пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј–јЅ ƒ≈Ң»«» - »нди океанынын бир бөлүгү. јраб ж-а »ндостан ж. а-дарынын ортосунан орун алган. ј€нты 3683 миң км2, орт. тереңд. 2734 м, эң терең жери 5203 м. јга куюучу дары€лардын эң ириси - »нд. „оң булуңдары: ќман, јден,  ач ж-а  амбей.  лиматы тропиктик, муссондуу.  ышында абанын темп-расы 20-25∞—, жайында 25-29∞— ∆ылдык жаан-чачын батышында 23-125 мм, чыгышында 3100 мм ге жетет. —уунун үстүңкү катмарындагы темп-pa жайында 23-28∞—, кышында 22-27∞—, тузд. 35,8-36,5∞/эо. ∆аныбарлары: дюгонь, учуучу балык, тунец, кылыч тумшук балык, түштүк сельди, парусник ж. б. »ри аралдары: —окотра, Ћаккадив. Ѕашкы порттору:  арачи, јден, Ѕомбей,  оломбо.

ј–јЅ ∆ј«””—”-∆. „ыгыш, “үн. јфрика м-н јзи€нын арабдары, мусулман дининдеги башка элдер (»ран, јфганистан, ѕакистан, —иньцз€н) пайдаланган жазуу системасы. Ѕайыркы арамей жазуусунун негизинде пайда болгон. ј. ж-сун латын алфавитине өткөнгө чеңин ———–деги түрк элдери да колдонуп келген. јзыркы араб алфавити 28 тамгадан турат. јлфавиттин тамгалары өз алдынча турушуна, сөз башында, сөз ортосунда же сөз а€гында келишине жараша эки же төрт түрдүү формада жазылат. јраб алфавитинде, негизинен, үнсүз тыбыштар гана өз алдынча тамгалар м-н белгиленип, үндүүлөрдү туюнтуучу үч гана тамга бар. јраб алфавитинин составында созулма үндүүлөр "вав" (w), "йа" (j) ж-а алиф (>) тамгалары аркылуу берилет. ∆азууда көн учурда кыска үндүүлөрдүн түшүрүлүп жазылышына жол берилет, бирок кээде алар тамгалардын астына же үстүнө айрыкча диакритикалык белгилер коюлуп, алар жазылбай калган тиешелүү үндүүнү билдирет. ј. ж-су оңдон солго жазылат. јраб алфавитин урунган башка элдер өз тилинин тыбыштык өзгөчөлүгүнө жараша кошумча тамгалар кабыл алышкан, к. “аблица (259-6.).

ј–јЅ ∆ј–џћ ј–јЋџ, јрави€ (байыркы еврейче араба-чөл)-јзи€дагы эң ири жарым арал. Ѕатышынан  ызыл деңиз, түштүгүнөн јден булуңу м-н јраб деңизи, чыгышынан ќман ж-а ѕерс булуңдары м-н чектешет. ј€нты 3 млн. км2 ге жакын. јл палеогендин а€гы м-н неогендө пайда болгон  ызыл деңиздин терең ойдуңу (грабени) м-н бөлүнүп, ≈врази€га кошулган јфрика калканынын бир бөлүгү. ј. ж. а-да жайгашкан мамлекеттер: »рактын түш. бөлүгү,  увейт, —ауд јрави€сы, …емен јраб –есп-касы, …емен Ёлдик ƒемокр. –есп-касы, ќман,  атар ж-а Ѕириккен јраб эмираттары. ∆еринин бети дөңсөөлүү келип, негизинен, аки таш тегинен, кристаллдык сланец ж-а граниттен турат. „ыгышында ѕерс булуңунун жээктеринде эң ири нефть кендери бар. ј. ж. а-нын климаты түндүгүндө субтропиктик, туш. ж-а ортоңку бөлүктөрүндө тропиктик-пассаттуу, жылдык жаан-чачыны 100 мм ден аз. ∆айкы муссондун таасиринен …емен тоолорунда жылдык жаан-чачын 1000 мм, ќман тоолорунда 800 мм ге жетет. январдан орт. темп-расы 7∞— (түндүгүндө), 24,8∞— ге чейин (јденде), июлда 26-33,4∞— ге чейин жетет. »чки р-ндордо эң төмөнкү темл-расы 0∞— ден төмөн, максимум 50∞— ден жогору. јгын суулар өтө сейрек. ∆еринин 95% ке жакыны - тропиктик чөл. ∆арым чөл ж-а чөл өсүмдүктөрү, төө тикен, оазистерде акаци€, курма пальмасы өсөт. “үштүгүндөгү кээ бир жерлерде - саванналар, түш. ж-а чыгыпшндагы тоолуу р-ндордо тропиктик токойлор кездешет. јйбанаттары: бөкөн, жапайы эшек, кош а€к чычкан, гиена, чөө, түлкү; канаттуулардан-чөл боз торгою, карчыга, кекилик ж. б. кездешет. “үш.-чыгышында –уб-эль-’али чөлү (дүйнөдөгү ири чөлдөрдүн бири), түндүгүндө „оң Ќефуд чөлү жатат.

ј–јЅ ∆џЋ џ—џ-б. з. 1 миңинчи жылында јрави€да элдик селекци€ м-н чыгарылган мингич жылкы. ќ. кылымда ≈вропага тарап, чет өлкөлөрдө унаа катарында урунулган. ј. ж. анча чоң эмес, субагай тартып, жүрүштүү келет. Өңү боз, жээрде тору ж. б. Ѕоюнун бийиктиги, 150- 152 см, тулку боюнун уз. 449-150, шыйрагынын жоондугу 18-19 см. јлыска чыдамдуу. ———–де 1000 м аралыкты 1 мин 8,2 сек, 2400 м 2 мин 41 сек жүгүрөт. ј. ж. таза кандуу англис ж-а таскактуу орлов жылкыларын чыгарууда чоң роль ойногон.  арпаттын,  авказдын, ќ. јзи€нын тоолуу р-ндорундагы ( ырг-нда да бар) жерг. жылкыны жакшыртуу үчүн пайдаланылууда. ј. ж. дүйнөнүн көп өлкөлөрүнө тараган.

ј–јЅ ћјƒјЌ»я“џ - 7-10-к-да јраб халифатында арабдардын ж-а алар жеңип алган ∆. „ыгыш м-н ќ. „ыгыштын, “үн. јфрика м-н “үш.Ѕат. ≈вропанын элдеринин маданий карым-катыштарынын негизинде түзүлгөн о. кылым мад-ты. »лимий ад-тта "ј. мад." деген термин кадимки араб элдеринин өз мад-тына да, халифаттын кол астындагы кээ бир элдердин араб тилинде жаралган о. кылым мад-тына да тиешелүү.  ийинки маанисинде "ј. мад." деген түшүнүк "мусулман мадани€ты" деген түшүнүктү туюндурат. јраб ж. а-да ислам чыкканча араб калкы түзгөн мад-тта оозеки чыг-лык күчтүү өнүккөн. 7-кда ислам дини пайда болуп, ’алифат мамлекети курулат да, арабдардын жеңип алууларынан улам кеңири аймактагы зор феод, импери€ түзүлөт. јрабдар түзгөн мамлекет са€сат, дин ж-а көп аймактарда тил жагынан да жалпылыкка ээ болгон. Ѕул болсо ’алифаттагы элдердин маданий турмушундагы окшош фермалардын келип чыгышын шарттаган. Ѕагындырылган элдердин маданий мурасы жаңы идеол. (ислам дини) ж-а социалдык-са€сий (халифат) багыттын мүдөөсүнө жараша кайрадан иштелип чыккан. Ѕашка элдердин мад-тына арабдар ислам дини, араб тилин ж-а бедуиндер (көчмөн арабдар) поэзи€сынын салттарын киргизишкен. ј. мад-на ќ. јзи€, »ран, «акавказье элдери, сири€лык христиандар, иудейлер ж. б. да маанилүү салым кошкон. 8-9-к-да араб тилине байыркы ил. ж-а адабий көп эстеликтер (асыресе гректерге, сири€лыктарга, ирандыктарга тиешелүү) которулат да, 9-10-к-да ј. мад. гүлдөп-өнүгүү чегине жеткен. јнын табылгалары көп элдердин мад-тын (ошонун ичинде о. кылымдагы ≈вропа элдеринин да) байытып, дүйн. мад-тка көрүнүктүү салым кошкон. Ѕул көбүнчө философи€нын, мед., матем., астрон., геогр., филол, ж-а тарыхый билимдердин өнүгүшүнө тиешелүү эле. ћатериалдык мад-тта, иск-водо, айрыкча архитектура ж-а көркөм кол өнөрчүлүктө эң сонун эстеликтер жаратылган. Ѕирок јраб мад-нда билимдин тармактарга бөлүнүшүн шарттуу түрдө гана түшүнүү керек, анткени мында, о. кылым мад-тынын башка түрлөрүндөгүдөй эле, илим тармактары даана жиктелген эмес. јрабдын мад-т ишмерлери энциклопеди€лык билимге ээ болгон: көп учурда филос. ж-а математика б-ча адис киши чоң тарыхчы да, дарыгер да, анан акын да, тилчи да болгон.

јббасилер халифатынын аймагында өз бетинче мамлекеттер пайда болгон соң (10-к-дын орто чени), ј. мад-тынын таасири төмөндөй баштайт да, анын өнүгүшү »ран, ќ. јзи€ (14 -15-к.), “урци€ (16-к.) ж-а ћусулман »спани€сындагы (10-15-к.) маданий прогресстен артта кала берет. ћис, ошол доорлордо аль-’орезмн, »бн —ина, аль ‘араби, ¬ируни ж. б. ишмерлер ј. мад-нын салты м-н илимде ж-а иск-водо жаңылыктар ачышкан. 16-к-да арабдарды түрктөр басып алган, 19-20-к. алар европ. колонизаторлордун эзүүсүндө калган. Ѕул ј. мад-нын өнүгүшүнө чоң бөгөт болгон. ј. мад-нын мындан кийинки өнүгүшү араб өлкөлөрүндө капит. мамилелердин орношуна ж-а чет элдиктердин үстөмдүгүнө каршы улуттук-бошт. күрөшүнө байланыштуу болду (к. айрым араб өлкөлөрү ж-дөгү макалалардын тиешелүү бөлүмдөрүн).. ”луттук жазма-чиймеси жок элдер (мис, ќ. јзи€ элдери) көп кылымдар бою араб жазуусунан пайдаланып келген. јраб тилиндеги тарыхый даректердин ќ. јзи€ элдеринин тарыхын, маданий турмушун изилдөөдө чоң мааниси бар. ћис, јфдулафтын, »дрисинин, »стахринин ж. б. тарыхый географи€га тиешелүү эмгектери кыргыздардын өткөн доорлордогу жашаган жерлеринен, тиричилигинен, турмушунан кабар берет.

“аби€т илимдери. ’алифаттагы таби€т илиминин өнүгүү борбору адегенде —ири€ м-н “үш.-Ѕат. »ран болгон. Ѕайыркы грек окумуштууларынын эмгектери араб тилине которулуп, Ѕат. ≈вропага тараган (мис, √ерондун, јрхимеддин ил. чыгаары). ј. мад-нын ≈вропага өтүшү тех. жаңылыктарды (компас, парустары кыйгач кайык ж. б.) берди. јлардын айрымдары  ытай м-н »нди€дан алынган. 9-11-к.-’алифаттагы илимдин дүркүрөп өсүш мезгили. Ѕагдад мектептери м-н китепканалары бар ири ил. борборго айлана баштап, анда кол өнөрчүлүк ж-а соода м-н байланышкан матем., астрон., геогр. илимдери өнүгөт. 11-к-дын акырында чыгыш акыны ж-а окумуштуусу ќмар ’ай€м Ѕухара, »сфахан обсерватори€сында иштеген. јл ил. эмгектерин араб тилинде жазган. јраб математиктеринин алгебра илимин түзүүдө ролу чоң. јстрон. илими ѕтолемейдин эмгектери м-н байыган: асман телолорунун кыймылынын моделин түзүү, асман сферасында жарык чыгаруучулардын координатасын аныктоо жолу ж. б. араб астрономдоруна таандык. ќ. јзи€ окумуштуусу Ѕеруни ∆ер  үндүн айланасында айланат деген болжол айткан.

јрабдарда медицина зор жетишкендиктерге ээ болгон, 11-к-дагы улуу окумуштуу »бн —ина жүздөн ашык ил. эмгек жазган, өз учурунда врач катары айрыкча даңкталган. »бн —ина көп ооруларды биринчи жолу сыпаттап жазган.

√еографи€. ћаалыматынын көптүгү, жанрынын ар түрдүүлүгү ж-а чыг-ларынын саны жагынан араб географи€сы о. кылымда алдыда турган. јраб географтары ж-а са€катчылары бүтүндөй мусулман „ыгышы, о. эле ≈вропа, јфрика ж-а јзи€нын бир катар өлкөлөрү ж-дө маалыматтар жазып калтырышкан. јраб географи€сынын өзгөчөлүгү: жер бетинин түзүлүшү тууралуу теори€лык жоболорунда өзү топтогон маалыматтарга та€нбастан, ѕтолемейдин геогр. теори€сын жолдогон. 8-9-к. античный авторлордун, асыресе ѕтолемейдин эмгектери арабчага которулган. Ѕул болсо араб ил. географи€сынын жаралышына алып келген (мис, Ѕаттани, ’орезми, Ѕирунинин эмгектери). јрабча геогр. ад-ттын өтө өөрчүгөн учуру 10-к-га туура келет. јйрыкча соода жолдорун ж-а мусулман аймактарын ба€ндаган эмгектер геогр. маданий-тарыхый маалыматтарга бай. 11-14-к. мурда топтолгон геогр. материалдарды жыйынтыктаган геогр. сөздүк жанры ж-а ааламдын жалпы сүрөттөмөсү (космографи€) пайда болгон.

‘илософи€сы. ‘еодализм доорунда ј. ф-да эки агым пайда болгон. 1. ƒиний окууга шайкеш келген идеал, философи€. 2. ќртодоксалдык исламга каршы багытталган матер. багыттагы философи€. 2-агымдын өкүлдөрү догматтарды ачык сындашпаса да, ислам динине каршы активдүү күрөшкөн. 7-8-к. ислам дининин филос. негизи куралат. Ѕуга каршы мутазалилердин прогрессчил филос. окуусу калыптанып, "тагдырдын жазганы" ж-дөгү ортодоксалдык догматка ж-а кудайды антропоморфтуу деп элестетүүлөргө каршы чыгышкан. јдам акыл-эс м-н ааламды ж-а кудайды таанып-билет деген мутазалилердин пикири мусулман диний окуусуна киргизген рационалисттик элемент болгон. ћутазалилерге каршы күрөштө ортодоксалдык исламды жолдогон мутакалимдердин диний мектеби түзүлгөн. ј. ф-нын андан ары өнүгүшүнө суфийлердин кыймылы чоң таасир тийгизген. —уфизм аскетизм иде€сына негизделген. јнын көрүнүктүү өкүлү аль-√азали болгон. 9-к-да ј. ф-нын прогрессчил өкүлдөрү јристотель философи€сынын матер, элементтерин пайдалана башташат. Ѕул атымдын башында аль- инди турган. Ѕирок аристотелизмдин өкүлдөрү диний түшүнүктөрдөн кутула алышкан эмес. јлар филос. иде€ларын диний окуу м-н айкалыштырууга аракеттенип, дүйнөнү кудай жараткан эмес, ал кудай сы€ктуу эле түбөлүктүү нерсе деп материалдык дүйнөнүн түбөлүктүүлүгүн далилдөөгө далалат кылышкан. 12-к-да ј. ф-нын чыг-лык борбору „ыгыштан Ѕатышка оойт. Ѕат. араб философи€сына негиз салуучу сарагостук философ »бн Ѕаджа болгон. јл мистикага каршы чыгып, илимди жактаган. Ѕат. ј. ф-нын гүлдөп турган убагы »бн –ушддун (јверроэстин) мезгилине туура келет.  лассикалык ј. ф. ≈вропадагы филос. ойлордун өнүгүшүнө чоң таасир тийгизген.

“арых илими. јраб (араб тилиндеги) тарыхнамасы өз бетинче тармак катары 8-9-к-дын чегинде бөлүнүп чыкты. “арыхый мазмундагы алгачкы жазмалар 7-к-дын а€гына тиешелүү. јраб тилиндеги тарыхый ад-ттын илгерки эстеликтери үчүн араб уруулары ж-дөгү тарыхый-генеологи€лык уламыштар, мусулман дининин чыгышы, ћухаммеддин ж-а анын максатташтарынын өмүрү ж-дөгү диний-тарыхый аңыз сөздөр да материал болгон. јраб тарыхнамасында кабыл алынган бүткүл дүйн. тарыхтын схемасы өткөндү " урандын" түшүндүрүшү аркылуу түзүлгөн. ќ. кылымдагы араб тарыхчылары адам баласынын тарыхын кудайдын кудурети м-н жаралган деп ба€ндашкан. ѕрофессионал араб тарыхчыларына жол көрсөтүп кеткендер санжыраларды ж-а уруулардын уламыштарын жакшы билишкен, аларды жыйнап жүргөн адамдар болгон. јл материалдар ћухаммед аль- альби (763-ж. ө.) тарабынан системага салынып, анын уулу ’ишам (819-ж. чамасында ө.) тарабынан кошумчаланып жазылган. —анжыралар м-н уруулардын өзүлөрүнчө уламыштарын жыйноону ’алифаттын са€сий тарыхына байланыштыра караган тарыхчылардын эң ириси аз-«ухра (741/42-ж. ө.) болгон. јндан соң байыркы пайгамбарлардын тарыхын ж-а ћухаммеддин өмүр жолун »бн »схак (704-768-ж. чамасы) жазган. "ѕайгамбарлар менен падышалар тарыхы" деген көп томдуу эмгекти ат-“абари (838-923-ж. чамасы) калтырган. 10-к-дын 2-жарымынан тартып династи€лардын ж-а жерг. оку€лардын хроникалары жазыла баштаган. јраб тилиндеги тарыхый эмгектер араб өлкөлөрүндө гана эмес, башка мусулмандар өлкөлөрүндө да жазылган.

јдаби€ты. јраб ад-ты јрави€ ж. а-да жашаган алгачкы уруулардын оозеки көркөм чыг-ларынан келип чыккан. Ѕайыркы арабдардын оозеки көркөм чыг-сында башка элдердин таасири жокко эсе. јл, көбүнчө көчмөн ж-а жарым көчмөн малчылар м-н оазистик дыйкандардын турмушун чагылдырган эмгек, бешик, көч ж. б. мазмундагы элдик поэзи€ болгон. ƒушманга ызырынуу, жекирүү (хиджа), мактоо (фахр), өч алуу ыры (сар), кошок же элеги€ (риса), о. эле сүйүү ж-а пейзаж лирикасы (насиб ж-а васф) сы€ктуулар араб ад-тында алгачкы пайда болгон жанрлардан. „ечендик, уруулардын согушу (ай€м аль-араб) ж. б. белгилүү оку€лар ж-дө аңгемелер сы€ктуу көркөм проза да байыртадан башталган. јрабдардын 5-7-к-дагы поэзи€сы көпкө дейре өкүм сүргөн белгилүү бир туруктуу тематиканы ж-а көркөм ыкманы иштеп чыгып, поэтикалык тилдин, метриканын ж-а эстет, идеалдардын өзүнчө үлгүсүнө айланган. Ѕайыркы арабдын поэзи€сы тилинин байлыгы, синтаксистик конструкңи€ларынын ийкемдүүлүгү, көркөм каражаттарынын көп түрдүүлүгү м-н айырмаланчу.

