пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

јЌ“ј–ј »ЅЌЎјƒƒјƒ (толук аты- јнтара ибн Ўаддад ибн јмр ибн ћуави€ аль-јбси;т. ж-а өлгөн ж. белгисиз)-6-к-дын 2-жарымындагы араб акыны. јл уруулар ортосундагы көп согуштарга катышып, ошолордун биринде курман болгон. ѕоэзи€сынын негизги темасы - ашык болгон кызы јблө ж-а согуштук салгылашуулар. Ѕизге бир касийдасы, ырларынын айрым үзүндүлөрү гана жеткен. ј. ибн Ў. ж-дө көп легендалар бар. јга арналган "јнтардын жоругу" ("—ират јнтар") аттуу элдик романда ј. ибн Ў. эр жүрөк, ишенимдүү, чынчыл, алсыздарды колдогон, а€лдарды урматтаган, жоомарт, баатыр катары сүрөттөлөт. –оман жорго кара сөз м-н жазылган, ага 10 миңден ашуун ыр кирген. –оман „ыгышта 1869-€шлдан басыла баштаган, 32 томдон турат.

јЌ“ј– “»ƒј-јнтарктиканын борб. бөлүгүн ээлеп жаткан түш. пол€рдык материк.

∆алпы маалымат. ј-нын а€нты 13 975 миң км2 (шельфтик муздуктар м-н аралдардын. а€нты 1582 миң км2). ћатериктик сайроонду кошуп эсептегенде, 16 355 миң км2 ге барабар. “үш. јмерикага карай јнтарктика ж. а. созулуп жатат, анын түн. чеги - —ифре тумшугу 63∞ 13' түш. кеңдиккө чейин жетет. ћатериктин "∆етүүгө кыйын полюс" деп аталуучу борб. бөлүгү болжол м-н 84∞ түш. кеңдикте, 64∞ чыг. узундукта, “үш. уюлдан 660 км аралыкта жайгашкан. ј.- материктердин эң бийиги. јны каптап жаткан муз катмарларынын үстүнкү бетинин орт. бийикт. 2040 м ге чейин жетип, калган материктерге салыштырганда 2,8 эсе бийик. ћуз алдындагы жер бетинин орт. бийикт. 410 м. √еол. түзүлүшү ж-а рельефиндеги өзгөчөлүктөрүнө- карата „ыг. ж-а Ѕат. ј. болуп экиге бөлүнөт. „ыг. ј-нын муз калканынын үстү жээктен чукул бийиктеп, материктин ички тарабын карай түзөңдөй берет; анын эң бийик жери борб. бөлүгүндө (—оветтик плато р-ну, 4000 м) жатат да, негизги муз бөлгүч болуп эсептелет. Ѕат. ј. жапызыраак келип (2000-2500 м), муз массаларынан турат. ћуз тапкандарынын алдындагы рельеф татаал түзүлүштө. „ыг. ј. бийик тоолуу (4530 м ге чейин) ж-а терең чуңкурлуу. Ѕат. ј-нын рельефи андан татаалыраак. ћуз катмарларын "жарып" чыгып турган бийик тоолор (ј-нын эң бийик жери - —ентинел кырка тооcyL 5140 м) ж-а өтө терең (2555 м ге чейин) өрөөндөр кездешет. јзыркы учурда материктин 99,7-99,8% ин муз каптап жатат. ћуздун өрт. калыңд. 1720 м, көлөмү 24 млн. км3, б. а. жер шарындагы тузсуз суулардын көлөмүнүн 90%не барабар. ћатериктин ички аймагында бийик көтөрүлүп жаткан муз платолору жээкке карай жылган сайын кескин өзгөрүп, сынып, жарылып, океандын бетинде ургундай калкыма жалпак шельфтик муздарды (калыцд. 700 м ге чейинки) пайда кылат. Ёңкейиш келген жерлердеги муз катмарлары жылына 1000-1500 м ге чейин жылат. ћуз атмосф. жаан-чачындан (кар түрүндөгү) куралат. ћатериктеги муз катмары жылына 2200 км3 ге көбөйөт ж-а айсбергдерди пайда кылуудан ошого жакын чыгымга учурайт.

 лиматы. ј-да жээк боюндагы райондорду кошпогондо, уюлдук континенттик климат басымдуу. ћатериккө түшкөн күн нурунун 90% кар ж-а музга чагылуудан кайра мейкиндикке таркап, 10% гана материкти жылытууга кетет. ќшондуктан ј-нын радиаци€лык балансы терс, абанын темп-расы өтө төмөн. Ѕорб. ј.- жер шарындагы сууктуктун уюлу. јбс. эң төмөнкү, темп-расы - 88,3∞— экени 1960-ж. 24-августта сов. "¬осток" станци€сында байкалган.  ышкы айлардын орт. темп-расы -60, -70∞—, жайкысы -30, -50∞— ћатериктин эң жылуу жери - јнтарктика ж. а-да абанын жайкы темп-расы 10-12∞—ге жетет. ј-да дайыма антициклондук абал үстөмдүк кылгандыктан, суук аба борб. райондордон материктин чет жакаларын көздөй жылып, жээктердө катуу бороон жүрөт. Ўамалдын жылдык өрт. ылдамд. 12 м/сек, кээде 90 м/сек га жетет. Ќымдуулук ∆-а булуттуулук материктин борборунда төмөн (жылына 30-50 мм). ∆ээктин зонада 600-800 мм ге чейин кар жаайт. ј-да муз каптабаган тоо массивдери, аска зоокалар, өрөөндөр ж-а жээктерге жакын жерде "оазистер" (Ѕангер оазиси, а€нты 450 км2; Ўирмахер оазиси, мында 1961-ж. сов. "Ќоволазаревска€" ил. станци€сы ачылган), ал эми оазистерде туздуу көлдөр бар. Өсүмдүктөр ж-а жаныбарлар дүйнөсүнө ј. өтө жарды. Ќегизинен бир клеткалуу гүлсүз мох (анын 75 түрү), эңилчек («ќќ түрү), балыр, козу карын, бактери€лар ж-а аз сандагы (јнтарктика ж. а-да) чөп өсүмдүктөрү кездешет. јйбанаттары: пингвин, бороон кабарчысы, поморник, тюлень, кит, балык ж. б. Өсүмдүктөр ж-а жаныбарлары жээктин зонада, аралдарда, оазистерде болот.

“абигый райондору. ћатериктин бүткүл а€нты антарктпкалык чел зонасында жатат. ј. үч бийиктик алкакка ж-а бир нече табигый областтары бөлүнөт. “өмөнкү (жээктин) алкак океандан жакындыгы, абанын жог. тешг-ралуулугу, ландшафттарынын ар түрдүүлүгү м-н мүнөздөлөт. ќртоңку алкак (3000 м ге чейин) муз катмарларын, Ѕат. ј-нын ички муз платолорун ж-а тоо кыркаларын алып жатат. ”шуга байланыштуу абанын темп-расы дайыма терс болуп, орг. дүйнө кээ бир күнөстүү жерлерде гана болот. Үчүнчү алкак (3000 м ден жогору)-түбөлүк а€здын зонасы.

»зилдениш тарыхы. “үш. уюл жакта материк бар экенин окумуштуулар мурунтан эле божомолдоп билишкен, бирок 19-к-дын башына чейин ј-га бир да изилдөөчү жете алган эмес. 16-18-к-да са€катчылар материктен алыс жаткан айрым аралдарды ж-а архппелагдарды ачышкан (Ѕуве а., 1739-ж.,  ергелен а., 1771-ж. ж. б.). ‘. ‘. Ѕеллинсгаузен м-н ћ. ѕ. Ћазарев башкарган орус экспедици€м,! (1819-21) ј-га 1-болуп барып (1820-ж. €нварь-февраль), анын материк экенин далилдеген. ћуздуу материкти, айрыкча анын жээктерин изилдөө иши 20-к-дын башында гана башталды. 1911-ж. 15-16-декабрда –. јмундсен жетекчилик кылган Ќорвеги€ экепедици€сы “үш. уюлга жеткен. 20-40-жылдарда ар кыл маршруттук, стационардык изилдөөлөр (авиаци€ны пайдалануу м-н) жүргүзүлгөн. Ѕирок ј-нын сырын ачуу, материктин ички бөлүктөрүн системалуу түрдө изилдөө 1955-56-жылдан бери гана колго алынды. Ёл аралык геофиз. жылдын (1957-58) ж-а Ёл аралык геофиз. кызматташтыктын (1959-65) жылдарында » мамлекет материктин ар кайсы жеринде 57 ил. станци€ ачып, стационардуу база куруп, атайын кабыл алынган программа б-ча кеңири изилдөөлөр жүргүзгөн. Ѕул максатты ишке ашырууда —ов. —оюзу зор роль ойноду. —ов. окумуштуулар 1955-73-ж. 11 ил. станци€ ачып, 19 жолу атайын деңиздин экспедици€ уюштуруп, ј-ны комплекстүү түрдө изилдеп жатышат. ј-ны тынчтык максатта гана пайдаланууга 1958-ж. 1-декабрда атайын эл аралык келишим кабыл алынган.

√еологи€лык түзүлүшү ж-а пайдалуу кендери. ћатериктин көпчүлүк бөлүгүн кембрийге чейинки мезгилде пайда болгон јнтарктида платформасы түзөт. јнын “ынч океан тарабы мезозой бүктөлүүсү м-н курчалган.

ѕлатформанын чыг. тарабындагы кристаллдуу фундаменттин калыңд. 15-20 км ге жетип, архей "заманындагы" гнейс, кристаллдуу сланец, мигматит, гранит тоо тектеринен турат. ‘ундаментти протерозой м-н палеозойдун чөкмөлөрү, жанар тоо тектери, терриген катмарлары ж-а трапптар жаап жатат. јнда кембрийге чейинки, алгачкы палеозойдогу габбро-анортозит, чарнокит ж-а мезозойдун башталышындагы нефелиндүү сиенит интрузи€лары бар. ѕлатформанын эң үстүңкү бөлүгүн, девондон борго чейинки мезгилдердин кумдук, алевролит, чополуу сланец өңдүү ар түрдүү тоо тектеринен түзүлгөн. ј-нын бүктөлүү кырчоосу структуралык үч €руска бөлүнөт. “өмөнкүсү (10-12 км)-пермьтриас мезгилинде пайда болгон карбонат-терриген катмарларынан; ортоңкусу (1-5 км)-юранын континенттик чөкмө катмарлары м-н жанар тоо тектеринен ж-а бор мезгилинин терриген деңиз чөкмөлөрүнөн; үстүңкүсү (2 км)- кумдук, конгломерат м-н катмарланган андезит ж-а базальт лаваларынан турат. ј-да таш көмүр, темир кендери табылган. —люда, графит, кварц, берилл, алтын, уран, молибден, жез, никель, коргошун, ңинк, күмүш, титан кендери да бар экендиги аныкталды.  ийинки мезгилде (1972) Ёймери муздугунун жанындагы тоолордон калыңд. 400 м, уз. ондогон км ге жеткен темирдин ири кени сов. изилдөөчүлөр тарабынан ачылган. ћында руда дагы темир 50% ке жетет.

јд.: √еографи€ јнтарктиды, ћ., 1968; јтлас јнтарктики, т. 1-2, ћ., 1966, 1969; “ретников ј. ‘., »стори€ открыти€ и исследовани€ јнтарктиды, ћ., 1963; ‘ролов ј. »., ћатерик јнтарктида по данным геофизических исследований, ћ., 1971; √усев ј. ћ., јнтарктика, океан и атмосфера, ћ., 1972.

јЌ“ј– “» ј (гр. antarktikos - антарктикалык, анти... ж-а arktikos - түндүк) - јнтарктида материгин ж-а аны курчап жаткан океан мейкиндиктери м-н андагы майда аралдарды камтыган түш. пол€рдык область. ∆алпы маалыматы. ј-нын чек арасы болжол м-н антарктика конвергенңи€сынын түн. абалынын сызыгы б-ча, б. а. 48-60∞ түш. кеңдиктеги аралыктан өтөт. ќ. эле ј-га ушул сызыкка жакын жаткан ѕринс-Ёдуард,  розе, ћакуори ж. б. аралдар кирет. Ѕул чек арадагы ј-нын а€нты 52,5 млн. км2 ге жакын. ќбласть антарктика ж-а субантарктика геогр. алкактарында жайгашкан. Ѕиринчиси јнтарктида материги ж-а аны курчап жаткан дайыма калкып жүрүүчү муздун тилкелери м-н аралдарды камтыйт. Ёкинчисине кышында муз каптаган ж-а такыр тоңбогон океан мейкиндиги м-н аралдар кирет.

–ельефи. јнтарктиданын материктин тайыз жээги башка материктердин жээктерине караганда төмөн (500 м) жатат. јнын аймагында тереңд. 1000 м ге жеткен ойдуңдар м-н кобулдар бар. —уу алдындагы ири кырка тоолор (јвстрали€-јнтарктика, јфрика-јнтарктика, “үш. “ынч океан), океан түбүндөгү јфрика-јнтарктика (тереңд. 6572 м), јвстрали€-јнтарктика (6089 м), Ѕеллинсгаузен (5395 м) сы€ктуу, котловиналарды бөлүп турат. Ѕуларды бөлүп турган кырка тоолордун түзүлүшү ж-а рельефи татаал. јлардын чокулары көпчүлүк учурда деңиз деңгээлине жакын жатат, кээде суу үстүнө чыгып, аралдарды пайда кылат. јлсак, јфрика-јнтарктика кырка тоосунда-Ѕуве, ѕрннс-Ёдуард, o  розе;  ергелен√ауссберг кырка тоосунда -  ергелен ж-а ’ерд; ћакуори тоосунда - ћакуори; “үш. јнтиль кырка тоосунда - “уш. √еоргий, “үш. —андвичев, “үш. ќркней а-дары жайгашкан.  ээ бир тоолордун жанар тоо конустары терең котловиналардан океан (бийикт. 3000-4000 м) үстүнө чейин көтөрүлүп жатат. —убантарктика а-дарына (“үш. √еоргий, бийикт. 2934 м,  ергелен, ’ерд 2745 м, “үш. —андвичев ж. б.) тоо рельефи мүнөздүү. ј-нын рельефи эки категори€га (континенттик ж-а океандык) бөлүнөт. ј-нын јнтарктида материгиндеги континенттик бөлүгүнүн морфол. түзүлүшү материк айланасындагы деңиз түбүндө да кездешет.

 лиматы. ј.-жер шарындагы эң суук область. ќбластта катуу шамал ж-а бороон болуп, туман басып турат. ћатерик үстүндө аба массаларынын кескин муздап кетишинен антарктика антициклону пайда болот; бир аз жылуу келген океандын үстүндө, тескерисинче, циклон алкагы түзүлөт да, циклондор батыштан чыгышты карай жылат. —убантарктика р-ндорунда суу массалары жылуураак болгондуктан, жылдык абанын темп-расы бирдей: эң жылуу айдын орт. темп-расы 10∞— ден ашпайт, эң суук түн. р-ндордо 0∞—ден төмөн түшпөйт, түштүгүндө- 10∞—ден төмөн. ј-нын түн. бөлүгүндө, көбүнчө катуу соккон бат. шамалы (75 MJcen) өкүм сүрөт. ∆аан-чачын жээкке жакын жерлерде карлап түшөт, тун. аралдарда көп учурда жамгыр жаайт. ∆ылдык жаан-чачыны „ыг. јнтарктида жээктеринде «ќќ- 500 мм, ј. ж. а-нын түн. бат. жээктеринде ж-а субантарктика аралдарында 1000 мм ге чейин.

ƒеңиз суулары ж-а мөңгүлөру. ћуздуу материк негизинен айсбергдердин эришинин натыйжасында океанга куюучу тузсуз суунун булагы болуп саналат. “емп-расы - 1,8∞—ден 1∞—ге чейин (конвергенци€ сызыгына жакын 2∞— ж-а тузд. 34%о) болгон суулар антарктикалык конвергенци€ сызыгына чейин таралган. Үстүнкү бетинен төмөнүрөөк тереңдиктеги суулар бир кыйла жылуу ж-а туздуу (темп-расы 1∞—, тузд. 34,5-34,7%о). јндан төмөн жаткан суулардын темпрасы 0∞—, тузд. 34,7∞/оо- “үш. океан - ƒүйн. океандын тынчы жогу, албууту. “олкундардын бийикт. 10-15 м, кээде 25 м ге чейин жетет. —уу 1-2 м, эц бийиги 3,25 м ге көтөрүлөт. ∆ыл мезгилине жараша деңиз муздарынын а€нты өзгөрүп турат.  ыштын а€гында материкти курчаган деңиз муздарынын эни 500-2000 км ге (а€нты 20 млн. км2) чейин жетет. ∆аз айларында деңиз' муздарынын а€нты 2,5 млн. км2те жакын. Ѕир жылдык муздун калыңд. 1,5-2 м, көп жылдык муздар өтө аз. ј. сууларында айсбергдер өтө көп. јлардын кээ бирлеринин уз. 170 км ге, суудан чыгып турган бөлүгүнүн бийикт. 50 м те (кээде 100 м) жетет.

јд.: —оветска€ комплексна€ антарктическа€ экспедици€. »нформационный бюллетень, в 1-66, Ћ., 1958-67; ѕроблемы јрктики и јнтарктики. —б. ст., вып. 1-27, ѕ., 1959-67; –усин Ќ. ѕ., ћетеорологический и радиационный решим јнтарктиды, Ћ., 1961.

јЌ“ј– “» ј јЋ ј√џ -∆ер шарынын эң түштүгүндөгү геогр. алкак. ј€тарктиданы ж-а ага жакын жаткан аралдарды ээлейт. ј. а. негизинен ызгаардуу суук климаты, эң төмөнкү радиаци€лык балансы (жай айларынын орт. темп-расы нөлдөн төмөн), антарктикалык аба массаларынын үстөмдүк кылышы м-н айырмаланат. Ѕиол. ж-а геохим. процесстер өтө жай жүрөт. ј. а-нда материктик муздар ж-а муздак суу массалары өкүм сүрөт. ∆ердеги бардык мөңгүлөрдүн 85,3% ушул алкакта жатат. ћуздан бошонгон ачык жерлерде гана сейрек өскөн мох м-н эңилчектер учурайт.

јЌ“ј– “» јЋџ   Ћ»ћј“ -јнтарктиданын ж-а ага жанаша жайгашкан океан райондорунун климаты. ј. к. материк ичиндеги, жээк эңкейишиндеги, жээк, антарктикалык оазис ж-а антарктикалык деңиз климаттары болуп бөлүнөт. ћатерик ичинде антициклондун таасиринен темп-ра өтө төмөн болуп, жел аргы үстөмдүк кылат. ∆ээк эңкейишинде жаан-чачын ж-а шамалдын жүрүшү бир кыйла көбөйөт. ∆ээк тилкесинин шамалы өтө катуу. јнтарктика деңиздеринде басым кескин өзгөрүп турат, циклондук күчтүү шамал согот, к. јнтарктида.

јЌ“¬≈–ѕ≈Ќ - Ѕельги€нын түштүгүндөгү шаар, јнтверпен провинци€сынын админ. борбору.  еме жүрүүчү Ўельде д-сы м-н јльберта каналынын боюнда, “үн. деңизинен 90 км аралыкта жайгашкан. ƒүйнөдөгү эң ири порттордун бири.  алкы 230,2 миң, шаардын чет-жакасы м-н 675,3 миң (1970). Ўаардын ө. ж. тармактары ташылып келинген сырьЄлорду кайрадан иштетүүгө, кеме жүргүзүү иштерин толук тейлөөгө негизделген.  еме ж-а машина куруу, түстүү металлурги€, нефтини кайра иштетүү, алмаздан кыр чыгаруу, хими€, токуу, тамак-аш ө. ж-лары өнүккөн.

јЌ“≈ Ћ»«ј (анти... ж-а гр. klisis - ийүү)-платформадагы жер кыртышын түзүүчү катмарлардын кеңири а€нтта узак убакыт бою жогору көтөрүлүүсүнөн пайда болгон капталдары бир аз эңкейиш тартып тэдзган тектоникалык структура. ј-нын пайда болушу бир нече геол. мезгилге чейин созулат. јнын көтөрүңкү жериндеги чөкмө тоо тек катмарларынын калыңдыгы жукарып, платформанын фундаменти жер бетине жакын жатат. ћис, ќрус платформасындагы ¬олга - ”рал, ¬оронеж, Ѕелорус ј-лары ж. б.

