "јмерика" деген журнал чыгат. Ќью-…оркто күн сайын амер. коммунисттердин органы "ƒейли ”орлд" ж-а ил. социализмдин теори€лык ж-а са€сий журналы "ѕолитикал јфферс" чыгат. Ѕурж. басма органдарын информаци€ м-н камсыз кылып турган эң башкы агентстволор - јссошиэйтед ѕресс (1,5 миң газеталуу, 2 миң радиостанци€луу) ёнайтед ѕресс »нтерне йш о н а л (4 миңден ашуун амер. ж-а 5 миңден ашуун чет элдик окурман жазылат). Ёң ири газеталык бирикмелер: —криппс-√овард газета трести, ’ерст концерни, ћак- ормикѕаттерсон трести ж. б. 1970-жылдын башында ј Ўда 6 миң радио, бир миңге жакын теле станци€ болгон. „ет элдер үчүн амер. берүүлөргө ј Ў өкмөтүнүн агентствосунун информаци€ мекемеси жетекчилик кылат. јнын көзөмөлүндө "√олос јмерики" (¬ашингтон), "–адио —вободна€ ≈вропа" (ћюнхен, √‘–) ж. б. бар. Ѕир нече чет элдик арми€лык радио ж-а телестанңи€сы бар.

јдаби€ты. јмер. жергесинде европалыктар келгенче индеец урууларынын оозеки ж-а жазма поэзи€сы (мифтер м-н жомоктор, эмгек, аскер ырлары) гана бар эле. јмер. ад-тынын алгачкы чыг-лары көбүнчө пуритандардын диний улама трактаттары ж-а колони€лардын тиричилигинин ба€ндамалары катары жаралды (17-к). јмериканын улуттук ад-ты бошт. үчүн согуштун алдында (1775- 83) түптөлө баштант. јнын алгач жаралышы бурж. агартуучулар м-н демократтар Ѕ. ‘ранклиндин, ѕ. ƒжефферсондун, революционердемократ “. ѕейндин ысмы м-н байланыштуу. Ѕошт. үчүн күрөш иде€лары ‘. ‘ренонун, ƒж. Ѕарлоунун ж. б-дын поэзи€сында чагылган. јмер. ад-ты 19-к-дын 20-30-ж. гана кемелине келди. 19-к-дын 1-жарымында романтизм басымдуулук кылган (новеллачы ¬. »рвинг, акын ”.  . Ѕрайант, романчы ‘.  упер). . Ќ. ’оторн м-н Ё. ѕонун чыгармаларында сынчыл багыттар, √. ћелвиллдин чыгармаларында демократизм орун алган. 40-60-ж. аболиционисттик адаби€т пайда болот. ƒ. √. ”итьер, √. ”. Ћонгфелло, ƒж. –. Ћоуэлл, √. Ѕичер-—тоу ж. б. акын-жазуучулар кулчулукту аЄосуз сынга алышкан. "“рансценденталисттер" да негрлердин кулчулугуна каршы чыккан (–. ”. Ёмерсон м-н √. ƒ. “оро). √ражд. согуштун (1861-65) демократи€лык ж-а кулчулдукка каршы иде€лары ”. ”итмендин чыгармачылыгына өз таасирин тийгизген. ‘. Ѕрет √арттын демокр. чыг-лыгы да реалисттик багытта болгон. 19-кдын а€гындагы амер. прогрессчил ад-ттын негизги методу - сын реализми (ћарк “вен). 19-к-дын а€гындагы амер. ад-ттын белгилүү реалисттери: ”. ƒ. ’оуэллс, ’. √арленд, —  рейн, √. ƒжеймс. —оциалдык реалисттик романдын өнүгүшү ‘. Ќоррис, ƒж. Ћондон, “. ƒрайзердин ысымына байланыштуу.

20-к-да амер. ад-тта прогрессчил ж-а реакци€чыл күчтөрдүн күрөшү а€бай курч мүнөзгө өттү. 20-к-дын башында Ћ. —теффенсон турган "булганычтыкты шыпырып тазалоо" адабий кыймылы пайда болуп, ал монополи€нын бийлигин катуу сынга алган (Ё. —инклердин "∆унгли" романы). ќшол эле жылдары ќ. √енринии дацкы чыгат. 1-дүйн. согуштун натыйжасында бурж. иллюзи€лардын таш-талкан болушу "жоголгон муундардын" ад-тын жаратты (Ё. ’емингуэйдин алгачкы романдары). ћодернизм ад-ты да бир топ өөрчүгөн (√. —тайн, Ё. ѕаунд). –ев-чыл ад-тда пайда болот. ƒж. –ид "ƒүйнөнү солкулдаган 10 күн" деген китебинде ќкт. рев-€сынын даңктуу санжырасын калтырган. ∆умушчулардын турмушун ѕ. —инклер "ƒжимми ’иггинс" (1919) романында сүрөттөдү. 20жылдар - амер. мещандарды ашкерелеген —. Ћьюистин чыг-лыгынын гүлдөгөн мезгили; “. ƒрайзер эң ири романы - "јмерикалык трагеди€да" (1925) "америкалыктарча жашоонун жагдайын" кескин сынга алат.