јрабдын алгачкы кол жазмасы ћухаммеддин диний угуту, диний мазмундагы аңгемелер, ислам общинасынын ж-а мамлекетинин закон жоболорунан турган куран болуп эсептелет.  урандын таасири кийинки араб алтынын бардыгында кездешет. ћухаммед ж-а анын тарапкерлери өз иде€€арьна анча кызмат кыла бербегендиктен, поэзи€га каршы чыгышкан. јраб поэзи€сынын иде€лык мазмуну жаңы ишеним-ислам дининин таасири м-н өзгөрүүгө дуушар болду. —ири€ м-н »рак араб поэзи€сынын борбору болуп калды. ќмей€ддардын сарайында аль-јхталь, аль-∆арир, аль-‘араздак сы€ктуу көрүнүктүү акындар кызмат кылган. 8-к-дын орто ченинен тартып араб ад-тын түзүүгө басылып алынган жерлердин өкүлдөрү активдүү катышат. ’алифатта араб эстеликтерин үйрөнүү колго алынып, тил, стиль ж-а метриканын теори€сы иштелип, байыркы маанилүү чыг-лар араб тилдерине которула баштаган. јрабча прозанын өнүгүшүнө орто фарс (пехлеви) тилинен которуу айрыкча маанилүү болгон. ќшол кездерде араб поэзи€сында "жаңы стилде" жазылган (бадит) тематикалык жактан да өз алдынча кыска көркөм ырлардын жаралышы м-н көлөмдүү зор касыдаларды жаратууга умтулуу сы€ктуу өзгөрүүлөрү болду. Ѕул жаңы стилди байкоочулардын бири акын ж-а азат ойчул Ѕаштар ибн Ѕурд (783-ж. ө.) болгон. 8-9-к-да кара сөз чеберлери фольклорду жазып алып, куранды үйрөнүшүң, сири€, пехлеви ж-а грек тилдеринен которушуп, араб прозасын дагы жогору көтөрүштү. ќшол кезде легендалар, са€кат, оку€лар ж-дө жазылган тарыхый чыг-лар жарала баштады. ’алифат кыйрагандан кийин ад-т да бүлүндү. 10-к-да ’алаб ш. негизги адабий борборлордун бири болуп калды. 11-к-да араб ад-ты төмөндөй баштап, поэзи€да мистика, прозада дидактика өкүм сүрдү. »ри феодалдардын маданий ж-а эстет, табитин канааттандыруучу жазма ад-т төмөндөгөндөн кийин, оозеки - поэтикалык чыг-лык күч алды. —холастикадан ж-а көнүмүш эрежеден чыга албаган 16-18-к-дагы араб ад-ты анчалык бийикке көтөрүлө албаса да, эскинин эстеликтерин ушул күнгө чейин сактап калган үзгүлтүксүз кол жазмалары м-н маанилүү.

јрхитектура ж-а сүрөт өнөрү. ћад-тын бул тармактары б-ча арабдар көп элдердин тажрыйбаларын өздөштүрүшкөн. ќшондуктан архитектурасы м-н иск-восу чоң өзгөчөлүккө ээ. јрхит. иши өркүндөп, жаны үлгүлөрдөгу үйлөр, мечиттер, медиреселер, мунаралар салынган. 7-кдын 1-жарымында Ѕасрада (635),  уфта (638), ‘устатта (640) курулган мечиттер алгачкы араб нск-восуна таандык. ћындай мечиттер ƒамаски- борборунда да жерг. эллинисттик ж-а сиро-византи€лык архит. салт б^ча курулган ж-а көп түстүү мозаикалар м-н жасалгаланып, аларга архит. мыкты пейзаждар киргизилген. јраб архитектурасы айрыкча 10-15к-да ћагриб ж-а »спани€да гүлдөп, өнүгөт. »ри шаарлар (–абат, ћарракеш, ‘есте ж. б.), мунаралуу коргондор, имараттар, √ранадада јльгамбра двореңи курулат. —үрөт исквосу ≈гипетте 10-12-к-дан өркүндөй баштайт. ƒүйн. иск-вонун ошол мезгилиндеги эң көрүнүктүү ордун арабдардын китеп миниатюрасы ээлейт. ќ. кылымдагы араб иск-восунун таасири бүткүл дүйнөдөгү мусулман өлкөлөрүнө тараган.

ћузыкасы. јраб музыкасы арабдын өзүнүн ж-а ал басып алган өлкөлөрдүн иск-восунун кошулушунда калыптанган. Өнүгүүнүн алгачкы "бедуин мезгили" музыка ж-а поэзи€нын биримдиги м-н мүнөздөлөт. Ѕайыркы араб профессионал ырчы-акындары, ыр жанрынын түрлөрү, муз. аспаптар ж-дөгү маалыматтар азыр да сакталып калган.  лассикалык араб музыкасы 7-к-дын а€гынан тартып гүлдөйт, аны м-н вокалдык-аспаптык жанр айрыкча кеңири тараган, мында негизги роль ырчыга таандык болгон.  өрүнүктүү ырчы-музыкавттары: »бн ћусажих, ћуслим ибн ћухриз, »брахим аль-ћаусили ж. б. „ыг. музыкасы ж-дөгү маалыматтар аль‘араби, »бн —ина ж. б. эмгектеринде берилет.

ј№.: Ѕартольд ¬. ¬., —оч., т. 6, ћ., 1966; Ѕел€ев ¬. ј., јрабы, ислам и арабский халифат в раннее средневековье, 2 изд., ћ., 1966; ћ е ц ј., ћусульманский –енессанс, пер. с нем., ћ., 1966; »збр. произв. мыслителей стран Ѕлижнего и —реднего ¬остока 9-14 вв., ћ., 1961; альфа х у р и ’., »стори€ арабской литературы, (пер. с араб.), т 1-2, ћ., 1959-61; ‘ильштинский ». ћ., јрабска€ классическа€ литература, џ., 1965; ¬еймарн ¬.,  аптерева “., ѕодольский ј., »скусство арабских народов, ћ., 1960;  узнецов  . ј., јрабска€ музыка, в сб.: ќчерки по истории и теории музыки, (сб.) 2, Ћ., 1940.

ј–јЅ ӨЋ ӨЋӨ–ҮЌӨ »«–ј»Ћƒ»Ќ ј√–≈——»я—џ (1967)-импер. державалардын ж-а эл аралык сионизмдин тымызын көкүтүүсү м-н ≈гипетке, »ордани€га ш-а —ири€га 1967-ж. 5икшда »зраилдин куралдуу кол салышы. Ѕул агресси€ аркылуу ј Ўнын бийлөөчү чөйрөлөрү баштаган импер. күчтөр араб өлкөлөрүндөгү улуттук өз алдынчалык үчүн кыймылга сокку уруп, ≈гипет м-н —ири€дагы прогрессчил түзүлүштөрдү кулаткысы келген ж-а араб өлкөлөрүндө неоколониализмдин, реакци€нын позиңи€ларын чыңдоого үмүттөнгөн. ћурдатан да€рдалган план б-ча »зраиль, агресси€ башталганда эле, ≈гипеттин, »ордани€€ын, —ири€нын самолетторунун ж-а аэродромдорунун көбүн иштен чыгарып, араб өлкөлөрүнүн 1 млн-дон аптык калкы бар 70 миң км2 аймагын алты күндө басып алды. јгресси€нын жүрүшүндө »зраиль ќќЌдун  оопсуздук —оветинин 6, 7, 9-июндагы ок атууну тез токтотуу ж-дөгү рез-€ларын этибар алган жок.  оопсуздук —оветинин 4-жолку чечиминен кийин, ———– ж-а бир катар өлкөлөр »зраиль м-н дипл. мамилелерин үзүп, агрессорго санкци€ колдонуулары эскертилгендө гана согуш токтотулду. Ѕуга ———–дин ж. б. соң. өлкөлөрдүн агрессорго сокку беPYY, араб өлкөлөрүнө керегинче көмөк көрсөтүү ж-дөгү чечкиндүү позици€сы таасир тийгизди. Ѕирок »зраиль аны м-н тынып калган жок, ар түрдүү аракеттер м-н араб өлкөлөрүн опузалап, басыл алган терр-€ларында жашаган калкты кысмактай берди. »зраиль ќќЌдун  оопсуздук —оветинин ∆. „ыгыштагы чыр-чатакты жөнгө салуу ж-дө кабыл алган атайын чечимин тоотмоксонго салып, арабдарга капитул€ци€ шарттарын таңуулады. 1973-ж. »зраиль кайра согуш ачканда, анын аскерлери ≈гипеттин ж-а —ири€нын куралдуу күчтөрүнүн катуу каршылыгына дуушар болду. Ѕул согуш тынчтыкчыл күчтөрдүн кийлигишүүсү м-н гана токтотулду. ќќЌдун  оопсуздук —оветинин 1973-ж. 22-окт€брдагы чечими б-ча ∆еневада 1973-жылдын дек., 1974-жылдын €нв. айларында ∆. „ыгыш ж-дө тынчтык конф-€сы чакырылды; ал конф-€нын чечимине ылайык »зраилдин ж-а ≈гипет м-н —ири€нын аскерлеринин арасы ажыратылды.

ј–јЅ ӨЋ ӨЋӨ–ҮЌҮЌ Ћ»√ј—џ араб мамлекеттеринин карым-катнашын чыңдоо, са€сий аракеттерин координаци€лоо, көз каранды эместигин ж-а суверенитетин коргоо максатында түзүлгөн уюм. 1945-ж. 22-мартта  аирде ≈гипет, »рак, —ири€, Ћиван ж-а »ордани€нын (“рансиордани€) өкүлдөрүнүн конф-€сында негиз салынган.  ийин Ћигага дагы бир катар өлкө кирген. 1973-ж. апрелде бул уюмда 18 мамлекет болгон. Ћигада ѕалестинаны азат кылуу уюмунун өкүлү да бар. Ћиганын жог. органы - —овет (буга уюмга мүчө мамлекеттердин баарынын өкүлү кирет), аткаруу органы -√енеральный секретариат (5 жылдык мөөнөткө шайланат). √ен. секретариаттын алдында са€сий, экон., аскер иштери б-ча д. у. с. комитеттер иштейт ж-а алардын ќќЌдогу тиешелүү мекемелер м-н байланышы бар. 19б?ж. Ћиганын 2-конф-€сында Ѕириккен аскер командачылыгы уюшулду. јраб мамлекеттеринде улуттук-бошт. кыймылдын х^үчөшүнө жараша ј. ө. л-нын антиимпер. багыты чыңдала баштады.

ј–јЅ —ќ÷»јЋ»—““»  —ќё«” (ј——) (јль-»ттихад аль-иштираки аль-араби) - јраб ≈гипет –есп-касындагы дыйкандардын, жумушчулардын, ннтеллигенци€нын ж-а улуттук буржуази€нын өкүлдөрүнөн куралган массалык са€сий уюм. ј——ти түзүү ж-дөгү .чечим 1962-ж. Ёлдик күчтөрдүн улуттук конгрессинде кабыл алынып, анын баштапкы уюмдары 1963-ж. майда түзүлгөн. ј——тин са€сий программасы капит. өнүгүш жолунан баш тартууну жары€лайт, өлкөдөгү айрым шарттарды эсепке алуу м-н "социализмди курууну" максат кылып коЄт. ј——тин жог. органы - ∆алпы улуттук конгресс (1-сесси€сы 1968-ж. сент€брда болгон) 6 жылдык мөөнөт м-н шайланат.  онгресстин сесси€ларынын ортосундагы мезгилде ј——тин жог. органы - ј—— Ѕ . ∆аңы ”став б-ча ј——тин уюмдарына демокр. централизм принциби киргизилет. ј——тин мүчөлөрү болжол м-н 5,5 млн. (1973). ѕред-ли - јнвар —абат (1970-ж. окт€брдан бери). ќфициалдуу органы-"јль-√умхури€" ("–еспублика") газетасы, о. эле (1965-жылдан бери) "јль-»штираки" ("—оциалист") газетасы чыгат.

ј–јЅ “јјЌ”” »Ћ»ћ», арабистика - араб элдеринин тарыхын, экономикасын, тил ж-а ад-тын, мадтын, коомдук ой-пикирин изилдөөчү гуманитардык илимдердин жыйындысы. "јрабистика" термини ≈вропада жаңы доордо пайда болгон. ћунун алгачкы негизги жазма даректерине геогр., тарых, мусулман укугу, этногр. б-ча араб тилинде жазган авторлордун көп сандаган эмгектери, айрым мамл. ишмерлердин, дин м-н мад-ттын ири өкүлдөрүнүн таржымалдары, элдик кыймылдардын тарыхы ж. б. кирген. Ѕат. ≈вропа ј. т. и. 16-к-дын а€гында пайда болот. „ыг. өлкөлөрү м-н болгон соода ж-а дипл. мамилелердин өнүгүшү, миссионердик үгүттүн практикалык милдеттери араб өлкөлөрүнө кызыгууну туудурду. 17-18-к-да –им, ѕариж, Ћейден ш-лары ј. т. и-нин негизги борборлорун айланды. ј. т. и. диний үрпадаттарга тыгыз байланыштуу болгондуктан, куранга түшүндүрмө берүү үчүн араб тилин үйрөнүү зарылдыгы келип чыккан. 17-к-дын башында голл. филолог “. Ёрпениус араб грамматикасын түзүп, ≈вропада араб филологи€сына негиз салат. 17-к-да араб тарыхы, географи€сы, мад-ты б-ча Ѕат. ≈вропа окумуштуулары жыйнаган үзүндү маалыматтарды „ыг. өлкөлөрүн изилдөөчүлөр англичан Ё. ѕококк, француз Ѕ. д'Ёрбело жалпылаган. 18-к-да немең арабисти ». я. –ейске арабистиканын диний окуудан бөлүү зарылдыгын ж-а „ыг. өлкөлөрүнүн тарыхын, мад-тын дүйн. тарыхтын ж-а мад-ттын бир бөлүгү деп эсептөөнү талап кылган. 19-к-да бат. европ. ири өлкөлөрдүн колони€чыл са€саты ј. т. и-нин өнүгүшүнө түрткү болгон. 19-к-дын а€гы-20-кдын башында, айрыкча грамматиканын, лексикографи€нын ж-а ад-т таануунун өркүндөшүнө ‘ранци€, Ќорвеги€, ”луу Ѕритани€, √ермани€, √олланди€нын ж-а ¬енгри€нын бир катар окумуштуулары чоң салым киргизген. –осси€да ј. ¬. Ѕолдыревдин араб грамматикасы ж-а хрестомати€сынын басылып чыгышы (1827) араб филологи€сына негиз салды. ќрус ј. т. и-нин өнүгүшүндө ¬. –. –озендин да эмгектери зор роль ойноду. јраб филологи€сындагы жетишкендиктер ≈вропа ж-а „ыг. өлкөлөрүнүн кол жазма фондуларында сакталып жаткан о. кылымдарга тиешелүү жазма даректерди басып чыгарууга ыңгайлуу шарт түздү. 19-20-к-да араб тилиндеги тарыхый геогр. эмгектерди жары€лоого, айрымдарын европ. тилдерге которууга бат. европ. көп арабисттер катышкан. –осси€да ј. т. и-н ’. ƒ. ‘рен, Ќ. ј. ћедников, ѕ. — —авельев ж. б. өнүктүргөн. јраб тилиндеги мурда басылып чыкпаган жазма даректерди жары€лоо тарыхый изилдөөлөрдүн башталышына да негиз салды. 19-к-дын башында алар негизинен арабдардын летопистерин ба€ндоо м-н чектелген. Ѕирок 19-кдын орто ченинен жазма даректерди сын көз м-н талдаган эмгектер пайда боло баштады. ћындай эмгектердин методологи€сында динге, мамлекетке ж-а укук маселелерине айрыкча кызыгуу байкалат, ислам дини арабдардын коомдук турмушунун, мадтынын өнүгүшүн шарттаган негизги фактор катары бааланат. Ѕул көз караштар "»слам энциклопеди€сынын" (Ћейден, 1908-38, англис, француз, немең ж-а түрк тилдеринде) 1басылышынан байкалат. јраб өлкөлөрүнүн коомдук-экон. өнүгүшүнүн маселелери тарыхтын соңку жаңы доорундагы ј. т. и-нде толугураак чагылдырылат. Ѕул маселелер б-ча чет өлкөлүк арабисттердин бир кыйласы эмгектенди. јлардын көз караштары "»слам энциклопеди€сынын" 2-басылышынан орун алган (Ћейден- ѕариж, 1954-1969). ј. т. и-нин өнүгүшүндө араб окумуштууларынын эмгектеринин да мааниси зор. јзыр араб истори€графи€сы (–ашид альЅаррави, јбдаррахман ар-–афии, ћухаммед —абри ж. б.) колониализмге каршы багытталып отурат.—ов. ј. т. и-нин негизи ». ё.  рачковский, ¬. ¬. Ѕартольд, ј. ≈.  рымский тарабынан түзүлгөн. јлар рев€га чейинки орус ј. т. и-нин жакшы салттарын улантып, анын өнүгүшүнүн жаңы этабын ачты. Ѕара-бара экон., тарыхый, филос. изилдөөлөрдүн чектери ажыратылып, араб өлкөлөрүнүн жаңы ж-а соңку жаңы тарыхына кызыгуулар өсүүдө. ћаркстик методологи€ м-н куралданган сов. окумуштуулар араб өлкөлөрүнүн байыркы тарыхын, феод. түзүлүштүн генезисин, исламдын тарыхын (≈. ј. Ѕел€ев, Ќ. ¬. ѕигулевска€, ј. ё. якубовский, ». ѕ. ѕетрушев- . ский ж. б.), о. кылымдагы ж-а жаңы доордогу арабдардын мад-тын, коомдук ой-пикирин изилдөөдө, араб өлкөлөрүндө колони€лык ж-а улуттукбошт. кыймылдын шартында капита-. лизмдин өнүгүшүнө көңүл бурулууга; араб коомунун социалдык структурасы, са€сий турмушу, идеологи€сынын өнүгүшү айкындалып турат. ј. т. и-нин проблемалары ћосквадагы „ыг. өлкөлөрүнүн ин-тунда, јфрика ин-тунда, ———– »јнын Ётногр., ‘илос. ин-ттарында, јзербайжандын, √рузи€нын, Өзб-ндын, “аж-ндын »јларында изилденүүдө. јрабисттер ћосква, Ћенинград, Ѕаку, “ашкен, “билиси ж. б. ш-лардагы ун-ттерде да€рдалат. ”чурдагы ј. т. и-нин проблемалары "Ќароды јзии и јфрики" деген журналдарда, "јзи€ и јфрика сегодн€", "ѕалестинский сборник", "—емитские €зыки" ж. б. басма сөздө чагылдырылган турат.

