пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј–ћяЌ Ѕј√–ј“»Ћ≈–», Ѕагратунилер- јрмени€дагы байыркы таасирлүү кн€здар тукуму. ј. Ѕ. ж-дөгү адепки маалыматтар б. з. ч. 1-к-га таандык. Ѕ. з. ч. 4-к-дан баштап ј. Ѕ-нин са€сий таасири јрмени€да күчөйт. јрабдарга каршы бошт. күрөштө ј. Ѕ. жетекчилик кылышкан. ј. Ѕ. өкүлдөрү јпгот Ў, —мбат II ж-а √агик I сурап турганда булардын падышалык династи€сы гүлдөп өнүккөн.  ийинчерээк феодалдык ^здр-чатактар ж-а бытырандылык мамлекетти начарлаган, јрмени€ны 1045-ж. ¬изанти€ басып алышында √агик II колго түшүшү м-н ј. Ѕ-нин -пнасти€сы бүткөн.

ј–ћяЌ ∆ј«””—” -јрм€н ——–инде s-a чет мамлекеттерде жашаган арк€ндар колдонгон жазуу. јл 405- 436-жылга жакын грек (¬изанти€) s-a түн. арамей жазуусунун негизинде арм€н епискобу ћесроп ћаштоц тарабынан түзүлгөн. 12-к-да эки жацы тамга м-н толукталган. ј. ж-су азыр 23 тамгадан турат. ј. ж-нун графикасы жазууга жеңилдетилген бир топ өзгөрүүгө дуушар болгон.

ј–ћяЌ —ќ¬≈““»  —ќ÷»јЋ»—““»  –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ, јрмени€ (јйастал - арм€ндар өлкөсү) 1920-ж. 29≈.а€брда түзүлгөн. 1922-жылдын 12 мартынан 1936-жылдын 5-декабрына чейин «акавказье федераци€сынын составында болуп, 1936-ж. өз алдынча ———–ге кирген. «акавказьенин түштүгүнөн орун алган. “үндүгүнөн √——–, чыгышынан јзерб. ——–и, түштүгүнөн »ран, батышынан “урци€ м-н чектешет.

∆еринин а€нты 29,8 миң км2.  алкы 2785 миң (1974). –есп-када 36 район, 24 шаар, 33 ш. т. поселок бар. Ѕорбору - ≈реван. ћамлекеттик түзүлүшү. јрм€н ——–и-ыкты€рдуулук ж-а тең укуктуулук негизинде ———–дин составына кирген жумушчулар м-н дыйкандардын суверенитеттүү соң. мамлекети, сов. союздук респ-ка. ј. конституци€сы 1937-ж. 23-мартта јрмени€ —оветтеринин „укул чакырылган IX съездинде кабыл алынган. јрм€н ——–инин мамл. бийлигинин жог. органы - 4 жылда бир жолу шайлануучу ∆ог. —овет, эл эми сесси€лардын аралыгында - ∆ог. —оветтин ѕрезидиуму. Ѕир палатадан турган респ-канын ∆ог. —овети респ-канын өкмөтүн - ћин. —оветин түзүп, закондор чыгарат. –айондук, шаардык, поселоктук, селолук бийлик органдары - 2 жылга шайлануучу эмгекчилер депутаттарынын жерг. —оветтери. ј-да соттун жог. органы - респ-канын ∆ог. соту, ал јрм€н ——–инин ∆ог. —овети тарабынан 5 жылга шайланат. јрм€н ——–инин прокурорун ———–дин √ен. прокурору 5 жылга дайындайт.

“аби€ты. ј.- тоолуу өлкө. јрм€н тайпак тоолорунун түн.-чыгышынын бир аз бөлүгүн ээлейт. ∆еринин 90% деңиз. деңг. 1000 м бийиктикте жатат. ќрт. бийикт. 1800 м, эң бийик жери - јрагац тоосунда (4090 м), эң жапыз жери ƒебед өзөнү (түн.-батышында) ж-а јракс (түш.-чыгышында) 350- 400 м. “үндүгүндө —омхет, түн.-батышында ƒжавахет, түштүгүндө Ѕазум, ѕамбак, түш.-чыгышында «ангезур кырка тоолору созулуп жатат. Ѕорб. бөлүгүндө —еван көлү бар.

ј-нын аймагы ∆ер ќртолук деңиз буктөлуу кырчоосунун ички бөлүгүнөн орун алган. ћында кембрийгө чейинки мезгилден антропогенге чейинки тоо тек катмарлары кездешет. ∆ашы, составы б-ча ар түрдүү интрузи€ тоо тектер да кеңири тараган. јйрыкча юра ж-а палеогендин жанар тоо чөкмө тоо тектери көп. ѕлиоцендин акырында жанар тоолордун атылышы күчөп, негизги лавалардын агымы  ичи  авказдын борб. бөлүгүндө бир нече платону ( отайк, ≈гвард, јпаран, Ўирак ж. б.) пайда кылган. јнтропогендин акырындат ири тектоникалык кыймылдардын натыйжасында јрагац массиви, √егамск кырка тоосу пайда болуп, ќрто-јракс депресси€сынын ж-а —еван көлүнүн бассейни төмөн ийилген. ∆ез-молибден, жез-колчедан, алтын, темир, полиметалл, нефелиндүү сиенит, бентонит, таш туз ж. б. баалуу кен байлыктары бар. ј-да дарылык касиети бар минерал суулары (јрзни, ƒжермук ж. б.) көп. јлардын боюнда курорттор салынган.

ќйдуңдар м-н тоо этектеринде климаты континенттик, жазы кургак ж-а ысык, кышы суук, €нвардын орт. темп-расы -5∞—, июлда ' 24-25∞— ∆ылдык жаан-чачын 200-800 мм. Ѕөксө тоолордун климаты субтропиктик, €нварда 2∞—-8∞—, июлда 18——, жылдык жаан-чачын 600-800 мм. “оолордо кышы суук, кардуу, €нвардын орт. темп-расы -9, -14∞—, жазы салкын, июлдун орт. темп-расы 10- 15∞— ƒары€лары  аспий деңизинин алабында. »ри дары€лары: јракс,  ура. јлардын куймалары - јхур€н,  асах, –аздан, ƒебед. Ѕулардын трансп. мааниси болбогону м-н гидроэнергет. ресурстарга бай. “оо этектеринде кызыл коңур, тоо беттеринде тоолуу-токой, тоолордун жог. алкагында (3500 м чейин) тоо-шалбаалуу, дары€ өрөөндөрүндө аллювиалдык, јрарат туздүгүндө сур ж-а ачык-куба топурактар басымдуу. јрарат өрөөнүндө чөл, жарым чөл өсүмдүктөрү (бүргөн, шыбак) тоо этектери м-н жанар тоолуу бөксө тоолордо талаа өсүмдүктөрү ө—ө“. ј-нын терр-€сынын 13% токой ээлейт, түн.-чыгышында эмен токойлору бар.  ырка тоолордун жог. канталдары субальпы шалбаасы м-н капталган. ∆аныбарлары: элик, сүлөөсүн, жапайы мышык, тоо теке (муфлон), аюу, илбирс, түлкү, карышкыр ж. б. —еван көлүндө форель көп.