јЌ“≈ЌЌј (лат. antenna - ре€) - электр-магниттик толкундарды таратуучу ж-а кабыл алуучу түзүлүш. “олкун таратуучу ј. радио бергичтин чыгуу термелүү контурундагы жог. жыштыктагы электр-магниттик термелүүлөрдүн энерги€сын радио толкундардын энерги€сына өзгөртөт.  абыл алуучу ј. радио толкундардын энерги€сын радио кабыл алгычтын кириш термелүү контурундагы энерги€га айландырат. ј-нын формасы, өлчөмдөрү ж-а конструкци€сы таралуучу ж-а кабыл алынуучу радио толкундардын узундугуна ж-а ј-ны пайдалануунун максатына жараша ар түрдүүчө алынат.  өбүнчө бир эле ј. толкунду таратат ж-а кабыл алат. “аратуучу ј. катарында колдонулган вибраторду √. √ерц 1889-ж. түзгөн. Ѕиринчи кабыл алуучу ј-ны орус илимпозу ј. — ѕопов 1895-ж. ойлоп чыгарган. “аратуучу ј-нын көпчүлүгүндө толкун таратуунун ургалдуулугу радио толкундардын багытына жараша болот. “аралуучу кубаттуулуктун көбөйүшүн сан жагынан баалоо үчүн багытталган аракеттенүү коэффициента (Ѕј ) киргизилген. ”зун толкундарды таратууда колдонулуучу ј-нын бийикт. «ќќ м ге жетет. ”зун толкунду горизонттук тегиздикте таратуу талап кылынса, активдүү вибратор дон ж-а пассивдүү рефлектор дон түзүлгөн татаал ј. пайдаланылат. ќрт. толкундарды кабыл алууда рама түрүндөгү магнит ј-лары колдонулат.  ыска толкундуу ј. байланыш лини€сынын узундугуна жараша аныкталат. Өтө алыскы кыска толкундуу байланышта синфазалуу ж-а ромбалык ј-лар пайдаланылат. ћетр ж-а дециметрлик толкундарда радио ж-а теле берүүлөр үчүн көп кабаттуу турникеттик, панелдүү ј-лар керектелет. “олкундун таралуу аймагын кеңейтүү үчүн ј-лар бийикт. 100-«ќќ .и

ж-а андан да бийик мунарага же мачтага орнотулат. ƒүйнөдөгү эң бийик теле көрсөтүүчү ј. (ќстанкино мунарасы, бийикт. 533 м) ћосквада тургузулду. “еле көрсөтүүнүн берүүлөрү симметри€луу вибратор, "толкун каналы" тибиндеги ј-лар м-н кабыл алынат. ƒм, см ж-а мм лик толкундарды ичине алган өтө жог. жыштыктагы радио релелик байланыш лини€сында, радиолокаци€да, космостук байланышта ж-а радио астрономи€да синфазалык беттик ј-лар кеңири таралган. Ѕул толкундарда колдонулган линзалуу ј. линзадан ж-а анын фокусуна орнотулган нурланткычтан турат. Ћинзалуу ј-нын бир түрү - рупордуу-линзалуу ј. чоң бурчка (60-70 ка) айлана турган рунордон ж-а анын чыгышына орнотулган линзадан түзүлөт. Ћинзанын нурланткычын фокустан тегиздикке (ошол фокус аркылуу өтүүчү ж-а линзанын огуна перпендикул€р болгон тегиздикке) жылдырганда, анын чыгышында толкун белгилүү бурчка бурулат. ћына ушуга жараша толкундун максимум таралуу багыты да бурулат. Ћинзалуу ј-нын бул касиети радиолокатордо колдонулат. Өтө жог. жыштыктарда кеңири колдонулуучу күзгүлүү ј. параболоид түспөлүндөгү металл күзгүдөн ж-а нурланткычтан турат. Ќурланткыч параболоиддин фокусуна орнотулат. Ќурланткыч катары рупор, кичине рефлекторлуу вибратор, спираль алынат. Өтө жог. жыштыктуу толкундарды таратуу ж-а кабыл алуу үчүн спиралдуу ж-а диэлектрдик ј-лар, импеданс ј-сы пайдаланып жатат. –адио байланышында кыска, метрдик ж-а сантиметрдик толкундарда өтө кеңири (10-20 эселүү) диапазондо иштөөчү, жыштыкка көз каранды болбогон ј-лар кеңири колдонулуп келе жатат. ћындай ј-нын кеңири таралган түрүнүн бири - логомезгилдуү ј. ј-ны жакшыртуу максатында ЁЁћди пайдалануу иш жүзүнө ашырылууда.

јд.: ƒ р а б к и н ј. Ћ., 3 у з е нк о ¬. Ћ., јнтеннофидерное устройство, ћ., 1961; јйзенберг √. 3.,  оротковолновые антенны, ћ., 1962.

јЌ“≈–»ƒ»… (гр. antheros - гүлдөөчү) - папоротниктердин, кырк муундардын, плаундардын, мохтордун, балырлардын, козу карындардын эркектик жыныс органы. ј-ден сперматозоиддер пайда болот. јлар антерозоиддер деп да аталат.

јЌ“≈÷≈ƒ≈Ќ“ Ө–ӨӨЌҮ (лат. antecedens - мурда болгон) -көтөрүлүп бараткан тоону же дөңсөөнү кесип өткөн, геол. жашы б-ча дөңсөөдөн мурда пайда болгон суу өрөөнү. ћындай өрөөн дары€ агып жаткан аймактын көтөрүлүүсүнөн суунун жерди оюпжеш ылдамдыгы тезирээк болгондугунан келип чыгат. ј. ө. кууш, терең ж-а капталдары тик болот.  ыргндагы ј. ө-нө: Ѕоом, —өөк, Үч- ошкон ж. б. капчыгайлар кирет.

јЌ“»... (гр. anti...- каршы) - карама-каршылыкты же душмандыкты туюндуруучу сөз алдына жалгануучу аффикс; о. эле татаал сөздөрдүн "каршы", "карама-каршы" деген маанини билдирүүчү биринчи бөлүгү (мис, антиклерикализм, антилогарифм).

јЌ“» ЅӨЋҮ „ӨЋӨ–-өздөрүнө "түгөй" бөлүкчөлөргө карата массалары ж. б. физ. мүнөздөмөлөрү бирдей, бирок алардан өз ара аракеттенүү белгиси м-н айырмаланган элементардык бөлүкчөлөрдүн группасы. Ёлементардык бөлүкчөлөрдүн ж-а аларга шайкеш келген. ј. б-дүн массалары, спиндери, изотоптук спиндери, алардын жуптуулугу бирдей, ал эми электрдик, нуклондук зар€ддары магниттик моменттеринин чоңдуктары б-ча барабар, бирок белгилери жагынан карама-каршы. ј. б-дун жаратылышта бар экенин 1930-ж. 1-жолу англ. физик ѕ. ƒир ак теори€ жүзүндө далилдеген. јнын теори€сы б-ча бөлүкчө ж-а ј. б. кагылышканда, алар жоюлуп (аннигил€ци€ланып), ордуна 2 же андан көп башка бөлүкчөлөр (мис, фотондор) пайда болот. 1932-ж. амер. физик  . јндерсон антиэлектрондорду (позитрондорду) тажрыйбада байкагандан кийин, башка ј. б-дү изилдөө башталды. ∆аратылышта кездешүүчү же жасалма түрдө алынган элементардык бөлүкчөлөр ж-а алардын. ј. б. төмөнкүлөр: электрон м-н позитрон, }г+ м-н р,- мюондор, л+ м-н €-,  + м-н  - - мезондор, протон м-н антипротон, нейтрон м-н антинейтрон, нейтрино м-н антинейтрино.

јд.: ‘орд  ., ћир элементарных частиц, пер. с англ., 1965; ¬ласов Ќ. ј., јтивещество, ћ., 1966.

јЌ“» «ј“-анти бөлукчөлөрдөн түзүлгөн зат. «аттын атомунун €дросу протондордон, нейтрондордон турат да, анын электрондору атом-оболочкасын түзөт. ј. з-тын атом €дросу антипротондордон ж-а антинейтрондордон түзүлөт да, анын оболочкасындагы электрондордун ордун позитрондор ээлейт, к. јнти бөлүкчөлөр.

јЌ“»јѕ≈ — - асман сферасында апекске карама-каршы жаткан чекит, !  ј “№Ө —

јЌ“»Ѕ»ќ“» “≈– (анти... ж-а био... j микроорганизмдерден синтезделген, бактери€, микроб, вирустардын өсүшүн басаңдатуучу биол. негиздеги заттар. ћикробдордон келип чыгып, аларга каршы касиети бар заттарды белгилөө иретинде ¬аксман "ј", деген терминди киргизген. јлар микроб, бактери€, вирустардын кай бир түрлөрүн өлтүрсө, башкаларынын өсүпөнүгүшүн токтотот. ј-ди чыгарууда микроорганизмдер дүйнөсүндөгү топтордун бири бирине карама-каршы өч болгондугу пайдаланылган. ќрустун улуу физиологу ». ». ћечников ичегидеги зы€ндуу чириткич бактери€ларды жоюу үчүн айрандагы ачыткыч бактери€ларды колдонууну сунуш кылган. 20-к-дын 40-жылдарына чейин дарылык касиети бар таза ј. болгон эмес. 1939-ж. амөр. илимпоз –. ƒюбо тиротрициндин, англ. илимпоздор ’. ‘лори, ƒж. „ейин (1940) пенициллиндин, сов. илимпоздор √. ‘. √аузе, ћ. √. Ѕражникова (1942) — грамицидиндин дарылык касиетин аныкташат. јзыркы учурда ј-дин 2000ге жакын түрү белгилүү, бирок алардын 40ка жакыны гана дары катары колдонулат. ј-ди узакка колдонгондо, териге бөрү жатыш чыгып же кандидамикоз оорусу пайда болушу мүмкүн. ќшондуктан ј-ди ой келди колдонууга болбойт.

јЌ“»√≈Ќ (анти... ж-а гр. genos - пайда болуу) - адамдын ж-а жаныбарлардын организминин ички чөйрөсүнө киргенде, өзгөчө белоктун түрүн (антитело) пайда кылуучу, биол. негиздеги жог. молекулалуу заттар. A-ге бөтөн белоктор (көбүнчө бактери€лык негиздеги), айрым полисахариддер кирет. “амак-аш сиңирүү органдарынын маңызынын таасири м-н ј-дик касиетин жоготпоо үчүн, ал зат организмдин тканына ж-а суюктук системасына ийне аркылуу гана кириши керек. ј-ди белокко тигил же бул хим. заттарды кошуп синтез жолу м-н алууга мүмкүн. ј. организм үчүн сөзсүз бөтөн белок болуш керек. ћис, коЄнго башка жандыктын (аттын) гана сывороткасын куйганда, сөзсүз ј. пайда болот. ќшондуктан ткандарды көчүрүүдө алардын туура келбестигине байланыштуу реакци€лар көп кездешет.

јЌ“»√»“Ћ≈–ƒ»   ќјЋ»÷»я 2дүйн. согушта (1939-45) гитлердик √ермани€нын, фаш. »тали€нын, милитаристтик япони€нын ж-а алардын шериктери м-н союздаштары€ын агресси€чыл блогуна каршы күрөшүү үчүн түзүлгөн. јга ———–, ј Ў, јнгли€, франци€ кирген. —ов. —оюзу ј. к-нын негизги күчү болгон. 2-дүйн. согуш бүтөөрүндө 53 мамлекет фаш. блоктогу өлкөлөр м-н согуш абалында турган.  аршылык көрсөтүү кыймылы, ———–дин душман басып алган жерлериндеги партизандык кыймыл, бүткүл дүйнөдөгү антифаш. уюмдар ј. к-га чоң жардам беришкен. ј. к. 1941-ж. июнда фаш. √ермани€нын ———–ге кол салышына байланыштуу түзүлө баштаган ж-а буга катышуучулардын союздаштык мамилелери 1942-ж. 1-€нвардагы 26 мамлекеттин ¬ашингтон деклараци€сында, о. эле андан кийинки бир катар документтерде бекемделген. ј. к-нын ичинде 2 са€сий багыттардын күрөшү дайыма жүрүп турган; ———– душманды тезирээк талкалап, согуштан кийин дүйнөнү демокр. негизде курууну көздөсө, батыштагы державалар согуш жүргүзүүнү ж-а согуштан кийинки проблемалардын чечилишин өзүлөрүнүн импер. таламдарына ылайыкташтырууга умтулушкан. ќшондой болсо да, ј. к. согуш мезгилинде өз милдетин ийгиликтүү аткарды. Ѕирок √ермани€ м-н япони€ жеңилгенден кийин, Ѕатыштагы державалар ———–ге ж-а согуштан кийин түзүлгөн элдик-демокр. мамлекеттерге каршы душмандык са€сат жүргүзүүгө өтүштү. ћунун өзү ј. к-нын бузулушуна ж-а "кансыз согуштун" чыгышына алып келди.

јЌ“»√ќЌ»Ћ≈– - ћакедони€дагы падышалардын династи€сы (б. з. ч. 306-168-ж.). јлександр ћакедонскийдин кол башчысы јнтигон I ∆алгыз көздүү негиздеген (306-301-ж. бийлеген) ж-а улуу ƒеметрий I ѕолиоркет (301-286-ж. бийлеген) экөө тең падышабыз деп жары€лаган. ƒеметрий I туткунда өлгөндөн кийин, анын мурасчысы болуп уулу јнтигон II √онат (283-239-ж. башкарган) калат. ј-дин кийинки өкүлдөрү уулу ƒеметрий II (239-229), бир тууганынын уулу јнтигон Ў ƒосон (229-221) болушкан.  ийинкиси —елласи€дагы салгылашууда спартан падышасы  леомен Ўнүн аскерлерин талкалаган. ј-дин кийинкилеринен күчтүүсү ƒеметрий »йин уулу ‘илипп V (221-179) болгон. јл кеңири эл аралык са€сат жүргүзгөн, 215-ж.  арфаген кол башчысы √аннибал м-н союз түзгөн. √реңи€да өзү үстөмдүгүн күчөтүү учун жасаган аракети ‘и- липп VHH –»ћ ћ-Ќ кагылыштырды.  иноскефалдагы салгылашууларда жеңилгенден кийин ћакедони€дан тышкаркы аймактагы ээлигинен баш тартат да, √реци€ны римдиктер бийлеп калган. јнын мурасчысы уулу ѕерсей (179-168) болуп 168-ж. ѕидндеги салгылашууда), ћакедони€ кыйрап, –имге биротоло баш ийип калды.

јЌ“»√–»«”““”” ∆ј–џЋ√џ„ «ј““ј–, сактагыч жарылгыч заттар - кен газы (метан) ж. б. күйүүчү газдар м-н чаңдары бар шахталарда жардыруу жумуштарын коопсуз жүргүзүүгө арналган жарылгыч аралашма. ћетан, күйүүчү газдар, көмүр чаңы аба м-н кошулуп учкундан, жалындан ж-а жылуулуктан жарылып кетүүчү аралашманы түзөт. «абойдо басымдын ж-а жарылуу жылуулугунун таасири м-н көмүр чаңынын же газдын тутанып кетиши мүмкүн. ћетандуу аба аралашмасы темпра 650∞—ге жеткенде күйүп кетет. јга жол бербөө үчүн ј. ж. з. колдонулат. Ќатыйжада, жарылгыч заттардын жарылуу темп-расын, басымын азайтып, газдын ж-а чаңдын күйүп кетишинен кутулууга болот. ј. ж. з. жарылуу темп-расы 1700-2000∞— болгон аммиак-селитра аралашмасынан турат. јларга негизги компоненттерден тышкары 15-30% жалын өчүргүч заттар кошулат. ∆алын өчүргүчтөр (хлордуу натрий, хлордуу калий ж. б. туздар) жарылуу жылуулугунун бир кыйласын өзүнө сиңирип, күйүүчү газдардын кычкылдануу реакци€сына тоскоол кылат.

јЌ“»√”ј-”луу Ѕритани€нын ¬ест»нди€дагы колони€сы. —оставына јнтигуа, Ѕарбуда (160 км'), –едонда (2,6 км2) а-дары кирет. ∆алпы а€нты 442 км1.  алкы 65 миң (1970), көпчүлүгү-негрлер. »ри порту ж-а башкы шаары - —ент-ƒжонс. Ѕал камышы ж-а пахта эгилет.  ирешенин көбү туризмден түшөт. 1932-жылдан бери јнгли€нын колони€сы. 1958 - 62-ж. ¬ест-»нди€ федераци€сынын составында болгон. 1967-ж. февралда јнгли€ ј-га "”луу Ѕритани€ м-н ассоциаңи€лаш мамлекет" деген укук берген, бирок ошол терр-€нын эл аралык ж-а өлкөнү коргоо маселелерин чечүүнү өзүнө калтырган.

јЌ“»ƒ≈“ќЌј“ќ–Ћќ– - мотор майларынын детонаци€лык туруктуулугун жакшыртуу үчүн кошулуучу хим. бирикмелер. ј-дун негиздүүлөрү: тетроэтил коргошун –№(—2Ќ5)4, тетрометил коргошун –№(—Ќ3)4, беш карбонилдүү темир Fe(CO)s- “етроэтилкоргошун "этил суюктугу" деп аталып, ј. катарында кеңири коргошунду чыгаруу максатында бромдуу этил, дибромэтан, дибромпропан ж. б. бирикмелер кошулат.  үйүү мезгилинде алар коргошун м-н кошулуп, камерадап тез чыгуучу бирикмелерди пайда кылат.

јЌ“»ƒќ““ќ– (гр. antidoton-каршы берүү) - уулануудан айыктыруучу дарылар. ј. организмди ууланткан заттарга каршы ар түрдүү жолдор м-н берилет.  ай бир ј. хим. реакци€нын натыйжасында ууну организмге сиңирбей зы€нсыз башка кошундуларга айландырып жиберет. A. ууландырбоо үчүн ж-а ууккандарды дарылоодо кеңири колдонулат.

"јЌ“»-ƒё–»Ќ√" -‘. Ёнгельстин 1878-ж. чыккан "≈вгений ƒюринг мырзанын илимде жасаган төңкөрүшү" деген эмгегинин кыскача аты. B. ». Ћенин бул китепти абдан жогору баалап: ...философи€, таби€т таануу жана коомдук илимдердин эң зор маселелери талданган. Ѕул - укмуштуудай мазмундуу жана өрнөктүү чыгарма (Ћенин ¬. »., „ыг., кырг. 1-бас, 2-т., 12-6.), - деп жазган. ƒюринг марксизмде ж-а таби€т ж-дөгү илимдерде "төңкөрүш" жасап, өзүнүн "жаңы система" деп аталган майда бурж. "социалисттик", филос, экон., натурфилос. теори€сын марксизмге каршы коюп, аны пролетариаттын арасына кенен жайылтууга, ошону м-н жаңыдан уюшулган немең с.-д. парти€сын начарлатууга, жумушчу табын рев-чыл жолдон чыгарууга далбаса кылат. ”шундай тарыхый шартта  . ћаркс ж-а ‘. Ёнгельс ƒюрингдин "жаңы" көз карашы өңдүү ондогон идеалисттик-метафиз. системаларынын бардык түрлөрүнүн гносеологи€лык (таанып-билүүлүк) ж-а таптык тамырларын ачып, реакци€чыл мүнөзүн ашкерелөөгө мажбур болушкан. Ѕул милдеттерди ‘. Ёнгельс аталган эмгегинде толугу м-н аткарган.  итеп кириш сөздөн ж-а үч бөлүмдөн (философи€, са€сий экономи€ ж-а социализм) турат.  ириш сөзүндө ƒюрингдин илимде "революци€" жасайм дегени куру далбаса экени аныкталат. јвтор ƒюрингдин "жаңы" деп эсептеген "дүйнөлүк схема", "дүйнөлүк система" ж-дөгү концепци€сы бирден-бир "туура окуу", "өлбөс чындык" эмес, √егелдин объективдүү идеалисттик, абс. системасындагы негизги принциптердин субъективдүү идеализмге ылайыкталып гана кайталанышы экенин көрсөтүп, марксизмдин тарыхый келип чыгышынын шексиздиги ж-а рев-чыл мүнөзү ж-дөгү маселеге атайын токтолот.

