пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

јЌ√Ћ»— “»Ћ» - ”луу Ѕритани€, »рланди€ (ирланд тили м-н катар), ј Ў,  анада (француз тили м-н катар), јвстрали€, ∆аңы «еланди€, “үш. јфрика ж-а »нди€да (бир аз бөлүгүндө) оозеки речте колдонулуучу ж-а мамл. иш жүргүзүүнүн, ад-ттын ж-а илимдин тили. Ѕул тилде 200 млн-го жакын адам сүйлөйт. ќќЌдо официалдуу кабыл алынган беш тилдин бири. »ндоевропа тилдеринин бат. герман тобуна кирет. ј. т. 5-6-к-да кельт урууларын сүрүп, Ѕритани€га көчүп келип жайгашкан герман урууларынын (англ-сакс ж-а ют) тилдеринен өнүккөн. ј. т-нин тарыхы байыркы (7-11-к.), орто (12-15-к.) ж-а жаңы (15-к-дан бери) болуп үч мезгилге бөлүнөт. ќртоңку ј. т. 1066-ж. нормандардын јнгли€ны басып алышына байланыштуу эки тилдүүлүктүн натыйжасында (ал кезде јнгли€нын эли англосакс диалектинде сүйлөшсө да, француз тили мамл. тилдин милдетин аткарып, билимдүү катмарлар ошол тилде сүйлөшкөн) өнүккөн. ќрто тилинде флекси€лардын бардыгы басымсыз болгондуктан, басымсыз үнсүздөрдүн сыйлыгышып түшүшү анын морфол. түзүлүшүнүн жөнөкөйлөшүнө таасирин тийгизген. јнгли€да (1476) китеп басып чыгара баштоо ж-а сабаттуулуктун жайылышы бул мезгилдин а€гында лондон диалектинин жазма тил катары колдонула баштоосун шарттаган. јнглис тилинин жаңы мезгилинде улуттук тили андан ары да өөрчүйт. јнгли€нын колони€лык экспанси€сы күч алганда (17-18-к.), ј. т. јмерика, јвстрали€ ж-а јзи€га таралат. ј. т-нин брит, ж-а амер. деп аталган негизги эки түрү бар. Ѕ р ит а н и € л ы к ј. т. шотланди€лык, түн., борб., бат., чыг. ж-а түш. диалектилерине бөлүнөт. јмерикалык ј. т-де диалектилер жок. ј. т-деги алгачкы жазма эстеликтер б. з. 7-к-да рун алфавити м-н ташка, сөөккө, жыгачка окшуп жазылган. Ѕритани€га христиан дини таралганда, 7-кда эски рун алфавитин латын алиппеси сүрүп чыгарып, ошондон бери латын алфавити колдонулуп келе жатат. јзыркы ј. тили байыркы ј. тилинен айырмаланып, аналит. тилдердин тибине кирет. —өздөрдүн мааниси сөз тизмектери ж-а кызматчы сөздөр аркылуу айырмаланат. ј. т-де сөз өзгөртүү мүчөлөр анча-мынча гана. ј. т-нин жазуу эрежелери м-н сөздөрдүн айтылышынын арасында орчундуу айырмалар бар (ј. т-нин орфогр. эрежелери б-ча кийинки англис ж-а жаңы англис тилдериндеги тыбыштык өзгөрүүлөргө жазууда жол берилбейт) .
јд.: Ѕруннер  ., »стори€ английского €зыка, иер. с нем., т. 1-2, ћ., 1955- 56; — м и р н и ц к и й ј. »., ƒревнеанглийский €зык, ћ., 1955; его же, Ћексикологи€ английского €зыка, ћ., 1956; “ о р с у е в √. ѕ., ‘онетика английского €зыка. ћ., 1950; ярцева ¬. Ќ., »сторическа€ морфологи€ английского €зыка, ћ.- Ћ., 1960; еЄ же, »сторический синтаксис английского €зыка, ћ.-Ћ., 1961; ћюллер ¬.  ., јнгло-русский словарь, 13 изд., ћ., 1967; –усско-английский словарь, под ред. проф. –.  . ƒаглиша, ћ., 1967;  унин ј. ¬., јнгло-русский фразеологический словарь, [кн.] 1-2, 3 изд., ћ., 1967.

јЌ√Ћ»„јЌƒј– - улут, ”луу Ѕритани€нын негизги калкы. —аны 45,0 млн-го жакын (1971). ј. »рланди€да, Ѕритан а-дарынан тышкаркы англ. колони€ларда, доминиондордо ж. б. өлкөлөрдө жашайт. ј. ар түрдүү этикалык элементтердин узак убакыт ассимил€ци€ланышынан ж-а аралашууларынан чыккан. Ѕритан а-дарында жашаган эң байыркы уруулардын бири кельттер (бриттер ж. б.) болгон. Ѕ. з. 5-6-к-да бул аралга англ, сакс, ют сы€ктуу герман уруулары көчүп келген. 1066-ж. јнгли€ны нормандардын жеңип алышы - ј-дын этникалык тарыхындагы маанилүү оку€лардын бири. Өлкөдө франктар м-н нормандар үстөмдүк жасашып, калктын англ-саксон тилинде сүйлөгөнүнө карабастан, француз тили официалдуу тил болот. јнгл-сакстар м-н нормандыктардын бара-бара аралашып кетиши (13- 16-к.) англис тилин пайда кылган. 17-к-да англ. бурж. рев-€ англичан улутунун калыптаныш процессин а€ктатты.

јЌ√Ћ»„јЌ-—ј — ∆≈Ң»ѕ јЋ””Ћј–џ-5-6-к-дарда түн. герм, (англ, сакс, ют ж-а фриз) урууларынын Ѕритани€ны жеңип алышы. Ѕритани€га каракчылык кол салуулар 5-кдын ортосунан баштап германдардын массалык түрдө Ѕритани€нын жээктериндеги р-ндоруна көчүп барышы ж-а ич жагына илгерилеп кириши м-н алмашкан. ј.-с. ж. а. мезгилинде бриттердин көпчүлүгү багындырылган же Ўотланди€га, ”эльске ж-а континентке (азыркы Ѕретань) сүрүп чыгарылган. 6-к-дын а€гында германдык уруулар тарабынан Ѕритани€нын көпчүлүк бөлүгү жеңип алынып,  ант, ”эссекс, —уссекс, Ёссекс, „ыг. јнгли€, Ќортумбри€, ћерси€ сы€ктуу бир топ королдуктар пайда болгон.

јЌ√Ћ»я - ”луу Ѕритани€нын админ.-са€сий бөлүгү. ј. деп 5-6-кдарда Ѕритани€нын терр-€сына көчүп келген герман уруусу англдардын атынан аталып калган. ј. деп кээде бүткүл ”луу Ѕритани€нын Ѕириккен  оролдугу м-н “үн. »рланди€ны да аташат. ”луу Ѕритани€нын а€нтынын 54%. калкынын 83% ј-га туура келет. ј€нты 131 миң км2.  алкы 46,1 млн. (1969). ј. 48 админ. графствого бөлүнөт. Ѕорбору - Ћондон. ”луу Ѕритани€дагы шаарлардын 70% ж-а ө. ж. жумушчуларынын 85 % ј-да топтолгон. ”луу Ѕритани€дагы көмүр ж-а темир кенинин дээрлик баары ј-да. ћашина куруу, хими€, тамак-аш (Ћондон, ћанчестер, Ћиверпул), кара металлурги€, оор машина куруу (Ўеффилд, ƒерби), болот эритүү, металл иштетүү (Ѕирмингем), көмүр казып алуу, кеме куруу (Ќьюкасл, ћидлсбро), кездеме токуу (Ѕрадфорд, Ћидс), ж. б. ө. ж. тармактары өнүккөн. ”луу Ѕритани€дагы айдоо а€нттын 2/3 бөлүгү буудай, арпа, кант-кызылчасынын 9/10, уйдун 2/3 ж-а кой м-н канаттуулардын 1/2 бөлүгү ј-га туура келет. “ранспорттун бардык түрү өнүккөн. »ри порттору: Ћондон, Ћиверпул, ћанчестер, —аутхемптон, ’алл, Ѕристоль ж. б. ј-нын жаратылышы, тарыхы, экономикасы, мад-ты ж-дө, к. ”луу Ѕритани€.

јЌ√Ћ»я-јћ≈–» ј —ќ√”Ў” (1812- 14) јнгли€нын ј Ўнын соодасын, экономикасын үзгүлтүккө учуратууга ж-а ј Ўнын башкаруучу чөйрөлөрүнүн  анаданы басып алып, өз ээликтерин кеңейтүүгө умтулушунун натыйжасында келип чыккан. јнгли€ флотунун јмериканын кемелерин басып алышы согушка шылтоо болот. 1812-ж. 18-июнда ј Ў јнгли€га согуш жары€лайт. јмер. катерлер деңизде англ. кемелерге олуттуу зы€н келтирет. јнгличандар деңиздеги күчүнүн көптугүнөн пайдаланып, ј Ўнын жээктерине чабуул коюп ж-а 1814-ж. 24-июлда аскер түшүрүп, ¬ашингтонду басып алып, шаардын көп жерин өрттөп жиберет. —огуш ј Ўнын көз каранды эместиги үчүн америкалыктардын жүргүзгөн күрөшүнө айланат. јмер. аскерлер бир топ жеңиштерге ээ болуп, 1814-ж. 24декабрда √ент договору түзүлүп, согушка чейинки абал калыбына келтирилген.

јЌ√Ћ»я-Ѕ»–ћј —ќ√”Ў“ј√џ (1824 -26,1825 ж-а 85)-јнгли€нын Ѕирманы колони€ кылуу үчүн жүргүзгөн баскынчы согугптары. Ѕиринчи ј.-Ѕ. с-н 1824-ж. 5-мартта англ. ќст»нд компани€сы баштаган. ћаха Ѕандула башчылык кылган Ѕирма арми€сы катуу каршылык көрсөтүп, англи€лыктарга олуттуу сокку урган.  ийин англ. аскерлер зор жоготууга учураса да, Ѕирманын борбор шаары јвыга чейин кирип барып, 1826-ж. 24-февралда яндабодо кол коюлган договорду таңуулаган. Ѕул договор б-ча Ѕирмадан јракан, “енассерим ж-а 19-к-дын башында Ѕирма каратып алган »нди€нын јссам ж-а ћанипур кн€здыктары тартып алынган. Ѕирма эли улам күчөп каршылык кыла бергенден ќст-»нд компани€сы согушту токтотот. Ёкинчи ј.-Ѕ. с. (1852) ќст-»нд компани€сы мон, шан ж-а карен урууларынын көтөрүлүшүнөн пайдаланып, Ѕирманы жеңип,ѕегу обл-ын кошуп алат. Үчүнчү ј.-Ѕ. с. 1885-ж. 14-но€брда башталып, Ѕирманы багындыруу м-н а€ктайт. 1886-ж. 1-€нв. Ѕирма өзүнчө провинци€ болуп »нди€нын составына кошулат.

јЌ√Ћ»я-Ѕ”– —ќ√”Ў” (1899- 1902) - јнгли€нын “үш. јфрикадагы Ѕур (“рансвааль ж-а ќранжева€) –есп-каларына каршы импер. согушу. —огушту англ. монополисттердин “үш. јфрикадагы таламдарын көздөгөн ж-а  ейптаундан  аирге чейин бийлик жүргүзгүсү келген англ. өкмөт чыгарган. Ѕур –есп-каларында жашоочу англичандарга шайлоо укугун берүү ж-дөгү јнгли€нын талабын “рансвааль президентинин четке кагышы да согуштун чыгышына шылтоо болгон. —огуш 4 жылга созулган. ¬урлар англ. аскерлерге катуу каршылык көрсөтүп, куралдарынын, тактикасынын артыкчылыгы м-н адегенде бир катар жеңишке жетишип, кийин баскынчыларга каршы партизан согушуна өткөн. 1902-ж. 31-майда ѕретори€да тынчтык келишими түзүлүп, ал б-ча “рансвааль ж-а ќранжева€ –есп-калары јнгли€нын колони€сына айланган. 1910-ж. Ѕур –есп-каларынын жерлери “үш. јфрика —оюзунун составына кирген.

јЌ√Ћ»я-√≈–ћјЌ»я ƒ≈ Ћј–ј÷»я—џ (1938). ћюнхен келишиминен (1938) кийин Ѕритани€нын премьер-министри „емберлен ж-а фаш. диктатор √итлер ћюнхенде 1938-ж. 30-сент€брда кол салышпоо ж-дөгү деклараци€га кол коюшкан. ƒеклараци€ ———–ге карата фаш. √ермани€нын агресси€лык аракетине толук эркиндик берген ж-а аны —ов. —оюзуна каршы коюу максатында јнгли€нын, ‘ранци€нын, ј Ўнын башкаруучу чөйрөлөрүнүн фаш. агресси€га дем берүү са€сатынын бир актысы болгон. ƒеклараци€ фаш. √ермани€нын позици€ларын күчөтүп, 2-дүйн. согушту баштоого көмөкчү болду.

јЌ√Ћ»я-√≈–ћјЌ»яЌџЌ ƒ≈Ң»« ЅќёЌ„ј  ≈Ћ»Ў»ћ» (1935)-”луу Ѕритани€ м-н фаш. √ермани€нын аскер-деңиз күчтөрүнүн салыштырма салмагын өзгөртүп, √ермани€нын аскер-деңиз флотун кайра түзүүгө жардам берген келишим; 1935-ж. 18-июнда түзүлгөн. √ермани€ тоннажы б-ча ”луу Ѕритани€ импери€сынын аскердеңиз күчтөрүнүн 35% не барабар флотко, 45% ке барабар суу алдында сүзүүчү кемелерге ээ болууга укук алган.  елишим јнгли€нын, ‘ранци€нын ж-а ј Ўнын фаш. агресси€га дем берүүчү са€сатынын бири болуп эсептелип, √ермани€нын TVH., өзгөчө Ѕалтика деңизинде ———–ге каршы позици€ларын чыңдоого жардам берген. ‘аш. √ермани€ келишимди 1939-ж. апрелде 2-дүйн. согушка да€рдана баштаганда жойгон.

јЌ√Ћ»яƒј√џ Ѕ”–∆”ј«»яЋџ  –≈¬ќЋё÷»я (17-к.) - капитализмдин бекемделишине ж-а јнгли€да бурж. түзүлүштүн орношуна алып келген бурж. революци€. јл ≈вропадагы феод. түзүлүштүн кыйрашына ж-а анын капит. формаци€ м-н алмашуусуна жол ачкан. Өндүрүштүн жаңы түрү капит. мануфактура 17к-дын ортосунда јнгли€нын экон. өнүгүшүнүн негизин түзгөн. Ѕирок ө. ж. монополи€ларынын системасы мануфактураны кеңири жайылтууга мүмкүндүк берген эмес. ќшондуктан конкуренци€ны ж-а мануфактуралык иш-аракеттерди эркин жүргүзүү принциби бурж. рев-€нын башкы талаптарынын бири болгон. Ёл массаларынын нааразылыгы, 17-к-дын 20-30жылдарындагы дыйкандардын ж-а шаардыктардын көтөрүлүшү, Ўотланди€ м-н болгон согушта јнгли€нын жеңилип калышы рев-€нын башталышын тездеткен. јйласы кеткен  арл I "”закка созулган парламент" деген парламентти (3-но€б. 1640-ж.- 20-апр. 1653-ж.) чакырган, өлкөдө рев-€ башталган. ”закка созулган парламент 1641-ж. мамл. бийликти алган. 1642-ж. король  ар€ I ага каршы согуш жары€лаган, ро€листтер м-н парламентти жактоочулардын ортосунда 1-гражд. согуш башталган. ѕарламенттин ќ.  ромвель башкарган арми€сы 14-шонда королдун арми€сын талкалап, гражд. согушту 1646-ж.' жеңиш м-н бүткөн. ƒвор€ндар ж-а буржуази€ ушуну м-н рев-€ а€ктады деп эсептеген. Ѕирок эл массасы рев-чыл демилгени өз колуна алып, аны демокр. багытка бурууга аракет кылган. ћуну басууга умтулган парламент м-н рев-чыл арми€нын ортосунда 1647-ж. чыр-чатак башталган. –ев-€нын бурж.-демокр. этабында (1647-49) дыйкан-плебей массасы м-н катар арми€ да анын негизги кыймылдаткыч күчү болуп калган. 1648-ж. жазында 2-гражд. согуш башталган. 1649-ж. 19-майда јнгли€ респка болуп жары€ланып, жог. бийлик бир палаталуу парламентке өткөн. јткаруу бийлиги ћамл. советке берилген. „ындыгында бул респ-ка индепенденттик олигархи€ болгон. Ёмгекчилердин бир дагы талабы канааттандырылган эмес. јнгли€ –есп-сы »рланди€ны кошуп алган (1652). јкыры согуштук диктатура -  ромвелдин протектораты (1653-59) орногон. јл парламентти таратып, ро€листтерднн заговорлоруна ж-а элдик кыймылга да каршы күрөшкөн. »спани€га согуш ачкан. јл режим,  ромвель өлгөндөн кийин (1658-ж. 3-сент.) кулаган. 1659-ж. јнгли€да респ-ка кайрадан формалдуу түрдө калыбына келтирилген. јнгли€дагы бурж. рев-€ капитализмдин өнүгүшүнө кубаттуу түрткү берген. —а€сий жагынан алганда 17-к-дын орто чениндеги эл массасынын рев-€лык күрөшү о. кылымдагы феод. монархи€дан жаңы замандагы бурж. монархи€м өтүүнү камсыз кылды.

јд.\ ћаркс  ., Ёнгельс ‘., [–ецензи€] √изо "ѕочему удалась английска€ революци€? –ассуждение об истории английской революции", —оч., 2 изд., т. 7;

ћаркс  . и Ёнгельс ‘., ѕоложение јнглии. ¬осемнадцатый век, ошондо эле т. 1; Ћенин ¬. ».,   оценке русской революции, ѕолн. собр. соч., 5 изд., т. 17; Ћ а в р о в с к и й ¬. ћ., Ѕарт ћ. ј., јнглийска€ буржуазна€ революци€, ћ., 1958.