јд.: Ѕартольд ¬. ¬., »стори€ изучени€ ¬остока в ≈вропе и –оссии, 2 изд., ѕ., 1925;  рачковский ». ё., ќчерки по истории русской арабистики, »збр. соч., т. 5, ћ.-Ћ., 1958; Ўарбатов √. Ў., јрабистика в ———– (1917-1959), ћ., 1959; Ћунин Ѕ. ¬., »з истории русского востоковедени€ и археологии в “уркестане, “аш., 1958; —мил€нска€ ». ћ., »зучение в —оветском —оюзе истории арабских стран нового времени, "Ќароды јзии и јфрики", 1968, JMt 3.

ј–јЅ “»Ћ» -Ѕат. јзи€ м-н “үн. јфрикада жашаган арабдардын тили. Ѕул тилде 96 млн-го жакын адам сүйлөйт. —емит-хамит тилдеринин семит тобуна кирет. ∆азма эстеликтери б. з. ч. 4-к-дан белгилүү. ј. т-дө сүйлөгөн элдердин бардыгы үчүн жалпы таандык болгон азыркы араб адабий тили јраб ж. а-да 7-к-да пайда болгон оозеки койнеден келип чыккан. ќ. кылымда ј. т. „ыгыштагы бардык мусулмандар үчүн диндин, илимдин ж-а ад-ттын тили болгон. јраб тили египет, судан, сири€, ирак, магриб ж. б. диалектилерге бөлүнөт. ћорф. түзүлүшү б-ча флективдүү тилдерге кирет. ј. т-нин байыркы эстеликтери: Ќамар (328), «абед (542) жазуулары, к. јраб жазуусу.

јд.: ё ш м а н о в Ќ. ¬., —трой арабского €зыка, Ћ., 1938; Ўарбатов √. Ў., —овременный арабский €зык, ћ., 1961; √ранде Ѕ. ћ.,  урс арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении, ћ., 1963.

ј–јЅ ÷»‘–јЋј–џ - эсептөөнүн ондук системасында берилген: 0,1, 2,3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 матем. белгилер. јлардын жардамы м-н эң кичине же эң чоң сандарды жазууга болот. Ѕул цифралар »нди€да (5-к.) пайда болуп, арабдардан ≈вропага (10-13-к.) тарагандыктан, ј. ц. деп аталып калган.

ј–јЅ „ӨЋҮ - јфрикадагы (≈ј–) чөл. —ахаранын түн.-чыг. бөлүгү, Ќил өрөөнү м-н  ызыл деңиздин ортосунда, түштүгү Ќуби€ чөлунө өтөт.  өпчүлүк бөлүгүн батыштан чыгышка тектирчеленин көтөрүлгөн кумдук ж-а аки таш тегинен турган шагылдуу плато (хамада) ээлейт. „ыгышында  ызыл деңиздин жээгин бойлой кристаллдык тоо тектерден турган Ётбай (Ўаиб-эль-Ѕанат, 1284 м) кырка тоосу созулуп жатат. ∆ери дөңсөлүү, климаты ысык, чөлдүү. Ѕадалдар, акаци€, жылгын, сикомор, курма пальмалары өсөт.  алкы көчмөндүү, негизги кесип чилиги - мал чарбачылык (эчки, кой, төө), оазистерде дыйканчылык өнүккөн.  ызыл деңиздин жээгинен нефть, фосфорит алынат.

ј–јЅј - унаа чегилүүчү, жүк ж-а жүргүнчү ташуу шайманы. ј. м-н азыр негизинен чарба ичиндеги жүк ташылат. ј-нын бир нече түрү болот. “ехника жетишсиз кезде колхоз, совхоз өндүрупгүндө кеңири колдонулуп келген.

ј–јЅј≈¬ Ёркин »шеналиевич (1924ж. т., ∆алал-јбад) -сов. экономист, проф. (1968), экон. илимд. кандидаты (1956),  ыргыз ——–инин эмг. сиң. экономисти (1974). 1947-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1943-46-ж. комсомолдун јк-“алаа райкомунун секретары, эмгекчилер депутаттарынын райаткомунун кызматкери. 1952-ж. ћосквадагы  . ». “имир€зев атн. а. ч. академи€сын бүтүрүп, анын а. ч. экономикасы кафедрасына мугалим болуп иштейт. 1959-62-ж.  ыргыз ——– »јЌџЌ « ќЌ. ин-тунда директордун орун басары; 1962-жылдан  . ». —кр€бин атн.  ырг-н а. ч. интуна ректор. јнын а. ч-сын уюштуруу маселелерине ж-а экономикасына байланыштуу 40тан ашык ил. эмгеги жары€ланган.  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин 7-9-шайл. депутаты,  ырг-н  ѕнин текшерүү комисси€сынын мүчөсү (14-15-съезд). ј. Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг.: “оржество кооперативного плана ¬. ». Ћенина в  иргизии, ‘р., 1960; ѕовышение производительности труда в сельском хоз€йстве  иргизии в период развЄрнутого строительства коммунизма, ‘р., 1964; –азвитие сельского хоз€йства “аласской долины, ‘р., 1975.

ј–јЅƒј– (өздөрүн аль-араб деп аташат) -Ѕат. јзи€ ж-а “үн. јфрикадагы араб өлкөлөрүндө жашаган элдердин тобу. јлардын жалпы саны 96 млн. (1967). јзыр ј. негизинен јфрика ж-а јзи€ өлкөлөрүндө, ≈ј–да, Ћиван, —удан, Ћиви€, “унис, јлжир, ћарокко, —ири€, »рак ж-а »ордани€, —ауд јрави€сы, ќман,  атар, ћавритани€ ж. б. жерлерде жашап, бул өлкөлөрдүн калкынын көпчүлүгүн (80%) түзөт. ј. мындан тышкары »ран, “урци€, јфг-н, »зраилде, »ндонези€, Ёфиопи€, —омали, „ад –есп-касы, “анзани€, „ыг. јфрика, ќ. јзи€да, эмигрант ј. “үн. ж-а “үш. јмерика, Ѕат. ≈вропа, ‘ранци€ ж. б. өлкөлөрдө жашашат. ј. көп диалектилери бар араб тилинде сүйлөшөт. ƒини б-ча көпчүлүк ј.- мусулман-суннит. Ѕир кыйласы ислам дининин башка багыттарында. Ўейиттер »рак, …емен, —ири€, Ћиванда; друздар —ири€ м-н Ћиванда; ибадийлер “үн. јфрикада, православныйлар —ири€, Ћиван, »ордани€да. јзыркы ј. јлдыңкы јзи€ м-н “үн. јфриканын байыркы калктарын - арамейлерди, финики€лыктарды, египеттиктерди, ливи€лыктарды ж. б-ды жеңип алуу убагында алар м-н аралашуунун натыйжасында пайда болгон. —емит урууларынан келип чыккан ј. јраб ж. а-нын автохтон калкы деп болжолдонулат. јраб семити б. з. ч. 3 миңинчи жылдардан баштап эки дары€нын (≈вфрат м-н “игр) жээгине ж-а, —ири€га жайгаша баштайт. 7-к-да ислам дининин туусу астында ј-дын жеңип алуулары башталып, ∆. „ыгыш ж-а ∆ер ќртолук деңизиндеги бир канча мамлекетти басып алышып, јраб импери€сы (халифаты) түзүлгөн. 8-к-дын 1-жарымында »нди€дан јтлантика океанына, ќ. јзи€дан Ѕорб. јфрикага чейинки бардык мамлекеттерге ж-а элдерге јраб халифаты үстөмдүк кылган.  ийин јраб халифаттыгы кулап, анын ордуна бир катар жаңы араб мамлекеттери: ѕалестина, —ири€, Ћиван, »рак, ≈гипет ж-а “үн. јфрика мамлекеттери пайда болгон.

јраб өлкөлөрүндө ө. ж-дын өнүгүшү, көчмөндөрдүн отурукташышы, а. ч. эмгекчилеринин, шаардык жумушчулардын санынын өсүшү уруучулук ж-а феод. калдыктарга катуу сокку урду. ј-да көп жагынан жалпылык болуп, көп кылымдардан бери жанаша жашашканы м-н соңиалдыкэкон. биримдиктин жоктугу, феод.уруулук бытырандылык ј-дын бир эл болуп баш кошушуна жолтоо болуп келсе, кийинки кездерде араб өлкөлөрүндө улуттук-бошт. чыгуу кыймылынын өсүшү улуттук биримдиктин чыңалышына алып келди. ќ. јзи€лык ј.- ќ. јзи€ респ-каларында жашоочу, өздөрүн араб деп эсептешкен этикалык группа. Ѕулардын түп аталары 7-14-к-да келип орун алышкан.  ийинки кезде о. ази€лык ј. жерг. элдерге сиңип бара жатышат.

ј–јЅƒј–ƒџЌ ∆≈Ң»ѕ јЋ””Ћј–џ - јраб ж. а-дагы уруулар көтөрүлүшүн (632-633) басып, халифатты түзгөн соң, ћедина өкмөтү баштаган жортуулдар. Ѕул арабдардын ∆. ж-а ќ. „ыгышты, “үн. јфриканы ж-а “үш.-Ѕат. ≈вропаны багындыруу м-н а€ктаган. ј. ж. а. ислам дининин урааны астында жүргүзүлгөн. ∆еңип алуулардын 1-этабы 7-к-дын 30-50-ж. халифтер јбу Ѕекр (632-634), ќмар (634-644) ж-а ќсмандын (644-656) учурунда болгон. ќшол халифтердин башчылыгы м-н араб аскерлери көп жыл жортуул жасап, јрави€ ж. анан јму-ƒары€га чейинки жерлерди багындырган. ћис, 633-640-ж. ѕалестина ж-а —ири€ны, 633-652-ж. бүткүл —асанилер мамлекетин (јму-ƒары€га чейин) каратышкан. јрабдар 640-654-ж. јрмени€ м-н √рузи€ны, 639-646-ж. “үн. јфриканын көп жерлерин, 648-ж.  ипрди басып алышат. ј. ж. а-нын 2-этабы 7-к-дын а€гында башталган. јлар 709-жылга чейин бүткүл “үн. јфриканы ээлеп, андан ары “анжерге ж-а јтлантика океанынын жээгине чейин барышат. јраб аскерлери 711-ж. ѕиренеи ж. а-на жетип, узак кармашуулардан кийин, 718-ж. анын көп бөлүгүн өзүлөрүнө караткан. јлар 720-ж. √алли€ны басып кирип, —ептимани€ны ж-а Ќарбоннду баш ийдиришет. јрабдардын ≈вропага жапырыгын ж-а жортуулдардан франктардын атчан аскерлери ж-а  арл ћартеллдин жөө аскерлери сокку уруп токтоткон. 759-ж.  одоо ѕипиндин аскери Ќарбонн м-н —ептимани€ны ээлеп алгандан кийин, ј. ж. а. биротоло токтойт. „ыгышта арабдар 711-713-ж. —огда м-н ’орезмди баш ийдиришет.

ј. ж. а-нын натыйжасында бир катар өлкөлөрдүн калкы арабдаштырылган. јраб тили, дини, материалдык ж-а духовный мад-тынын көп элементтери аларга баш ийген өлкөлөрдүн элдерине чоң таасир тийгизген. ќшону м-н катар арабдар өзү да басып алган элдердин мад-тынын көп жактарын сиңирип алышып, араб мадани€тынын өзгөчө бир тармагын түзүшкөн. ќ. јзи€, »ранда, «акавказьеде ж-а ѕиренеи ж. а-да арабдардын үстөмдүгү ошол өлкөлөрдөгү элдердин бошт. күрөшүнүн натыйжасында жоюлган.

ј–јЅƒџЌ —ќ÷»јЋ»—““»   ј…–ј ∆ј–јЋ”” ѕј–“»я—џ - араб өлкөлөрүндөгү бурж. улуттук парти€. 1947-ж. кайра жаралуу деп аталып, өзүн жалпы араб парти€сы катары жары€лаган. 1954-ж. јраб соң. парти€сы м-н бириккенден кийин азыркы наамга көчкөн. јл араб өлкөлөрүн улуттук-боштондукка чыгарууну ж-а баш коштурууну жактап, империализмге каршы күрөшкө майда буржуази€ны бириктирген. —ири€, »рак, Ћиван, »ордани€ ж. б. араб өлкөлөрүндө уюмдары бар. 1963-ж. февралда »ракта, мартта —ири€да Ѕјј— мамл. төңкөрүш жасап, бийликке келди. Ѕирок »ракта парти€нын башында аша чапкан оңчул элементтер болгондуктан, 1963-ж. бийликтен кулатылган. 1968-ж. мамл. төңкөрүштүн натыйжасында »ракта Ѕјј— кайрадан бийликке келип, демокр. багыт алды. —ири€да болсо Ѕјј—тын сол тарабы бийликке 1966-ж. келди. —олчул элементтердин таасири бүт парти€нын ишине оң таасирин тийгизе баштады. Ѕјј—тын »рактагы ж-а —ири€дагы башкаруучу парти€лары араб өлкөлөрүндө прогрессчил күчтөрдү баш коштуруп, империализмге, реакпи€га, израилдик агресси€га каршы күрөш жүргүзүүдө. Ёки парти€ тең  ѕ—— ж. б. коммунисттик ж-а жумушчу парти€лар м-н байланышта турат. ѕарти€нын басма сөз органы: —ири€да - "јль-Ѕаас", »ракта - tAc-Caypa" газетасы.

ј–ј-Ѕ≈Ћ - џсык- өл обл-нын ∆етиӨгүз р-нундагы  ум-“ер суусунун оң куймасы („оң Ќарындын алабы). ”з. 61 км, алабынын а€нты 750 км2. ј.-Ѕ. “ескей јла-“оосунун түш. капталындагы мөңгүлэрдөн ж-а көлдердөн башталат.  уймалары: ћай-“өр, Ёгиз“өр, —өөк,  ашка-—уу, „оң-“өр, »т“иши. ј.-Ѕ. суусу май айында кирип, сент€брда тартылат. ∆ылдык орт. чыгымы 4,75 м31сек.  ар, мөңгү сууларынан куралат.

ј–ј-Ѕ≈Ћ Ө–ӨӨЌҮ - »чки “€нь-Ўандагы бийик өрөөн. “ескей јла-“оосу, јк-Ўыйрак, ∆етим-Ѕел тоолорунун аралыгында. јбс. бийикт. 3600- 3800 м. Ѕатыштан чыгышка 35 км созулат. “уурасы 5-10 км. јйланасындагы тоолор өрөөндөн 500-600 м ге бийик көтөрүлөт. Өрөөн - синклиналдык бүгүлмө, ал антропогендик мөңгү тектерине толгон. –ельефине морена дөбөлөрү, саздуу ойдуңдар ж-а тегиз жерлер мүнөздүү. ƒөбөлөрдүн бийикт. 20-50 м, үстү тегиз, капталдары жантайыңкы. Ѕайыркы мөңгү жылмалаган чулу тоо тектер, гранит ар кайсы жерде дөмпөйүп чыгып турат. Өрөөндө түбөлүк тоң жатат. ћайда көлдөр көп.  лиматы катаал: кышы суук ж-а узак, €нвардын орт. темп-расы - 21-22∞—, жайы кыска, салкын, июлдуку 4- 5∞— јба ырайы тез өзгөрүп турат. ј. ө. аркылуу батыштан чыгышка јра-¬ел суусу агат. Өрөөндүн дөңсөөлүү жайык таманын бийик тоолуу "суук чөл" ээлейт. Өсүмдүктөр сейрек, ар кайсы жерде топ-топ болуп, жаздык же орок түрүндө жерге жабышып өсөт. —уулардын ж-а көлдүн жайык жээктеринде тоо шибери, өрөөндүн капталдарында бетеге, доңуз сырты, өЋөң, кара кы€к, байчечекей, мамыры ж. б. түркүн чөптөрдөн турган алыш шалбаасы орун алган. 3900 м ден жогору бийик тоолуу тундра же тик беттер, аскалар, шагылдуу кырлар ээлейт. “оо чокулары, бийик төрлөр мөңгү, эрибей жаткан кар м-н капталган.  өлдөрүн жайкысын суу канаттуулары (өрдөк, инди€ казы, аңыр ж. б.) мекендейт. “оолордо тоо эчки, аркар, кашкулак, суур, карышкыр, илбирс бар. ј. ө. џсык- өл өрөөнүнөн сыртка мал айдаган учурларда кыска мөөнөттө жайкы ж-а күзгү жайыт ката?ы пайдаланылат. Өрөөн аркылуу 1сык- өл - јк-Ўыйрак автомоб. жолу өтөт.

ј–јЅ-»«–ј»Ћ№ —ќ√”Ў” (1948-49), ѕалестина согушу- араб мамлекеттери (≈гипет, »ордани€, —ири€, Ћиван, —ауд јрави€сы, …емен) м-н »зраиль мамлекетинин ортосундагы согуш; 1-дүйн. согуштан кийинки ∆. „ыгыш элдеринин күч алып бараткан улуттук-бошт. кыймылын басууга, ѕалестинада арабдар м-н еврейлердин карама-каршылыктарын курчутууга умтулган империализмдин шимшүүлөрүнүн, о. эле империалисттердин ортосундагы күрөштүн да натыйжасы болгон. 1947-ж. 29-но€брда ѕалестинага јнгли€нын мандатын токтотуу, өлкөнү арабдардын ж-а еврейлердин мамлекеттерине бөлүү ждөгү ќќЌдун √ен. јссамбле€сынын чечиминин ишке атырылышын үзгүлтүккө учуратуу үчүн јнгли€ м-н ј Ў ј.-». с-на тукурушкан. јнгли€ ѕалестинада өзүнүн позици€сын сактап калууну, ј Ў андагы өзүнүн таасирин кеңейтүүнү көздөгөн; ушул максатта алар өздөрүнө бир топ араб өлкөлөрүндөгү өкмөттөрдүн көз карандылыгынан ж-а »зраилдеги буржчыл сиониеттердин экстремизминен пайдаланышкан. —огуш 1948-ж. 14майдан 15-майга караган түнү башталган. ј.-». с. жүрүшүндө ј Ўдан ж-а айрым импер. өлкөлөрдөн, о. эле сионисттик уюмдардан финанс.-согуштук ж. б. жардамдар алып турган. »зраиль аскерлери ѕалестинанын терр-€сынын бир топ жерин басып алып, 900 миңден ашык араб калкын кууп чыгарган. 1949-ж. февр.- июль айларында »зраиль м-н коңшулаш араб өлкөлөрүнүн ортосунда тынчтык келишимдери түзүлгөн. Ѕирок алар терр-€лык тартыштарды биротоло жөнгө салбагандыктан ж. б. себептерден араб өлкөлөрү м-н »зраилдин бир катар чыр-чатактары кийин да болгон, к. јнгли€-‘ранци€-»зраилдин ≈гипетке каршы агресси€сы (1956); јраб өлкөлөрүнө »зраилдин агресси€сы (1967).

ј–јЅ»-ѕјЎј јхмед (1814-1911) - 19-к-дагы ≈гипеттеги улуттук-бошт. кыймылга башчылык кылгандардын бири. “еги оокаттуу дыйкандан. ѕолковник. јнгл., франц. ж. б. эзүүлөргө каршы күрөшкө активдүү катышкан. 1881-ж.  аир гарнизонунда "≈гипет - египеттиктер үчүн!" деген ураан м-н чыккан көтөрүлүшкө жетекчилик кылган. Ќатыйжада улуттук өкмөт түзүлүп, ј.-ѕ. согуш министри (1882) болуп дайындалган. ќшо жылы июль-сент. айларында ≈гипетти басып кирген англи€лыктарга каршы күрөшкө башчылык кылган. ≈гипеттиктер жеңилип, ј.-ѕ. туткунга алынып, ÷ейлон аралына айдалган, андан 1901-ж. кайтып келген.  ийин коомдук-са€сий иштен оолактап кеткен. ј.-ѕ-нын ысмын ≈гипет эли кадырлайт.

