пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

јћ≈“»—“ - кварцтын (Sio2) кызгылт көк (фиолет) түстөгү түрү; минерал (к.  варц). —апаттуу ј-тер зергерлик ж-а көркөм кооздоо иштеринде колдонулат.

јћ≈“-’јЌ —ултан (25.10.1920-ж. т.) -эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (24.8. 1943; 29.6. 1945), подполковник. 1942жылдан  ѕ——тин мүчөсү. “атар. јскердик авиаци€ мектебин (1940) бүткөн. 1939-жылдан —ов. јрми€да. јта ћек. согуш мезгилинде катардагы учкучтан 9-истребителдик полкунун командиринин жардамчысына чейин өскөн. Ѕр€нск, “үш.-Ѕат., —талинград, “үш., 4-”кр. ж-а «-Ѕелорус фронтторунда согушуп, 603 жолу согуштук учуш жасаган. 150 аба салгылашуусуна катышып, душмандын «ќдан ашык самолетун жок кылган. 1946-жылдан запаста; учкуч-сыноочу. 3 Ћенин ордени, 5  ызыл “уу, јлександр Ќевский, јта ћекендик —огуш,  ызыл ∆ылдыз, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

јћ≈ЅјЋј– (Amoebina) - жөнөкөйлөр тибинин тамыр буттуулар классына кирүүчү түркүм. ћикроскоп аркылуу караганда өлчөмү 50 мкм, кээ бирлери 2-3 мм ге жетет. ƒенесинин туруктуу калыбы жок. џлайлуу көлмөлөрдө, кээ бири жер кыртышында жашайт. ј-дын цитоплазмалык денесинен убактылуу пайда болуучу жалган буттары (псевдоподи€лар) м-н жылат ж-а жемин кармайт. ∆алган буттары м-н кармалган жеминин айланасына цитоплазмадан жем сиңирүү зили бөлүнүп, сиңирүү вакуоласы пайда болот. ∆ем ошол вакуоласынын ичинде эрип, цитоплазмага сиңет. —иңген жемдин калдыгы ж-а суу жыйрылуу вакуоласы аркылуу сыртка чыгарылат. ∆ашоого оңтойсуз шарттарда (жемдин жетишсиздиги, суук, көлмөлөрдүн соолушу) ј-дын денеси тоголоктолуп, сырты тыгыз кабык (циста) м-н капталат. ќңтойлуу шартта циста жоюлуп, ј. мурдагы калыбына келет. ј-дын жүзгө жакын түрү омурткалуу жаныбарларда мителик кылат. ј-дын жеми - бактери€лар, балырлар ж-а жөнөкөй жаныбарлар.

јћ≈Ѕ»ј« - адамдын жоон ичегисинин ж. б. ички органдарынын дизентери€ амебалары аркылуу бузулушунан болуучу дарт. јл бардык жерде, көбүнчө ысык өлкөлөрдө кездешет. ќоруну дизентери€ амебалары м-н сырткы чөйрөнү булгаган (оорулуу же амебаларды алып жүрүүчү) адам жугузат. ј-дын негизги түрү - амеба дизентери€сы. јл дизентери€ амебалары м-н булганган жашылча, жемиш, ыпылас суу аркылуу жугат. Ќегизги белгилери: ич катуу бурап ооруп, ириң, кан өтөт; жоон ичегидө дизентери€ пайда кылган жараттардан кээде кан аркылуу башка органдарга (өпкө, боор, бөйрөк, мээ ж. б.) өткөн амебалар ошол органдарды ириңдүү шишиктерге дуушар кылат. ƒарылоодо террамицин, тетрациклин, биомицин, синтомицин ж. б. колдонулат. ќоруга чалдыкпо1<нун башкы шарты - тазалыкты сактоо. “амак-ашты, идиш-а€кты чымын конбогудай тазалыкта кармап, жашылчаларды, жемиштерди таза жууп, сууну кайнатылган гана түрдө ичүү керек, к. јмебалар.

јћ»ƒќѕ»–»Ќ, пирамидон - эттин ысыганын төмөндөтчү, ооруган жерди басаңдатчу ж-а сезгенүүгө каршы таасир этчү дары. ќорулуу адамга таблетка, күкүм, кээде эритме түрүндө берилет. „оң кишилер үчүн суткасына 1,5 г дан ашырбоо керек. ј. баш ооруганда, невралги€, артрит ооруларына, кызыл жугуруккө, анын хоре€сына каршы колдонулат.

јћ»Ћ —ѕ»–““≈–», —5Ќ"ќЌ -алифатикалык каныккан бир атомдуу спирттер. ќрг. эритмелердө жакшы эрип, минералдык ж-а өсүмдүк майлары м-н бардык көлөмдө аралашат. ј. с-нин 8 изомери белгилүү. јлардын ичинен изоамил спиртинин (—Ќз№ —Ќ—Ќ2 —Ќ2ќЌ мааниси чоң. »зоамил спирти - жагымсыз жыты бар, түссүз, сууда начар өрүүчү суюктук, кайноо t=132,l∞C. јнын буусу дем алуу жолдорун дүүлүктүрүп, жөтөлтөт, ал сивуха майын буулантуудан алынат. ј. с. сыр, боек эритүүдө ж-а парфюмери€ ө. ж-да керектелүүчү эфирлерди, жемиш эссенци€ларын алууда колдонулат.

јћ»Ћј÷≈“ј“ ∆јЌј »«ќјћ»Ћј÷≈“ј“ - уксус к-тасынын амил ж-а изоамил эфирлери. јмилацетат —Ќз—ќќ (—Ќ2)4 —Ќз -түссүз суюктук, кайноо t 149,2∞—. »зоамилацетат —Ќз—ќќ (—Ќ2) 2—Ќ (—Ќз) 2, кайноо 1142∞C јлар сууда начар эрип, орг. эриткичтер м-н жакшы аралашат. Өндүрүштө концентраци€ланган күкүрт к-тасынын катышуусунда уксус к-тасы м-н амил ж-а изоамил спирттерин кайнатуудан алынат. ј. ж-а и. "алмурут эссенци€сы" деп аталып, тамак-аш ө. ж-да, техникада нитроцеллюлозалар үчүн эриткич катарында колдонулат.

јћ»Ћќ«ј (гр. amylon - крахмал) - крахмалдын эң негизги полисахариддеринин бири. —ууда жакшы эрийт, йоддун эритмеси м-н көк түс пайда кылат. ј. картошка, жүгөрү, буудай, күрүч ж-а алма крахмалдарында көп болот.

јћ»ЋќѕЋј—““ј– - өсүмдүктөрдүн клеткаларындагы крахмал пайда кылуучу түссүз пластидалар; лейкопласттардын бир түрү. ј. көбүнчө тамыр, тамыр сабак, тамыр азык клеткаларында болот. Ѕуларда жалбырактан агып келген канттан запас крахмал түзүлөт.

јћ»ћ»я (а... ж-а mimos - тууроо, актер) - борбордук ж-а четки нерв системаларынын кээ бир ооруларынан кийин бет булчуңдарынын ымдоо кыймылынын начарлашы же такыр жоголушу.

јћ»Ќј«»Ќ, ларгактил, п л е г ом а з и н - нейроплеги€лык дары-дармектер тобундагы препарат; ак кристалл түрүндөгү күкүм. —ууда, спиртте ж-а хлороформдо жакшы эрийт. ј-ди ———–де биринчи ачкандар - ћ. Ќ. Ўукин м-н Ќ. ¬. —авицкий. Ѕорб. ж. б. нерв системаларын жөнгө салууда ј. жагымдуу таасир берет. јр түрлүү кан тамыр системаларынын көпчүлүгүн кеңейткендиктен, кандын басымын ылдыйлатат. ј. таблетка (0,025 г) ж-а суюктук (2- 25%) түрүндө ампулада чыгарылат.

јћ»Ќƒ≈– - аммиактагы NH3 суутектин бир, эки же үч атомунун орг. радикалдар (R) м-н орун алмашуусунан пайда болгон бирикмелер. —уутектин орун алмашкан атомдорунун санына жараша биринчилик RNH2, экинчилик RQ.NH ж-а үчүнчүлүк R3N ј-ге бөлүнөт (мында R - —Ќ3, —%Ќе, —бяц, —еЌь ж. б.). ј. радикалдардын түзүлүшү б-ча алифатикалык (метиламин CE3NH2), алициклдүү (циклогексиламин CsHuNHz), ароматтык (фениламин же анилин CtH^NHi) ж-а гетероциклдүү [2-аминопиридин CsHiNfNRz)] болуп айырмаланат. ћолекуладагы амин топтордун санына жараша моно-, ди-, три- ж-а полиаминдер деп аталат. ∆өнөкөй ј.- аммиак жыттуу газ, жогорку ј.- суюктук ж-а катуу зат. ј. негиздин касиетке ээ, кислоталар м-н туздарды пайда кылат. јлифатикалык ј.- ө. ж-да аммиакты алкилдөөдөн, ароматтык ј. питробирикмелерди калыбына келтирүүдөн алынат. јны ј. Ќ. «инин 1842-ж. 1-жолу синтездеген. ј. ө. ж-да боекторду, дары-дармек заттарды, капрон, найлон буласы алынуучу полиамиддерди өндүрүүдө кеңири колдонулат.

јћ»ЌƒӨӨ - амин топторун (NH2) ар түрлүү орг. бирикмелердеЩ суутектин атому м-н орун алмаштыруу реакци€сы.

јћ»Ќќ »—Ћќ“јЋј– - молекуласында карбоксил (—ќќЌ) тобунан башка амин (NH2) топтору бар орг. бирикмелер. јл топтордун жайланышына жараша а-, р\ ү- ј-га бөлүнөт. Ѕелоктордун молекулалары ј-дан тургандыктан, тирүү организм үчүн мааниси өтө чоң. Ѕардык белок заттар гидролизденгенде, эркин ј-га чейин бөлүнөт. Ѕелокторду гидролиздөөдөн 20дан ашык а-ј. алынган. јлар жог. темп-рада (220- 315∞—) эрий турган түссүз кристаллдык заттар, сууда жакшы эрип, көпчүлүк орг. эриткичтерде эрибей. ј. бир NH2 ж-а бир —ќќЌ тобун кармап турса, моноамин карбон к-талары, мис, NH2CH2COOH (глицин), эгерде эки NH2 ж-а бир —ќќЌ тобу болсо, диамин карбон к-талар NH2CH2(CH2)3 CH(NH2)COOH (лизин), ал эми бир NH2, эки —ќќЌ тобу бар кислоталар моноамин дикарбон к-талар деп аталат, мис, Ќќќ——Ќ2 —Ќ (NH2) —ќќЌ (аспарагин). ј. амфотердик касиетке ээ.  өпчүлүк өсүмдүктөр ж-а бактери€лар өздөрүнө керектүү ј-ды орг. эмес заттардан алат, жаныбарлар болсо азотсуз азык-түлүктөр м-н организмдеги азоттун алмашуусунан синтездеп алат. Ѕирок төмөнкү ј.: валин, изолейцин, триптофан, фенилаланин, лейцин, лизин, метиоңин, треонин адамдар м-н жаныбарлардын организминде синтезделбестен, тамак-аш аркылуу гана кирет. ј. галогендүү карбон к-таларга аммиакты таасир кылуу, кетон же альдегид к-таларды калыбына келтирүү ж. б. жолдор м-н синтезделип алынат. ј. медицинада дарыдармек заттар катарында, тамак-аш ө. ж-да, кээ бирлери пластмассаларды ж-а синтет. булаларды алууда, мал чарбасында ж-а ветеринари€да, малды тоюттандырууда колдонулат.

јћ»ЌќѕЋј—““ј– - карбамид чайырларынан алынган пластмассалар. ј., көп учурда карбамид, меламин ж. б. бирикмелер формальдегид м-н поликонденсаци€лашканда, алынат. јл - физиол. жактан зы€нсыз, бардык түстө боЄлуучу жытсыз полимерлер. јлар начар кислоталар, жегичтер, спирттер, бензин, ацетон, хлороформ ж. б. орг. бирикмелерге ^туруктуу. ћеламин-формальдегид чайырынан алынган буюмдар карбамидформальдегид чайырынан алынган буюмдардан жылуулукка__ ж-а сууга чыдамдуулугу м-н айырмаланат. ј. ө. ж-ларда порошок, катмарлашкан пластиктер же майда тешиктүү материалдар түрүндө чыгарылат. ј-дан “ех. тетиктер, мебелдер, сууга чыдамдуу кагаздар, электр ж-а радиотоварлары, ысыкка чыдамдуу идиша€ктар жасалат.

јћ»Ќќ—ѕ»–““≈–, аминоалког о л д о р - молекулада - көмүртектин ар башка атомдору м-н байланышкан NH2 ж-а ќЌ топтору бар орг. бирикмелер. ј.- жог. темп-рада кайноочу негиздин касиетке ээ болгон май сы€ктуу суюктуктар. ј. аммиакты ж-а аминдерди олефиндердин кычкылына таасир кылуудан, нитроспирттердин нитротопторун калыбына келтирүүдөн ж. б. жолдор м-н алынат. Ѕоор оорусун дарылоочу препарат холин, негизги гормондордун бири адреналин ж-а кээ бир алкалоиддер (эфедрин, кокаин) ј-ге кирет. ’олин организмде зат алмашууга чоң жардам берет. ј. айрыкча этаноламин, жуугуч заттарды, косметикалык ж-а дары-дармек прелараттарды да€рдоодо кеңири колдонулат.

јћ»Ќќ‘≈ЌќЋƒќ–, —6Ќ4 (NH2) ќЌ кристалл түрүндөгү орг. бирикмелер. ј-дун 3 изомери бар: орто 174∞—, мета 123∞—, пара 186∞—де эрийт. јлар амфотердүү касиетке ээ, кислоталар ж-а жегичтер м-н туздарды пайда кылат. ј. нитро же нитрозофенолдорду калыбына келтирүүдөн алынат: C6H4(N02)OH + 6H-*C6H4(NH2)OH + +2Ќ20. ј. фотографи€да колдонулат.

јћ»–јЅјƒ ћјƒјЌ»я“џ - Ѕайыркы ’орезмдин терр-€сындагы кийинки коло доорунун (б. з. ч. 9-8-к.) археол. мад-ты. јмирабад каналынын: аймагындагы эски журттарды 1937- 40-ж. казуу убагында табылган нерселердин негизинде сов. окумуштуу —. ѕ. “олстов аны өзүнчө мад-т деп бөлгөн. ј. мад-тынын калкы уруу обпшна€ары болуп жашаган, сугат дыйканчылыгы, мал чарбасы м-н кесип кылган. ∆ылмаланган карапа ж. б. идиштерди жасашкан.

јћ»– јЌ» (" ун баласы") - грузин элинин "јмираниани" аттуу эң байыркы эпосунун каарманы. ј. адамдарды мифтик дөөлөрдүн туткунунан бошотуп, от жакканды, темирден курал, буюм жасаганды үйрөтөт, кудайлар м-н жекеме-жеке күрөшкө чыгат.  удай аны катуу жазалап,  авказ тоолорунун бир аскасына матап салат. Ѕул миф √рузи€да, б. з. ч. 5-4-к-да эле болгондугун байыркы грек жазуучуларынын чыгаары айкындайт. ј. ж-дөгү уламыш кийин Ѕайыркы √реци€га тарап, ѕрометей тууралуу мифке кошулуп кеткен. јзыркы күндө эпостун 120дай варианты белгилүү.

“екст: јмирани (грузинска€ мифолотич. поэма), пер. с груз., “б., 1946.

јћ»–-“≈ћ»– - ћустьер доорундагы адамдар жашаган өтө терең үңкүр. јл “үш. Өзб-ндагы “урган-ƒары€нын боюнда жайгашкан. ћында ћустьер мергенчилери убактылуу турушкан. 1-1,5 м тереңдиктен очок ж-а таштан жасалган ар кандай эмгек куралдары, тоо текенин сөөктөрү табылган. ј.-“. үңкүрүнүн жог. катмары неолит мезгилине тийиштүү.