"јЌ√Ћ»яƒј√џ ∆”ћ”Ў„” “јЅџЌџЌ јЅјЋџ. Өзүмдүн байкоолорум жана даректер боюнч а" - ‘. Ёнгельстин чыгармасы; 1845-ж. Ћейпцигде 1-жолу басылып чыккан. ќрус тилинде алгач 1884-ж. жарык көргөн. Ѕул китеп ———–де дээрлик бардык союздук респ-калардын элдеринин тилинде жары€ланды. "јнгли€дагы жумушчу табынын абал'ы" - тарыхты, пролетардык социализмди ж-а пролетардык са€сий экономи€ны матер, жаңыча түшүнүүнүн негизи салынган ил. коммунизмдин алгачкы чыг-ларынын бири. ‘. Ёнгельс бул китебинде ө. ж. пролетариатынын чыгышын талдап, јнгли€дагы ө. ж. төңкөрүшүнүн маанисин көрсөткөн, жумушчуларды эксплуатаци€лоо методдорун, алардын турмуш-тиричилигин, материалдык ж-а маданий-моралдык деңгээлин мүнөздөгөн эң көп материалдарды келтирген. ‘. Ёнгельс бул эмгегинде тоокен ө. ж. ж-а а. ч. пролетариатынын чыгышын экон. ж-а турмуш-тиричилик абалын, буржуази€нын пролетариатка жасар мамилесин да көрсөткөн. јнгл. жумушчулардын таптык күрөшүнүн өнүгүшүн талдап олтуруп, капитализмге каршы күрөшүүдө жумушчу табы чечүүчү тарыхый роль ойноого тийиш экенин далилдеген. јл жумушчу кыймылынын, жумушчу союздарынын, стачкалык күрөштүн пайда болушун ж-а өнүгүшүн ба€ндап, социализмди жумушчу кыймылына байланыштуу ж-а жумушчу табын бирдиктүү улуттук жумушчу арми€га баш коштуруу зарылдыгы ж-дө бир катар ойлорун айткан. ‘. Ёнгельс капитализмди мындайча аЄосуз сындоосун бурж. түзүлүштүн сөзсүз ойрон болорлугу ж-дөгү корутунду м-н а€ктаган. ћарксизмдин маанилүү теори€лык бул документинде жумушчу кыймылындагы оппортунизмдин социалдык ж-а экон. тамырлары ачык көрсөтүлгөн. ¬. ». Ћенин бул китепти жогору баалаган. "Ёнгельс,- деп жазган ¬. ». Ћенин,- пролетариат азап тартуучу гана тап эмес; пролетариаттын экономикалык кордук абалда болушунун дал өзү, аны токтоосуз алга түртөт ж-а аны өзүнүн биротоло боштондукка чыгышы үчүн күрөшүүгө мажбур кылат, деп биринчи айткан" („ыг., кырг. бас, 1-т., 91-бет). "јнгли€дагы жумушчу табынын абалында" көтөрүлгөн теори€лык иде€лар ил. коммунизмди андан ары иштеп чыгууда маанилүү роль ойногон.  итепте жумушчу табынын са€сий кыймылы жумушчуларды социализм үчүн күрөшкө шексиз алып келет деген ой айтылган. Ѕул китеп ил. коммунизм чыг-ларынын эң негизгилеринен болуп саналат. јл өзүнүн теори€лык ж-а са€сий маанисин азыр жоготкон жок.

јЌ√Ћ»я-≈√»ѕ≈“ ƒќ√ќ¬ќ–” (1899, 1936, 1954). 1899-жылдагы келишим 19-€нварда  аирде —уданды биргелешип башкаруу (кондоминиум) ж-дө түзүлгөн. јл б-ча „ыг. —удан чындыгында јнгли€нын колони€сына айландырылган. √ражд. ж-а аткаруучу жог. бийликти англ. гра€^дандан јнгли€нын өкмөтүнүн макулдугу б-ча дайындалуучу (ж-а бошотулуучу) ген. губернатор жүргүзмөк болгон. Ѕул келишим 1953-ж. жоюлган. 1936-жылдагы ƒостук жана союздаш у у ж-д өгү договорг о Ћондондо 26-августта кол коюлган. ≈гипетке »тали€, √ермани€нын агресси€ жасоо коркунучун пайдаланып, јнгли€ ≈гипетти кулдандыруучу договорду түзүүгө жетишкен. ƒоговордо ≈гипетти оккупаци€лоону токтотуу ж-дөгү сөз жүзүндө айтылып, иш жүзүндө анын терр-€сында өз аскерлерин кармап туруу, египет арми€сына контролдук кылуу, согуш учурунда өлкөнүн портторун. аэродромдорун, байланыш каражаттарын англ. командованпеге берүүгө ≈гипетти милдеттендирген. ƒоговорду элдин кеңири кыймылынын кысымы астында ≈гипеттин депутаттар палатасы 1951-ж. 15-окт€брда жоюп таштаган. Ѕирок јнгли€ анын жоюлгандыгын 1954-ж. гана тааныды. —удан жөнүндөгү келишимге 1953-ж. 12-февралда  аирде кол коюлган. ƒоговор —уданда "өткөөл" мезгилди (үч жылдан ашпаган мөөнөттү) белгилеген. —удандан англ. ж-а египеттик аскерлерди чыгарып кетүү, закон чыгаруучу жог. бийликти ген. губернатордун жүзөгө ашырышы керек экени алдын ала каралган. Ѕул договор 1956-ж. —удан көз каранды эмес мамлекет болуп жары€лангандан кийин күчүн жоготкон.

јЌ√Ћ»я-≈√»ѕ≈“  ≈Ћ»Ў»ћ» (1954) 19-окт€брда  аирде кол коюлган. јпгл. аскерлерди —уэц каналынын зонасынан 20 айдын ичинде алып кетүүгө макулдашылган, бирок јнгли€га —уэц базасын дагы 7 жыл пайдалануу, ≈гипетке же башка араб өлкөлөрүнө, “урци€га башка мамлекеттер кол салса, "кайра келүү" укугу берилген. јнгл. аскерлерди —уэц зонасынан алып кетүү 1956-жылдын 13-июнунда а€ктаган. Ѕирок јнгли€ 1956-ж. окт.- но€брда ≈гипетке кол салууга катышкандыктан, ≈гипет өкмөтү 1957-ж. 1-€нварда бул договорду жоюп, јнгли€ны ≈гипеттеги бардык согуштук-стратеги€лык позици€лардан ажыратты.

јЌ√Ћ»я-»–јЌ ƒќ√ќ¬ќ–Ћќ–” ∆јЌј  ≈Ћ»Ў»ћƒ≈–» (1800, 1809, 1814, 1841, 1857, 1882, 1919). —а€сий жана соодо договоруна 1800-ж. 29-декабрда “егеранда кол коюлган. ƒоговор б-ча јфг-н же европ. державалар »нди€га кол салса. »ран аны коргоп чыгууга милдеттенген. јнгли€ »ранды согуш куралдары м-н жабдууга тийиш болгон. ƒоговор б-ча јнгли€ ж-а »нди€ көпөстөрү »ранда эркин соода кылууга укук алышкан. 18 0 9-жылдагы д оговор орус-иран согушунун убагында түзүлүп, »ранды –осси€ м-н согушун улантууга мажбурлап, ‘ранци€ м-н јнгли€га кас башка мамлекеттер м-н мамилесин үздүрүү максатын көздөгөн. 1814-жылдагы д оговор (25-но€б.) јнгли€, »нди€га кол салса, »ранды жардамга аскер берүүгө милдеттендирген. 1841-жылдагы соода договоруна 28-окт€брда кол коюлган. јнгли€ соода жагынан –осси€ алгандай артыкчылыктарды алган. 1857-жылдагы д ог о в о р г о 4-мартта кол коюлган. Ѕул б-ча »ран √ераттан аскерлерин чыгарып, јфг-н м-н √ераттын көз каранды эместигин таанууга милдеттенген. ѕерс булуңунда кулдарды сатууга каршы күрөшүү ж-д өгү келишимге 1882-ж. 2мартта кол коюлган. јнгли€лыктарга »рандын соода кемелерине контролдук кылуу укугун берген. 1919-ж. 9августтагы келишим б-ча јнгли€ »рандын арми€сын кайра уюштуруу, мамл. мекемелерине өзүнүн кеңешчилерин жиберүү ж. б. укуктарын берген. »рандын өкмөтү бул келишимди 1921-ж. февралда жойгон.

јЌ√Ћ»я-»–ЋјЌƒ»я  ≈Ћ»Ў»ћ» (1921), »рланди€ респ-касы өкмөтү м-н англ. өкмөттүн өкүлдөрү тарабынан 6-декабрда кол коюлган. 1919- 21-ж. јнгли€нын үстөмдүгүнө каршы »рланди€ элинин боштондукка чыгуу согушунун шарттарында түзүлгөн бул договор англ. колониализмдин кризисине күбө болгон. Ѕул келишим боштондукка чыгуу кыймылынын кулач жайытынан ж-а рев-чыл мүнөзүнөн чочулаган »рланди€ өкмөтүнүн оңчулдары м-н англ. империалисттердин ортосунда түзүлгөн келишүү болгон.  елишимге ылайык “үш. ж-а Ѕорб. »рланди€ "»рланди€лык мамлекет" деп аталып, доминион укугу берилген. Өлкөнүн түн. бөлүгү ”луу Ѕритани€нын составында калган. 1949-ж. »рланди€ (түн. бөлүгүсүз) респ-ка болуп жары€ланып, Ѕритан импери€сынан чыккан. »рланди€ эли »рланди€ респ-касынын түн. бөлүгүн бириктирүү үчүн күрөш жүргүзүп жатат.

јЌ√Ћ»я- џ“ј… —ќ√”Ў” (18401842), биринчи "апийим" согушу -  ытайды өзүнө көз каранды кылып алуу үчүн јнгли€ жүргүзгөн согуш. јнгли€ колонизаторлору ал жылдарда апийим м-н жашырын соода-сатык жүргүзүп, пайда таап турган. 1839-ж.  ытайдын өкмөт комиссары Ћинь ÷зе-сюй англичандарга тиешелүү апийимдин чоң запасын жок кылып жиберген. јнгличандар ошого шылтоолоп согуш чыгарган. јлар 1,5 жылдай мезгилде Ўанхай, ƒинхай, Ќинбо ж. б. ш-ларды басып алган.  ытайдын карапайым калкы

каршылык көрсөтүүчү отр€ддарды түзгөн. Ѕирок  ытай өкмөтү аларды колдобой, душманга сокку уруу ишин уюштура албай, 1842-ж. августта багынып берген. Ќатыйжада  ытайды тең укуксуз абалга дуушар кылган Ќанкин договору (1842) түзүлгөн.

јЌ√Ћ»яЋџ -—ќ¬≈““»  ѕ–ќ‘—ќё«ƒј–  ќћ»“≈“» - согуш жылдарында (1941-45) фаш. √ермани€га каршы сов. профсоюздар м-н Ѕритани€нын тред-юниондор конгрессинин кызматташуу органы. ‘аш. баскынчыларды тезирээк талкалоодо жумушчулардын күч-аракетин мобилизаци€лоо максатында 1941-ж. 15-окт€брда ћсквада уюшулган.  омитеттин сесси€лары 1944-жылга чейин ћосквада же Ћондондо жыл сайын кезек м-н өткөрүлүп турган. Ѕул комитет ѕрофсоюздардын буткул дуйнөлик федераци€сын түзүүгө көмөкчү болду. Ѕритани€лык тред-юниондор конгрессинин оңчул жетекчилеринин ээлеген багытына байланыштуу комитеттин иши 2-дүйн. согуштун а€гында бир кыйла начарлап кетти. —огуш бүткөндөн кийин комитет жыйналышын өткөрбөй калды.

јЌ√Ћ»яЌџЌ ќ–“ќ ј«»я√ј »Ќ“≈–¬≈Ќ÷»я—џ (1918-20)-—ов. –осси€дан “үркстандык бөлүп кетиш үчүн англи€ империализминин жүргүзгөн куралдуу күрөшү. ј Ўнын колдоосу астында –осси€нын түш., түш.-чыг. ж-а чыг. тараптарында антисов. күчтөрдүн туташ фронтун уюштурууга плацдарм катары “үркстандык аймагында јнгли€га колони€лык көз каранды мамлекеттерди түзүү максатында болгон. –осси€дагы ‘евраль революци€сынан (1917) кийин англ. империалисттер “үркстандагы "Ѕритани€нын аскер мисси€сы" дегенди түзүшүп, ќ. јзи€дагы бурж. улутчулдардын башчылары, феодалдар, динчилдердин өкүлдөрү, Ѕухара эмираты ж-а ’ива хандыгы м-н байланышты күчотүшкөн, 1917-ж. сент€брда ƒутовго ќренбургдагы казакорус аскерлеринин атаманы катары бийликти алууга жардам берген. “үркстанда 1917-жылдын а€гында јнтанта м-н ј Ўнын империалисттер!! "“үркстан аскер уюму" деген шпиондук-диверси€лык борбор түзгөн. "Ѕритани€нын аскер мисси€сы" бурж. улутчул " окон автономи€сын" колдоп, 1918-ж. мартта —ов. “үркстан м-н Ѕухара эмиратынын ортосунда чыккан куралдуу кагыльтшууга себепкер болгон. “үркстан ј——–инин 1918-ж. 30-апрелде түзүлгөн куралдуу күчтөрүнүн аракеттери англ. империалисттерге ж-а алардын жардамчыларына 4 фронтто: ∆ети-—ууда - ак гварди€чыл казак-орустарга ж-а "алаш ордочуларга" (1918-ж. апр.), ќренбургда - ƒутов м-н “олстовдун ак казак-орустардан турган бандаларына, ‘ерганада - " окон автономи€сынын" басмачыларына (1918-ж. €нв.), «акаспийде - јнгли€ интервенттерине, орус ак гварди€чыларынын ж-а контррев-чыл түркмөн улутчулдарынын кошмо күчүнө каршы жүргүзүлгөн. «акаспий фронтуна пнтервенттер бөтөнчө маани беришкен: контррев-чыл козголоңдо сов. ишмерлер м-н —овет бийлигин жактагандар массалык түрдө өлтүрүлгөн (к. Ѕаку помиссарлары). јк гварди€чылар „арджоунун жанында талкалангандан кийин, аларга жардамга англ. аскерлер барышат да, «акаспий обл-ын бүт басып алып, башында ген. ћаллесон турган генерал-губернатордук түзөт. ∆ети-—уу ж-а ‘ергана фронтторундагы контррев-чыларга жетекчиликти Ѕат.  ытайдагы англ. "мисси€" ж-а консульство ишке ашырып турган. ћында өзгөчө активдүү ролду  ашкардагы англ. ген. консул ƒ. ћаккартней ойногон. ќшол эле учурда “апшендеги амер. консул –. “редуэлл м-н англ. өкүлдөр “үркстанга чогулган көп сандагы германи€лык ж-а австр. согуш туткундарынын контррев-чыл көтөрүлүшун да€рдап жатышкан. 1918-ж. 14-окт€брда чабуулга өткөн ынтервенттер м-н ак гварди€чылардын бөлүктөрүн  ызыл јрми€ ƒушак станци€сынын жанында талкалаган. ‘ронттордогу контррев-чыл күчтөрдүн аракеттерин “үркстандык ири шаарларында уюштурулган заговорлор ж-а козголоңдор колдоп турган. 1919-ж. 18-21-€нварда “ашкенде болгон ак гварди€чыл эсерлердин козголоңу бат эле басылган. »нтервенттердин чабуулга өтүүгө жасаган жаңы аракеттерине “үркстан аскерлеринин бөлүктөрү сокку урушкан. »нтервенттердин ырайымсыз колони€лык режими, калкты көз көрүнө талап-тоногоидору чет элдик баскынчыларга ж-а ички контрревчыларга каршы “үркстан элдеринин чыныгы јта ћек. согушун туудурду. 1919-ж. марттын а€гында англ. аскерлер »ранга кире качууга мажбур болушкан.  расноводскиде бир гана гарнизон (700 киши) калган. 1919жылдын башында  ызыл јрми€нын “үркстан аскерлери м-н кошулушу, “ашкендеги контррев-чыл көтөрүлүштүн басылышы, интервенттерге каршы €чалпы элдик күрөштүн кулач жайыты, англ. аскерлердин уруштарда ири жоготууларга учурашы ж-а интервенцп€га каршы јнгли€нын өзүндө нааразылыктын күчөшү интервенцп€нын ойрон болушуна алып келди. 9-июдда јшхабад бошотулду, августта ћ. ¬. ‘рунзенин командачылыгы м-н “үркстан фронту түзүлгөн соң, мындагы чет элдик интервенци€нын бардык фронтторун ж-а та€нычтарын ырааттуулук м-н жоюу башталды. 1920-ж. 6-апрелде  расноводск бошотулуп, 2-февралда  ызыл јрми€нын жардамы м-н эмгекчилер ’ивада хандын бийлигин кулатышып, 26-апрелде ’орезм —оветтик Ёл –еспубликасы жары€ланды, апрелде ∆ети-—уу фронтунда актардын аскерлери талкаланды. Ѕухара эмиратында рев-€ жеңип, 1920-ж. 8-окт€брда Ѕухара —оветтик Ёл –еспубликасы жары€ланды.

јЌ√Ћ»яЌџЌ Ё“-∆ҮЌ  ќ»Ћќ–” - 18-19-к-да јнгли€да чыгарылган эти сапаттуу, жарым у€ң жүндүү кой породалары. јнгли€да жарым у€ң жүндүү койдун «ќдан ашык породасы бар; бул породаларды чыгарууда лейстөр ж-а сазгт-даун койлору катышкан. “ез жетилет. 3-4 айлык козуларын сойгондо 15-20 кг эт чыгат. Ѕулар “үн. ж-а “үш. јмерикада, јвсрали€да, ∆аңы «еланди€да, “үш. јфрикада, ≈вропанын климаты жылуу өлкөлөрүндө асыралат. —ов. —оюзунда жерг. койлорду аргындаштыруу максатында јнгли€нын ромнимарш, линкольн, бордер-лейстер, гемпшир, шевиот ж. б. породалар өстүрүлүүдө.

јЌ√Ћ»я-ќ–”—  ≈Ћ»Ў»ћƒ≈–» (1873, 1885, 1907), ќ. јзи€дагы "буфердик" алкак ж-д ө г ү келишим (1873), ушул өлкөлөрдүн өкмөттөрүнүн ортосундагы (1872-ж. окт.- 1873-ж. €нв.) сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында түзүлүп, –осси€ м-н јнгли€нын ќ. јзи€дагы таасир тийгизүүчү чөйрөсүн чектеген ж-а јфган эмиратынын түн. чек араларын белгилеген. јфг-ндын ээлеп турган жерлерин чектөө ж-д ө г ү келишим (1885) - 29-августта (10сент.) Ћондондо түзүлүп, 1885-ж. афган кризисин жөнгө салган. јл афган чек араларын, негизинен –осси€нын койгон талаптарына ылайыктуу белгилеген. јл ж-дөгү протоколго 1887-ж. 10(22)-шолда кол коюлган. ќртоңку „ ы г ы ш т а г ы таасир көрсөтүү чөйрөсүн чектөө ж-д өгү келишимге (1907) 8(31)-августта кол коюлган. јнгли€ √ермани€нын согуштук күч-кубатынын өсүшүнөн ж-а анын „ыгыштагы басып алууларынын күчөшүнөн чочулап, ‘ранци€ –осси€ м-н жакындашкан. јнгли€ м-н –осси€нын бул сүйлөшүүлөрү “ибет, јфг-н ж-а »ран ж-дө эле. “араптар “ибетти өзүлөрүнүн таасир тийгизүү чөйрөсүнөн сыртта турат деп макулдашышкан. 1907-ж. марттагы келишим б-ча »ранда –осси€нын, јнгли€нын таасир тийгизүүчү зоналары белгиленген. јнгли€ јфг-ндын өзүнүн таасир көрсөтүүчү чөйрөсү деп таанылышын талап кылган. –осси€, јфг-н м-н јнгли€нын өкмөтү аркылуу гана мамиле жасоого макул болгон. 1907-жылдагы келишим јнтантаны түзүүдө маанилүү этап болгон. —овет өкмөтү бул келишимди 1918-ж. 14(27)-€нварда жокко чыгарган.