ј–ј¬јЌ - ќш обл-нын Ќоокат ж-а јраван р-ндорундагы суу.  ара-ƒары€нын алабында. ”з. 102 км, алабынын а€нты 160 км2.  ичи-јлай кырка тоосундагы  ез-јрт мөңгүсүнөн башталып, түндүккө карай агат. —уунун жог. агымы шар, түздүккө чыкканда нугу кеңейип, жай агат. јраван р-нунун аймагында толугу м-н сугатка пайдаланылат. Ќегизинен мөңгү, кар ж-а булак сууларынан куралат. ∆ылдык орт. чыгымы 10,8 мъ1сек, эң көп чыгымы 21 м3/сек (июнда), эң азы 5-6 м31сек (мартта). ј-дын жээгинде Ёски-Ќоокат, јраван ж. б. кыштактар жайгашкан.

ј–ј¬јЌ (ар. јрабай - арабдар отурукташкан жер деген мааниде; фарс. абу-раван, абу-суу, раван-тунук, тунук суу) - ќш обл-дагы јраван р-нунун борбору, ќш ш-нан 24 км бат. тарапта, јраван суусунун боюнда жайгашкан. ќш т. ж. станци€сынан 27 км аралыкта. 8-9-к-да пайда болгон.  алкы 7831 (1971). Ќегизинен өзбек (62%), кыргыз (30%), азерб., татар^ ж. б. жашашат. ј-да 2 орто, сегиз "жылдык ж-а спорт мектептери, 5 китепкана, мад-т үйү, кинотеатр, р-ндук оорукана, 2 балдар бакчасы, медпункт ж-а элди турмуш-тиричилик жактан тейлөө комбинаты, пахтачылык б-ча тажрыйба станци€сынын филиалы, пахта тазалоочу з-д, –“— ж-а колхоз аралык курулуш уюму бар.

ј–ј¬јЌ ј— јЋј–џЌƒј√џ ќ…ћќ„»…ћ≈Ћ≈– - ташка чегилген байыркы оймо-чийме сүрөттөр. јл јраван суусунун түштүгүндө 25 км аралыктагы асканын бетинде. ј. а. о.-ч. композици€сы ж-а сюжети жагынан 2 топко бөлүнөт. Ѕиринчи топто - көлөмү 2X2 м келген жалпак ташта эки аргымактын сүрөтү, экинчи (байыркы) тобунда басын бара жаткан аркарлардын, бөйрөгүн та€нып, колун көтөрүп турган эки кишинин сөлөкөтү түшүрүлгөн. Ѕулардан башка текенин, иттин сүрөттөрү бар. —үрөттөр кылдат чегилген. Ѕул оймо-чиймелер стиль жагынан сактардын сүрөт өнөрүнө тектеш.

јд.: Ѕернштам ј. Ќ., »оторико-археологические очерки ÷ентрального “€ньЎан€ и ѕамиро-јла€, ћ.-Ћ., 1952.

ј–ј¬јЌ –ј…ќЌ” -  ыргыз ——–инин ќш обл-на караштуу район. 1935-ж. уюштурулган. ќш ш-нын бат. тарабында. “үштүгүнөн Ќоокат, батышынан  ара-—уу р-ндору ж-а түндүгүнөн Өзб-н м-н чектешет. ј€нты 600 км2.  алкы 49 миңден ашык (1971). ј. р-нунда 35 кыштактан турган 5 колхоз ж-а 1 совхоз бар. Ѕорбору - јраван кыш. ј. р-нунун жери адырлуу. “үн. бөлүгү деңиз деңг. 500-700, түштүгү 700-1500 м бийиктикте.  ен байлыктарынан курулуш материалдары гана белгилүү.  лиматы континенттик, €нвардын орт. темп-расы -2, -3∞—, июлдуку 28∞— ∆ылдык жаан-чачыны 290-300 мм. –айондун аймагынан  ыргыз-јта суусу агып өтөт. ∆еринин кыртышы көбүнчө боз топурактуу келип, өсүмдүктөрү жарым чөл зонасына мүнөздүү. ј. р-нунда кыргыз, өзбек, орус ж. б. улуттар жашайт. 1 км2 жерге 81 киши туура келет. ∆ер фондусу 1263 миң га (1972; айдоо а€нты 17 миң, бак дарак 563, чөп чабылды 299, жайыт 45 миң, токой 8,1 миң, башка жер 51,7 миң). Ёлдин негизги кесиби- пахтачылык, пахта өстүрүү б-ча областта көрүнүктүү орун ээлейт (областта пахта а€нтынын '/7, түшүмдүн 7б бөлүгү туура келет). јраван кыш-нда пахта тазалоочу ж-а нан з-ддору бар. ∆ол катнашы жакшы өнүккөн. –айондун борбору ќш, јнжи€н ж. б. ш-лар м-н шоссе жолдору аркылуу байланышат. –айондо айылдык профтех, окуу жайы, 14 орто, 10 сегиз жылдык, 6 башталгыч мектеп, 12 клуб, 33 китепкана, 4 оорукана, 3 “”“Ў”Ў-»»Ў„»Ћ»  жактан тейлөөчү комбинат бар. –айондо 1934жылдан "ƒостук" газетасы чыгат.

ј–ј¬јЌ ѕј’“ј “ј«јЋќќ «ј¬ќƒ” ќш обл-нын јраван кыш-нда. ∆еңил ө. ж. мин-восуна карайт. «авод була, чигит, пахта тыбытын чыгарат. »шкана 1939-ж. ишке кирген. ∆ети жылдыкта (1959-65) анын кубаттуулугу 1,5 эсеге жакын өскөн. јл өндүрүмдүү пресс, була ж-а тыбыт ажыраткычтар м-н жабдылган. 1958-ж. 6,2 миң, 1973-ж. 11,7 миң г була чыгарылды. «аводдогу жумуштар механикалаштырылды ж-а автоматташтырылды.  елечекте пахта тыбытын ажыратуу цехтери кеңейтилип, кургатып-тазалоо цехтери реконструкпи€ланат. 1980-ж. 13-14 миң т пахта буласын чыгаруу белгиленди.

ј–ј¬јЌ-—ј… ѕЋќ“»Ќј—џ -јраван-—ай д-дагы гидротех. курулуш. јл ќш обл-нын јраван р-нундагы јраван кыш-нан 3 км аралыкта. ѕлотина 1929-ж. пайдаланууга берилген, уз. 14 м, бийикт. 3,5 м. јндан 4-партсъезд каналына ж-а майда ички арыктарга суу берилет. јл секундасына 50 км3 суу өткөрөт. ѕлотина суусу м-н 10 миңден ашуун га жер сугарылат.

ј–ј√ј÷ (арм€нча), јлагез (түркчө) - јрм. ——–индеги јрарат түздүгүнүн түн. жагындагы тоо. «акавказьенин эң бийик бөлүгү (4090 м). “егерек калкан сы€ктуу дөмпөйүп, чокусу тик. „окуларындагы жанар тоо кратерлери мөңгү цирктерине айланган. ј. лава ж-а туфтан түзүлгөн. “аштак келген капталдарында кургак талаа өсүмдүктөрү өсөт. ј–ј√ќЌ - “үн.-„ыг. »спани€дагы Ёбро д-нын алабындагы тарыхый аймак. ј-дун терр-€сы 11-к-да Ќаварра королдугуна кошулуп, 1035-ж. өзүнчө королдук болуп калган. 1137-ж. ј-го Ѕарселона графтыгы, кийинчерээк  аталони€нын башка жерлери биригет да, барселоналык графтар ј-дун королдору болушкан. ј-дун королдору —ицили€ны (1282-1302), —ардини€ны (1325), Ќеаполду (1442) ж-а бир топ королдуктар м-н графтыктарды баш ийдиришет. 13-14-к-да крепостной укук  аталони€да күчөп, 1489-ж. жоюлду. ј-до 17-к-га чейин сакталган. ј. королдорунун са€саты кортестер аркылуу аныкталган (ал ј-до 1072-ж. пайда болгон).  ортестер феодалдардын мүдөөсүн көздөгөн. ј-до дыйкандарга феодалдардын бийлиги толугу м-н сакталган. 15-к-дын 2-жарымында (1479) ј.  астили€ королдугуна кошулуп, бирдиктүү мамлекет түзүлгөн.

ј–ј√ќЌ»“ (»спани€дагы јрагон деген жердин атынан) - карбонаттар классындагы минерал. ’им. формуласы —а[—03]. –омб системасында кристаллданат. ∆ер бетиндеги геол. тышкы процесстерге туруксуз келип, кальцит минералына өтүп кетет. Өңү түссүз, ак, кээде ачык жашыл, кызгылтым көк. јйнек сымал жылтырак.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 3,5-4; салышт. салм. 2,95. »нтрузи€ тоо тектеринин миндалдарында ж-а минералдуу арашан сууларынын чөкмөлөрүндө кезигет. Өңү кубулган берметтер м-н акактардын көпчүлүк бөлүгү ј-тен турат.

ј–ј√”јя - Ѕразили€дагы дары€, “окантинс д-нын сол куймасы. ”з. 2630 км. ќрточо кецд. 1600 м. Ѕразили€ бөксө тоосунан башталып, түндүктү карай агат. “өмөнкү агымында эки өзөнгө (Ѕрасу-ћайор ж-а Ѕрасућенор) бөлүнүп, уз. 300 км, туурасы 75 км келген дүйнөдөгү эң чоң дары€ аралын (Ѕананал) пайда кылат. ∆амгыр мезгилинде суу ташкындап (но€брь-март), кышкы кургакчылык мезгилде (июнь - сент.) тартылат. ќртоңку агымында (1300 км аралыкта) кеме жүрөт.

ј–јƒ - –умыни€нын батышындагы шаар. ћуреш д-нын боюнда жайгашкан. јрад у-нин админ. борбору.  алкы 137,0 миң (1970). ј.-маанилүү трансп. тоому, өлкөнүн ири ө. ж. борбору. ћашина куруу (вагон, станок), кездеме токуу, тамак-аш ө. ж. өнүккөн. Ѕут кийим, мебель, хим. буюмдар, курулуш материалдары чыгарылат.

ј–ј…—-Ѕ≈–÷≈ јвгуст ёрьевич [20. 3(1. 4). 1890-11. 6. 1921]-латыш жазуучусу ж-а коомдук ишмер, коммунист. Ѕир нече жолу камалып, сүргүнгө айдалган. 1919-жылдан Ћатви€ компарти€сынын Ѕорб.  омитетине мүчө ж-а —ов. Ћатви€нын социалдык камсыздоо наркому болгон. ј.-Ѕ. 1920-ж. коммунисттик подпольедө иштөө үчүн –игага жашыруун түрдө кайтып келет. 1921-ж. камакка алынып, –ига түрмөсүндө өлтүрүлгөн. ј.-Ѕ-нин "ћенустун өлүмү" аттуу белгилүү аңгемеси (1921) рев€нын баатырлары ж-дө ба€ндайт. " ызыл жол" ж-а "јңгемелер" деген жыйнагы 1922-ж. ѕсковдо жарык көргөн.

„ыг.: —мерть ћенуса, –ига, 1948.

ј–ј»я ‘ранческо (25. 6. 1709-1770) - итали€лык композитор. Ќеапол консерватори€сында окуган. 1735-59 ж-а 1762-жылдарда –осси€да сарай капельмейстери ж-а композитор болуп иштеген. ј-нын ѕетербургда коюлган "—үйүү күчү жана жек көрүү" операсы –осси€дагы биринчи ири опералык спектакль болгон. 1755-ж. коюлган ј-нын "÷ефал жана ѕрокрис" операсы - орус авторунун оригиналдуу текстине жазылган (ј. ѕ. —умароков) биринчи опера. Ѕул спектакль орус опералык группасынын жаралышына негиз болгон. ј-га "јртаксеркс", "“итовдун ырайымдуулугу" ж. б. опералар таандык. ј. кантаталар, сонаталар ж. б. чыг-лар да жазган.

јд.: √озенпуд ј., ћузыкальный театр в –оссии. ќт истоков до √линки, Ћ., 1959.

ј–ј  - таза этил спирти м-н суунун аралашмасынан турган алкоголь ичкилик. –осси€да ј. 14-к-дын а€гынан тартып чыгарыла баштаган.  ыргыздар да илгери кымыздан ј. (чагырмак) тартуу жолун билишкен. ———–де чыгарылуучу ј-тын спирттик көлөмү 40, 50 ж-а 56%. ј-ты да€рдоодо суу м-н спирттин аралашмасы активдештирилген көмүрдөн өткөрүлүп, чыпкаланат. ∆ыттуу чөптөн, дандан, тамыры жемиш өсүмдүктөрдөн ж-а татымдуу заттардан да€рдалган шире кошулганда, ар түрдүү тундурмалар (настойка, жалбыз, анис, калемпир ж. б. кошулган ј.) да€рдала!. ј-тын башка түрлөрү ачыткан таттуу суюктуктарды буулантуу жолу м-н жүзүмдүн ширесинен (жүзүм ј-гы), чие ширесинен (чие ј-гы) алынат. Ѕал камыш ачыган ширесин буулантуу м-н ром жасалат.  онь€к, виски да ј-тын түрүнө кирет.

ј–ј ≈“ - энерги€ны убакытка көбөйткөндөй көбөйтүндүсү м-н туюнтулган ж-а мех. системасынын кыймылынын негизги мүнөздөмөлөрүнүн бири катарында алынуучу физ. чоңдук. ј-тин чоңдугу 2 жол м-н - системасынын кыймылын мүнөздөөчү кандайдыр функци€нын анык интегралы түрүндө же бул кыймылды туюндуруучу кандайдыр дифференциалдык теңдеменин толук интегралы катарында аныкталат. ј. ж-дөгү түшүнүк классикалык механикада гана колдонулбастан, физиканын башка бөлүмдөрүндө да, серпилгичтик теори€да, электродинамикада, термодинамиканын кайталанма процессинде ∆-а кванттык механикада колдонунулат.

ј–ј ≈„“»  - спирттүү ичкиликтерди такай ичкенден, ага ашкере ынтаа койгондон пайда болуп, адамдын психикаеынын, дене жагынан өсүшүнүн ж-а социалдык мамилесинин бузулушуна алып келүүчү оору. »чкилик ичүү байыркы замандан бери эле белгилүү: адегенде жүзүмдөн жасалган вино, кийинчерээк арак түрүндө спирттик ичимдиктер ичиле баштаган. Ѕайыркы грек врачы √иппократ ј-ти "атайын билип туруп, өзүн жинди кылуу" деген. —пирттик ичкиликтерди көп ичүү адамдын моралдык жактан төмөндөшүнө алып келет. ћастыктын натыйжасында автотранспорттордо авари€нын көп болору белгилүү. јрак адамдын организмине олуттуу зы€н келтирет. ј-тин башталгыч баскычында көп ичкен адам өзүн алдуу-күчтүү, мурдагыдай эле ишке жарамдуу сезет, бирок аз өлчөмдөгү эле алкоголдон шайы ооп, акыл эмгегине жарамдуулугу төмөндөп кетерин эксперименттик изилдөөлөр далидөөдө. —пирт ичкиликтери адамдын бүт организмине, органдарына, биринчи иретте эң маанилүү борб. нерв системасына (мээге) терс таасир берет. »чилген арак кан аркылуу бүт денеге тарап, мээнин клеткаларын дүүлүктүрөт да, адамдын көңүлүн убактылуу көтөрүп, жайдары кылып, дагы ичкисин келтирет. Өтө көп ичкенде ууланган мээ клеткаларынын иши начарлап, шал боло баштайт да, адам айланасында эмнелер болуп жатканын жакшы сезе албай, ар түрдүү кылмыштуу иштерди жасайт. —пирт ичкиликтерин узак убакыт үзбөй ичип жүргөн адамдын активдүүлүгү, демилгелүүлүгү төмөндөп, жумушка'жарамдуулугу кескин начарлайт, ынтызарлыгы өчүп, кайдыгер боло баштайт, моралдык сапаттары төмөндөйт, эңсегени эле ичкилик болуп калат. Өнөкөткө айланган ј. адамдын психикалык ооруларынын ичинен кеңири таралганы - "ичкилик буулукмасы" деп аталуучу коркунучтуу дартка чалдыктырат.  оркуу сезиминен жүдөп, уйкусу качат, айланасындагы адамдар ага жамандык издеп жаткандай сезилет, көзүнө коркунучтуу нерселер көрүнүп, кулагына ар түрдүү жаман сөздөр угулгансыйт. ћындай учурларда ал өзүн-өзү өлтүрүп же айланадагы адамдарга коркунуч туудурушу мүмкүн. ј-ти толук дарылап айыктыруу үчүн атайын психоневрологи€лык диспансерлер иштейт.  ѕ—— Ѕ  ж-а ———– ћ»Ќ. —овети "јракечтикке ж-а масчылыкка каршы" 1972-ж. 15-майда атайын токтом кабыл алып, анда масчылыкка каршы күрөштүн ачыкайкын чараларын белгиледи.

ј–ј- ӨЋ - Ќарын обл-нын  очкор р-нундагы „олпон сельсоветине караштуу кыштак. "„олпон" с-зунун аймагында. –-ндун борбору  очкордон 29 км түш.-бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 89 км.  алкы 936 (1973).  луб, мектеп, медпункт бар.

ј–ј- ӨЋ - ќш обл-нын Өзгөн районундагы ќкт€брь сельсоветине караштуу кыштак.  ырг-ндын 50 жылдыгы атн. с-здун аймагында. Өзгөн ш-нан 48 км түн.-чыг. тарапта. ”луу „ат суусунун сол жээгинде.  алкы 583 (1974). ќрто мектеп бар. ј–ј — - «акавказьедеги  ура д-нын эң ири оң куймасы. ”з. 1072 км, алабынын а€нты 102 миң км2. “урци€нын тоолорунан башталып, јрарат түздүгү аркылуу  ура-јракс ойдуңуна чыгат. —уунун жылдык орт. чыгымы төмөнкү агымында 218 м31сек. Ќегизги куймалары: јхур€н, –аздан («анга), јрпа, ¬оротан,  отур,  арасу. ј. кар суусунан, булактардан ж. б. куралат. —угатка кеңири колдонулат. ———– м-н »рандын келишимине ылайык (1970) гидротех. комплекс курулуп жатат.

ј–ј „≈≈¬„»Ћ»  - ашынган реакци€чыл полици€лык деспотизм ж-а жөнү жок аскердештирүү са€саты; мындай са€сатты орус падышалары ѕавел I м-н јлександр I мезгилиндеги кокустан бийликке жеткен граф ј. ј. јракчеев жүргүзгөн. јнын режими арми€да тартипти та€ктын күчү м-н кармоого, ар кандай нааразылык көрсөтүүнү аЄосуз түрдө басууга, ишти майда-чүйдөсүнө чейин чектөөгө негизделген. ќшондон улам "ј." деген түшүнүк коомдун ички турмушундагы зордук-зомбулукту ж-а полици€ методдорун мүнөздөөчү ылакап сөзгө айланган.