‘. Ёнгельс китептин 1-бөлүмүндө коомдук турмушка жаратылышка ж-а ойлоо процессине карата ƒюрингдин метафиз. ж-а идеалисттик көз караштарын сынга алып, диалек. материализмдин негизги маселелерине, таби€т таануудагы  ээ бир тармактардын (мех., матем., хими€, биол. ж. б.) орчундуу теори€лык ж-а филос. маселелерине токтолот. Ѕул бөлүм диалектиканын төмөнкүдөй фундаментүү проблемаларын кучагына алат: маркстик философи€нын предмети; философи€нын негизги маселеси ж-а анын эки шагы; дүйнөнүн бирдиктүүлүгү; матери€ м-н анын жашоо фермаларынын (кыймыл, мейкиндик ж-а убакыт) ортосундагы ички байланышы; материалдык дүйнөнүн, ошонун ичинде орг. жаратылыштын келип чыгышынын, өнүгүшүнүн ички табигый себептери ж-а кыймылдаткыч күчтөрү; материалдык дүйнөнүн чексиздиги, маркстик таанып-билүү теори€сы; объективдүү, абс. салыштырмалык ж-а түбөлүктүү чындыктардын ички катнаштары; диалек. материализмдин негизги закондору (сандык өзгөрүүдөн сапаттык өзгөрүүгө өтүү ж. б. )ж-а категори€лары (зарылдык ж-а эркиндик ж. б. ). ќ. эле философи€ м-н конкреттүү илимдердин катнашы ж-дөгү маселеге көп көңүл бурулуп, натурфилософи€ сынга алынат. 19-к-дагы таби€т ж-дөгү илимдин орчундуу теори€лык ж-а филос. маселелери каралат.

‘. Ёнгельс китептин 2-бөлүмүндө ƒюрингдин коомдук турмушту, айрыкча са€сий экономи€ны метафизикче ж-а идеалистче түшүндүрүүгө аракет кылганын далилдеп,  . ћаркстын экон. илимине та€нып, са€сий экономи€нын предметине ж-а методуна аныктама берет. ƒюрингдин идеалисттик "зордуктоо" теори€сын сынга алып, коомдун экон. түзүлүшү (базис) биринчи, са€сий ж-а идеол. түзүлүшү (надстройка) экинчи экенин, о. эле жеке менчиктин, таптардын, эзүүнүн, мамлекеттин келип чыгышы "са€сий зордуктун" натыйжасы эмес, экон. факторлордун (коомдук өндүрүштүн ж-а өндүргүч күчтөрдүн улам өсүп-өнугүшүнүн) натыйжасы экенин баса белгилейт.  итепте нарктын, кошумча нарктын ж-а кошумча эмгектин теори€лары, капит. эзүүнүн негизги формалары, капиталдын көрөнгөлөиүшүнүн факторлору ж-а жер рентасынын закондору ж-дө кеңири сөз болот.

 итептин 3-бөлүмүндө ‘. Ёнгельс ил. социализмдин келип чыгуу өбөлгөлөрүн, айрыкча теори€лык булактарын терең талдайт, марксизмге чейинки ар түрдүү утопи€лык көз караштардын, теори€лардын мүчүлүштөрүн ачат; социализм ой-жоруудан, кы€лдан илимге кандайча айланганын, келечектеги коммунисттик коомдун пайда болуу закон ченемин көрсөтөт. —оциализм - капитализмдин өнүгүшүнүн ж-а карама-каршылыктарынын курчушупун натыйжасы; ал пролет, рев-€сынын натыйжасында курулат; пролетариат мамл. бийликти алат ж-а өндүрүш каражаттарын баарыдан мурда мамл. менчикке айландырам пролет, диктатурасы орноп, адамды адам эзүү жоголот; тарыхта 1-жолу чарбанын пландуу өнүгүшү башталат; таптардын ортосундагы карама-каршылыктар ж-а айырмалар акырындап жок болот; соң. жаны үй-бүлө ж-а коммунисттик тарби€ келип чыгат; акыл эмгеги м-н күч эмгегинин ж-а шаар м-н кыштактын ортосундагы карама-каршылыктар жоюлат; капит. курчоо жок кылынып, коммунизм толук жеңип чыккандан кийин, мамлекет да артыкбаш болун калат. "ј.-ƒ." азыр да диалек. ж-а тарыхый материализмди үйрөнүүдө, бурж. идеологи€га ж-а маркоизмден ар кандай чегинүүлөрге каршы күрөштө иде€лык курал болуп саналат. ‘. Ёнгельстин "ј.-ƒ." китеби марксизмдин-ленинизмдин негиз салуучуларынын башка эмгектери сы€ктуу эле кыргыз тилине которулган (1964). јд.: Ћенин ¬. »., "Ёл достору" деген эмне жана алар социал-демократтарга каршы кандай күрөшүп жатышат? „ыг., кырг. бас, 1-т.; ошонуку, ћатериализм жана эмпириокритицизм, ошондо эле, 14-т.; ошонуку, ћамлекет жана революци€, ошондо эле, 25-т.; ѕознер ¬., Ёнгельс в борьбе против ƒюринга и дюринговцев, "ѕод знаменем марксизма", 1940, JMS Ќ; ћакаров ј. ƒ., ќ произведении ‘ридриха Ёнгельса "јнти-дюринг", ћ., 1953; ћомдж€н ’., ћощное оружие в борьбе за революционный марксизм, " оммунист", 1958, JVS 10.

јЌ“» ј…Ќ≈Ќ “ойво (8. 6. 1898- 4. 10. 1941) - ‘инл€нди€ компарти€сын уюштуруучулардын ж-а анын жетекчилеринин бири. –осси€да —овет бийлигин орнотуу үчүн күрөшкө активдүү катышкан. ’ельсинкиде жумушчунун үй-бүлөсүндө туулган. 1915-ж. ‘инл€нди€ с.-д. жумушчу парти€сына кирип, анын сол тарабына кошулган. ‘инл€нди€дагы рев€нын (1918) убагында ∆умушчу сейминин аткомунун секретары,  ызыл гварди€ны уюштуруучулардын бири. –ев-€ жеңилип калган соң ј. —ов. –осси€га келген. ‘инл€нди€ компарти€сынын уюмдаштыруу съездинин (1918-ж. авг.) делегаты. √ражд. согушка, антисов.  ронштадт козголоңун басууга, 1922-ж. (€нв.)  арели€да ак финн баскы€чыларын талкалоого катышкандыгы үчүн Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган. 1923-жылдан ‘ ѕ Ѕ нын, 1925-жылдан ‘ ѕ Ѕ нын —а€сий бюросуна мүчө. Ѕир катар жылдары ‘ ѕге подпольеде жүрүп жетекчилик кылган. 1934-ж. ‘инн охранкасы тарабынан камакка алынып, өмүр бою каторгага өкүм кылынган. —овет өкмөтүнүн жардамы м-н 1940-ж. 3-майда түрмөдөн бошоп, ———–ге келген. 1940-ж. ———– ∆ог. —оветинин депутаты болуп шайланган. ”луу јта ћек. согушка катышкан.  үжүрмөн тапшырманы аткарууда курман болгон.

јЌ“» Ћ≈–» јЋ»«ћ (анти... ж-а лат. clericalis - чиркөөлүк) - өлкөдө чиркөөнүн ж-а динчилердин са€сий, экон., маданий үстөмдүк кылышына каршы көз караштардын системасы. ќ. кылымда Ѕат. ≈вропада ј. феодализмге каршы күрөштүн формасы болгон. Ѕуржуази€нын антиклерикалдык күрөшүнүн натыйжасында 19-кдын а€гында ‘ранци€ м-н √ермани€да чиркөө мамлекеттен бөлүнгөн. „иркөөгө каршы күрөштө орус, украин рев-чыл демократтарыны€ салымы чоң.  ыргыздын элдик оозеки чыг-лыгында, эл акындарынын ырларында антиклерикалдык иде€ көп учурайт. Ѕул "ћолдонун кылыгы", " ойлубай" ж. б. кыргыз жомокторунан ачык көрүнөт. Ѕурж. атеисттер диндин социалдык ж-а гносеологи€лык тамырын, таптык маңызын ачууну ил. негизде түшүндүрбөстөн, антиклерикалдык күрөш м-н гана чектелишет. ћарксчылдар ј-дин чектелгендигин көрсөтүү м-н бирге, динге каршы ил.-иде€лык күрөш жүргүзөт.

јЌ“» Ћ»ЌјЋ№ (анти... ж-а гр. klino - төмөн ием), антиклиналдуу бүктөлүү - тоо тек катмарларынын балык жон тартып бүктөлүшү (к. сүрөт). ј-дын борб. бөлүгү эзелки, ал эми чет жактары кийинчерээк пайда болгон катмарлардан турат. ј. бир нече см ден жүздөгөн м ге созулушу мүмкүн (к. ¬уктөлуу- жогору көтөрүлүшүнөн пайда болгон ири ж-а татаал буктөлуулөрдун комп- лөр). ј-дын ийилген жери - кулпусу капталдары - канаттары, ошол канат тарынын кошулган жери октук беп деп аталат (к. схема). ќктук бет м-i канаттардын мейкиндикте жайгашуу суна жараша тик, жантык, көңтөрүлгөн ж-а жатып калган ј. деген түрлөргө бөлүнөт. ”зуну туурасынан бир нече эсе ашыктык кылса - сызыктуу ј., ал бир аз чоңураак болсо - брахиантиклиналь, бирдей болсо, казамбак (купол) деп аталат.

јЌ“» Ћ»Ќќ–»… (анти... ж-а гр. klino - төмөн ием, oros - тоо, дөңсөө) - бүктөлүү аймактарындагы жер кыртышынын узак убакытка чейин лекси. ј-ге борб. бөлүгүнүн томпок тартып турушу мүнөздүү (к. схема). ”зундугу жүздөгөн, туурасы ондогон км болушу мүмкүн.

јЌ“» ќј√”ЋяЌ““ј– (анти... ж-а лат. coagulans - кандын уюшуп тездетуүчү) - кандын уюу системасынын активдүүлүгүн басаңдатуучу ж-а уюган кандын пайда болушуна тоскоолдук кылуучу дары-дармек заттары. ј. кан уюу процессинин ар түрдүү звенолоруна таасирин тийгизет. ј. түздөн-түз (гепарин, гирудин) ж-а кыйыр таасир этүүчү (дикумарин, неодикумарин ж. б.) болуп экиге бөлүнөт: 1-си кандагы тромбиндин активдүүлүгүн төмөндөтүп жиберүүчү, 2-си кандын уюшуна себеп болгон боордогу лротромбинди пайда кылбоочу касиетке ээ. ј. жүрөктүн, өпкөнүн инфарктарын, эмболи€лык инсультту, тромбофлебитти дарылоо ж-а жүрөк, мээ кан тамырларынын атеросклерозу м-н жүрөктүн кемтигин алдын алуу үчүн колдонулат. "

јЌ“» ќћ»Ќ“≈–Ќƒ»  ѕј “" - √ермани€ м-н япони€нын ортосунда 1936-ж. 25-но€брда Ѕерлинде түзүлгөн договор. јл чынында дүйн. үстөмдүккө жетишүү үчүн ушул эки мамлекеттин жүргүзгөн күрөшүн  оминтернге каршы күрөшүү м-н жаапжашырган блок болгон. ƒоговор 3 стать€дан турган. јнын кошумча протоколу тараптарды  оминтерндин пайдасы үчүн өз өлкөлөрүндө ж-а чет мамлекеттерде аракет кылгандарга каршы катуу чара көрүүгө милдеттендирген. Ѕул алардын башка мамлекеттердин ички иштерине кийлигшпүүлөрүнө мүмкүнчүлүк берген. 1939-ж. "ј. п-га" »тали€, ¬енгри€, ћаньчжоу-√онун марионеттик "мамлекети", »спани€ кирген. 1939-40-ж. "ј. п." √ермани€, »тали€ ж-а япони€нын согуштук ачык союзуна айландырылган. 1941-ж. анын мөөнөтү дагы 5 жылга узартылган. ќшондо ага ‘инл€нди€, ƒани€, ’орвати€, –умыни€ ж. б. мамлекеттер кошулган. 2-дүйн. согушта ———–дин ж-а антифаш. коалици€га кирген башка мамлекеттердин жеңип чыгышы "ј. п-нын" жоюлушуна алып келди. јЌ“» ќћћ”Ќ»«ћ - импер. реакңи€нын азыркы кезде коммунизмге каршы колдонуп жаткан башкы идеол. са€сий куралы. —оң. түзүлүш ж-дө ушактарды таратуу, марксизмленинизмдин иде€ларын, компарти€лардын са€сатын ар кандай бурмалоо - ј-дин негизги максаты. ј-ди€ жарчылары "марксизм эскирди", анткени ћаркстын доорундагы капитализм такыр өзгөрүп, "тапсыз капиталисттик коомго" айланды, азыркы замандагы ил.-тех. рев-€дан улам капитализм м-н социализмдин ортосундагы айырма өзүнөн өзү жоюлуп жатат,- деген сы€ктуу чындыкка эч коошпогон "теори€ларды" ойлоп чыгарышат. ј. экономикада - ———–дин ж-а соң. өлкөлөрдүн экон. системасынын соц. мүнөзүн танып, соц, өлкөлөрдүн экономикасын мамл.-капит. экономика катарында көрсөтүүгө далбаса кылат; са€сатта - дүйн. коммунизм "эркин дүйнөгө" коркунуч келтирет дегендей ушактарды таратат; идеологи€да - социализм адамдардын ой-пикирин белгилүү бир чекте кармап "стандартташтырат" деген келжирек жобону ырастоого ар кандай аракеттер жасайт. јзыр капит. өлкөлөрдүн көпчүлүгүндө ј. мамл. са€саттын децгээлине көтөрүлүп отурат. Ѕатыштагы өлкөлөрдө, асыресе ј Ўда ј. б-ча борборлор иштейт. јнтикоммунисттик пропаганданын негизги максаты - эмгекчилерди рев€лык демокр. кыймылдай алагды кылуу, алардын аң-сезиминде коммунизмдин ураандары м-н идеалына ишенбе өчүл үкт ү туудуруу, соц. өлкөлөрдүн ж-а эл аралык кыймылдын биримдүүлүгүн бошоңдотуу, соц. коомду ичинен ыдыратуу. ƒүйн. соц. системанын барган сайын чыңалышы, тынчтык үчүн күрөштүн өөрчүшү, капит. өлкөлөрдөгү ј-гө каршы аракеттердин барган сайын күч алышы ј-дин натыйжасыз, келечексиз экендигин далилдейт.

јЌ“»Ћќ√ј–»‘ћ (анти... ж-а логарифм) - логарифмдин берилген маанисине туура келүүчү сан. Ёгерде logN=a болсо, N саны о нын ј-сы болот. ј. ондук логарифм үчүн каралып, таблицасы ондук логарифмдердин таблицасы м-н бирге берилет.

јЌ“»ЋќѕјЋј– -г- ача ту€ктуу айбандардын көңдөй мүйүздүүлөр тукумундагы тобу. ƒене түзүлүшү субагай келип, буттары ичке, узун, илбериңки. Ёркектеринин мүйүзү түрдүү формада. ј-дын майдасы коендой, чоңдору өгүздөй. “оптошуп “үш. јфриканын ж-а Ѕорб. јмериканын, јзи€нын талаа, чөл мейкиндеринде жашайт.  ээ бирөөлөрү тоолуу жерлерге таралып, субальпы ж-а алыш тилкелерин, бөксө тоо өрөөндөрүн мекөндейт. јнын түрлөрүнө бөкөн, жейрен ж. б. кирет. ј-дын эти, териси ж-а мүйүзү пайдаланылат. јзыркы малдар (уй, кой, эчки) ј-дын кээ бир түрлөрүнөн келип чыккан.

јЌ“»Ћ№ ј– јЋƒј–џ - “үн. ж-а “үш. јмерика материктеринин ортосундагы ¬ест-»нди€дагы архипелаг. „оң ( уба, √аити, ямайка, ѕуэрто–ико) ж-а  ичи (¬иргин, јйдарым ж-а џлымта а-дар) болуп бөлүнөт. ј€нты 220 миң км2.  алкы 20 млн-дон ашык (1969). ј. а-нда  уба, √аити, ƒоминикан –есп-касы, ямайка, Ѕарбадос мамлекеттери жайгашкан. ”луу Ѕритани€, ј Ў, ‘ранци€ ж-а Ќидерланддарга таандык жерлери да бар. ј. а-нын бир бөлүгү ¬енесуэланын составына кирет. ј. а. материктен ж-а жанар тоодон пайда болгон.  өпчүлүк бөлүгү тоолуу, эң бийик жери 3175 м (√аити а.).  лиматы тропиктик, пассаттуу, ысык, нымдуу. ∆ылдык жаан-чачын 1200- 2000 мм. ∆айдын а€к ченинде көбүнчө өтө катуу шамал болуп турат. —аванна өсүмдүктөрү, тропиктик токой ж-а бадалдар өсөт, табигый өсүмдүктөр аз сакталган.

јЌ“»ћ»Ћ»“ј–»«ћ, к. ћилитаризм.

јЌ“»ћќЌ»“ (лат. antimonium - сурьма), сурьма жылтырат ы, стибнит - минерал. ’им. формуласы Sb2S3. Өңү боз, металл сымал жалтырак.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 2-2,5. —алышт. салм. 4,6.  ычкылдануу зонасында сурьма кычкылдарын ж-а кычкылтектүү бирикмелерди пайда кылат. ј.- сурьманын негизги рудасы.

јЌ“»Ќ≈…“–ќЌ - электр зар€ды нөлгө барабар болгон нейтронго карата анти бөлукчө. ј-дун массасы, спини ж-а магнит моментинин абс. чоңдуктары нейтрондукуна барабар, ал эми магнит моментинин белгиси карамакаршы. Ѕ.  орк, √. Ћамберсон ж. б. 1956-ж. антипротондорду чачыратуу б-ча тажрыйба жүргүзүүдө ачышкан. ј. башка нуклондор м-н кагылышканда аны м-н аннигил€ци€ланат да, F"=2m^c2 " 1900 ћэв энерги€ бөлүнүп чыгат. јл энерги€ € ж-а   мезондорду же ү квантты пайда кылууга сарпталат.

јЌ“»Ќќћ»я (анти... ж-а гр. nomos- закон; сөзмө-сөз - закондогу каршылык) - логикалык жактан ар бири бирдей эле далилденө турган 2 жобонун ортосундагы каршылык. ј. деген түшүнүк античный мезгилде эле (ѕлатон, јристотель) пайда болгон. Ѕайыркы грек философтору ј-нын ордуна "апори€" терминин көп урунган. јзыр ј. 2ге бөлүнөт: логиканын же көптүк теори€сынын ј-сы ж-а семантика ј-сы. ј-нын пайда болушу таанып-билүү процессинин диалек. мүнөзүнө, айрым алганда, форма м-н мазмундун ортосундагы каршылыкка байланыштуу. ј. таанып-билүү диалектикасын терең мүнөздөөгө мүмкүндүк берет.