јЌ√Ћ»я-—ќ¬≈“-»–јЌ ƒќ√ќ¬ќ–” 1942-ж. 29-€нварда “егеранда үч мамлекеттин союзу ж-дө түзүлгөн. ƒоговорду түзүү алдында 1941-ж. авг.-сент€брда »ранга анын терр-€сын ж-а ресурстарын —ов. —оюзуна, јнгли€га каршы фаш. √ермани€нын пайдалануусуна жол бербөө үчүн сов. ж-а англ. аскерлер киргизилет. —ов. —оюзу бул аракетти —овет-»ран договорунун (1921) негизинде жүзөгө ашырды (к. —овет-»ран договорлору). ———– м-н јнгли€ »рандын терр-€сынын бүтүндүгүн, өз алдынчалыгын, са€сий көз каранды эместигин урматтоого ж-а √ермани€нын же башка мамлекеттердин агресси€сынан коргоого милдеттенишкен. ———– ж-а јнгли€ »рандын терр-€сында' зарыл болгон санда кургактай аскерлерин, деңиз ж-а аба күчтөрүн кармоого укук алган. Ѕул өлкөлөр башка мамлекеттер м-н договордун шарттарына ылайык келбей ген келишимдерди түзбөөгө милдеттенишкен. ‘аш. √ермани€ жеңилгенден кийин, ———– ж-а јнгли€ договор б-ча »рандын терр-€сынан аскерлерин (1945-жылдын а€гы - 1946-ж. май) чыгарып кеткен.

јЌ√Ћ»я-“–јЌ—»ќ–ƒјЌ»я ƒќ√ќ¬ќ–Ћќ–” , (1928, 1946, 1948). 1928-ж. договор 20-февралда »ерусалимде түзүлгөн. «акон чыгаруу ж-а тескөө жагынан эмирге аздыр-көптүр бийлик берилсе да, договор негизинен јнгли€нын мүдөөсүн көздөп, “рансиордани€нын тышкы, финансы ж-а концесси€ са€сатына јнгли€нын контролдугун бекемдеген, анын терр-€сында каалаган сандагы аскер кармап турууга, өлкө согуш абалында деп жары€лоого укук берген. 1934-ж. кошумчалаган параграф б-ча “рансиордани€га араб өлкөлөрүндө консулдук өкүлдөрүн кармоого уруксат кылынган. 1941-ж. кошумчаланган стать€да јнгли€нын бул өлкөнү кор- ? гоо үчүн зарыл сандагы аскерлерди топтоп кармоого, контролдой турууга" укуктуу экени көрсөтүлгөн. ƒостук ж-а союздаштык ж-дө 1946-жылдагы договор Ћондондо 22-мартта 25 жылга түзүлгөн. јнгл. үчүн колон. үстөмдүк кылуунун жашырын формасы ушундан башталган. “рансиордани€га көз каранды эместик берилген. —оюздаштык ж-дөгү 1948-жылдагы договор 15-мартта јмманда 15 жылга түзүлүп, »ордани€нын јнгли€га көз каранды болуу абалын сактап калган. Ѕул договор 1957-ж. 15-мартта күчүнөн тайган.

јЌ√Ћ»я-“”–÷»я ƒќ√ќ¬ќ–Ћќ–” (1799, 1809, 1878). 1799-ж. договорго 5-€нварда —тамбулда кол коюлуп, ал б-ча јнгли€ орус-түрк союзуна кошулуп, “урци€ ‘ранци€га каршы 2коалици€га кирген. ƒоговордо ≈гипетте ж-а ∆ер ќртолук деңизинде ‘ранци€га каршы биргелешип күрөшүү белгиленген. 1809-ж. 5-€нварда договорго (ƒарданелль тынчтыгы ƒеп аталган) јнгли€нын согуштук кораблинде кол коюлган. ƒоговор б-ча 1807-1809-жылдагы јнгли€-“урци€ согушу а€ктаган; “урци€  ара деңиз кысыктарына чет өлкөлүк согуш кораблдерин киргизбөөгө милдеттенген. Ѕул –осси€нын кызыкчылыгына каршы багытталган эле. " оргонуу союзу жөнүндөгү" жашыруун ( ипр конвенци€сы деп аталган) договорго 1878-ж. 4-июнда —тамбулда кол коюлган. Ѕул б-ча, эгерде –осси€ 1877-78-ж. согушта өзүнө өткөн Ѕатумиден, јрдагандан,  арстан тышкары дагы  . јзи€дан терр-€ алууга умтулса, јнгли€ султанга "куралдын күчү м-н" жардам берүүгө милдеттенген. “урци€ јнгли€га  ипр а-ын оккупаци€лап алууга укук берген. јнгли€нын  ипрди аннекси€лашына байланыштуу 1914-ж. 5-но€брда јнгл舓урци€ договору күчүн жоготкон.

јЌ√Ћ»я-“”–÷»я-‘–јЌ÷»я ƒќ√ќ¬ќ–” (1939) - өз ара жардам ж-дөгү договор, 19-окт€брда 15 жылга түзүлгөн. јга јнгли€-“урци€ [1939-ж. (12май)], ‘ранци€-“урци€ [1939-ж. (23июнь)] деклараци€лары негиз кылынып алынган. јлардын кимдир бирөөнө согуштук агресси€ жасалып калса, бири бирине жардамдашууга макулдашылган. “урци€ √реци€га ж-а –умыни€га да жардамдашууга милдеттенген. јнткени јнгли€ ж-а ‘ранци€ өкмөттөрү 1939-жылдын 13апрелинде кабыл алган деклараци€ларында аларга согуш убагында жардам көрсөтүүгө гаранти€ беришкен. ƒоговорго тиркелген є 2 протоколдо: "“урци€нын алган милдеттенмелер!! “урци€ны ———– м-н куралдуу чырчатакка алып келерлик аракеттерди жасоого мажбурлай албайт",- деп айтылган. ƒоговор кагаз бетинде гана калган. 2-дүйн. согуштун (1939-45) убагында 1944-жылга чейин “урци€ √ермани€ны стратеги€лык сырьЄ м-н жабдып турган.

јЌ√Ћ»я-‘–јЌ÷»я-»«–ј»Ћƒ»Ќ ≈√»ѕ≈“ ≈ ј√–≈——»я—џ (1956). Ѕул агресси€ аркылуу јнгли€ м-н ‘ранци€ јраб „ыгышындагы бошоңдон түшкөн бийлигин бекемдеп, —уэц каналын кайра басып алгысы келген; »зраиль болсо коңшу араб мамлекеттерин начарлатууга, ≈гипеттин жеринен басып алууга умтулган. јгресси€ 1956-ж. 29-окт€брда башталып, »зраиль аскерлери ≈гипет жерине (—инай ж. а.) басып кирген. 31-окт€брда јнгли€ м-н ‘ранци€нын куралдуу күчтөрү ≈гипетти бомбалап, 5-но€брда ѕорт-—аид ш-нын айланасына десанттар түшүргөн. ≈гипеттиктер бул агресси€га тайманбай каршы турду. —оц. өлкөлөр, прогрессчил эл аралык ж-а улуттук коомдук уюмдар агресси€нын дароо токтолушун талап кылды. ———– 31-окт€брда атайын билдирүү жасап, агресси€нын токтолушу үчүн ќќЌдун  оопсуздук совети зарыл чараларды көрүшү керек экенин айтты; 5-но€брдагы посланиелеринде јнгли€нын, ‘ранци€нын, »зраилдин өкмөттөрүнө „ыгыштагы тынчтыкты калыбына келтирүү үчүн күч колдонууга да€р экенин эскертти. јгресси€ны токтотуу, англ., франц., израилдик куралдуу күчтөрдү ≈гипеттен чыгарып кетүү ж-дө ќќЌдун √ен. јссамбле€сынын сесси€ларында (1956-ж., 2, 7, 24-но€брда) рез-€лар кабыл алынды. —огуш аракеттерин токтотууга мажбур болушкан (1956-€с 7-но€брь )агрессорлор басып алган жерлерин ээлеп калууга умтулушту. Ѕирок египет элинин тайманбаган күрөшү, —ов. —оюзу башында турган тынчтыкты сүйүүчү күчтөрдүн көрсөткөн чечкиндүү каршылыктары јнгли€ны ж-а ‘ранңи€ны (22. 12. 1956), »зраилди (8. 3. 1957) өз аскерлерин ≈гипеттен чыгарып кетүүгө аргасыз кылды.

јЌ√Ћ»я-‘–јЌ÷»я- џ“ј… —ќ√”Ў”, экинчи "апийим" согушу (1856-1860) - јнгли€ м-н ‘ранци€нын  ы,тайга каршы агресси€чыл согушу. јнгли€  ытайдагы гражд. согуштан (к. “айпин которулушу) пайдаланып, 1856-ж. окт€брда  ытайдын √уанчжоу ш-нын аймактарына чабуул жасайт. 1857-жылдын башында ага ‘ранци€ кошулат. ќшол жылы декабрдын а€гында јнгли€нын, ‘ранци€нып аскерлери √уанчжоупу басып алат. 1858-ж. жазында согуш аракеттери Ѕорб. „жили провинпи€сынын аймагына көчөт. 1858-ж. майда англ., франп. аскерлер ƒагу портун каратып, “€нь-цзиш. м-н ѕекинге коркунуч туудурат.  ытай өкмөтү “€ньггзиндеги јнгли€- ытай договоруна (1858), “€нь-цзиндеги ‘ранцп€- ытай договоруна (1858) кол коюуга мажбур болот. јнгл.-франп. колонизаторлор 1860-ж. августта “€нь-пзинди. окт€брда ѕекинди басып алат.  ытай өкмөтү ѕекинде јнгли€- ытай договоруна (I860). ѕекинде ‘ранпи€ ытай договоруна (I860) аргасыздан кол коЄт. 1855-60-ж. ј.-‘.- . согушу  ытайды чала колон. өЋ ө√ө айландыpwra  өћө “өЎ болгой.

јЌ√Ћ»я-‘–јЌ÷»я-–ќ——»я  ≈Ћ»Ў»ћ» (1915) - 1-дупн. согуштун мезгилинде кысыктар ж-дө түзүлгөн жашыруун келишим. Ѕул б-ча герм. коалици€ жеңилгенден кийин, 1-ƒ”…Ќ. согушта анын сотоздашы болгон “урпи€нын  онстантинополь (—тамбул). Ѕосфор, ƒарданелл кысыктары ж-а бул жерлерге жамаатташ жаткан ≈вропа ж-а јзи€ р-ндорунун –осси€га кошулушупа јнгли€ м-н ‘ранци€ макул болгон. “урли€ны бөлүү ж-дөгү жашыруун келишим јнгли€ м-н ‘ранци€ өкмөттөрүнүн –осси€ны јнтантадан чыгарбоого жасаган аракети гана болуп, иш жүзүндө –осси€га эч пайла берген эмес.

јЌ√Ћ»я-яѕќЌ»я —ќё«”-согуштук-са€сий союз. јнгли€ м-н япони€ –осси€га каршы 1902-ж. 30-€нварда түзгөн ƒќ√ќ¬ќ–. јл договор союздаштардын  ытай м-н  оре€дагы үстөмдүгүн чыңдоого да багытталган. ƒоговордо согоздаштардын бирөө башка бир держава м-н жекеме жеке согушуп калса, жардам көрсөтпөй тургандыгы, ал эми ошол душманга башка мамлекет кошулуп кетсе, жардамдашуу дагы белгиленген. ј.-я. с. јнгли€нын  ытайдагы, япони€нын  ытайдагы ж-а  оре€дагы "атайын таламдарын" гаранти€лаган. ”шул союзга, о. эле ј Ўнын жардамына бел байлаган япони€ орус-€пон согушуп (1904-05) баштаган. ј.-я. с. (айрым өзгөртүүлөр м-н) эки жолутолукталган. јл ¬ашингтон конференци€сында (1921-22) 4 державанын (јнгли€нын, ј Ўнын, ‘ранци€нын ж-а япони€нын) -келишими м-н (1921-ж. 13-дек.) алмаштырылган.

јЌ√ќЋј-“үш.-¬ат. јфрикадагы өлкө, 1974-ж. но€брдан баштап көз каранды эмес. ѕортугали€нын мурунку колони€сы (1973-жылдын √€нварынан автон. "штат", ага чейин - "деңиздин ары жагындагы провинци€"). ј€нты 1246 миң вле2, калкы 6 млн. (1973). јдмин. борбору-Ћуанда. јдми€. жагынан 15 округга бөлүнөт ( онго д-нын куймасынын .түн. тарабында жайгашкан  абинда округун кошкондо) . Өлкөнүн көп бөлүгүн бөксө тоолор ээлейт, алардын батышы көтөрүңкү келип, дениз жээгине тик түшөт.  лиматы ысык. өлкөнүн ички р-ндорунда - экватордук муссондук, деңиз жээгинде-тропиктик пассаттык климат. Ќегизги өзөндөрү -  асан ж-а  ванго (жог. агымы), алар  ойгонун алабына кирет. ј-нын өзөндөрү босо√ќЋүү келип, гидроэнергет. запастарга бай.

ј-нын калкынын 96% ке жакыны банту тилдеринде сүйлөгөн элдерге кирет; анда европалыктар да бар, KO6V поотугалдар-400 миңге жакын ћ971). ќс№итт. тили - португал тили.  алктын 35%-христиандар.

“арыхый очерк. ј-нын алгачкы тарыхы алиге чейин изилдене алек. 14-к-да анын терр-€сында  онго мамлекети түзүлүп, ал 18-к-га чейин жашаган. ј-га европалыктар адеп келген мезгилле (1482) Ќдонго, Ћушта. Ѕенгела сы€ктуу күчтүү мамлекеттер болгон. 17-к-да ћатамба.  асанже мамлекеттери түзүл-өн. 16-к-да ј-нын жээгине португалдар бекемделген бип нече портторду курүп. ј-га келишкен adbрикалыктардын каршылык көрсөтуүлөрүHVH мизин кайтарып, өлкөнүн ич жагына киле беришкен. '”шундан улам колонизаторлорго каршы 30 жылга созулган элпик согуш башталган. ј«џ– џ ј-ЌџЌ чек арагы ѕортугали€. Ѕельги€. √ермани€ ж-а јнгли€нын ортосунда 1885-94-ж. түзүлгөн келишим б-ча аныкталган. ј-лагы улуттук-бошт. кыймыл 2-дуйн. согуштан кийин бөтөнчө күчөду. ]9я4-ж. јнгола элде–»Ќ»Ќ союзу (јЁ—), 1956-ж. јнголаны боштондукка чыгаруу үчүн элдик кыймыл ж. б. улуттук-патриоттук парти€лар түзүлдү. 1961-ж. өлкөдө патриоттордун куралдуу котөрулушү башталды.  өп жылга созулган улуттук-бошт. күрөш акыры жеңип чыгып. 1975-ж. 11-но€брда ј. јнгола эл республикасы (јЁ–) болуп жары€ланды. ј9– жары€лангандан зле тышкы импер. күчтөп ж-а ички реакци€чыл “ќѕ“ќ– респ-канын ппогрессчил ж-а демокр. бийлигин кулатуүга аракет жасашты. Ѕ»–ќ  соп. өлкөлөрдүн колдоосу м-н јЁ–дин куралдуу күчтөрү ички-тышкы душмандарын талкалады. јз эле убакытта ј Ё–ди дуйнөнун көп мамлекети тааныды. 1976-ж. 24-31-майда ———– ж^а јЁ– ортосунда достук өз ара мамилелердин ж-а кызматташтыктын негиздери ж-дөгү ƒеклараци€ кабыл алынып. —овет јнгола коммюникесине кол коюлду.

„арбасы. ј.-экон. жактан начар өнүккөн агрардык өлкө. Ёкономикасына чет өлкөлүк (негизинен португали€лык ж-а англ.) капитал үстөмдүк кылат. ј. ч-да эмгекке жарамдуу калктын 9/10 бөлүгү иштейт. ћаанилүү өсүмдүктөрү: кофе, сизаль, бал камыш, жүгөрү, пахта ж. б. “оолуу р-ндордо мал багылат. Ө. ж. начар өнүккөн. Ѕашкы тармагы - кен байлыктарын казып алуу (темир рудасы, алмаз, марганец, жез ж. б.). ћындан башка нефть чыгарылат.  ен байлыктын көпчүлүк бөлүгү чет өлкөгө жиберилет. ј. ч. сырьЄлорун иштеп чыгаруучу ишканалар бар. ƒеңиз жээгиндеги шаарларда балыкты консервалоо ишканалары иштейт.

ћедицина-географи€лык мүнөздөмөсү. 1972-ж. 1000 кишиге төрөлгөндөр 50, өлгөндөр 30 адамды түзгөн: өмуодүн узактыгы - 33 жаш (1965-70). ј-да жугуштуу оорулар басымдуулук кылат. “уберкулЄз, балдар оорусу ж-а ичеги инфекци€лары. пес oonvcy, чечек, безгек өтө көп тараган. 1970-ж. 15.2 миң оорукана койкасы (1000 кишиге 2.7 койка) болгон, 650 врач (8730 кишиге 1 врач) иштеген.

јдаби€т жана искусствосу. ќозеки бай ад-ты бар. јзыркы замандагы жазма ац-ты көбүнчө португал тилинде. ѕрогрессчил ад-ттын өнугутпүHVH алгачкы мезгелинде (1855- 1930) жазылган ырларда, журналдык макалаларда ж-а фельетондопло улуттук аң-се€имди өстүрүүгө байланыштуу маанилүү маселелер чагылдырылган. јкыркы мезгилдин башкы темасы (1960-жылдан тартып)-боштондукка чыгуу күрөшү, эзүүчүлөргө каршылык көрсөтүү үчүн элдин күчүн мобилизаци€лоо. ј-нын прогрессчил ад-ты эмиграпи€да да өнүгүп жаткан, анткени жазуучулардын көбү улуттук-бошт. кыймылына жетекчилик кылып чет өлкөлөрдө жашаган. ј-да турэк-жайлар адетте казык каркастапдын үстүнө түз бупч жез тегерек формада салынып, бутак же саман м-н жабылат. ≈вропалыктар ј-га келгенден тартып, шаарлар пайда болгон. 20-к-пын башынан бери европ. архитектуранын тибиндеги курулуштар тургузулган. ј-да илгертеден жыгачты көркөмдөн оюу (адамдардын ж-а жаныбарлардын стилдештирилген статуэткалары, ритуалдык маскалар ж. б.) салттары, чөп. бутак, самандан керектүү буюмдарды согуп жасоо өнүккөн.

јӨ.: ќ г а н и с ь € н ё. —. Ќациональна€ революци€ в јнголе. ћ.. 1968: ’аз€н о в ј. ћ.. ѕолитика ѕоптугалии в јфрике и јзии, ћ.. 1967; ќлейников ““ ѕ., јнгола. ћ., 1960.