 алкы.  алкынын 88,6% арм€н, 5,9% азербайжан, 2,7% орус, 1,5% курд. Ѕулардан башка украиндер, гректер, ассири€лыктар (айсорлор) жашайт. ќрт. жыштыгы 1 км2 ге 87,4 киши. јрарат өрөөнүндө калк жыш (400 адамга чейин).  алкынын 59% шаарларда. »ри шаарлары - ≈реван, Ћенинакан,  ировакан, Ёчмиадзин,  афан.

“арыхый очерки. јрм€н тайпак тоолору- дүйн. цивилизаци€нын эң байыркы борборлорунан. јрхеол. казмалардан табылган эмгек куралдары ал жерде төртүнчүлүк доордун 1-жарымында эле адамдар жашаганын далилдейт. Ќеолит доорунда адамдар дыйканчылык кыла баштаган. Ўенгавит, Ўрешблур сы€ктуу журттардын казмаларынан алгачкы коло доорунун мад-ты табылды. Ѕ. з. ч. 2000-жылдын 2жарымында соңку коло мад-ты өөрчүп турган (Ћчашен). Ѕ. з. ч. 2000- ж-а 1000жылдардын тогошуу убагында јрм€н тайпак тоолорундагы уруулардын арасында таптык коомдун ж-а уруу союздарынын түзүлүү процесси күчөп, ошол замандын 9-к-ында ал союздар кул ээлөөчүлүк ”рарту мамлекетине бириккен. Ѕул ———–дин терр-€сындагы 1-мамл. түзүлүш болгон. “ушпа, “ейшебаини сы€ктуу чептер ж-а админ.-чарбалык борборлор ошол мамлекеттен калган эң маанилүү эстелик. јзыркы ≈ревандын түш.-чыг. тарабындагы јринберд дөңсеөсүнө б. з. ч. 782-ж. Ёребуни деген чоң чеп курулган. ћунун өзү азыркы ≈реван дүйнөдөгү эң байыркы шаарлардын бири экенин далилдейт.

јрм€н эли јрм€н тайпак тоолорунда жашаган урарттардын, жайлардын, арм€ндардын аралашмасынан келип чыккан. ”рарту кулагандан кийин анын терр-€сын б. з. ч. 6-к-да арм€н падышалыгы ээлеп калган. Ѕирок ошол кылымдын а€гында аны јхеменилердин байыркы перси€лык державасы каратып алган. ћакедонский ѕерси€ мамлекетин кыйраткандан кийин. јрм€н тайпак тоолорунун бир кыйла бөлүгүндө ≈рвандилердин мамлекети пайда болгон. Ѕ. з. ч. 3-к-дын 1-жарымында андан  оммаген ж-а —офен падышалыгы бөлүнүп кеткен. ќшол кылымдын а€гында арм€н падышалыктары —елевкилерге көз каранды болуп, андан б. з. ч. 189-ж. гана кутулат да, ”луу ј-да јрташесидилердин династи€сы бийликке келет. јл династи€дан чыккан “игран ѕнин тушунда (95- 56) ј. эллиндик дүйнөнүн ири державасына айланган. “игран II мамлекетинин составына —офенди,  оммагенди  илики€ны кошуп, негизги арм€н жерлерин баш коштуруу процессин а€ктаган. јнын тушунда кол өнөрчүлүк, соода өнүккөн. јрмавир, јрташат, “игранакерт сы€ктуу бир катар ири ш-лар болгон. Ѕ. з. ч. 1-кдан баштап ј. –им м-н ѕарф€н падышалыгынын ортосундагы айыгышкан күрөштүн майданына айланган, бул болсо ”луу ј-ны начарлаткан. Ѕ. з. 62-ж. ”луу ј-да јршакилердин династи€сы орнойт. Ѕ. з. 3-к-нын 2-жарымында ”луу ј. —асанилер »ранына көз каранды болгон. 387-ж. ј-ны »ран м-н ¬изанти€ импери€сы бөлүп алган. ј-нын көпчүлүгү »ранга тийип, бирок ал өзүн өзү башкаруу укугун сактап калган.

3-к-дан тартып ј-да феод. мамилелер курала баштаган. 4-к-дын башында арм€ндар христиан динин кабыл алып, арм€нгригориан чиркөөсү күч-кубаттуу феод. уюмга айланган. ќшо кезде арм€н элинин феод. мад-ты калыптана баштайт. 4-к-дын а€гында ћесроп ћаштоц арм€н алфавитин ойлоп чыгарган 4-7-к. ј-нын илими, адты, иск-восу, архитектурасы өнүккөн.

јрм€н эли көз каранды эместигин калыбына келтирүү үчүн тынымсыз күрөшүп, »ран эзүүсүнө каршы нечен жолу көтөрүлүш чыгарган (450-51, 481-84, 571-72). Ѕирок 7-к-дын 2-жарымында ј-ны јраб халифаты басып алды. јга каршы узак күрөштүн жүрүшүндө 9-к-дын а€гында ј-да арм€н Ѕагратилеринин падышалыгы түзүлдү. Ѕул учурда экон. ж-а маданий турмушу кайрадан жогорулап, шаарлар (јни, ¬ан ж. б.) кол өнөрчүлүк м-н соода-сатыктын ири борбору болуп калды. Ѕирок 11-к-да ј-ны сельжуктар, 13-к-да алардын ордун татар-монголдор басып алды. Ќатыйжада ј. мамлекети жоюлуп, шаарлары талкаланып, калкынын бир кыйласы кырылды. јрм€ндардын чет жерлерге ооп кетиши күчөдү. јлардын көпчүлүгү ≈вропа өлкөлөрүнө, јлтын ќрдонун шаарларына,  рымга ж. б. жерлерге көчө качты. Ѕуковинада, √алици€да, ¬енгри€да, “рансильвани€да арм€н колонналары,  . јзи€нын түш.-чыг. чет жакасында  илика€ падышалыгы (1080-1375) пайда болду.