ј–јЋ - азак ——–инин  ызыл-ќрдо обл-дагы јрал р-нунун борбору (1968жылдан бери), т. ж. станци€сы ж-а порт шаар. јрал деңизинин түн.-чыгышындагы —арычыганак булуңунун жээгинде.  алкы 37,7 миң (1970). ќренбург - “ашкен т. ж-нун курулушуна байланыштуу 1905-ж. негизделген. Ѕалык комбинаты, кеме оңдоочу ж-а май з-ддору иштейт. ј–јЋ - Ќарын обл-нын ∆умгал р-нундагы  абак сельсоветине караштуу кыштак. „аек-ћиң- уш, „аек- —уусамыр жолдорунун тоомунда,  өкөмерен м-н ∆умгал сууларынын кошулган жеринде. –-ндун борбору „аектен 18 км түш.-бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 198 км.  алкы 156 (1973). Ѕашталгыч мектеп, клуб, китепкана, медпункт ж-а ƒЁ” бар.

ј–јЋ - Ќарын обл-нын “огуз-“оро р-нундагы јтай сельсоветине караштуу кыштак. "Ѕирдик" к-зунун борбору. –-ндун борбору  азармандан 18 км бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 428 км.  алкы 1000 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, төрөт үйү бар.

ј–јЋ - ќш обл-нын ∆аңы-∆ол рнундагы ∆аңы-∆ол сельсоветине караштуу кыштак. "∆аңы-∆ол" с-зунун аймагында.  ара-—ууга ћолгалды суусу куйган жерде жайгашкан. –-ндун борбору  аравандан 50 км түн.-чыг. тарапта, “аш- өмүр т. ж. станци€сынан 40 км.  алкы 1143 (1974). ќрто мектеп, оорукана, клуб бар. ј–јЋ -ќш обл-нын Ќоокат р-нундагы Ёски-Ќоокат сельсоветине караштуу кыштак. „апаев атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору Ёски-Ќоокаттан 4 км түн. тарапта, ќш ш-нан 43 км. „или-—ай м-н  ыргыз-јта сууларынын кошулган жеринде жайгашкан.  алкы 1118 (1974). —егиз жылдык мектеп бар.

ј–јЋ - ќш обл-нын —узак р-нундагы  ара-ƒары€ сельсоветине караштуу кыштак. ‘рунзе атн. к-здун борбору. –-ндун борбору —узактан 30 км түш.-бат. тарапта, ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 55 км.  алкы 2168 (1974). ѕахта кабыл алуу пункту, орто ж-а сегиз жылдык мектеп, 2 клуб, 2 китепкана, төрөт үйү ж-а медпункт бар.

ј–јЋ - ќш обл-нын —узак р-нундагы —узак сельсоветине караштуу кыштак. "ћосква" к-зунун аймагында.  өк-јрт суусунун жээгинде. –-ндун борбору —узактан 4 км түш. тарапта, ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 15 км.  алкы 565 (1970). —егиз жылдык мектеп, төрөт үйү бар. ј–јЋ -ќш обл-нын “октогул р-нундагы ∆аңы-∆ол сельсоветине караштуу кыштак. Ѕөкөнбаев атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору “октогулдай 7 км түн. тарапта, “агп- өмүр т. ж. станци€сынан 145 км.  алкы 330 (1974).

ј–јЋ - —окулук р-нундагы —окулук сельсоветине караштуу кыштак. 21партсъезд атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору —окулуктан 5 км түн.-бат. тарапта, Ўопоков атн. т. ж. станци€сынан 7 км.  алкы 1075 (1973). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, балдар бакчасы, медпункт бар.

ј–јЋ - “алас р-нундагы јрал сельсоветине караштуу кыштак. " оммунизм" к-зунун аймагында. –-ндун борбору “аластан 38 км түн.-чыг. тарапта, ∆амбыл т. ж. станци€сынан 158 км.  алкы 1641 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ј–јЋ, ј к п а й -  иров р-нундагы  айыңды сельсоветине караштуу кыштак. " айыңды" с-зунун борбору. –-ндун борбору  ировдон 75 км түн.-чыг. тарапта, ∆амбыл т. ж. станци€сынан 65 км.  алкы 1587 (1973). ќрто мектеп, медпункт бар.

ј–јЋ - џсык- өл обл-нын “үп р-нундагы јрал сельсоветине караштуу кыштак. 22-партсъезд атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору “үптөн 16 км чыт. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 203 км.  алкы 798 (1971). ќрто мектеп, китепкана, медпункт бар.

ј–јЋ ƒ≈Ң»«» - ———–дин ази€лык бөлүгүнүн түш.-батышындагы туздуу көл. ƒеңиз деңг. 53 м бийиктикте. ј€нты 64,5 миң км2. ƒеңиздин эң узун жери 428 км, туурасы 235 км, суунун орт. көлөмү 1000 км3 ге жакын. ј. деңизинин чуңкурдугу плиоцендин а€гында жер катмарынын бүгүлүшүнөн пайда болгон. ƒеңиздин түбү түзөң, орт. тереңд. 20-25 м, эң терең жери 67 м. ƒеңиздин жалпы а€нтынын 3,5% ээлеген «ќќдөн ашык арал бар. »рилери:  өк-јрал, Ѕарса- елбес, ¬озрождение. “үн. ж-а чыг. жээктеринде булуңдар ж-а аралдар көп. “үш. жээгин јму-ƒары€нын жайылмасы түзөт. Ѕат. жээгинде булуң-буйткалар аз. Ѕул тарабында жээк бийикт. 250 м келген Үстүрт платосу м-н туташып кетет. ƒеңизге ќ. јзи€дагы эң ири дары€лар јмуƒары€ ж-а —ыр-ƒары€ кудт.  лиматы континенттик, абанын орт. темп-расы жайында 24-26∞—, кышында-7∞—ден -13,5∞—ге чейин. ∆ылдык жаан-чачыны 100 мм чамасында. ј. д-нин суу балансалары: жаан-чачын 5,9 км3, материктик агым 54,8 км3, буулануу 60,7 км3. ƒеңиз деңгээлинин сезондук орт. өзгөрүшү 25 см, көп жылдыгы (кылымдык) 3 м ге чейин. јму-ƒары€ м-н —ыр-ƒары€нын суусу сугатка кеңири пайдаланылгандыгына байланыштуу деңиз деңг. 2,1 м төмөндөдү. —уунун үстүңкү катмарынын темпрасы жайында 26-30∞—, кышында 0∞—ден төмөн. “узд. 10-14%о. Ўип, түрта, акмарка (ак балык), каңылтыр ж. б. балыктын түрлөрү бар.  еме катнашы 7 айга чейин созулат. Ќегизги порттору: јрал ж-а ћойнок.

ј. ». Ѕутаков 1848-49-ж. ј. д-ив изилдеп, аны картага түшүргөн. —овет бийлигинин тушунда ј. д. системалуу түрдө изилденип, "јрал проблемасына" өзгөчө көңүл бурулууда.

ј–јЋ ∆јјЋј–џ - океандардын чет жактарында жаа сы€ктуу имерилип, бири бирине жанаша жайгашкан аралдардын тобу. јлар азыркы кездеги геосинклиналдарга кирет да, жаш ж-а жетилген деп экиге бөлүнөт. ∆аш түрү палеоген, неоген ж-а антропоген мезгилдериндеги жанар тоо тектеринен түзүлгөн чачкын майда аралдардан турат. ћис: ћарман, ћеланези€ а-дары ж. б. ∆етилген түрүнө геосинклиналдык өнүгүү процессинин бир нече циклдерине дуушар болгон бүктөлүү 8оналарынын толук ката элек бөлүктөрү кирет. Ѕуга  амчаткадан ∆аңы √вине€га чейинки аралдарды кошууга болот.

ј–јЋ —¬»“ј—џ -“үн. “€нь-Ўань бүктөлүү аймагындагы девон мезгилинин жанар тоо тектеринен ж-а кызыл түстүү чөкмөлөрүнөн турган катмарлар. 1959-ж. “. ј. ƒодонова аны өзүнчө геол. свита катары бөлүп, јрал өрөөнүнүн аты м-н атаган. —вита јрал өрөөнү м-н  астек кырка тоосунда кеңири таралган. ј. с. негизинен базальт м-н андезит-базалытан турат.  ээде алардын арасында кызыл түстүү туфоген кумдугу, туф, туфоконгломераттын катмары кезигет. ј. с-нын жалпы калыңд. 1200 ж ге жетет. ј. с. үчүн ири лейстүү порфир түзүлүштөгү андезит-базальттардын ж-а трахиандезиттердин болушу мүнөздүү. ћында талаа шпатынын ар тарапка багытталган ири лейстери тоо тектерге өзгөчө тышкы көрүнүштү берип турат. ”шундай көрүнүшү м-н алар ј. с. үчүн маркирлөөчу горизонт болуп эсептелет. —витада начар сакталган өсүмдүктөрдүн калдыгы табылган.

ј–јЋјЎ ∆≈– —≈ћ»–“ »„“≈– - минералдык ж-а орг. жер семирткичтердин жөнөкөй аралашмалары. ћындай кошундулар а. ч. өсүмдүктөрүнүн сапатын жакшыртып, түшүмдүүлүгүн жогорулатат. „ачуу кыска мөөнөттүн ичинде бүтүп, аз эмгек сарп кылынат.  өп учурда семирткичтердин составына өсүмдүктөр дайыма керектөөчү азот, фосфор, калий элементтери көп орг. же минералдык семирткичтер кошулат. јйрым учурда микроэлементтер, ө. ж. ишканаларынын калдыктары (пахта тобунун, шроттун талкаландысы, балык, кан уну ж. б.) кошулуп да€рдалат. Ѕирок аралашманы да€рдаган кезде, семирткичтердин айрым түрүндө реакци€ жүрүп, сапаты начарлап кетиши мүмкүн. ћында семирткичтердеги өсүмдүктөргө керектүү заттар азайып, жалпы физ. касиети начарлайт. ћис, аммиак, натрий, кальций селитраларын суперфосфат м-н аралаштырганда, азот окиси бөлүнүп чыгат да, практикалык маанисин жоготот, аралашма илээшчек массага айланат.

—уперфосфаттын кычкылдуулугун аки таш, доломит, бор, сөөк уну м-н нейтралдайт. ћында аралашманьш физ. касиети өзгөрбөйт ж-а коромжуга учурабайт. јммонийлүү суперфосфат аммиак селитрасы м-н каалаган өлчөмдө аралаштырыла берет. ј. ж. с. азык заттарын өсүмдүк керектешине ж-а топурак өзгөчөлүктөрүнө жараша да€рдалат. јл  ырг-ндын а. ч-да кеңири колдонулууда.

ј–јЋјЎ  ӨЅӨ…“ҮЌƒҮ - биринчиси эки вектордун вектордук көбөйтүндүсүнөн ([а, в]), экинчиси с векторунан турган эки вектордун скал€р д ык көбөйтүндүсү. а, в, с векторлорунун аралаш көбөйтүндүсүнүн сан мааниси ал векторлор аркылуу түзүлгөн параллелопипеддин көлөмүнө барабар болот.  өбөйүүчүлөрдү циклдүү орун алмаштырсак, ј. к-нүн белгиси өзгөрбөйт, тескерисинче болгондо, белгиси карама-каршысына өзгөрөт.

јд.: »льин ¬. ј., ѕ о з н € к Ё, √.,

јналитическа€ геометри€, ћ., 1968.

ј–јЋјЎ —јЌ - бүтүн ж-а бөлчөк3 4 төн түзүлгөн сан. ћис, 7~г--6~5 7 ж. у. с. јл кээде аралаш бөлчөк деп да аталат, к. —ан.

ј–јЋјЎ “јћј “јЌƒџ–””, к. Ёмчектеги бала.

ј–јЋјЎ “јЎ”” -жүктү, жүргүнчүнү ар түрдүү транспорт м-н биргелешип ташуу. ———–де ж-а соң. өлкөлөрдө ј. т. мамл. пландын негизинде жүргүзүлөт.  апит. коомдо түрдүү транспорттун ортосундагы карамакаршылык ј. т-нуң өнүгүшүнө тоскоолдук кылат. ј. т-да маршруттун а€гына чейин жүк үчүн бир документ жазылып, бир транспорттон 2транспортко чогуу өткөрүлөт. “ашууга катышкан транспорт мекемелери жүктү өз убагында ж-а толук жеткирүүгө жооптуу. ћурда ј. т. темир жол м-н суу транспортунун ортосунда кеңири колдонулса, азыр темир жол-автомобиль, суу-автомоб. ж-а абаавтомоб. транспортторунда көп таркады. ј. т. транспорт мекемелеринин графиги б-ча жүргүзүлөт.

ј–јЋјЎ “»ѕ“≈√» “≈Ңƒ≈ћ≈Ћ≈–, к. “еңдеме.

ј–јЋјЎ “ќ ќ… -ар түрдүү тукумдагы дарактан турган токой. јнда кайсы дарак басымдуулук кылса, ошол негизгиси болуп, калганы аралаш даракты түзөт. ј. т-догу ар бир тукумдагы дарактын а€нты ондук үлүш м-н, аты баш тамга м-н белгиленет. ћис, 10  - жалаң карагайлуу токой, 6 4ј-мында аралаш токойдун ар гектарынын 0,6 үлүшүн карагай, 0,4 үлүшүн арча ээлейт. јралаш токойдун составы көз өлчөө м-н же атайын таксилөө аркылуу ченелет. ∆аратылышта ј. т. көп кездешет, азыр кол м-н да тигилип жатат.

ј–јЋјЎ “ќё“ - ил. сунушка ылайык да€рдалуучу тоют аралашмасы. јнын 3 түрү бар: алар толук рационƒ””, аралаш жем, белоктуу - витаминдүү кошунду. ј. т-тун составында 5-8 компонент: арпа, буудай, күнжара, жүгөрү, саман-топон, витаминдүу чөп уну, антибиотик, туз болот. ј. т. ———–дин а. ч. мин-восу бекиткен рецепт б-ча жасалат. Ѕул тоют малдын түрүнө, жашына, чарб. маанисине, кунардуулугуна жараша өлчөм м-н берилет.

ј–јЋјЎ “ќё“ ӨЌӨ– ∆ј…џ - ө. ж-дын аралаш тоют, белоктуу-витамин кошундусун да€рдоо тармагы. јл ———–де 1-беш жылдыкта түзүлүп, өнүгө баштады. 1970-жылдын 1-€нварында ———–де 530дан ашык аралаш тоют заводу ж-а цехи болгон.  ырг-нда аралаш тоют чыгаруу 1960-ж. уюштурулуп, жерг. тоют улам көбүрөөк пайдаланылып жатат. 1966-ж. 122 миң т, 1970-ж. 180 миң т аралаш тоют чыгарылган. 1973-ж. колхоздор м-н совхоздордо 23 миң г белоктуувитаминдүү тоют аралашмасы камдалды. јзыркы кезде да€рдоо минвосунун системасында өндүрүштүк кубаттуулугу суткасына 745 тонналык 6 аралаш тоют заводу ж-а цехи иштейт. 1972-ж. респ-кабыздын чарбалары 850 миң т аралаш тоют керектесе, 1975-ж. 1480 миң т керектелмекчи, анын «ќќ миң т сы мамл. аралаш тоют з-ддорунда, калган бөлүгү чарбалардын өзүндө да€рдалмакчы.

ј–јЋјЎ „≈–“ћ≈ - күүлөрдү, обондорду чертүүдө пайдаланылчу ыкманын бири. ј. ч-ни бардык комузчулардын репертуарынан жолуктурабыз. ј. ч-ге комузчунун оң колунун бардык манжалары катышат да, бир эле мезгилде "кол ойнотмо", "терип чертме", "чымчып чертме" өңдүү бир нече ыкмалар колдонулат. ј. ч-де күү же обон мукамдуу, уккулуктуу келип, көркөм кайрыктарга, үндөшүүлөргө бай болот.

ј–јЋјЎ Ё√ҮҮ -эки же андан көп өсүмдүктү аралаш өстүрүү.  ырг-нда бир эле мезгилде жүгөрү м-н буурчакта, көп жылдык чөп, беде м-н дан эгиндерин ј. э-гө, мөмө багынын арасына жашылча ж-а башка өсүмдүктөрдү өстүрүүгө болот. ћис, бедени дан эгиндери м-н аралаш эккен жылы эгиндин түшүмү 1,5-2 эсе арбыйт, беде бир чабылып, экинчи жылы гектарынан 100-120 ц түшүм берет. ј. э. жашыл массанын сапатын, топурактын асылдуулугун жогорулатат.  өп жылдык чөптөрдүн үрөнү негизги өсүмдүк эгилгенден кийин себилет.

"ј–јЋјЎ Ё ќЌќћ» ј" “≈ќ–»я—џ - реформисттик теори€. ћамл. монополи€лык капитализм мезгилинде мамлекет монополи€лык капиталдын мүдөөсүн көздөп, чарбага кеңири кийлигшпкенден тартып түрдүү бурж. ж-а реформисттик теори€лар пайда боло баштаган. јлардын бири - "ј. э." т. Ѕул теори€ б-ча азыркы капит. чарба мамл. ж-а жеке секторлордон түзүлөт.  елечекте капитализмдин ордун басуучу коомдун экон. структурасы: мамл., кооперативдик ж-а жеке менчик болуп 3 укладдан турат. јндай коом, реформисттердин пикири б-ча, демокр. социализм деп аталмак да, мамл.. секторго бурж. мамлекеттин карамагындагы ө. ж. ишканалары, алардын бир топ комплекси, толук мамлекеттештирилген ө. ж. тармактары кирмек. Ѕул секторду реформисттер бүт коомго тиешелүү ж-а коомдун ар бир мүчөсүнүн кызыкчылыгы үчүн пайдаланылуучу менчик деп далилдөөгө аракеттенет.  ооперативдик секторду, капиталдын кысымына каршы түзүлгөн түрдүү керек-жарак коомдорунун, жумушчу ж-а кызматкерлер бирикмелеринин, профсоюздардын ш. б. коомдук уюмдардын менчиги түзөт. ∆еке менчик сектор "аралаш экономиканын" 3-элементи. –еформисттердин пикири б-ча бул сектор ар дайым сакталышы керек. Ѕул теори€нын түпкү мазмуну эмгекчилерди жумушчу кыймылынан алаксытууга, капит. түзүлүштү сактап калууга багытталат.

ј–јЋЅј≈¬ јбдылда (1891, ѕржевальск у., Ќарын участкасы,  уланак айылы -1968, Ќарын обл., “€ньЎань р-ну,  уланак кыш.) - кыргыз совет педагогу,  ыргыз ——–инин эмг. сиң. мугалими (1941), 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ј. “окмоктогу мугалимдерди да€рдоо курсун (1918) бүтүргөн. 1918-55-ж. “€нь-Ўань р-нундагы  уланак орто мектебинде башталгыч класстарга 44 жыл үзгүлтүксүз сабак берген. ј.- кыргыз мектептеринин 2-класстары үчүн "Ёне тили" окуу китебине авторлош. Ёл агартуу ишине сиңирген эмгеги үчүн 2 Ћенин ордени,  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин јрдак грамоталары м-н сыйланган.