јћ»“ќ«, €дронун түз бөлүнүшү - клеткалык €дронун бөлүнүштөрүнүн бир түрү. ј-до митоздогудай €дро чели ж-а €дрочолор бузулбай, хромосомалар калыптанбай, адегенде €дрочо, андан кийин €дро созулуп келип экиге бөлүнөт. ядро дайым эле тең бөлүнбөгөндүктөн, пайда болгон €дролор чоңдугу жагынан айырмаланышы мүмкүн. ј. кезинде клетка өзүнүн функци€сын аткара берет. ј-дун көпчүлүгүндө €дро гана бөлүнүп, клетка эки €дролуу болуп калат. Ѕул €дролордо ј. кайталанса, клетка көп €дролуу болот. ј-дун натыйжасында пайда болгон эки же көп €дролуу клеткалар бир €дролуу диплоиддик клеткалардан ирилиги, органоиддеринин жалпылыгы, хромосомаларынын санынын көптүгү ж-а синтездөө процессинин интенсивдүүлүгү м-н айырмаланат. ј. көбүнчө митоздук активдүүлүгү начарлаган ткандарда учурайт. ќрганизм карыган сайын анда ј. жолу м-н пайда болгон эки €дролуу клеткалардын саны көбөйөт.

јћћјЌ - »ордани€нын борбор шаары. Өлкөнүн түн.-батыпшнда «ерка д-нын боюнда жайгашкан.  алкы 600 миң (1972). “. ж. станци€сы, шоссе жолдор тоому, эл аралык маанидеги аэропорт. Ќефть иштетүү, цемент, тамеки, тамак-аш, кездеме токуу ж. б. ө. ж-лары, ун-т ж-а эки музейи (археол., ислам) бар. Ѕайыркы убакта - –аббат-јммон, грек-римдиктердин доорунда ‘иладельфи€ деп аталган.

јћћ»ј , NH3 - азот м-н суутектин эң жөнөкөй хим. бирикмеси. ј. тумчуктургуч кескин жыты бар, даамы ачуу, түссүз газ, кайноо t -33,35∞—, эрүү t - 77,70∞—. ј-тын кургак аралашмасы аба м-н кошулганда, жарылуу пайда болот. —ууда жакшы эрийт. ј. биригүү, орун алмашуу реакци€сына жакшы киргендиктен, молекуласына протон кошулганда, аммонийдии иону (NH4+) алынат. ћындай реакци€лар, ј. сууда эригенде же кислоталар м-н өз ара аракеттенишкенде, аммонийдин суу кычкылын NH4OH пайда кылат. ∆егич ж-а жегич жер металлдар суюк ж-а газ түрүндөгү ј. м-н реакци€га кирип, нитриддерди (Na33N) же амиддерди (NaNH2) пайда кылат. ј. кадимки шартта туруктуу, бирок тутандырса, атмосф. кычкылтегинде суу ж-а азоттун молекуласын пайда кылып күйөт. Ћаборат. шарттарда ј-ты аммоний туздарынан күчтүү жегичтердин жардамы м-н сүрүп чыгарууга болот: 2NH4C1+ —а(ќЌ)2 = 2NH3 + —а—12 + +2Ќ20. ћурунку убакта көмүрдү кокстоодо чыккан газдардан бөлүп алышкан. јзыр азот м-н суутектен синтездөө жолу аркылуу алынат. ј-ты синтез дөөдө алгачкы сырьЄ катары жаратылыш ж-а нефть газдары, ацетиленди алуудагы калдык газдар колдонулат. ј. азот к-тасын, азоту бар туздарды, мочевинаны, синил к-тасын алууда пайдаланылат. —уюк ј. ж-а анын суудагы эритмелери суюк жер семирткичтер катары суперфосфатты ж-а тук аралашмаларын аммонийлештирүү үчүн колдонулат.

јћћ»ј  —≈Ћ»“–ј—џ, к. јммоний нитраты.

јћћ»ј  —””—”, к. —уюк жер семирткичтер.

јћћ»ј ј““ј– - аммиактын башка заттар м-н биригишинин түзүлгөн комплекстүү бирикмелер. ћис, аммиак NH3 хлордуу жездин —и—12 суудагы эритмесине таасир тийгизсе, ј. [Cu (NH3) 4] —12 пайда болот. ћочевина, аммиак селитрасы ж. б. азот жер семирткичтеринин суудагы эритмелери аммиакка каныктырылып, суюк азот жер семирткичтери алынат. Ѕул ј.- түссүз, өткүр жыттуу, саргыч суюктук, мында 35-45% азот бар.

јћћ»јЌ ћј–÷≈ЋЋ»Ќ (330-400жылга жакын) - римдик тарыхчы. “ациттин "јнналдары" м-н "“арыхынын" уландысы катары жазылган "јракеттер" аттуу чыг-нын (31 китеп) автору. Ѕул эмгек имп. Ќерванын (96-98) башкаруусунан 378жылга чейинки оку€ларды кучагына алат (бизге чейин жеткен 14-31-китептеринде 353-378-жылга чейинки оку€лар ба€ндалат). —огуштар, сарайдагылардын арамзалыктары, атаандашып бийлик үчүн күрөшүү ћарцеллинин көңүлүнүн борборунда болгон. "јракетте" 4-к-дагы –им импери€сынын ж-а социалдык кыймылдардын төмөндөшү ачык-айкын көрсөтүлгөн. “үш.-чыг. ж-а Ѕорб. ≈вропанын уруулары ж-дө баалуу маалыматтар бар.

јћћќЌјЋƒј– - аммоний нитраты бар жарылгыч заттарга кирүүчү аралашма, к. јммониттер.

јћћќЌ»…, NH4+ - азот ж-а суутек атомдорунан турган ион. Ёркин абалында кезикпейт, бөлүүгө аракет кылганда эле, аммиак м-н суутеккө ажырайт. ј. бирикмелеринде бир валенттүү металлдардын касиетине ээ болуп, эл чарбасында кеңири колдонулуучу туздарды ж-а аммоний суу кычкылын пайда кылат. ј. туздарынын көпчүлүгү - сууда жакшы өрүүчү түссүз кристаллдар; ысытууда NH3 бөлүнүп чыгып, оңой ажырайт. ј. бирикмелеринин суудагы эритмеси диссоциациаланганда, ј. катион түрүндө кездешет: NH4Cl->-NH4++Cl-.

јћћќЌ»…  ј–ЅќЌј“џ (Wtf4J2C03- көмүр к-тасынын аммоний тузу. —ууда жакшы өрүүчү түссүз кристаллдар, абада, эритмеде абдан туруксуз, аммиак бөлүп чыгарып, бикарбонаты (NH4HC03) айланат. ј. к. техникада, кездеме боЄодо, медицинада, тамакаш ө. ж-да колдонулат.

јћћќЌ»… Ќ»“–ј“џ, аммиаке ел и т р а с ы, NH4N03 - азот к-тасынын аммоний тузу. “үссүз, ным тарткыч кристаллдар, сууда жакшы эрийт, күчтүү кычкылданткыч; эрүү t 169- 170∞—, андан жог. темп-рада ажырай баштайт. 300∞—ден жог. темп-рада жарылат. ј. н. суюлтулган азот к-тасына аммиак кошуу аркылуу алынат. ———–де анын ј, Ѕ, ¬ маркалары чыгарылат. ј. н. жер семирткич катары ж-а жарылгыч заттарды алууда колдонулат, к. јзот жер семирткичтери.

јћћќЌ»… ѕ≈–—”Ћ№‘ј“џ, (NH4)2 S2Oe - сууда жакшы эрүүчү түссүз кристалл.  ургак, таза ј. п. туруктуу, нымдалганда, кычкылтекти бөлүп чыгаруу м-н ажырайт. Ө. ж-да аммоний сульфатынын каныккан эритмесин кычкылдандыруудан алат. јны агарткыч зат катарында, аналит. хими€да, орг. заттарды кычкылдант””ƒа, дезинфекци€ ж-а фотографи€ иштеринде колдонот.

јћћќЌ»… —”Ћ№‘ј“џ, (NH4)2S04- күкүрт к-тасынын аммоний тузу. “үссүз кристалл, 357∞—ге чейин ысытканда, аммиак бөлүнүп чыгуу м-н кычкыл ј. с. пайда болот. јл 490∞—де кайнайт, сууда жакшы эрийт. ј. с-нын аммиак суусунда эригичтик касиети суюк жер семирткичтерди да€рдоодо пайдаланылат. Өндүрүштө ј. с. күкүрт к-тасына аммиакты таасир кылуудан алынып, жер семирткич катарында колдонулат.

јћћќЌ»… ‘ќ—‘ј““ј–џ - фосфор (ортофосфор) к-тасынын (Ќ3–04) аммоний туздары. ћоно-, ди-, триаммоний фосфаттары белгилүү. ћоноаммоний фосфат NH4H2P04 - туруктуу, түссүз кристалл, эрүү 1190∞C, ным тартпайт, сууда жакшы эрийт. ƒиаммоний фосфат (NH4)2HP04 моноаммоний фосфатка караганда туруксузураак; триаммоний фосфат

јћћќЌ»… ’Ћќ–»ƒ», хлордуу аммоний, нашатырь NH4Cl - түссүз кристалл, 338∞—ге чейин ысытканда, аммиак м-н хлордуу суутеккө ажырайт. ј. х. сууда, суюк аммиакта жакшы эрийт. √альваникалык элементтерди өндүрүүдө, металлдарды чайноо, данакерлөө ишинде, медицинада колдонулат.

јћћќЌ»…Ћ≈Ў“»–»Ћ√≈Ќ —”ѕ≈–‘ќ—‘ј“ (CaHPO"+NH4H2P04) - со<> тавында фосфор ж-а азот заттары бар минералдык татаал жер семирткич. ∆өнөкөй суперфосфатты суусуз аммиактын эритмесине, аммиакка же аммиакаттарга каныктыруу жолу м-н алынат. ј. с-тын составында 14% фосфор, 2,5% азст болот. ———–де ј. с.  окон, —амаркан ж-а ∆амбыл суперфосфат з-ддорунан чыгарылат. јны кургак жерде сактоо керек. —ууда жакшы эрийт. јралаш ж-а татаал жер семирткичтерди түзүү үчүн жакшы компонент боло алат.  ырг-нда жер семиртүү үчүн негизинен ∆амбыл суперфосфат з-дунун ј. с-ы колдонулат.  ырг-н дыйканчылык ил. из. ин-тунун сугат жерде жүргүзгөн көп жылдык тажрыйбасы башка фосфор жер семирткичтерине караганда ј. с-ты пайдаланганда, кызылча, пахта, жүгөрү, картошка ж. б. тех. өсүмдүктөрдөн мол түшүм алынаарын көрсөттү.

јћћќЌ»““≈– - аммоний нитратынын жакшы жарылуучу аралашмасы. ј. составы б-ча төмөнкү топторго бөлүнөт: а) аммоналдар - майдаланган алюминий ж-а тротил кошулган жарылгыч аралашма; б) динамондор - аммоний нитратынын күйүүчү заттар м-н аралашмасы; в) динамиттер - аммонийдин нитратынын нитроглицерин жө нитроэфирлер м-н болгон аралашмасы. Ѕашка жарылгыч заттарга караганда мех. таасирлерге чыдамдуу, хим. жактан туруктуу болгондуктан, ј-ди чыгаруу, сактоо ж-а колдонуу анча коркунучтуу эмес. ј. бат нымданат, сактаганда жабышып, катып калат да, жарылгыч касиетин жоготот. ј. жаруу иштеринде (миналарды, бомбаларды, снар€ддарды ж. б.), аскердик-инж. иштерде колдонулат.

јћћќЌ»““≈– (Ammonoidea) - башбуттуу үлүлдөр классындагы тукумкурут болгон омурткасыз жаныбарлардын чоң түркүмү. ј. девон ж-а бор мезгилдеринде жер шарынын бардык деңиздеринде жашаган. –аковинасынын диам. 2 м ге чейин жетип, ар түрдүү формада болуп, ичи тосмолору бар көп сандаган камералардан турат. ј-дин көпчүлүгү деңиздерде кеңири таралган жырткыч жаныбар болуп, кээси сүзүп, айрымдары сойлоп жүрүшкөн. ј-дин 1500 уруусу ж-а түрү болгон.  ырг-нда чөкмө тоо тек катмарларынан табылган. √еол. изилдөөлөрдө тоо тектердин жашын тактоо үчүн ј-дин практикалык мааниси бар.

јћћќЌ»‘» ј÷»я (аммоний ж-а лат. facio - жасапмын) - аммиак бөлүп чыгаруучу орг. азоттуу заттардын ажыроо процесси. ј. процессинде топурактын орг. бирикмелериндеги азот жеңил сиңирилүүчү түргө айланып, өсүмдүктөрдүн азыктанышына ыңгайлуу шарт түзүлөт. ∆ерде пайда болгон аммоний иондорун өсүмдүктөр оңой сиңирип, айрымдары коллоид бойдон калат да, кыртышты шор басуудан сактайт.

јћћќ—ќ¬ ћаксим  ирович [11(23). 10. 1897-28. 7. 1938] - сов. парти€лык ж-а мамл. ишмер. якути€да —овет бийлигин орнотууга активдүү катышкан. 1917-жылдан  омпарти€нын мүчөсү. якути€да бугу багардын үй-бүлөсүндө туулган. 1916-жылдан рев€чыл ишке аралашкан. 1918-жылдан якути€ советинин секретары, андан кийин —ибирде подпольелик иште, 1920-ж. ак гварди€чылар талкалангандан кийин, якути€да —овет бийлигинин органдарын уюштуруу б-ча уполномочен болуп иштеген. 1921-ж. ревкомдун пред-ли, 1922-жылдан – ѕ (б) нин якути€ обл. бюросунун секретары. 1923-жылдан ћосквадагы якути€ өкүлдүгүнүн пред-ли. 1925-28-ж. якути€ ј——– Ёл  омиссарлар —оветинин ж-а Ѕј тын ѕред-ли, 1928- 30-ж. ¬ ѕ (б) Ѕат.  аз-н обкомунун секретары, 1934-жылдан ¬ ѕ (б)  араганда обкомунун биринчи секретары, 1936-жылдан “үн.  аз-н, андан кийин  ыргыз обкомунун биринчи секретары. 1937-жылдын мартынан  ырг-н  ѕ(б) Ѕ нын биринчи секретары. ѕарти€нын 11, 13, 16 ж-а 17съезддеринин делегаты. ———– Ѕј тын мүчөлүгүнө шайланган.

јћћќ‘ќ—, к.  омплекстуу жер семирткичтер.

јћЌ»—“»я (гр. amnestia)-кылмышкерлердин жазадан толук же жарым-жартылай бошотулушу же аларга сот белгилеген жазанын жеңилдетилиши. ј. берүү укугу биздин өлкөдө —ов. —оң. –есп-калар —оюзунун ж-а союздук респ-калардын жог. бийлик органдарына гана тиешелүү. ј. ж-дөгү акт ј. чкгарылганга чейин жасалган кылмыштарга гана ж-а ошол актыда көрсөтүлгөн кылмыш категори€ларына гана колдонулат. ј. ж-дөгү жалпы союздук актыларды кабыл алуу ———–дин жог. бийлик органынын компетенци€сына кирет. —оюздук респ-калардын ∆ог. —оветтери өз респ-касынын сот органдары тарабынан соттолгон граждандарга ј. берүү укугунан пайдаланат.

јћќ–јЋ»«ћ (а... ж-а лат. moralis- адептүү) - коомдун моралдык негиздерин ж-а жүрүш-туруштун жалпы кабыл алынган нормаларын танган практикалык ж-а иде€лык багыттын принциби; адептүүлүк нормаларына ж-а принциптерине нигилистче мамиле кылуу. ѕрактикада ј. адеп тарби€сынын өксүк болушунан келип чыгышы мүмкүн. ј-ди буржуази€нын апологеттери жакташат.  оомдун бардык мүчөсүн адептүүлүккө тарби€лоо коммунисттик моралдын негизги милдеттеринен болуп саналат.

јћќ–“»«ј“ќ– - курулуштун ж-а машинанын конструкци€ларындагы титирөөдөн сактоочу ж-а термелүүнү басаңдатуучу түзүлүш. ј. урунуучу бөлүк м-н урунуудан сакталуучу бөлүктүн (транспортто дөңгөлөктүн огу м-н корпусунун) ортосуна орнотулат. ј-дун конструкци€сы катуу нерселердин (рессор, торшон, резина) , суюктуктардын (гидравликалык пружина) ж-а кысылган абанын (пневматикалык пружина) серпилгичтик касиеттерине негизделип, техниканын көп тармагында (учуучу аппараттарда, автомобилдерде, т. ж. транспортторунда, металл кесүүчү станоктордо ж. б.) кеңири колдонулат.