15-к-дын башында ј-ны көчмөн түркмөн уруулары басып алды. 16-18-к. ј. ќсмон “урци€еы м-н —ефевилер »ранынын кандуу майданына айланып, акыры алар ј-ны бөлүп алышты. „ыг. ј. »ранга, Ѕат. ј. “урци€га тийди. Ѕирок арм€н эли баскынчыларга активдүү каршылык көрсөтүп, өз эне тилин, мад-тын сактап калып, көз каранды эместик үчүн күрөшө берди. Ѕул күрөштө арм€н элинин –осси€га улам көбүрөөк умтулуусу күчөдү. јрм€н коомчулугунда муну жактаган са€сий агым пайда болду. ќрус-иран согушунун (1826-28) натыйжасында түзүлгөн “үркманчай договору (1828) б-ча „ыг. ј. –осси€га кошулду. ќрус-турк согушунан (1828-29) кийин “урци€га көз каранды жерлердеги 90 миң арм€н „ыг. ј-га көчүп келди. „ыг. ј-нын –осси€га кошулушу арм€н эли үчүн чоң мааниге ээ болду. јнын натыйжасында арм€н элинин айрым бөлүгү тукум курут болуудан аман калды. ј-да капит. мамилелер өнүгө баштап, анын буржуази€сы, жумушчу табы жаралды. јл эми Ѕат. ј-дагы арм€ндар түрктөргө каршы күрөшсө («ейтун€к көтөрүлүшү, 1862; 1870-80-жылдагы боштондукка чыгуу кыймылы) да, „ыг. ј-га кошула алган жок. “үрк башкаруучулары 1895-96-ж. арм€н элин бир нече жолу кырды. 1-дүйн. согуш убагында түрктөр 1,5 млн. арм€нды жок кылып (1915-16), 2 млн-го жакынын ћесопотами€га зордоп көчүрдү. ѕадышалыкка ж-а султан деспотизмине каршы күрөш ј-нын 2 бөлүгүндө тең коомдукса€сий кыймылды күчөттү. јр кандай коомдук-са€сий агымдар пайда болду. ј-нын рев-чыл демокр. кыймылын ћ. Ќалбанд€н башкарды. ј-да са€сий пати€лар куралды. 1899-ж. —. Ўаум€н ј-да биринчи маркстик кружок түздү. 1902-05-ж. јлександрополь, Ёриван ш. о. жерлерде –—ƒ–ѕнин уюмдары жаралды. ј. эмгекчилери 1905-07-жылдагы рев-€га активдүү катышты.

”луу ќкт. рев-€сынын жеңиши м-н арм€н эли боштондукка чыга баштады. 1917-ж. 29-декабрда —ов. –осси€нын Ё —и "“урци€ јрмени€сы жөнүндө" декрет кабыл алып, бүткүл ј-ны бошотуу, ага көз каранды эместик берүү программасын белгиледи. Ѕирок «акавказьеде бийликке келген бурж.-улутчул парти€лар ал жерлерди —ов. –осси€дан бөлүп алып, рев-чыл кыймылга каршы күрөшкөнү ал декретти жүзөгө ашырууга жолтоо кылды. 1918-ж. май айында ј-да майда бурж. улутчул ƒашнакцутюн парти€сы бийликке келип, өлкөнү көз каранды эмес бурж. респ-ка деп жары€лады. ƒашнакчылар башкарган 2 жылда „ыг. ј-нын экономикасы бүлүнүп, ачарчылык, жугуштуу оорулар миңдеген адамдын өмүрүн кыйды. јрм€н эли дагы да тукум курут болуу коркунучуна туш келди. “үрк аскерлери ј-га 2 жолу (1918, 1920) кол салып, өлкөнү бүлдүрүп, элди кырды. Ѕурж. өкмөттүн элге каршы са€саты калктын кыжырдануусун туудурду. 1920-ж. ј-нын эмгекчилери большевиктик уюмдардын жетекчилиги м-н көтөрүлүш чыгарды эле, аны бурж. өкмөт басып салды. Ѕирок ал өкмөт са€сий жактан толук банкрот болуп, эмгекчилердин кийинки кысым көрсөтүүлорүнө каршы турууга алы келбей калды. 1920-ж. 29-но€брда  омпарти€ жетекчилик кылган јнын эмгекчилери 11- ызыл јрми€нын бөлүктөрүнүн жардамы м-н дашнактар өкмөтүн кулатып, ј-ны —ов. —оц. –есп-ка деп жары€лады.

1926-27-ж. —ов. ј-да алгачкы соң. кайра түзүүлөр жүргүзүлүп, жер, ө. ж., транспорт мамлекеттештирилди. Ёл чарбасын калыбына келтирүү башталды. 1921-ж. февралда дашнактар контррев-чыл козголоң чыгарып, өлкөнү гражд. согушка кириптер кылды.  озголоң 1921-ж. апрелде ба-" сылды. 1922-ж. мартта ј. «—‘—–дин составына, 1922-ж. декабрда «—‘—– м-н бирге ——– —оюзуна кирди; 1936-жылдын декабрынан ј. союздук респ-ка болуп калды"

—оц. курулуштун согушка чейинки жылдарында ј-да индустри€лаштыруу, а. ч-сын коллективдештирүү, маданий рев-€ жүзөгө ашты. ј. өнүккөн индустр.-аграр^ дык респ-кага айланды. ”луу јта Mem согуштун жылдарында арм€н эли фронтто душманга каршы баатырдык м-н салгылашты, тылда жан а€бай иштеди. јрм€н эли фронтко улуттук 6 аскер бирикмесин берди. ј-нын 107 уулу —ов. —оюз" Ѕаатыры деген наам алып, жүз миңдеген жоокерлери ———– ордендери ж-а медалдары м-н сыйланды. јрм€н элинин уулдары партизандык кыймылга (Ѕелорусси€да), ≈вропадагы  аршылык көрсөтүү кыймылына катышты.

—огуштан кийинки алгачкы жылдарда чет өлкөлөрдөгү арм€ндар јта ∆уртуна кайтып келе баштады, алар азыр да келип жатат.

јрм€н ——–и 2 Ћенин ордени (1958-ж, 29-дек., 1968-ж. 16-окт.), ќкт€йрь –еволюци€сы ордени (1970-ж. 27-но€б.) ж-а Ёлдердин ƒостугу ордени (1972-ж. 29-дек.) м-н сыйланды.