ј–јЋƒј– - бардык жагынан суу м-н курчалган, материккө салыштырганда кичине кургактыктар. ј-дын үлүшүнө жер шарынын а€нтынын 9,9 млн. км2 ге жакыны туура келет. ј€нты бир нече жүз миң км2 ге жеткен эң ири (√ренланди€, 2176 миң км2; ∆аңы √вине€, 229 миң км2 ж. б.) ј. м-н катар 1 км2 ден кичине ј. бар. ј. жайгашышы б-ча деңиздик, океандык, көлдүн ж-а дары€лык болуп бөлүнөт. ѕайда болушу б-ча ј. материктик ж-а өз алдынча болуп экиге бөлүнөт. Ѕиринчилери материктеи бөлүнүп, жээктерин суу капташынан келип чыгат да, геол. түзүлүшү ж-а рельефи жагынан материктерге окшош келет. ћатериктик ј-га жээк, шельф ј. кирет. Өз алдынча ј-га деңиз түбүндө жанар тоолордун атылуусунун негизинде пайда болгон ј. (мис: √авай, ¬ознесени€ ж-а  оралл а-дары) кирет. ј. жеке-жеке, топ-топ ж-а тизмек болуп жайгашат.

ј–јЋ»яЋј– (Araliaceae)-эки үлүштүү өсүмдүктөр классына кирүүчү тукум. Ѕулар - дарактар, бадалдар, таналар ж-а кээ бирлери көп жылдык чөптөр. ∆албырагы жөнөкөй, сабагында кезектешип же тушташ жайгашат. ћөмөлөрү жемиш сымал, айрымдары данектүү. ј. тукумунун 70тен ашык уруусу ж-а 850гө жакын түрү белгилүү. јлар тропиктик өлкөлөрдө, негизинен, »нди-√ималай аймагында, кээ бири .“үн. јмерикада, „ыг. јзи€нын мелүүн р-ндорунда кездешет. ———–де анын бир нече түрлөрү өсөт, алар 7 урууга биригет. јлардын ичинде кооздук ж-а дарыдармек үчүн өстүрүлүүчүлөрү бар. јйрымдарынын жыгачы сары, наардуу, жеңил, оңой жылмакайланат. —апаттуу болгондуктан, мебель жасоодо пайдаланылат.  ырг-нда ј-дын түрлөрү оранжере€ларда, үйдө өстүрүлөт.

ј–јЋ-—ј… - ќш обл-нын —узак р-нундагы "џрыс" сельсоветине караштуу кыштак. Ћенин атн. к-здун борбору. –-ндун борбору —узактан 4 км бат. тарапта. ∆алал-јбад ш-нын түн.-бат. тарабында жайгашкан.  алкы 792 (1970). —егиз жылдык мектеп, медпункт бар.

ј–јЋ-“јЎ ≈Ќ  ӨћҮ– ќЅЋј—“џ- јрал деңизинен тартып „аткал ж-а  урама тоо кыркаларына чейинки аралыкта жайгашкан көмүрлүу аймак.  өмүр кендери юра мезгилинде пайда болгон кумдун, конгломерат, аргиллит, сланец, мергель, алевролит сы€ктуу тоо тектердин катмарлары м-н байланышкан. јймактын түш.чыг. бөлүгүндө јнгрен, Ѕат. јнгрен, „ырчык-ѕскем,  аран- өл, „учукјлмалы ж-а  ызыл-“ал көмүр кендери, чыг. бөлүгүндө Ћенгер көмүр кени жайгашкан. јлардын көбү союздук мааниге ээ болуп, негизинен, ќ. јзи€ м-н  аз-нды көмүр м-н камсыз кылууда чоң роль ойнойт.

ј–јЋ„ј “ќќЋќ–, орток тоодо р - түздүктөрдөн оркоюп көтөрүлүп турган тоо же чакан кырка тоо. Ѕөксө тоолордун талкаланышынан, кээде жанар тоолордон да пайда болуп, бекем, чулу тоо тектерден турат. јфрикада, Ѕразили€да, ћексикада, ј Ўда, Ѕорб. ж-а ќ. јзи€да кезигет.  ырг-нда ј. т. тибинө ќш обл-дагы —улайман, „ил-”стун, „ил-ћайрам; јрпадагы  ароол-ƒөбө (ƒөбө-“аш) ж. б. тоолор кирет.

ј–јЋџ  - кандай объектилер үчүн аныкталып жаткандыгынан көз каранды болгон геом. түшүнүк. ћис, 2 чекиттин арасындагы ј. деп аларды туташтыруучу түз сызыктын кесиндисинин узундугун алсак, анда чекиттен түз сызыкка (тегиздикке) чейинки ј. берилген чекиттен түз сызыкка (тегиздикке) түшүрүлгөн перпендикул€рдын кесиндисинин узундугу болот. ∆арыш 2 түз сызыктын арасындагы ј.- ал түз сызыктарга түшүрүлгөн жалпы перпендикул€рдын кесиндисинин узундугу, кайчылаш 2 түз сызыктын арасындагы ј. ал түз сызыктарга түшүрүлгөн жалпы перпендикул€рдын кесиндисинин узундугу болот. ј–јЋџ  ћЁЁ,  . ћЁЁ

ј–јЋџ  „≈Ќ≈√»„ - аралыкты ченебестен эле аныктоочу аспап. ј. ч. аралыкты оптиканын жардамы м-н автоматтык түрдө жог. тактыкта көрсөтөт. ќптикалык ј. ч. м-н аралыкты аныктоо бир жагы (ј¬) белгилүү болгон (к. чийме) тең капталдуу үч бурчтуктув (ABC) бийиктигин табуу ( ћ \ маселесине негизделген! а=--- јл артиллери€да, фотоаппараттарда ж-а геодези€да колдонулат. јралыкты радио ж-а жарык толкундарынын тара* лыш ылдамдыгы б-ча да аныктоого болот. Ѕул куралдар радио ж-а жарык ј. ч. деп аталат. јлар астрономи€да, геодези€да (триангул€ци€да ж. б.) пайдаланылат.

ј–јћ Ө–ƒӨ “Ө– (Podicipediformes) -канаттуулардын түркүмү. ј. ө-дүн мойну узун, жүнү жыш, канаттарынын арасында ак күбү бар, чалгындары кыска. “умшугу учтуу ж-а түз, көздөрүнүн ортосу кара күрөң келип, айланасы кызгылт, ошон үчүн эл аны "шуру көз" деп да коЄт. ƒенесинин уз. 60 см ге жетет, түзүлүшү сууда сүзүүгө ылайык, кургакта жүрө албайт. Ўыйрагы каптал жактарына жакын, манжасынын салаалары жаргакча м-н бириккен. ј. ө. түркүмүнүн 4 урууга бириккен 18 түрү белгилүү, алар жер шарынын бардык р-ндорунда (јрктика м-н јнтарктикадан башка) таралган. ј. ө-дүн чоң (кер же көк жаак, кара же кызыл моюн) ж-а кичине түрү бар. Ёркеги (кайырмасы) өлөңдүү же камыштуу тайыз суунун жээктерине балыр чөптөрдөн сууда калкуучу бир нече у€ жасайт. ”ргаачысы (соносу) у€нын бирине 3-8 жумуртка тууп, кайырмасы м-н соносу алмак-салмак басат. Ѕалапандары 25 күндөн кийин чыгат. јлар сууда жашаган майда балыктар, түрдүү омурткасыз жаныбарлар м-н азыктанышат. ј. ө-дүн эти желбейт, "арам өрдөк" аталып калышы ошондон.

ј–јћ≈я ∆ј«””—” -б. з. ч. 9-к-да семит. урууларынын бири - арамейлер чыгарган алфавиттик жазуу. ‘иники€ жазуусунун негизинде пайда болуп, үнсүз тыбыштар гана берилген. ј. ж. 8-к-дын а€к ченинен баштап јссири€да кеңири колдонулган, 6-4-к-да  . јзи€дан »нди€га чейин тараган. Ѕайыркы эстеликтери б. з. ч. 9-8-к-га таандык. ј. ж-нан сири€ нестариан, еврей, араб, пехлеви, байыркы уйгур, байыркы монгол ж. б. жазуулары келип чыккан.

ј–јћ≈… “»Ћ» семит тилдеринин тобуна кирет. Ѕул тилдеги байыркы жазма эстеликтер б. з. ч. 9-8-к-га таандык. ј. т. арамейлердин байыркы мекени - —ири€ ж-а ћесопотами€дан бүткүл ∆. „ыгышка таралып, финики€, еврей, моавит, аккад тилдерин сүрүп чыгарып, ордун ээлеген. ј. т-деги ад-ттын көпчүлүгү диний чыг. (мис, Ѕибли€ ж-а “алмуддун айрым бөлүмдөрү) болгон. ј. т. арабдар басып алгандан кийин колдонулбай калды. ј. т-нин азыркы диалектилери бат. (малула), борбордук (турайо) ж-а чыгыш (ассири€лык)' болуп үчкө бөлүнөт.

ј–јћ≈…Ћ≈–, арамейликтер- јраб ж. а-ын мекендеген көчмөн семит уруулары. Ѕ. з. ч. 14-к-да —ири€нын чөл талааларына ж-а ќртонку ≈вфратка чейин кирип келишкен. Ѕ. з. ч. 12-11-к. јлдыңкы јзи€нын бардык жерлеринде жашаган. Ѕир катар жерлерде (мис, »ордан д-нын чыг. жагындагы) отурукташа башташкан. Ѕ. з. башынан тартып арамей тили (семит группасына кирет) јлдыңкы јзи€нын негизги тили болуп калган. ј. жашаган айрым кыштактар —ири€да ушу кезде да бар. јзыркы ассири€лыктар ј-дин тукуму болуп саналат.

ј–јЌ∆»–Ћ≈Ў“»–ҮҮ (фр. arranger - түшүрүү, которуу, жайлаштыруу)-муз. чыг-ларды түрдүү аспаптар, ар кандай үндөр үчүн аткарууга ыңгайлаштырып жөнгө салуу же аталган аспапка келтирүү. ћис, оркестрдин чыг-ларды фортепь€но үчүн ј., о. эле аспап үчүн чыг-ны жеңилдетип берүү.  . ќрозовдун, џ. “умановдун, ћ.  үрөңкеевдин, ј. ќгомбаевдин күүлөрүнүн кыргыз эл аспаптар оркестрине салынышы да ј. болот.

ј–ј–ј“ “Ү«ƒҮ√Ү - јракс д-нын ортонку агымындагы түздүк. “үштүгүндө јрарат, түндүгүндө јрагац тоолору жатат.  өп бөлүгү јрм€н ——–ине, чыг. жагындагы аз жери “урци€га тиешелүү. ”з. 90 км, бийикт. 850- 1000 м. январдын орт. темп-расы - 1, -6∞—, шолдуку 25-26∞—. ∆ылдык жаан-чачын 250-300 мм. ∆үзүм, жемиш ж-а жашылча өсүмдүктөрү өстүрүлөт. ј. т-дө ≈реван, ќктембер€н, Ёчмиадзин ш-лары жайгашкан.

ј–ј‘”– ƒ≈Ң»«»-»нди океанындагы четки деңиз. јвстрали€, ∆аңы √вине€ ж-а “анимбар,  ай а-дары м-н курчалган. ј€нты 1037 миң км2, тереңд. көпчүлүк бөлүгүндө 200 м, түн.батышында 3680 м ге чейин, эң чоң булуңу -  арпентари€. јгымы кышында чыгыштан батышты, жайында батыштан чыгышты карай агат. —уунун үстүнкү катмарынын темп-расы 25-28∞—. “узд. 34-35∞/оо- “ашкындоо учурунда суу 2,6-7,6 м көтөрүлөт.

ј–ј’Ќќ»ƒ»“ (гр. arachne - жөргөмүш, желе, eidos - түр) - мээнин же жүлүндүн тор кабыгынын сезгеншпи. ј. жөнүндө биринчи жолу немең врачтары ЅЄнингхауз (1897), Ўлезингер (жүлүн ј-ти, 1898) сыпаттап жазышкан. ј. кулактын, мурундун кошумча коңулчаларынын сезгенишинен, баштын, сөөктүн, кыр аркалардын майып болушунан, о. эле грипп, келте, учук, котон жара ж. б. жугуштуу оорулардын кабылдоосунан пайда болот. ћээнин ј-де көбүнчө баш ооруйт, кээде талма кармап, баш айланат, кулак жакшы укпай, көз электенип, көрүү начарлайт. ƒарттын күчөп турган учурунда төшөккө жатуу режими, антибиотиктер, ооруну басаңдатуучу дарылар колдонулат.  ээде операци€ жасалат.

ј–ј’ЌќЋќ√»я (гр. arachne -жөргөмүш ж-а logos - окуу) - зоологи€нын жөргөмүш сымалдар (Arachnoidea) ж-дөгү бир тармагы. ј. жөргөмүш сымалдардын салыштырма анатоми€сын, эмбриологи€сын, физиологи€сын, экологи€сын, зоогеографи€сын ж-а алардын филогени€сы м-н классификаци€сын изилдейт. ∆өргөмүш сымалдардын кээси уулуу (мис, каракурт ж-а ча€н). ј. медицина, ветеринари€ ж-а а. ч-сы м-н тыгыз байланышып, зы€ндуу жөргөмүш сымалдардан сактануу ж-а керектүүлөрүн пайдалануу б-ча практикалык чараларды ил. негизде иштеп чыгат.

"ј–јЎјЌ" кыргыз бальзамы- кара-күрөң түстөгү дүйүм жыттуу, шыпаа берчү ичкилик. јны ј. ј. јлтымышев ойлоп чыгарган. ”гуттуулугу 45∞. —оставы  ырг-н тоолорундагы 20дан ашык дары чөптөн турат. "ј." к. б. ———–дин автордук күбөлүгүн алууга арзыган. "ј." к. б. суукка урунганда, кара күчтөн тайганда, акыл-эс жагынан чаалыкканда ичүүгө сунуш кылынат. „енеп ичип жүрсө, организмге кубат берет. "ј." к. б-н аз-аздан ысык чай, минералдуу суу, вино, спирттүү ичкиликке кошуп же өзүн карандай ичүүгө болот. ‘армакологи€лык таасири жагынан айтылуу женыпендин ширесинен, –ига, ѕариж, орус бальзамдарынан да алда канча күчтүүлүк кылат. ƒарылыгы бар ичимдиктердин ћосквада өткөрүлгөн дегустаци€ конкурсунда "ј." к. б. он балп - системасы б-ча 9,44 балл алып, биринчи орунду жеңип алган. "ј." к. б-нын бир өзгөчөлүгү: аны башка бальзамдар сы€ктуу вино жасагандар эмес, илимпоз фармаколог чыгарган. ƒагы бир артыкчылыгы: анын составындагы чөп-гүлдөр жайлоолордон терилип алынат.

ј–јЎјЌ —””Ћј–џ (монг. аршанбулак) - жер астынан чыккан жылуу суулар. —уунун темп-расы 37-42∞ болсо - термалдуу, 20-37∞ - субтермалдуу, 42∞ тан €гагоркусу гипертермалдуу ј. с. деп аталат. ј. с. негизинен жер астындагы суудан пайда болот. —уу жер кыртышынын тереңиндеги жог. темп-рада турган тоо тектердин арасынан сарыгып өткөн кезде ысып, тектон. жаракалар аркылуу жер үстүнө чыгат. ј. с. көбүнчө жанар тоолуу жерлерде, артезиан суулары жайгашкан ж-а тектон. кыймылдар болуп турган аймактарда кезигет. ∆анар тоолуу аймактарда ысыган тоо тектер жер бетине жакын жайгашкандыктан, андагы суу өтө ысып, сыртка буу же кайнак булактар (гейзерлер) түрүндө чыгат. ј. саз минералдашкандыгы ж-а өтө щелочтуулугу м-н айырмаланат. ј. с. „укоткада,  урил а-дарында (ѕарамушир), ’абаровск крайында ( улдур), јлтайда (Ѕелокуриха),  авказда (ƒжермук, …сти-—уу), ѕамирдө (√арм-„ишма, ∆ыланды) ж. б. аймактарда,  ырг-нда ∆ети-Өгүз, јк-—уу, џсык-јта, ∆алал-јбад, ∆ыргалаң курортторунда ж-а „оң- ызыл-—уу, ∆уукучак, “оң, јт-Ѕашы ж. б. жерлерде бар. „ет өлкөлөрдө »тали€ (“оскана), ∆аңы«еланди€ (¬айраней), »сланди€ (–ейкь€вик), ј Ў ( алифорни€дагы „оң √ейзерлер р-ну) ж. б-да белгилүү. ќ. јзи€ ж-а  аз-н элдери ј. с-н илгертен бери эле дарыланууга пайдаланып келген. ј. с. саламаттыкты чыңоо ж-а ооруларды дарылоо максатында, электр энерги€сын алууда, геотермоэлектростанци€ларын курууда ( алифорни€, »тали€, ———–), турак үйлөр м-н тешшцаларды жылытууда ж-а сугат ишинде (»сланди€) кеңири пайдаланылат.

јд.: ќвчинников ј. ћ., ћинеральные воды, ћ.-Ћ., 1947; я н о в с к и й ѕ, Ћ., ћинеральные воды ———–, 2 изд., ћ., 1957; ћакаренко ‘. ј., ћаврицк и й Ѕ. ‘., “ермальные и перегретые воды ———–, "—ов, геологи€", 1963, JM5 8.

ј–Ѕј  - арабча "жан" деген маанини берип, байыркы анимисттик диндин исламда өзгөртүлүп алынышы. ј. адамдын денесинен чыккан "жан" (киши өлгөндө) тиги дүйнөдө да жашоосун улантат деген жалган түшүнүккө негизделген. Өлгөн кишинин мүрзөсүнө тамак-аш коюп, кай бир учурда буюмдарын кошо көөмп, ј-ка сыйынуу ушундан келип чыккан.  ыргыз патриарх.-феод. коомунда тирүү кезинде айрыкча урматка ж-а күчкө ээ болушкан уруу башчыларынын, аксакалдардын, баатырлардын ј-на сыйынуу ”луу ќкт. рев-€сына чейин кеңири орун алып келген. “аби€т ж-дөгү илимдин жетишкендиктерине та€нып, диал. материализм денеден сырткары "жан" жашайт деген түшүнүктү жокко чыгарат.

ј–Ѕ»“–ј∆ - 1. “алаш-тартыштарды тараптардын сот органдарына эмес, айрым адамдарга - арбитрлерге же третей (аралык) судь€ларга кайрылып чечүүнүн жолу. “араптар өзүлөрү арбитрлерди шайлашат же аларды келишимде, закондо көрсөтүлгөн тартипте дайындашат. ј. негизинен соода операци€ларынан, жүк ташуудан, товарларды жеткирүүдөн ж. б. чыккан мүлктүк талаш-тартыштарды чечет. 2. ј.-мүлктүк ж-а ага байланыштуу мүлктүк эмес талаш-тартыштарды чечүүчү атайын орган. ћис, третей соту, ал конкреттүү иштерди караш үчүн түзүлөт. ј. эки түргө бөлүнөт: эл аралык ј., улуттук ј., б. а. мамл. ж-а ведомстволук ј.