јЌ√ќ– Ё„ »—» -илгертен бери “урци€нын јнгора провинци€сындагылар күткөн эчки. 19-к-дан тартып ј Ўда, јфрикада, јвстрали€да багала баштаган. ∆үнү чала у€ң, жылтыр, ак, бир кылка, уз. 25 см. “убар эчкиден 2,2-4 кг, текөсинен 5-7 кг жүн кыркылат, анын 65-75% таза жүн. ј. э-нин жүнүнөн сапаттуу драп, тукаба, килем, ар түрдүү трикотаж жасалат. “убар эчкисинин тирүүлөй салм. 32-36 кг, текеси 50- 55 кг. ј. э. жылына 70-100 кг сүт берет. ј. э. м-н көбүнчө кылчык жүндүү эчкилер аргындаштырылат. ј. э-нин аргындары «акавказьеде, ќ. јзи€да, “үн.  авказда,  аз-ндын —емей обл-да өстүрүлөт. ј. э. сов. жүндүү эчкинин тукумун чыгарууда пайдаланылган.  ийинки жылдарда ј. э.  ырг-нда да жерг. эчки м-н аргындаштьгрылып жатат.

јЌ√–≈Ќ, јхангаран -Өзбек——–индеги дары€. —ыр-ƒары€нын оң куймасы. ”з. 224 км, алабынын а€нты 5260 км2. јнгрен бөксө тоолорунан башталып, төмөнкү агымы „ирчик өрөөнүнө чыгат.  ар ж-а жамгыр сууларынан куралат.  өп жылдык орт. чыгымы 23 м3/сек. —уунун катуу кирген учуру - май айы. Өрөөнүндө “өө-Ѕугуз суу сактагычы курулган. ј-дин боюнда јхангаран ж-а јнгрен ш-лары орун алган.

јЌ√–≈Ќ - Өзбек ——–инин “ашкен обл-дагы шаар, т. ж. станци€сы. јнгрен суусунун сол жээгинде, “ашкен-  окон шоссе жолунун боюнда.  алкы 76 миң (1970). –есп-кадагы күрөң көмүр ө. ж. борбору. ј-де жер астында көмүрдү газдаштыруу станци€сы, ири √–Ё—, курулуш материал, тамакаш, жеңил ө. ж. ишканалары, пед. ин-т, “ашкен политех, ин-тунун жалпы тех. ф-тети, тоо-кен техникуму ж. б. бар.

јЌ√–≈Ќ  ӨћҮ–  ≈Ќ» - Өзб-ндагы күрөң көмүр чыккан жер. “ашкен та-нан 110 км чыг. тараптагы јнгрен өрөөнүндө.  өмүр катмарлары юра мезгилинде пайда болгон көмүрлүү аргиллит, чопо ж-а кумдуктан турган чөкмө тоо тектердин арасында жатат.  ен калы€д. 30 м ге жеткен таза көмүрдүн бир нече катмарынан түзүлгөн. ∆алпы калыңд. 150 м.  өмүр күрөп, кулдуулугу 13-15%. ∆алпы запасы 2135 млн. т.  ен ”луу јта ћек.. согуш жылдарында иштетиле баштаган.  өмүр жер астынан ж-а карьер түрүндө казылып. ќ. јзи€ респ-каларына жиберилип турат.  ийинки кезде кен жайгашкан аймактан көмүрдөн башка каолин сырьЄсу м-н газ ла алынуу да.

јЌ√—“–≈ћ, -метрцин он млрд-дап бир үлүшүнө барабар болгон узундук бирдиги; ј тамгасы м-н белгиленет.

1 Ћ = 10-'∞ JH = 10-8. сж=0;1' нм. јл атомдук, мол физикада ж-а оптикада колдонулат. Ўвед физиги ». јнгстремлин ысымы м-н аталган.

јЌƒ “ќќЋќ–” (итткилер тилинде анта--жез, жездүү тоолору, јн д  ордильер л ори-“үш. јмериканы түндүгүнөн ж-а батышынан курчаган эң узун (9 миң км) ж-а бийик (јконкагуа чокусу, 6960 л*,) тоо системасы; материкти басышынан “ынч, чыгышынан јтлантика океандарынын климаттык таасиринен калкалап туруучу тоскоол ж-а океан аралык суу бөлгүч. ј. т. негизинен альпы бүктөлүүсүндө пайда болгон; бат. жагында дагы эле жанар тоо атылып, жер титиреп турганы тоо пайда болуу процесси уланып жатканын далилдейт. ѕайдалуу кендерге (нефть, жез, калай, күмүш, коргошун, цинк, вольфрам, ванадий, сурьма, висмут, мышь€к ж. б.) бай. ј. т-нан јмазонка д-сы башталат, борб. бөлүгүндө чоң көлдөрдүн бири - “итакака бар. —труктуралык ж-а геоморфол. өзгөчөлүктөрүнө жараша ј. т. бир нече бөлүккө (түндүктөн түштүккө карай) бөлүнөт.  ариб ј. т. материктин түн.-чыгышында,  ариб денизин бойлой жатат, бийикт. 2765 м; “үн д үкЅатыш ј. т. (1∞ түн. кеңдиктен түндүктү карай)  олумби€ ж-а ¬енесуэланын батышында, негизинен 3 („ыг.. Ѕорб.. Ѕат.)  ордильер тоосунан турат. Ѕийикт. 5800 м ге чейин (—ьерра- Ќевада-де-—анта-ћарта массивинде); Ё к у а д о р д у к ј. т. (4∞ түш. кеңдикке чейин) жанар тоолуу келет, бийикт. 6262 м („имборасо); ѕеру ј. т. (14∞30' түш. кеңдикке чейин), бийикт. 6 768 м (”аскаран тоосунда) ; Ѕорбордук ј. т. (28∞түш. кеңдикке чейин), ј. т-нун эң жазы бө.Tivrv 700-800 км, бийикт. 5 500- 6 700 м; „ил и-ј ргентина ј. т. (31∞ түш. кендиктен түштүктү карай), бийикт. 6960 м (јконкагуа тоосунда) ; ѕатагони€ ј. т., бийикт. 4035 м ге чейин (31∞ түш. кеңдиктен түштүккө карай), мөңгүлүү.  ариб ј. т. жайында жаан-чачындуү (жылына 500-1000 м), ал эми “үндүкЅатыш ј. т-нун бат. ж-а чыг. капталдарына жамгыр жыл бою текши ж-а мол (10 миң мм ге чейин) ∆аайт. „ыгыштан соккон нымдуу шамал ј. т-нун чыг. капталдарына (28∞ түш. кеңдикке чейин) жаан-чачынды мол алып келет. “ескерисинче, бат. капталдарынын (5∞ м-н 28∞ түш. кеңдиктин аралыгы) климаты чөлдүн, тропиктик. 30∞ түт. кеңдиктин түштүгүндөгү субтропиктерде кышкы пиклондон улам жаан-чачын саны түштүккө карай кескин көбөйөт, да, ѕатагони€лык ј. “-HVH капталдарында жылына 5000-7000 мм ге жетет.' ј. т-нун жаанчыл келген түндүгүндө ж-а чыгышында кан сызыгы - 4700-4900 .ч, Ѕорб. ј. т-да 5600-6100 м, 35∞ түш. кеңдикте 3100 м. . ѕатагони€лык ј.- т-да 100-^1200 м бийиктикте жатат. јл эми 46∞30' түш. кендиктин түш. жагындагы мөңгүлөр океан деңгээлине чейин жетет. Ѕийиктик алкактуулугуна ж-а нымдуулукка жараша ј. т-нун топурагы ж-а өсүмдүктөрү өтө ар түрдуү: “үн:-Ѕат. ј. т-иан Ѕорб. ј. т-на дейре нымдуу экватор ж-а тропик токою (тоо гиле€сы) каптап жатат;  арибдик ј. т-нун кызыл топурак жерлери кышында жалбырак күбүүчү субтропик токою м-н бадалдарга бай; „или ј. т-нун күрөң топурактуу жерлерин дайыма көгөрүп туруучу токой, бадалдар ээлейт, ал эми түш. кеңдиктин 38∞нан түштүктү карай чыт. ж-а бат. капталдары коңур күрөң топурактуу келип, дайыма көгөрүп туруучу ж-а аралаш токойлор өсөт. 5∞ м-н 28∞ түш. кеңдиктердин аралыгында (“ынч океанды бойлой) чөл өсүмдүктөрү кездешет. ∆аныбарлары: лама, релик аюусу, эндеми€лык бугу, пуду ж-а уэмал, азар түлкүсү, магеллан ити; кемирүүчүлөрдөн - дегу, шиншилла ж. б.; канаттуулардан айрыкча эндеми€лык куштар көп.

јд :  ордильеры јмерики, пер. с англ., ћ., 1967; Ћ у каш ов а ≈. Ќ., ёжна€ јмерика, ћ., 1958;  инг Ћестер, ћорфологи€ «емли, пер. с англ., ћ., 1967.

јЌƒјЅ≈ ќ¬ »рназар (1905-ж. т.) - ќш обл-нын ∆аңы-∆ол р-нундагы "ѕартизан" к- зунун жылкычысы, —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1948). ј. колхозду уюштурууга активдүү катышкан. ј. 1946-ж. 50 бээден 50 кулун, 1947-ж. 56 бээденбб кулун алып, аман асыраган. јл Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЌƒјЋ”«»“ (»спани€дагы јндал у з и € провинци€сынын атынан) - силикаттар классына кирүүчү минерал. ’им. формуласы A102-Al(Si04).  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 7- 7,5. —алышт. салм. 3,16-3,21. Өңү боз, кызгылт боз, кызгылтым, кээде түссүз. јйнек сымал жалтырак, отко чыдамдуу. ј. метаморфизмделген сланецтер м-н гнейстерде жолугат. ј. отко чыдамдуу керамикалык жука буюмдарды жасоодо колдонулат. јндан жог. сапаттагы алюминий рудасын да алууга болот.

јЌƒјЋ”— ќ…ƒ”Ң” - »спапи€нын түштүгүндөгү јндалус, —ьерра-ћорена тоолору м-н јтлантика океаныньш ортосундагы ойдун. Ѕат. жагы жайык келет. ќйдуң кайнозой заманындагы чө мө тоо тектерден турат. √вадалквивир д-сы ж-а анын куймалары агып өтөт. ∆ылдык жаан-чачыны 400-700 мм ге жетет. ћайда токой, буудай, жүгөрү, кант кызылчасы, цитрус өсүмдүктөрү, пробка эмени, жүзүм.өсөт. ќйдуңда  адис, —евиль€ ж. б. тн-лар жайгашкан.

јЌƒјћјЌ ј–јЋƒј–џ - »нди океанындагы архипелаг. »нди€ терр-€сынын бөлүгү. Ѕенгал булуңу м-н јндаман денизипин ортосунда. »ри аралдары: “үн. јпдаман, ќртоңку јпдаман, “өмөнкү јндаман.  ичи јндаман. ј€нты 6.5 миң км*. Ѕул аралдар суу астындагы кырка тоолордун чокул ары болуп эсептелет. –ельөйи жапыз тоолуу. Ѕийикт. 732 м ге (—адлЋ“ик тоосу) чейин. “ропиктик токой м-н капталган.  окос пальмасы, күрүч ж. б. өстүрүлөт. ∆ыгач (токой) кесип да€рдоо өнүккөн. ∆ерг. элдин , (андамандыктар) кесиби - аңчыльте ,ж-а, балык уулоо. Ѕашкы ш.- ѕорт-Ѕлэр.

јЌƒјћјЌ ƒ≈Ң»«» - »нди океанындагы деңиз. „ыгышынан »ндокытай, ћалакка ж. а-дары, түштүгүнөн —уматра, батышынан јндаман ж-а Ќикобар а-дары м-н чектешет. ј€нты 600 миң км2 ге жакын, орт. тереңд. 1096 м (эң терең жери 4198 м).  лиматы тропиктик, муссондуу. —уунун орт. темп-расы февралда 26-28∞—, майда 29∞— ге чейин: тузд. жайында 31,5-32,5% о, кышында 30,0-33,0%0. ‘ау€асы: иравади дельфини, дюгонь, учуучу балык ж. б. Ќегизги порттору: –ангун (Ѕирма), ѕинанг (ƒжорджтаун, ћалайзи€).

јЌƒјЌ“≈ (итад. andante - жай басуу) - музыкадагы орт. жай темп, ошол темптеги муз. пьеса же анын бөлүгү.  ээ бир учурларда симфони€, квартет, сонаталардын 2-бөлүгү да ј. деп аталат.

јЌƒј–ј  (таж.- дарактуу жер) - ќш обл-нын Ћейлек р-нундагы —умбула сельсоветине караштуу кыштак. "Ћейлек" с-зунун борбору. –-ндун борбору Ћейлектен 10 км түш. тарапта, ѕролетарск т. ж. станци€сынан 55 км.  алкы 1726 (1971). ќрто мектеп, клуб, оорукана бар.

јЌƒј–’јћ - ќш обл-нын Ћейлек р-нундагы Ѕешкент сельсоветине караштуу кыштак.  озу-Ѕаглан суусунун боюнда, "Ѕешкент" к-зунун аймагында. –-ндун борбору »сфанадан 90 км түн.-чыг. тарапта, ѕролетарск т. ж. станци€сынан 145 км.  алкы 556 (1971). —егиз жылдык мектеп, китепкана бар.

јЌƒ√”Ћјƒ«≈ ƒавид ясонович (1895ж. т.) - грузин совет ырчысы, ———– эл артисти (1950). 1946-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1927-ж. “билиси консерватори€сын проф. ≈. ј. ¬ронскийдин классы б-ча бүтүргөн. ѕалиашвили атн. опера ж-а балет театрында (“билиси) солист (1929-55), көркөм жетекчи (1945-48) болуп иштеген. јткарган ролдору: “ариэль (ћшвелидзе, "“ариэль жөнүндө ба€н", бул роль үчүн 1947-ж. ———– ћамл. сыйлыгына татыктуу болгон), јбесалом, ћалхаз (ѕалиашвили, "јбесалом жана Ётери", "ƒаиси"), Ўота (јракишвили, "Ўота ба€ны") ж. б. ј. 2 Ћенин ордени, 3 Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЌƒ≈«»Ќ (“үш. јмерикадагы јнд тоосунун атынан) - плагиоклаз тобундагы минерал. —оставынын 30- 50%и€ альбит түзөт. “риклин системасында кристаллданат. Өңү агыш, айнектей жалтырак.  атуулугу џоос шкаласы б-ча 6. ќрто составдуу магмалык тоо тектерди (андезит, диорит ж. б.) түзүүчү минералдардын бири. ј-ден кислотага туруктуу керамикалык буюмдар жасалат.

јЌƒ≈«»“ (“үш. јмерикадагы јнд тоосунун атынан) - күңүрт (кара, бозомтук, кара күрөң) түстөгү зффузив тоо теги. ј. негизинен жанар тоо айнегинен турат; айнектин арасында орто плагиоклаз, андезин, пироксен, кээде магнетит, рогова€ обманка сы€ктуу минералдардын кристаллдары учурайт. ј. составы кремний к-тасынан (56-60%) ж-а калийден, магнийден, кальцийден, темирден турган жанар тоо лаваларынын жер үстүндө же ага жакын тереңдикте сууп, катуулануусунан пайда болот. ќ. јзи€да,  авказда,  аз-нда,  амчаткада кездешет.  ырг-нда “ескей,  үңгөй, “алас,  ыргыз јла-“оолорунда көп. ј. кислоталарга чыдамдуу буюмдарды жасоодо ж-а курулуш иштеринде колдонулат.

јЌƒ≈–—≈Ќ ’анс  ристиан (2.4. 1805-4. 8. 1875) - дани€ жазуучусу. ј-дин 1826-27-жылдагы ырлары ("Өлүм алдындагы бала" ж. б.), "јмагердеги сейилдикке чыгуу" (1829) очерки, "ћулат" (1839) драмаеы бурж. коомду жек көрүү сезими м-н жазылган. јнын "Ёки баронесса" (1849) романында феод. доор сынга алынат. "»мпровизатор" (1835) ж-а "∆өнөкөй скрипач" аттуу (1837) романдарында иск-вонун коомдук ролу ж-а акын м-н айлана-чөйрөнүн ортосундагы конфликт көрсөтүлөт. ј-дин 30-40-ж. элдик оозеки чыг-лардын мотивинде жазылган жомокторунда адамдар ортосундагы мамилелер м-н жаратылыштын сулуулугу сүрөттөлөт, адилеттүүлүк даңазаланат. јнын романтикалык ж-а чыныгы реалисттик мазмунга жык толгон "Ѕулбул", " өлөкө" ж. б. жомоктору (1938-39) кыргыз тилине которулуп, кийин өзүнчө жыйнак болуп (1959) чыккан.

јЌƒ≈–—≈Ќ-Ќ≈ —≈ (өз фамили€сы- јндерсен; ылакап аты - Ќ е к с Є) ћартин (26. 6. 1869-1. 6. 1954) - дани€ жазуучусу.  оммунист. јдабий ишин 1893-ж. баштаган. ј.-Ќ-нин "∆ецишчил ѕелле" (1906-10) романын ¬. ». Ћенин пролет, ад-тка таандык китеп деп баалаган. 1-дүйн. согуштун жылдарында ј.-Ќ. милитаризмге, гловинизмге каршы курөшкөн. јл 2-дүйн. согуштун мезгилинде империализмди ашкерелеген "ћортен  ызыл" романын жазат. ”луу ќкт. рев-€сынын жеңиши ј.-Ќ-ге зор таасир тийгизип, ал соң. иде€ны таратты. ј.-Ќ.-ƒани€ компарти€сын негиздөөчүлөрдүн бири. “ынчтыктын бүткүл дүйн. советинин мүчөсү. Ёл аралык Ћениндик сыйлык б-ча комитеттин мүчөсү. Өмүрүнүн акыркы жылдарында √ƒ–де жашаган. јд-ттагы эмгеги үчүн √ƒ–дин өкмөтү жазуучуга ”луттук сыйлык берген.  ыргыз тилине айрым чыг-лары ("∆аннета" романы, 1974 ж. б.) которулган.

јЌƒ∆јѕј–»ƒ«≈ ¬ера (¬ерико) »влиановна [23. 9(6. 10). 1900-ж. т.] - грузин совет актрисасы, ———– эл артисти (1950). ћосквадагы —. ¬. јйдаровдун ж-а “билисидеги √. ∆абадаринин драмалык студи€ларынан окуган. —ахналык ишин 1920-ж. баштаган. 1928-жылдан тартып ћарджанишвили атн. (“билиси) грузин театрында актер. ј. грузин театрындагы романтикалык салтты уландырган. јнын көрүнүктүү ролдору: √инатре (ƒадиани, "√ури€ Ќиношвили"), ƒжавара (Ѕажа ѕшавела, " уугунтуктап.! киши") ж. б. ј. бир нече кинофильмде ойногон. ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1943, 1946, 1952). Ћенин ордени, дагы башка 3 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЌƒќ––ј - ≈вропанын түш.-батышында, ‘ранци€ м-н »спани€нын ортосундагы мамлекет. ј€нты 465 км2.  алкы 21 миң (1972), каталан, о. э. француз ж-а испан тилдеринде сүйлөшөт. Ёлинин көбү католик дининде. ј. кн€здыгын ‘ранци€нын президенти м-н ”рхель епискобу (»спани€) бирге башкарышат. «акон чыгаруучу органы - 4 жылга шайлана турган √ен. совет (24 мүчөсү бар). Ѕорбору - јндорра-ла-¬ьеха ш. “аби€ты. ј. ѕиренеи тоолорунун капталындагы түштүгү ачык, бат., түн. ж-а чыт. жактарын тоолор курчаган ойдуңду ээлейт.  лиматы тоолуу-субтропиктик. ј. ж-дөгү маалыматтар 805-жылга таандык. ќрто кылымда ј. негизинен де ‘уа графтары м-н ”рхель епископторунун бийлигинде болгон. 1278-жылдан бери ј. француз феодалдары м-н испан епископторуна салык төлөйт. 1866-ж. ј-га конституци€ киргизилген. Ѕирок ј-нын элинин турмушунда ж-а үрпадатында феодалдык, ал тургай феодализмге чейинки мамилелер ушул күнгө чейин сакталууда.