јћќ–“»«ј÷»я (негизги ф о ндуларды)- өндүрүш процессинде эскирген негизги фондулардын наркын кайтарып, аларды кайра калыбына келтирүү максатында өндүрүлгөн продуктуга белгилүү өлчөмдө чегерип туруу. Ќегизги фондулардын ордун толуктоо, капиталдык курулуш куруу, капиталдык ремонт аркылуу жүргүзүлөт. ј. негизги фондулардын эскиришинен келип чыгат. Ќегизги фондулар иштетилүүдөн ж-а моралдык жактан эскирет.  ээ бир учурда жаңы ж-а жакшыртылган, өндүрүмдүүлүгү бир кыйла жогору, үнөмдүү негизги фондулардын пайда болушунун негизинде мурдагылары өзүнүн керектөө наркынын белгилүү бөлүгүн жоготот. Ѕул фондулардын моралдык эскириши деп аталат. Ќегизги фондулардын иштетилүүдөн эскириши - негизги фондулардын алгачкы тех. эксплуатаци€лык сапатынын (конструкци€лык элементтеринин, белгилүү тапшырманы ж-а тех. функци€сын аткаруусунун ж. б.) төмөндөшү. Ќегизги фондулардын орду ј-лык чегерүү аркылуу толтурулат. јлар негизги фондулардын наркынын бөлүкчөлөрү болуп, өндүрүлгөн продукци€га чегерилип турат ж-а негизги фондулардын эскирген үлүшүнө барабар келип, акчалай көрсөтүлөт. ј-лык чегерүү көлөмү эл чарбасынын ар бир тармагында ж-а негизги фондулардын түрлөрү б-ча ј-лык нормага жараша ар түрдүү болот. ј-лык чегерүү негизги фондулардын алгачкы наркынан орточо процент м-н алар толук эскирип, иштебей калганга чейин ј-лык фондуга чегерилип турат. јћќ–‘“”  јЅјЋ (гр. amorphos - формасыз) - заттын төмөнкү эки өзгөчөлүккө ээ болгон катуу абалы: 1) анын касиеттери (жылуулук, электрдик ж. б.) заттагы багыттарга байланыштуу эмес (изотропи€); 2) темп-pa жогорулаганда, зат жумтарат да, бара-бара суюк абалга өтүп, белгилүү эрүү темп-расы болбойт. Ѕул өзгөчөлүктөр ј. а-дагы заттарда алыскы тартиптин жоктугунан, жакынкы тартиптин бар болушунан келип чыгат.  ристаллдай; кварцты эритип, ылдам муздатсак, аморфтуу кварц айнеги пайда болот.  өпчүлүк силикаттарды муздатканда да, кадимки айнек алынат. ќшондуктан ј. а-дагы заттарды айнек сымал деп да аташат. ∆аратылышта крнсталлдык абалга караганда, ј. а-дагы заттар аз таралган. янтарь, табигый мом, битумдар ж-а при молекулалуу бирикмелер же полпмерлер ј. а-да болот. јд.:   о б е к о ѕ. ѕ., јморфные вещества, ћ.- Ћ., 1952.

јћќ–‘“”  “»Ћƒ≈–, к. ќбочолонтуучу тилдер.

јћќ—ќ¬ Ќиколай ћихайлович (6. 12. 1913-ж. т.) - сов. хирург, —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1973), ———– ћ»јга мүчөкорр. (1961), ”——–дин илимге эмг. сиң. ишмери. 1939-ж. јрхангельскидеги мед. ин-тун бүтүргөн. 1952-жылдан бери ‘. √. яновский атн. көкүрөк хирурги€ ж-а ”кр. учук ил. из. интунун көкүрөк хирурги€ клиникасынын жетекчиси. 1954-ж.  иевдеги врачтардын билимин өркүндөтүү интунда көкүрөк хирурги€ кафедрасын түзүн, ага жетекчилик кылган. ј-дун эмгектери негизинен өпкө, жүрөк-кан тамыр ооруларын хирурги€лык жол м-н дарылоого ж-а мед. кибернетикага арналган. ј. ———– ∆ог. —оветинин 6-7-шайл. депутаты, Ћениндик сыйл. лауреаты (1961), 2 Ћенин ордени ж. б. орден м-н сыйланган. ј.- бир нече беллетристикалык чыг-лардын автору (мис, "ќйлор ж-а жүрөк" повести, 1965).

„ыг.: ќчерки торакальной хирургии,  ., 1958; ќперации на сердце с искусственным кровообращением  ., 1962.

јћѕ≈Ћќ√–ј‘»я (гр. ampelos - жүзүм, grapho - жазуу) - жүзүмдүн түрлөрү ж-а сорттору ж-дө илим; буга адамдын ж-а чөйрөнүн таасири м-н жүзүмдүн өзгөрүшүнүн закон ченемдүүлүгүн изилдөө да кирет. 1878-ж. ¬енада эл аралык ампелографи€лык комисси€ түзүлүп, ал жүзүмдү сортторго бөлүүнүн бирдей системасын бекиткен. Ѕул системаны бардык ампелографтар колдоно баштады. ј. жалпы ж-а айрым болуп бөлүнөт. ∆алпы ј. жүзүм тукумундагы өсүмдүктөрдүн пайда болушун, түрлөрүн, таралышьга, өзгөрүшүн изилдөө методикасын талдайт. јйрым ј. жүзүмдүн сортторун ботан. жактан сыпаттап, алардын биол. ж-а чарб. маанисин аныктайт. ј. жүзүмдү сепекци€лоо, анын сортторун райондоштуруу маселелеринин ил. негиздерин иштеп чыгат. Ѕиздин өлкөдө ампелографи€лык изилдөөлөргө та€нып, жүзүмдүн райондоштурулган сорттору көбөйтүлдү. ———–де "———– ампелографи€сы" деген ат м-н ил. эмгек (1946-56-ж. 6 т., 1962-67-ж. 4 т.) чыгарылган. јга жүзүмдүн 1500дөн ашык жерг. ж-а 1000ге жакын башка жактан алынып келинген сорту киргизилип, бардык райондордогу жүзүмдүн сортторуна кеңири мүнөздөмө берилген. ј-лык иш жүзүм өстүрүүчү өлкөлөрдө (‘ранци€, ¬енгри€ ж. б.) арбын жүргүзүлөт.

јћѕ≈– јндре ћари (22. 1. 1775-10. 6. 1836) - француз физиги ж-а математиги, электр динамикасына негиз салуучулардын бири, ѕариж »јга мүчө (1814). 1805-ж. ѕариждеги политех, мектепте иштеген. ”шул мезгилде ыктымалдык теори€сы, вариаци€лык эсептөө, матанализ б-ча эмгектерин жары€лайт. 1824-ж. ѕариждеги Ќормалдуу мектептин проф. ј-дин физика б-ча иштери аны ири окумуштуулардын катарына жеткирди. 1820-ж. ’.  . Ёрстед электр тотунун магнит жебесине жасаган аракетин ачкандан кийин, ј. токтун аракети м-н магнит жебесинин кыйшагоусунун багытын аныктаган. ј-дин андан кийинки изилдөөлөрү электр тогу өткөн учурда өткөргүчтөрдүн өз ара аракеттенүүлөрүнүн ачылышына ж-а бул өз ара аракеттенүү күчүнүн чоңдугун аныктоого алып келген. ј. 1жолу магнетизм теори€сын түзгөн.

јћѕ≈– «ј ќЌ” - бири биринен кандайдыр бир аралыкта жайланышкан өткөргүчтөр б-ча өткөн эки токтун өз ара мех. аракеттеништери ж-дөгү закон. Өткөргүчтүн AZi бөлүгүнүн 2-өткөргүчтүн ј12 бөлүгүнө болгон аракеттенүү күчү F\2 = к hht. Iid^sin QxSinQ2 -----------------------; rI2 - өткөргучтөрдүн аралыгы, Oi бул Ah ж-а г[2 багыттарынын, Өг бул Ah м-н п перпендикул€рынын ортосундагы бурчтар (к. сүрөт); к - бирдиктер системасына жараша болуучу коэффициент. “огу бар өткөргүчтүн ј1 узундугуна магнит талаасы таасир эткен мех. күчтүн AF=nEBAlsinQ чоңдугун аныктоо формуласы да ј. з. деп аталат. ¬ - магнит индукци€сы, а - бул ¬ м-н ј1 багыттарынын арасындагы бурч.

јћѕ≈– “≈ќ–≈ћј—џ - өтө жука магнит баракчасынын магнит талаасы анын контуру б-ча туюк токтун магнит талаасына эквиваленттүүлүгүн аныктоочу теорема. јны 1820-ж. ј. јмпер далилдеген.

јћѕ≈– Ё–≈∆≈—» - электр тогунун багыты м-н ошол токтун магнит талаасынын күч сызыктарынын ортосундагы көз карандылыгын аныктоочу эреже. ћуну јмпер 1824-ж. ачкан. ј. э-не ылайык электр тогу баштоочунун бутунан башын көздөй багытталса, анда байкоочу оңдон солду көздөй багытталган магнит күч сызыктарын көрөт, к. Ѕурама эрежеси.

јћѕ≈–¬ќЋ№“¬ј““ћ≈“–, к. јйкалыштырылган электр өлчөгуч прибор.

јћѕ≈–ћ≈“– - турактуу ж-а өзгөрмө токтун күчүн ампер бирдиги б-ча өлчөөчү прибор. “октун күчүн өлчөөнүн чегине жараша ј-дин шкаласы ка, а, ма ж-а мка ди көрсөтүүчү бөлүктөргө бөлүнөт. Өзгөрмө токтун күчүн өлчөөдө ј. тузөткүч приборлор м-н жабдылат да, электр тизмегине удаалаш туташтырылат. „оң күчтөгү турактуу токту өлчөөдө ј-ге ар кандай шунттар бириктирилгендиктен, ј. аркылуу токтун бөлүгү гана өтөт да, ј-дин шкаласы керектүү токту өлчөй турган бөлүктөргө бөлүнөт.

јћѕ≈–-—јј“ - электр санынын системадан тышкаркы бирдиги. јл ток күчү 1 а болуп, өткөргүчтүн туурасынан кесилипш аркылуу 1 саатта өткөн электр санына барабар. ќрусча - а-с, эл аралык белгиси - ј? h. 1 а-с-3600 к. ј.-с. м-н көбүнчө аккумул€тордун электр энерги€сы туюнтулат.

јћѕ»– (фр. empire - импери€) - 19-к-да архитектурада ж-а колдонмо иск-водогу кеңири таралган стиль. "ј." термини Ќаполеон 1нин импери€сынын мезгилинде ‘ранци€да пайда болгон. Ѕул байыркы классикалык иск-вонун жалпы үлгүсүн ж-а формасын сактаган 18-к-дагы ‘ранци€ классицизминдеги архит. жаңы агым. ‘ранци€да ј-дин көрүнүктүү өкүлдөрү Ў. ѕерсье, ѕ. ‘онтен ж. б. болгон. ќрус архитектурасында ј. өз алдынча улуттук мүнөзгө ээ болуп, шаар куруу ишинде кеңири колдонулган.

јћѕЋ»“”ƒј-∆џЎ“џ  ћҮЌӨ«ƒӨћӨ - синусоидалык термелүү амплитудасынын прибордун чыгышындагы термелүү жыштыгына жараша болушу. ј.-ж. м. прибордун киришиндеги термелүү жыштыгы б-ча өзгөрүлө турган туруктуу амплитудада ж-а ал прибор сызыктуу тартипте иштеген кезинде өлчөнөт. јл кыскача жыштык мүнөздөмөсү деп да аталат. јйкын болсун үчүн ал мүнөздөмө график түрүндө чийилгенде, ордината огуна термелүү амплитудасы же салыштырма амплитуда, абсцисса огуна термелүү жыштыгы өлчөп коюлат. Ёлектр, радиотехника ж-а техниканын башка тармактарында ј.-ж. м. б-ча ар түрдүү "параметрлер - жыштык өткөрүү тилкеси ж. б. аныкталып, приборлорду^, түзүлүштөрдүн иштеши ошол параметрлер б-ча бааланат.

јћѕЋ»“”ƒјЋџ  јЌјЋ»«ƒ≈√»„- электр импульстарынын амплитудаларьшын таралуу законун аныктоочу түзүлүш. ј. а. амнлитудалардын интервалында импульстардын пайда болуу саны б-ча кокустук импульстун амплитудасынын жайланышуусунун интегралдык же дифференциалдык законун аныктайт. —хемасынын түзүлүш принциби б-ча ј. а. бир ж-а көп каналдуу болуп бөлүнөт. »ƒ-2 прибору амплитудасы ќƒден 100 е ко чейинки импульстардын жайланышуусунун интегралдык законун, јјƒќ-1 прибору амплитудасы 0,02ден 100 в ко чейинки импульстардын дифференциалдык законун аныктайт.  өп каналдуу ј. а-тин ичинен ј»-100 ж-а ј»-250 приборлору эксперименттик физикада, радиолокаци€да ж-а радио байланышында кеңири колдонулат.

јћѕЋ»“”ƒјЋџ  ћќƒ”Ћя÷»я - электр, механика ж. б. термелүүлөрдүн өздүк термелүү жыглтыктарынан бир кыйла аз жыштык м-н термелгендей болуп амштитудаларынын өзгөрүшү. ј. мод. негизинен радиотехникада колдонулат. јнда үн термелүүлөрү үн жыштыгындагы электр термелүүсүнө айландырылып, радио бергич пайда кылуучу жог. жыштыктагы термелүунүн амплитудасын өзгөртөт. јндан кийин ј. мод-ланган термелүүлөрү радио толкуну түрүндө таралып, радио кабыл алгыч аркылуу кабыл алынат. –адио кабыл алгычта төмөнкү жыштыктагы модул€ци€ланган термелүүлөр кайрадан ун толкундарына айландырылат, к. “ермелуу модул€ци€сы.

јћѕ”“ј÷»я (дат. ampytatio-кесип таштоо) - буту-колдун, эмчектин, жатын моюнчасынын ж. б. органдардын четки бөлүгүн хирурги€лык операци€ жолу м-н кесип таштоо. ќорунун абалына жараша кол-буттун учу тигил же бул муундан ажыратылат же болбосо мүчө толугу м-н алынып ташталат. Ѕайыркы грек врачы √иппократ (б. з. ч. 4-к.), римдик врачтар ÷ельс ж-а јрхиген (б. з. 2-к.) ј. жасала турган жерден өйдө жагын таңуу ж-а кан тамырын бууп-байлоо м-н кандын агышын токтотууну сунуш кылышкан. Ѕирок алардын ј. жасоо убагында кан агууга жол бербөө ж-дөгү көрсөтмөлөрү 15 кылым бою эске алынган эмес. 16-к-да француз хирургу ј. ѕаре кесилген кан тамырлардан кан агууну токтотууну жүзөгө ашыргандан кийин гана ј. жасоого мүмкүнчүлүк түзүлөт. ќргандын тиричиликке жөндөмдүүлүгү такыр жоголсо, же аны алып таштоо оорулууну өлүмдөн сактап кала турган болсо, ј. жасалат.

јћ—“≈–ƒјћ - Ќидерланддардын админ.^экон. ж-а соода борбору, өлкөдөгү калкы көп ири шаар ж-а деңиз порту.  алкы 1029 миң (1972). ∆үк ташуу б-ча өлкөдө –отердамдан кийин 2-орунда. Ќидерланддардын √аага, –оттердам ж. б. шаарлары м-н каналдар, шоссе ж-а т. ж., √‘– м-н –ейн аркылуу байланышат. ј-да Ќидерданддар банкы, коммерси€лык эң ири банктар башкармасы, кеме компани€лары, соода биржасы, машина куруу, электр техника, авиаци€, хими€, жыгач, нефть иштетүү, тигүү, тамак-аш ө. ж-лары бар. јлмазга кыр чыгаруу ж-а аны м-н соода жүргүзүү жагынан мурдатан белгилүү. ”н-т (1632-ж.), жог. окуу жайлары, китепкана (1578), музейлер, чиркөөлөр, 50ге жакын канал, 500ге жакын көпүрө бар.