‘. — ‘ицджеральд өзүнүн мыкты чыг-ларын жаратат, ”. ‘олкнер м-н ƒж. —тейнбек чыг-лык жолун жаңыдан баштайт. ѕролет, ад-ттын дүркүрөп өсүшү 30-жылдарга туш келет (ј. ћальц, Ћ. ’ьюз, акын ж-а сынчы ћ. √олд ж. б.). ћассалык прогрессчил адабий уюмдар (ƒж. –иддин клубдары), прогрессчил журналдар ("Ќью ћассес" журналы) пайда болот. јнтифаш. чыг-лар жаралат (Ё. ’емингуэйдин "Ѕешинчи колонна" пьесасы, 1938, " оңгуроо кимге кагылат" романы, 1940, ж. б.). ћаккартизм мезгили амер. ад-ттын сын багытын басаңдаткан. 2-дүйн. согуштан кийин ад-тка амер. турмушту сын көз м-н караган таланттуу жазуучулар келди (ƒж. ƒ. —элинджер, ƒж. јпдайк, “.  апоте, —. Ѕелло ж. б.).

Ќегрлердин ад-тынын өнүгүшү теңдик үчүн күрөш м-н тыгыз байланышта. ƒж. ќ.  илленс, ƒ. Ѕолдуин ж. б. негр жазуучуларынын романдары кеңири белгилүү. јмер. поэзи€ айрым учурларда гана күч албаса, демейде көркөм проза м-н тең тайлаша албайт. 20-к-дагы акындардан –. ‘рост,  . —эндберг, Ё.  аммингс, –. Ћоуэллдерди белгилөөгө болот. ј Ўнын азыркы кездеги белгилүү драматургдары: ё. ќ' Ќилл, Ћ. ’елман, ј. ћиллер, “. ”иль€ме ж. б.

јрхитектурасы жана сүрөт искусствосу. Ѕайыртадан бери эле ј Ў жергесинде индеец урууларынын мад-ты өнүгүп келген.  олони€ болгондон тартып шаарлар курулуп, коомдук имараттар, чиркөөлөр тургузулуп, живописте портрет өнөрү өнүктү (ƒж.  опли, Ѕ. ”эст). јзаттык үчүн өөрчүгөн согуштар шаар курууну (арх. ѕ. Ў. Ћанфан, ¬ашингтон ш-нын планы), классицизмдин архитектурадан (арх. ƒж. ’обан, „. Ѕулфинч, Ѕ. Ћатроб), портреттик ж-а баталдык живописин (√. —тюарт, ƒж. “рамбалл) өнүктүрдү. 19-к-да шаарлар дүркүрөп өсүп, архитектурада ж-а иск-водо опсуз чоң өлчөмдөгү ж-а куру салабаттуу чыг-лар басымдуулук кыла баштады. јны м-н катар реалисттик иск-во да өнүгөт (сүрөтчү ƒж.  . Ѕингем, ”. ћаунт). 20-кдын 2-жарымы жанрдык, портреттик, пейзаждык живопистин (”. ’омер, “. Ёйкинс, ƒж. ”истлер) ж-а скульптуранын (ќ. —ент-√оденс) чоң чеберлерин берди. 19-20-к-дын ортосундагы курулуш техникасынын өнүгүшү асман тиреген имараттардын курулушуна шарт түздү. јрх. ’. –ичардсон, Ћ. —алливен, ‘. Ћ. –айт ж. б-лар коомдук ж-а тех. жаңы шарттарга ылайык формаларды табууга аракет кылды.  урулуштардын жаңы типтерин жараткан амер. архитекторлордун ар түрдүү изденүүлөрү (Ёро —ааринен, Ћ.  ан, ћ. ямасаки, ћис ¬ан ƒер –оэ) шаарлардын стихи€лык өнүгүшүнүн натыйжасында келип чыккан а€багандай татаал социалдык карамакаршылыкты жоЄ албай жатат.

ћузыкасы. ј Ўнын музыкасында “үн. јмерикада жашаган индеецтердин муз. фольклорунун, о. эле ≈вропадан келишкен иммигранттардын ар кыл муз. мад-тынын таасири, негрлердин муз. фольклорунун салттары бар. ј Ўнын проф. музыкасы 18-кдын а€гында калыптана баштайт. јмериканын алгачкы комп-лору - ‘. √опкинсон, ”. Ѕилмингс, ƒж. Ћайон.  ийинчерээк элге кеңири таралган лирикалык ырлардын автору —  . ‘остер белгилүү болуп калды. 1860-жылдары европ. музыканттар ј Ўга гастролго барышат, симф. оркөстрлер, муз. окуу жайлар ж-а коомдор пайда болот. 1883-ж. Ќью-…оркто "ћетрополитен-опера" театры ачылат. ј Ўнын муз. мад-ты 19-к-дын а€гынан тартып жаңы англи€лык деп аталган мектептин таасиринде өнүгөт. јмер. улуттук композитордук мектебине негиз салган - Ё. ћакƒоуэлл. ѕроф. музыканын өнүгүшүнө 1892-95-ж. ј Ўдагы Ќью-…орк консерватори€сына жетекчи ј. ƒворжак чоң кызмат көрсөттү. јл ушул жерде жаралган "∆аңы дүйнөдөн" симфони€сында (1893) ж-а струналык квартетинде негрлердин ж-а индеецтердин фольклорунун мукамдуу ж-а ыргактуу кайрууларын пайдаланган.