 алкынын негизги кесиби - кой чарбачылыгы (1971-ж. 25 миңден ашык кой болгон), дыйканчылык (дан эгиндерин, картошка, тоют чөптөрү, тамеки, жашылча). “амак-аш, тамеки ө. ж-нын анча чоң эмес ишканалары, сувенирлердин, үй эмеректеринин кустардык өндүрүшү, кичинекей √Ё—и бар. ”луттук доходдун бир кыйласын туризм берет (1971-ж. 2 млн. турист келип-кеткен). ј-нын мектепте билим бере турган "з системасы жок. ћектептер ‘ранци€ м-н »спани€нын эсебинен иштейт, балдарды окутуу француз же испан системаларында жүргүзүлөт. "–адио јндорры" радиостанщг€сы (француз капиталына таандык) өзүнүн уктурууларын француз ж-а испан тилдеринде берет. јзыркы кездеги имараттарьш негизинен испан ж-а француз инженерлер долбоорлошкон. Ёл исквооунда металлдан ар кандай буюмдарды көркөмдөп куюу, жыгачтан ж-а таштан оюп кесип, кооз нерселерди жасоо өнүгүп жатат.

јв.: ћатвеев √. ѕ., јндорра, Ћихтенштейн, ћонако, —ан-ћарино, ћ., 1959.

јЌƒ–≈≈¬ јндрей јндреевич (30.10. 1895-5. 12.,: 1971)- сов. мамлекеттик ж-а парт, ишмер. —моленск губ-да дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. 1914-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1915- 17-∆. –—ƒ¬ѕ(б)шш ѕетербург комитетинин . мүчөсү. ќкт. рев-€сына активдүү катышкан. ѕарти€нын 7-(јпрель) коңф-€сынын делегаты. —оветтердин Ѕүткүл росс. 2-съездинин ишине катышкан. ќкт. рев-€сынан кийин ¬÷—ѕ—тин, ¬ ѕ (б) Ѕ нын секретары, ¬ ѕ (б) нин “үн.  авказ крайкомунун секретары, ¬ ѕ (б) ¬  нын пред-ди, ———– Ё —тин ѕред-линин орун басары, ———–дин жол катнаш, а., ч. эл комиссары, ¬ ѕ (б) нин алдындагы. ѕарт, контроль комисси€нын пред-ли, ———– ћ»Ќ. —оветинин ѕред-линин орун басары. ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун мүчөсү. 1926-30-ж. ¬ ѕ (б) Ѕ нын —а€сий бюросунун мүчөлүгүнө кандидат, 1932-52-ж. анын мүчөсү. 4 жолу Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЌƒ–≈≈¬ ¬асилий ¬асильевич (1861 -1918) -г- орус музыканты, мыкты балалайкачы. ѕетербургда (1886-1887) орус эл аспаптар оркестрин 1-уюштуруп, ага жетекчилик кылган. ј-дин демилгеси б-ча ар түрдүү көлөмдөгү, диапазондогу балалайкалар жасалып, көптөгөн орус эл аспаптар оркестрлери уюштурулат. ј.- балалайка үчүн коннерттик пьесалардын автору (1894). Ћенинград радиосунун орус эл аспаптар оркестрине анын ысмы берилген.

јЌƒ–≈≈¬ Ќиколай јндреевич (1873- 1932) - сов. скульптор ж-а график, –—‘—–дин иск-восуна эмг. сиң. ишмер (1931)., ћосквадагы —троганов атн. (1885-91) ж-а живопись, скульптура, сүрөт өнөр окуу жайларында (1892-1901) — ћ. ¬олнухинден окуган. —овет бийлигинин алгачкы жылдарында ј. "монументтүү пропагандага" белсемдүү киришкен ("Ѕоштондук стату€сы"). ј. сов. иск-вонун казнасына кошкон зор үлүшү - ¬. ». Ћениндин көп кырдуу образын түзгөн скульптуралык чыг-лар сери€сы (ёќгө жакын) м-н графикалык портреттери (¬. ». Ћенин музейи, “реть€ков гал.). ј. чебер сүрөтчү да болгон.

јЌƒ–≈≈¬ Ќиколай “имофеевич (21. ». 1905-ж., ћосква,-27. 9. 1974, ‘рунзе) - —ов. —оюз Ѕаатыры (1945), полковник. 1937-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1942-ж. "¬ыстрел" курсун, 1947-ж. ћ. ¬. ‘рунзе атн. јскер академи€сынын алдындагы јрми€лык жогорку курсту бүтүргөн. ј. 1927-ж. —ов. јрми€га чакырылып, солдаттан полковникке чейин күжүрмөн жолду басып өткөн. ”луу јта ћек. согушта ј. өзүн уюштуруучу командир, јта ∆урттун эр жүрөк ж-а каарман коргоочусу катары көрсөткөн. —огуштан кийин —ов. јрми€нын бөлүктөрүндө ж-а мекемелеринде жооптуу кызматтарда болду. 1953-1958-ж.  ыргыз ——– аскер комиссары.  ырг-н  ѕ Ѕ нын мүчөсү (1955-1958),  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин 4-шайл. депутаты. ј. Ћенин ордени, 3  ызыл “уу, 2-дараж. јта ћекендик —огуш, 3-дараж. —уворов,  ызыл ∆ылдыз ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЌƒ–≈≈¬ ёрий Ќиколаевич (7. 8. 1933-ж. т.) - сов. геолог. –остов мамл. ун-тинин геол. ф-тетин бүтүргөн (1957). 1957-жылдан  ыргыз ——– геологи€ башкармасынын “үш.  ырг-н геол. экспедипи€сында геолог, 1973жылдан башкы геолог болуп иштейт.  ырг-ндагы сымаптын ири кенин чалгындоо жумуштарым активдүү катышкан.  ырг. ——– илим ж-а техника б-ча ћамл. сыйл. лауреаты (1972)..

јЌƒ–»јЌќ¬ ¬асилий »ванович (13. 8. 1920-ж. т.) - эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (1. 7. 1944; 27. 6. 1945), полковник. 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ”чкучтардын аскердик-авиац. окуу жайын бүткөн (1943). ”луу јта ћек. согушта учкучтан 141-штурмалоочу авиац. полктун эскадриль€еынын командирлигине чейин көтөрүлгөн. 177 согуштук учуу жасап, 37 жолу аба салгылашуусуна катышкан. —огуштан кийин јскер-аба академи€сын, √енштабдын академи€сын бүтүп, аскердик кызматтарда иштеген. Ћенин ордени, 3  ызыл “уу, I-дараж. јта ћекендик —огуш, 3-дараж. ƒаңк, јлександр Ќевский,  ызыл ∆ылдыз ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган. ј-дун бюсту —анково с-на орнотулган.

јЌƒ–»јЌќ¬  узьма јндрианович [15 (28). 12. 1904-ж. т.] -сов. химик, ———– »јнын акад. (1964; мүчө-корр. 1953). —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1969). 1949-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ћосквадагы энергет. ин-ттун проф. (1946). ћосква ун-тин бүткөндөн кийин (1930), Ѕүткүл союздук электр тех. ин-тта, ———– »јнын элемент орг. бирикмелер ин-тунда (1954) иштейт. ј-дун негизги эмгеги кремний орг. бирикмелерди синтездөөгө арналган. 1937-ж. 1-жолу полиорганосилоксандарды синтездеген. јл орг. эмес чынжырлуу молекуласы бар полимерлерди ж-а орга,нометаллосилоксандарды синтездөөнүн негизги принциптерин иштеп чыккан. ј. ———– ћамл. (1943, 1946, 1950, 1953) ж-а Ћениндик сыйл. (1962) лауреаты.

јЌƒ–ќћ≈ƒј (лат. Andromeda) - асмандын “үп. жарым шарындагы топ жылдыз ј. 10-к-да белгилүү болгон, ал 2-чоңдуктагы үч жылдыздан ж-а спираль түрүндөгү галактикадан турат (к. јндромеда гумандуу лугу). ј. сент., окт. айларында даана, жакшы көрүнөт. Ѕул мезгилде аны ———–дин бардык аймагынан көрсө болот.

јЌƒ–ќћ≈ƒј “”ћјЌƒ””Ћ”√” - асман сферасьшын түн. жагынан көрүнүүчү биздин √алактикага өтө жакын галактика. јл 1925-ж. аныкталган. јнын ∆ерден алыстыгы 690 миң парсекти (1 ис=3,086-1013 км), €дросунун экватордук диаметри 1200 пар* септи ж-а уюлдук диаметри 900 парсекти түзөт. ј. т. биздин √алактика сы€ктуу көп сандаган жылдыздардын топтолуштарынан, планеталык спираль түрүндөгү тумандуулуктардан түзүлөт да, диффузи€лык газ түрүндөгү булутчалар м-н курчалып эмисси€лык сызыктуу спектрди пайда кылат. ј. т-нун €дросу 25 млн. жылда өз отунда айланып, орбиталык мезгили 200 млн. жылды түзөт. ћассасы  үндүн массасына салыштырганда 360-109 эсе чоң. ј. т-нда 400 млрд-дан ашык жылдыз бар.

AS.: ÷есевич ¬. ѕ., „то и как наблюдать на небе, ћ., 1973; ≈фремов ё. Ќ., ¬ глубины ¬селенной, ћ., 1973.

јЌƒ–ќЌќ¬ќ ћјƒјЌ»я“џ - коло доорундагы археол. мадани€т. 20-кдын 20-жылдарында илимге — ј. “еплоухов киргизген. ћад-т јчинскиге жакын жердеги јндроново кыштагынын аты м-п аталган. јн. м.  аз-ндын, Ѕат. —ибирдин, “үш. ^”ралдын аймагында таркаган бир из тектеш мад-ттын жалпылыгы үчүн шарттуу ат катары колдонулат. јн. м. б. з. ч. 2-миң жылдыктын кийинки жарымында болгон деп болжолдонот. јн. м-нын эстеликтери-жер кепелер, айланасы таштар м-н курчалган көрүстендер ж-а асемдик коло буюмдар.  өрүстөндөрдүн  апшыттарына таш тизилип, дал ортосуна таш плиталардан не жыгачтардан жасалган табыттар коюлган. Өлүктүн колу-бутун бооруна бүгүп, кыбыланы баштантып, кырынан жаткырып, көбүнчө кийимкечеги, курал-жарагы, асем буюмдары м-н бирге көмүшкөн.  өрүстөндөрдөн оттук таш, учтуу найзалар, коло курал-жарактар, жез мончоктор, алтын, жез сөйкөлөр табылган.  арапа идиш-а€ктарын оймо-чийме м-н кооздошкон. јн. м-нын эстеликтери  ырг-ндын “алас өрөөнүндөгү “ашЅашат,  улан-—ай, „үй өрөөнүндөгү  айыңды, ∆айылма, “егирмен-—ай кыштактарынын, “€нь-Ўандын јрпасынан,  етмен-“өбө ойдуңунун ∆азы- ечүү деген ж. б. жерлерден табылган. јн. м-на мүнөздүү болгон көрүстөн „үй өрөөнүндөгү "ѕригородный" с-зунун аймагынан да табылды.

јЌƒ–ќѕќ¬ ёрий ¬ладимирович [2(15). 6. 1914-ж. т., —таврополь крайынын Ќагут ст.] - советтик мамл. ж-а парт, ишмер. —оң. Ёмгектин Ѕаатыры (1974). 1939-жылдан бери  ѕ——тин мүчөсү.  ызматчынын үй-бүлөсүндө туулган. 1930-ж. жумушчу болуп иштей баштайт. 1936-ж. суу трансп. техникумун бүтүргөн. –ыбинскидеги ¬олодарский атн. кеме верфинде ¬Ћ —ћ Ѕ нын комсоргу болуп иштеген. 1937-38-ж. ¬Ћ —ћ ярославль обкомунун секретары, 1938- 40-ж. анын биринчи секретары. 1940- 44-ж.  арел-‘ин Ћ —ћ Ѕ нын биринчи секретары. 1944-жылдан  арели€  ѕ(б) ѕетрозаводск шааркомунун экинчи секретары. 1947-51-ж.  арели€  ѕ(б) Ѕ нын экинчи секретары. 1951-53-ж.  ѕ—— Ѕ нын аппаратында иштеген. 1953-57-ж. ———–дин ¬енгр Ёл –есп-касындагы атайын ж-а полномочиелүү посолу. 1957- 62-ж.  ѕ—— Ѕ нын бөлүм башчысы.

1962-67-ж.  ѕ—— Ѕ нын секретары. 1967-жылдын май айынан тартып ———– ћин. —оветинин алдындагы ћамл. коопсуздук комитетинин предли. 1961-жылдан  ѕ—— Ѕ нын мүчөсү, 1967-73-ж.  ѕ—— Ѕ нын —а€сий бюросунун мүчөлүгүнө кандидат, 1973-жылдын апрелинен тартып  ѕ—— Ѕ нын —а€сий бюросунун мүчөсү. ———– ∆ќ√. —оветинин 3, 6-9шайл. депутаты. 3 Ћенин ордени, башка 4 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЌƒ–ќ÷≈… (гр. andros - эркек, oikia - турак жай) - гүлдүн эркектик органдарынын - аталыктарынын жалпы аты.

јЌƒ–”—ќ¬ ∆ј–јЎ””—” (1667) - –осси€ м-н –ечь ѕосполита€нын ортосунда 13,5 жылга түзүлгөн убактылуу келишим. Ѕуга —моленскигө жакын јндрусов деревн€сында 30€нварда кол коюлган. ј. ж. б-ча ѕольша –осси€га —моленск, „ернигов воеводстволорун кайтарып берген ж-а —ол жээк ”краинанын –осси€га кайрадан кошулушу макулдашылган; ќң жээк ”краина ж-а Ѕелорусси€ ѕолыпаныи бийлиги астында калган.  иев –осси€нын карамагында 1669жылга чейин болууга тийиш эле, бирок аны –осси€ колдон чыгарган эмес; «апорожье —ечи –осси€ м-н ѕольшанын биргелешип башкаруусуна өткөн. ј. ж. украин ж-а белорус элдеринин –осси€га биригиши үчүн күрөшүндөгү маанилүү этап болгон.

јЌƒ–”—ќ¬ Ќиколай »ванович (1861-1924) -орус геологу ж-а палеонтологу, акад. (1914; мүчө-корр. 1910), ёрьев (1896) ж-а  иев (1905) ун-ттеринин проф. 1912-жылдан ѕетербургдагы а€лдардын жог. курсунун проф., √еол. комитеттин кызматкери (1912). Ќегизги эмгектери ѕонтокаспий бассейнинин неогендеги стратиграфи€сы м-н палеонтологи€сын изилдөөгө арналган. јнын “үн.  авказ м-н «акавказьедеги палеогеннеоген тектерин изилдеши, нефть кендеринин геологи€сын үйрөнүүдө чоң роль ойногон.  ара деңиздин түбүндө  аспий тибине кирүүчү палеоген-неогенден кийин пайда болгон фауна бар экендигин ж-а деңиз түбү күкүрттүү суутек м-н "булгангандыгын" аныктаган. ј.- палеоэкологи€ илимине негиз салгандардын бири. Ѕир нече эмгеги ≈врази€ јльпы зонасынын тектоникасы м-н палеогеографи€сына арналган.

јд.: Ѕорис€к ј. ј., Ќиколай »ванович јндрусов, "Ќаучный работник", 1925, кн. 2.

јЌƒ’–ј-ѕ–јƒ≈Ў (’инди-јндхра провинци€сы) - »нди€нын чыгышындагы штат (1956). Ѕенгал булуңунун жээгинде. ј€нты 275 миң км2.  алкы 43,4 млн. (1971). Ѕорбору - ’айдарабад. ј.-ѕ-тин аймагын ƒекан бөксө тоолору ээлеп жатат. Ө. ж. начар өнүккөн агрардык штат. ј. ч. өсүмдүктөрүнөн көбүнчө тамеки, буурчак, пахта, шалы ж-а таруу айдалат. ј.-ѕ. »нди€дагы жыйналуучу тамекинин 50%ин ж-а күрүчтүн 10- 12%ин берет. Ѕуйвол, кой ж-а эчки багылат.  ен байлыктары: марганең, слюда, көмүр. »ри ө. "ж. шнканаларынан ¬ишакхапатнам ш-да нефть тазалоо з-ду, кеме куруу верфтери бар. “. ж. ж-а деңиз транспорту өнүккөн. »ри порттору: ¬ишакхапатнам,  акинада, ћачхалипаттанам, ћасулипатнам.

јЌƒџ√≈Ќ - Ѕаткен р-нундагы »сфара суусунун сол куймасы. ”з. 41 км, “үркстан кырка тоосунун түн. капталындагы јндыген ашуусунан башталат. 64 майда куймасы бар, эң ириси - ∆илкон. ћай айында кпре баштап, июлда ташкындайт, окт€брда тартылат. ∆ылдык орт. чыгымы 1,08 мг1сек.  ар, мөңгү, булактардан куралат. —угатка пайдаланылат. ∆ээгинде √аусуор кыш. жайгашкан.

јЌ≈¬–»«ћј (гр. aneurysma - кеңейүү) - кан тамырлардын керегесинин айрым жерлерде керилип, кеңейип, бөлтөйүп чыгышы. ј. артери€ларда, веналарда ж-а жүрөктө, көбүнчө толтодо (аорта) кездешет. ј. чыныгы ж-а жалган болуп эки түргө бөлүнөт. „ыныгы ј. кан тамырлардын керегесинин бардык катмарларынын керилишинен пайда болуп, көбүнчө атеросклероз, котон жара ооруларынын кабылдоосунда кездешет. —ырткы таасирлерден, кан тамырдын жанчылып жаралануусунан жалган ј. пайда болот. ∆арадар жерден чыккан кан уюп, бир топ убакыт өткөндө сыртынан чел кабыкча м-н капталганы ј. канчасы деп аталат. јнын көлөмүнүн чоңоюшу жанындагы органдарды кыса баштайт. ј-нын өзгөчө түрүнө катмар-катмар бөлүнүүчү (кан тамырдын керегесинин арасында көңдөй пайда кылуучу) ж-а артери€-веналык ј-лар (мүчө кадимкидей эмес, бөтөнчө өскөндө, жараланганда) кирет. Ѕул ј-ларда кан #амырлардын керегелери керилбейт. ƒарылоо ј-га себеп болгон негизги ооруга карата жүргүзүлөт. ∆алган ј-ны дарылоо до хирурги€лык операци€лар колдонулат.