јћ“ћјЌ-Ѕ–»≈ƒ»“ (өз аты-жөнү јмтманис) јльфред ‘рицевич [24. 7(5. 8). 1885-15. 5. 1966]-латыш совет режиссЄру ж-а актЄру, ———– эл артисти (1953). —ахналык ишмердигин 1903-ж. баштаган. 1919-ж. –ига драма театрында иштеп, 1944-ж. анын көркөм жетекчиси, 1949-ж. башкы режиссЄру болгон. ј.- Ћатви€нын ири реалист-актЄрлорунун бири. јл –айнистин "»ндулис жана јри€сында" »ндулистин, √ригулистин "„опо жана фарфорунда" јтвасардын, ќстровскийдин "—епсиз кызында"  нуровдун ж. б. ролдорун аткарган. Ћацистин "Ѕалыкчынын уулу" (1949), ”питтин " өгөргөн жер" (1950), ≈лаумандын "—илмачтагы уздардын күндөрү" (1955) ж. б. спектаклдерин койгон. Ћатыш ——–инин мамл. консерватори€сындагы театр ф-тетинин проф. (1949). ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1948, 1950, 1951). ј. 2 орден м-н сыйланган.

јћ”-Ѕ”’ј–ј ћјЎ»Ќј  јЌјЋџ- Ѕухара ж-а  аракол оазистерин сугаруу үчүн курулган комплекстүү ири гидротех. курулуш.  аналдан секундасына 124 ж* суу өтөт.  анал  аракум чөлү аркылуу өтүп, бийик жерге жеткенде суу ’амза (48 м) ж-а  уюмазар (20 м) насостук станци€ларынын жардамы м-н бийиктикке көтөрүлүп андан ары агат.  анал аркылуу жылына миңдеген га жер сугарылат.

јћ”-ƒј–џя (лат.- ќксус, ар-∆ейхун) - ќ. јзи€дагы эң ири ж-а сууга мол дары€. ѕ€ндж ж-а ¬ахш д-ларыньгн (“аж-нда) кошулушунан пайда болуп, јрал деңизине ку€т. ”з. 1415 км. ѕ€ндж куймасын кошкондо 2540 км. х\лабынын а€нты 227000 км2. ƒары€нын суу жыйналуучу алабы дээрлик тоо тарапта (ѕамир). Ќегизги куймалары: —урхаб ( ундуз),  афирниган ж-а —урхан-ƒары€. ј.-ƒ. түздүккө чыккандан тартып нугу өтө кеңеет (ондогон км); куймалары жок, ошондуктан сугатка пайдалануудан, буулануудан, фидыраци€дан —””—”Ќ”Ќ өлчөмү улам азайып турат. ƒары€нын төмөнкү агымы  ызыл ум ж-а  ара- ум аркылуу өтөт. јрал деңизине ку€р жеринде салааларга бөлүнүп, эң чоң дельтаны түзөт. ј.-ƒ.- жер шарындагы эң ылайлуу (3,3 кг/м3) дары€лардын бири. ƒары€нын эң чоң чыгымы - июнь - август, эң азы €нварь - февралга туура келет,  ерки ш-нын тушунда жылдык орт. чыгымы 2000 м31сек (1960жылга чейин).  ара- ум ж-а јмуЅухара каналдары курулгандан бери суусунун көлөмү азайды. ј.-ƒ. төмөнкү агымында тоңот (2-2,5 айга). ƒары€ боюнда терек, тал. жылгын, жийде, камыш ж. б. өсөт. јлабуга, кызыл чаар, сазан ж. б. балыктар бар. ј.-ƒ-нын ж-а анын куймаларынын ирригаци€лык мааниси чоң. “ранспорттук ж-а энергет. мааниси аз. ƒары€нын боюнда “ермез,  ерки, „арджоу, Үргөнч, Ќукус ш-лары жайгашкан.

јв.: Ўульц ¬. Ћ., –еки —редней јзии, 2 изд., ч. 1-2, Ћ., 1965; —редн€€ јзи€, ћ., 19S8.

јћ”-ƒј–џя  ј«џЌј—џ - √рек бактири€ дооруна (б. з. ч. 4-2-к.) таандык эстелик. 1877-ж. —амаркандан  ундузга кеткен жолдогу јмуƒары€нын кечүүсүнө жакын жерден табылган. ј.-ƒ. к-нын табылгасы 179 алтын, 7 күмүш буюм, 1300 тыйындан турат. Ѕул табылга 1897-ж. »нди€ аркылуу "Ѕритани€" музейине жеткирилген. јнда алтындан куюлган стату€лар, бплериктер, ат, араба, кийик, эчки, каз, балык ж. б. бар. ј.-ƒ. к. байыркы о. ази€лык көчмөн сак урууларынын мад-ты м-н тааныштырат.

јћ”Ќƒ—≈Ќ –уаль (16. 7. 1872 - 1928) - Ќорв. са€катчы ж-а изилдөөчү. "»он" деген чакан кеме м-н (1903-06) √ренланди€дан јл€скага чейин “үн. јмериканы 1-жолу айланып өтөт. "‘рам" кемесинде јнтарктикалык экспедици€ны башкарып, —котт жетекчилик кылган англ. экспедици€дан бир ай мурда 1911-ж. 14-16-декабрда “үштүк уюлга жетет. 1918-20-ж. "ћод" кемеси м-н ≈врази€ материгин жээктеп, Ќорвеги€дан Ѕеринг кысыгына чейин барат. 1926-ж. Ўпицберген - “үндүк уюл - јл€ска маршруту б-ча "Ќорвеги€" дирижаблинде учкан 1-трансарктикалык экспедици€га жетекчилик кылат. “үн. ћуз океанында катастрофага учураган итал. са€катчы ”. Ќобиленин экспедици€сына жардам берүү үчүн ј. 1928-ж. 18-июнда "Ћатам" гидросамолЄтунда учун чыгып, бүткүл экипаж м-н Ѕаренц деңизинде өлөт. ј-дин ысымы м-н јнтарктидадагы деңиз, тоо, јмундсен-—котт атн. амер. ил. станци€ ж-а “үн. ћуз океанындагы булуң, чуңкурдук аталган.

јћ”Ќƒ—≈Ќ Ѕ”Ћ”Ң” - “үн. ћуз океанындагы Ѕанке ж-а ¬иктори€ а-дары м-н  анада жээктеринин ортосундагы булуң. ”з. 445 км, туурасы 213 км, тереңд. 285 м ге чейин жетет. ∆ылдын көпчүлүк мезгилинде муз каптап жатат. јвгустта суунун темп-расы 4∞—ге чейин. Ѕулуң норв. са€катчы –. јмундсендин ысмында аталган.

јћ”Ќƒ—≈Ќ-— ќ““ - ј Ўнын “үш. уюлдагы јнтарктидалык ил. станци€сы. 1957-ж. €нварда уюштурулган.

ћуздун платонун үстүндө 2800 м бийиктикте жайгашкан. јбанын жылдык орт. темп-расы - 49,3∞—, минимум-78,9∞— ћаке-14,7∞— —танци€да аэрометеорол. ж-а актинометри€лык байкоолор, комплекстүү геофиз. изилдөөлөр жүргүзүлүп турат. —танци€ “үш. уюлду 1-ачкандардын ысымдары м-н аталган.

јћ”– (монг. ’ а р а-ћ у р э н - кара дары€) - „ыг. јзи€дагы дары€. Ўилка м-н јргуни д-нын кошулушунан башталып, ќхот деңизине ку€т. ”з. 2824 км, јргунинин башталышынан 4440 км. јлабынын а€нты 1855 миң км2. 10 610 куймасы ж-а алабында а€нты 10 599 км2тв барабар, 61 426 көлү бар. ј-дун жог. агымы «е€ суусу куйган жерге чейин тоолуу келип, нугу тар, өрөөнү эңкейиштеп шар агат. јндан ары јмур-«е€ платосу м-н »льхури-јлин тоосунун аймагынан тартып өрөөнү кеңейе баштайт.  ичи-’инган тоосун кесип өтүп ќрто-јмур ойдуңуна чыгат. ј. “өмөнкү јмур түздүгунө чыкканда, салааланып агып, көп сандаган аралдарды пайда кылат. Ќегизинен жаан-чачындан куралат. . јпрелде өрөөндөрдөгү, майда тоолордогу кар эрип, суу көбөйөт.  ээде нөшөр жамгырдан ташкындайт. Ќо€брда тоңуп, апрелде ачылат. ∆ылдык өрт. чыгымы 343 км3 (10 800 мъ1сек). ј-дун а€гынан башына чейин кеме жүрөт. —уунун гидроэнергет. кубаты 45 млн. кет га жетет, анын ичинен 15 млн. кет гана өздөштүрүлгөн. ј. балыкка өтө бай: мында балыктын 99 түрү бар. Ќегизги пристандары: ѕокровка, Ѕлаговещенск, Ћенинский, ’абаровск,  омсомольск-на-јмуре, Ќиколаевск-на-јмуре.

јћ”– ћјƒјЌ»я“џ - неолит доорунда јмур д-нын ортоңку ж-а төмөнкү бойлоруна тараган мад-т (б. з. ч. 5 ж-а 1 миңинчи жылдын башталышына таандык). Ќегизинен чопо идиш-а€ктары ж-а таштан жасалган ар түрдүү эмгек куралдары табылды. Ѕул мад-тты калтырышкан уруулар көчмөн ж-а жарым көчмөндүү турмушта жашап, аңчылык м-н тиричилик кылышкан.

јћ”– ќЅЋј—“џ –—‘—–дин составында. 1932-ж. ’абаровск крайына кирип, 1948-ж. өзүнчө область болуп бөлүнгөн. ќбласть —тановой кырка тоосу м-н јмур д-нын ортосунан орун алган. “үш.-батышынан  ытай м-н чектешет. ј€нты 363,7 миң км2.  алкы 796 миң (1970). ј. о-да 20 админ. район, 8 шаар, 31 ш. т. посЄлок бар. Ѕорбору - Ѕлаговещенск.

“аби€ты. ∆еринин 60% тоолуу. “үздүктөрү негизинен түштүгүндө, түндүгүндө —тановой (2412 м), чыгышында ƒжагды, —елемджа, “уран ж. б. (1500-2500 м), түн.-батышында ƒырындин, „ельбаус, янкан (1400- 1600 м) ж. б. кырка тоолору, борб. бөлүгүндө јмур-«е€ платосу, түштүгүндө «е€-Ѕуре€, түндүгүндө ∆ог. «е€ түздүктөрү €гатат. «е€ ж-а —елемджа д-нын жог. агымында алтын кени бар. “аш көмүр ж*а күрөң көмүр, темир, каолин, ак кварцит ж. б. кен байлыктарынын ири запастары ачылган; минералдуу булактары көп. ќбласттын климатына “ынч океандан соккон муссон шамалдары таасир этет.  ышы суук, кургак, кар аз жаайт. январдын орт. темпрасы түштүгүндө -24,3∞—, түндүгүндө -32,8∞— ∆ылдык жаан-чачын чыгышында 900 мм, батышында 456 мм. Ёң ири ƒ-сы - јмур (уз. 1246 км), анын ќлдой, «е€, Ѕуре€, јрхара сы€ктуу куймалары бар. “үштүгүнүн кыртышы кара, калган райондору күрөң ж-а бозомук топурактуу. ∆еринин бетинин 65% токойлуу (а€м карагайы, монгол дубу, коре€ кедри ж. б.). “оолорунда күрөң аюу, каман, суусар, тыйын чычкан; куштардан - каракур, күкүк, ак кекилик, тоңкулдак; дары€ларында калуга, ак амур, каңылтыр ж. б. балыктары бар.

 алк ы негизинен орус, украин, белорус, түндүгүндө эвенкилер, €куттар жашайт. 1 км2 жерге 2,2 киши туура келет.  алктын 62% шаарда жашайт. »ри шаарлары: —вободный, –айчихинск, «е€, Ќевер.

„арбасы. ј. о.- ири а. ч. району. –—‘—–де со€нын 60%ин берет. ќбласттын көмүр ж-а алтын казып алуу, машина куруучу, токой, жыгач иштетүүчү ө. ж-лары өнүккөн. »ри –айчихинск √–Ё—и ж-а «е€ √Ё—и курулду. ∆ер бургулоочу станокторду, мех. пресстерди, дары€ ж-а деңиз кемелерин, электр крандарын жасап чыгаруучу ө. ж. бар. “. ж-нун уз. 1423 км (“ранссибирь т. ж. өтөт). јв^ томоб. транспорту маанилүү орунду ээлейт. ƒары€ жолдорунун уз. 2500 км. јд.: ѕрирода јмурской области, Ѕлаговещенск, 1959;  оноплев ». »., ѕромышленность јмурской области в развитии, 2 изд.. [’абаровск], 1966; Ёкономические районы ———–, ћ., 1969; Ћ а в р иш е в ј. Ќ., Ёкономическа€ географи€ ———–, ћ., 1972.

"јћ‘»Ѕ»я" - кургакта, сууда жүрүүчү аскердик же трансп. машина (танк, транспортЄр, автомобиль, самолЄт). 1. “анк, транспорте р"ј-нын" чөкпөстүгү анын герметизаци€ланган корпусунун сууга сыйымдуулугу м-н камсыз болот.  ыймылга келтирүү үчүн суу глилөөчү винт, гусөницалуу чынжыр (гусеницалуу машиналарда) сы€ктуу механизмдер пайдаланылат. "ј." 1-жолу 1-дүйн. согуш жылдарында да€рдала баштаган. 1921-22-ж. ј Ў м-н ‘ранци€да танк-"ј-нын" үлгүлөрү жасалган.  ызыл јрми€ сууда сүзуүчү “-37 тайпасы м-н 1932-ж. куралданган. јл 1940-ж. “-38, “-40 танктары м-н алмаштырылган. “-40 маркасындагы та€ктын салм. 5,5 т, экипажы 2 киши, 2 пулемет м-н куралданган, сыртына ок өтпөс болот капталган, жүрүү ылдамд. кургакта 44, сууда 5 км/е (к. ЅронетранспортЄр). 2. ј в т о м об и л ь-" ј." адам ж-а жүктү ташуу, аларды дары€, көлдөрдон өткөрүү максатында колдонулат. —үзүү ылдам. 15-20 км/с. 3. — а м о л Є т-"ј."-учуучу кайык түрүндө жасалган гидросамолЄт. 4. ј э р о ч а н а-"ј." - карда гана эмес, сууда сүзүп, күбүрдүү музда жүрүүгө ылайыкталган кайыклыжалар.

јћ‘»Ѕ»яЋј– (гр. amphibia) - омурткалуу жаныбарлар классы; жерде-сууда жашоочулар дегенди түшүндүрөт, к. ∆ерде-сууда жашоочулар.

јћ‘»ЅќЋƒќ– - тоо тектерди түзүүчү жаратылышта кеңири тараган минералдардын тобу. ј. рогова€ обманкалуу габбро, диорит, амфиболит, горнблендит, амфиболдуу сланец сы€ктуу магмалык ж-а метаморфизмделген тоо тектердин көпчүлүк составын түзөт. Өңү составындагы темирдин өлчөмүнө жараша түссүз, жашыл кара.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 5-6, салышт. салм. 3,1-3,3.  рйсталлографи€лык түзүлүшү м-н хим. составына карай ромбалуу ж-а моноклиндүү ј. болуп бөлүнөт. –омбалуу ј-го - антофиллит, моноклиндүү ј-го тремолит, актинолит, рогова€ обманка, глаукофан ж-а арфведсониттер кирет. ј. геол. кубулуштардын таасиринен бузулуп, хлорит, эпидот, монтмориллонит, карбонаттарга ж. б. минералдарга айланат. јмфибол-асбест деп аталган түрү кислоталарга туруктуу ж-а отко чыдамдуу болгондуктан хим. ө. ж-да кеңири колдонулат.

јћ‘»ЅќЋ»“ - негизинен амфибол м-н плагиоклаздан турган метаморфизмделген тоо тек. —оставында кээде гранат, эпидот, биотит, диопсид, кварц ж. б. болот. Өңү кара, боз, кочкул жашыл. ј. ар кандай магмалык ж-а айрым карбонат „ө ћө тоо тектердин өтө метаморфизмделишинен пайда болот. јйрым кара түстүү ј. майда кооз буюмдарды жасоо үчүн ж-а курулушта имараттарды кооздоодо колдонулат.

јћ‘»ћ» —»— (гр. amphi - эки жактан, mixis - кошулуу) -кадимки жыныстык процесс же эркектик ж-а ургаачылык жыныстык клеткалардын кошулушу. ј-тин үч түрү белгилүү: изогами€, гетерогами€ ж-а оогами€. —ырткы көрүнүшү ж-а чоңдугу жагынан окшош кыймылдуу жыныстык клеткалар (гаметалар) кошулушса -

изогами€, кыймылдуу, бирок түрдүү чоңдуктагы (кичирээги эркектик, ирирээги ургаачылык) гаметалар кошулушса, гетерогами€ деп аталат. »зогами€ ж-а гетерогами€ төмөнку тузулуштуу есумдуктөрдун өөрчүшүндө учурайт. ∆ыныстык процесстин татаалданган түрү - оогами€. ћында кыймылдуу, эң майда эркектик жыныстык клеткалар (снерматозоиддер) ири ж-а кыймылсыз энелик клетканы уруктандырат. ќогами€ бардык жаныбарларга, өсүмдүктөрдүн көпчүлүгүнө мүнөздүү, к. јпомиксис.