20-к-дын башында джаз өнөрү пайда болот. 1920-жылдары –осси€дан ≈. ј. ÷имбалист, —. ј.  усевицкий, — ¬. –ахманинов, я. ’ейфац, √. ѕ. ѕ€тигорский, ¬. — √оровиц өңдүү ири музыканттар келишип, ј Ўнын муз. турмушуна жандануу киргизишти. 1920-жылдардын а€гында француз импрессионисттеринин таасириндеги амер. проф. композитордук мектеп түзүлөт (–. √аррис, ј.  опленд, ”. ѕистон, –. —ешнс,ц „. јйвс). ƒжаз музыкасынын, ыр-бий фольклорунун стилистикалык ыкмалары "ѕорги жана Ѕесс" деген улуттук туңгуч операнын автору ƒж. √ершвиндин чыг-лыгында өөрчүтүлдү. јмер. көптөгөн композиторлордун чыг-лыгына 2-дүйн. согуштун алдында ≈вропадан ј Ўга келген ». ‘. —травинский, ј. ЎЄнберг, „. ’индемит, Ё.  шенек өңдүү чоң композиторлор таасир тийгизди. 1940-50-ж. муз. комеди€лардын амер. түрүт - мьюзикл (–. –оджерс, Ћ. Ѕеренстайн) таралат. ’. Ћедбелли, ¬уди √атри, ѕ. —игер өңдүү обончулар ж-а элдик ырларды аткаруучулар, атактуу ырчы ѕ. –обсон чыгат. 1950-60-ж. атагы чыккан амер. музыканттар деп мына буларды атаса болот: ё. ќрманди, Ћ. —токовский, Ћ. ћаазель (дирижЄрлор); ƒж. Ѕраунинг, ƒжейнис Ѕайрон, ¬.  лайберн, ћ. ƒихтер (пианисттер); ». ћенухин, ». —терн (скрипачтар); ћ. Ћанце, ћ. јндерсон, ћ. ƒоббс, Ћ. ѕрайс (ырчылар) ж. б. ј Ўда муз. билим ун-ттердин колледждеринде, консерватори€ларда ж-а менчик муз. окуу жайларында берилет. бќтан ашык профессионал симф. оркестр (Ќью…оркто, Ѕостондо, ‘иладельфи€да). “еатры. “үн. јмерикада театрдын элементтери ацтектердин ж-а индеецтердин каада-салт оюндарында бар эле. Ѕаскынчылар жерг. калктын мадтын басып турушкан. 17-к-да EBpoj падан келген миссионерлер диний мазмундагы спектаклдер кое баштаган. Ѕиринчи театр имараты 1716-ж. ”иль€мсбургда (¬иргини€) курулган. 1751-ж. бул жерде Ћ. ’аллемдин театры ачылган. Ѕул англ. труппа “үн. јмерикада биринчи проф. театр өнөрүнө негиз салган.  өз каранды эместик үчүн болгон согуштун (1775-1783) учурунда театр оюндарына тыюу салынган. 1785-ж. Ќью-…оркто кенже Ё. ’аллемдин труппасы кайра иштей баштайт. 18-к-дын а€гынан амер. авторлордун, көбүнчө ”. ƒанлептин пьесалары коюлат. 1820-30-ж. чоң шаарларда кызыл кулак антрепренЄрлор башкарган театрлар жаралат. ѕуритандар каршылык кылса да, 19-к-дын 1-жарымында театр өнөрү өөрчүй берет, демократчыл ж-а чынчыл актЄрлор мектептери түзүлөт. 19-к-дагы актЄрлордон ƒж. Ѕутсту, Ў.  ашменди, ј. ќлдриджди, ƒж. ƒжефферранды, ћ. јдамсты, Ѕарримордун үй-бүлөсүн көрсөтүүгө болот. —кетч ж-а концерт аралашкан жаңы спектаклдердин жанры пайда болот. 19-к-дын 2-жарымында театрлар көбөйсө да, алар көчмө абалында кала берет. ћиссисипи д-дагы кемелерде "сүзүп жүрмө театрлар" күч алат. 1850-60-жылдан баштап антрепренЄрлор же барктуу актЄрлор тобу бир спектаклге гана актер кабыл алышып, акча жыйнап бүткөнчө эл кыдырып, анан тарап кетишкен. ћындай практика 19-кдын башында "жылдыздар" системасын пайда кылган. Ѕул система б-ча, актЄрлор театрдын жетекчилери ж-а ээси болуп калышкан. "∆ылдыздар" системасы 19-20-к-да Ѕродвей (Ќью…орк) соода театрында өөрчүйт. 19-кдын 2-жарымында ј Ўнын чоң шаарларында стационар театрлары уюштурулат. 19-20-к. монополисттик капитализмдин өсүшүнө байланыштуу театр тресттери келип чыгып, майда театрларды өзүнө сиңирет. 1896-ж. тресттер синдикаттарга биригет. 19-к-дын а€гында "Ѕродвей театрлары" деген атка конгон коммерци€лык театрлар жаралат.

20-к-дын башында жаралган майда театрлар элдин калың катмарын театр өнөрүнө кызыктыруу жагынан прогрессивдүү роль ойногон. јлар ышкыбоздор театры катары пайда болсо да, кийин көбү проф. театрга айланган. 1927-ж. ƒж. Ћоусон түзгөн "∆аңы драматургдардын театры" ј Ўнын нускалуу театр өнөрүнүн калыптанышына түрткү берген. ‘иладельфи€да ƒж. –иддин труппасы көзгө көрүнө баштайт. 1932-ж. жумушчулар театрынын лигасы түзүлөт. 1929-33-ж. кризис учурунда театрдын саны кыскарып кетет. 2-дүйн. согуштан кийин маккартизм са€саты алдыңкы исквонун өсүшүнө тоскоол кылат. 1944-ж. ≈. ћ. √альенн ж-а реж. ћ. ”эбстер Ќью-…оркто "америкалык репертуар театрын" негиздешет. 1955-ж. Ќью-…орктун жанында туңгуч Ўекспир театры пайда болот. 60-жылдары ышкыбоздордун чала профессионал ж-а проф. театрларынын мааниси артат, алар "Ѕродвей иск-восуна" карама-каршы чыгып, коммерци€лык эмес, эстет, максатты көздөйт. Ѕул театрлар "жылдыздар" системасын да четке кагат. јчык иде€лык багыты жсктуктан, ал театрлар журтчулукка зор таасир тийгизе албай, көңүл чөктү драматурги€га кайрылат. ќшол эле убакта "Ѕродвей театрларына" алдыңкы тенденци€лар кире баштайт. "ћенин асыл заада Ћедим", "¬естсайдын тарыхы" сы€ктуу спектаклдер "мьюзкл" жанрында коюлат. 1957-ж. Ќью…оркто "»скусствонун линкольндук борбору" ачылат. 60-жылдардын башында Ѕродвей театрлары м-н андан тышкары турган театрлар коммерци€лык негизде жакындашып, жеңилжелпи мүнөздөгү репертуарды көбөйткөндүгү үчүн жаштардын протестин чыгарат. Ёксперименттик, авангарддык спектаклдер пайда болот, "Ѕродвейден сырткары театрлар" деген жаңы агым жаралат. 1947-жылдан баштап Ќью-…оркто јктЄрдук студи€ иштейт, аны жеке кишилер финансылап турат.