јЌ“»ѕј–“»яЋџ  ј¬√”—“ ЅЋќ√”-–—ƒ–ѕнин Ѕүткүл росс. 6-(ѕрага) конф-€сынан (1912-ж. €нв.) кийин өздөрүн парти€га карама-каршы коюуга умтулган антипарт, топтордун ж-а агымдардын бирикмеси. ј. а. б-на ликвидаторлор, троңкисттер, отзовисттер ж-а бундчулар ликвидаторчулук платформанын негизинде биригишкен. ј. а. б-н 1912-ж. [12(25) - 20-авг. (2-сент.)] ликвидаторлор дун ¬енадагы конф-€сында Ћ. ƒ. “роцкий уюштурган.  онф-€га катышкан делегаттардын көпчүлүгү –осси€нын жерг. парт, уюмдары м-н эч кандай байланышы жок, чет өлкөлөрдө турган адамдар болгон. “роңкисттер м-н ликвидаторлор –—ƒ–ѕнин Ѕүткүл росс. 6-конф-€сына өздөрүнүн конф€сын каршы коюшкан. Ћ. “роцкий, Ћ. ћартов, ћ. √ольдман ж. б. докладдарында, чыгып сүйлөгөн сөздөрүндө –—ƒ–ѕнин программалык эң маанилүү талаптарын ревизи€лашкан. ј. а. б-нун конф-€да кабыл алган нлатформасы оппортун. мүнөздө болуп, конституци€лык реформа, толук бийликтүү дума, коалици€ эркиндиги, "маданий-улуттук автономи€" сы€ктуу либералдык талаптарды коюшкан. ј. а. б-нун башкы максаты - парти€га, лениндик Ѕ га каршы күрөш жүргүзүү, жумушчуларды рев€лык күрөштөн алагды кылуу. ѕол€к с.-д. ж-а плехановчулар бул блокко катышуудан баш тартышкан. ¬перЄдчулар м-н латыш социал-демократтары конф-€ны таштап чыгып кетишкен. Ѕлок массадан ажырап калып, 1913-14-ж. тарап кеткен.

јЌ“»ѕј“ј–»яЋј– (Antipatharia) - коралл полиптер классына кирген ичеги көңдөйлүү деңиз жаныбарлары. ј.- дарак сымал колони€ларды пайда кылган майда (0,5-3 мм) полиптер. ј-дын колони€сынын скөлети жарыктын нурун 2 ирет сындыруу касиетине ээ болгон горгонинден турат да 6% йоду болот. ј-дын 150гө жакын түрү белгилүү, тропиктик деңиздердин 10-100 м тереңинде жашайт. Ёң майда орг. бүртүкчөлөр м-н азыктанат. —келети кара шуру деп аталып, ар кандай жасалгалар үчүн пайдаланылат.

јЌ“»ѕ»Ќј јлиса Ѕорисовна (1938ж. т.) - ———– спортунун эмг. сиң. мастери (1968). ј. 1955-ж. баскетболго машыгат. 1961-ж. спорттун мастери. ———–дин курама командасынын составына 1962-ж. кирген. 1964-ж. ѕерунун Ћима, 1967-ж. „ехословаки€нын ѕрага ш-ларында ———–дин курама командасында ойноп, дүйнөнүн чемпиону болгон. ———– спортунун эл аралык класстагы мастери (1967). ———– элдеринин беш спартакиадасына катышкан. —порттогу көрүнүктүү жетишкендиктери үчүн ———– спорт коомунун јрдак китебине жазылган.

јЌ“»ѕ»–»Ќ, феназон - ооруган жерди басаңдатуучу, эттин ысыганын төмөндөтуүчү, сезгенүүгө каршы таасири бар дары. Ќевралги€, кызыл жүгүрүк, суук тийүүдөн пайда болгон ооруларга каршы күкүм ж-а таблетка түрүндө пайдаланылат. јнын 10-20% түү эритмеси кан токтотуу (мурундан ж. б.) үчүн колдонулат.

јЌ“»ѕ»–ќ√≈Ќƒ≈– (гр. анти..., руг - от ж-а genos - туулган) - таш көмүр ж. б. кендердин өзүнөн өзү күйүп кетишине каршылык кылуучу заттар. ј-гө суу, натрий силикатынын эритмелери ж-а чел кабык пайда кылуучу эритмелер кирет. ј. шахталарда өрт чыгарбоо үчүн пайдаланылат.

јЌ“»ѕ–ќ“ќЌ - протонго карата анти бөлүкчө. ј. м-н протондун массалары ж-а спиндөри бир бирине барабар, электр зар€ддары ж-а магнит моменттөринин абс. чоңдуктары бирдей, бирок белгилери карама-каршы. јл ќ. „емберлен, Ё. —егре ж. б. тарабынан 1955-ж. Ѕеркли ш-да (ј Ў) протондорду 6,3 √вв ге чейин ылдамдатуучу беватрондо жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн натыйжасында табылган. ј. зат аркылуу өткөндө, аннигил€ци€ ж-а жаңы бөлүкчөлөрдү пайда кыла тургандыгы м-н айырмаланат.

"јЌ“»–≈Ћ»√»ќ«Ќ» " - ил.-методикалык журнал; ———–деги  үжүрмөн кудайсыздар союзунун Ѕорб. советинин органы. ћосквада 1926-41-ж. айына бир чыгып турган. ћаркстиклениндик философи€нын негизинде журнал ил. атеизмди пропагандалап, ———–де ж-а чет өлкөлөрдө динге каршы жүргүзүлгөн иштердин тажрыйбасын жайылткан. јл атеизм б-ча ил. кызматкерлердин, пропагандисттердин өсүшүнө көмөк көрсөткөн. ∆ооптуу редактору ≈. ћ. ярославский болгон. 1960-жылдан тартып "Ќаука и религи€" журналы чыгат.

јЌ“»—≈ћ»“»«ћ - еврейлергө буржуази€нын жасаган жек көрүүчү, улутчулдук мамилеси; еврейлердин укугун чектеп, аларды куугунтуктап, массалык түрдө кырууга багытталган расалык шовинизмдин өтө ашынган формасы. ј. о. кылымда кулач жайган. –осси€да падышалык бийлик тарабынан ј. рев-чыл кыймылга каршы кеңири колдонулган. √ерм. фашисттер болсо еврейлерди массалык түрдө кырышкан. јзыр импер. өлкөлөрдө ј. кеңири кулач жайган, ага каршы күрөштү жумушчу табы ж-а коммунисттик парти€лар жүргүзүп, эмгекчилерди интерн, духта тарби€лап жатышат. ———–де улут маселеси чечилгендиккө байланыштуу турмуштун бардык чөйрөсүндө еврейлердин толук тең укуктуулугу камсыз кылынды.

јЌ“»—≈ѕ“»  «ј““ј– - микробдорго каршы таасир этүүчү хим. заттар. ј. з-дын бактерипиддик активдүүлүгү алардын хим. түзүлүшүнө, темпрага, чөйрөгө ж-а белок заттарынын болушуна байланыштуу. ј. з. медицинада, тамак-аш ө. ж-да ж-а түрдүү материалдарды (жыгач ж-а андан жасалган буюмдар, текстиль буюмдары, тери пластмасса ж. б.) микроорганизмдерден бузулуусунан сактоо үчүн керектелет.

јЌ“»—≈ѕ“» ј (анти... ж-а гр. septikos - ириңдеген) - хим. ж-а физ. каражаттарды колдонуу м-н зы€ндуу микробдордун өсүп-өнүгүшүнө жол бербөө ж-а жаратты ириңдеп кетүүдөн сактоо методу. ј. хирурги€да асептика м-н айкалыш колдонулат. ј. 1-жолу (1867) англ. хирург ∆. Ћистер тарабынан жаранын микробдор м-н булгануу сун алдын алуучу метод катары сунуш кылынган. јл метод карбол к-тасы сиңирилген көп кабаттуу даки м-н жаратты жылчыксыз таңуу, бөлмөгө карбол к-тасынын эритмесин бүрктүрүү, операци€ жасала турган жерди, хирургдун колун ж-а аспаптарды карбол к-тасы м-н сыйпоодон турган.  арбол к-тасы организмге зы€ндуу таасир тийгизгендиктен, ал метод колдонулбай калган. ј-лык каражаттар 4 түргө бөлүнөт: 1) механикалык - микробдор м-н булганган жансыз ткандарды, уюган канды, жат нерселерди жараттан алып таштоо м-н алгачкы хирурги€лык тазалоону жүргүзүү; 2) физикалык - жараттагы ириңди соруп алчу материалдар м-н байлоо, электр нурларына (солюкс, кварц ж. б.) кактоо аркылуу жаратты кургатуу; 3) хими€лык - заттарды (йоддун спирттеги 5-10% эритмеси, спирт, марганцовка, формалин, фурациллин, хлорамин, бор к-тасы) колдонуу м-н жараттагы микробдорду өлтүрүү, өсүп-өнүктүрбөө; 4) биологи€лык - заттарды (вакциналар, сывороткалар) пайдалануу м-н организмдин коргонуу кубатын чыңдоо ж-а антибиотиктерди колдонуу.

јЌ“»—»ћћ≈“–»я - антисимметри€лык өзгөртүүлөрдүн жардамы м-н кээ бир материалдык фигуралардын түрдүү абалдарда өзүнө өзү дал келүү касиети, ј-нын ар кандай өзгөртүүлөрү фигуранын белгисин өзгөртүү операци€сы м-н айкалышкан кадимки симметри€нын кандайдыр бир операци€сынан турат. ‘игуранын белгисин өзгөртүү деген түшүнүктүн физ. мааниси ар кандай болот: зар€ддын белгисин, кыймылдын багытын (алга же артка), деформаци€нын белгилерин (кысуу жө чоюу) өзгөртүүдөн турат. јнти октордун айланасында түрдүү бурчка болгон антибурулуштар, тегиздиктеги анти чагылуулар, антиинверси€лар ј-лык операци€ларга кирет.

јЌ“»“≈«ј (гр. antithesis - карамакаршылык) - поэзи€да колдонулуучу стилистикалык фигуралардын бир түрү. јкындар чыг-ларындагы каармандардын мүнөзүн толук ачуу ж-а окуучуларга эстет, күчтүү таасир калтыруу үчүн карама-каршы болгон түшүнүктөрдү бир бүтүн сүйлөмгө же сөз тизмектерине топтонт. ћис, " елериңде дүнүйө, жыйырма беш жаштайсың, кетериңде дүнүйө, жыдыган кара чаптайсың" (“октогул). ј. жеке гана поэтикалык чыг-ларда эмес, публ. ж-а сын макалаларда, ил. из. иштеринде да кездешет.

јЌ“»“≈«»— (гр. antithesis - каршы коюу) - 1) логикада тезиске каршы коюла турган пикир; 2) √егелдин философи€сында диалек. өнүгүү процессинде тезиске карама-каршы формулировка. √егелдин пикири б-ча, өнүгүүнүн ар кандай процесси үч баскычты (тезис, антитезис, синтез) басып өтөт. јр бир кийинки баскыч өзүнөн мурдагынын жерип, анын карама-каршысына айланат. јл эми синтез болсо ј-ти биротоло четке какпастан мурдагы эки баскычтагы өнүгүүнүн кээ бир белгилерин кошо камтыйт. ћаркстик философи€ бул жобонун рационалдык мазмунун өнүгүү процессин мүнөздөө үчүн колдонот.

јЌ“»“≈ЋќЋќ– - адамдын ж-а жаныбарлардын организмине бөтөн, жог. молекулалуу белоктор (антигендер) киргенде, жооп иретинде аларга каршы күрөш жүргүзүү үчүн пайда болгон заттардын тобу. ј. көпчүлүк жугуштуу оорулардан кийин же организмге бөтөн белокторду, микроорганизмдин уусун куйганда пайда болот. ј. бактери€лар м-н вирустардыв көбөйүшүнө тоскоол болуп, алар чыгарган уулардын зы€ндуу касиетин жоЄт. ј-дун организмди коргогуч бул касиети жугуштуу ооруларды дарылоодо, алардын алдын алуудагы эмдөө ишинде колдонулат. ј-дун антигендер м-н болуучу реакци€лары айрым ооруларды аныктоодо пайдаланылат. јйрым жугуштуу оорулардан кийин кээ бир ј. өмүр бою сакталып калгандыктан, ал адам ошол оору м-н 2-жолу оорубайт.

јЌ“»“ќ —»Ќƒ≈– (анти... ж-а токсин) - айбандын же адамдын организмине пайда болуучу өзгөчө заттар. јлар организмге кирген бактери€лардын ж-а жаныбарлардын ууларына каршы пайда болот. ј кайсы бактери€нын уусунан пайда болсо, ошол ууну гана нейтралдайт. ћис, кептөөрдүн ј-дери ушул оорунун козгогучу бөлүп чыгарган ууну гана нейтралдап, башка ууларга каршы күрөшө албайт. ћедицинада ј. кептөөр, селейме, дизентери€, гангрена, скарлатина ооруларын алдын алууда ж-а дарылоодо ууга каршы сыворотка түрүндө кеңири колдонулат.

јЌ“»‘јЎ»—““»   џ…ћџЋ - фашизмге каршы жалпы демокр. кыймыл. 20-к-дын 20-жылдарынын башында пайда болгон. ќшол кезде »тали€, »спани€, √ермани€ сы€ктуу бир катар мамлекеттердин буржуази€сы өз бийлигин сактап калуу үчүн фаш. диктатураны орнотту. Ѕул кырдаал демокр. күчтөрдөн ј. к-дын таасирдүү формаларын ж-а методдорун табууну талап кылды.  оминтерндин 3-конгресси (1921) жумушчулардын биримдик фронт тактикасын иштеп чыкты, 4-конгресси (1922) ј. к-ды компарти€лардын эң маанилүү милдети деп эсептеди. 1923-ж. согуш коркунучуна ж-а фашизмге каршы күрөшүү комитети түзүлүп, дагы башка чаралар көрүлдү. јлардын' ичинен  оминтерндин 7-конгрессинин (1935) чечимдери кыймылдын өнүгүшү үчүн зор ро€ь ойноду. ј. к-дын башкы күчү компарти€лар жетектеген жумушчу табы болду. ———–дин жумушчу табы бүткүл дүйнөдөгү пролетариаттын ј. к-на таасирдүү жардам көрсөттү.  ѕ——тин съезддеринин материалдарында фашизмдин таптык тамырларын, анын аракетин талдоо да маанилүү милдет аткарды. »спан элинин 1936-39-жылдагы улуттук-рев-чыл согушу [к. »спани€ революци€сы (1931-39)] ј. кдын тарыхынан көрүнүктүү орун алды. јнын жүрүшүндө эл аралык пролет, тилектештиктин зор күчү айкын көрүндү: 54 мамлекеттен келген ыкты€рдуулар интерн, бригадаларга биригишип, »спани€ –есп-касы үчүн салгылашты. —ов. —оюзу испани€лык антифашисттерге ар тараптан жардам берди. 2-дүйн. согуштун убагында ј. к. андан ары өөрчүдү.  омпарти€лар жетекчилик кылган каршылык көрсөтүү кыймылы ж-а эмгекчи массалар улуттун көз каранды эместигин калыбына келтирүүнү, монополисттик капиталды ж-а ири жер ээлөөчүлүктү жок кылууну көздөштү. Ѕул максат „ыг. ж-а Ѕорб. ≈вропа өлкөлөрүндө гана жүзөгө ашты. √итлердик √ермани€нын ж-а анын союздаштарынын кыйратылышы фашизмдин позици€ларын кескин түрдө начарлатты. Ѕирок Ѕат. өлкөлөрүндө монополи€лык капиталдын сакталып калышы ж-а жазаланбай калган нацисттердин, фашисттердин аракеттери »тали€да, Ѕат. √ермани€да, јвстри€да, ‘ранци€да неофаш. уюмдарды пайда кылды. ј Ўда фашизмге жакын оңчул-экстремисттик кыймыл консолидаци€лашууга аракеттенип жатат. »тали€дагы антифашисттер неофашисттерге олуттуу сокку урушту. ‘ранци€дагы согушчул-террористтик уюм ишин токтотууга аргасыз болду. Ѕат. германи€лык, испани€лык демократтар, „или сы€ктуу капит. өлкөлөрдүн эмгекчилери неофашисттерге каршы кыйын шарттарда күрөшүп жатышат. јзыр ј. к-дын өнүгүшү ж-а чыңдалышы үчүн эл аралык аренада алда канча ыңгайлуу шарттар түзүлдү.

јЌ“»‘≈––ќћј√Ќ≈“»«ћ - заттын жанаша элементардык (атомдук) магнитчелери бири бирине карама-каршы багытталышынын натыйжасында анын эң аз магниттелиш абалы (к. сүрөт). ћагниттик касиеттери б-ча бардык заттар диамагнетик, парамагнетик ж-а ферромагнетиктерге бөлүнөт. ‘ерромагнетик заттарда атомдук магнитчелердин бирдей багытталышы анын күчтүү магниттелишине алып келет. ј-дин теори€сын 1-жолу сов. окумуштуу .Ћ, ƒ. Ћандау түзгөн (1930). «аттардын антиферромагнетик абалга тиешелүү магниттик ж-а айрым физ. касиеттери  юринин антиферромагнетик же Ќеель чекиш деп аталган темп-рага чейин гана сакталат. Ќеель чекитинен жогорку темпраларда антиферромагнетик парамагнетикке өтөт. јнтиферромагнетиктер ферромагнетиктер сы€ктуу эле домендик структурага ээ болгондуктан, аларда да магниттик гистерезис кубулуштары байкалат. јзырынча ј. практикалык колдонууга ээ боло элек. AS.:   и р е н с к и й ѕ. ¬., ћагнетизм, 2 изд., ћ., 1967.

јЌ“»‘≈––ќћј√Ќ≈“»  - антиферромагниттик касиеттерге ээ болгон заттар (к. јнтиферромагнетизм). ј. кубулушу негизинен сейрек учуроочу элементтердин группасынан кездешет. ј. касиети бар заттарга Dy, Ќо, ≈г, Tu кирет.  ычкылдар, хлориддер, сульфиддер, карбонаттар ж. б. ушул типтеги өтмө элементтердин жөнөкөй кошулмаларында 'да антиферромагниттик касиеттер байкалат.

јЌ“»‘ќЌƒќ– (анти... ж-а гр. phone - үн) - организмди сырткы ызычуудан коргоочу жасалга. ј. кебезден, дакиден кулакка тыгын катары же атайын материалдан кулактын калканын жаап турууга ыңгайланып жасалат, аны ар бир адам жекече колдонот, к.  оргонуу каражаттары.

јЌ“»‘–» ÷»ќЌƒ”  ћј“≈–»јЋƒј– - машиналардын жылмышып сүрүлүүчү тетиктери жасалуучу ж-а сүрүлүү коэффициенти аз материалдар. јн. м. металл ж-а металл эмес болуп бөлүнөт. ћеталл јн. м-гэ негизи калай, коргошун, жез, цинк, алюминий болгон куймалар ж-а чоюндун кээ бир маркалары, металл оместерине пластмасса, негизи жыгач материалдар, графит-көмүр ж-а резиналар кирет. ћеталл ж-а металл эмес материалдарды бирге кошуп да јн. м. алынат (мис, негизи калай же коргошундан турган баббиттер). јвтомобилдин подшипниктери биметалл пластинкаларынан штамптоо жолу м-н жасалат. ∆ездин негизинде калайлуу, коргошундуу, калай-коргопгундуу коло алынат. »ликтин негизинде алынган јн. м. антифрикцнондук касиеттери жагынан колодон калышпайт. јлюминий негиз кылып алынган материалдар жумшак келип, негизинен ичинен күймө кыймылдаткычтарда колдонулат. Ѕоз чоюндан аз күч келүүчү подшипниктер, колодон, чоюндан черв€ктуу дөңгөлөктүн кырчоолору жасалат. ћеталл эмес јн. м-дын ичинен полиамид ж-а текстолиттер пайдаланылат. Ќегизи жыгач болгон материалдар көбүнчө прокат стандарынын, турбиналардын подгдипниктери үчүн колдонулат.

јЌ“»÷» ЋќЌ - жогорку аба басымы м-н мүнөздөлүүчү атмосферадагы аймак; басымга ж-а жердин өз огунда айланышына байланыштуу абанын агымы; “ун. жарым шарда саат жебесинин айлануу багыты б-ча (к. схема), “үш. жарым шарда ага каршы жүргөн атмосф. куюн. јл циклон м-н бирге тропосферада дайыма болуп турат. ∆арым шарларда жыл бою жүздөгөн ј. пайда болуп, алар бир нече күнгө, кээде жумага чейин созулат. јдатта ј. батыштан чыгышка карай саатына 30-40 км ге чейинки орточо ылдамдыкта өтөт. јнын диаметр өлчөмү 2-3 миң км ге жетет. ј-ду изилдөө аба ырайын прогноздоодо чоң роль ойнойт.