јћ‘»“≈ј“– (гр. amphitheatron-тегерек театр) - 1) Ѕайыркы –имдеги көпчүлүк үчүн курулган, гладиаторлорду ж-а жырткыч айбандарды кармаштыруучу монументтүү курулуштардын бири. ј.- ортосунда аренасы бар эллипс түрүндөгү зор курулуш. јренанын айланасына көрүүчүлөр үчүн орундуктар жасалган. “епкич сы€ктуу улам жогорулап, тирөөчтөр ж-а татаал системалар м-н карматылып, алардын аралыгы фойе же тепкич катарында пайдаланылат. ј. б. з. ч. –им импери€сынын ¬ерон, ѕомпей, –им ( олизей) ж. б. шаарларында сакталып келген. 2) јзыркы мезгилдеги театрдагы партерден кийинки өрүштүү орундар. ј. мис,  ремлдеги съезддер дворецинин, „оң театрдын, Ћенинграддагы концерт ж-а спорт залдарынын, ‘рунзедеги опера ж-а балет театрынын ј-лары.

јћ‘»”ћƒј– (amphmmidae) - жерде-сууда жашоочулар классынын куйруктуулар түркүмүндөгү тукум. ј-дын бир гана түрү Amphiuma means бар. ∆алпы дене түзүлүшү жылан балыктар сы€ктуу, өңү кара, уз. 1 л ге жакын, буттары эң эле кичине 2-3 мажес манжасы болот. ∆азында жупташат да, жайдын а€гында ийиндерине 150дөй жумуртка таштайт. Ћичинкаларынын бакалоору болот, чоңдорунда бакалоор жылчыктары өмүр бою сакталат. ј Ўнын түш.-чыгышындагы саздуу көлмөлөрдө жашайт. —уусуз жерде да узакка чыдай алат. ћоллюска, балык ж-а рак сы€ктууларды жейт.

јћ‘ќ“≈–ƒҮҮЋҮ  (гр. amphoteros- анысы да, мунусу да) - кээ бир заттардын шартка жараша же кислоталык, же негиздин касиетин көрсөтүү жөндөмдүүлүгү. ’им. заттын кислоталык же негиздик касиетке ээ болушу аны м-н аракеттенген экинчи заттын касиетине жараша болот. Ѕир эле затка күчтүү к-таларды таасир кылганда - негиздик касиетин, ал эми күчтүү негизди таасир этсе, кислоталык касиетин көрсөтөт: ј1(ќЌ)з+«Ќ—1^ј1—1з+«Ќ20; ј1(ќЌ)3 +NaOH^NaA102+2H20. ј-кө суу даана мисал боло алат, анткени ал диссоциаци€ланганда, Ќ+ ж-а ќЌ- тондорун пайда кылат. ј1, Zn, —г ж. б. элементтердин суу кычкылдары ј-кө ээ. јлар суу эритмесине өткөндө, шартка жараша Ќ+ ж-а ќЌ- иондорун бөлүп чыгарат. ћис: —г+3+ + «ќЌ-^=—г(ќЌ)3 *=* Ќ+ + —г02- + + Ќ20.

јћ’ј–ј (јћј–»Ћ№я) “»Ћ»-Ёфиопи€да жашаган амхара элинин тили. Ѕул тилде 6-11 млн. адам сүйлөйт. ј. т. семит тилдеринин түш.-бат. бутагына киргени м-н анда кушит тилдеринин өзгөчөлүктөрү да байкалат. јнткени ј. тилине кушит тилдеринин таасири тийгендиктен, сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби кушит тилдериникине окшойт.

јћ№≈Ќ “џЌ„“џ   ≈Ћ»Ў»ћ» (1802) - ‘ранци€ ж-а анын союздаштары »спани€, Ѕатави€ –есп-касы м-н јнгли€нын ортосунда 1802-ж. јмьен ш-да (‘ранци€) түзүлгөн договор. ј. т. к. б-ча јнгли€ ‘ранңи€дан ж-а »спани€ м-н Ѕатави€ –есп-касынан тартып алган колони€ларын (÷ейлон м-н “ринидад а-нан башкаларын) аларга кайтарып берүүгө, ћальтадан аскерлерин чыгарып кетип, аларды ыйык »оанн »ерусалимский ордешше кайта берүүгө, ‘ранци€ болсо аскерлерин –имден, Ќеаполдон ж-а Ёльба а-нан чыгарып кетүүгө милдеттенген. јнгли€нын ћалма а-нан чыгып кетүүдөн баш тартышы англ.-франц. мамилелердин ырбашына алып келип, 1903-ж. 22-майда јнгли€ ‘ранци€га согуш жары€лаган. "јЌ" - авиаконструктор ќ.  . јнтонов башчылык кылган конструктордук бюро түзгөн самолеттордун аталышы. Ѕул бюронун коллективи түзгөн јн-10, јн-22, јн-24 самолЄттору "јэрофлот" аба жолунда негизги самолеттор болуп калды, к. јвиаци€.

јЌјЅјѕ“»—““≈– (гр. anabaptizo- кайра сууга салам, б. а. кайра чокундурам) - христиан дининдеги секта; реформаци€ мезгилинде феод.-католиктик ж-а бюргердик-протестанттык лагерге каршы чыккан коомдук диний кыймылды жолдоочулар. ј-дин көпчүлүгү кедей кол өнөрчүлөрдөн, дыйкандардан, интеллигенци€нын бир бөлүгүнөн турган. јлар акыр заман болордо жер жүзүндө ’ристостун миң жылдык бейпил заманы орнойт деп, феод. тартиптерге каршы чыгышкан. √ермани€дагы дыйкандар согушу (1524-25) жеңилгенден кийин, ј. ырайымсыз куугунтукка дуушар болушат. 1534-ж. ћюнстер ш-нын советинде ј. көпчүлүк добушка ээ болуп, кээ бир прогрессчил мүнөздөгү чарапарды ишке ашырышат.  өп убакыт өтпөй "коммуна" жеңилет. ћындан кийин алар социалдык күрөштөн баш тартышат. Ѕирок христианствонун айрым жоболоруна каршы чыккан алгачкы позици€ларын уланта берген. 16-к-дын ортосунда ј. мурдагы мунөзүнөн таптакыр ажырап, ар түрдүү агымдарга бөлүнөт.  аршылык көрсөтпөө сектасы басымдуулук кылып, андан баптизм келип чыккан.

јЌјЅј– -якут ј——–инин түн.-батышындагы дары€. ”з 939 км, алабынын а€нты 100 миң км2. јнабар бөксө тоосунун туш. бөлүгүнөн баштап, Ћаптевдер деңизине ку€т. ∆ог. агымында капталдары тик өрөөн аркылуу агат. “ун. —ибирь ойдуңуна чыкканда ј-дын өрөөнү кеңеөт. јлабында көлдөр көп.  ар ж-а жаан сууларынан куралат. ∆ылдык орт. чыгымы 498 м3! сек. —ент€брдын а€гында тоңуп, июндун башында ачылат. »ри куймалары:  ичи  уонамка, ”джа, ”эле, —уолама, ’арабыл. ј-дын алабында алмаз кени бар.

јЌјЅј– ћј——»¬» - —ибирь платформасынын түн. тарабында кембрийге чейинки байыркы тоо тектерден түзүлгөн фундаменттин жер бетине чыгып жаткан бөлүгү. јнын аймагы јнабар бөксө тоосу жайгашкан а€нтка туура келип, архей заманынын гнейстери м-н кристаллдуу сланецтеринин калың катмарынан турат. јларды негиздүү, ультранегиздүү ж-а гранит интрузи€лары жиреп чыккан. ћассивдин чет жактарында архей заманындагы тоо тектердин үстүндө рифей м-н кембрий мезгилинде пайда болгон чөкмөлөр жатат.

јЌјЅ»ќ« (гр. anabiosis - тирилүү, апа - кайрадан ж-а био...) - организмдеги тиричилик процесстердин (зат алмашуу ж. б.) убактылуу токтоп же өтө акырындап, тирүүлүктүн белгиси сезилбегендей болуп калган абал. ј. жашоо шарттын кескин начарлаган учурунда (өтө муздактык, нымдуулуктун жоктугу €ч. б.) байкалып, өнүгүү мезгилинде ыңгайлуу шарт түзүлсө, организмдин тиричилик процесстери калыбына келет, "тирилет". Ёволюци€ процессинде ј. сырткы чөйрөнүн жагымсыз шарттарына карай организмдин биол. ыңгайлануусу катарында келип чыккан. Ѕуга курт, бака, жарганат ж-а микроорганизмдердин узак убакытка чейин укташы далил болот. ј. кубулушу медицинада, ветеринари€да кеңири колдонулат. л.

јЌјЅќЋ»«ћ (гр. anabole - көтөрүү) - организмдеги зат алмашууга катышкан хим. процесстердин бир түрү. јл ткань м-н клеткалардын составдын бөлүктөрүн түзөт. ј. өзүнө карама-каршы процесс - катаболизм м-н өз ара байланышта, анткени ар түрдүү бирикмелердин бөлүнүү продуктылары ј-де кайра пайдаланылып, алардын айкалуушусунан жаңы заттар келип чыгат.

јЌјƒџ–№ - –—‘—–дин ћагадан облдагы дары€. ”з. 1150 км, алабынын а€нты 191 миң км2. јнадырь бөксө тоосунун борб. бөлүгүнөн башталып, Ѕеринг деңизине ку€т. Ќегизги куймалары: яблон, ≈ропол, ћайн, „инейвеөм, Ѕела€, “анюрер. ? ылдык орт. чыгымы 1000 мъ\сек. —ент€брда тоңуп, июндун башында ачылат. “өмөнкү агымынан жогору карай 570 км аралыкка (ћарково салаасына) чейин майда кемелер жүрөт.

јЌјƒџ–№ (1920-жылга чейин Ќ о в оћ а р и н с к) - –—‘—–дин ћагадан обл-дагы „укот улут округунун борбору, шаар (1965-жылга чейин - посЄлок). Ѕеринг деңизинин јнадырь булуңунун жээгиндеги порт.  алкы 7703 (1970). ѕетропавловск, ¬ладивосток, ћагадан ж-а „укот улут округунун калк отурукташкан пункттары м-н деңиз аркылуу байланышат. Ѕалык з-ду, тоо-кен ишканалары, пед. окуу жайы, край таануу музейи ж-а теле борбору бар.

јЌјƒџ–№ ЅӨ —Ө “ќќ—”-јзи€нын түн.-чыгышындагы (–—‘—–дин ћагадан областынын „укот улут округунда) бөксө тоо. ”з. 400 км, туурасы 130 км, бийикт. 800-1100 м. Ѕор ж-а палеоген мезгилдеринде пайда болгон базальт, андезит, даңит тоо тектеринен турат. Ќегизинен тоону майда тундра бадалдары, тоо этектерин кайың, кедр токою .каптап жатат. —аздуу өзөндөрү бугу жайыты катары пайдаланылат.

јЌјƒџ–№ ќ…ƒ”Ң” јзи€нын түн.чыгышында (–—‘—–дин ћагадан облнын „укот улут округу н да). јнадырь булуңу м-н ѕекульней ж-а –арыткин кырка тоолорунун ортосунан орун алган ойдуң. ”з. 270 км, бийикт. 100 м ге чейин. ј. о. түзөң келип, кээ бир жерлерден байыркы тоолордун (јлтын-“оо, ”шканий кр€жы) калдыктарын көрүүгө болот. ј. о. аркылуу јнадырь,  анчалан ж-а ”луу д-лары агып өтөт. ќйдуңда көп жылдык тоң жатат. ∆ер кыртышындагы муздун эришинен ж-а өзөндөрдүн эски нугунда пайда болгон көлдөр көп.  айың, тал, кедр, суу жээктеринде теректер өсөт.

јЌј ќЌƒј (Eunectes murinus) - оролмо жыландардын бир түрү. ”з. 6-7 м. “үсү бозомук, темгил, жонунда эки катар чоң тактары бар. Ѕразили€да, √вианада жашайт.  өбүнчө сууда жүрөт, эң мыкты сүзөт. јдамга кол салган учуру сейрек кезигет.  ээде жумуртка, көбүнчө тирүүлөй тууйт. ј. балыкты, канаттууларды, айбандарды жейт. јл терисин, этин ж-а майын алуу үчүн кармалат.

јЌј —ј√ќ– (б. з. ч. 500-428-ж. ченде) - байыркы грек философу, материалист, кул ээлөөчүлүк демократи€нын идеологу. Өкмөт ј-ду кудайсыз деп жары€лап, өлүм жазасына өкүм кылган. јндан качып кутулат. јл Ёмпедокл ж-а атомисттер м-н бирге бөлүнбөй турган элементтер ж-дөгү натурфилос. илимди өнүктүргөн. ј. элементтердин саны чексиз ж-а алар чексиз бөлүнө алат, бөлүкчөлөрдү бириктирген же ажыраткан күч "нус" (акыл) деп эсептеген. јнын пикиринче, "нус" - нерселердин эң жеңили ж-а назиги. ј. өзүнүн филос. илиминде диний ишенимдергө каршы күрөшкөн. ј-дун "“аби€т туурасында" деген филос. чыг-сынан үзүндүлөр гана сакталган.

јЌј —»ћјЌƒ– ћилетский (б. з. ч. 610-546-ж. ченде) - байыркы грек материалист-философу. ‘алестин шакирти. "“аби€т туурасында" деген филос. чыг-нын автору. ј. тиричиликтин баштапкы негизи - биримдик, түбөлүк; айкындыгы жок нерсе - "апейрон", ал мейкиндик м-н убакыттын чексиздигин гана көрсөтпөстөн, аң-сезимдин чексиздигин да көрсөтөт, апейрондун дайыма кыймылда болушунан тынымсыз карама-каршылыктар (жылуу м-н суук, жарык м-н караңгы) пайда болуп, ошолордун күрөшүнүн натыйжасында өзгөрүштөр болуп турат дейт. ј. 1-болуп јаламдын чексиздиги ж-дө болжоо айткан. јдам башка жандуулар сы€ктуу балыктан жаралган деп, жаныбарлар дүйнөсүнүн чыгышын табигый-тарыхый көз караштан түшүндүргөн эволюци€ иде€сын көтөргөн.

јЌјЋ√≈«»я (гр. analgesia - сезбестик) - ооруган жердин такыр сезилбей калышы. ћындай абал нерв системасынын кээ бир ооруларында (четки нервдердин, мээнин, жүлүндун) байкалат. Ѕул убакта даам, темп-pa ж. б. да сезилбей калат. јЌјЋ№√»Ќ - ооруган жерди басаңдатчу, эттин ысыганын төмөндөтчү ж-а сезгенүүгө каршы таасир этчү дары. “аблетка, күкүм түрүндө ичилет, эритмеси укол түрүндө берилет. Ѕаш ооруганда, невралги€, кызыл жүгүрүк* сасык тумоо ж. б. ооруларды дарылоодо колдонулат. „оң кишилер үчүн суткасына 3 г дан (1 г дан үч бөлүп ичилет) ашпоо керек. ј. амидопирин, фенацетин ж. б. дарылар м-н бирге да чыгарылат.

јЌјЋ»« (гр. analysis - ажыратуу, бөлүү) - ой аркылуу же иш жүзүндө нерсени, кубулушту, процессти ж-а алардын катнаштарын, касиеттерин ар кандай бөлүктөргө ажыратуу. јл дүйнөнү таанып-билүү процессинде ж-а практикада маанилүү роль ойноп, синтез м-н ажырагыс байланышта болот. Ѕүтүндү составдын бөлүктөрүнө ажыратуу көп кырдуу кубулуштун, нерсенин толуп жаткан касиеттери м-н жактарынын ичинен эң башкысын, маанилүүсүн бөлүп алуу ж-а ал аркылуу дүйнөнү терең таанып-бйлүү максатын көздөйт. ∆алгыз ј-дин өзү объект ж-дө толук билим бере албайт. јл үчүн синтездөө керек, б. а. ј. процессинде бөлүнүп алынып изилденген бөлүктөрдү, касиеттерди кайрадан бир бүтүнгө бириктирүү зарыл. ћарксизм-ленинизм классиктери ј. ж-а синтезди кеңири пайдаланышкан. ћис,  . ћаркс " апиталда" капит. өндүрүш жолунун айрым жактарын, элементтерин анализдеп, андан кийин ошол жактарды, элементтерди синтездөө аркылуу капит. коом ж-а анын тарыхый тагдыры ж-дөгү терең; ил. ты€накка келген.  . ћаркстын методу ойдун конкреттүүдөн абстракттууга ж-а андан кайра конкреттүүге өтүшүнө негизделген. ј. матер, диалек. методдун негизинде жүргүзүлөт.