јрмени€нын  оммунисттик парти€сы - јрмени€нын  омпарти€сы -  ѕ——тин составдуу бөлүгү. 19-к-дын а€гында 20-к-дын башында ј-да марксизм тарала баштаган. 1892-ж. “билисиде жумушчулар м-н студенттердин тобу "јрм€н жумушчу революционерлеринин ассоциаци€сына" негиз салган. 1898-ж. “билисиде арм€н жумушчуларынын маркстик тобу түзүлгөн, 1899-ж. ∆алал-ќглыда (азыркы —тепаиаван ш.) —. √. Ўаум€н ј-да туңгуч маркстик кружок уюштурган. 1901-02-ж. ≈реван ж-а јлександрополдо с.-д. кружоктор, “билисиде јрм€н социал-демократтарынын союзу түзүлүп, бул союз туңгуч маркстик жашыруун "ѕролетариат" газетасын чыгарган. 1905-07-?кылдагы рев-€ убагында ј-нын болыпевиктери иш таштоолорду уюштуруп, аскердик бе>лүктөрдө үгүт-насы€т иштерин жүргүзгөн, дыйкан комитеттерин түзгөн. ‘евр. рев-€сынан кийин ј-да большевиктер м-н меныпевиктер бир уюмда турса, көп узабай уюмдун жактан ажыраша башташты. 1919-ж. сент€брда ј. коммунисттик уюмдарынын өкүлдөрү ≈реванда өткөргөн жашыруун кеңешмеде – ѕ (б) јрменкому- туңгуч жетекчи парт, борбор шайланды. 1920-ж. 18-19-€нварда ≈реванда жашыруун өткөн конф-€да ј-нын болыпевикчил уюмдары биригип бүткөн. 1920-ж. 30-июнда – ѕ (б) Ѕ нын ”юштуруу бюросу ∆алпы кавказдык уюмга бириккен јзербайжанда, јрмени€да, √рузи€да айрым компарти€лар түзүү ж-дө чечим кабыл алды. 1920-ж. 10-сент€брда ј.  ѕ(б) Ѕ  түзүлдү. 1922-ж. €нварда ј.  ѕ(б)нин I-съезди болуп, анда сов. түзүлүш, жер са€саты, «акавказье респкаларынын биригиш маселелери талкууланды. ј-нын парт, уюмдары ¬ ѕ (б) съезддеринин чечимдерин жетекчиликке алып, эл чарбасын калыбына келтирүү, соң. индустри€лаштыруу, а. ч. коллективдештирүү, маданий рев-€ны ишке ашыруу милдеттерин ийгиликтүү чечти. ”луу јта ћек. согуштун кезинде ј. коммунисттери м-н арм€н эмгекчилеринин бардык аракети соц. јта ∆уртту коргоого, немецтик баскынчыларды талкалоого жумшалды.

—огуштан кийинки жылдарда ј.  омпарти€сы эмгекчилердин аракетин эл чарбасын андан ары өнүктүрүүгө багыттап, респ-када социализмдин курулушунун ийгиликтүү а€кташына жетекчилик кылды. ј.  омпарти€сынын катарында (1973-ж. 1-€нв.) 131442 мүчөсү ж-а 3027 мүчөлүгүнө кандидаты бар. ј.  омпарти€сынын 25съезди (1971-ж. февр.) респ-канын парт, уюмдарынын 9-беш жылдыктагы (1971-75) милдеттерин белгилеп, аларды турмушка ийгиликтүү ашырып жатат.  ѕ——тин 24-съездинин ж-а  ѕ—— Ѕ нын кийинки ѕленумдарынын чечимдерин жетекчиликке алуу м-н ј-нын  омпарти€сы эмгекчилердин күч-кубатын коммунизмдин материалдык-тех. базасын курууга багыттоодо.

јрмени€нын Ћениндик  оммунисттик ∆аштар —оюзу. јрмени€нын Ћ —ћи-¬Ћ —ћдин составдын бөлүгү. ј-да коммунисттик жаштар кружоктору –—ƒ–ѕ(б)нин 6-съездинин "∆аштар союздары жөнүндөгү" чечимине ылайык 1917-ж. түзүлө баштады. 1919-ж. апрелде маркстик окуучулар союзу - "—партак", андан кийин ал "—партак уюму" деп аталды. ј-нын алгачкы комсомол уюмдары 1919-ж. май -июнда пайда болду. 1919-ж. сент€брда Ѕакуда өткөн јзерб., ј. ж-а √рузи€ коммунисттик жаштар союздарынын 1-«акавказьелик конф€еында Ѕүткүл росси€лык  оммунисттик ∆аштар —оюзунун «акавказье обл. уюму түзүлдү. 1921-ж. €нварда Ёриван союзу ј. комсомолунун Ѕ  болуп түзүлдү. ј. комсомолунун 1-съездинде (1921-ж. 21-22-авг.) ј. Ћ —ћ уюшулуп, калыптанды. 1924-ж. ј. комсомолу јрмени€нын Ћениндик  оммунисттик ∆аштар —оюзу деп аталды. јрмени€  ѕ жетекчилиги м-н ј. комсомолу эл чарбасын калыбына келтирүүгө ж-а андан ары өнүктүрүүгө, маданий рев-€ны жүзөгө ашырууга, ”луу јта ћек. согушта немецтик-фаш. баскынчыларды талкалоого активдүү катышты. ј. комсомолу парт, уюмдардын жетекчилиги м-н жаштардын бүткүл күч-кубатын коммунисттик курулуштун милдеттерин чечүүгө багыттап жатат. ј. комсомолунун 316 759 мүчөсү (1973-ж. 1-€нв.) бар.

ѕрофессионалдык союздары. ј. профсоюздары - ———–дин профсоюздарынын составдуу бөлүгү. ј. профсоюздарынын түзүлүшү росс, пролетардык профсоюз кыймылынын, өнүгүшү м-н тыгыз байланышта. 1905- 07-жылдагы рев-€ жеңилгенден кийин ј. профсоюздары жоюлуп, айрымдары жашыруун абалга өткөн. 1917-ж. ‘евр. рев-€сынын жеңиши м-н профсоюздар калыбына келтирилиш фабзавкомдор түзүлгөн. ј-да —овет бийлигинин орношу м-н (1920) эл чарбасын калыбына келтирүүдө профсоюздар чоң роль ойногон. 1921-ж. 22-августта ј. профсоюздарынын 1-съезди болуп өткөн. ј. профсоюздары респ-каны индустри€лаштыруу ж-а а. ч-сын коллективдештирүү мезгилинде маанилүү роль ойногон. ”луу јта ћек. согуш жылдары ј. профсоюздары фронтко ар тараптан жардам көрсөтүп турушкан. —огуштан кийин профсоюз уюмдарынын аракети эл чарбасын жогорулатууга, эмгекчилерди тиричилик ж-а маданий жактан тейлөөнү жакшыртууга багытталды. 1971-ж. ј-да 883,5 миңден ашык профсоюз мүчөсү болуп, 1969-ж. 1-€нварда профсоюз карамагында 64 клуб ж-а маданий дворецтери, 98 китепкана, 291 спорттук имарат, эс алуу үйлөр, санаторийлер болгон.

Ёл чарбасы. ј-нын ө. ж-ында түстүү металлурги€, электр техника, хими€, машина жасоо, курулуш материалдарын чыгаруучу ишканалар алдыда. “амак-аш ө. ж-нын кээ бир тармактары союздук мааниге ээ. ј. ч-да жүзүмчүлүк, пахтачылык, тамекичилик, мал чарбасы, асыресе жибекчилик жакшы өнүккөн.