ј–Ѕ”«ќ¬ јлександр ≈рминингельдович [30. 8 (11. 9). 1877,  азань губ., јрбузово-Ѕаран с,- 22. 1. 1968,  азань]-сов. химик. ———– »јнын акад. (1942; мүчө-корр., 1932), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1957). ј ћ. «айцевдин окуучусу. 1900-ж.  азань ун-тин бүткөн. 1911-30-ж. ошол ун-ттин, 1930жылдан  азандагы хим.-технол. интунунпроф., 1945-63-ж. ———– »јнын  азандагы филиалынын пред-ли. ј. фосфорлуу к-та ж-а анын бирикмелеринин түзүлүшүн аныктаган. ‘осфор орг. бирикмелерди синтездөөнүн бирден бир негизги жолу болгон реакци€ны (јрбузов реакци€сы) ачкан. ј. хим. катализ ж-а фосфорлуу к-танын диалкил эфирлеринин таутомерлерин изилдеген ж-а хими€нын өнүгүшүнө баалуу эмгек сиңирген. јл Ѕ. ј. јрбузов м-н бирге триарилметил катарындагы эркин радикалдарды алуунун жаңы жолун тапкан. »йне жалбырактуу жыгачтардын чайырын изилдеп, чайырды коромжусуз жыйнап алуу техникасын иштеп чыккан. ј. ———– ∆ог. —оветинин 2-6-шайл. депутаты, ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1943, 1947), 5 Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј–Ѕ”«ќ¬ јлексей Ќиколаевич (1908-ж. т.) - советтик орус драматургу. Ћенинграддагы театр окуу жайын бүтүргөн. „ыг-лары 1930жылдан жары€лана баштаган. ј. "“ан€" (1939) пьесасы м-н алдыңкы драматургдардын бири катары таанылат. "—үйүктүү алтоо" (1935), "јлыс жол" (1935), "“аң алдындагы шаар" (1941), "„еттеги үй" (1943), "—а€кат жылдары" (1954), "»ркутск оку€сы" (1954), "—аат он экиге кетти" (1959), "∆оголгон уул" (1961), "Ѕайкуш ћаратым" (1965), "Ѕактысыз адамдын бактылуу күнү" (1968), "Ўайлоо" (1971), "Ёски јрбайын жомогу" (1972) ж. б. чыг-ларды жазган. ј. чыг-ларында сов. жаш муундардын ич дүйнөсүн калыптандыруу, коммунисттик салттарга тарби€лоо ж. б. учурдун орчундуу маселелерин көтөрөт. јнын чыг-лыгына тынымсыз изденүү мүнөздүү.

ј–Ѕ”«ќ¬ Ѕорис јлександрович (1903-ж. т.)- орг. хими€ б-ча сов. окумуштуу. ———– »јнын акад. (1953; мүчө-корр., 1943), ј. ≈. јрбузовдун уулу ж-а шакирти. ќрг. ж-а физ, хими€ б-ча 400дөн ашык ил. эмгеги бар. јл диен синтезин, бициклдүү терпендердин ж-а алардын кычкылдарынын изометрдик айланууларын изилдеген. ј. ———– ∆ог. —оветинин 7-шайл. депутаты, ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1951), эки Ћенин ордени ж. б. ордендер, медалдар м-н сыйланган.

ј–Ѕ”«ќ¬ –≈ј ÷»я—џ -үч валенттүү фосфор к-тасынын эфирлери орг. галлоиддер м-н биригип, беш валенттүү фосфордун орг. заттарын пайда кылуучу реакци€. –еакци€нын натыйжасында фосфор м-н көмүртектин ортосунда жаңы байланыш түзүлөт. ј. р. түрлүү фосфор орг. бирикмелерди алууда колдонулат. Ѕул реакци€ны ј. ≈. јрбузов 1905-ж. ачкан.

ј–ЅџЌ - ќш обл-нын Ќоокат р-нундагы  еңеш сельсоветам караштуу кыштак. Ўанкол-—ай өзөнүнүн боюнда. "Ћенинизм" к-зунун аймагында. –-ндун борбору Ёски-Ќоокаттан түш.-чыг. тарапта, ќш ш-нан 55 км.  алкы 1202 (1971). —егиз жылдык мектеп, клуб, медпункт бар.

ј–√ј— (Argas) - аргас тукумундагы кене. ƒенеси жалпак, уз. 4-10 мм, түсү күрөң кызыл. 20дан түрү бар. јлар негизинен климаты жылуу өлкөлөргө таралган. ———–де 8 түрү белгилүү. Өлкөбүздүн европ. тарабынын түш. жактарында,  авказда,  аз-нда ќ. јзи€да, ¬олга жээктеринде, Ѕат. —ибирде кездешет.  ырг-нда түш. р-ндорунда ж-а „үй өрөөнүндө бар. ј. негизинен бакма канаттууларга мителик кылып, түнкүсүн канын сорот да, күндүз сарайлардын жылчыктарына жашынат. јл спирохетоз ылаңын таратуу м-н канаттууларга чоң зы€н келтирет.  ээде адамдарды да чагат. “оокканаларга инсектициддерди чачуу м-н ј. кенелерине каршы күрөш жүргүзүлөт.

ј–√ј—џ«  ќ–√ќЌ”” -мамлекеттин ж-а коомдун кызыкчылыгына, о. эле адамдын керт башына же укугуна кол салуу учурунда сактануу. ”шундай шартта сактануучу киши кол салуучуга укук нормаларынын чегинен чыкпай зы€н келтирсе, аны закон көтөрөт. ћунун өзү граждандардын өз укугун активдүү коргошуна мүмкүндүк түзөт.

ј–√ј—џ« “≈–ћ≈ЋҮҮ - сырткы өзгөрүлмө күчтүн аракеттенүүсүнөн кандайдыр бир системада пайда болуучу термелүү. ј. т-нүн абалы сырткы күчтүн мүнөзүнө ж-а системасынын касиетине жараша аныкталат. —ырткы күч мезгилдүү аракет эткенде, ј. т-нүн абалы, чоңдугу убакытка жараша өзгөрөт, бирок мезгилдүү болбойт. Ѕир аз убакыт өткөндөн кийин системада ј. т. пайда болуп, анын мезгили сырткы күчтүкүнө теңелет. ј. т-нүн амплитудасы аракет кылган күчтүн амплитудасы м-н аныкталат. —ырткы күчтүн жышт, системанын өздүк жыштыгына дал келгенде, ј. т-нүн амплитудасы тез чоңоюп, резонанс пайда болот.

јд.: ’ а й к и н —. Ё., ‘изические основы механики, ћ., 1963.

ј–√≈Ќ“»Ќј, јргентина –еспубликасы. ∆алпы маалымат. ј.-“үш. јмерикадагы терр-€сы ж-а калкынын саны б-ча 2-орунда (Ѕразили€дан кийин) турган мамлекет. “үш. јмерика материгинин түш.чыгышын, ќттуу ∆ер а-нын чыг. бөлүгүн, өзүнө жакын Ёстадос ж. б. а-дарды ээлеп жатат. Ѕатышынаи „или, түн. ж-а түн.- чыгышын а н Ѕоливи€, ѕарагвай, Ѕразили€, ”ругвай м-н чектешет. „ыгышын јтлантика океаны чулгап жатат. ј€нты 2,8 млн. км2.  алкы 24,8 млн. (1974). Ѕорбору Ѕуэнос-јйрес ш. јдмин. жагынан ј. 22 провинци€га, ќттуу ∆ер терр-€сына ж-а федералдык борб. округга бөлүнөт (1973).

ћамлекеттик түзүлүшү. ј.- федеративдүү респ-ка. ћамлекеттин ж-а өкмөттүн башчысы - президент, ал 4 жылдык ћөөЌө“ м-н шайланат. «акон чыгаруучу жог. органы-”луттук конгресс, ал сенат ж-а депутаттар палатасынан турат.

“аби€ты. ј-нын көпчүлүк бөлүгү түзөң; түндүгүндө √ран-„ако түздүгү ж-а ѕарана, ”ругвай д-ларынын арасы бар, борборундр Ћаплат ойдуңу, түш.-батышында ѕатагони€ бөксө тоолору, батышында - јнд тоолору (6960 м, јконкагуа тоосу -“үш. јмериканын эң бийик жери) жатат. ј. үч климаттык алкактын (тропиктик, субтропиктик ж-а мелүүн) кесилишинде. январда (жай) орт. темп-ра түндүгүндө 28∞—, түштүгүндө 10∞—, июлда (кыш) түндүгүндө 18 —, түштүгүндө √—. ∆аан-чачын жылына 100-300 мм ден 1400-1600 мм ге чейин. „оң суулары: ѕарана, ”ругвай, „убут, –ио-Ќегро, –ио- олорадо.  өбүнчө азыр айдоого айландырылган талаанын шалбаалары, саванналар, тоолуу субтропик токойлор каптан жатат. ј-да ламалар, чопкутчандар (броненосецтер), төө куштар бар. ѕампа м-н Ёки суу арасында кайберен тукум курут болгон, калган райондордо нутри€, уильин кундузуна уу кылынат. »ри коруктары (улуттук парктары)-»гуасу, Ћанин, Ќауэль-”апи.

 алкы. ј-нын калкы ар кошкон элдердин тукумдарынан куралган.  реолдор (ј-да туулган испани€лыктар) жерг. индеецтер м-н, кийин (19к-да) европалык иммигранттар м-н аралашып кеткен.  алкынын көбү - аргентиналыктар (80%тен көбү), итали€лыктар (900 миң чамалуу), испани€лыктар, украиналыктар, польшалыктар, немецтер, француздар, ≈вропадан келген башка улуттар да жашайт. ∆ерг. калк - индеецтер колонизаторлор тарабынан кырылып отуруп, 20-30 миңдей эле калган. ћамл. тили - испан тили, элдин көбү католик дининде. Ёконл активдүү калкы - 8,9 млн. (1970), анын 15% а. ч-сында.  алкынын 80% тен ашыгы шаарда, Ѕуэнос-јйресте (шаар айланасы м-н) 8 млн. киши. »ри шаарлары: –осарио,  ордова, Ћа-ѕлата ж. б.

“арыхый очерки. Ѕайыртан бери ј-нын терр-€еын көп сандаган индеец уруулары мекендеп келген. јлар 16-к-дын башына чейин байыркы уруучулук коомдо жашаган. 16-к-дын башында ј-нын терр-€сын испани€лыктар басып алып, Ћа-ѕлата деп аташкан (испанча күмүш дары€ дегенден). »спани€лыктар басып алган соң индеец уруулары өз бетинче енүп-өсө албай калган.  олони€лаган жерлерге испани€лыктар феод.-крепостной тартип орнотту. јлар «ќќ жылдай бийлеп турду. 1810-ж. калктын патриот катмарлары колонизаторлорго каршы көтөрүлүп, испани€лыктардын эзүүсүнөн кутулду да, 1816-ж. Ћа-ѕлатанын Ѕириккен провинци€ларынын көз каранды эместигин жары€лады. Ћа-ѕлата 1826-ж-дан јргентина деп атала баштады. Ѕир топ феод. ип-т, кулчулук ж.б. жоюлду. Ѕирок Ѕуэнос-јйрестеги бурж.-помещиктик чөйрөлөр м-н провинци€лык динчилердин өз ара күрөшү бирдиктүү мамлекет түзүүгө жолтоо кылды. ƒалай күрөштордөн кийин гана 1862-ж. ј. бирдиктүү мамл. болду. 19-к-дын а€гында ј. чет өлкөлөргө эгин сата баштаган; т. ж., порттор ж. б. курулуп, ө. ж. буржуази€сы ж-а пролетариаты калыптанды. ѕрофсоюз уюмдары пайда болду. ј-да 20-к-дын башында тап күрөшү күчөдү. 1-дүйн. согуш убагында ј. бейтараптык са€сат жүргүздү. ”луу ќкт. соц. рев-€сынын таасири м-н

ј-да жумушчу табынын рев-чыл күрөшү күч алды. 1918-ж. ј-нын компарти€сы (ј ѕ) түзүлдү. 1916-30-ж. бийлик башында турган радикалдар парти€сы өлкөнүн ө. жайын өнүктүрүү, чет элдик капиталдын экспанси€сын чектөө үчүн чара көрүп, көз карандысыз тышкы са€сат жүргүзүүгө аракет кылды. 1930-43-ж. аскер күчүнө та€нган бурж.-олигархи€лык өкмөт бийликте турду. 2-дүйн. согуш убагында демокр. кыймыл жанданып, демокр. күчтөрдүн бийликке келиши мүмкүн боло баштады. 1943-ш. мамл. төңкөрүш жасалып, аскер диктатурасы орноду. 1946-ж. улутчул буржуази€нын мүдөөсүн көздөгөн ’.' ƒ. ѕерон президент болду. ѕерондун өкмөтү чет элдик кампани€лардан т. ж-дорду, телеграф тармактарын, борбор шаардын транспортун сатып алып, тышкы сооданы жөнгө салган, улуттук ө. жайды өстүрүү камын жеген, жумушчулардын айрым категори€ларынын турмуш шартын ж-а эмгегин жакшыртууга, өз алдынча тышкы са€сат жүргүзүүгө аракет жасаган. 1955-ж. аскер башчылары ж-а бурж.-помещиктик реакци€ ѕеронду бийликтен тайдырды. јндан кийинки өкмөттөр ички-тышкы са€сатта реакци€чыл позици€да туруп, олигархи€нын мүдөөсүн жактады, өлкөнү чет элдик капиталга бастырды. 1963-ж. бийликке келген ј. »льианын өкмөтү элдин кысымы м-н мамл, капит. секторду бекемдөө ж-а чет элдик капиталды чектөө үчүн айрым чаралар көрдү эле, көп ө“ѕө… кулатылды (1966).: Ѕийлик башына келген аскер хунтасы са€сий парти€ларга тыюу салып, парламент ж. б. органдарын таркатып, "коммунизмдин кендирин үзүү" максатын көздөдү. Ѕийлик талашкан аскердик өкмөттөр алмак-салмак алмаша берди. √ен. ј. ј. Ћануссенин өкмөтү (1971-73) өлкөнү сүзөктөгөн экон. ж-а са€сий кризистен алып чыгууга умтулуп, конституци€лык башкаруу формасына өтүүгө аракет жасады, бурж. парти€лардын ишине ж-а парламенттик шайлоого уруксат кылынды. Ѕийлик башына келген перончул Ё.  ампора репресси€чыл ж-а антикоммунисттик закондорду жойду, јргентина компарти€сын ачыкка чыгарды, айрым соц. өлкөлөр м-н дипломати€лык мамиле түздү. 17 жыл чет элде жүргөн ѕерон 1973-ж. июлда президент болуп шайланып, өз өлкөсүнө кайрылып келди. 1974-ж. июлда ’. ƒ. ѕерон дүйнөдөн кайтып, анын ордун а€лы ћ. Ё. ћартинес де ѕерон басып калды. 1976-ж. 24-мартта ј-да аскердик төңкөрүш болуп, 30-мартта генерал ’орхе –афаэль ¬идела ј-нын президенти ж-а өкмөт башчысы боцду.

—а€сий парти€лары, профсоюздары ж-а коомдук уюмдары. ’устисиаЋ»—““»  (перончул) парти€. 1958-ж. мурдагы (1947-55-ж.) перончул парти€нын негизинде түзүлгөн; кызматчыларды, жумушчуларды, шаар калкынын орто катмарларын, бурж. м-н помещиктерди бириктирет, 1973-жылдын майынан бийлик башында. √раждандык (радикалчыл парти€) союз 1891-ж. негизделген, орто ж-а майда буржуази€нын бөлүгүн, интеллигенци€ны, студенттерди ж-а эмгекчилерди бириктирет. —оциал-демократи€лык парти€ -соң. интернационалга кирген антикоммунизм позици€сында турган парти€. јргентинанын коммунисттик парти€сы (ј ѕ; 1918-ж. не>гизделген). Ёмгектин жалпы конфедераци€сы (Ё∆ ) 1930-ж. түзүлгөн; буга бир катар профсоюз бирикмелери кирет.  оммунисттик жаштар кыймылы 1921-ж. негизделген.  омпарти€нын таасиринде иштейт. јргентинанын тынчтык совети 1948-ж. түзүлгөн. јргентина а€лдарынын союзу 1947-ж. түзүлгөн. Ѕулардан сырткары орто ж-а майда ишкана ээлерин бириктирген, ири ишкана ээлерин ж-а соодагерлерди, финансисттерди, помещик-латифундисттерди баш коштурган са€сий, профсоюздук, коомдук бирикмелер бар.

Ёкономика-географи€лык очерки. ј.- Ћат. јмерикасындагы бир кыйла өнүккөн агрардык-индустри€луу өлкө. јнын экономикасы агрардык мамилелер жагынан артта калган, негизги тармактары чет өлкөлүк капиталга ж-а рынокторго көз каранды. „ет элдик капитал өлкөнүн ө. ж. өндүрүшүнүн '/з бөлүгүнө, о. эле чоң жер участокторуна ээлик кылат. 2дүин. согуш (1939-45) жылдарында ж-а андан кийин бир катар иштетүүчү ө. ж., негизинен, оор ө. ж. (машина жасоо, нефтехими€, нефтини кайра иштетүү, кара металлурги€) түзүлдү. Ќатыйжада продукци€нын наркы ө. ж-да а. ч-ныкынан ашып кетти. Ѕирок эмгектин эл аралык бөлүнүшүндө ј-нын энчисинде дагы эле а. ч. калды. јл - а. ч. продукци€ларын экспорттоочу негизги өлкөлөрдүн бири. 2-дүйн. согуштан кийин мамл. капит. сектор өнүгүп, жалпы өлкө б-ча нефть өндүрүү м-н болот эритүүнүн 60%, көмүр м-н табигый газ өндүрүүнүн, о. эле электр энерги€сын иштеп чыгаруунун % бөлүгү ага тиешелүү.

ј-нын а. ч-сында помещиктер үстөмдүк кылат. ∆алпы чарбалардын 5,5%, жер фондусунун 74,4%ин (ар бир чарба 100 га дан ашык жер) ээлейт, ал эми чарбалардын 38% (ар бир чарбанын 25 га жери бар) жер фондусунун 1,10 %ин гана ээлейт. ј. ч-сына жарактуу жер 138 млн. га, анын '/б айдоо ж-а көп жылдык өсүмдүк эгилген жерлер, калганы - чөп

чабылды ж-а жайыт. ћал чарбасы алдыңкы орунда. 1970-71-ж. 43,5 млн. ую, 48,4 млн. кою, 3,9 млн. чочкосу болгон. ”й көбүнчө эт үчүн (70%) багылат, кой чарбасы да жакшы өнүккөн. ∆ылына 200 миң т чамалуу жүн кыркып алып, 100-150 миң т жүндү тышка чыгарат. ј. буудайдын түшүмү ж-а экспорту б-ча (жылына 5-6 млн. т) да дүйнөдө алдыңкы орундарда турат. “оют үчүн дан өндүрүүден (10 млн. т) ж-а экспорттоодон (5-7 млн. т) да ј. биринчи орундардын бирин ээлейт. Ёкспортко кендир, күн карама чыгарат. Ѕал камышы, пахта, тамеки, шалы, чай эгет. Ѕагбанчылык ж-а жүзүмчүлүк жакшы өнүккөн. ј. дүйн. базарга боЄгуч экстрактты да көп чыгарат. ƒеңиз кылааларынан ж-а ѕарана м-н ”ругвай д-ларынан балык кармалат. Ќефть иштеп чыгаруу, негизинен, Ћа-ѕлата, Ѕуэнос-јйрес ж-а  ампана ш-ларында. Ќефтьхими€ ө. ж. (—ан-Ћоренсо,  ампана ш-лары) бир кыйла ылдам өнүгүүдө.