јЌјЋ»«ј“ќ–Ћќ– (биологи€да) - адамга, жаныбарларга таасир этчү бардык дүүлуктүргүчтөрдү талдоочу ж-а өздөштүрүүнү анат.-физиол. татаал системалар. ј. ж-дө түшүнүктү орус физиологу ». ѕ. ѕавлов илимге 1909-ж. кийирген. јр бир ј. четки кабыл алуучу приборной (рецептор), кабар берүүчү өткөргүч бөлүктөн ж-а жог. борбордон (баш мээнин кыртышындагы нейрондор тобунан) турат.  абыл алуучу приборлорго бүткүл сезүү органдары (көрүү, угуу, даам татуу ж. б.), булчуң,кан тамыр, муун, ткандардагы атайын репепторлор кирет. Өткөргүч бөлүгү четки нерв клеткаларынан турат. ќрганизмге таасир этүүчү дүүлүктүргүчтөрдү талдоо ј-дун четки бөлүгүнөн башталат. јр бир рецептор энерги€нын белгилүү түрүнө жооп берип, талдоо улана берет. —ырткы чөйрөнүн алмашып туруучу дүүлүктүргүчтөрүнүн чебер, дифференци€ланган татаал талдоолору ј-дун жог. борбору - мээнин чоң жарты шарларынын кыртышында гана иш жүтзүнө ашырылат.

јЌјЋ»«ƒ≈√»„“≈– (оптикада) - жарык пол€ризаци€сынын мүнөзүн анализдөөгө арналган прибор. ѕол€ризаци€ланган жарыкты анализдөө үчүн көбүнчө эллипстик же циркул€рдык пол€ризаци€ланган жарыкты тегиздикте пол€ризаци€ланган жарыкка айлантуучу компенсатор деп аталуучу атайын прибор болот. “егиздикте пол€ризаци€ланган жарыкты байкоо ж-а анын пол€ризаци€ланган тегиздетип аныктоо үчүн анализдегичтин милдетин аткаруучу пол€ризаци€лык призмалар, пол€роиддер ж-а турмалин пластинкасы колдонулат,  . ѕол€ризаци€ приборлору.

јЌјЋ»«ƒ»Ќ  »Ќ≈“» јЋџ  ћ≈“ќƒƒќ–” - реакци€га кирүүчү заттардын концентраци€сы м-н хим. реакци€лардын ылдамдыгынын ортосундагы көз карандылыкка негизделген хим. анализдин сандык ж-а сапаттык методу. –еакци€нын ылдамдыгы б-ча заттардын концентраци€сы аныкталса, индикатордук реакци€ деп аталат. Ёгерде реакци€ төмөнкү схема б-ча берилсе, ј+¬ = ’+”, анда ал реакци€нын ылдамдыгы бул бараdx бардык м-н туюнтулат: -rkab, мында к - ылдамдыктын константасы, а, е, х - болсо реакци€нын процессинде өзгөрүүчү ј, ¬ ж-а ’ заттарынын концентраци€сы. ј. к. м. азыркы убакта «ќдан ашык элементти аныктоодо пайдаланылат. ј. к. м.

өтө так метод болгондуктан, металлдардагы, куймалардагы, суудагы ж-а өтө таза ааттардагы микроэлементтерди аныктоодо колдонулат.

јЌјЋ»“» јЋџ  √≈ќћ≈“–»я - геометри€нын элементардык алгебранын жардамы м-н туспөлдөрдүн (чекит, түз ж-а ийри сызык, тегиз дик ж-а 2-тартиптега беттер) касиеттерин үйрөтүүчү бөлүгү. ј. г. элементардык алгебра ж-а координаталар методдору м-н изилденет.  оординаталар методдорун франц. окумуштуулар –. ƒекарт м-н ѕ. ‘ерма сунуш кылып, ». Ќьютон, Ћ. Ёйлер тарабынан өркүндөтүлгөн. ј. г-нын изилдөө методдору матем., мех., физ. ж. б. илимдердин тармактарында кеңири колдонулат. ћасштабдык бирдиктери бирдей болгон өз ара перпендикул€р Ox, ќу түз сызыктары алынын (1-сүрөт), тегиздикте ќху декарттык тик бурчтуу координаталар системасы түзүлөт. ћында ќ - координаталар башталмасы, ќх - абсцисса, ќу - ордината октору деп аталат. “егиздиктеги ћ чекитинин ќху системасындагы абалын аныктоо үчүн анын ќх, ќу окторуна түшүрүлгөн проекци€сын - ћх, Ўу, ал эми ќћх ж-а ќћу кесиндилеринин чоңдугун х, у м-н белгилейбиз. јнда х ж-а у ћ чекитинин ќху системасындагы декарттык тик бурчтуу координаталары деп аталып, ћ(х, у) түрүндө жазылат.  оординаталар методунун негизинде тегиздикте берилген ар кандай сызык F (х, у)=0 теңдемеси м-н туюнтулат. ћис, тик бурчтуу координаталар системасына карата јх+¬у-\-—=0 теңдемеси түз сызыкты, х2+у2-Ћ2= =0 -борбору 0 (о, о), радиусу R болгон айлананы (2-сүрөт), х^ ц*1 х ц^

^+№“ -1=0 - эллинсти,----1 = =0 -гиперболаны аныктайт. “егиздиктеги ј. г. декарт координаталар системасына карата эки белгисиздүү алгебр, теңдемелер м-н аныкталуучу сызыктардын геом. касиеттерин, ийри ж-а түз сызыктын, о. эле эки түз сызыктын өз ара жайланышын изилдейт. ”шул сы€ктуу эле мейкиндикте да координаталар системасы түзүлөт ж-а ага карата ћ чекитинин ээлеген орду х, у, z (абсцисса, ордината, апликата) сандары м-н аныкталып, Ў (х, у, z) түрүндө жазылат. Ёгер октор өз ара перпендикул€рдуу болсо, координаталар системасы тик бурчтуу деп аталат (3-сүрөт). ћейкиндикте берилген координаталар системасына карата ар кандай бет F (х, у, z) = Q теңдемеси м-н аныкталат. ћис, Ax+By-\-Cz+D = Q тегиздикти, х2-\+y2+z2-R2=0 борбору 0 (0, 0, 0), радиусу R болгон сфераны аныктайт. јл эми мейкиндиктеги сызык эки беттин: Fi(x, у, z)=0 ж-а F2(x, у, zj=0 кесилиши катарында каралат.

јд.: ћуохелишвили Ќ. ».,  урс аналитической геометрии, ћ., 1967; ≈фимов Ќ. ¬.,  раткий курс аналитической геометрии, 9 изд., ћ., 1967; »льин ¬. ј., ѕ о з н € к Ё. √., јналитическа€ геометри€, ћ., 1967; јлександров ѕ. —, Ћекции по аналитической геометрии, ћ., 1968.

јЌјЋ»“» јЋџ  “»Ћƒ≈– - сүйлөмдөгү сөздөр өз ара сөздөрдүн формалары аркылуу эмес, жардамчы сөздөр, сөздөрдүн орун тартиби, интонаци€ аркылуу байланыша турган тилдер. Ѕуга англис, француз, жаңы фарс, болгар тилдери кирет. “илдерди аналит., синтет. деп эки топко бөлүштүрүп, аларды бири бирине салыштырууга болот (к. —интетикалык тилдер). јналит. тилдерде сүйлөмдөгү сөздөрдүн байланышы предлог, артикль сы€ктуу жардамчы сөз түркүмдөрү аркылуу же сүйлөмдөгү сөздөрдүн орун тартиби аркылуу ишке ашат.

јЌјЋ»“» јЋџ  ‘»Ћќ—ќ‘»я - философи€ны таанып-билүүнүн каражаты-тилди ж-а түшүнүктөрдү анализдөө м-н алмаштырган азыркы кездеги бурж., негизинен англ.-амер. философи€дан"! багыт. јл классикалык философи€га мүнөздүү болгон объект м-н субъекттин карым-катнаштарынын түпкү проблемаларына байланыштуу таанып-билүү каражатынын филос, гносеологи€лык анализин, айрым ил. проблемаларды логикалык, логикалык-лингв., семиотикалык ж. б. изилдөөлөр м-н гана чектейт. ј. ф-нын жактоочулары өздөрүнүн анализин дүйнөгө көз караштын түпкү проблемаларын изилдөөгө карама-каршы коюшуп, азыркы учурдагы философи€да позитивизмдин багытын улантып жатышат. јнда 2 багыт бар: анализдин каражаты катары азыркы кездеги матем. логиканын аппаратын колдонгон логикалык анализдин философи€сы ж-а анализдин негизги методу катары логикалык формализаци€ны четке каккан лингв, философи€. ј. ф. философи€нын дүйнөгө болгон көз карашынын маанисин жоюп, аны логикалык, лингв, изилдөөлөр м-н алмаштырат.

јЌјЋ»“» јЋџ  ‘”Ќ ÷»я - даражалуу катар түрүндө берилүүчү [f (х) =а0+сц(х-х0)+-. + ап(х-х0)п+ + ...] функци€лар. Ѕ”Ћ даражалуу ка-fn(x) тардын коэффициенттери ап= -------- п! формулаоы м-н аныкталат. ј. ф. матем., физ. ж-а тех-да көп кездешет. ј. ф-га арифм. амалдарды колдонуунун натыйжалары, коэффициенттери ј. ф. болгон алгебр, теңдемелердин чыгарылыгптары, ј. ф-ны дифференциалдоо ж-а интегралдоодон келип чыккан функгш€лар кайрадан эле ј. ф. болушат.  андайдыр бир областтын бардык чекпттеринде үзгүлтүксүз туундуга ээ болуучу комплекстик өзгөрмөлүү функци€ бул областта ј. ф. болот. ƒ областында f(z) = u(x, у) + -\-iv(x, у) функци€сы берилсе, анын ј. ф. болушу үчүн и(х, у), iv(x, у) функци€ларынын үзгүлтүксүз айрым du dv туундуларга ээ болушу ж-а --=-, . *" * dx dy dv du - -=--- ( оши-–имандын теңдемеdx dy лери) барабардыктарынын аткарылышы зарыл ж-а жетиштүү. ј. ф. өзү каралган областта бардык тартиптеги туундуларга ээ.  андайдыр бир ƒ об-ластында ар түрдүү чекиттердин пределге ээ болуучу удаалаштыгы берилсе, анда бул чекиттерде берилген маанилерди кабыл ала турган ј. ф. бирөө гана болот.

јд.: ћаркушевич ј. »., “еори€ аналитических функций, 2 изд., т. 1-2, ћ., 1967-68; ≈вграфов ћ. ј., јналитические функции, 2 изд., ћ., 1968.

јЌјЋ»“» јЋџ  ’»ћ»я - заттардын составын аныктоо методдорун изилдөөчү илим. ј. х. сапаттык ж-а сандык анализге бөлүнөт. —апаттык анализдин жардамы м-н изилденүүчү заттын составындагы элементтер, иондор, молекулалар же бирикмелер аныкталат, сандык анализдин жардамы м-н заттын составындагы элементтердин сан жагынан катнаштарын билүүгө болот. Ѕелгисиз затты изилдегенде, адегенде анын сапаттык составы, анан сандык составы аныкталат. —апаттык анализдин хим. методдору мүнөздүү белгилери бар реакци€га негизделет. “иешелүү реактивдин таасири м-н анализделүүчү заттын, эритменин өңүнүн өзгөрулүшүн, чөкмөнун же жыттуу газдын бөлүнүшүн байкоо м-н заттардын сапаттык составы аныкталат. —андык анализ салмактык ж-а көлөмдүк (титриметрлик) методдорго бөлүнөт. —алмактык м ет о д д о аныкталуучу ион чөктүргүч реактивдин жардамы м-н эритмеде чөкмө түрүндө бөлүнүп, анын салмагынын негизинде аныкталуучу элементтин же анын бирикмесинин сандык катнашы табылат.  өлөмдүк (титриметрлик) методдо, аныкталуучу заттын эритмесине тиешелүү реактивдин белгилүү концентраци€дагы эритмесин өз ара толук реакци€лашканга чейин тамчылатып кошот. ћындай процесс титрлөө деп аталат. “итрлөө бүткөндө, индикатордун түсү өзгөрөт. Ѕул учур эквиваленттик чекит деп аталат.  онцентраци€м.! белгилүү болгон реактивдин эритмесинин эквиваленттик чекитке чейинки зарп кылынган көлөмүн ченөө аркылуу аныкталуучу заттын саны табылат.  өлөмдүк анализ нейтралдоо (алкалиметрлик, ацидиметрлик), аргентометрлик ж-а оксидиметрлик методдорго бөлүнөт. Ёң аз өлчөмдөгү заттарды ж-а хим. касиеттери б-ча жакын болгон элементтерди анализдөө үчүн салмактык ж-а көлөмдүк методдорду колдонуу мүмкүн эмес. ћындай учурда физ.-хим. ж-а физ. методдор колдонулат. Ѕуларга фотометрлик, кондуктометрлик, потенциометрлик, пол€рографи€лцк, амперметрлик, радиоактиваци€лык ж. б. методдор кирет. ќрг. заттардын сапаттык ж-а сандык составын аныктоодо элементтик, функционалдык анализдер м-н физ. методдор .колдонулат. ‘из. методдор анализделүүчү заттардын физ. касиеттерин - тыгыздыгын, кайноо, эрүү темп-расын, үстүнкү бетинин тартылышын, ар түрдүү нурдун энерги€сын сиңирүү, жарыкты сындыруу, чачыратуу жөндөмдүүлүгүн, электр ж-а жылуулук өткөргүчтүгүн өлчөөгө негизделген. ј. хими€ илиминин өсүшүндөгү, ө. ж. процесстерин контролдоодо ж-а а: ч-да мааниси зор.

јд.: јлексеев ¬. Ќ.,  урс качественного химического полумикроанализа, 4 изд., ћ., 1962; Ћ € ликов ё. —, ‘изико-химические методы анализа, 4 изд., ћ., 1964; Ћурье ё. ё., —правочник по аналитической химии, ћ., 1962.

јЌјЋ»“» јЋџ  Ё—≈ѕ - чарб. процесстин жүрүшү ж-а чарба каражаттарынын айланышы ж-дөгү так маалыматтарды берүүчү бухг. жазуу системасы. ћында чарба операци€ларынын бөлүнүшү ж-а иштеги кыймыларакети көрсөтүлүп, күндөлүк ишке керектүү көрсөткүчтөр берилет. ћис, негизги каражаттар деген синтетикалык счЄттун ј. э-нде ар буюмдун кыймылы (машинанын, станоктун иш" ке берилген убагы, жайы, амортизаци€ нормасы, капиталдык оңдоодон өтүшү) катталат. ј. э-теги жазуунун тууралыгы синтетикалык счЄтторго салыштырылып, анын көрсөткүчтөрү өндүрүлгөн продукци€нын баасын чыгарууда, ишкананын чарб. ишин анализдөөдө кеңири колдонулат.