Ө. ж. дүң продукци€сы 1968-ж. 1913-ж-га салыштырганда 146 эсе өстү. ј-да өндүрүлүүчү бардык продукци€нын 71,6%ин ө. ∆. берет. јрпа, ¬оротан, –ебед өзөндөрүнүн боюнда ≈реван, √юмуш, јрзни,  анакер, јйрум ж. б. √Ё—тери курулган. јзербайжандан  арадаг - ≈реван газ өткөргүч түтүктөрүнүн курулушуна байланыштуу ≈реван, –аздан,  ировакан ш-ларында газ м-н иштетилүүчү “Ё÷тер курулду. “үстүү металлурги€нын негизги борборлору: јлаверди (жез-хими€ комбинаты),  ажаран, ƒастакерт, јгарак ш-лары (жез-молибден комбинат),  анакер (алюм. з-ду) ж-а  афан,  ажаран, јгаран, јхтала (жез кендери). ∆ез өндүрүп чыгарууда ј. ———–де 3-орунда (–—‘—–,  аз-ндан кийин) турат. ≈реван,  ировакан, јлаверди ш-ларындагы хими€ ө. ж-ы кальций карбидин, аммиак, синтетикалык каучук, шина, лак боегун, азот м-н фосфор жер семирткичтерин чыгарат. ћашина куруунун ж-а металл иштетүүнүн борборлору-≈реван (автомобиль, ¬. ». Ћенин атн. јрмэлектрозавод, ‘. Ё. ƒзержинский атн. станок жасоочу, компрессор з-ддору), Ћенинакан ж-а  ировакан ш-ларында станок, прибор жасоочу з-ддор бар. 1974-ж. 13,4 миң станок, 92,5 миң насос ж-а цемент, шифер, темир-бетон кураттырмаларынын конструкци€дары чыгарылган. ћрамор, туф өндүрүү, курулуш буюмдарын иштеп чыгаруу ө. ж. борборлору: ≈реван, јрарат, јрзни, јртик. 1974г∆. ј-да 88,8 млн. м кездеме, 4060 миң м жүн кездеме, 16114 миң м жибек, 10,4 млн. жуп бут кийим чыгарылган. ’им. жол м-н жасалчу (ацетат жибеги, капрон жиби) буюмдары да көп өндүрүлдү. ∆еңил ө. ж. борборлору: Ћенинакан, ≈реван, Ўаум€н,  ировакан, јштарак, јйрум, ќктембр€н,  афан ж. б. “амак ө. ж-ларш 1972-ж. 9 млн. дкл ичимдик, 257,1 млн. банка консерва чыгарган. ¬ино-конь€к жасоочу "јрарат" трестинин продукци€сы дүйнө жүзүнө белгилүү. "ƒжермук", "јрзни", "—еван" минералдуу суулары - ј-нын сыймыгы.

ј. ч-сынын башкы тармактары: жүзүмчүлүк, жемиш бактары, техн. өсүмдүктөр, эт-сүт багытындагы уй м-н кой чарбачылыгы. јрмени€нын а€нтынын 16,9% айдоо, 2,1% жүзүм ж-а жемиш багы, 4,3% чабынды, 23,0% жайыт, 12,7% токой, 39,8% а. ч-сына жарамсыз жерлер. 1972-ж. ј-да 377 колхоз, 351 совхоз болгон. јйдоо а€нттары көбүнчө јрарат өрөөнүндө, —еван көлүнүн айланасында, «ангезур тоосунун этектеринде. «ангезур, Ўирак тоолуу р-ндору, —еван көлүнүн алабы мал чарбачылыгына өтө ыңгайлуу.

“. ж-нун уз. 578 км (1972), анын 70% электрлештирилген. Ќегизги магистралдары: Ћенинакан - ≈реван - ∆ульфа. ”з. 8,4 миң км автомоб. жолдорунун 5,2 миң км асфальтталган. »ри шоссе жолдору: “билиси - ≈реван, ≈реван - —еван -ƒилижан-  ировакан,  арадаг - ≈реван - “билиси. ———–дин көптөгөн шаарлары м-н аба транспорту, аркылуу байланышып турат. «л аралык авиалини€сы бар.

—аламаттык сактоосу. 1968-ж. ар миң адамга эсептегенде, төрөлгөндөр 24,6 ны, өлгөндөр 5,2ни, балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 26ны түзгөн. –есп-када адамдын орт. өмүрү 73 жаш (1967-68). —овет өкмөтү орногойдон бери холера, безгек, трахома, чечек, келте оорулары жоюлуп, кургак учук м-н тери оорулары кескин азаюуда. 1960-жылга салыштырганда 1968-ж. көк жөтөл - 10, дифтери€ 168 эсеге кыскарган. 1968-ж. ј-да 20160 койкалуу 265 ооруканада (10 миң адамга 853 койка) 7114, б. а. 322 адамга 1 врач (1913-ж. 73 врачтын же 13,7 миң адамга 1 врачтын ордуна) иштеген. –есп-када (1969) мед. илимд. 447 канд., 102 доктору кызматтанышкан.

Ёлге билим берүү, маданий-агартуу мекемелери. ј-да агартуу иши байыртан эле болсо да, элге билим текши жеткен эмес. —овет бийлиги орногончо ј-нын калкынын 70% сабатсыз болчу, өлкөдө бир дагы жог. окуу жайы жок эле. 1914-15-окуу жылында „ыг. ј-да жалпы билим берүүчү 459 мектеп (35 миңдей окуучу) болгон.

јта ћек. согуштун алдында ј-да калктын текши сабатсыздыгы жоюлуп, жалпыга милдеттүү окуу ишке ашырылып, жог. ж-а атайын орто билим берүүчү окуу жайларынын системасы түзүлдү. 1940-41-окуу жылында ј-да жалпы билим берүүчү 1218 мектеп болуп, аларда 333 миң окуучу окуган. —огуштан кийинки мезгилде милдеттүү түрдө жети жылдык билим берүү а€ктап, милдеттүү орто билим алууга өтүү башталды. 1974-75-окуу жылында 1,6 миң жалпы билим берүүчү мектепте 687 миң окуучу, 64 атайын орто окуу жайында 51,7 миң окуучу, 12 жог. окуу жайында 53,2 миң студент окуган. ј-да 1974-ж. эл чарбасы үчүн 23 миңден ашуун адис да€рдалган. јнын 9,5 миңи жог. билимдүү болгон. 1974-ж. Өќќдөн ашык балдар бакчасы м-н €слиси, 8 балдар үйү болгон.