јЌ“»„Ќџ… ƒҮ…ЌӨ, античность - байыркы, эзелки деген маанини туюндуруучу термин.  өп учурда ушул эле маанисинде, бирөк Ѕайыркы √реци€ (эллинизм доору кошо) ж-а Ѕайыркы –им дегендер м-н бирдикте бөтөнчөрөөк мааниде колдонулат. Ѕайыркы гректердин, римдиктердин ар кыл мурастарын изилдөөгө кызыгуу зор болгон  айра жаралуу доорунан баштап, "античный искво", "античный ад-т", "античный тарых" деген түшүнүктөр пайда болгон. јл өлкөлөрдүн социалдык-экон. тарыхын изилдеп билүүгө болгон кызыгуунун күчөшүнөн улам "античный шаар", "чарбанын античный системасы" ж-а илимге  . ћаркс киргизген "өндүрүштүн античный жолу", "менчиктин античный формасы" деген түшүнүктөр келип чыккан.  . ћаркс белгилегендей, менчиктин античный формасы кайчы, экилик, формада: мамл. да, жекече да менчик катарында болуп, экинчиси биринчисин шарттал турган. Өндүрүштүн негизги каражатына (жерге) обгцинанын - полистин толук укуктуу мүчөсү гана эгедер боло алган. Ѕайыркы коомдо коомдун толук укуктуу граждандарынын са€сий турмушка ж-а мамл. башкарууга катышуусуна мүмкүнчүлүк берген бул демократи€нын пайда болушунун зор мааниси болгон. Ёркин калктын артыкчылыгы бар азчылыгынын гана демократи€сы болгондугуна карабастан, бул өз убагында шилтенген ири кадам эле. Ѕир катар грек мамлекеттери (јфины,  оринф ж. б.) ж-а –им сы€ктуу байыркы коомдордун өнүгүшүнүн белгилүү бир учурунда өндүрүштүн негизги тармактарында кул эмгеги кеңири пайдаланылып, бул эмгек башкы өндүргүч күчтөрдүн бири болуп калган. Ѕайыркы коомдо адамзаттын баалуу мурастары түзүлгөн: философи€, ад-т, архитектура өнүгүүнүн жогорку чегине жеткен.

јЌ“ќ ќЋ№— »… ѕавел √ригорьевич [19. 6(1. 7). 1896-ж. т.]-орус совет акыны. 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Ѕиринчи ырлар жыйнагы 1922-ж. чыккан. 20-30-жылдарда "Ѕатыш" (1926), "Үчүнчү китеп" (1927) жыйнактары, "–обеспьер жана √оргона" (1928), "71-жылдагы  оммуна" (1933), "‘рансуа ¬ийон" поэмаларын жазган. "„калов" драмасы м-н "”ул" (1943) поэмасынын (1946-ж. ћамл. сыйлыкка татыктуу болгон) автору. ј. " оммунисттик манифест" (1948), "ќкеан" (1950) ж. б. поэмаларын, "ћастерска€" (1958) ырлар жыйнагын, тарыхый-адабий ж-а публ. "јкындар жана мезгил" (1957), "¬ьетнамдын күчү", "ѕушкин тууралуу" (I960), "јкындар жолу" (1965) аттуу чыгларды жазган.

јЌ“ќЋќ√»я (гр. anthos - гүл, lego- жыйнаймын) - бир топ авторлордун тандамал ырларынын, ар кыл санат сөздөрүнүн, адабий чыг-ларынын үзүндүлөрүнүн жыйнагы. „ыгышта ж-а √реци€да ј. эзелтеден бери белгилүү; байыркы орус ад-тында да ј. чыгарылган. —овет доорунда улут ад-ттарынын жанрлар б-ча бир топ ј-сы жарык көрдү. ћис, " ыргыз поэзи€сынын антологи€сы" ћосквада орус тилинде (1957) ж-а кыргыз тилинде (1974-75) эки томдук болуп чыкты. Ѕуларда кыргыз элинин кылымдан -кылымга айтылып келе жаткан элдик оозеки чыг-ларынан тартып, азыркы кыргыз акындарынын тандамал чыг-лары бар.

јЌ“ќЌ»… ћј–  (б. з. ч. 83-30-ж.) -римдик са€сий ишмер ж-а кол башчы. ёлий ÷езарга кошулуп, аны активдүү колдоп турган. ÷езарь өлгөндөн кийин, сенат ага каршы аскерлерин жиберип, 43-ж. јн. ћ. жеңилет. 42-ж. ќктавиан м-н бирге ¬руттун ж-а  ассийдин аскерлерин талкалаган. јндан кийин провинци€ларды бөлүштүрүүдө ј. –им державасынын чыг. провинци€ларын алып, ал жерде чексиз бийлик жүргүзгөн. ≈гипет хашпасы  леопатра м-н жакындашып, ага, анын балдарына зор аймакты тартуу кылган. ”шунун өзү триумвираттардын мамилелеринин үзүлүшүнө ж-а сенаттын  леопатрага каршы согуш ачуусуна алып келген. ќктавиандын аскерлери ≈гипетке басып киргенден кийин, ј. өзүн өзү өлтүргөн.

јЌ“ќЌ»ћƒ≈– (анти... ж-а бпута - ат) - мааниси жагынан бири бирине карама-каршы сөздөр (кун-тун, жаман-жакшы, улуу-кичуу). ј. зат атоочтон (өмур-өлум, согуш-тынчтык), сын атоочтон (эски-жаңы, ак-кара), этиштен (кел-кет, отур-тур) ж-а тактоочтон (аз-көп, эрте-кеч) түзүлөт. ј. поэзи€да, макал-лакаптарда, учкул сөздөрдө көп кездешет.

јЌ“ќЌ»ћƒ≈– - –им императорлорунун династи€сы (96-192); јнтонин ѕийдин ысмынан аталган. ј-ге: Ќерва (96-98), “ра€н (98-117); јдриан (117-138), јнтонин ѕий (138-161) ћарк јврелий (161-180) ж-а  оммод (180-192) кирген. ј. кул ээлөөчүлөрдүн мүдөөсүн коргошкон. ј-дин тушунда монархи€лык бийликтин иде€сы биротоло калыптанып бюрократи€лык аппарат түзүлгөн. ј-дин башкарган убагы –им импери€сынын гүлдөө учуру болгон. Ѕирок јдриандын тушунда кризистин белгилери пайда болуп, ћарк јврелий башкарган мезгилден тартып импери€нын кубаты начарлай баштаган.

јЌ“ќЌќ¬ јлексей »ннокентьевич (15.9. 1896-18. 6. 1962) - советтик арми€нын генералы (1943). 1928-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1916-ж. ѕавловскийдеги аскер окуу жайын бүтүргөн. 1919-ж. —ов. јрми€да кызмат кылууга өтүп, √ражд. согушка катышкан. ћ. ¬. ‘рунзе атн. аскер академи€сынын эки ф-тетин (1931, 1933), √өнштабдын академи€сын (1937) бүтүрүп, окутуучулук кызматта иштеген. 1941-42-ж. фронттордун штабдарынын начальниги. 1942-46-ж. √өнштабдын начальнигинин 1-орун басары, начальниги болгон. ялта ж-а ѕотсдам конф-€ларына катышкан. 1955-ж. майда ¬аршава договоруна кирген өлкөлөрдүн Ѕириккен куралдуу күчтөрүнүн штабынын начальниги болгон. 3 Ћенин ордени, "∆еңиш" ж-а дагы башка ордендер, медалдар м-н сыйланган. ———– ∆ог. —оветинин 2-6-шайл. депутаты. —өөгү  ызыл а€нтка коюлган.

јЌ“ќЌќ¬ ќлег  онстантинович [25. 1 (1. 2). 1906-ж. т.]-сов. авиаконструктор, тех. илимд. доктору, ”——– »јнын акад., —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1966). 1945-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1930-ж. Ћенинграддагы  алинин атн. политех, ин-тту бүтүргөн. 1946жылдан тажрыйба-конструктордук бюронун башчысы. ј-дун жетекчилиги м-н 80 т га чейин жүк көтөргөн јн-10, јн-24, јн-12, јн-22 турбовинттүү трансп. самолеттор жасалды. ———– ∆ог. —оветинин 5,7,9-шайл. депутаты. ———– ћамл. (1952) ж-а Ћениндик (1962) сыйл. лауреаты, 2 Ћенин ордени, ж. б. орден, медалдар м-н сыйланган.

јЌ“ќЌќ¬»„ ћаксим јлексеевич [27.4 (9.5). 1835-14.11. 1918] -орустун демократ агартуучусу, материалист-философу, адабий сынчысы, публицист —в€щенниктин үй-бүлөсүндө туулган. 1855-59-ж. ѕетербург диний академи€сында окуган. Өз алдынча материалист-философтордуи чыг-ларын үйрөнгөн. ƒобролюбов м-н „ернышевскийдин чыг-лары ј-тин матер, ж-а атеисттик көз караштарынын калыптанышында чоң роль ойногон. јл 1855-66-ж. "—овременник" журналында иштеп, бат. европа философи€сындагы идеалисттик көз караштарды –осси€да пропагандалоого аракеттенген орус идеалист философторунун, о. эле ѕлатондун,  анттын, √егелдин, ўопенгауэрдин философи€сын сынга алган макалаларды жазган. ј. идеализмге каршы күрөшүп, таби€т таануу илими м-н иск-водо алдыңкы иде€ларды пропагандалады, бирок "дыйкандар демократизминин" тар чегинен чыга алган жок. ј-тин көз караштарында диалектиканын элементтери болсо да, анын материализми метафиз. материализмдин чегинен чыга алган эмес. ј. рев-чыл демократизмдин принциптерин жаңы шарттарда өнүктүрө албады, көп учурларда либерализмге ооп кетип турган. јл марксизмди урматтоо м-н кабыл алса да, анын маанисине терең түшүнө албады ж-а марксизмдин позици€сына өтө алган жок.

јЌ“ќЌќ¬ ј - алманын өтө көп тараган кышкы сортторунун бири. јл каменичка, ак антоновка ж. б. түрлөргө бөлүнөт. ћөмөсү ири, сүйрү же конус сымал.  абыгы саргыч, сулпу ак, кычкыл, таттуу, даамдуу ж-а жыттуу. ј. түшүмдүү келип, кургакчылыкка, кышка байымдуу болот.  ыртышты көп ылгабайт. јл 5-7 жылдан кийин мөмө байлап, 60 жылга чейин мөмөлөйт. Ёң жакшы шартта бир түбүнөн 500 кг түшүм алынат. ћөмөсү сент€брдын а€гында, окт€брдын башында жыйналып, апрелгө чейин сакталат. јл –—‘—–, Ѕ——–, ”——–, Ѕалтика боюнда,  азак,  ыргыз ——–леринде өстүрүлөт. ј-дан как, повидло, пюре, мармелад, желе, шарап да жасалат.

јЌ“ќЌќ¬-ќ¬—≈≈Ќ ќ ¬ладимир јлександрович (9.3.1883, „ернигов- 1939) - парти€лык ж^а мамл. ишмер, ќкт. соң. рев-€сына активдүү катышкан. „ерниговдо поручиктин үй-бүлөсүндө туулган. 1903-жылƒан –—ƒ–ѕгө мүчө. 1905-ж. Ќово-јлександри€да (ѕольша), —евастополдо аскердик көтөрүлүш уюштургандардын бири. Ѕул үчүн өлүм жазасына тартылып, кийинчерээк ал 20 жылдык каторга м-н алмаштырылган. јндан качып чыгып, ' ‘инл€нди€да, ѕетербургда, ћосквада иштеген. 1910-ж. ‘ранци€га эмиграци€га кетип, анда меныпевиктергө кошулган. 1914-ж. меңыпевиктерден кол,үзүп, 1-дүйн. согуш жылдарында интернационалист болот. 1917-ж. большевиктер парти€сына кирип, ѕетроградда аскер ревкомунун секретары,  ышкы дворецкө штурм жасагандардын жетекчилеринин бири. —оветтердин Ѕүткүл росс. 2-съездиндө Ё —тин туңгуч составына (аскер ж-а деңиз иштери б-ча комитеттин мүчөсү) шайланган. 1918-19-ж. ”кр. фронтунун командачысы, ”кр. аскер эл комиссары, 1919-20-ж. “амбов губаткомунун пред-ли, 1922-24-ж. –еспканын –ев. аскер советинин са€сий башкармасынын начальниги. 1923- 27-ж. троцкийчил оппозици€га кошулуп, 1928-ж. андан кол үзгөн. „ехословаки€да, Ћитвада, ѕолыпада дипл. иште болгон. 1934-ж. –—‘—–дин прокурору, 1936-37-ж. Ѕарселонада (»спани€) ———–дин ген. консулу болуп иштеген.

јЌ“ќЌќ¬„”Ћ”  - “амбов губ-да эсерлер м-н кулактардын —оветтерге каршы 1920-21-жылдагы козголоңу. ј. эсерлер парти€сынын Ѕ нын ж-а кулактардын "Ёмгекчи дыйкандар союзу" деген уюмунун демилгеси б-ча уюштурулган. Ѕуга иш жүзүндө эсерлердин “амбов губкому башчылык кылды.  озголоңдун жетекчиси эсер ј. —. јнтонов болгон (ошондон улам "ј." аталат). Ёсерлер √ражд. согуш мезгилиндеги —ов. –есп-канын чарбачылык кыйынчылыктарынан пайдаланууга умтулушкан. јлар "јзык-түлүк чачымы жоголсун!", "—оода эркиндиги жашасын!" деген ураандар м-н чыгышкан.  озголоңдун түпкү максаты —овет бийлигин кулатып, капит. тартипти кайра орнотуу болгон. јнтоновдун бандалары өлкөнүн борб. р-ндоруна азык-түлүк жеткирип турган “үш.-„ыг. т. жолун бууп, бир катар жерди басып алып, ал жердеги парти€лык, сов. кызматчыларды өлтүрүп, совхоздорду, поезддерди, т. ж. станци€ларын тоноп турушкан. 1921-жылдын башында козголоңчулар 50 миңге жакын кишиси бар 2 арми€ түзгөн. 1921-жылдын күзүндө ј-ту жоюу үчүн Ѕүткүл росс. Ѕј  атайын комисси€ түзгөн (башчысы-¬. ј. јнтонов-ќвсеенко). ћ. Ќ. “ухачевскийдин жетекчилигинде “амбов губ-на аскер жиберилген. 1921-жылдын май- августунда жерг. эмгекчилердин колдоосу м-н козголоң толук басылды.

јЌ“ќ÷»јЌƒј– (гр. anthos - түс, kyanos - көгүш) - өсүмдүктөрдүн боЄгуч заттары. ј. хим. структурасы татаал өсүмдүктөрдүн ткандарында кездешүүчү флавон, катехин деген заттарга окшош.  леткаларда ј. жарыктын таасиринен көп жыйналат. ∆арыктын жардамы м-н кычкылтеккө бай флавондор калыбына келип, ј-га айланып турат. ј-дын көп жыйналышына төмөнкү төмп-ра да жакшы шарт түзөт. Ѕийик тоодогу же түндүктөгү өсүмдүктөр дайыма суук ж-а өзгөчө жарык шарттарда өскөндүктөн, алардын ткандары ј-га өтө бай келет. ћындай өзгөрүүлөр түз жерде өскөн өсүмдүктөрдө жазгы же күзгү суукта байкалат. ј. өсүмдүктөрдүн тышкы чөйрөгө ыңгайланышына чоң жардам берет. јлар күн нурунан хлорофилл сиңире албаган нурларды сиңирип, жалбыракта жылытат. ј. гүлдөрдө, жемиштердө айрыкча арбын келип, аларга кооз түс берет.

јЌ“–ј Ќќ« - (гр. anthrax -көмүр, карбункул ж-а nosos - илдет) - дарак, бадал ж-а чөп өсүмдүктөрүнүн кебер илдети. Ѕул илдетке чалдыккан өсүмдүктү кара так басып, бүдүрлүү болуп калат. ј. көбүнчө ошол илдетке чалдыккан үрөн, өсүмдүк калдыгы, топурак, суу, курт-кумурска ж-а шамал аркылуу таралат. ј. мелүүн климаттуу зоналарда болот. ќ. јзи€да ж-а  аз-нда жаан-чачындуу жылы айрыкча көбөйөт. Ѕуга жаңгак, чай ж-а цитрус өсүмдүктөрү көп чалдыгып, түшүм төмөндөйт. ј-го каршы күрөшүү чаралары: которуштуруп айдоону туура жүргүзүү; өсүмдүктүн таза сортторун эгүү; дарак ж-а бадал өсүмдүктөрүнүн илдеттүү бутагын жазында кыркып, өрттөп салуу; алардын калдыгын жок кылуу; жайкысын бордос суюктугун же аны алмашты–””„” дарыларды колдонуу.

јЌ“–ј ќ« (гр. anthrax - көмүр) - узак убакыт бою таш көмүр чаңы аралашкан абадан дем алуунун натыйжасында адамдын өпкөсүнүн ткандарына чаңдын ширелишинен келип чыккан оору. ј.- пневмокониоа ооруларынын бир түрү.

јЌ“–ј “ (фр. entre - аралык, acte- көшөгө) - 1) спектаклдин көшөгө ?аралыктары же цирк, концерттин бөлүмдөр аралыгы; ертисттердин, көрүүчүлөрдүн эс алышы, жасалгаларды алмаштыруу үчүн керектелүүчү убакыт; 2) опералык, драмалык спектакддердө (1-көрүнүштөн башка) көшөгө ачылаар алдында ойнолуучу муз. пьеса.

јЌ“–јЌ»Ћ  »—Ћќ“ј—џ, аминобензой кислотасы, H2N-CeH<- -—ќќЌ - түссүз кристалл, эрүү t 145∞— —ууда начар, спиртте, эфирде, минералдык к-таларда, жегичтердө жакшы эрийт. Cd, Co, Cu, Ni, Zn, Mo, Pb ж. б. металлдар м-н комплекстүү бирикмелерди пайда кылат. ј. к. кээ бир аао боекторду ж-а жыпар жыттуу заттарды алууда керектелет.

јЌ“–ј’»ЌќЌ, —иЌвќг -орг. бирикме, ачык сары түстүү кристаллдар. Ёрүү t 286∞—, кайноо t 380∞G; нитробензолдо, анилинде ж-а ысык толуолдо эрийт. ј. антрацендин кычкылданышынан же суусуз хлордуу алюминий катышкан фталь ангидридинө бензолду таасир этүүдөн алынат. ј.- боекторду алуудагы негизги зат. ј-ду сулъфирлөө реакци€сы ө. ж-да боек заттарын синтездөө үчүн колдонулат.

јЌ“–ј’»ЌќЌ Ѕќ≈ “ќ–” - негизинен антрахинондон турган орг. боЄгуч заттар. ј. б. хим. жактан туруктуу, өңү ачык ж-а жарыкка чыдамдуу. —ууда эрүүчү, негиздин касиети бар ј. б. синтет. (капрон, найлон) булаларын, суспензи€ түрүндөгүсү ацетат жибектерин полиэфир буладарын боЄодо пайдаланылат. ѕолиокси-ацөтиламино-ацетиламинокси ж. б. антрахинондун татаал бирикмелери жарыкка өтө чыдамдуу, оңбой турган пигменттер катары полигр. ж-а сырдоо ө. ж-да, полиакрилонитрил буласын ж-а жүн боЄодо колдонулат.

јЌ“–ј÷≈Ќ, CuHio - конденсаци€ланган ароматтык углеводород, түссүз кристалл. Ёрүү t 216,6∞C, кайноо t 351∞— ќрг. эриткичтердө аз эрийт, эритмеси кызгылт көк түстө. ј-дин мезо-көмүртек атомдору реакци€га өтө оңой кирет, анын кычкылданышынан антрахинон алынат. ј. 1-жолу 1832-ж. таш көмүр чайырынан табылган. јны 1867-ж. ё. ‘. ‘рицшө таза түрүндө алып, изилдеген. ј. негизинен антрахинон, андан түрлүү түстөгү боЄктор алууда колдонулат.