 иносу. ј Ўда фильмдер адегенде 1896-ж. Ќью-…оркто, анан √олливудда чыгарыла баштаган.  ино 1910-20-ж. эле жекече көркөм каражаттары бар өз алдынча иск-вого айланып калган. –еж. ƒ. ”. √риффит тарыхый ж-а психол. драма м-н эпопе€ жанрын жаратса, “. ’. »нс "вестерн" жанрын негиздеп, ћ. —еннетт "үнсүз кино" мезгилиндеги комеди€ жанрын түзгөн. 20-жылдары кино өндүрүшү борбордошуп, бир нече ири кинокомпани€нын менчигине айланды да, √олливуд системасы пайда болду, ал 30-жылдары андан ары өнүктү.  ино ө. ж-нын финансы капиталы м-н биригиши, киного каражаттын көп бөлүнүшү, амер. киносунун дүйн. рынокто алдыга чыгышы ж-а көп пайда түшүрүшү кинону амер. ө. ждын башкы тармагына айландырды, √олливуд фильмдерин америкача жашоо үлгүсүн жайылтуунун куралы кылды. √олливуд кино өндүрүшү "вестерн", салондук комеди€, гангстердик фильмдер, тарыхый боевик ж-а жалган романтикалык драма жанрында өнүктү, буларда –. ¬алентине, ћ. ѕикфорд, ƒ. ‘ербинкс, кийинчерээк - √. √арбо, Ќ. Ўирер,  . √ейбл, √.  упер, ’. Ѕогарт ж. б. актЄрлор тартылышкан. ј Ўнын турмушун сын реализм позици€сынан чагылдырган фильмдерди айрым гана реалист режиссЄрлор („. „аплин, Ё. Ўтрогейм,  . ¬идор, ƒж. ‘орд, ‘.  апра, ”. ”айлер, ”. ”эллс ж. б.) жаратты. –еж. ”. ƒисней мультипликаци€ фильмине негиз салган. 2-дүйн. согуш (1939-45) мезгилинде амер. кино ишмерлер √итлерге каршы коалици€нын күрөшунө аздыркөптүр кошумча кошкон.  инодокументалисттер (ƒж. ‘орд, ”. ”айлер, ‘.  апра, ѕ. —терджес) айрыкча ийгиликке жетишти. —огуштан кийин, асыресе 50-жылдарда ј Ўда демократчыл багыттагы кино ишмерлер куугунтук жеди, о. эле телевидение пайда болду. Ќатыйжада амер. кит нонун көркөмдүк деңгээли төмөндөдү, кинотеатрларга эл аз барып калды, кино ө. ж-да кризис башталды. 50-жылдардын орто ченинде голливуддук система кыйрады. Ѕир катар ири кинокомпани€лар телевидениеге өтүп, башкалары экран үчүн чыгарган фильмдердин санын кескин азайтты. ј Ўда банктардан же кинопрокат компани€лардан карыз алып, өз алдынча фильм тарткан режиссЄрлордун, актЄрлор м-н продюсерлердин жаңы мууну пайда болду. јл режиссЄрлор - —  рамер, ј. ѕейн, —.  абрик, — Ћюмет ж. б. 60-жылдары, 70-жылдардын башында амер. коомду сындаган реалисттик фильмдерди тартып, амер. киносуна жаңы багыт берди. 60-70-ж. реалисттик кино иск-вонун принциптерин туткан ћ. Ќиколс, ѕ. Ѕогданович, ‘. ѕерри, ‘.  оппола, –. –афельсон, — ѕоллак өңдүү режиссЄрлор иштей баштады.  инокадрларын јмер. кино ин-ту (Ѕеверли ’иллс) ж-а  алифорни€ ун-ти (Ѕеркли) да€рдап чыгарат.  иноархивдер Ќью-…орктогу јзыркы заман иск-восунун музейинде ж-а “ынч океан киноархивинде (Ѕеркли) сакталат. Ѕелгилүү киноактЄрлору: Ѕ. Ћанкастер, ћ. Ѕрандо, ѕ. Ќьюмен, –. —тейгер, √. ѕек, ƒ. ‘онда. 1972-ж. ј Ўда 257 көркөм фильм чыгарылып, 14700 кинотеатр иштеген.