јЌјЋќ√ƒ”” Ё—≈ѕ“≈√≈Ќ ћјЎ»Ќј (јЁћ) - баштапкы информаци€дагы өзгөрмө чоңдуктун өзгөрүлгөн маанисинин ордуна, масштабдык коэффициенти жагынан адепки өзгөрүлмө чоңдукка окшобогон башка чоңдуктун маанисин коюп чыгаруучу эсептегич машина. ћатем. амалдардын түрүнө жараша јЁћдин эсептеп чыгаруучу блогу түз сызыктуу, түз сызыктуу эмес ж-а логикалуу болуп

бөлүнгөн бир нече элемеиттен турат. јр бир элемент өзүнө тийиштүү матем. амалды аткарат. —ызыктуу элементтер кошуу, интегралдоо, белгилерин өзгөртүү, турактуу санга көбөйтүү амалдарын жүргүзөт. —ызыктуу эмес элементтер бир, эки ж-а андан көп аргументтен функци€лар ды алып, алардын сызыктуу эмес көз карандылыктарын көрсөтөт. Ћ ог и к а л ы к чыгаруучу элементтерге бир нече чоңдуктун ичинен эң чоңун же эң кичинесин бөлүп алуучу үзгүлтүксүз логикалык түзүлүштөр ж-а схеманы релелик кайра туташтыруучу дискреттик логикалык түзүлүштөр кирет. „оңдуктардын түрүнө жараша јЁћ мех., пневматикалык, гидравликалык, электр мех. ж-а электрондук болуп бөлүнөт. Ѕулардын ичинен электрондук јЁћ көбүрөөк пайдаланылат. ___

јЌјЋќ√»я (гр. analogia - ылайык келүү, бап келүү, окшоштук). 1. ‘илософи€да ј.- заттардын (кубулуштардын ж-а процесстердин) кандайдыр бир касиеттериндеги окшоштук. Ћогикада ј-нын жардамы м-н эки заттын кандайдыр бир касиеттери окшош болсо, башка касиеттеринин да окшоштугу ж-дө корутунду чыгарылат. ј. б-ча чыгарылган корутунду чын же жалган болушу мүмкүн. „ыгарылган корутундунун тууралыгын же натууралыгын билүү үчүн, аны практикада текшерип, сынап көрүү керек. 2. Ѕиологи€да ј.- ар кыл түзүлүштөгү ар түрдүү түйүлдүктөн келип чыккан организмдин системалык группаларынын ж-а орган же бөлүкчөлөрүнүн сырткы түспөлдөрүнун окшоштугу; абалкы жашоо шартына ыңгайланышы. —ууда жашоочу сүт эмүүчүлөрдүн (кит, дельфин) узун, сүйрү денеси м-н балыктардын денеси, буурчактын, жүзүмдүн мурутчалары бири бирине окшош болушу (к. јналоги€луу органдар) ј-га мисал болот. ј. негизинен морфол.функци€лык окшоштукту көргөзөт. »лимге ј. түшүнүгүн јристотель биринчи кийирген. –. ќуэн анын функци€лык окшош катарын аныктап, ј-ны гомологи€га карама-каршы койгон. 1859-ж. „. ƒарвин ј. бири биринен алыс турган систематикалык группалардын жашоо чөйрөсү бирдей шартта, эвол. өнүгүшүнүн процессинде, ошол шартына ыңгайлануунун натыйжасында пайда болорун далилдеген.

јЌјЋќ√»яЋ”” ќ–√јЌƒј– - аткарган кызматы окшош, бирок түзүлүшү ж-а түпкү чыгышы ар кандай болгон мүчөлөр. ћис, канаттуулар м-н курткумурскалардын канаттары, балыктар м-н рак сы€ктуулардын бакалоору, кургакта жашоочу омурткалуу жаныбарлардын өпкөсү, курт-кумурскалардын трахе€сы бирдей кызмат аткарса да, алардын түзүлүш тегинде эч кандай окшоштук жок.  урт-кумурскалардын канаттары гаструланын эктодерма кабатынан, ал эми канаттуулардыкы мөзодермадан өөрчүй.  урт-кумурскалардын трахе€лары эктодерма кабатынан өөрчүп, түтукчөлөр түрүндө бүт денеге таралат, ал эми омурткалуулардын өпкөсү болсо - эндодермадан өөрчутөн түзүлүшү татаал орган. ћуунак бузуулардын буттары эктодермадан, омурткалуулардыкы мөзодермадан өсүп жетилет. ј. о. өсүмдүктөр арасында да кездешет. ћис, бөрү карагаттын тикендери - түрү өзгөргөн жалбырак, ал эми долононун тикендери - анын өзгөргөн жаш бутакчалары. ј. о-дын окшош болушу ар кандай организмдердин айлана-чөйрөнүн шартына жараша акырындык м-н . өсүп-өнүгүшүнүн натыйжасында пайда болот, к. јналоги€ (биологи€).

јЌјЋ№÷»ћ, к. ÷иолиттер.

јЌјћЌ≈« (гр. anamnesis - эстөө, эске түшүрүү) - оорулуу адам врачка өз оорусунун ж-а турмушунун тарыхын ба€ндап бериши. Ѕул диагнозду так коюуга көмөк берет. ¬рач оорулуунун ј-ин чогултуп, анын оорусунун тарыхын жазып алат. ќоруган адамдын абалы абдан оор болсо (врачтын суроосуна жооп бере албаса) же эсин жоготкон учурда, о. эле жаш балдардын ј-и жакын ага-туугандарынын, жолдошторунун, атаэнесинин айтуусу б-ча жыйналат. ј. оорунун, турмуштун, баланын ж-а эпидемиологи€нын ј-нө бөлүнөт.

јЌјћќ–‘ќ““”   »…√»«ћ≈ (гр. anomorphoo - өзгөртүп түзөм) -> объективге түшүүчү жарык нурларынын жантаюу бурчун анын оптикалык огуна карата өзгөртүү м-н сүрөттү горизонттук тегиздикте чоңойтуу же кичирейтүү үчүн киноаппараттын объективине кийгизилүүчү оптикалык курал. ј. к-ни колдонуп, киноаппарат ж-а стандарттуу киноплЄнка м-н кең экрандуу фильмди тартууга ж-а проекңи€лоого болот. ∆өнөкөй ј. к. цилиндр түрүндөгү- оң ж-а терс линзалардан турат. ”шундай ј. к-ни колдонуп киноаппарат м-н тартканда, эни кз'уш сүрөт алынат, аны экранга түшүргөндө, эни созулуп, киного тартылган көрүнүштүн дал өзү пайда болот.

јЌјЌј— (Ananas) - бромель тукумундагы тропиктик жемиш өсүмдүгү. ∆албырагы калың, кыры тикенектүү, уз. 80 см ге чейин барат. ∆емиши сүйрү, сары түстүү, даамы таттуу, кычкыл, са€м. 2-15 кг, уругу болбойт. ј. тропиктик өлкөлөрдүн көпчүлүгүндө өсөт. “ропиктик јмерикада 5-6 түрү бар. ј. чийки, консерва түрүндө тамакашка колдонулат. јндан варенье ж-а конфет жасалат. ‘илиппин ж-а “айвань а-дарында ј. була алуу үчүн да өстүрүлөт.

јЌјЌƒ ћулк –аж (1905-ж. т.) - инди жазуучусу ж-а илимпоз. јнглис тилинде жазат. Ћондон ун-тин бүтүргөн (1929). ‘илософи€нын доктору, ѕенжаб ун-тинин проф. (1962). —ажад «ахир м-н бирге 1936-ж. »нди€ нрогрессчил жазуучуларынын ассоцнани€сын уюштурган. јлгачкы чыгда ("∆уушпаган жан", 1935; " ыштак", 1939 ж. б.) кара жумушчулардын, кедей-дыйкандардын оор турмушун сүрөттөйт. ј.- "»нди€ ражаларьгаын турмушу" (1953), "∆ол" (1961), "Ѕаатырдын өлүмү" (1963) ж. б. прозалык чыг-дын, "∆ети жыл" (1951) ж-а "“аң алдында" (1964) аттуу автобиогр. дилоги€нын автору. јнын белгилүү " улдар" (1936), " ылыч жана орок" (1942) романдары социалдык зор маселелерди козгойт. ј.- “ынчтыктын эл аралык сыйлыгынын лауреаты (1953).

јЌјЌ№≈¬  онстантин Ќиколаевич (1910-ж. т.) - байланыш системасынын новатору, ———– байланыш мастери, —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1956). 1942жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ј. 1933жылдан  ырг-ндагы байланыш системасында иштеп, радиотехниктен  ыргыз ——– байланыш министринин орун басарлыгына чейин көтөрүлдү. јл жетекчилик кылган  ырг-ндагы байланыш кызматкерлеринин группасы тоолуу жердеги радиореле магистралын кецейтүүдө ж-а теле көрсөтүүнү жакшыртууда бир топ эмгек сиңирди. √руппанын демилгеси м-н —ов. —оюзунда 1-жолу телефон байланыштарын аба аркылуу жүргүзүү иши уюштурулду. ј. Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу,  ызыл ∆ылдыз, 2 "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЌјЌ№≈¬ Ќиколай яковлевич (1912- 1941) - —ов. —оюз. Ѕаатыры (1942). 194√ж.  ызыл јрми€нын катарына чакырылганга чейин  ыргыз ——–инин џсык- өл р-нундагы —азановка кыштагында колхозчу болуп иштеген. ‘ронтто ј. 316-аткычтар дивизи€сынын 1075-аткычтар полкунда кызмат кылган. ѕолк ћоскваны нем.-фаш. баскынчылардын баатырдык м-н кор1 гоого катышты. 1941-ж. 16-но€брда душман ћоскваны көздөй чабуулга өткөндө, ¬олоколамск шоссеси багытындагы ƒубосеково т. ж. разъездин коргоочулардын ичинде атактуу 28 панфиловчунун катарында эрдик көрсөткөн. ј. туулган жер азыр јнаньев кыш. деп аталат.

јЌјЌ№≈¬, Ѕайсоорун, —азановка - џсык- өл обл-дагы џсык өл р-нуна караштуу кыштак. "1ћай" к-зунун борбору. џсык- өлдүн түн. жээгинен 4 км, –ыбачье - ѕржсвальск шоссе жолунун боюнда. –ыбачье т. ж. станци€сынан 129 км. р-идун борбору „олпон-јтадан 49 км чыг. тарапта жайгашкан.  алкы 8242 (1972). ћайз-ду, 2 орто, 1 сегиз жылдык мектеп, мад-т үйү, клуб, 5 китепкана, оорукана бар. ”луу јта ћек. согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.

јЌјѕј - –—‘—–дин  раснодар крайындагы шаар.  ара деңиздин јнапа бухтасында. “оннельный т. ж. станци€сынан 33 км аралыкта жайгашкан.  алкы 30 миң (1970). ј.-климаттык курорт. јнда жыл бою иштеген курорттор, балдардын санаторийлери, дем алуу үйлөрү, энелер ж-а балдар пансионаттары, тамак-аш, жеңил ө. ж., а. ч. техникуму, край таануу музейи бар.

јЌјѕЋј«»я - клетка ж-а ткандардын жетилбеген абалга кайра келиши. ћында ткань ж-а клетка өзүнө тиешелүү функци€ны аткарбай, чексиз өсө берет. –ак шишигинин залдарынан клеткалардын жапа чегип, андагы пайда болгон өзгөрүүлөрдү ј-дан билүүгө болот. ј-нын белгилери: €дролордун түзүлүшүнүн ж-а көлөмүнүн өзгөрүшү; клеткалардын жетилген абалынын төмөндөшү, алардын физ., хим., биохим. касиеттеринин бузулушу; клеткалардын чексиз өсүшү ж-а алардын ортосундагы байланыштардын начарлашы.

јЌјѕЋј«ћќ«, анаплазмоздор - мал ж-а айбанаттардын анаплазм тукумундагы кан мителери пайда кылуучу ылаңы. џлаң дарттуу малдан соо малга кенелердин, курт-кумурсканын (көгөн, заар чымын, чиркей) чаккан жери аркылуу жугат. ј. көбүнчө жазында, жайында, күзүндө кездешет. »нкубаци€лык мезгили 3- 6 жумага, кээ бир учурда 3 айга созулат. ƒарттуу малдын темп-расы кыска мөөнөткө көтөрүлүп, былжырлуу чели саргайып, моюндун, төштүн алдын шишик басат, саан малдын сүтү азайып, арыктайт. ј-дон сактануунун негизги чаралары: ылаң ж-а мите ташыгычтарга каршы күрөшүү, аларды инсектициддердин эритмесинде купкалоо, малдын канын текшерүү. ƒары катарында террамицин, биомицин, биоветнн, тетрациклин колдонулат.

јЌј– (Punica granatum) - анар тукумундагы бадал же дарак. Ѕийикт. 2-5 м, сабак бутагы тикенектүү. ќтургузгандан 3-4 жылдан кийин мөмөлөйт. ћөмөсү тоголок, салм. 300-600 г. Ѕир түбүнөн 50-60 кг түшүм берет. ”ругу ширелүү, жегиликтүү. ∆апайысы ќ. јзи€да, «акавказьеде, »ранда, јфг-нда, »нди€да өсөт. ———–де ќ. јзи€да ж-а «акавказье респ-каларында,  рымда, ƒагстанда өстүрүлөт. Ўиресинен суусун ичимдиги, сирои, татымал да€рдалат. ј. дары, боек жасоо ишинде да керектелет. ј-дын мыкты сорттору: казаке анар, кызыл анар, бала мюрсалы ж. б. јл калемче, тамыр, кырчын аркылуу кобөйтулөт.

"јѕј–" -  . Ёшмамбетов м-н Ќ. —. ’олфиидпн либреттосуна композиторлор ¬. ј. ¬ласов м-н ¬. √. ‘еренин жазган белети (балетти койгон - Ќ. —. ’олфин ж-а ¬. ¬.  озлов, дирижЄру - ¬. ». „ернов, сүрөтчүсү - я. 3. Ўтоффер). ѕремьерам"! 1940-ж. 7-но€брда ‘рунзедеги муз. драма (азыркы Ћенин ордендүү акад. опера ж-а балет) театрында болгон. "ј." балети - кыргыз хореогр. өнөрүндөгү саамалык. ћында рев-€га чейинки турмуштук көрүнүштөр сүрөттөлөт. ќку€ бир айылдын сулуусу јнар (ј. ћолдобаева, √. ’удайбергенова) м-н койчу жигит  адырдын (ј. ћамакеев) тунук махабатынын ж-а алардын бактысына бөгөт болгон кара мүртөз, ач көз манап Ѕагыштын (√. јвтандилов) ортосундагы күрөштүн 'айланасында өнүгөт. Ѕалет 1957-ж. 2-жолу редакци€ланып, кыргыз ад-ты м-н иск-восунун ћосквада өткөн 2-декадасында (1958) көрсөтүлгөн (јнар- ¬. Ѕейшеналиева, ј. ’апдранова,  адыр - ”. —арбагышев, Ѕагыш-ј.  арасев, Ѕ. —услов, балетмейстери - Ќ. —. ’олфшх, дирижЄру -  . ћолдобасанов, сүрөтчүсү - ј. ћоддохматов). "ј." азыркы күнгө чейин театрдын сахнасында коюлуп келе жатат.

јЌј–Ѕј≈¬ јхмед јлиевич (1948ж. т.) - ———– спортунун сууда сүзүү б-ча мастери. ј. 1961-ж. машыга баштап, мастерлик норманы (1966) аткарган. ———– элдеринин 4-спартакиадасында (1967) 5-орунду алган. 19ќлимпиадалык оюндарга (1968) ———–дин курама командасынын составында катышып, ≈вропанын ку7богу үчүн болгон 4X200 м эстафеталык сүзүүдө алтын медалга жетишкен. Ѕүткүл дүйн. ”ниверсиадада (1970) эки күмүчн медаль м-н сыйланган. Ѕарселона ш-да өткөн ≈вропанын биринчилнгинде 2-орунга чыккан.  ырг-нда сууда сүзүү б-ча жыйырмадай ашык рекорддук ээси.

јЌј–ќ¬ јйтбай (1904-ж. т.)- ќш обл-нын јраван р-нундагы " омсомол" к-зунун пред-ли (1936). —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1957). 1940-жылдан  Ѕ——тин мүчөсү. ѕерсоналдык пенсионер. ј. 1930-ж. колхозго кирип, 1930-36-ж. "јчы", " омсомол" к-здорунда башкарманын пред-линин орун басары болуп иштейт. ј. жетекчилиги м-н чарба чыңдалып, пахта эгилүүчү а€нт көбөйүп, бардык а. ч. өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгү жогорулаган, коомдук малдын саны өсүп, продуктуулугу көбөйгөн. јл Ћенин ордени, 2 Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЌј–ќ¬ јлл€ (1907-ж. т.) -  ырындагы колхоз өндүрүшүнүн көрүнүктүү7 ишмери, эки жолу —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1948,1951). 1939-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1936-51-ж. ќш обл-нын јраван р-нундагы азыркы " оммунизм" к-зунун звено башчысы, 1951- 62-ж. колхоздун талаачылык бригадасынын бригадири, 1967-68-ж. "ѕахтачы" с-зуиун пахтачылык бригадасынын бригадири болгон. ј. уюштуруучулук шыгыпын, пахта өстүрүүдөгү устаттыгынын ж-а өзгөчө мыкты эмгегинин натыйжасында пахтанын рекорддук түшүмүнө ээ болгон. јл жетекчилик кылган звено 1948-ж. 6 га а€нттын ар гектарынан 100,9 ц, 1949-ж. о. эле а€нттан 88,5 ц ден, 1950-5 . 10 га а€нттан 74,5 ц ден түшүм алууга жетишкен. ———– ∆ог. —оветинин 5-шайл.,  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин 3-4-шайл. депутаты. ј.  ырг-н  омпарти€сынын съездине бир нече жолу делегат болуп шайланган. ј. беш Ћенин ордени,  ызыл ∆ылдыз ордени ж-а медалдар м-н сыйланган. 1974-ж. пахтачылык б-ча јнаров атн. респ-калык байге белгиленген.