јЌ“–ј÷»“ (гр. antbxakitis - көмүрдүн бир түрү)-жог. даражада метаморфизмделген гумустуу таш комур. Өтө тыгыз, жалтырак, өңү бозомтук кара. Ёлектр тогун жакшы өткөзөт.  атуулугу ћоос шкалаеы б-ча 2,0-2,5.  үйгөн кезде 8100- 8350 ккал/кг жылуулук чыгарат. —оставында 93,5-97% көмүртек бар, андан көп болсо, суперантрацит деп аталат. ∆аратылышта ј. ар кандай калыңдыктагы (40 м ге чейин) катмар түрүндө, девондон тартып триаска чейинки бардык геол. мезгилдерде кездешет.  өмүрдүн дүйн. запасынын 3%не жакынын ј, түзөт (к.  омур кендери). ј-тин ири кендери ƒонбасста,  узбасста,  арагандыда, о. эле  ытай ж-а ј Ўда бар. ј. негизинен жог. сапаттуу энергет. отун катары, айрым сорттору домна процесстеринде, чоюн . эритүү иштеринде пайдаланылат.

јЌ“–≈ѕ–≈Ќ≈– (фр. entrepreneur ?- кесип ээси) - жеке менчик оюн-зоок мекөмөсинин (театрдын, цирктин ж. б.) ээси. ј. профессионал өнөрчүлөр топтору жаралганда кошо пайда болгон (16-к.).  оммерци€лык пайдага кызыккан ј-ден башка театр м-н чыг-лык байланышы бар ј. да болгон. јндай ј-дин милдетин көбүнчө башкы актер, драматург же режиссер аткарган. јзыр көпчүлүк капит. өлкөлөрдө мамл. театр м-н катар антреприза деп аталган менчик театр мекемелери да бар. јнтреприза биздин өлкөдө театрларды мамлекеттештирүү ж-дөгү декрет б-ча жоюлган (1919).

јЌ“–ќѕќ... (гр. anthropos - адам) - татаал сөздөрдүн адамга таандык маанини тугондуруучу составдын биринчи бөлүгү (мис, антропологи€, антропонимика).

јЌ“–ќѕќ√≈Ќ ћ≈«√»Ћ» (системасы), төртүнчүлүк системасы (мезгили) - стратиграфи€лык шкаланын эң акыркы системасы; ∆ердин геол. өнүгүү тарыхынын азыркыга чейин уланып жаткан соңку мезгили (к. √еохронологи€). јнын узактыгы 0,6-1,0 млн. жылдан 2,5-3,5 млн. жылга чейин деп эсептелет. ј. мезгилин 1825-29-ж. франц. окумуштуу ∆. ƒенауанс төртүнчүлүк системасы деп атаган. 1922-ж. орус геологу ј. ѕ. ѕавлов бул мезгилдин башында адам пайда болгондуктан, аны антропоген (гр. antropos - адам, genos - туулуу) мезгили же антропоген деп атоону сунуш кылган. Ѕирок анын жалпы кабыл алынган эл аралык стратиграфи€лык схемасы түзүлө элек.  өбүнчө ј. мезгили байыркы (эо), ортоңку (мезо), кийинки (нео), плейстоцен ж-а голоцен деген 4 бөлүктөн турган (Qi, Qn, Qui, QIW схемасы колдонулат (к. схема). ј. мезгилинде ∆ердин климаты суук болгон. ћаал-маалы м-н өтө катуу суук жүрүп, жер бетинде муз катмарлары пайда болгон. Ќатыйжада бир нече муз каптоо ж-а муз аралык кылымдар болуп өткөн. ∆ер бетин азыркыга караганда 3 эсе көп муз каптап турган. ј. мезгилинде муздун таасиринен өсүмдүктөр м-н жаныбарлар дүйнөсү бүтүндөй өзгөрүүгө учураган. —уукка чыдамдуу өсүмдүктөр м-н жаныбарлар пайда болуп, азыркы учурда толук кырылып жоголгон мамонттор м-н жүндүү носорогдор өңт дүү жаныбарлар жашаган. јдамдын пайда болушу ж-а өсүп-өнүгүү тарыхы ј. мезгили м-н тыгыз байланыштуу. ј. мезгилинде жер кыртышынын ири тектон. кыймылдары ≈врази€нын алъпы буктөлуү аймагында, “ынч океандын жээктеринде ж-а “€нь-Ўань, јлтай, —а€н ж. б. тоолордо болуп турган. јзыркы учурдагы жер титирөөлөр алардын уландысы болуп эсептелет. ј. мезгилинде кургактык м-н дециздердин өзгөрүлүп турушуна карабастан, алардын жалпы көрүнүшү азыркы учурдагыга окшошураак болгон. ќшондуктан материктердө континенттүү - чөкмө тоо тектер (лЄсс, аллювий, пролювий, муз, көл чөкмөлөрү, эол кумдары ж. б.) кеңири тараган. Ѕул чөкмө тоо тектер кыртышты пайда кылат ж-а курулуш материалдары м-н чым көңдүн кен байлыгы болуп саналат. јлар м-н алтын, платина, алмаз ж. б-дын кен чачындылары (россыпь) тыгыз байланыштуу. ј. мезгилинин проблемалары м-н изилдөө методдору өзгөчө болгондуктан, төртүнчүлүк геологи€сы деп аталган илимдин өзүнчө бир тармагы пайда болгон. "

ј….: ћарков  ,  ., Ћ а з у к о в √. »., Ќиколаев ¬. ј., „етвертичный период, т. 1-3, ћ., 1965-67; „арыгин ћ. ћ., ¬асильев ћ. ћ., ќбща€ и историческа€ геологи€, ћ., 1968.

јЌ“–ќѕќ√≈Ќƒ»  ЋјЌƒЎј‘“ - пайда болушуна адамдын чарбачылык иши чоң роль ойногон геогр. ландшафт, к. ћаданий ландшафт, √еографи€лык ландшафт.

јЌ“–ќѕќ√≈Ќ≈« - антропологипнын негизги бир тармагы; адамдын чыгуу тегин изилдөөчү илим. јл изилдөөчү негизги проблемаларга: адамдын сүт эмүүчүлөрдүн ичинен алар орду, адеп чыккан жери ж-а убагы, адамды адам кылган факторлор кирет. Ѕуларды чечүүдө ј. салыштырмалуу анатоми€, эмбриологи€, физиологи€, палеонтологи€, археологи€, геологи€нын накта даректерине та€нат. јдам түспөлдөш маймыл м-н адамдын теги өтө жакын экенин „. ƒарвин м-н “. √ексли толук далилдеди. ј-дин негизги фактору жасалма курал пайдаланган коомдук эмгек экенин ‘. Ёнгельс "ћаймылдын адамга айлануу процессиндеги эмгектин ролу" деген эмгегинде көрсөттү. Ѕирок анын бул даанышман эмгегин реакци€чыл бурж. антропологдор бурмалоого, дарвинизмди ревизи€лоого тырышты. јлар адам коомундагы ар кандай расаларды ар башка түргө же типке бөлүп (полигенизм), алар маймылдардын ар кандай түрүнөн тараган (полифили€) деген теори€ны чыгарышты. јйрыкча, немец антропологу √.  лаачтын европ. расалар шимпанзеден, негр тектүүлөр горилладан, монгол тектүүлөр орангутангдан тараган деген көз карашы кеңири жайылды. јдам түспөлдөш маймылдардын ичинен адамга көбүрөөк окшоштору - јфрикадагы шимпанзе м-н горилла. Ѕул экөөнүн колкосунан чыгуучу артери€нын тарамдануу түрү, өлкөсүнүн бөлүктөргө бөлүнүшү ж. б. адамдыкынан айырмасы жок. јл эми “үш. јзи€дагы орангутангдын кабыргалары адамдыкындай 12 жуп болот. Ѕирок булардын баары - жөнөкөй гана окшоштуктар. ќшондуктан азыркы маймылдардын бири дагы адам тегине жатпайт. —ов. антропологи€ расалардын баары бир тектен чыкканын (моногенизм), ушундан улам алар биол. жагынан бири бирине тең экенин далилдеп, "артыкча жаралган" раса ж-дөгү жалган илимди четке кагат. јдамдын алгачкы чыккан жери илимде али так аныктала элек. јнын адегенде пайда болгон мекенин билүү үчүн изилдөөлөр жүргүзүлүүчү континенттердин катарына јвстрали€ кирбейт. јнткени анда жог. баскычтагы сүт эмүүчүлөр, ал јзи€дан бөлүнүп кеткен доордо гана пайда болгон. Ёски таш куралдарынын көп табылган жери - „ыг. јзи€, јфрика м-н ≈вропа. Ѕирок булардын эң эскиси кайсынысы экени илимге али белгисиз.  азмадан табылган маймылдын адамга эң жакыны - австралопитек (“үш. јфрика) м-н Homo habilis („ыг. јфрика). Ѕирок адам баласы ушулардан тараган деп айтуу кыйын. јнткени алардын айрым топтору адам пайда болгондон кийин деле жашаган. Ѕирок Homo habilis-тин алгачкы адам тептиң пайда болушунда зор мааниси бар. Ёң байыркы адамдын калдыктары питекантроп (ява), синантроп ( ытай), атлантроп (“үш. јфрика) болуп эсептелет. јнткени м-н адамдын алгач чыккан жерин аныктоо үчүн булар да жетишсиздик кылат. —ов. антрополог ѕ. ѕ. —ушкиндин теори€сы б-ча ачык ландшафттуу ќ. јзи€да адам тегинин тик туруп басып, адамга айлануусуна мүмкүнчүлүк эртерээк түзүлгөн. Ѕирок алгачкы адамдын сөөктөрүнүн табылган жери -јфрика. ќшондуктан бул маселе азыр да изилденип жатат. јдам 4-доордун алгачкы кезинде, кээде 3-доордун убагында, б. а. мындан 2,5-3 млн. жыл мурда пайда болгон деп болжолдонот. јлгачкы жасалма куралдар да ошол доордо чыккан.

јд.: Ёнгельс ‘., ћаймылдын адамга айлануу процессиндеги эмгектин ролу, ћаркс  . шана Ёнгельс ‘, “анд. чыг., кырг. бас, 2-т.; — у ш к и н ѕ. ѕ. ¬ысокогорные области јэии и происхождение человека, "ѕрирода", 1928, JM" 3.

јЌ“–ќѕќ«ќќЌќ«ƒќ– (антропо..., zoon-жаныбар, nosos-оору, ылаң) - адам м-н жаныбарлардын жугуштуу ж-а инвази€луу оорулары. ћуну зооноздор деп да атайт. ј-го: бруцеллЄз, мал туберкулЄзу, күлапса, тул€реми€, маңка, орнитоз, чакалай, лептоспироз, чочко тилмеси, төө чумасы (адам чумасы), эхинококкоз, тирихнеллЄз, шарп ж. б. кирет. ј-ду жапайы жаныбарлар (коЄн, суур, чычкан) м-н мите кенелери ж-а курт-кумурскалар таратат. Ѕул ылаңдар, дарттуу жаныбарды багууда, дарылоодо, сойгондо ж-а алардын продуктуларын пайдаланууда, чийки сүтүн ичкенде, чала бышырылган этин жегенде, адамга жугушу мүмкүн. ј-дон сактануу үчүн бул ылаңды жок кылуу (вакциналоо, эмдөө, чарбага карантин коюу, шектүү малды бөлүп, кечиктирбей дарылоо, жолбун итти кармоо, карышкырды атуу) чаралары жүргүзүлөт. ƒарттуу малды багууда жалпы ж-а жеке профилактиканы колдонуу зарыл. Ёгер биол. препараттар болсо, эмдөө жүргүзүлөт.

јЌ“–ќѕќЋќ√»«ћ (антропо... ж-а logos - окуу) - адамды жаратылыштын эң жог. продуктусу деп эсептеп, адамдагы бардык өзгөчөлүктөр м-н касиеттерди анын таби€ттан чыккандыгы м-н түшүндүргөн филос. багыт. Ѕул ћаркска чейинки материализма мүнөздүү. јнын өкүлдөрү адам м-н табигаттын биримдигин жактап, адамды идеалисттерче түшүнүүгө каршы болгону м-н, аны коомдон, коомдук практикадан бөлүп карашкан. ‘ейербах м-н „ернышевскийдин философи€сына ј. эң жог. чегине жеткен. ‘ейербах абстракттуу индивид, биологи€лык нерсе катары карап, коомдук өндүрүштүк мамиленин ролун түшүнгөн эмес. јдамдардын ортосундагы байланыштарды ал дин деп атап, христиан дининин ордуна сезимге негизделген матер, динди түзүүгө аракет кылган. јдамды бир эле сезимдик байланыш м-н түшүндүрүү аны биол. гана жаныбар деп эсептөөгө алып келип, анын социалдык жагдайын танат. ћындан антроп. материализм деген филос. багыт келип чыккан. „ернышевскийдин пикири б-ча, ј.- материализмди коргоонун конкреттүү түрү, адамдын табигатына жараша коом куруунун бирден бир туура жолу. јл турмушка активдүү ж-а рев-чыл мамиле жасоонун негизинде ј-дин кээ бир белгилеринен арылууга жетише алган. јзыркы бурж. философи€да ј. идеализмдин көп түрдүү формаларын негиздөө үчүн колдонулууда.

јЌ“–ќѕќЋќ√»я (антропо... ж-а ...логи€) - кишинин жаралышы ж-а эволюци€ланышы, адамзат расаларынын пайда болушу ж-а кишинин дене түзүлүшүнүн нормалдуу вариаци€лары ж-дөгү илим. ј-нын башка илимдердин арасынан алган ордуна ‘. Ёнгельс негиздеме берип, аны "...кишинин морфологи€сы менен физиологи€сынан жана анын расаларынан келип тарыхына өтүүнү" байланыштыруучу илим катары аныктаган ("ƒиалектика природы", 1969, 158-6.). „ет өлкөлөрдө ј-га кишинин табигый тарыхынан башка этнографи€ м-н археологи€ны кошушат. —ов. илимде кабыл алынган түшүнүк б-ча ј-га: кишинин морфологи€сы, антропогенез ж-дөгү окуу ж-а раса таануу илими кирет.  ишинин морфологи€сы соматологи€, морфологи€ болуп экиге бөлүнөт. —оматологи€ кишинин бүтүндөй организминин жекече өзгөргүчтүк закон ченемдерин, дене түзүлүшүндөгү жыныстык диморфизмин, өлчөмүнүн ж-а пропорци€сынын түйүлдүк мезгилинен карыганга чейин жашына жараша өзгөрүшүн, кишинин дене түзүлүшүнө, конститущшсына түркүн биол. ж-а социалдык шарттардын таасир этишин изилдейт. ћорфологи€ организмдин айрым бөлүктөрүнүн вариаци€ларын изилдейт. ћындай изилдөөлөрдөн кишинин башка макулуктар м-н кандай тектеш байланыштары 6aD экени ж-а анын айбанаттар дүйнөсүндө ээлеген орду аныкталат. –аса таануу илими - расалардын пайда болушун изилдейт. јны кээде "этикалык" ј. деп анчалык так эмес атап жүрүшөт. –аса таануу илими айрым атностордун, б. а. уруктардын, элдердин, улуттардын расалык составын, расалардын классификаци€сын, калыптануу тарыхын ж-а жаралуу факторлорун; тандалуу процесстерин, обочолонуу, аралашуу, миграци€, о. эле раса белгилерине климат шарттарынын ж-а геогр. чөйрөнүн тийгизген таасири сы€ктуу маселелерди изилдейт. Ётногенезге байланыштуу изилдөөлөрдү ј. тил илими, тарых, археологи€ м-н биргелешип жүргүзөт. –асалардын калыптаныпшндагы негизги нерселерди изилдеген учурда ј. генетика, физиологи€, зоогеографи€, климатологи€, түрлөрдүн түзүлүшүнүн жалпы теори€сы м-н тыгыз байланышат. ј. денени өлчөө, формаларын жазуу ж-а ченөө аркылуу изилдейт. ∆азуу методикасы - антрополоскопи€, өлчөө методикасы антропометри€ деп аталат. јнтропометри€лык материалдарды иштеп чыгууда статистикалык методдордун ролу зор.  раниологи€, остеологи€, одонтологи€, антроп. фотографи€, алакан м-н тамандын тактарын түшүрүп алуу, гипотен, беттин ж-а баш сөөктүн кебин алуу (эндокран) ј-лык изилдөөлөрдүн маанилүү методдору болуп эсептелет. –аса таануу илиминде геогр. метод, б. а. айрым расалык белгилердин маанисин карталарга түшүрүү ж-а ошол карталарды бирибири м-н жалгаштыруу чоң мааниге ээ болду. Ётногр. ж-а тарых маалыматтары м-н айкалыштырганда, геогр. метод расалык анализдин негизин түзөт. ќкутууда, музей ишинде, криминалистикада баш сөөктүн өзгөчолүктөрү м-н беттин жумшак бөлүктөрүнүн байланышын ( коррел€ци€сын) текшерип билүүнүн негизинде адамдын баш сөөгү б-ча анын түспөлүн калыбына келтирүү жолдорун колдонушат. Ѕул иштерди ———–де 1927жылдан бери ћ. ћ. √ерасимов, ал эми кийинчерээк болсо анын кызматташтары кеңири масштабда иш жүзүнө ашырып жатат. ј. илими ———–дин көп элдеринин келип чыгышы ж-а түзүлүшү ж-дөгү маселелерди чечүүгө мүмкүндүк берди. —ов. антропологдор акцелераци€нын актуалдуу проблемасы, б. а. бардык жерлерде байкалып жаткан балдардын тез чоңоюу ж-а физиол. өнүгүү проблемасы б-ча кеңири изилдөөлөрдү жүргүзүштү.

јд.: – о г и н с к и й я. я., Ћевин ћ. √., јнтропологи€, 2 изд., ћ., 1963; √римм √., ќсновы конституциональной биологии и антропометрии, ћ., 1967.

јЌ“–ќѕќЋќ√»я »Ќ—“»“”“”, ћосквадагы Ћомоносов атындагы мамлекеттик университетинин алдын дагы јнучин атындагы антропологи€ институту - антропологи€нын негизги проблемаларын изилдөөчү ил. мекеме. »н-тту 1922-ж. ун-ттин антроп. музейи ж-а кафедрасынын базасында ƒ. Ќ. јнучин уюштурган. »н-т адам денесинин өнүгүшүн, өсүп бараткан организмдин морфол. ж-а физиол. өзгөчөлүктөрүнүн динамикасын, ага ар кандай биол. ж-а социалдык факторлордун тийгизген таасирин ж. б. маанилүү проблемаларды изилдеп, колдонмо антропологи€ б-ча ил. иштерди жүргүзөт. »зилдөөлөрдүн жыйынтыктары "¬опросы антропологии" ж. б. жыйнактарда жары€ланып турат.

јЌ“–ќѕќЋќ√»яЋџ  “»ѕ“≈– -дене түзүлүш белгилеринин мурас болушу жагынан жалпылыгы бар, теги бирге адамдардын топтору.  еңири мааниде алганда, ј. т. адамзат расаларынын синоними болуп эсептелет. Ѕирок көбүнчө ј. т. деп антроп. классификаци€нын бир чоң расага (европеоид, монголоид, негроид ж. б.) тийиштүү майда бөлүктөрүн аташат.

јЌ“–ќѕќЌ»ћ» ј - лексикологи€нын адамдардын аттарын изилдөөчү бөлүмү. ќномастиканын бир тармагы.

јЌ“–ќѕќ—ќ‘»я (антропо... ж-а гр. sophia - акылмандык) - адамды кудай кылып көрсөткөн диний-мистикалык декаденттик философи€нын бир түрү. ј-га 1-дүйн. согуштун алдында мистик немец илимпозу –удольф Ўтейнер (1861-1925) негиз салган. јл 1913-ж. "∆алпы антропософи€ коомун" уюштурган. ј. 1-дүйн. согуштун алдында ж-а андан кийин √ермани€да бурж. интеллигенци€нын арасында кеңири таралган. ј-нын негизин пифагорчул ж-а неоплатончул мистикадан, гностиктерден, масондордон ж-а немең натурфилософи€сынан кабыл алынган диний-филос. иде€лардын аралашмасы түзөт. ј-нын социалдык идеалы - платончул типтеги реакци€чыл утопи€лык мамлекет. ј. азыркы мезгилде јнгли€, ј Ў ж-а √‘– сы€ктуу бир катар импер. өлкөлөрдө сакталып келе жатат. јЌ“–ќѕќ—ќ÷»ќЋќ√»я (с о ц и о л оги€да), к. –асачыл антропологи€ мектеби.