јд.: јминов ј. ћ.,   вопросу о хирургическом лечении аневризмы аорты, "’ирурги€", 1942, є 8; јбрикосов ј. »" „астна€ патологическа€ анатоми€, вып. 2, ћ.-Ћ., 1947.

јЌ≈ ƒќ“ (гр. anekdotos - басылып чыкпаган) - а€гы күлкүлүү же кызыктуу бүткөн чакан оозеки аңгеме. "ј." деген термин 1-жолу ѕрокопий  есарийскийдин сатиралык " упу€ сырларында" (6-к.) колдонулган. –осси€да 18-к-дын 2-жарымында тарала баштаган. “үрк элдеринде ј-тор көбүнчө ћолдо Ќасреддин,  ожо Ќасреддин ж-а јпендинин ысымдарына байланыштуу айтылат.  ыргыз элинде  уйручук, Ўаршен, ∆оошбай ж. б-дын күлкүлүү кылык-жоруктарын ба€ндаган ј-тор бар.  ыргыз алтында ј. деген түшүнүк ќкт. рев-€сынан кийин пайда болду. ћурда ал "шакаба" , "тамаша", "аңгеме" деп аталып келген.

“екст: ћолдо Ќасреддиндин жоруктары, ‘р., 1959.

јд.: ћаслова ≈.,   истории анекдотической литературы XVIII в., в кн.: —борник статей в честь академика ј. ». —оболевского, Ћ., 1928 (сб. отд. рус, €з. и словесности јЌ ———–, т. 101, ћ 3).

јЌ≈ћќ... (гр. anemos - шамал) - "шамал" деген маанини билдирүүчү татаал сөздөрдүн биринчи бөлүгү (мис, анемометр, анемофили€).

јЌ≈ћќћ≈“– (анемо..., metreo - өлчөм) - шамалдын ж-а газ агымынын ылдамдыгын өлчөөчү прибор. Ѕир нече түрү бар.  армап жүрмө ј. практикада көп колдонулат (к. 1сүрөт). јл томпок жактары бир жакты карап турган 4 чөйчөкчөдөн турат. „өйчөкчөлөр ок темирдин жогору жагына кайчылаштырылып бекитилет; алар шамалдын таасиринен кыймылга келип, кыймыл ок темирдин төмөнкү учундагы эсептөө куралынын жебесине берилет. јйлануу санына жараша шамалдын орт. ылдамдыгы аныкталат. ∆елдеткич түтүктөр м-н ка

јЌ≈ћќ’ќ–»я (анемо..., choreo - баратам, тарайм) - өсүмдүктөрдүн көбөйүү органдарынын (мөмө, урук, спора, сореднй, »«»ƒ»… ж. б.) шамал аркылуу таралышы. ћындай өсүмдүктөрдүн мөмөлөрү, уруктары шамал аркылуу таралууга ыңгайланышкан: алар майда ж-а жеңил келет, оорлорунун абада учууга мүмкүндүк бере турган түктөрү (тал, терек, каакым), канат сымал өсүндүлөрү (кара жыгач, клЄн, кайың), аба толгон ыйлаакчалары (шумгу€) болот.

јЌ≈–ќ»ƒ (а... ж-а гр. neros - суу, налдарындагы аба агымынын орт. ылдамдыгын аныктоодо баралуу ј. (к. 2-сүрөт) колдонулат. _

јЌ≈ћќ–‘»Ћ»я (анемо... ж-а phileo- сүйөмүн) - өсүмдүктөрдүн шамал аркылуу кайчылаш чаңдашуусу.

суюктуксуз аракетке келүү), барометр анероиди - атмосфера басымын өлчөөчү прибор. »чиндеги аба сорулуп алынган, серпилгич болуш үчүн гофрирделген жука металл кутучадай турат. јбанын басымы көтөрүлгөндө, кутуча кысылып, өзүнө бекитилген пружинаны тартат, абанын басымы төмөндөгөндө, пружинанын ийилгени жазылат да, кутучанын үстүнкү капталы көтөрүлөт. ѕружинанын мындай өзгөрүшү рычаг аркылуу ага бекитилген жебеге (¬) берилет (к. сүрөт). Ўкала (—) б-ча жебе кыймылдап, басымды көрсөтөт. ј. алып жүрүүгө оңтойлуу болгондуктан, бийиктикти өлчөөдө да колдонулат.

јЌ≈—“≈«»Ќ - ооруган жерди баса турган таасири бар дары. “аблетка түрүндөгүсү невроз, кош бойлуу а€лдардын кусушуна, аба ж-а" деңиз ооруларына каршы, май түрүндөгүсү тери ооруларын дарылоо үчүн колдонулат.

јЌ≈—“≈«»ќЋќ√»я - ооруну сездирбөө ж-дөгү илим. ј-лык практикада көбүнчө наркоз (уктатуу м-н организмдин бардык сезимин жоготуу) колдонулат. Ќаркоздо жаткан сыркоо ооруну сезүүсүн гана эмес, аң-сезимин да убактысынча жоготуп коЄт. Ќаркотик заттар ингал€ци€ (дем алуу) же укол м-н вена, артери€ кан тамырлары, булчуң эт, сөөк кемирчеги ж-а ичегиге клизма аркылуу берилет.  ээде наркоз абалына келтирүү үчүн электр тогун (электронаркоз) ж-а гипнозду пайдаланышат. —ов. хирург ј. ¬. ¬ишневский ткандарды инфильтраци€лоо м-н новокаиндин эритмесин негизги нерв стволунун тегерегине же жүлүн суюктугуна жиберүү методун иштеп чыккан. ќпераци€ кызыл өңгөч, кекиртек бутактары, мурун же ооз былжыр кабыкчаларына жасалса, анестези€ үчүн кокаин, дикаин эритмелери сыйпалат, териге же бут-колго муздатуу жолу (хлорэтил, муз) пайдаланылат. јнестези€нын тигил же бул методдору м-н бирге дары-дармек препараттары айкалыштырылып колдонулат.

јЌ≈—“≈«»я (а... ж-а гр. aisthesis - сезим)-теринин, булчуңдун, ички ж-а сезүү органдарынын сезгич нервдеринин жаралануусунан же аларга нервдик козголуулардын өтүшүнө тоскоолдук кылуучу заттардын таасиринен сезгичтиктин толук же жарымжартылай жоголушу. ј. айрым нерв ооруларында (истери€, психоз) учурап, анда сезүүнүн (даам, жыт ж. б.) бир же бир канча түрүнүн бузулушу байкалат. Ѕайыркы замандарда ј. үчүн колу-буттун нервдерин кысуу, тоңдуруу ж-а терини ар кайсы дары заттар м-н сыйпоо жолу колдонулган. 1859-ж. Ќиман кокаин дарысын ачып, аны ј. үчүн 1-болуп орус окумуштуусу ¬.  . јнреп (1879) колдонгон. Ёйнгорн (1905) новокаинди ачкандан кийин ј. жасоонун жаңы эрасы башталат. ј. үчүн дарылар нерв клеткаларьтнын сезүү жипчелеринин иши кайра калыбына келе тургандай таасирин тийгизет. —езгичтикти жоготуу үчүн көбүнчө жерг. регионардык ж-а жүлүн ј. методдору колдонулат. –егионардык ј-да 1- 2% новокаин эритмеси нерв түркүгүнө же анын айланасына укол м-н берилет.

јЌ∆≈–ќ-—”ƒ∆≈Ќ—  - –—‘—–дин  емерово обл-дагы шаар. —ибирь т. ж-дагы станци€.  алкы 106 миң (1970). 1897-ж. негизделген. јзыр  узбасстагы көмүр ө. ж-нын ири борборлорунун бири. “оо-кен ө. ж-на жабдуулар чыгаруучу, вагон оңдоочу, айнек ж-а хими€-фармацевттик з-ддору, тоо ж-а хими€-технол. техникумдары, мед. ж-а пед. окуу жайлары бар.

јЌ∆»– (Ficus carica) - тыт тукумундагы субтропик мөмө дарагы. Ѕийикт. 4-8 м ден ашат. “амыры жоон, мөмөсү майда, данектүү болот, жерди көп тандабай 100-200 жылга чейин өсөт. Ёки, үч жылдыгында мөмөлөп, 50-80 жылга чейин мол түшүм берет (бир түбүнөн 20-100 кг). јнын составында 12-23% кант, 0,5-4,2% пектин заттары, 3,4-7,4% клетчатка. 1%че кислота, Ci, Bi, ¬2 витаминдери, кальций, фосфор бар. ј. мөмөсү жумшак болгондуктан, көпкө сакталбай кургатылат. ∆апайы ј. ∆ер ќртолук деңизинин жээктеринде,  . јзи€да, »ранда, “үн.-Ѕат. »нди€да, «акавказьеде, ќ. јзи€да,  рымда кездешет. ———–дин «акавказье ж-а ќ. јзи€ респ-каларында,  аз-нда, ƒагстанда,  рымда,  раснодар крайында өстүрүлөт.  ырг-нда ј. кышкысын жаап коюлат. ј. тамырлап, көчөттелүп, уругу аркылуу көбөйөт.

јЌ∆»яЌ - јнжи€н обл-нын (Өзб. ——–и) борбору. ‘ергана өрөөнүнүн чыгышында жайгашкан. “емир, шоссе ж-а аба жолдордун тоому.  алкы 188 миң (1970). ћашина куруучу (сугат ж-а пахта иштетүүчү шпканаларына керектүү), электр тех., пахта майын чыгаруучу ишканалары, бут кийим, кийим тигүүчү, трикотаж ф-калары ж-а консерва з-ду бар. ј-да тил, пед., мед. ж-а пахтачылык ( уйган-яр кыштагында) ин-ттары; 7 атайын орто окуу жайы; јхунбабаев атн. Өзбек муз. драма театры, куурчак театры ж-а тарыхый-край таануу музейи бар. ј. 9-к-дан бери белгилүү.

јЌ∆»яЌ  Ө“Ө–ҮЋҮЎҮ (1898) - ‘ергана өрөөнүндө жашаган кыргыз, өзбектердин падышачылыктын колонизаторлук са€сатына ж-а феод. эзүүгө каршы кыймылы.  өтөрүлүштүн чыгышына орус падышачылыгынын ж-а жерг. феодал ак сөөктөрдүн эзүүсүнөн күчөшү, өкмөт салыгынын өлчөмү улам жогорулап отурушу, кыргыз м-н өзбек дыйкандарынын асылдуу жерлерин тартып алышы ж. б. себеп болгон. ћиссионерлер болсо жерг. элдерди христиан динин кабыл алдырууга далалаттанган.  өпчүлүк эл булардын баарына каршылык көрсөтө баштайт. Ёлдин нааразылыгын кээ бир атактуу феодалдар, мусулман динчилери дин үчүн согуш ачууга пайдаланып, јнжи€н, ќш, ћаргалаң ш-ларында көтөрүлүш чыгарып, Ќаманганды басып алып,  окон хандыгын кайра калыбына келтирүүнү кездешкен. ј. к-нүн жетекчиси ћадали (ƒукчу) эшен падышачылыктын колони€чыл са€сатына нааразы болгон букаралардын бир тобун артынан ээрчитүүгө жетишет. 17-май күнү кечинде ћиң-“өбө кыштагына кыргыз, өзбек ж-а кыпчактан 1500-2000 чамалуу адам чогулат. ∆ыйналган кол м-н ћадали јнжи€н ш-ын көздөй жөнөп, 18-майда таңга жуук јнжи€ндагы падыша аскеринин 2 ротадан турган гарнизонуна кол салат. —олдаттар бир аз гана жоготууга (22 киши өлүп, 24 киши жарадар болгон) учурайт да, көтөрүлүш ырайымсыз басылат. 362 киши соттолуп, анын ичинен ћадали баш болгон 18 киши дарга асылган, калгандары түрдүү мөөнөткө камакка өкүм кылынып, сүргүнгө айдалган, айрымдары башка жактарга көчүрүлүп жиберилген. ћадалиге кошулбаса деле, жерг. феодалдардын ж-а колонизаторлордун жалаасы м-н кыргыз элинин улуу демократ акыны “октогул —атылганов да —ибирге сүргүнгө айдалган. Өлүм жазасына тартылгандардын ж-а —ибирге айдалгандардын үй-мүлкү конфискаци€ланган. ћиң-“өбө болушуна караштуу  ашгар, “ажик,  утчу кыштактарынын күлү асманга сапырылып, анда жашагандар башка жактарга айдалып жиберилет.  өтөрүлүштүн тескери, динчилик жагы болсо да, бул кыймыл антифеод. ж-а антиколони€лык багытта болгон. ј. к. жеңилип калса да, “үрк-ндагы эмгекчилердин тап күрөшүнүн ж-а улуттук-бошт. кыймылынын андан ары карай өнүгүшүнө таасирин тийгизди.

јв.: »стори€  иргизской ——–, т. 1, ‘р., 1968; ’ а с а н о в ј., »сториографи€ јндижанского восстани€. "“р.  иргизского ун-та", 1972, в. 12. —ер. историческа€; ошонуку, ќ национально-освободительном движении в —редней јзии в конце ’IX века, "»зв. јЌ  ирг. ——–", 1972, N, 2.

јЌ∆»яЌ ќЅЋј—“џ Өзб. ——–инин составында, 1941-ж. 6-мартта түзүлгөн. ‘ергана өрөөнүнүн чыг. бөлүгүндө. ј€нты 4,3 миң км2.  алкы 1060 миң (1970ƒ ќбластта 8 район, 6 шаар, 6 ш. т. поселок бар. Ѕорбору - јнжи€н. ќбласттын борб. бөлүгү түздүк, чыгышы улам бийиктеп, адырлуу (јлай ж-а ‘ергана кырка тоолорунун этеги) келет.  лиматы кескин континенттик, июлдун орт. темпрасы 27,3∞—, €нварда -3∞— ∆ылдык жаан-чачын 200 мм ге жетет. ј. о-нын аймагынан  ара-ƒары€ агып өтөт. ∆ер кыртышы боз топурактуу. ј. о. Өзб. ——–инин а€нтынын 1%ке жакынын ээлейт, мында респ-кадагы калктын 9% жашайт.  алкынын жышт. 1 км2 ге 240,2 киши, элинин 77% өзбек, мындан башка орус, татар, кыргыз, уйгур ж. б. жашайт. ќбласттын эл чарбасы негизинен интенсивдүү а. ч. (негизги тармагы - пахтачылык) ж-а өнүккөн ө. ж-дан турат. Ќефть ж-а газ чыгат. ’ожојбад-јнжи€н-Ћенинск газ түтүгү курулган. ƒизель, бульдозер, скрепер, электр тех. жабдуулар, канал казуучу ж-а трансформаторлорду жасоочу з-ддор, о. эле хими€ ө. ж. ишканалары бар.  ирпич, шифер, аки таш, темир-бетон деталдары ж. б. курулуш материалдары жасалат. ѕахта булаларын иштеп чыгаруучу, сүт, вино з-ддору, эт комбинаттары, бут кийим ултаруучу, кийим тигүүчү ж-а токуу ишканалары бар. јйдоо а€нтынын көбү - сугат жери. ќбласттын чыг. четинде јнжи€н суу сактагычы (суу сыйымд. 1750 млн. м3) курулуп жатат, ал сугат системасын жакшыртат, айдоо а€нтын көбөйтөт.  артошка ж-а жашылча-бакча өсүмдүктөрү, жүзүм, жемиш бактары бардык райондордо өстүрүлөт. “оют базасы жетишпегендиктен, мал чарбачылыгы начар өнүккөн. ћалынын бир тобу жайкысын  ырг-ндын жайлоолорунда багылат. ќбластта байыртан бери жибекчилик өнүккөн (өлкөдө Өзб. ——–и жибек буласынын 15%ин берет). ј. о-нын аймагы аркылуу “ашкен - ћаргалаң - јнжи€н - ∆алал-јбад,  окон - јнжи€н - Ќаманган т. ж-дору ж-а ‘ергана шоссе жолу өтөт. ј. о-да 572 сегиз жылдык ж-а орто мектеп, » атайын орто окуу жайы, 4 ин-т, 2 муз. театр, куурчак театры, теле борбору бар.

јЌ∆” ƒ»Ќј—“»я—џ - о. кылымда ‘ранци€дагы јнжу графтарынан чыккан королдор династи€сы. ј.

д-нан чыккан королдор ≈вропадагы бир топ өлкөлөрдө: јнгли€да (1154- 1399), “үш. »тали€да (1268-1442), —ицили€да (1268-82), ¬енгри€да (1308-87), ѕолынада (1370-1382, 1384-1385) сурак жүргүзүшкөн.

јЌ«ё— - јвстрали€нын, ∆аңы «еланди€нын, ј Ўнын агрессивдүү согуштук-са€сий союзу. јЌ«ё—ту түзүү ж-дөгү келишимге —ан-‘ранциско ш-да 1951-ж. 1-сент€брда кол коюлган; ал 1952-ж. 29-апрелде күчүнө кирген. јнын мүчөлөрү кийин —≈ј“ќну түзүүгө катышып, ага да кошулган. јЌ«ё— ———–ге, соң. башка мамлекеттерге ж-а “үш.-„ыг. јзи€дагы өлкөлөрдүн улуттук-бошт. кыймылына каршы күрөшүп, эл аралык абалды оордотуу, согуш камылгасын күчөтүү са€сатын колдоп келатат.

јЌ» - јрмени€нын јхур€н д-нын (јрпачай) оң жээгинде жайгашкан о. кылымдагы сепил ж-а чеп. ј. ≈вропа м-н „ыг. өлкөлөрүн байланыштырган кербен жолго жайланышкан. 1236-ж. „ынгыс хандын аскерлери талкалаган. 1-дүйн. согуштан кийин јни ш-н түрктөр басып алган. Ќ. я. ћаррдын жетекчилиги м-н 1892-93, 1904- 16-жылдарда археол. казуулар жүргүзүлүп, јни ш-нын терр-€сынан о. кылымга таандык арм€н улуттук иск-вонун мыкты эстеликтери: дворецтер, храмдар, чиркөөлөр, шаардык курулуштар, сепил дубалдары ж. б. табылган.

јЌ»«ќ ќ–»я (гр. anisos - бирдей эмес, кбгЄ - карек) - каректин көлөмүнүн эки көздө бирдей эместиги. ј. борб. нерв системасынын ж-а жүлүндүн орг. ооруларынан, о. эле айрым көз оорулардын залдарынан пайда болот.

јЌ»«ќ“–ќѕ»я (гр. anisos - барабар эмес, tropos - касиеттер) - нерсенин физ., мех., жылуулук, оптикалык, электрдик, магниттик касиеттеринин түрдүү багыттарында бирдей эместиги. ј. 1669-ж. ачылган. ћис, жез кристаллын кырларынын багыты б-ча чойсок, анын үзүлүүгө каршы бышыктыгынын чеги 15 к√/мм2; кубдун диагоналынын багыты б-ча 35 к√/мм2 барабар. Ѕардык кристаллдар ј. касиетине ээ. ј. кубулушу бир тектүү ж-а жерг. болуп бөлүнөт. Ѕир тектүү ј. заттардын түзүлүшү м-н кристаллдык структурасынын негизинде пайда болот. ∆ерг. ј. заттарды белгилүү бир багытта деформаци€лоодон (чоюу, кысуу, чыңоодон ж,, б.) келип чыгат.