1913-ж. ј-да бар болгону 13 китепкана бар эле, 1974-ж. 1,3 миң китепкана болуп, алардын китеп фондусу 11,6 млн. даанадан ашкан. 1974-ж. 35 музей, 1,1 миң клуб мекемеси, 750 киноустановка, 13 театр иштеген. —огуштан кийинки мезгилде элдик маданий ун-ттер, коомдук негиздеги клубдар, элдик театрлар (1971-ж. алардын саны 25) иштеп жатат.

»лим жана илимий мекемелери. ј-да илимдин өсүшү адамзат мадтынын эң адепки учурунда эле башталган. ћесроп ћаштоц б. з. 405- 406-ж-да арм€н алфавитин түзгөндөн кийин ил. ойлор ј-да тез өнүгө баштайт. ∆азуунун таралышы, улуттук тилде мектептердин пайда болушу ј-да 5-7-к-дарда ад-т м-н иск-вонун өсүшүнө мүмкүндүк түзгөн. »лимдин “Ү–ƒҮҮ тармактары өнүккөн. ј. тарыхчысы ћовсес ’оренаң "∆акынкы „ыгыштын √еродоту" деп аталган. 7-к-да јнаний Ўиракаци јй м-н  үндүн тутулушун ил. жактан негиздеген. јристотель, —ократ, ѕлатондордун эмгектери арм€н тилине которулган. Ѕагратилер (Ѕагратуни) династи€сы сурап турган чакта өлкө өз алдынчалыкка жетишип, жаңы арм€н мад-ты гүлдөгөн. √ригор ћагастрое (990-1058) таби€т таануу, мед., филос. б-ча ири эмгектер берген. ќванес »мастасер (»оанн —аркаваг) (1045-1129) ј-нын борборунда жог. математикалык мектепти негиздеген. √ладзори, “атеви ж-а —анаини монастырларында о. кылым ун-ттеринин даңкы чыккан. ёриспруденци€ (—мбат √ундстабл, ћхитар √ош), мед. (ћхитар √ераци, 12-к∆ тарых (—тепанос ќрбел€н, 13-к.) б-ча белгилүү эмгектер жаралган. 17-к-дан тартып арм€ндар өз жеринен чет өлкөлөргө кетүүгө аргасыз болуп, арм€н мад-ты чет өлкөлөрдө (»тали€, ‘ранци€, √олланди€, –осси€, ѕерси€, »нди€, ≈гипет, ∆. „ыгыш, ј Ў) өнүгөт. 1512-ж. арм€н басмаканасы ¬енеци€да негизделип, биринчи арм€н китеби чыккан. ƒүйнөнүн картасы арм€н тилинде биринчи ирет 1694-ж. јмстердамда басылган. »нди€нын ћадрас ш-да биринчи арм€н журналы "јздарар" жарык көргөн. 1828-ж. „ыг. ј. –осси€га кошулган учурдан тартып ј-нын илими м-н мад-тында жаңы этап башталат, (буга чейин эле 1815-ж. ћосквада Ћазарь академи€сы ачылган эле). ’ачатур јбов€н (1805-1848), ћикаэл Ќалбанд€н (1829-1868) алдыңкы орус ж-а Ѕат. ≈вропа ойчулдарынын иде€ларын ј-га таратышат. 19-к-дын а€гында ј-да айрым маркстик топтор пайда болот. ј-да —овет бийлигинин орношу анын мадани€ты м-н илиминин өнүгүшүндө жаңы доорду ачты. 20-жылдарда ј-да айрыкча тарых, тил илими, таби€т ж-дөгү илимдер өнүгөт. 1935-ж. респ-када ———– »јнын јрм. филиалы түзүлүп, 1943-ж. »ј уюштурулат. ”шул мезгилден тартып, айрыкча физика, матем. ж-а тех. илимдер өнүгөт. јкад. ¬. ј. јмбарцум€ндын жетекчилиги м-н иштеген Ѕюракан астрофизика обсерватори€сынын илимпоздору зор ийгиликтерге жетишти.  осмостук нурларды изилдөөдө арм€н физиктеринин да салымы чоң. ‘измат, илиминдеги чоң жетишкендиктердин бири 1957-ж. јрм€н ——– »јнын Ёсептегич борборунун уюштурулушу болду.  оом ж-а таби€т ж-дөгү илимдер да улам өркүндөөдө. 1972-ж. ј-да 112 ил. из. мекемесинде 10568 ил. кызматкер иштеген. јлардын 450 - доктор, 3159 - кандидат.

Ѕасма сөз, радио уктуруу ж-а теле көрсөтүү. 1974-ж. ј-да 80 газета (бир жолку тиражы 1,5 млн. нуска), анын 8 респ-калык газета; 114 журнал (бардык номерлеринин жылдык тиражы 16,3 млн. нуска) басылып чыккан. 1965-ж. 10,5 млн. нуска, анын ичинен 8,6 млн. арм€н тилинде. 1971-ж. калктын ар жүзүнө 420 нуска китеп туура келген. –есп-калык газеталары: арм€н тилинде -"—оветакан јйастан" ("—оветтик јрмени€", 1920), "јвангард" (1923), "√ракан “ерт" ("јдаби€т газетасы", 1932), орус тилинде-" оммунист" (1934), " омсомолец" (1938) ж. б. ∆урналдары: "Ћенин€н углов" ("Ћенин жолу менен", 1923), "—оветакан јйастан" (1945) ж. б. ј-да радиолоштуруу иши —овет бийлигинин алгачкы жылдарында башталган. 1967-ж. радио ук“”–”” 4 тилде жүргүзүлдү; ≈ревандагы радио борбор чет өлкөлөрдөгү арм€ндар үчүн да атайын программа берет. 1956-ж. теле борбор курулган, анын көрсөтүүлөрү респ-канын көпчүлүк райондоруна таркалат. јлып көрсөтүүчү тармактын (сеть) жардамы м-н ј-да жашоочулар Ѕорб. теле көрсөтүүлөрдүн берүүлөрүн көрө алышат.