јд.: ‘ о о т е р ”. 3., ќкт€брьска€ революци€ и —оединенные Ўтаты јмерики, пер. с англ., ћ., 1958; »стори€ рабочего движени€ в —Ўј в новейшее врем€. 1918-1965. т. 1-2, ћ., 1970-1971; »ванов –. ‘., ¬. ». Ћенин о —оединенных Ўтатах јмерики, ћ., 1965; ћальков ¬. Ћ., "Ќовый курс" в —Ўј. —оциальные движени€ и социальна€ политика, ћ., 1973; јлахвердов √. √. и  ольцов ѕ. —, ѕолитика мира против политики агрессии, ћ., 1969; »стори€ американской литературы, т. 1, ћ.-Ћ., 1947; 3 а с у р с к и й я. Ќ., јмериканска€ литература ’’ века, ћ., 1966; ѕ а р р и н гт о н ¬. Ћ., ќсновные течени€ американской мысли, т. 1-3, ћ., 1962-63; „ е г од а е в ј. ƒ., »скусство —оединенных Ўтатов от воины за независимость до наших дней, ћ., 1960; ’ристиана ј. ћ., Ќовейша€ архитектура —Ўј (1945-1960), ћ., 1963;  онев ¬., ѕути американской музыки, очерки по истории музыкальной культуры —Ўј, 2 изд. ћ., 1965; ћ р с и й о н ј.,  ино и монополии в —Ўј, ћ., 1956;  олод€жна€ ¬., “ р у т к о »., »стори€ зарубежного кино, т. 2, ћ., 1970.

јћ≈–» ј  ќЎћќ Ў“ј““ј–џЌџЌ ”Ћ”““”  »Ћ»ћƒ≈– ј јƒ≈ћ»я—џ - илимдердин ј Ўдагы эң ири борбору. 1863-ж. ¬ашингтондо түзүлгөн. јнын 14 секци€сы (матем., астрон., физ., тех., хими€, геол., ботан., зоол. м-н анатоми€, физиол., патологи€ м-н бактериол., антроп., психол., геофиз., биохим.) бар. 1919-ж. уюшулган ”луттук ил. из. совети јкадеми€ м-н тыгыз байланышта иштейт. јкадеми€нын бөлүм башчылары 3 жылга шайланат. 6 мүчөдөн турган аткаруу совети жалпы ишке башчылык кылат. "јнндар рипорт" (1863), "ћемориз" (1866) аттуу ил. эмгектердин жыйнактары чыгарылып турат.

јћ≈–» ј “ј— ј “”” ∆џЋ џ—џ - 19-к-да јмерикада чыгарылган таскактуу спорт жылкысы. ј. т. ж-н чыгарууга мингич, таскактуу, жорго жылкы катышкан. јл –осси€га 10-к-дын а€гында тараган. Өңү тору, кара кер ж. б., боюнун бийикт. 153-157, тулку боюнун уз. 154-158 см, күлүгү 1609 м аралыкты 1 мин 55,25 сек да таскактап өтүп, дүйн. рекорд койгон. јл жылкы орлов жылкысы м-н аргындаштырылып, орус таскактуу жылкысы алынган.

"јћ≈–» ј ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ", "јмерикана" - 1) ј Ўда (Ќью-…орк) басылып чыгарылуучу универсал энциклопеди€. 16 томдуу 1-басылышы 1903-04-ж. чыккан.  айра такталган 30 томдугу 1918-20-ж. басылган. јлар "ј. э-нын" кийинки чыгарылыштарына, асыресе 1961-жылдагы 60 миңден ашык макаланы камтыган 30 томдуктун басылышына негиз болгон. "ј. э." көпчүлүк окуучуларга арналып, анда илимдин бардык тармагы б-ча: таби€т ж-а так илимдер, техника ж-а экономика, айрым адабий чыг-лар, музыка, сүрөт өнөрү ж-дөгү макалалар берилген. ћында макала-справкалар жайгаштырылган, айрым өлкөлөр, кылымдар ("ќн сегизинчи кылым", "∆ыйырманчы кылым"), ј Ў ж-а јмерикадагы башка өлкөлөр (амер. ишмерлердин өмүр ба€ны, ј Ўнын штаттары, шаарлары, мекемелери ж. б.) тууралуу көлөмдүү макалалар, обзорлор да кезигет. "ј. э-дагы" макалалардын көпчүлүгү антимаркстик, антикоммунисттик көз карашта жазылган. 1923-жылдан бери энциклопеди€ны маалыматтар м-н толуктап туруучу "Ѕир жылдык" чыгарылып турат. 2) 1829-48-ж. ‘иладельфи€да чыккан 13 томдук энциклопеди€нын аты.

јћ≈–» ј-»–јЌ ƒќ√ќ¬ќ–Ћќ–” ∆јЌј  ≈Ћ»Ў»ћƒ≈–» (1856, 1943, 1947, 1955, 1959, 1961). ƒостук жана соода жөнүндө амер. биринчи договорго 1856-ж. 13-декабрда —тамбулда кол коюлуп, эки өлкөнүн ортосунда дипломаттык мамилелерди түзүү мүмкүнчүлүгү каралган. —оода жөнүндө келишимге 1943-ж. 8-апрелдө ¬ашингтондо кол коюлуп, ал »рандагы америкалыкгарга оңтойлуу шарт түзгөн. »рандагы америкалык аскер мисси€сы жөнүндөгү келишимг е 1947-ж. 6-окт€брда “егеранда кол коюлган.  елишим 1943-ж. »ранга жиберилген аскер мисси€сынын полномочиесин кеңейткен. »ран өкмөтү ј Ў макул болбосо, башка өлкөлөрдөн аскер кецешчилерин чакырбоого милдеттенген. јл келишим азыр да күчүндө. ƒостук, экономикалык мамилелер жана консулдук укуктар жөнүндөгү договорго 1955-ж. 15-августта “егеранда кол коюлган. Ёки өлкөнүн граждандарына, компани€ларына, соода ж-а консул байланыштарына мыкты шарт түзүү принцибин белгилеген. —огуштук келишими 1959-ж. 5-мартта јнкарада түзүлүп, согуштук кызматташууну ж-а "»ранга каршы агресси€ болгон учурда" ј Ўнын »ран өкмөтүнө жардам көрсөтүүсүн белгилеген. Ёкономикалык кызматташтык жөнүндө генеральный келишим 1961-ж. 21-декабрда “егеранда түзүлгөн. јнда ј Ў »ранга экон.тех. жардам көрсөтүүсүнүн тартиби ж-а »ранга амер. ,экон. мисси€ны жиберүү жагын караштыруу ж-дө макулдашылган.