јд.: Ѕ о к и й √. Ѕ., ‘ л и н т ≈. ≈., Ўубников ј. ¬.,' ќсновы кристаллографии ћ.-Ћ., 1940.

јЌ»Ћ»Ќ аминобөнзол, фенила м й н, —вЌбгЎг - эң жөнөкөй ароматтык амин. 1826-ж. индигону кургак бууландыруудан алынган. ј. түссүз, өзгөчө жыттуу суюктук, -6,15∞— дө эрип, 184.4с—де кайнайт. —пирт, эфир ж-а бензол м-н жакшы аралашат. јчык абада түсүн өзгөртөт. ј. минералдык к-талар м-н туздарды (—бЌб√Ўз—!), орг. к-талар м-н анилиддерди (мис, уксус к-тасы м-н ацетанилидди) пайда кылат. ј-ди метилдөө, диазоттоо реакци€ларынан боекторду алууда колдонулуучу моно ж-а диметиланилиндер алынат. ј-ди 1842-ж. орус окумуштуусу Ќ. Ќ. «инин нитробензолду күкүрттуу аммоний м-н калыбына көлтирүүдөн синтездеп алган. јзыр өндүрүштө нитробензол темирдин майда сыныктары м-н (Ќ—1 катышуусунда) калыбына көлтирүүдөн алынат: 4C6H5N02 + 9Fe + 4Ќ20 = 4C6H5NH2 ++ 3Fe304. ј. түрдүү түстөгү боекторду, жарылгыч заттарды, кинофото иштеринде колдонулуучу заттарды алууда ж-а медицинада кеңири колдонулат.

ј-дин буусу уу болгондуктан, адамдын борб. нерв системасына таасир этет. ”уланган адамдардын эриндери, кулак калкандары, кол ж-а буттун манжаларынын учтары көгөрүп кетет. ∆еңил ууланган кишинин башы ооруп, бат чарчап, башы айланат, өтө ууланган киши басканда боюн түз алып жүрө албай, көңүлү чөгүп, кусат. ј. м-н уулануу өнөкөткө айланса, оорулуунун нервдик-психикалык системасы бузулуп, уйкусу качат, боору ооруп, унутчаак боло баштайт. Ѕиринчи жардам көрсөтүү үчүн ууланган адамды булганган чөйрөдөн алып чыгып, териге жуккан ууну 1-2% уксус к-тасынын эритмеси м-н сүртүп, кычкылтек м-н карбоген берилет.  ан алып (200-400 мл), анын ордуна 30-40 мл 40% түү глюкоза вритмеси куюлат. Өтө ууланганда, жүрөк кан тамыр ж-а дем алуу системаларын дүүлүктүрүүчү дарылар м-н бирге метилен көгү же хромосом куюлат.

јЌ»ћјЋ»—““»  ∆јЌ– - живописте, скульптурада ж-а графикада айбанаттар сүрөтүнүн тартылышы. ј. ж-да таби€т ж-а көркөм таануу айкалыша!. јл баамчылдыкты ж-а таби€тка ынтызарлыкты өөрчүтөт. јнималист художник жаныбарлардын жүрүм-турумун, сезим-туюмдарын, кы€л-жоругун элестүү мүнөздөн берет (мис, станковый живописте ж-а скульптурада, эстампта); фигуранын, сөлөкөттүн, көркөмдөөнүн өзгөчө туюмдуулугу (дөкоративдүүлүгү) парк скульптурасында, кештелерде, чакан пластикада чоң мааниге ээ; көпчүлүк учурда (айрыкча жомокторго, тамсилдерге берилген иллюстраци€ларда, аллегори€лык ж-а сатиралык сүрөттөрдө) айбанатка адамдык касиеттер берилет. »л. ж-а ил.-попул€рдуу китептерди иллюстраци€лаганда айбанаттын сөлөкөтү таамай тартылат. ј. ж-дын баштапкы үлгүлөрү байыркы заманда эле пайда болгон. “ашка чегилген байыркы сүрөттөрдө айбандардын, илбээсиндин сөлөкөтү, мүнөздүү белгилери, кы€л-жоругу так берилген. Ѕайыркы „ыгыштын, јфриканын, ќкеани€нын, байыркы јмериканын сүрөт эстеликтеринде айбанат фигуларары стилдештирилип сүрөттөлгөн. јйбанаттарды сүрөттөө античный скульптурада, ваза жазууларында, мозаикада да көп учурайт; о. кылымдагы европ. иск-водо жырткычтардын ж-а канаттуулардын аллегори€лык, фольклордук образдары кеңири таралган.  айра жаралуу доорундагы художниктер айбандарды натурадан тарта башташкан (ѕизанелло, ј. ƒюрер). Ѕирок пейзажга, натюрмортко ж-а тиричиликке байланышкан өзгөчө ј. ж. ж-а нукура анималист художниктер  ытайда “ан (’ань ’уан, 8-к.) ж-а —ун (ћу-пи, 13-к.) доорунда, а ≈вропада 17-к. пайда болгон: Ќидерланддарда (ѕ. ѕоттер, ј.  Єйп), ‘ландри€да (‘. —нейдерс, я. ‘ейт), 18-к-дагы ‘ранци€да (∆. Ѕ. ”дри), –осси€да (». ‘. √роот). 19-20-к^дардын аралыгында ј. ж. көпчүлүк өлкөлөрдүн иск-восуна таралды.

јд.: ¬а-тагин ¬. ј., »зображение животного, ћ., 1967.

јЌ»ћ»«ћ (лат. anima же animus т" жан) - бардык нерселер м-н кубулуштарда жашырынып жата турган ж-а аларды "башкара" турган жаратылыштан тышкары күчтөргө - дух ж-а жанга ишенүүчү диний мистикалык агым. ј. алгачкы общиналык коомдо пайда болгон. Ѕул мезгилде өндүргүч күчтөрдүн начар өнүккөндүгүнөн, адам таби€ттын күчтөрүнө каршы күрөштө алсыздык кылып, өз турмушунда кезиккен ар түрдүү көрүнүштөрдү (түш көрүү, уктоо, эстен тануу, өлүү ж. б.) түшүнө алган эмес јлгачкы адамдар жан дене м-н байланыштуу ж-а ал денеден чыгып кетет деп эсептешкен. Ѕара-бара абстракттуу ойлоонун өнүгүшү м-н материалдык нерселерге байланыштуу болгон дух ж-дөгү түшүнүктөр пайда болгон. јлгачкы община бузула баштаган мезгилде, мына ушундай көрүнүштөргө ишенүү ж-а бул ишенимге кызмат кылуучу адамдардын тобу - шамандар пайда болуп, анимисттик сыйынуунун жог. формасы - шаманизм кеңири таралган. Өнүгүүнүн бул процесси бир кудайга ишенүү м-н а€кталган. ј.- ар кандай диндин ажыратылгыс элементи, идөализмдин негизги тамырларынын бири. “игил дүйнөгө, олу€-периштелерге, жиншайтандарга, арбактарга, а€н берүүчү түшкө ишенүү - ј-ден калган саркындылар. ƒиалек. методго негизделген матер, философи€ ааламда эч кандай жаратылыштан тышкары турган күч жок, жаратылыштагы ж-а коомдогу бардык нерселер м-н көрүнүштөр матери€ кыймылынын ар түрдүү көрүнүштөрүнө, өнүгүү законуна негизделет деп үйрөтөт.

јЌ»„ ќ¬ Ќиколай Ќиколаевич [22. 10(3.11). 1885-7.12. 1964]-сов. патоморфолог, ———– »јЌџЌ (1939) ж-а ———– мед. »јнын акад. (1944). ———– мед. »јнын президенти (1946- 53). ћед. кызматтын ген.-лейтенанты. 1909-ж. јскердик-мед. академи€пы бүткөн. 1920-46-ж. ошол академи€нын проф., 1920-жылдан ———– мед.

»јнын эксперименттик мед. ин-тунун патологи€лык анат. бөлүмүн башкарган. Ќегизги эмгектери кан тамырларынын патологи€сын изилдөөгө арналган. јтеросклероз, ретикулоэндотелиалдык системанын морфологи€сы ж-а функци€сын изилдөөдө белгилүү үлүш кошкон. »нфекци€лык процесстердин пайда болушунда аутоинфекци€ ж-дөгү маселени жаңыча ба€ндап жазган. ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1942), 3 Ћенин ордени, башка 3 орден ж-а медалдар м-н сыйланган. јл ———– ∆ог. —оветинин 2-шайл. депутаты, Ѕ—Ёнин 2-басылышынын башкы редакци€сынын мүчөсү болгон.

јЌ»„ ќ¬ —ергей ¬икторович [8(20). 9. 1892-ж. т., ѕетербург]- сов. фармаколог, ———– мед. »јнын акад. (1950), ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1951), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1967). 1918-ж. ѕетрограддагы мед. ин-тту бүтүргөн. јскердик мед. академи€нын (1924-37) ж-а Ћенинград санитардык-гигиеналык мед. ин-тунун (1945) проф. ———– мед. »јнын эксперименттик мед. ин-тунун фармакологи€ бөлүмүнүн (1948-ж-дан) башчысы. ѕроф. ћ. Ћ. Ѕеленький м-н бирге жазган "‘армакологи€" окуу китеби чоң кадыр-баркка ээ. ј-дун эмгектери негизинен дары-дармектердин нерв ж-а жүрөк-кан тамыр системаларына тийгизчү таасирлерин изилдөөгө арналган. ј-дун жетекчилиги м-н бир катар баалуу жаңы дарылар жасалды. 1956-ж. ‘изиологдордун эл аралык 20-конгрессиндө ј. фармакологдордун Ёл аралык советине ———–ден өкүл болуп шайланган. ’ельсинки ж-а ѕрагадагы  арл унтинин ардактуу доктору, 2 Ћенин ордени м-н сыйланган.

јЌ ј–ј (мурдагы аты - јнгора, байыркы ј н к и р а) - “урци€нын борбор (1923) шаары. јнатолий платосунда, „убук м-н јнкара д-ларынын кошулган жеринде, деңиз деңг. 891 м бийиктикте.  алкы 1,4 млн. (1972). 7-к-да негизделген. јвиац. ж-а аскер куралдарын чыгаруучу з-ддор, болот эритүүчү, машина куруучу чакан ишканалар, айнек, жыгач буюмдарын жасоочу, кездеме токуу, тери ж-а тамак-аш ө. ж. ишканалары иштейт. ѕрезидент двореци, ун-ттер, консерватори€, 6 театр, археол. ж-а этногр. музейлери, мечиттер, ”луттук китепкана ж. б. бар.

јЌ ј–ј  »“≈ѕ јЌј—џ - “урци€нын улуттук китепканасы (1946). ‘ондусунда 451536 том (1967), мезгилдүү 2800 жыйнак, араб, фарс тилдеринде 2200гө жакын кол жазма, 10 миң микрофильм бар. ј. к. “урци€нын улуттук ад-тынын мезгилдүү басма сөзүнүн, чет эл ад-ттарынын, театр ишинин библиографи€сын ж-а ”луттук китепкананын жаңылыктарын көрсөткөн "Ѕюллетень" чыгарып турат.

јЌ ≈– (нем. Anker - €корь) - саатты жүргүзүүчү механизмдин €корго окшогон бөлүгү. јны саат оңдогуч ”.  лемент ойлоп чыгарган (1675). ј. сааттын ма€тнигин же балансын жүргүзгүч баралар м-н байланыштыра! да, ма€тниктин термелүүсүн улантышына түрткү берип, термелүү кыймылын сааттын бараларынын бир калыптагы айлануу кыймылына өзгөртөт. ћа€тник толук бир термелүү жасаганда, ј. бараны бир тишке жылдырып, саат жебесинин дайыма бир калыпта жүрүшүн камсыз кылат. ‘ормасы €корго окшош бекиткичтер, к. јнкер бекиткич.

јЌ ≈– Ѕ≈ »“ »„ (штангалык) -кен казууда тоо тектерин уратпай кармап туруучу бекиткич. ј. б-нин негизги элементи - уз. 0,7- 3 м келген металл анкер (штанга). јл бургуланган шпурга киргизилип, шынаа, кергич бөрк ж-а гайка м-н бекитилет.  ен казууда темир-бетоп анкери колдонулганда, шпурга болот зым арматурасы орнотулуп, ага кумцемент аралашмасы толтурулуп жасалат. ј. б-тин жардамы м-н тоо тектеринин начарыраак катмары бир кыйла чың катмарга ныкталып жабыштырылганда, ал урабай бекем болуп калат.

јЌ ≈–»“ (австр. минералог ћ. јнкердин ысмынан), күрөң шпат - доломит тобундагы татаал карбонат минералы. ’им. формуласы Ca(Mg, Fe) [—ќз]г. “ригон системасында кристаллданат. Өңү ак, боз, кызгылт күрөң.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 3,5. —алышт. салм. 2,9-3. ∆аратылышта негизинен гидротермалык полиметалл ж-а кычкыл карбонаттуу темир рудаларынын метасоматоз кендеринде болот.

јЌ ≈“ј ћ≈“ќƒ” (фр. enquete - изилдөө) - конкреттүү социалдык изилдөөлөрдү жүргүзүүнүн тех. жолдорунун бири. Ѕул социол., социалдык-психол., экон., демографи€лык ж. б. изилдөөлөрдү жүргүзүүдө пайдаланылат. ј. методу көпчүлүктүн белгилүү бир маселеге тиешеси бар экенин же пикирин аныктоо үчүн колдонулат. јнкета 3 түрдүү толтурулат: 1) жекече; 2) группалык; 3) почта аркылуу суроо-жооп алуу. ∆ыйналган маалыматтарды талдоодо алынган маалыматтардын объективдүү чындыкка шайкештигине көп маани берилет.  онкреттүү социол. изилдөөлөрдү жүргүзгөндө, анкеталарды канча адамга таратуу керек экендигин, изилдөөнүн максаты м-н милдетине карай адамдарды тандоо, алардын билим даражасын, жашын, кызмат абалын ж. б. жагдайларын алдын ала аныктоо, ушуга байланыштуу анкеталар таратыла турган адамдарды топторго бөлүү маселелерин ил. негизде чечүү зарыл.

јЌ »Ћќ«ƒќќ„” —ѕќЌƒ»Ћќј–“–»“ (гр. spondylos-омуртка, arthron -муун, ankylopoetica-кыймылсыз) - бириктиргич муундардын узакка сезгенишинен омурткалардын сенек болушу. ј. с. көбүнчө бел, моюн, көкүрөк омурткаларында болот. ƒарт көбүнчө кызыл жүгүрүк, муун аксак, келте, астынан сезгенүү, котон жара, дизентери€ өңдүү жугуштуу оорулардан кийин пайда болот. ќмурткаларды бириктирүүчү тарамыштар м-н кемирчектердин сөөккө айланышынан омурткадагы кыймыл кемип, бара-бара оорулуу адам башын, денесин бура албай' какыйып, басканы кибиреп, дем алуусу бузулат, омурткалары ооруйт. Ѕирөө чакырганда, кеселман бүткүл денеси м-н бурулуп карайт. ƒарт омурткаларды' рентген аркылуу сүрөткө тартуу жолу м-н аныкталат. ќорулууну дарылоодо айыктыруучу физкультура; —аки, Ћипецк, ѕ€тигорск, —ерноводск, ÷халтубо курортторунда баткак м-н дарылоо; күкүрт суутектүү, радондуу ванналарды алуу; дарылардан: кортизон, бутазолидин ж б. колдонулат.

јд.: ѕерм€ков Ќ.  ., јнкилозирующий спондилоартроз (спондилоартрит) многотомн руководство по пат. анат., под ред. —трукова ј. »., т. 6., ћ., 1962; „ а клин ¬. ƒ., ќртопеди€, ћ., 1954.

јЌ »Ћќ—“ќћ»ƒјЋј– (Ancylostomatidae) - кишинин, сүт эмүүчүлөрдүн ичегисинде мителик кылуучу жумуру курттар тукуму. Ѕардык материктерде, айрыкча тропик ж-а субтропикте таралган.  ишиде анкилостома (уз. 8-13 мм) ж-а некатор (уз. 6- 12 мм), ал эми сүт эмүүчүлөрдө Ancylostoma caninum (9-12 мм) мителик кылат. ј. кишинин териси же тамак-аш (личинкалары) аркылуу жугат. јнкилостома жугузган оорулар анкилостомоз, некатор мителери жугузган оорулар некатороз деп аталат.

јЌ »Ћќ—“ќћ»ƒќ« - кишинин ичегисинде мителик кылуучу жумуру курттар - анкилостомидалардан пайда болуучу оору. Ancylostoma duodenale - анкилостомоз, Necator americanus некатороз ооруларын пайда кылат. ј. жер шарынын тропиктик ж-а субтропиктик зоналарында, “үш. ж-а Ѕорб. јмерикада, јзи€, јфрикада таралган. ———–де некатороз √рузин ж-а јзерб. ——–инде, анкилостомоз “үркмөн ж-а Өзбек ——–инин кээ бир райондорунда учурайт. ќорулуу адамдын заңы м-н чыккан митекурттун жумурткалары жерде личинкаларга айланып, булганган жашылча, мөмө жемиштер аркылуу таза кишинин ичине кирет. »чке кирген личинкалар чоң куртка айланып, ичегинин былжырлуу кабыгын жаралап, канатат. ќоруган кишинин карыны м-н боорунун тушу ооруп, ал зарна болуп, кусат. «аңынан митенин жумурткасы табылганда, дарт аныкталат. ј-дун алдын алууда булганган жерлерди зы€нсыздандыруунун ж-а жекече тазалыкты сактоонун мааниси зор.

јЌ »Ћќ—“ќћќ« (Ancylostomosis) - иттин ж-а жырткыч айбандардын ичегисинен кармоочу ылаң. јны майда жумуру мите курттар - анкилостомалар пайда кылат. ј. негизинен џ. „ыгышта, ќ. јзи€да кездешет. џлаңдаган айбандын ичегиси канталап, чычкактайт, жүдөп, арыктайт, көп жатат. јнкилостомалар айбандардын ичегисинде у€лап, жумурткалары кан-жини м-н тышкы чөйрөгө бөлүнүп чыгат да, личинкалары жем, суу аркылуу кайрадан айбандардын организмине кирет. џлаңдын диагнозу лаборат. изилдөөнүн негизинде аныкталат. ƒары катары 4 хлордуу углерод ж-а тетрахлорэтилен колдонулат. јны болтурбоо үчүн айбандар дайыма гельминттен арылтылып ту.рат.

јЌЌјЅј - јлжирдин түндүгүндөгү јннаба булуңунун жээгинде, ƒжабалЁдуг тоосунун чыг. этегинде жайгашкан порт-шаар, аба ж-а т. жолдорунун тоому.  алкы 169 миң (1966). ћеталл иштетүү, тамак-аш, хими€, кездеме токуу ө. ж. ишканалары бар. ———–дин жардамы м-н металлурги€ комбинаты курулган. ј. аркылуу чет мамлекеттерге фосфорит, темир ж-а а. ч. сырьЄлору чыгарылат.