јЌ“–ќѕќ’ќ–»я (антропо... ж-а гр. choreo - барамын, жыламын) - өсүмдүктөрдүн илээшип таралышы. ј. өсүмдүктөрү табигый ареалдарынан башка жаңы шартка көнүгүшөт. јнтропохорлорго көбүнчө отоо ж. б. өсүмдүктөр кирет. јлар ар кыл жолдор м-н тарайт; трансп. каражаттар м-н-агестохори€, себилген үрөн м-н- спейрохори€, а. ч. куралдарын ж-а машиналарын иштеткенде тараса, эргазиохори€ деп аталат.  ээде ј. кеңири мааниде колдонулат, мында антропохорлорго адамдардын катышуусу м-н таралган бардык эле өсүмдүктөр, алардын ичинде эгилме өсүмдүктөр да кирет.

јЌ“–ќѕќ÷≈Ќ“–»«ћ (гр. антропо... ж-а лат. centrum - борбор) - ааламдын түп негизи ж-а максаты адам деп эсептеген идеалисттик көз караш; теологи€нын бир түрү. ƒиний окуу м-н тыгыз байланышта болуп, илимге каршы. ј. көз карашын төгүндөөдө  оперниктин теори€сы, ƒарвиндин окуусу ж. б. ил. ачылыттар эбегейсиз зор салым кошту. ј-ди байыркы грек философу —ократ негиздөген, кийинчерээк бул көз карашты патристиканын, схоластиканын өкүлдөрү, жаңы мезгилдин кээ бир философтору колдогон.

јЌ““ј– - 4-7-к-дагы чыг. слав€н уруулары. Ѕул урууларды 6-7-к-дагы византи€лык жазуучулар ушундай деп аташкан. ј. ƒнестр м-н ƒнепрдин чыгышындагы токойлуу талаа зойасын мекендеген, жер айдап, мал багып отурукташкан калк болгон. Ѕуларда кол өнөрчүлүк жакшы өнүккөн, кул жумшаган. 3-4-к-да ј. өз мамлекети курган. 4-к-да алар гот урууларына каршы катуу күрөшкөн. 385-ж. готтор ј-ды багындыра албай, жеңилип калган. 6-к-дын башында ј.. ¬изанти€нын Ѕалкандагы ээлеп турган элдеринө чабуул жасап турган, ал эми 550-551-жылдагы согушта алардын бир бөлүгү Ѕалканда биротоло калат. ќшондон тартып Ѕалканды слав€ндардын колони€лашы ылдамдайт. 6-к-дын а€гында ј. аварлар м-н согушкан. 7-к-дын башынан бери ј-дын аты жазмада кездешпейт, алардын ордун жаңы бирикме - –усь ээлеген.

јЌ”„»Ќ ƒмитрий Ќиколаевич (27. 8. 1843, ѕетербург-4. 6. 1923, ћосква)- сов. антрополог, географ, этнограф, археолог. ћосква ун-тинин проф. (1884), акад. (1896). 1890-жылдан “аби€т таануу, антропологи€ ж-а этнографи€ны сүйүүчүлөр коомунун президенти. –осси€да 1-ачылган геогр. (1885-1923) ж-а антроп. кафедраларын (ћосква ун-ти) башкарган. ј. илимий эмгектеринде реакци€чыл, расачыл теори€лардын бетин ачып, антропологи€га прогрессчил иде€ларды киргизген. ќкт. рев-€сынан кийин сов. курулушка, √оспландын, Ќаркомпростун, ил. мекемелердин иштерине активдүү катышкан. ј-дин адамдын баш сөөгүнүн аномали€сы ж-а –осси€дагы эркектердин көбөйүшүнүн геогр. бөлүнүштөру (1898), ¬олга башындагы көлдөр ж-а бат. ƒвинанын жог. агымы (1897) ж-дөгү эмгектери али өз маанирин жогото элек.

јЌЎЋё— (нем. Anschlus - кошуп алуу) - √ермани€нын јвстри€ны басып алуу са€саты. ј-ту ишке ашырууга герман буржуази€сы 1919-ж. эле аракет кылган. 1934-ж. фаш. √ермани€ ¬енада австр. улутчулдардын жардамы м-н козголоң жасап, 1936-ж. јвстри€га "√ермани€лык 2-мамлекет" деп жары€ланган бутумду таңуулады. 1938-ж. фаш. √ермани€, јмерика, ‘ранци€ өкмөттөрүнүн колдоосу м-н јвстри€ны басып алып, аны √ермани€га кошулду деп жары€лады. ———– гана јвстри€нын көз каранды эместигин жактап, ј-ка каршы чыкты. 1945-ж. апрелде —ов. јрми€ јвстри€ны бошоткон соң. анын көз каранды эместиги кайра калыбына келди. 1955-ж. 15-майда јвстри€нын суверенитетин ж-а көз каранды эместигин толук ырастоочу, ј-ка тыюу салуучу мамл. договорго кол коюлду. јвстри€ башка мамлекеттер м-н ар кандай са€сий согуштук союздарды түзбөөгө ж-а бейтараптыкты бекем сактоого милдеттенди.

јЌџ  —јЌ - бардык оң, терс сандардын ж-а нөлдүн жалпы атамасы. ј. с-ды көп учурда чыныгы сан деп аташат; чыныгы сан деген атаманын өзү эле аны мЌимый санга карамакаршы коЄт, к. —ан.

јЌџ  Ёћ≈—  ќЁ‘‘»÷»≈Ќ““≈– ћ≈“ќƒ” - кандайдыр бир туюнтманын түрү алдын ала белгилүү болгон учурда, анын коэффициенттерйн табуу үчүн колдонулуучу матем. метод. јр кандай рационалдуу функци€ жөнөкөй бөлчөктөрдүн суммасына ажыратылат. јларды табуу үчүн бул эки туюнтманы барабар лайбыз: ћында ј, ¬ ж-а — коэффициенттерйн аныктоо талап кылынат. ∆алпы бөлүмүнөн кутулуп, окшошторун топтоо м-н жөнөкөйлөштүргендөн кийин, төмөнкүнү алабыз: 2х2-3 = (ј + ¬ + + —)х2 + 2(¬ - —)х - 4ј. јкыркы барабардык х тин бардык маанилеринде туура болууга тийиш, анда € тин бирдей даражага ээ болгон мүчөлөрүнүн коэффициенттери бирдей болот. Ќатыйжада: ј + ¬ + — = 2 2(¬ - —)=0 - 4ј = -3 системасына ээ болобуз. јны чыгарганда төмөндөгү маанилер алынат: Ѕерилген туюнтманын ажыратылып жазылышы: 2*2-3 =3 5 5 х(хг-4) јх 8(х-2) 8(х+2) јкыркы барабардыктан туюнтманын тууралыгын оңой текшерүүгө болот. „ыгаруунун мындай методдору математикада кеңири колдонулат.

ƒ9.: —мирнов ¬. ».,  урс высшей математики, т. 1, 23 изд., ћ., 1974; —тепанов ¬. ¬.,  урс дифференциальных уравнений, 6 изд., ћ., 1953. јЌџ  Ёћ≈— ‘ќ–ћј - аң коэффициенттери чыныгы сан болгон квадратп п тык форма: 7 ,/ лдхм.к. э. ф. белгисиздердин чыныгы маанилеринде оң же терс маанилерге ээ болгон чыныгы сан. ћис, ј. э. ф. х2 + у2 + z2 - - с„2 түрүндө салыштырмалуулук теори€сында чоң роль ойнойт. јл көп аргументтүү функци€лардын экстремумдарын үйрөнүүдө, механикада, аналит. геометри€да көп кездешет.

јЌџ —џ«ƒџ “ј–ƒџЌ  ј“џЎџ-бир эле мезгилде толкун ж-а бөлүкчө катары каралып, элементардык бөлукчөлөрү бир бирине айкашпаган, бир убактын ичинде координаталарын ж-а импульсун өтө так ченөөгө мүмкүн болбогон квант механикасынын негизги жоболорунун бири. ј. к. ¬. √. √ейзенберг (1927-ж.) ж-а Ќ. Ѕор тарабынан аныкталган. ј. к. координаталар м-н импульстун аныксыздыктарынын (ƒх, јр) өз ара сандык катыштары төмөнкүчө туюнтулат: . -. .ј ѕ ^ h јх-Ћр^- = -; й=~, h - ѕланк турактуу саны.

јЌџ “ј√џ„ (детерминант) - математиканын түрдүү тармактарында кездешүүчү алгебр, өзгөчө туюнтма. ј аркылуу сызыктуу теңдемелердин чыгарылышы туюнтулат, ге2 элементтен турган \\aik квадрат матрицам! берилсе, мында 1 ^ i ^ ге, 1 ^ к ^ ге; 1 - матрицанын саптарынын номери, к - мамычанын номери, квадрат матрицанын аныктагычы:

2Үя1а игр -ап-[= а2]а22-.-й2п

ап1ап2.-апп

түрдө жазылат; мында а, (5,..., ү 11-1, 2,...,ге сандарынын орун алмаштырылышы. Ёгерде орун алмаштыруу саны жуп болсо, анда ал мүчөнүн белгиси оң, так болсо - терс болот. Ёкинчи тартиптеги ј. аца22 - ai2a2i. ј-та ге! мүчө болуп, алардын жарымы "+", жарымы "-" м-н алынат. ј-ты эсептөөнү жеңилдетүүчү касиеттери: 4) ј-ты саптары м-н мамычаларынын орундарын өз ара алмаштыруудан ал өзгөрбөйт; 2) ј-тын эки сабынын (мамычасынын) орундарын алмаштырсак, анын белгиси карама-каршыга өзгөрөт; 3) ј-тын сабынын бардык элементтеринин жалпы көбөйтүүчүсү ј-тын белгисинин алдына чыгарылат; 4) ј-тын кандайдыр бир сабынын (мамычасынын) элементтерине башка бир сабынын эркибизче алынган санга көбөйтүлгөн элементтерин кошсок, андан п ј. өзгөрбөйт; 5) ј. / ц- \)l+'aijDij /=1 суммасы түрүндө берилиши мүмкүн, мында ?>ц берилгенден i-сапты ж-а / мамычаны чийип салуудан алынган. ∆огоруда айтылган касиеттердин жардамы м-н ге тартиптеги ј-ты эсептеп чыгарууну (п-1) тартиптеги, андан ары (п-2) тартиптеги ј-ты эсептөөгө келтирилет.

јд.:   у р о ш ј. √.,  урс высшей алгебры, ћ., 1955.

јЌџ “јЋЅј√јЌ “≈Ңƒ≈ћ≈ - эки же андан көп белгисиздери болгон бүтүн же рационалдык коэффициенттүү алгебр, теңдеме. ј. т-нин чыгарылышы бүтүн же рационалдык сан болушу талап кылынат. ћис, эки белгисизи бар 1-даражадагы ј. т. ах + + ву = 1 (а, в өз ара жөнөкөй сандар) x = xi+et, y = y0 - at түрүндө чексиз көп бүтүн сандык чыгарылышка ээ. хо, уо-анын жеке чыгарылыштары, t - ар кандай бүтүн сан. х3 + + у2 = z2 теңдемеси - х = t2 - s2, у = - 2ts, z = t2 + s2 жалпы чыгарылышка ээ. t, s - ар кандай бүтүн сандар.

јЌџ “јЋЅј√јЌ “”ёЌ“ћј - прөделдердин суммасы, көбөйтүндүсү, тийиндиси, даражасы ж-дөгү теореманы түздөн-түз колдонуу м-н пределдерин эсептөөгө мүмкүн болбогон туюнтма. ј. т-нын символдук белги лениши:-,-, 0-оо, оо - оо 1∞∞ 0", оо0. 0 оо јйрым функци€лар белгисиздердин кандайдыр бир маанилеринде ј. т. болуп, калган маанилеринде ј. т. болбойт. ћис, sinx/x туюнтмасы #->-л да ј. т. боло албайт. Ѕардык эле ј. т. пределгө ээ боло бербейт. ћис, туюнтмасы х->0 да х пределге умтулбайт. ѕределге ээ болгон ј. т-нын пределин табуу "аныксыздыкты ачуу" деп аталат.

јв.: — м и р н о в ¬. ».,  урс высшей математики, т. 1, 23 изд., ћ., 1974; ‘д.хтенг о л ь ц √. ћ.,  урс дифференциального и интегрального исчислени€, т, 1, 3 изд., ћ,-Ћ., 1951.

јЌџ “јЋ√јЌ »Ќ“≈√–јЋ - матем. анализдеги негизги түшүнүктөрдүн бири. [а, в] туюк интервалда f(x) чыныгы функци€сы берилсин. »нтервалды п айрым интервалдарга а= = во < а.\ <... < а " "= е чекиттери аркылуу бөлүп, ар бир айрым интервалдан каалагандай х\ чекитти алабыз. Ёгерде берилген интервалды чексиз бөлгөндө, ^i(xj (а\ - ах-.\) предели бар болсо, анда ал f(x) функци€сынын [а, в] интервалда аныкталган Џ интегралы деп аталат ж-а 1 j(x)dx а аркылуу белгиленет. ј. и-дын геом. мааниси: эгерде j(x) оң болсо, анда Џ \ j(x)dx интегралы х = а, х = в, а у = 0 түз сызыктары, у - f(x) ийри сызыгы м-н чектелген фигуранын а€нтын берет.

јЌџ “јћј, дефиници€ (лат. definitio - аныктама) - таанып билүү натыйжаларын түшүнүк формасында жыйынтыктоонун негизги логикалык ыгы. Ѕир нерсеге аныктама берилгенде, биринчиден, аны м-н байланыштуу объектилер системасындагы ошол нерсенин орду белгиленет, экинчиден, ошол системанын ичиндеги анын аткара турган функци€сы көрсөтүлөт. ј. берүүнүн эки (формалдык ж-а мазмундук) жолу бар. ј-нын жалпы шарттары формалдуу логикада изилденет. ћында аныктала турган нерсенин маанилүү ж-а маанилүү эмес касиеттери м-н ј-нын акыйкаттыгы эскерилбейт. ‘ормалдуу логикадагы ј-нын формаларын јристотель изилдеген. ƒиалек. логика ј-нын мазмунун, акыйкаттуулугун камсыз кыла турган принциптерди алдыга коЄт. Ѕул принциптер б-ча, ј-да нерсенин маанилүү өзгөчөлүктөрү ар тараптан толук кайтылат. ј. нерсенин каалаган бир абалын белгилүү бир системадан, контексттен бөлүп алып корутундулабайт; ј. нерсенин өнүгүшүнүн булагы болгон негизги каршылыкты ачууга тийиш; ј-га зарыл түрдө коомдуктарыхый практиканы киргизүү керек, ќбъектинин жаратылышына, тааныпбилүүнүн өнүгүү даражасы м-н максатына жараша таанып-билүү процессинин түрдүү шарттарында нерселер м-н бирге терминдер да, сүйлөмдөр да ј-нын предмети болууга мүмкүн, ”шуга байланыштуу ј. реалдуу ж-а номиналдуу болот. –еалдуу ж-а номиналдуу ј-лардын айырмасы абсолют эмес, ал практикадагы зарылдыкка байланыштуу болот. Өзүнүн гносеологи€лык ордуна карай, колдонула турган логикалык ыгына жараша пайда болуп, нерсени толук мүнөздөй турган ј. ачык-айкын ј. дөп аталат, объектинин аралык мүнөздөмөлөрүнөн, ошол системадагы башка объектилер м-н өз ара катыштары аркылуу алынган кыйыр ј. көмүскө ј. деп аталат.  өмүскө ј-ларга жалпы нерсеге - объектилергө аксиомалар системасы аркылуу ј. берилиши кирет. јзыркы формалдык логикада семантикалык ж-а синтаксистик ј-лар караштырылат. ј. белгилүү бир тармакка берилип, аны аныктоо башка бир нерсе аркылуу орундалса, андай ј, семантикалык ј. деп аталат. —интаксистик ј. тил илиминин талдоо жасоо эрежелери аркылуу берилет. ћындай ј-лар математикада да колдонулат.

јд.: Ёнгельс ‘., јнти-ƒюринг, ‘р., 1964; ошонуку, ƒиалектика природы. ћаркс  . иЁигельс ‘., —оч., 2 изд., т. 20; јристотель, јналитика перва€ и втора€, пер. с греч., Ћ., 1952,

јЌџ “ќќ„ - атоочтордон же затташкан башка сөздөрдөн турган сүйлөм мүчөлөрү м-н байланышып, алардын ар түрдүү белгисин аныктап көрсөтүүчү айкындооч мүчө.  ыргыз тилинде ј. аныкталгычы м-н ыкташуу же кыйышуу аркылуу байланышып, алардын өңү-түсүн (кызыл галстук), формасын (тоголок таш), көлөмүн (чоң үй), сапатын (бышык материал), мүнөзүн (шайыр келин), санын (жүз пионер), эмнеден жасалгандыгын (алтын саат), бирөөгө таандык экендигин (м ө кт е п т и н багы) көрсөтөт.

јЌ№’ќ…, јньхуэй -  ытайдын чыгышындагы провинци€. янцзы ж-а ’уайхэ д-ларынын төмөнкү агымында. ј€нты 139,9 миң км2.  алкы 35 млн. (1967-68). јдмин. борбору - ’эфэй. –ельефи негизинен түздүктүү, климаты субтропиктик-муссондук, жайы ысык, кышы жылуу. январдын орт. темп-расы 0∞-4∞—, июлдуку 24∞-28∞—. ∆ылдык жаан-чачыны 600 -1500 мм. ј.- көп тармактуу а. ч. провинци€сы. Ќегизги эгилүүчү өсүмдүктөрү: күрүч, буудай, чай (өлкөдө 3-юрунда), тамеки, пахта, жүгөрү, таруу, со€. ѕайдалуу кендери: темир, жез, көмүр. ћааныпань металлург, з-ду, ”ху ш-да кеме куруу верфи, ’эфэй, Ѕанбу ш-ларында а. ч. машиналарын жасап чыгаруучу ишканалары бар. ѕровинци€да ун тартуу, күрүч ж-а пахта таэалоо з-ддору, тамеки, чай ф-калары бар. »ри порттору: ”ху, ёйцикоу, Ѕанбу.

јЌџѕјЌ№ - “үн.-„ыг.  ытайдагы Ћ€онин провинци€сындагы шаар.  алкы 800 миң (1961). Өлкөдөгү оор ө. ж-нын негизги борборунун бири. Ѕир нече заводду бириктирген ири металлурги€ комбинаты (100 миңден ашык жумушчусу бар), хими€ (жер семирткичтер м-н кислота өндүрүлөт) ж-а кен ө. ж. жабдыктарын жасоочу з-ддору бар. ј.- шоссе ж-а т. ж. тоому.

јЌ№яЋ —ќё«” - 1788-ж. июнда шведдердин королу √устав Ўнүн –осси€га согуш жары€лашына байланыштуу швед ж-а финн офицерлеринин чексиз бийликке каршы заговору. ј. с-нун негизги программалык документтери түзүлгөн јнь€л кыш-нын аты м-н аталган. «аговорго катышкандар –осси€ м-н тынчтык келишимин түзүүнү, риксдагды чакырууну ж-а 1772-жылдагы чексиз бийлик төңкөрүшүнө чейинки тартипти калыбына келтирүүнү талап кылышкан; алардын бир бөлүгү ‘инл€нди€ны Ўвепи€дан бөлүүнү сурашкан. 1789жылдын башында ј. с-на катышкандар камакка алынып, өлүм жазасына, сүргүнгэ ж-а каторгалык жумуштарга өкүм кылынган.

јЌ№яЌ -  ытайдын ’энань провинңи€сындагы шаар. ’уаныпуй (’уанхэ алабы) д-нын жээгинде. ѕекин - ”хань т. ж-дагы станци€.  ебез кездеме токуу, тамак-аш ө. ж. ишканалары бар. јнь€н шаар урандысы ’уаньшуйдун жээгинде сакталып калган.  ытай археологдорунун изилдөөлөрүнүн убагында үй, дворец, храмдардын урандылары, күмбөздөр, асемдик үчүн алтындан, колодон ж-а баалуу таштан жасалган буюмдар, жазуусу бар сөөктөр табылган. јнь€н б. з. ч. 1-к-да »нь доорундагы  ытай мамлекетинин борбору болгон.