“. ж-дун уз. 46 миң км (1970). Ўоссе жолунун уз. 150 миң км (1970), анын 70 миң км таш жол. —ырткы сооданын 95%ин деңиз жолдору тейлейт. —оода флотунун тоннажы 1,3 млн. брутто per. т (1971).

Ёкспорттун 85%ин негизинен а. ч. продуктусу, көбүнчө эт (дүйн. кашат, экспорттун '/з), эгин (негизинен, буудай '/ю бөлүгүнө чейин), жүн (”ю), булгаары сырьЄсу („ъ), өсүмдүк майы, кендир уругу, жемиш түзөт. ћашиналар ж-а жабдуулар (наркынын '/г бөлүгү дээрлик), о. эле сырьЄ (темир рудасы, көмүр, нефть) импорттолот.

јкча бирдиги - песо.

ћедицина-географи€лык мүнөздөмөсү. 1970-ж. ар миң кишиге эсептегенде, төрөлгөндөр 22,0, жалпы өлүм 8,0, балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 58ди түзгөн. ∆угуштуу оорулардын ичинен (1970) кургак учук (100 миң кишиге 79,8), балдардын оорулары (100 миң балага 409 бала), о. эле ичеги-карын ж-а венералык оорулар (100 миң кишиге 68,0) көп учурайт. 1969-ж. 133 847 койкалуу (1000 кишиге 5,6 койка) 2864 ооруканада, ооруга жардам көрсөтүүчү мекемелерде 53 684 врач (450 кишиге 1 врач) иштеген. ¬рачтарды ун-ттердин алдындагы 9 мед. ф-тет да€рдайт. 1969-70-окуу жылында бул ф-теттерди 1822 врач бүтүрүп чыкты.

Ёл агартуу жана илимий мекемелери. Ёлге билим берүүнүн баштапкы баскычы катары 3-6 жашар балдар үчүн ачылган мектепке чейинки мекемелер эсептелет (1969-ж. аларда 211 миңге жакын бала тарби€ланган). 7 жылдык башталгыч мектептер, 5 жылдык орто мектептер 2 циклден (окуусу 3 ж-а 2 жыл) турат. Ѕиринчи цикл жалпы билим берүүчү мүнөзгө ээ, экинчиси классикалык ж-а реалдык бөлүмдөрдөн турат. 1969ж. башталгыч мектептерде - 3354,5 миң, орто мектептерде - 211,5 миң, профессионалдык мектептерде 519 миңден ашуун окуучу окуган. ∆ог. окуу жайларынын ичинде 13 мамл. ж-а 14 менчик ун-т, 3 жог. технол. ин-т, консерватори€ ж. б. болгон. »ри ун-ттери Ѕуэнос-јйресте,  ордоваца, Ћа-ѕлатада ж-а —анта-‘еде. 1969-ж. жог. окуу жайларында 271,5 миң студент болгон. Ѕуэнос-јйресте ”луттук ж-а ун-т китепканалары; табигый илимдер, көркөм, тарыхый музейлер ж-а —армьенто атн. мектеп музейи жайгашкан.

Ѕасма сөзү, радио уктуруу, теле көрсөтүүлөрү. 1973-ж. ј-да жалпы тиражы 3 млн. нускадан ашкан 453 газета, 408 журнал ж-а 1500дөн ашуун мезгилдүү басма сөз продукци€сы жарыкка чыккан. Ѕуэнос-јйресте күн сайын чыгуучу кеңири белгилүү газеталар: " ларин" (1945), "ћундо" (1938), "Ќасьон" (1870), "ѕренса" (1869).  үнүгө чыгуучу кечки газета-"–асон" (1905). ј ѕнин органы "Ќуэстра палабра" жумалыгы (1950жылдан чыгат). Өкмөттүн информ. агентствосу - “≈Ћјћ (1945-ж. негизделген). –адио уктуруу м-н теле көрсөтүү өкмөттүн көзөмөлүндө турат. 137 мамл. ж-а өздүк радиостанци€ бар. “еле көрсөтүү 50-жылдардын башталышында негизделген, 31 телестанци€ иштейт.

јдаби€ты жана искусствосу. ј-ны мекендеген индеец урууларынын фольклору биздин заманга жеткен жок.  олониализм мезгилинде ј-нын ад-ты испан ад-тынын таасири астында өнүктү. »спани€га каршы согуштун (1810-26) ж-а улуттук-бошт. кыймылынын тушунда рев-€лык патриоттук классицизм ад-ты өркүндөдү. ј-нын көз каранды эместиги жары€ланган соң (1816), ад-ттагы негизги багыт романтизм болуп калды

(Ё. Ёчеверриа, ’. ћ. √утьеррес, ’. Ѕ. јльберди, ƒ. ‘. —армьенто, ’. ћармоль). √аучо ад-ты м-н поэзи€сынын негизин ѕампада жашоочулардын фольклору түзөт. јнын өкүлдөрү: Ѕ. »дальго, ». јскасуби, Ё. дель  ампо, ’. Ёрнандес. 19-к-ды*н 2-жарымында элдин тиричилигин жазган ад-т өнүгүп (Ћ. ¬. Ћопес ж. б.), сынчыл реализмге өтүүгө өбөлгө болду. јл эми турмуштун улуттук өзгөчөлүгү Ѕ. Ћинчанын, –. √уиральдестин социалдык темадагы романдарында көрүндү. ј-нын азыркы мезгилдеги ад-тын романчылар Ё. Ћ.  астро, Ѕ. ¬ербицкий, Ћ. √удиньо  рамер,  . –уис ƒоде, ј. ¬арела, ’.  ортасар; драматургдар ќ. ƒрагун, ј.  усани, сынчы-марксист Ё. јгости ж. б-лар түзөт.

 олони€ мезгилинде ј-да Ѕуэносјйрес,  ордова, —анта-‘е сы€ктуу ш-лар курулган. Ѕул шаарлардын көчөлөрү түз бурчтуу, иреттүү келип, негизги а€нттары, собор, ратуша ж. б. кошо салынган. „иркөөлөр так, келишимдүү формада курулуп (арх. ‘. Ћемер, ’.  раус, ј. Ѕланки, ’. Ѕ. ѕримоли), алардын эшиктерин, кафедра ж-а алтардык тосмолорун индеец гуарандар жыгачтан оюп жасашкан. 19-к-да реалисттик живопись (ѕ. ѕуэйредон, Ё. —ивори) ж-а скульптура (Ћ.  орреа ћоралес) пайда болот. 20-к-да имараттарды азыркы жаңы стиль м-н интенсивдүү куруу жолго коюлуп (арх. ј. ¬ирасоро, ј. ¬иль€ме,  . “еста), "жаңы реализмдин" социалдык иск-восу (живописчилер ’.  .  астаньино, ј. Ѕерни, Ћ. Ё. —пилимберго) ж-а модернисттик агым пайда болгон.

јзыркы ј-нын аймагында жашаган индеецтердин турмуш-тиричилигинде музыка маанилүү орунга ээ болгон.

јйрыкча анд-кечуа ж. б. элдердин муз. мад-ты өнүгүп, алардын лирикалык ырлары - €раби, бий-күүлөрү - уайно, муз. аспаптары (флейта, кена, ургулап ойномо аспап) биздин күнгө чейин жетти. ј-нын элдик музыкасында испан элдик ж-а кээ бир профессионалдык музыканын таасири бар. јнын креолдук музыкасынын андан ары өнүгүшүнө ≈вропадагы башка өлкөлөрдүн иск-восу да маанилүү роль ойногон. ≈вроп. муз. аспаптардан 6 кылдуу гитаранын, о. эле байыркы жыгач аспап-лауд ж-а виуэланын келиши зор мааниге ээ болгон. ј-да 19-к-дын акырында улуттук муз. мектеп түзүлүп, аны негиздөөчүчшрдүн бири - ј. ¬иль€ме, көрүнүктүү комп-лорунан ј. Ѕерутту ж. б. болгон.  реолдук багыттын композиторлору: ‘. ”гарте, ќ. —иккарди, я. ‘ишер. Ѕуэнос-јйрестө " олон" опера театры (1908-ж. негизделген), эки консерватори€ ж-а симф. оркестр бар.

ј. театр иск-восунун башаты 16- 17-к-да испан миссионерлери тарабынан уюштурулган индеецтердин ырым-жырым оюндарына ж-а католиктердин театрлаштырылган оюн көрсөтүүлөрүнө (пантомималар, мистери€, ауто ж. б.) барып такалат. 18к-дьщ 1-жарымында драмалык чыгаар Ѕуэнос-јйрестин борб. а€нтында коюлучу. 1778-ж. Ѕуэнос-јйресте ар дайым иштөөчү " омеди€ Үйү" же "–анчери€" ачылат. 1804-ж. борбордо " ичи (”бактылуу)  олисео" имараты курулуп, кийин (1838) "јрхеитино" аталып калат. 19-к-дын 1-жарымынын көрүнүктүү акт Єрлору-¬. ќртега, ’.  асакуверта, “. √евара, ‘.  асерес. 80-жылдары романтикалык мелодрама жанры пайда болуп ("√аучо театры" деген наам алат), анын башкы кейипкери малчы болот; көрүнүктүү өкүлү-’. ѕодеста. 20-кдын 20-жылдарында көз каранды эмес театрлар деп аталган кыймыл келип чыгат да, анын ипшерлери (реж-лору ж-а драматургдары Ћ. Ѕарлетта, –. ѕасано ж. б. болгон) актЄрлордун, режиссЄрлордун ж-а драматургдардын, улуттук кадрларын тарби€лоо, европа театрынын тажрыйбасын үйрөнүү үчүн коммерсанттык башталмалардын зомбулугуна каршы күрөш жүргүзүшөт. ј-нын белгилүү реж-лору м-н актЄрлору: ј. Ѕоэро, ѕ. јскини, ћ. —ела, ќ. ‘ерриньо, “. ћерельо, —. Ѕенавенте, Ћ. —андрини, ‘. ѕетроне. Ѕорбор шаарда театрды изилдеп үйрөнүүнүн ”луттук ип-ту иштейт. ј-нын кинематографи€сы 20-к-дын баш чендеринде пайда болгон. 1930-ж. реж. ‘урейра 1-жолу "√аучонун ыры" аттуу үндүү фильмди көрсөткөн. ј-да үндүү фильмдерди чыгаруу 1933-жылдан башталат. ј. кинематографи€сы чыгарган маанилүү фильмдердин катарына "√уачо согушу", "јрал адамдары" (реж. Ћ. ƒемаре, 1942, 1951), "∆огорку кабат" (реж. ƒ. „ерн€вский, 1961), " үн астындагы орун" (реж. ƒ. ћиннити, 1984) ж. б. кирет.  өрүнүктүү киноактЄрлору: Ё. ћуиньо, ј. Ѕенсе, Ћ. “оррес, Ћ. —андринм, ј. јлькон, ‘. Ћуппи, Ё. ¬айнер ж. б.

јд.: ¬олков ј. ¬., јргентина, ћ., 1956; √онионский ј. —, ќчерки новейшей истории стран Ћатинской јмерики, ћ., 1964; ћарианетти ¬., јргентина. —овременное положение и перспективы, пер. с исп., ћ., 1966; Ўур Ћ. ј., ’удожественна€ литература Ћатинской јмерики в русской печати. 1960-1964, ћ., 1966; ѕолевой ¬. ћ., »скусство стран Ћатинской јмерики, ћ" 1967 (библ.).

ј–√≈Ќ“»ЌјЋџ “ј– - улут, јргентинанын негизги калкы. 24,8 млн-го жакын (1974), испан тилинде сүйлөшөт. ƒини б-ча католиктер. ј.- испандардын, о. эле ≈вропанын башка өлкөлөрүнөн баргандардын тукумдары. »спандар јргентинага көчүп баргандан кийин жерг. индеецтер м-н аралашып кеткен учуру да болгон. јргентинада итали€лыктар, испандар, француздар, еврейлер, литвалыктар, украиндар ж. б. бар. ј-дын бурж. улут болуп калыптануусу негизинен 20-к-дын башында а€ктаган.

ј–√≈Ќ“»ЌјЌџЌ  ќћћ”Ќ»—““»  ѕј–“»я—џ (ј ѕ) 1918-ж. €нварда Ѕуэнос-јйресте негизделген; адегенде »нтернационалдык соц. парти€ (»—ѕ) деген наам м-н јргентинанын соц. парти€сынын сол тарабынын өкүлдөрүнүн съездинде түзүлгөн. —ъезд парти€нын түзүлгөнүн жары€лаган ћанифест кабыл алып, ”ставы м-н "ѕринциптер деклараци€сын" бекитти ж-а –осси€дагы соц. рев-€га тилектеш экенин билдирди. 1919-ж. апрелде »—ѕтин 2-съезди болуп, анда 2-»нтернационал м-н байланышты үзүп,  оминтернге кошулуу ж-дө чечим кабыл алган. »—ѕтин 1920-ж. декабрдагы атайын чакырган съезди јргентинанын коыпарти€сы (ј ѕ) деп атоого чечим чыгарган. 20-жылдарда ј ѕ масса м-н байланышын кеңейтти ж-а уюштуруу жагынан чыцдалды. 8-съездинде (1928) парти€ боло турган рев-€ны бурж.-демокр., агрардык, антиимпер. деп белгилеп, пролетариаттын рев-€дагы союздашы ж-дөгү маселени туура чечти. 1930-1'945-ж. парти€ жашыруун абалда иштеди. ј ѕнин 11-съезди (1946) эмгекчилерди баш коштуруу, парти€нын массага таасирин күчөтүү маселелерине өзгөчө көңүл бурган. 1957-ж. јргентинанын  онституци€лык ассамбле€сын шайлоодо ј ѕ 3 орунга ээ болду. ј ѕнин массага таасиринен чочулаган јргентинанын өкмөтү 1959-ж. апрелде парти€га тыюу салды. ѕарти€ көп жылдар подпольеде иштеп, 1971-ж. кайра ачыкка чыкты. ј ѕнин делегаци€сы  оммунисттик ж-а. жумушчу парти€лардын өкүлдөрүнүн кеңешмелерине (1957, 1960, 1969, ћосква) катышып, алардын документтерин жактырган. ј ѕ демокр. централизм негизинде түзүлдү. ѕарти€нын жог. органы - съезд. —ъезддердин аралыгында парти€нын ишине Ѕ  жетекчилик кылат. ј ѕнин органдары !-"Neustra Palabra" газетасы ж-а "Neuva Era" теори€лык журналы.

ј–√≈Ќ“»“ (лат. argentum - күмүш), күмүш жылтырагы - күмүш сульфиди, минерал. ’им. формуласы AgS.  уб системасында кристаллданат. Өңү боз.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 2-2,5. —алышт. салм. 7,4. “өмөнкү ж-а орто темп-ралуу гидротермалык күмүш кендеринде кездешет. ј.- күмүш алынуучу негизги минералдардын бири.

ј–√≈Ќ“ќћ≈“–»я - галоген ж-а радон иондоруи AgN03TyH титрленген эритмеси м-н аныктоого негизделген сан анализинин методу. ј–√»ЋЋ»“ (гр. argillos - чопо, lithoa -таш)- диагенез ж-а эпигенез процесстеринде чопонун ныкталып, нымсызданып ж-а цементтелишинен пайда болгон катуу тоо тек. —ууда эзилбегендиги ж-а катуулугу м-н чоподон айырмаланат. ј. бүктөлүү аймактарында ж-а платформалардын тереңиндеги чөкмө тоо тектердин арасында кезигет. ј-тер көбүнчө көмүр м-н нефть кендери бар жерлерде жолуккандыктан, жер бетинде алардын жайгашуусун ж-а таркалыпгын изилдөөнүн мааниси чоң.

ј–√»Ў“» 1 - 6. з. ч. 8-к-дын 1-жарымындагы ”рарту падышасы, ћенуанын уулу. ј. 1нин бир нече жазма даректери азыркы мезгилге чейин жеткен (мис, јссири€дагы ж-а ¬ан көлүнүн жээгиндеги зоокадагы шынаа жазуулары). ј. I мамлекетти башкарган мезгилинде ”рарту JK „ыгыштагы күч-кубаттуу өлкөгө айланган. јзыркы јрмени€дагы уранды түрүндөгү Ёребуни ж-а јргиштихинили чептери ј. 1нин убагында тургузулган.

ј–√ќ - кандайдыр бир чакан жамаат үчүн же коом катмарынын мүчөлөрүнүн ич ара сүйлөшүүсү үчүн чыгарылган жасалма тил. ∆аргондон айырмасы - ј. адамдын професси€сына карата колдонулат. ћындай тилде жалпы элдик тилдеги көн сөздөр ошол группа үчүн түшүнүктүү сөздөр м-н алмаштырылат же жалпы элдик тилдеги мааниси өзгөртүлүп

колдонулат. ћурун бул тилде уурулар, мителик м-н кун көргөндөр сүйлөшсө, азыр кээ бир өлкөлөрдөгү мад-ттуу адамдар (артисттер, окумуштуулар, студенттер, окуучулар, аскер кызматындагы адамдар, спортсмендер ж. б.) да сүйлөшөт.

ј–√ќЌ (лат. Argon - аракетсиз), јг - ƒ. ». ћенделеевдин мезгилдик системасынын VIII тобундагы хим. элемент, инерттүү газ; ат. н, 18, ат. м. 39,948.  адимки шартта түссүз, жытсыз. »нерттүү газдар мурда мезг. системанын нөл тобунан орун алган, азыр VIII топтун башкы топчосуна. жайгаштырылган. ј-ду 1894-ж. англ. окумуштуулар ƒж. –элей ж-а ”. –амзай абадагы азоттон бөлүн алышкан. ј-дун абадагы көлөмдүк концентраци€м.! 0,93%, атмосферада 16-1012 т, жер кыртышында 0,165-1012 г. ј-дун туруктуу 3 изотобу бар: «бјг(0,337%), мјг (0,063%) ж-а *>јг (99,600%). ј-дун тыгызд. 1,7839 кг/м3, эрүү t 189,3∞—, кайноо t 185,9∞— ’им. жактан инерттүү болгондуктан, башка элементтер м-н валенттүү бирикме бербейт. ј. ө. ж-да абаны төмөнкү төмп-рада бөлүү процессинде алынат. ј. металлурги€лык, хим. ө. ж-да инерттүү чөйрө түзүүгө, электроникада ж-а €дролук техникада колдонулат.

ј–√ќЌ ћ≈“ќƒ”, к. √еологи€лык жыл эсеби.

ј–√”ћ≈Ќ“ -1) кандайдыр бир ой жүгүртүүнүн чындыгын ырастоого алып келүүчү ой жүгүртүү; 2) логикада ј.-далилдөөнүн негизи боло турган түшүнүк.  андайдыр бир башка жобонун акыйкаттуулугун же жалгандыгын далилдөө үчүн келтирилген пикир; 3) функци€ны н ј-ти (математикада, матем. логикада)-маанисинен функци€нын мааниси көз каранды болуучу өзгөрмө чоңдук, у = f(x), у = хг мында х - аргумент; 4) комплекстик сандын ј-ти z = = х + iy комплекстик санынын р радиус вектору м-н абцисса отунун оц багытынын арасындагы бурч, ал argz деп белгиленет.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