јћ≈–» ј-»—ѕјЌ»я  ≈Ћ»Ў»ћ»- 1953-ж. 26-сент€брда ћадридде 10 жылдык мөөнөткө кол коюлган келишим. Ёгер эки жак тең келишимди бузгусу келгенин мурдараак билдирбесе, келишимдин дагы эки (5 жылдан) мөөнөткө узарып калуу шарты белгиленген.  оргонуу тууралуу келишим б-ча, ј Ў »спани€дагы аскердик, аскер-деңиз аэродромдорун ж-а атомдук-ракеталык базаларды кеңейтүүгө, курууга ж-а пайдаланууга укук алган; »спани€га амер. согуш курал-жарагын берип турат. Ёкон. жардам тууралу келишим б-ча, »спани€ өкмөтү јмериканын капиталына бир катар жеңилдик берүүгө милдеттенди. Ѕул келишимдин негизинде ѕиренеи а-да јмер. согуштук база пайда болду.

јћ≈–» ј- џ“ј… ƒќ√ќ¬ќ–” (1946) - соода, навигаци€ ж. б. байланышаар ж-дө ј Ў м-н „ан  айшинин өкмөтүнүн ортосунда 1946-ж. 4-но€брда Ќанкинде түзүлгөн тең укуксуз договор. Ѕул договор б-ча, америкалыкгарга  ытайда жашоого, соода, ө. ж., илимий, агартуу, диний, филантропи€лык иштерди жүргүзүү,  ытайдын ишканаларына амер. капиталдык салымдарды эркин салуу, монополи€лык компани€ларды түзүү, жаратылыш байлыктарын пайдалануу, ј Ўнын граждандарынын керт башына ж-а мүлктөрүнө кол тийбестикти гаранти€лоо сы€ктуу укуктар берилген. јмер. империалисттер ј.- . д-н ж-а 1946-48-ж. дагы ёдон ашык башка келишимдерди түзүү м-н жарым колон.  ытайды өзүлөрүнө толук көз каранды кылуу максатын көздөгөн. Ёлдик рев-€нын жеңиши ж-а  Ё–дин түзүлүшү (1949) бул договорлор м-н келишимдерди жок кылган.

јћ≈–» јЋџ “ј– - 1) ј Ўнын негизги калкы. ∆алпы саны 210,54 млн. (1973), алардын ичинен 22 млн. негр м-н мулат дискриминаци€ланып турат. ”луттун негизин 17-к-дын башынан тартып ≈вропадан “үн. јмерикадагы јнгли€ колони€ларына көчүп барышкан англичандар, шотланди€лыктар, ирланди€лыктар, дани€лыктар, француздар, испандыктар ж. б. түзөт. јмер. улутун калыптандырууда жерг. индеецтер ж-а африкалыктар да катышкан (17-к-дан баштап “үн. јмериканын колони€ларына кулдар катарында африкалыктарды алып барышкан). јмер. улуту негизинен 1775-83-жылдагы “үн. јмериканын көз каранды эместиги үчүн болгон согуш учурунда калыптанды.  ийин амер. улутунун составына иммиграци€м барган ар түрдүү улуттардын өкүлдөрү да кошула берген. јмерикага 19-к-дын ортосунда ј Ўдагы граждандык согуш (1861-65) мезгилинде немецтер ж-а ирланди€лыктар көп келишкен. 19-к-дын а€гында „ыг. ж-а “үш. ≈вропадан ж-а јзи€дан көчмөндөрдүн келиши этникалык составды ар түрдүү кылып жиберген. ≈вропадан иммигр а€ттардын келиши 19-к-дын а€гы - 20-к-дын башында күчөйт. “ыюу салуучу закондор чыгарылган соң, 1-дуйн. согуштан кийин иммигранттардын саны кескин түрдө кыскарат ж-а аларга ар тараптан кысымдар көрсөтүлөт. ј. англис тилинде сүйлөшөт, мамл. тили да - англис тили. Ёлинин жарымынан көбү - протестанттар, калгандары - католиктер, иудаисттер. 2) јмер. континентиндеги бардык өлкөлөрдүн калкы да америкалыктар деп айтылат.