јЌЌј ”Ћ»≈¬ј јйнагүл (31. 12. 1924-ж. т.) - түркмөн совет ырчысы (сопрано), ———– эл артисткасы (1965). 1952-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. “үркмөн опера ж-а балет театрында 1941жылдан бери иштейт. јл орус ж-а европ. классиктердин, түркмөн композиторлорунун операларындагы баш каармандардын парти€ларын чебер аткарган. Ћенин ордени, "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

јЌЌјЋƒј– (дат. annus - жыл) - ар жылдагы олуттуу оку€ларды каттоо; тарыхый-ба€ндоо даректеринин адепки формасы, жазма санжыра. ∆ылына каттоо байыркы заманда көп элдерде болгон, бирок "ј." термини Ѕайыркы –имден келип чыгат. јнда жылында болгон олуттуу оку€ларды тактайга жазып, элге жары€ көрсөтүп коюла турган. Ѕ. з. ч. 387-ж. –имдеги өрттөн улам. кы€зы, ј. жок болуп кетсе керек, кийин эсте калгандары кайта жазылып, улантылган. 130жылга жакын ј. 80 китепке чогултулган ("„оң јнналдар" жыйнагы). 123-114-ж. ј-ды жазуу токтотулган, бирок анналчылардын чыг-лары үчүн жазма дарек болуп калган. –уста ј. летопись (хроникалык ба€ндоолор) деп аталат.

јЌЌјЋ„џЋј– - жыл сайын болгон оку€ларды проза түрүндө жазуучу байыркы рим тарыхчылары. ј-дын чыг-лары патриоттук багыт алгандыгы м-н айырмаланган. јлар улуу (б. з. ч. 3-2-к-дын 1-жарымы), ортончу (б. з. ч. 2-к-дын 2-жарымы) ж-а кенже (б. з. ч. 1-к-дын 1-жарымы) ј. болуп бөлүнөт. ”луу ј. анналдарды, фасталарды, үй-бүлө хроникаларын, өз көзү м-н көргөн кишилердин айтып бергендерин ж-а өз байкоолорун пайдаланышкандыктан, жазгандары чындыкка жакын болгон. јлар негизинен грек тилинде жазышкан. ”луу ј-дан  винт ‘абий ѕиктор ("јнналдардын" автору, б. з. ч. 201-ж.), Ћ. ÷инций јлимент, ћ. ѕорций  атон —тарший ж. б. өзгөчө белгилүү. ќртончу ј. улуулар пайдаланган булактардан эле пайдаланышкан, бирок ба€ндоолорун күлкүлүү нерселерди (Ћ.  ассий √емина) же жомокторду туура түшүндүрүү аракеттери м-н (Ћ.  альпурний ѕизон) күчөтүшкөн.  енже ј-га  лавдий  вадирагарий, ¬алерий јнциат, Ёлий “уберон ж. б. кирет. ќртончу ж-а кенже ј. латын тилинде жазышкан. ј-дын чыг-лары бизге чейин келип жетти.

јЌЌјћ “ќќЋќ–” - ¬ьетнам м-н Ћаостогу тайпак тоо. »ндокытай ж. а-ынын чыг. бөлүгүнөн орун алган. ”з. 1300 м, туурасы «ќќ км. Ѕийикт. 3280 м ге чейин. ј. т-нун түн. бөлүгү аки таш, кумдук, түштүгү базальт тоо тектеринен түзүлгөн. “оонун деңиз тарабы жылга-жыбыттуу, ички бөлүгү жапыз дөңсөөлүү. ћеконг (—еконг, —есам), —онгба, Ћагна өңдүү ири дары€лар агып чыгат. “оо арасындагы түздүктөрдө саванна, капталдарында тропик токойлору (пальма, бамбук, родедендрон), бийик тоолордо жазы жалбырактуу токойлор (эмен, каштан, кызыл карагай) өсөт.

јЌЌ≈ —»я (лат. annexio - бириктирилген) - башка өлкөгө же элге тийиштүү терр-€ны бүт же жарым-жартылай тартып же басып алуу. 1898-ж. ј Ўнын √уам м-н ѕуэрто-–икону, 1848-ж. ћексиканын бир топ €герпн басып алуусу ј-га жатат. ј,- импер. мамлекеттерге таандык са€сат. 1917-ж. —оветтердин Ѕүткүл росс. 2-съезди кабыл алган “ынчтык ж-дөгү ƒекретте ј-га аныктама берилип, ———– ага каршы чечкиндүү күрөш жүргүзүүдө.

јЌЌќ“ј÷»я (лат. annotatio - пикир) - китептердин, макалалардын же кол жазмалардын са€сий-иде€лык багыты, мазмуну, баалуулугу ж. б. ж-дөгү кыскача мүнөздөмө. ј. сунуш түрүндө да жазылат. ј-ланган библ. көрсөткүчтөр окурмандардын чыгларды тандап алуусуна жардам берет.

јЌќƒ (гр. anodos - жогору) - 1. “ок булагынын (электр аккумул€торунун, гальваникалык элементтин, электр машиналарынын) оң потенциалга ээ болгон уюлу же клеммасы. 2. Ёлектр вакуумдук, электр-тех. ж-а радиотех. приборлордо ток булагынын оң уюлу м-н туташтырылган электрод.

јЌќћјЋ»яЋџ  Ө—ҮҮ (гр. апошаlos - нормадан тышкары) - айрым органдын же бүтүндөй организмдин өсүп жетилүүсүндө аларга мүнөзсүз түзүлүштүн пайда болушу.  ээ бир мүчөнүн өспөй калышы, начар жетилиши же өтө өсүп кетиши, эриндин, таңдайдын жырык болуп калышы, жүрөктүн тубаса начар иштеши ј. ө. болуп саналат. јр бир миң төрөлгөндүн ичинен 10 балада ј. ө. кездешет. √енет., мех., физ., хим., радиаци€лык факторлордун, о. эле оору пайда кылуучу микробдордун түйүлдүккө тийгизген залалы ј. ө-гө алып келет. ј. ө-нүн оор түрүнө тубаса майыптык кирет. Ѕалада ј. ө. болбосун үчүн боюнда бар а€лдарды түрдүү оорудан сактоо, рентгенге көп карабоо, түйүлдүккө таасир этүүчү дарыларды бербөөнүн орчундуу мааниси бар.  ээ бир ј. ө-нү дарылоодо хирурги€лык жолдор колдонулат.

јЌќ–“»“ (гр. anorthos-кыйгач, кыйшык)-плагиоклаздар тобундагы минерал. ’им. формуласы —а [Al2Si20s]. “риклин системасында кристаллданат.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 6, салышт. са€м. 2,76. Өңү ак, көгүш кызгылт, айнек сымал жалтырак. “аза ј. сейрек кездешет. —карн м-н роговиктерде, кээде метеориттердө жолугат. ј.- магмалык негиздүү тоо тектерди түзүүчү минералдардын бири.

јЌќ–“ќ«»“ (фр. anorthose - плагиоклаз), лабрадорит, олигоклизит, плагиоклазит - көбү орто ж-а негиздүү плагиоклаздан турган габбро тобундагы магмалык тоо тек. ј-тин составында кошунду катарында пироксен, оливин, магнетит, титаномагнетит ж. б. болот. Өңү ак, боз, күңүрт кара, кээде көк ж-а көгүш келип, кубулуп турат. ј-тин кубулган түрлөрү эстелик жасоо ж-а имараттарды кооздоо үчүн колдонулат. ¬. ». Ћениндин мавзолейин курууда башка материалдар м-н катар ”краинадан табылган лабрадориттер пайдаланылган

јЌќ‘“јЋ№ћ (ага... ж-а гр. ophtalmos- көз) - бир же эки көздүн жоктугу. ј. көбүнчө көздүн ар кандай оор майып болууларга туш келүүсүнөн же көрбөгөн көздүн катуу оорушуш байланыштуу аны хирурги€лык операци€ жолу м-н алып таштоодон кийин болот. јйрым учурда ј. тубаса түрүндө да кездешүүсү мүмкүн.

јЌќЎ»Ќ јлександр √ригорьевич (1878-1958) - ќш у-де большевиктер тобун уюштургандардын ж-а —овет бийлигин орнотууга активдүү катышкандардын бири. 1905-жылдан  оммунисттик парти€нын мүчөсү. ∆умушчунун үй-бүлөсүндө туулган. –ев-€лык »Ў – катышкандыгы үчүн 1908-ж. ќмск ш-нан “үркстан крайына айдалып келген. Ѕул жерде жумушчулар м-н кол өнөрчүлөрдүн арасында рев-€лык иштерди жүргүзгөн. ‘евр. бурж.-демокр. рев-€сынын убагында ал ќш ш-ынын аскер гарнизонундагы солдаттардын ж-а шаар калкынын арасында са€сий-түшүндүрүү иштерин жүргүзгөн. 1917-ж, май айында ќш ш-да болыпевиктердин алгачкы тобун уюштурган. јнын жетекчилиги м-н уезддик борбордун болыпевиктери 1918-ж €нв. айында ”бактылуу өкмөттүн бийлигин кулатып, —овет бийлигин орнотушкан. јл ∆умушчу, солдат ж-а мусулман депутаттар —оветтеринин уезддик аткомунун пред-лдигине шайланып, уезддик аскер комиссары болуп да бекитилген. 1918-ж. басмачыларга каршы күрөштү уюштуруп, ага башчылык кылган. 1919-24-ж. ‘ерганада парт. сов. кызматтарда, андан кийин чарб. кызматтарда иштеп жүрүп, пенси€га чыккан.

јЌ—јћЅЋ№ (фр. ensemble - бирге, чогуу) - архитектурада иде€лык-көркөмдүк, архит. ойлор б-ча чечилген имараттардын, а€нттардын, монументалдык живопистин, скульптуранын композици€лык биримдиги. ј.- архит. чыг-лыктын жог. формасы. »мараттардын, дарак отургузуунун да өзүнчө ј-и болот. —ов. доордо архит. ј. шаарды өңгөчөлөө м-н анын жалпы көрүнүшүнө ажыралгыс түрдө айкалышып турат. ћис, ‘рунзенин борб. сквери дарактардын симметри€луу жайгашышынан, газондордун, эстеликтин ж-а фонтандын биригип айкалышынан түзүлүп, тегерегиндеги архит. имараттарга кошулуп, шаардын ажырагыс кооз бөлүгү болуп турат.

јЌ—јћЅЋ№ (үндөштүк, бирдейлик) - 1) муз. чыг-ны бир нече кишинин аткарышы; 2) бирдиктүү көркөм коллектив катары чыгуучу артисттердин тобу; 3) аткаруучулардын, аспапчылардын же вокалисттердин чакан тобу аткаруучу муз. чыгарма. јткаруучулардын санына жараша ј-ди төмөндөгүдөй бөлүшөт: дуэт (2 аткаруучу), трио же терцет (3), квартет (4), квинтет (5), секстет (6), септет (7), октет (8), нонет (9), децимет (10) ж. б.  ээде катышуучулары кыскартылган хор ж-а оркестр кол лективдери да ј. деп аталат. Өз алдынча чыг. катары ј. камералык (аспаптын ж-а вокалдык) муз. жаатына таандык. ј. операнын, оратори€нын, кантатанын составына да кирет, оку€нын драм, өнүгүшүндө маанилүү роль ойнойт. “еатр өнөрүндө ј. артисттердин бирге аткаруусунун шайкеш келишин, ырааттуулугун, маштыгын түшүндүрөт. “еатрдын бүткүл өнүгүү тарыхында ј. жог. проф. актЄрдук коллективдердин ашкере ийкемдүүлүккө жетишкендиги болот. ј. көркөмдүктөгү татаал маселелерди чечүүнүн каражаты болуп калды. јнда ар кандай мазмундагы ж-а стилдеги спектаклдин сахналык мад-тынын деңгээли ачык көрүнөт.

јЌ—Ё… ƒќ√ќ¬ќ–Ћќ–”-1854-58-ж. јмерика ж. б. державалар м-н япони€нын ортосунда түзүлгөн тең укуксуз договорлор. ј. д. япони€ны 2 к-дан ашык мезгилге тышкы дүйнө м-н байланыштырбай койду. ј Ўнын опузасы м-н 1854-ж.  анагавда биринчи амер.-€пон. договор түзүлүп, амер. кемелер ’акодато ж-а —имода портторуна соода жүргүзбөсө да, эркин кирүү укугун алган. япони€ ушундай эле договорлорду јнгли€, –осси€ м-н да түзүүгө аргасыз болгон. 1857-ж. ј Ў үчүн пайдалуураак жаңы договор, ал эми 1858-ж. япони€ үчүн көз каранды кылуучу соода договору түзүлдү. ”шуга окшош договорлор 1858-ж. япони€ м-н –осси€, јнгли€, ‘ранци€ мамлекети ортосунда да түзүлгөн. ј. д. чет өлкөлүк соодагерлерге япони€ м-н тоскоолсуз соода жүргүзүүгө жол ачып, бул мамлекетти дүйн. капит. рынокко кошкон. Ѕирок япони€ таможн€лык автономи€ укугунан ажыратылып, сырттан ташылып кирген товарга бажыны өтө аз алган.

јЌ“ - эч качан бузулбас убада берүү. Ѕул жоокерчиликте, достошууда, жолдошчулукта, ар кандай жашырын иштерде колдонулат. ∆оокерлер элдин эркиндиги, намысы үчүн жоого каршы аттанаарда жан албаска шерттешип, кылычтын мизин өбүшүп ј. беришет. ћекенин коргоо милдетин өтөөдө ј. берүү салты азыр жаңы мазмун м-н байыды.

јЌ“јЅЋ≈ћ≈Ќ“ (фр. entablement - стол, тактай) - көбүнчө колоннанын үстүндө жайгашкан курулуштун жог. бөлүгү.  лассикалык архитектуранын ордериндеги айрым бөлүктөр: архитрав, фриз ж-а карниз ј-ти түзөт.  ээде толук эмес фризсиз ј. да болот. јл жыгач устундун негизинде келип чыккан. ќшондуктан өз формасы м-н анын түзүлүшүн элестетип турат.

јЌ“ј√ќЌ»«ћ (гр. antaqonisma - бирөөгө же бир нерсеге каршы күрөшөмүн)-келишпес кас багыттардын, күчтөрдүн, коомдук таптардын күрөшүн, мүнөздөөчү карама-каршылыктардын бир формасы. ј. кул ээлөөчүлүк, феод. ж-а капит. формаци€ларга мүнөздүү болуп, социалдык рев-€лар аркылуу чечилип келген.  апитализмдин шартында өндүргүч күчтөрдүн коомдук мүнөзү м-н жөкө менчикке негизделген өндүрүштүк мамилелердин өз ара карама-каршылыгынан буржуази€ м-н пролетариаттын келишпес күрөшү келип чыгат. ћарксизм антагонисттик формаци€лардагы таптардын ортосундагы ј-ди талдап келип, капитализмден социализмге өтүү мезгилинде ј. тап күрөшү аркылуу терилерин, анын формасы ж-а мазмуну ошол күрөштүн жүрүшүнүн конкреттүү тарыхый шарттары м-н аныкталарын көрсөттү. "ј." термини карама-каршы күчтөрдүн күрөшү маанисинде табигый илимдерде да колдонулат.

јЌ“јЋ »ƒ “џЌ„“џ√џ (б. з. ч. 387-ж.) - —партанын ж-а јфины м-н ‘иванын ортосундагы  оринф согушу (395-387) а€ктагандан кийин түзүлгөн тынчтык келишими. ј. т. б-ча √реци€ грек-перс согушунда (б. з. ч. 500-449-ж.) жеңип алгандарынан ажыратылып, кайрадан  . јзи€ шаарлары јхеменилер династи€сынын карамагына өтөт. ј. т. √реци€да са€сий бытырандылыктын күчөшүнө түрткү болгон. Ѕул келишим —партанын өкүлү јнталкиддин аты м-н аталган. ј. т-нын тексти  сенофонттун "√рек тарыхында" ба€ндалат.

јЌ“јЌјЌј–»¬”, “ананариве - ћалагасий –есп-касынын борбору. ћадагаскар а-нын ортосундагы платодо жайгашкан.  алкы 342,5 миң (1970). Ўоссе жолдорунун тоому. Ёл аралык маанидеги аэродрому бар. Ѕут кийим, хим., жыгач иштетүүчү, тамак-аш ө. ж. ишканалары иштейт. ”н-т, илимдер академи€сы ж-а музей бар. 1960-ж. 26-июндан көз каранды эмес ћалагасий –есп-касынын борбору.

јЌ“јЌ“ј (фр. Entente cordiale - "ыкластуу макулдук") - јнгли€нын, ‘ранци€нын ж-а падышалык –осси€нын импер. блогу. 1904-07-ж. калыптанып, 1914-18-жылдагы 1-дүйн. согуш тушунда герм. коалици€га каршы 20дан ашуун мамлекетти бириктирип турган. ј-да мурда 1891-93-ж. ‘ранцуз-орус союзу түзүлгөн. јл 1882-ж. уюшулган Үчтук союзуна - √ермани€ башчылык кылган агресси€чыл блокко эрегиштен улам чыккан. јнгли€√ермани€ карама-каршылыктарынын күчөшү 1904-ж,- англис-француз, 1907-ж. англис-орус келишимдеринин, иш жүзүндө ј-нын түзүлүшүнө алып келген. Үчтүк союзга ∆-а ј-га кирген негизги мамлекеттер дүйнөнү кайра бөлүштүрүүнүн импер. программасын иштеп чыгышкан. ј-нын түзүлүшү ага кирген мамлекеттердин колони€ үчүн эрегишин жоЄ алган жок. 1-дүйн. согуш башталганда ј. мамлекеттери чогуу аракеттенишкен. –осси€, јнгли€, ‘ранци€ 1914-ж. сент€брда Ћондондо сепараттык тынчтык тузбөө ж-дөгү келишимге кол коюшкан, 1915-ж. буга япони€ кошулган. —огуштун оорчулугун –осси€, ‘ранци€ көтөргөн. ќкт. рев-€сы жеңген соң, –осси€ согуштан чыгып кеткен. Ѕул учурда ј-нын составында 30 өлкө, анын ичинде ј Ў, јнгли€, Ѕельги€, ‘ранци€, Ѕразили€, япони€, √ватемала, √ондурас, √реци€, »тали€, ж. б. мамлекеттер болгон. ”луу ќкт. соң. рев-€сынан кийин ј. өлкөлөрүнүн импер. чөйрөлөрү —овет бийлигин кулатуу, –осси€ны бөлүү ж-а колони€ кылуу үчүн —овет мамлекетине 1918-ж. мартта куралдуу интервенци€ (к. ———–деги граждандык согуш жана чет өлкөлук согуш интервенци€сы) жасашкан. Ѕирок ј-нын ал жортуулдарын  омпарти€ жетектеген совет эли талкалап салды.  онтррев-€лык интервенци€нын оңунан чыкпай калышы ага катышкандардын карамакаршылыктарын күчөтүп, акыры јнын ойрон болушуна алып келди.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