јҢ-ј–џ  - ћосква р-нундагы ѕредтеченка сельсоветине караштуу кыштак. ‘рунзе атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору Ѕеловодскийден 15 км түн. тарапта, Ѕеловодский т. ж. станци€сынан 20 км.  алкы 708 (1973). —егиз жылдык мектеп, балдар санаторийи, клуб, китепкана бар.

јҢ√≈ћ≈ (дидактикада) - окуучулардын акыл ишмердүүлүгүн өркүндөтүү методдорунун бир түрү. ј. түрүндө сабак өтчү мугалим окуучуларга жаңы теманы түшүндүрүп кете турган бир нече суроолорду берет. ћугалим ж-а окуучулар берген суроолорго бир окуучу жооп берсе, калгандары аны тактайт, түзөтөт, окуучулар ошондой жол м-н жаңы теманы өздөштүрүп, ө“ өЌ сабактарды бышыкташат. ∆ооп же толуктоо туура болбосо, мугалим жетектөөчү суроолор берет же өзү түшүндүрүүгө аралашат. ќкутуунун мындай методу сабактын көпчүлүк түрлөрүндө колдонулат.

јҢ√≈ћ≈ (же новелла) - ад-ттын ба€ндоо багытындагы үч жанрынын (аңгеме, повесть, роман) бири; кара сөз м-н жазылган чакан чыгарма. ј. көбүнчө турмуштагы жеке бир оку€, айрым бир көрүнүш, адам өмүрүнүн мүнөздүү бир учуру ж-дө ба€ндап, ошолор аркылуу коомдук маанилүү маселелерди козгоп, өз алдынча иде€лык-эстет. милдет аткара алат. ƒемейде ј-нин көлөмү кыска, каармандары аз, оку€сы жөнөкөй болот. Ѕирок ј. көлөмдүү, татаал сюжеттүү, көп каармандуу болушу мүмкүн. ј-нин мыкты үлгүлөрүн ∆. Ѕоккаччо (»тали€), ѕ. ∆ериме, √. ћопассан (‘ранци€), ћарк “ вен, ќ. √енри (ј Ў) ж. б. жараткан. ќрус ад-тында ј. жанрынын өнүгүшү ј. —. ѕушкин, ». — “ургенев, Ћ. Ќ. “олстой, ј. ѕ. „ехов, ћ. √оръкийлердин ысымына байланыштуу.  ыргыз ад-тында ј. жанр катары 20-жылдары жаралып, 30-40-ж. калыптанды.  . Ѕа€линовдун "ћурат", ∆. “урусбековдун "Ѕир болгон иш", ћ. Ёлебаевдин "Ѕороондуу күнү", ј. “окомбаевдин " үүнүн сыры", “. —ыдыкбековдун "—агынбадымбы" деген аңгемелери ад-тыбыздын нускалуу чыг-ларына айланды. 50- 60-ж. биздин ад-тта ј. жанры андан ары өнүгүп, тематикалык чөйрөсүн кеңейтти, иде€лык-эстет. сапатын бийиктетЩ, форма жагынан татаалданды, психологизм м-н кайыкты. Ѕуга „. јйтматов ж. б-дын аңгемелери жакшы далил.

јҢ-Ө—“ӨЌ - џсык- өл обл-нын ∆ети-Өгүз р-нундагы јк-ƒөбө сельсоветине караштуу кыштак. "џсык- өл" к-зунун аймагында. –-ндун борбору ѕокровкадан 22 км түн.-чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 210 км.  алкы 1046 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

јҢ-—≈«»ћ - жогорку өнүккөн матери€га гана таандык касиет - эс, ал сырткы материалдык дүйнөнүн мээге чагылышы. „агылуу бардык нерселерге таандык, бул -алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. ј.-с.- чагылуунун эң жог. формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. ј.-с. келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Ѕирок мээ өзүнөн өзү эле ј.-с-ди пайда кыла албайт. ћис, жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. ƒемек, мээ - матери€нын формасы болуу м-н тубаса нерсе. јл эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Ёгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө м-н катнаштырбай, өзүнчө бөлөк жайда өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандан сапаттан чыкпайт. ∆аңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ошо ж-дөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезими) анын мээсине жеткизет. Ќатыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. ƒал ушул элес ј.-с. деп аталат. ƒемек, ј.-с. - мээ м-н тышкы дүйнөнүн ортосундагы катнаштын натыйжасы. ‘. Ёнгельс сөздүн ушул маанисинде ј.-с-ди мээнин продуктусу деген. Ёгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ м-н чагылышы болбой, анын анда элеси да калмак эмес. ќшондуктан материализм ј.-с-ди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. ћатери€нын негизги касиети анын материалдуулугу, объективдүүлүгү болгон сы€ктуу эле ј.-с-дин негизги касиети - анын иде€луулугу, субъективдүүлүк. Ѕул касиеттин 2 белгиси бар: 1) адамдын мээсинде жашап, анын өзүнө баш иет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрүнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн билбейт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. јл ойду башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. —өз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. “ыбыш - абанын толкуну катарында материалдык нерсе. —өздү айтуу м-н ойдогу элес туюнтулат. ”шул себептен ј.-с-ди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. ¬. ». Ћенин ойду "тунук" деп атаган. јнткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. ј.-с-дин 2 баскычы бар: алардын бири-сезүү. јл 2 формадан турат: сезүү - сезим мүчөлөрүнүн тышкы дүйнө м-н түздөн-түз кагылышы; кабыл алуу - сезилген сигналдын нерв аркылуу мээге берилиши; элес-мээге түшкөн тышкы дүйнөнүн тагы. Ѕулар мээси, нерви бар бардык жаныбарларга таандык. јлардан адамдын айырмачылыгы ј.-с-дин 2баскычына ээ болгондугунда. јл абстракттык ойлоо болуп саналат. Ѕул да 2 формадан турат, түшүнүк - нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү - сөз тизмеги, сүйлөмдөр: корутунду-ойлоонун натыйжасы. ћында адам тышкы дүйнө м-н сөз аркылуу байланышат. Ѕул баскыч-абстракттуу ойлоо. ј.-с. - биол. эмес, коомдук кубулуш. јдам жашоо үчүн да€р нерсе болбогондуктан, ал эмгек м-н керектүү буюмдарды өндүрүүгө аргасыз болот. ƒал ушул эмгектенүү зарылдыгы адамдын ј.-с-ин талап кылат. ќшентип, ј.-с дин чыгышынын себеби эмгек болуп саналат.

јд.: ћаркс  ., ‘ейербах жөнүндөгү тезиотер, ћаркс  ., Ёнгельс ‘., “анд. чыг., кырг. бас, 1-т.; Ёнгельс ‘., Ћюдвиг ‘йербах жана классикалык немец философи€сынын акыры, ошондо эле, 2-т.; ћаркс  . и Ёнгельс ‘., —в€тое семейство, —оч., 2 изд., т. 2, Ћенин ¬. »., ћатериализм жана эмпириокритицизм, „ыг., кырг. 1-бас, 14-т.; ошонуку, ‘илософи€лык дептерлер, ошондо эле, 38-т.

јҢ-—≈«»ћƒҮҮЋҮ  ∆јЌј —“»’»яЋ””Ћ”  - тарыхый материализмдин коомдук турмуштун процесстерин мүнөздөөчү категори€сы. јдамдын ою, иши алдына койгон максатына ылайык ыратгуулук м-н иш жүзүнө ашырылса, аң-сезимдүүлүккө жатат. јл эми мурда ниеттелбеген, адамдын эркине баш ийбей иш жүзүнө ашкан нерселер стихи€луулук деп аталат. Ѕул принцип жаратылыш м-н коомдогу закондордун биримдигин ж-а айырмасын, объективдүүлүк м-н субъективдүүлүктүн, материалдуулук м-н ндеалдуулуктун карама-каршылыгын ж-а өз ара байланышын ачып көрсөтүүдө зор роль ойнойт. ќбъективдүү шарттарды өзгөртүү, иде€ларды иш жүзүнө ашыруу үчүн адамдардын практикалык ишмердиги керек. »де€ массаларга тарары м-н материалдык күчкө, турмуштун объективдүү шарттарынын бирине айланат. ћис, азыркы кезде социализм иде€ гана болбостон, ———–де иш жүзүнө ашырылып, чыныгы реалдуулукка, объективдүүлүккө айланып олтурат. ѕарти€ өзүнүн ишмердиги м-н жумушчу табына соц. аң-сезим киргизет ж-а анын стихи€лык күрөшүнө аң-сезимдүү мүнөз берет. ћарксизм-ленинизм классиктери рев-чыл теори€нын, эл массасынын аң-сезимдүүлүгүнүн маанисин, жумушчу кыймылынын рев-чыл, уюштургуч күчү катарында парти€нын ролун жогору көтөрдү.

јҢ„џ »“ аңчылыкта пайдаланылат. јнын лайка, жойчу, тайган ж-а машке сы€ктуу тукумдары бар. ј. и. күлүк, чыдамкай, сак, жытчыл келет. —екундасына 20 м ге чейин чуркайт. Ћайка карагайдын учундагы тыйын чычкан былк этер замат ту€т, машке илбээсиндерди алыстан эле сезет. Ћайка аюу м-н илбирске, тайган-карышкыр, кийик, түлкүгө, коцулчу ит кашкулак, суур д. у. с-га аңчылык кылууда пайдаланылат. ———–де да€рдалган баалуу аң терилеринин (тыйын чычкан, киш, суусар ж. б.) 60- 70%ин лайка ити тиштеп берет.  ырг-нда көбүнчө тайган ж-а машке м-н ууга чыгат. ј. и. жылыга вет. кароодон өткөрүлөт.

јҢ„џ ЁЋƒ≈– - аң уулоону кесип (чарба) кылып күн көргөн элдердин этнографи€дагы шарттуу аталышы. ћындай чарбачылык јфриканын тропиктик токойлорунда, “үш.-„ыг. јзи€да, “үш. јмерикада 1-жолу пайда болуп, айрым жерлерде азыр да бар. ј. э. көчүп-конуп, үйдүн ордуна чөптөн, бак-дарактын бутактарынан, кабыктарынан жасалган алачыктарда жашашат. јзыр ј. э-дин чарбасын төмөндөгү 4 түргө бөлүшөт. 1. “ропиктик ј. э-ге: Ѕорб. јфрикадагы пигмей, Ўри-Ћанкадагы ведда, “үн.-„ыг. »нди€нын айрым майда уруулары, ћалакканын семанга ж-а сенои, —уматрадагы кубу, ÷елебестеги тоала, ‘илиппин а-дарындагы аэта, “үн. јмериканын токойлорундагы сирионо, курунгуа сы€ктуу уруулар кирет. јлар общиналык”руучулук түзүлүштө жашап, аң уулоодо найза, жаа ж. б. куралдарды пайдаланышат. 2. “алаалардын ж-а жарым чөлдөрдүн ј. э-не: австрали€лыктар, “үш. јфрикадагы бушмен, “үн. јмерикадагы ботокуда уруулары кирет. јлардын чарбасы, материалдык мад-ты, коомдук түзүлүшү тропиктик аңчылардыкына окшош келет. 3. “окойлуу зонанын ј. э-не:  анаданын, ј Ўнын түндүгүнүн токойлуу зонасындагы алгонкин, атапаск (амер. индеецтер), —ибирдин юкагир, јмур боюнда жашоочу удегей, ороч, “үндүктөгү кет, эвенк, манси, ханты уруулары кирет. јлар көчмөн ж-а жарым көчмөн жашашып, көбүнчө ит чегилген чана (нарта) ж. б. м-н конуш которуп жүрүшөт. 4. јрктикалык ј. э-ге: —ибирдеги, “үн. јмерикадагы чукча, кор€к, эскимос уруулары кирет. јлар негизинен шрпун, союл, кээде мылтыкты пайдаланып, деңиз жаныбарларына ууга чыгышат.

јҢ„џЋџ  - эт, май, тери ж. б. алуу максатында ар түрдүү куралдардын жардамы м-н кайберен, илбээсин уулоо. јдам баласы жаралгандан эле тиричиликтин негизги булагы ј. болгон. “арыхта ј. ар бир элдин тиричилигинде ар түрдүү мааниге ээ болгон. ј. эл жашаган жерге, токой чөбүнө, жан-жаныбарларына карата өнүккөн.  ыргыздар башка түрк уруулары сы€ктуу эле 6-8-к-да мал чарбасы м-н бирге ј-ты кесип кылган. Ёлибиз айрым азык-түлүктү јтан алган. јң уулоо элдик медицинанын дарыларын өндүрүүдө материалдык-маданий керектөөсүнүн турактуу булагы катары кеңири таралган. ∆ергебизде айбанат м-н илбээсиндин көптүгү ж-а ар түрдүүлүгү, жер шартынын аларга оңтойлуу болушу ј. кесибинин жалпы элдик улуттук спорт иретинде да өөрчүшүнө шарт түзгөн. јң уулоонун эс алуу, ден соолук чыңоо үчүн мааниси чоң. Ёлибизде ј. куралы м-н аң уулоо ыкмасы өтө жай өзгөрүп-өнүгүп, ј. кылуу адаты, ырым-жырымы, салт ж-а ишенич эрежеси укум-тукумга өтүп келген.  ыргыз элинде тузак, капкан салуу, мергенчилик, мүнүшкөрчүлүк кылуу, бүркүт салуу, тайган агытуу д. у. с. кеңири таркап, ар бири өзүнчө жарым-жартылай кесип катары эсептелген. ћында тосуу, өцүү, айдоо, из куу, сонорлоо ж. б. ыкмалар колдонулган. ќкт. рев-€сы жеңгенден кийин, ∆ер жөнундөгу декрет кабыл алынып, анда жер-суу, ј. жайы жалпы мамлекеттик болуп жары€ланган. ”шундан

баштап мамлекет тарабынан уюштурула баштайт.  ырг-нда 1922-ж. ј. кооперативдери уюштурулуп, эл чарбасынын бир тармагына айланды.

јҢ„џЋџ  ј»ЅјЌј““ј–џ - кармап же атып алчу кайберен м-н илбээсин. ј. а. этинен сырткары мамык, пар, мүйүз ж-а тери берет. ∆үргөн жерине жараша токой (токой чили, кара кур, керең кур ж. б.) талаа жө чөл (боз чил, бөдөнө, кыргоол, безбелдек, тоодак), саз (эчки маарак), суу (өрдөк, каз ж. б.), тоо (улар, кекилик ж. б.) илбээсиндеринө бөлүнөт; жашоо шартына жараша жергиликтүү ж-а келгин болуп айырмаланат. ќ. эле ј. а-на: кайберендер (багыш, марал,тоо эчки, аркар,кулжа д. у. с), коЄн, каман ж. б. кирет. ———–де ј. а-на аңчылык кылууга мамл. органдар белгилүү мөөнөткө уруксат берет.  ээ бир сейрек ј. а-н (ак куу, каркыра, тоодак, кыргоол ж. б.) атууга же кармоого убактылуу тыюу салынып, аларды көбөйтүү максатында атайын коруктар уюштурулууда (мис,  ырг-нда —ары-„елек, џсык- өл ж. б.). ј. а-нын запасы б-ча ———– дүйнөдө биринчи,  ырг-н —оюзда алдыңкы орунда. »лбээсиндердин эти даамдуу ж-а сиңимдүү келет. A. а-нын терисинен булгаары, жаргак ж. б. да€рдалса, мүйүзү көркөмдөө ж-а сувенир жасоо үчүн колдонулат, чаар бугунун, маралдын кемирчек мүйүзүнөн пантокрин чыгарылат, к.  уну айбанаттар.

јҢ„џЋџ   ”–јЋџ -аң уулоодо керек ар кандай куралдар. јң уулоо куралы колдонулушуна жараша атылма (жаа, мылтык ж. б.) ∆-а тутма (г;апкан, тор, тузак) болуп экиге бөлүнөт. јлгач жаа, кылтак, тузак, тор колдонулса, кийин аңчылыкта мылтык, капкан көбүрөөк колдонула баштаган. јлгачкы мылтыктар сансыз болуп милте м-н атылган. јлар  ырг-нда милтелүү же кара мылтык деп аталган. јңчылыкта бара-бара сайлуу мылтыктар ж-а алардын ар кандай түрү колдонула баштаган.

јҢ„џЋџ  „ј–Ѕј—џ - ———–дин мамл. аңчылык фондусун (аңчылык жайларындагы жапайы айбанаттар м-н илбээсинди) рационалдуу пайдаланууга ж-а өстүрүүгө багытталган эл чарбасынын бир тармагы. B. ». Ћенин 1920-ж. 20-июлда јңчылык ж-дөгү декреткө кол коЄт. Ѕул аң уулоо жайларын мамлекеттештирүүгө, мамл. ж-а к-здук ј. ч-ларын түзүүгө, айбанаттардын, илбээсиндердин санын өстүрүүгө зор өбөлгө түздү. ј. ч-сын өнүктүрүү айбанаттар м-н илбээсиндерди коргоо, аларга ыңгайлуу шарттарды түзүү, коруктарды уюштуруу, кээ бир айбанаттарды байырлаштырып, алардын тукумун өстүрүү чаралары ишке ашырылып жатат. ———–де ј. ч-сынын сырьЄлук базасы ар түрдүү: айбанаттардын ёќдөн ашык ж-а илбээсиндердин 200дөй түрү бар. Өлкөнүн эл чарбасында ј. ч. өзгөчө мааниге ээ. јл ар жылы болжол м-н 120 млн-го жакын баалуу тери, 30 млн. даана илбээсин, 2 миң т га чейин эт, м^йүз ж. б. баалуу сырьЄлорду берет. Ѕулар өлкөнү булгаары, фармацевттик ө. ж. продукци€лары м-н камсыз кылат. ———–дин аңчылык жайларынын 0,8%  ыргыз ——–инде. јларда айбанаттар м-н илбээсиндерге аңчылык уюштурулат. –есп-канын ј. ч-нан алынган баалуу терилер союздун жалпы балансасынын 1 % тен ашыгын, суурдун 40-50 %, сары чычкандын 20-25%, түлкүнүн 1,5%, ондатранын 1% түзөт. ∆ергебизде куну айбанаттарды капаста өстүрүү ийгиликтүү жүргүзүлүп жатат. јҢџ« - эгини орулуп-жыйналып алынган жер. ј-да чабылган эгиндин ма€сы, отоо чөп ж-а ар кандай өсүмдүктөрдүн уругу калып, дыйканчылыкка чоң зы€н келтириши мүмкүн. ќшондуктан келерки жылдын мол түшүмү үчүн эгинди оруп-жыйып алары м-н, ј-ды сугарып, артынан айдап таштайт.

јҢџ– (Casarca ferruginea) - каз сымалдар түркүмүндөгү өрдөк. “үсү кызгылт, башы агыш, тумшугу кара, мойнунда кара алкакчасы бар. „оңдугу кайырма өрдөктөй бар, са€м. 2 кг га жакын. ≈вропа м-н јзи€ материгинин түш. жарымында кеңири таралган. јфрикада, »ранда, »нди€да, о. эле ќ. јзи€нын түш. жактарында кыштатат. ∆айында  ырг-ндын —оң- өл, „атыр- өлүндө эң көп. јк-—ай, јрпа, —ары-∆аз,  ара- ужур, јлай, “үркстан тоолоруна бириндеп учуп келип, суурлардын эски ийиндерине, аска-таштардын, жарлардын коңулдарына у€лап, жумурткаларын басып чыгарат. —уу жээгинде өскөн ар кандай өлөң чөптөрдү, балырларды, жалбырактарды, кээ бирде (айрыкча балапандары) курт-кумурскаларды терип жейт. »юль айында түлөн, канат чалгындары түшүп, уча албай калат. 3,5-4 жумадан кийин жаңы чалгындары жетилип, сент. айында балапандары м-н топтошуп кыштоочу жылуу мекенине кайтышат.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