јЌј–’»«ћ (гр. anarchia - бийликсиздик) - ил. социализмге кас майда бурж. коомдук-са€сий агым. јл ар кандай мамлекетти, бийликти, анын ичинде пролет, дпктатурасын, уюмдашкан са€сий күрөштү танат.  оомдук агым катары 19-к-дын орто ченинде пайда болуп, »спани€, ѕортугали€, ‘ранци€, –осси€ өңдүү майда буржуази€ басымдуулук кылган мамлекеттерде кеңири тараган. ј-дин филос. негизи-индивидуализм, субъективизм ж-а волюнтаризм. ј-ге англис ”. √одвин негиз салган. ј. терминин 1-жолу ѕ. ∆, ѕрудон колдонгон. ј-дин башкы идеологдору: ћ. ј. Ѕакунин, ѕ. ј.  ропоткин (P&eems)t ѕ. ∆. ѕрудон, ∆. √рав (‘ракци€). јнархисттер мамлекетти жок кьшыщ керек деп эсептешкен, бирок кантип жок кылуунун амалын билишкен эмес, рев-чыл пролетариаттын мамлекет бийлигинен пайдаланышын ж-а пролет, диктатурасын четке кагышкан, бурж, мамлекетти пайдалануу жолу м-н пролетариатты рев-€га да€рдоо зарылдыгын танышкан. ј-дин бир көрүнүшү - прудонизм 1-»нтернационалдын конгрессинде иде€лык жактан талкалангандан кийин, анархисттер бакунизмди туу кылып алышкан. Ѕакунинчилер прудонизмди жандандырууга аракеттенишип, ырк бузар иштерди жүргүзүшкөн. 1-»нтернационалдын Ћондон конф-€сында, √аагада өткөн конгрессинде бакунизмге олуттуу сокку урулуп, Ѕакунин ж-а анын тарапкерлери 1-»нтернационалдан чыгарылган. –осси€да ј. 60-жылдарда пайда болгон. Ѕакуниндин анархисттик иде€сына таасирленген көпчүлүк народниктер өкмөткө каршы күрөштү ж-а парламентаризмди танышкан, бардык жерде дыйкандардын стихи€луу көтөрүлүшү чыгат деп ишенишкен. Ѕирок алардын ишеними акталган жок. 80-90-жылдарда –осси€да ј-дин ролу кескин төмөндөдү. 19-к-дын 2-жарымында анархисттер террористтик иштерди, саботаждыкты уюштуруп, пролетариаттын са€сий күрөшүнө ж-а парти€сына, эзүүчүлөргө каршы күрөштө парламентте пайдаланууга каршы чыгышып, соң. кыймылга олуттуу зы€н келтиришкен. ”шул сы€ктуу көз караштары ж-а иш-аракеттери үчүн анархисттер 2-»нтернационалдан чыгарылган.  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельс "џйык үй-бүлө", "Ќемец йдеологи€сы", "‘илософи€нын жа ырчылыгы", ¬. ». Ћенин "јнархизм ∆ана социализм", "ћамлекет жана революци€" деген эмгектеринде ј-дин таптык маңызын терең ашкерелеш ен. ”луу ќкт. рев-€сынын натыйжасында орногон —овет мамл-ин кастык м-н кабыл алышкан айрым анархисттер —овет бийлигине каршы чыгышкан бандалардын катарына кошулуп  етишкен. 19-к-дын а€гы - 20-к-дын башында ј-дин негизинде анархосиндикалисттик майда бурж. оппортун. агым пайда болгон. јзыркы кезде »тали€да, »спани€да, Ћатын јмерикасында ј-дин саркындылары аздыр-көптүр бар.

јЌј–’ќ-—»Ќƒ» јЋ»«ћ- эл аралык жумушчу кыймылдагы анархизмдин идеол. ж-а са€сий таасирине чалдыккан майда бурж. оппортун. агым. 19-к-дын а€гында ‘ранци€да пайда болуп, кийин »тали€га, »спани€га ж-а Ћат. јмерика өлкөлөрүнө таралган. Ѕул көп өлкөлөрдө "оппортунизмдин, реформизмдин, парламенттик кретинизмдин түздөн-түз ж-а шексиз натыйжасы болду" (Ћенин ¬. »:, „ыг., кырг. 1-бас, 13-т., 177-6.). ј.-с. жумушчу кыймылында пролет. .^.ўшвш жетекчилик ролун, про. '∆ет. диктатурасынын зарылдыгын та∆.дат. ј∆с. жумушчулар са€сий күрөшЏүз деле өз абалын жакшыртууга, ка∆.лѕитализмди кулатууга жетише алыƒ, шат деп, пролет, уюмдун эң жог. формасы са€сий парти€ эмес, профсоюздар, синдикаттар деп, ал эми буржуази€га каршы күрөшүү жолу бойкот, саботаж, экон. стачка деп түшүндүрөт: рев-чыл күрөшсүз эле профсоюздар капитализмди жок кылып, өндүрүштү башкаруу тизгинин өз колуна ала алышат деп эсептешет. –осси€да ј.-с. тенденци€лары 1905-(37-жылдагы рев-€ жеңилип калгандан кийин, парт, эмес жумушчу съездин чакыруу ж-дөгү ураандан ж-а профсоюздардын "калыстыгын" жары€лоо тууралуу меныпевиктердин сунуштарынан байкалган. –—ƒ–ѕнин 5-съезди (1907) бул зы€ндуу иде€ларды ашкерелеп, профсоюздар ж-дөгү большевиктик рез-€ны кабыл алган. ”луу ќкт. рев€сынан кийинки эл чарбасын калыбына келтирүүгө өтүү мезгилинде ј.-с. "жумушчу оппозици€сы" деп аталган платформадан көрүнгөн. Ѕул оппозици€ профсоюздарды  омпарти€га каршы койгон. – ѕ(б)нин 10съезди (1921) анархо-синдикалисттик "жумушчу оппозици€сын" айыптаган. »деалисттик философи€га негизделген ј.-с-дин иде€ларын марксизмленинизмден чегинген азыркы кездеги ревизионисттер колдоп жатышат. Ѕүткүл дүйнөнүн коммунисттери м-н жумушчулары тынчтыктын, демократи€нын, социализмдин позици€ларын чыңдоо максатында анархо-синдикалисттик көз караштарга каршы күрөшүп жатышат.

јЌј—“ј—»я —ергей Ќерсесович (1902-ж. т., ћардакерк р-ну, јзерб. ——–) - сов. эпизоотолог, вет. илимд. доктору (1954), проф. (1955),  ыргыз ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1974). 1956-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ”луу јта ћек. согуштун катышуучусу.  азань вет. ин-тун (1931), анын алдындагы аспирантураны (1935) бүтүргөн. 1935-38-ж.  азань ил. из. вет. ин-тта ил. кызматкер, 1938-жылдан  . ». —кр€бин атн.  ырг-н а. ч. интунун эпизоотологи€ ж-а паразитологи€ кафедрасынан башчысы. јл 70тен ашык ил. эмгектин автору. ћалдын кара өпкө, шарп сы€ктуу ылаңдары б-ча изилдөө ишин жүргүзүп, аларга каршы күрөш чараларын иштеп чыккан. Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг.: јзыркы шартта шарпка каршы күрөшүү, ‘р., 1964; »нфекционна€ плевропневмони€ коз, ‘р., 1954.

јЌј“ј« (гр. anatasis - созуу), о ктаэдрит - титан кош кычкылынын (“ёг) жаратылыштагы үч полиморфтук модификаци€сынын бири; минерал. “етрагон системасында кристаллданат.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 5,5-6,0. —алышт. салм. 3,82-3,95. Өңү кара көк, кара күрөң, сары, алмаз сымал жалтырайт. 620-650∞— темпрага чейин ысытса, рутилге айланат. ј. гидротермалык хрусталдуу тарамдарда, метаморфизмделген тоо тектерде, кээде ильмениттин бузулушунан пайда болгон продукт катары жолугат.

јЌј“ќЋ»я - “урци€нын  . јзи€ ж. а-да жайгашкан негизги бөлүгү; байыртан бери (б. з. ч. ? 5-4-к.)  . јзи€нын аты. 20-к-дын 20-жылдарынан “урци€нын јзи€ бөлүгү бүт бойдон ј. болуп аталып калды.

јЌј“ќЋ»я ЅӨ —Ө “ќќЋќ–” - “урци€дагы  . јзи€ тайпак тоолорунун ички бөлүгү. “үндүгүнөн ѕонт, түштүгүнөн “авр тоолору м-н чектешет. ”з. 700 км, туурасы 400 км ге жакын. Ќегизинен палеоген ж-а меоген чөкмө тектеринен турат. јнтропоген мезгилиндеги тектоникага байланыштуу пайда болгон көптөгөн ө„ өЌ жанар тоолор кездешет. “оонун үстү тегиз келип, айрым чокулары 2000 м ге жетет.  лиматы субтропиктик, континенттик, жылдык жаан-чачыны 200 мм, чет жактарында 350-500 мм.

A. б. т-нун түндүгүнөн  ызыл-»рмак, —акарь€ ж. б. дары€лар агып өтөт. ∆ери боз ж-а күрөң топурактуу. “икенектүү майда бадалдар өскөн кургак талаалар м-н жарым чөлдөр басымдуулук кылат.

јЌј“ќћ»я (гр. anatome - тилип-кесүү, муунга ажыратуу) - бүтүн организм м-н системанын, айрым органдардын түзүлүшү ж-а формасы ж-дөгү илим. ј. жалпы биологи€нып морфол. бөлүмүнө кирет. јл жаныбарлар (зоотоми€), анын ичинде адамдар (антропотомп€) ж-а өсүмдүктөр (фитотоми€) ј-сы болуп бөлүнөт. јдамдын мүчөлөрүнүн түзүлүшүн, алардын аракетин билбей туруп, оорулуу же таза адамдын денесинде боло турган өзгөрүүлөрдү түшүнүү мүмкүн эмес. ј.- байыркы илим. јл адамдын денесин ж-а аны түзүүчү мүчөлөрдүн аткарган милдеттерин, өзгөрүү закондорун, аларга айлана-чөйрөнүн тийгизген таасирлерин иликтеп келген.  ытай императору √ванг “и (б. з. ч. 3 миңинчи ж.) сүрөттөрү бар "ƒарылоо" деген ј. китебин жазган. Ѕайыркы индустардын "Ѕилим" аттуу китебинде адамдын денесинде 500 булчуң, 90 тарамыш, 900 байламта, 24 нерв, 9 мүчө ж-а 400 кан тамыр бар экендиги көрсөтүлгөн. Ѕайыркы ≈гипет окумуштуулары да адамдын ј-сын жакшы билгендиктен, өлгөн адамдын денесин ар түрдүү жолдор м-н бальзамдап кургатышкан. ќ. кылымдагы ј-нын өсүшүндө јвиценнанын эмгеги зор. –осси€да ј. 17-к-дан өнүгө баштайт. ѕетербургда ѕетр Iнин демилгеси м-н башкы деңиз госпиталдарында өлгөн адамдардын денесин союп, анын түзүлүшүн окупүйрөнүү иши башталган. 18-к-да орус окумуштуулары ћ. ». Ўеин, ј. ѕ. ѕротасов, Ќ. ». ѕирогов, ѕ. ‘. Ћесгафт, ƒ. ». «ерновдор ј-ны өнүктүрүүгө көп аракет кылышкан. —ов. көрүнүктүү анатомдор ¬. Ќ. “онков, B. Ќ. Ўевкуненко, √. ћ. »осифов, √. ».  арузин, ћ. ‘. »ваницкпй ж-а ¬. ѕ. ¬оробьевдор ј. илимин дүйнөдө эң жог. деңгээлге көтөрүштү. јдамдын ј-сы топогр., салыштырма, пластикалык, функционалдык ж-а патологи€лык болун бөлүнөт. —ов. анатомдордун катарында ири окумуштууларыбыз ƒ. ј. ∆данов, ¬. ¬.  упри€нов, ƒ. ћ. √олуб, √. ≈. ќстроверхов, Ѕ. ¬. ќгнев, ћ. √. ѕирвес, —. —. ћихайлов ж. б. эмгектенип жатышат. ———–дин анатомдору гистолог ж-а эмбриологдор м-н бирдикте Ѕүткүл союздук анатомдордун, гистологдордун ж-а эмбриологдордун ил. коомун түзүшөт. ј. б-ча изилдөөлөрдүн негизги жыйынтыгы "јрхив анатомии, гистологии и эмбриологии" (1916-ж. негизделген) журналына жары€ланып турат.

јЌј” - алгачкы дыйканчылыктын калдыктары сакталып калган јшхабадга жакын жердеги шаар урандысы. ј-нун энеолит ж-а коло дооруна таандык табылгалары кеңири белгилүү. ƒөбөлөрдү казганда, чийки кыштан салынган курулуштардын дубалдарында жазуулардан калдыктары, кооз жез буюмдар, карапа идиштер, а€лдардын ж-а айбандардын статуэткалары ж. б. табылган. –. ѕомпелли жетекчилик кылган 1904-ж. амер. экспедици€ ј-ну 4 комплекске бөлөт. ј.-1 ж-а ј.-2 б. з. ч. 5-4-к-га, ј.-« б. з. ч. 3-2-к-га, ј.-4 б. з. ч. 10-4к-га таандык. ј. мад-ты ќ. јзи€ элдеринин айрым урууларында дыйканчылыктын эрте пайда болгондугун далилдейт. јрхеологдор тарабынан Ќамазга-ƒөбө, √еоксюр,  ара-ƒөбөдө жүргүзүлгөн казуулар ј. мад-тын түзүүчүлөрдүн тарыхын үйрөнүүгө кошумча маалыматтарды берүүдө.

јЌјЁ–ќЅƒќ– (а... ж-а аэробдор) - орг. ж-а орг. эмес заттар составдын бөлүктөргө ажыраганда бөлүнүп чыккан энерги€ны тиричиликке пайдаланып, кычкылтексиз шартта өсүпөнүгүүчү организмдер. "ј." деген терминди илимге ј. ѕастер 1861-ж. киргизген. ј. облигаттуу ж-а факультативдүү болуп бөлүнөт. ќблигаттуу же чыныгы ј-го селеймени, газ гангренасын пайда кылуучулар, кээ бир стрептококктор, адамдын ж-а жаныбарлардын ичегисинде ар кандай жараттын аба кирбеген тереңинде көбөйүүчү микробдор кирет. Ѕулардын өсүшү үчүн сөзсүз кычкылтексиз шарт керек. ‘акультативдүү ј. кычкылтектүү шарттарда да өсө алат. ј. жаратылышта (топуракта, деңиз тереңинде ж. б.) кеңири таралган, ал орг. эмес заттардын өзгөрүү процессинде чоң мааниге ээ.

јЌјЁ–ќЅƒ”  »Ќ‘≈ ÷»я - анаэроб оору козгогучтарынан пайда болуучу оорулардын тобу. "ј. и." деген термин көбүнчө газ гангрена оорусун түшүндүрөт. ј. и. о. эле селейме, ботулизм ж. б. ооруларды пайда кылат.

јЌ√ј– (фр. hangar)-самолетту, вертолЄтту сактоо, тех. тейлөө ж-а оңдоо үчүн курулган жай. јл ј.-сактагыч ж-а ј.-устакана болуп бөлүнөт. ј.сактагычта самолЄт, вертолет турат, запас бөлүктөр сакталат, тех. тейлөө жумуштары аткарылат. ј.-устаканада самолетту, вертолЄтту, авиа кыймылдаткычтарды оңдойт.  олдонулушуна жараша туруктуу, убактылуу ж-а жыйналма ј-лар курулат. ј. 4 бурчтук формасында болуп, чоң а€нтты ээлейт, бир эле убакытта 2-3 самолетту тейлейт.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