јдаби€ты. јрм€н ад-ты дүйнөдөгү эң байыркы ад-ттардын бири. Ѕ. з. ч. эле арм€ндарда бутпарастык мүнөздөгү ад-т болуп, ал арм€ндар христиан динине өткөн соң (301) жоголгон. Ёлдик чыг-лыктын кыл чокусу деп "—асунци ƒавид" ("ƒавид —асунский", 8-10-к-га таандык) эпосун айтууга болот. ∆азма ад-тынын тарыхы 5-кдан-ћесроп ћаштоц арм€н жазмасын түзгөн мезгилден (396) башталат. ∆азма адабий эстеликтерден ћ. ћаштоцтун (361-440) ырлары, 5-к-дын тарыхчылары јгатангехос (јгафангела), ѕ. Ѕюзанда, ћ. ’оренаци, ≈гипте ж-а  азара ѕарбецинин эмгектери өзгөчө баалуу. јраб эзүүсүнүн тушунда ж-а ¬изанти€ басып алган мезгилде (7-9-к.) диний айтыш (кара сөздө) м-н чиркөө поэзи€сы күчтүү өнүккөн. ј. кайра көз каранды эмес мамл. болгондон кийин (886) ад-тта гуманисттик иде€лар пайда болот ж-а баштапкы  айра жаралуу доору башталат. √. Ќарекацинин (951- 1003), Ќ. Ўноралинин (1102-1173), ћ. √оштун (1133-1213), ¬. јйгекцинин (12-13-к.), акын ‘риктин (1236- 1306) чыг-ларында гуманисттик алдыңкы ой-пикирлер нукура элдик формада туюнтулат. јрм€н  айра жаралуусунун махабат поэзи€сы  . ≈рзнкаци 13-14к.), 0. “улкуранңи (14-к.), Ќ.  учак (16-к.), Ќ. ќвнатан (18-к.) ж. б. акындардын ырларынан ачык көрүнөт. 18-к-дын көрүнүктүү акыны ж-а ырчысы —а€т-Ќова (1712- 1795) болгон. јрм€н ад-тынын өнүгүшүндөгү жаңы этап 19-к-дын баш ченинде, „ыг. ј. –осси€га кошулгандан тартып башталат. ∆аңы арм€н адаби€тына негиз салган ’. јбов€н (1805-1848) ад-ттагы прогрессчил романтизм м-н реализмге жол ачат. ’. јбов€вдын чыг-дагы демокр. багыттарды ѕ. ѕрош€н (1837-1907), √. јга€н (1840-1911) өнүктүрөт. јтактуу жазуучу ж-а ойчул ћ. Ќалбанд€н (1829-1868) ј-да 1-болуп матер, эстетиканын принциптерин иштеп чыгат, социалдык мазмунга каныккан реалисттик ад-тты ырааттуу түрдө жактайт. ”луттук ойгонуу иде€ларын акын ж-а филолог √. јлипти (1820-1901) көтөрүп чыгат. 19-кдын 2-жарымында –. ѕаткан€н, ћ. ѕешикташл€н, ѕ. ƒур€н өңдүү акындар гражд. ырлар м-н поэмаларды жаратышат. 19-к-дагы арм€н реалисттик драматурги€сынын көрүнүктүү өкүлү √. —ундук€н болгон. –омантикалык багыт ÷ере€цтин, –аффинин тарыхый романдарында, сынчыл реализм болсо сатирачы ј. ѕарон€ндын, романчы ∆-а драматург ј. Ўирванзаденин чыг-ларында өнүккөн. –еалисттик багыттар ћурацандын, Ќар-ƒостун, B. ѕапаз€ндын, ј. јрпиар€ндын, √. «охрабдын чыгармаларым да мүнөздүү. ќ. »оаннис€н, ќ. “уман€н, ј. »саак€н, ¬. “ер€н, Ў.  ургин€ндар жаңы арм€н ад-тын дүйн. ад-ттын алдынкы чегине жеткирди.

јрм€н пролетар ад-тына ј. јкоп€н негиз салды. 20-к-дын башында адабий сындын өнүгүшүнө  омпарти€нын ишмерлери — Ўаум€н м-н C. —пандар€н маанилүү салым кошот. ќкт. рев-€сынан кийин ≈. „аренцтин романтикалык поэзи€сы гүлдөдү. 20жылдары ад-тка ј. ¬штуни, Ќ. «арь€н, √. —арь€н, ¬. јлаз€н сы€ктуу акындар, ј. Ѕакунң, ƒ. ƒемирч€н. —. «ор€н, ¬. “отовенц өңдүү прозачылар келет. 30-жылдардагы арм€н адты ћ. јрмен, √. ћаари, ј. —ирас, –.  очар, ¬. јнан€н, јхавни, — “аронци, ќ Ўираз, “. √ур€н, ј. √раши, √. —евунц, √. Ѕор€ндардын ар кыл жанрда жазылган чыг-лары м-н байыйт. јта ћек. согуш жылдарында ж-а согуштан кийинки мезгилде адтка —  апутик€н, √. Ёмин, ј. —аги€н, –. ќванес€н, ѕ. —евак ж. б. келишти. јрм€н адабий сыны м-н илими да өнүгүп жатат. јрм€н ад-тынын тарыхы ж-а азыркы кези тууралуу бир топ изилдөөлөр жарык көрдү.

јрхитектура, сүрөт искусствосу. ј-нын архитектурасынын байыркы эстеликтери б. з. ч. 3000-жылга таандык (јрагацтын жанындагы мегалиттик курулуштар, бийик эндүү дубалдар ж. б.). јрхитектура б. з. ч. 9- 6-к-да ”рарту мамл-де жакшы өнүккөн (“ейшебаиндеги турак жай үйлөрү, б. з. ч. 7-к; Ёренбуниндеги ’алд кудайынын храмы, б. з. ч. 8-к.). Ёллиндик доордогу шаарларда сарайлар м-н чептердин өзгөчө аймактары бөлүнө баштайт (“игранакерт, б. з. ч. 1-к.). 4-к-дын баштапкы христиандык сыйынуу курулуштарында ички мейкиндиктин туурасына карата өнүгүш принциби орун алды [“анаат ж-а ƒираклар (4-к.), √арний ж-а јван (5-к.) базиликалары]. Үй куруу өнөрүнүн жаңы баскычы 11-18-к-да көп сандаган зң сонун эстеликтерден, өзгөчө ј-нын борбору јнидеги Ѕагратидден даана көрүндү. 19-к-да, айрыкча „ыг. ј. –осси€га кошулгандан кийин, шаарлар өнүгөт (≈реван, јлександрополь,  арс), турак жай ж-а гражд. имараттардын жаңы типтери иштелип чыгат. —ов. ј. архитектурасы социалдык-экон. өзгөрүүлөрдүн таасиринде калыптанды. 20-жылдары 1924-жылдын ген. планы б-ча (акад. ј. “аман€н) ≈реванды реконструкци€лоо башталды.  өп кабаттуу үйлөр ≈реванда, Ћенинаканда, јлавердиде (арх. Ѕ. јраз€н, Ќ. Ѕуниат€н ж. б.) курулду. 30-жылдары арх.  . јлаб€н, √.  очар, ћ. ћазман€н ж. б-лар комплекстүү курулуш иде€сын ишке ашырышты. јрх. ј. “аман€ндын чыг-ларында (Өкмөт үйү, опера театрынын имараты, 1-≈р√Ё—и) улуттук салттар м-н азыркы архитектуранын жетишкендиктери жакшы айкалыштырылды. Ѕул багыт 50-жылдардын ортосуна чейин арм€н архитектурасынын стилин аныктап келди. 1955-жылдан кийин массалык имараттарды типтештирүү кеңейтилди. ћемориалдык курулуштар салынды (булак-эстеликтер, –. »сраел€н; 1915-ж. түрктөр кырган арм€ндарга эстелик, арх. ј. “архан€н, —  алаш€н ж. б.; —ардарапат ансамбли - арх. –. »сраел€н, ј. јрутюн€н, ј. Ўагин€н, —. ћанас€н). јрм€н совет архитектурасынын жаңы бийиктикке көтөрүлүү перспективалары негизинен ≈реванды куруунун 1968-жылдагы мамл. планында каралган (1 млн. адамга эсептелген, 1980-жылга чейин).