јћ≈–» јЌџЌ (ј Ў) ¬№≈“Ќјћ√ј  ј–Ўџ ј√–≈——»я—џ -ј Ўнын башкаруучу чөйрөлөрү “үш. ¬ьетнамдагы улуттук-бошт. кыймылын басып, аны өзүнүн “үш.-„ыг. јзи€дагы согуш-стратеги€лык базасы катары сактоо үчүн ж-а “үн. ¬ьетнамда социализмди курууга тоскоолдук кылуу максатында 1964-65-ж. ¬ьөтнамга куралдуу күчтөрүн киргизүү м-н баштаган согуш аракеттери; 2-дүйн. сегуштан кийинки мезгилде бүткүл дүйнөдөгү тынчтыкка коркунуч туудурган эң ири куралдуу кагылыш. ј. ¬. к. а. эл аралык укукту ж-а эл аралык келишимдерди одоно бузуу, ќќЌдун ”ставын этибарга албоо болуп саналат. ¬ьөтнамга чет өлкөлүк аскердик персоналды киргизүүгө ж-а курал-жарак ташып кирүүгө тыюу салган ∆енева келишимдерин ј Ў 1955-ж. €нварда бузуп, “үш. ¬ьөтнамга аскер советниктерин, адистерин жиберип, —айгондогу режимге жардам көрсөтүүгө киришкен. 1961-ж. түш. вьетнамдык патриотторго каршы согуш аракеттерине жетекчилик кылуу үчүн —айгондо амер. аскер штабы түзүлүп, 1962-ж. аскер командованиесине айландырылган. —айгондогу режимди сактан калууга ж-а “үш. ¬ьетнамды өз контролдугу астында тутууга аракеттенип, ј Ў 1964-ж. жайында ¬ƒ–ге каршы согуш аракеттерин баштоого да€рданды. 1964-ж. августта ј Ўнын флоту ж-а авиаци€сы согуш жары€лабастан ¬ƒ–дин жээктериндеги бир катар объектилерди бомбалап, аткылаган. јгресси€ ¬ƒ–дин бейкут турмушуна бүлүк салды.  ыска мөөнөттө жүз миңдеген уландар ж-а кыздар ¬ьетнамдын эмгекчилер парти€сынын чакырыгы б-ча арми€га, элдик милици€га, жол ремонттоо бригадаларына ыкты€рлары м-н киришти. Ёл чарбасы согуштун таламына ылайык кайра курулду. —ов. —оюзунун ж-а соң. өлкөлөрдүн жардамы м-н өлкөнүн аба чабуулунан коргонуу күчтөрү чыңдалды. —айгондук арми€нын 1964- 65-ж. үстөккө-босток жеңилип турушу, ј Ўны согуш операци€ларын езү жүргүзүүгө алып келди. 1965-ж. 8-мартта “үш. ¬ьетнамга амер. деңиз жөө аскерлеринин алгачкы бөлүктөрү түшүрүлүп, апрелде ј Ўнын кургактагы аскерлеринин командованиеси түзүлгөн. 1965-ж. ј Ў агресси€лык блоктор б-ча союздаштары: “үш.  оре€ны, “аиландды, ‘илиппинди, јвстрали€ны, ∆аңы «еланди€ны, “үш. ¬ьетнамдын патриотторуна каршы аскер жиберүүгө макулдаткан.  үчтүн теңдешсиз экенине карабастан “үш. ¬ьетнамдын патриоттору душмандын чабуулун токтотуп, улам жаңы зоналарды алардан бошотуу м-н агрессорду коргонууга өтүүгө аргасыз кылды. 1966-68-ж. “үш. ¬ьетнамдын ”луттук-бошт. фронтунун (”Ѕ‘) куралдуу күчтөрү бир кыйла жеңиштерге ээ болду. ”Ѕ‘ “үш. ¬ьетнамдын бошотулган р-ндорунда агрардык кайра курууларды жүргүзүп, жерг. органдарга шайлоо өткөрдү. Ѕүткүл дүйнөдө, күрөшүп жаткан ¬ьетнам эли м-н тилектештик кыймылы күчөдү. ¬ьетнам элинин баатырдык күрөшү, —ов. —оюзунун ж-а соң. башка өлкөлөрдүн ¬ьетнам элине материалдык-моралдык жардамы, бүткүл дүйн. коомчулуктун колдоосу 1973-ж. €нварда ј. ¬. к. а-н токтотууга алып келди. ¬ьетнамда тынчтыкты калыбына келтирүү ж-дө ѕариж келишимдерине кол коюлду. ѕариж келишими б-ча ј Ў ж. б. өлкөлөр ¬ьетнамдын көз каранды эместигин, биримдигин, суверенитетин ж-а терр€лык бүтүндүгүн урматтоого, ички иштерине кийлигишпөөгө милдеттеништи. Ѕирок ј Ўнын империалисттери сайгондук режимди колдоп, бул келишимди орундатпоого, согушту улантууга, “үш. ¬ьетнамда амер. неоколониализмди сактоого умтулду. “үш. ¬ьетнам эли ж-а анын куралдуу күчтөрү ал аракеттерге кыйраткыч сокку уруп, ј Ўны “үш. ¬ьетнамдан өз аскерлерин чыгарып кетүүгө аргасыз кылды; 1975-ж. 30-анрелде сайгондук бийлик кулады (к. ¬ьетнам “уштук. “арыхый очерки). ¬ьетнамдыктардын агресси€га каршы күрөшүнө бүткүл совет эли м-н бирге кырг-пдыктар да жардамдашты.

јћ≈–» ј-ѕјЌјћј  ≈Ћ»Ў»ћƒ≈–» (1903, 1936, 1955)-ј Ў империалисттери ѕанамага зордук м-н таңуулаган адилетсиз келишимдер. 1903-ж. ¬ашингтон договору б-ча, ѕанама кеңд. 16,1 км келген каналдын терр-€сын ј Ўга түбөлүккө берүүгө аргасыз болуп, ј Ў бул жерде өз арми€сын кармап турууга укук алган.  омпенсаци€ катарында ј Ў ѕанамага 1904-ж. 10 млн. доллар төлөгөн, 1912-жылдан баштап жылына 250 миң доллар төлөп турган. 1936-ж. 2-мартта ¬ашингтондо кол коюлган жаңы келишимде 1903-ж. келишим кайра каралып, ј Ўнын ѕанаманы кемсинткен кээ бир жоболору өзгөртүлүп ж-а алынып салынган. 1955жылкы договор б-ча (ѕанамада 25€нварда кол коюлган), ј Ў ѕанаманын кээ бир жерлерин кайра берүүсү ж-а аренда акысын 1930 миң долларга жогорулатуу каралган. 1967-ж. ѕанама м-н ј Ўнын ортосунда 3 келишим түзүлүп, анда 1903, 1936, 1955-ж. ј.-ѕ. к-н алмаштыруу каралган. Ѕирок бул келишимдер негизги маселени (ѕанама каналын ѕанамага кайра берүүнү) чечпегенден кийин, ага каршы кыймыл башталып, келишимдерге кол коюу ж-а ратификаци€лоо белгисиз убакытка чейин токтотулган. јзыркы ѕанама өкмөтү каналды кайрып алуу ж-дө күрөш жүргүзүүдө.

јћ≈–» ј-“”–÷»я  ≈Ћ»Ў»ћƒ≈√» (1947, 1948, 1949, 1955, 1959) ј Ўнын “урци€дагы позици€ларын чыңдоого багытталган. “урци€га согуштук жардам көрсөтүү ж-дө 1947-ж. 12-июлдагы келишим јнкарада мөөнөтү көрсөтүлбөстөн түзүлгөн; турци€лык куралдуу күчтөргө контролдук кылуу үчүн ј Ўга укук берген. Ёкономикалык кызматташуу ж-д ө келишим 1948-ж. јнкарада 1953-жылдын 30июнуна чейинки мөөнөткө түзүлгөн. Өлкөнүн ресурстарын пайдалануу ж-а соода жагынан амер. монополи€ларга олуттуу артыкчылыктарды берип5 “урци€нын экономикасына амер. контролдукту күчөткөн. ћаданий кызматташтык ж-д ө 1949-жылдагы келишим јнкарада 27-декабрда түзүлгөн, анда турци€лык студенттерди ј Ўнын окуу жайларында окутуу жаралган. јтом энерги€сын пайдалануу маселеси б-ча 1955-жылдагы келишим 4-майда ¬ашингтондо 10 жылдык мөөнөткө түзүлгөн. “урци€да атом реакторлорун куруу, ага атомдук изилдөөлөр б-ча амер. ад-ттарды берүү каралган, —огуш келишимине 1959-ж. 5-мартта јнкарада кол коюлган. јнда согуштук-стратеги€лык биргелешкен чараларды ишке ашыруу, амер. куралдуу күчтөрдү “урци€нын терр-€сына кийирүү ж-а пайдалануу каралган.

јћ≈–» ј-яѕќЌ»я ƒќ√ќ¬ќ–Ћќ–” ∆јЌј  ≈Ћ»Ў»ћƒ≈√» (1951, 1952, 1953, 1954, 1960).  оопсуздук келишими - 1951-54-ж. ј Ў м-н япони€нын ортосунда түзүлгөн тең укуксуз келишимдердин негизгиси. 8-сент€брда —ан-‘ранцискодо кол коюлган.  елишим б-ча, ј Ў куралдуу күчтөрүн япони€ м-н кеңешпей туруп эле өз ыкты€ры м-н џ. „ыгыштын каалаган р-ндорунда ар түрдүү операци€ларда пайдалана алмак.  елишим негизинен ———–ге ж-а јзи€нын тынчтыкты сүйгөн өлкөлөрүнө каршы коюлган. Ѕул келишим, 1960-ж. 23-июнда жаңы договор күчүнө киргенде, жоюлду. јдминистративдик келишим 1952-ж. 28-февралда “окиодо түзүлгөн. јл б-ча, япони€нын терр-€сындагы бардык согуш (1945-52) базалары, мурунку согуш объектилери ј Ўнын карамагында казган. ƒостук, соода жана деңизде сүзүү жөнүндө келишим 1953-ж. 2-апрелде “окиодо түзүлгөн. јл эки өлкөнүн граждандарына ж-а компани€ларына "улуттук режимди" түзүп, амер. капиталдын япони€нын экономикасына кириши үчүн шарт түзгөн. Өз ара коргонууну камсыз кылууда жардамдашуу жөнүндөгү келишимге 1954-ж. 8-мартта “окиодо кол коюлган. 1951-54-ж. келишимдер япони€нын ј Ўга көз карандылыгын мурдагы бойдон калтырып, согуштук союз түзгөн. Өз ара жардамдашуу жана коопсуздук жөнүндөгү келишимг е 1960-ж. 19-€нварда ¬ашингтондо кол коюлуп, 1960-ж. 23-пюнда күчүнө кирген.  елишим б-ча, ј Ў куралдуу күчтөрү м-н базаларын япони€да дагы эле кармал турууга укук алды. Ѕул келишим ялони€ны амер. согушстратеги€лык системасына тартуудагы жаңы кадам болгондуктан, дүйнөнүн тынчтыкты сүйүүчү күчтөрү ага каршы күрөшүп жатышат.

јћ≈–» ”ћ (лат. Americim), Am - жасалма жол м-н алынган радиоактивдүү хпм. элемент. ј. актиноиддерге кирет, ат. н. 95, туруктуу »зотову жок. “уруктуурагы 243јт ж-а 2∆јт. ј-дп 1944-45-ж. амер. окумуштуулар √. —иборг, –. ƒжеймс, Ћ. ћорган, ј. √иорсо плутонийди -3;–и нейтрон нурунун таасири м-н сннтездеп алышкан. јлар өз өлкөсүнүн атынан "ј." деп аташкан. ј.- күмүш түстүү, жумшак металл, тыгызд. 13670 кг/м\ эрүү t 995+4∞C, кайноо t 2607∞C. Am3+ эритмеси туруктуу; 4 валенттүү ј-дин 3 катуу бирикмеси (Am02, AmF4, KAmFe) белгилүү; јт4+ туруксуз, сууда тез эле јт3+ чейин калыбына келет. 241јт м-н бериллий аралашмасы нейтрондорду алууда колдонулат.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