ј-нын терр-€сынан табылган алгачкы көркөм чыг-лар (аскадагы чиймелер, жазуусу ж-а сүрөтү бар керамика, майда скульптура, металл эмеректер, зергер буюмдар, жыгачка оюлган сүрөттөр ж. б.) б. з. ч. 6- 2-миң жылдарга таандык. ”рарту исквосунун ж-а эллиндик доордун эстеликтери (колдонмо иск-вонун жасалгалары, коло м-н алтын скульптуралар, оюлуп жасалган рельефтер, мозаика) сакталып калган. ќ. кылымда монументтүү живопись, мозаика, дубал жазуулары көбүрөөк өнүгөт (ƒвин, 5-к.; «вартноц, 7-к.; —мбатаванк, 7-к.; “атев, 930-ж.; јхтамар5 10-к.; јхпат, 13-к.). јндан ары архит. скульптура - чиркөөнүн имараттарынын бет алдындагы рельефтер (6-к-дын а€гы, 7-к-дын башы) өнүгөт. јхтамар храмы (10-к.) декоративдик скульптуранын сюжеттери м-н кооздолот. ’ристиан дининин кабыл алынышы (301) ж-а арм€н алфавитинин түзүлүшү м-н (396) китеп живописи өнүгө баштайт. ј-да миниатюра да 13-14-к-да жогорку деңгээлге жетет. 17-18-к-да станкалуу живопись (портреттик, пейзаждык, турмуштук ж. б. жанрлары м-н кошо) пайда болду. јл кезде көрүнүктүү арм€н сүрөтчүлөрүнүн көбү тарыхый себептерден улам өз мекенинен четте жашоого ж-а эмгектенүүгө аргасыз болушкан. ћис, ќ. ћркуз м-н ћинас (17-к.) џранда, Ѕ. —алтанов (17-к.) ћосквада, Ѕогуштардын үй-бүлөсү (17-18-к.) Ћьвовдо, ћанаселер үй-бүлөсү (18-19-к.) “урци€да иштешкен. ћында сүрөтчү ќвнатан€ндардын алты муунуна өзгөчө орун таандык (17-к-дын а€гы-19-к-дын 80-ж.). ј-да —овет бийлиги тушунда сүрөт иск-в'осу дүркүрөп өнүгө баштады. —үрөт иск-восунун өнүгүшүнө улуу муундагы сүрөтчүлөр ≈. “атевос€н (1870- 1936), — јгаджан€н (1863-1940), ‘. “ерлемез€н (1865-1941) салым кошту. ћ. —арь€ндын кайталангыс өнөрү дүйн. атак-даңкка ээ болду. —ов. арм€н иск-восунун өнүгүшүнө респ-канын белгилүү сүрөтчүлөрү √. √юрдж€н, ќ. «ардар€н, Ё. »сабек€н, ћ. јбег€н, алардан кийинки муундун өкүлдөрү √. ’андж€н, — ћурад€н ж. б. эмгек сиңирди. —кульпторлордун улуу муунунун (ј. —аркс€н, — —тепан€н, ј. ”рарту, ≈.  очар, Ќ. Ќикогос€н) жолун жолдогон жаңы муун кошулду (√. „убар€н, —. Ѕагдасар€н ж. б.). “аланттуу график ж-а живописчи ј.  оджо€н (1883-1959) негиз салган китеп жасалгалоо өнөрү да азыр жог. деңгээлде турат. ј-да  өркөм театр дык ин-т (1945), ‘. “ерлемез€н атн. сүрөт окуу жайы (1921), ≈реванда, Ћенинаканда,  ироваканда сүрөтчүлүк мектептери бар. —үрөт көргөзмөлөрү сүрөтчүлөр үйүндө, элдик чыг-лык үйүндө ж-а ј-нын сүрөт галере€сынын (1921-1935) сүрөт музейи деп аталчу залдарында көрсөтүлөт.

ћузыкасы. јрм€н музыкасынын башаттары байыркы замандардын тереңинде жатат. јл 3000 жылдан ашыгыраак элдик ырчылардын (гусандардын) өнөрүнүн, диний ырлардын эң сонун үлгүлөрүн берген моноди€ формасында өнүгүп келген. Ѕайыркы эл ырларында эмгек, каада-салт, эпостук, бий ырларынын жанрлары болгон. Ёлдик музыканын негизинде диний мазмундагы профессионал муз. келип чыккан. Ёлдик профессионал музыканын өкүлдөрү адегенде гусандар деп аталса, кийин апгугдар деп аталган.  ийинки мезгилдин даңктуу ашугдары м-н гусандары булар: Ќагаш ќвнатан (1661-1722), —а€т-Ќова (1712-1795), Ўирин (1827-56), ƒживани (1846-1909) ж. б. јрм€н эл аспаптары: сринг, зурна, паракапзук, шви (үйлөмө), к€манча, к€м€ни (кошмо), саз, канон, тар (чертме), тмбук, доол, даф (урма). ј-да 5-к-да музтеори€лык ж-а эстет, ой-пикир өнүгө баштаган. 8-9-к-дан бери музыканы жазуу үчүн хаз, 12-к-да хаздык нота жазмасынын (нотопись) экинчи системасы, 19-к-дын башында жаңы нота жазуусу колдонулат. јны ири теоретик ж-а коми. ј. Ћимондж€н (1768-1839) ойлоп тапкан. 19-к-дын акыркы чейрегинде көп үндүү хор ырлар жаралат.  омп-лор ’.  араћурза (1853-1902) м-н Ќ. “игран€н (1856-1951) жемиштүү иштеген. ј. классикалык музыкасын жараткандар: “. „ухадж€н (1837-1898)-опера м-н оперетталардын, асыресе туңгуч арм€н операсы "јршак Ёкинчинин" автору; ћ. ≈кмал€н (1856-1905)-хордук "ѕатараганын" (арм€н литурги€сы) автору;  омитас (1869-1935) - ири композитор, этнограф, теоретик ж-а аткаруучу, жаңы арм€н композитордук мектебинин негиздөөчүсү; ј. —пендиар€н (1871-1928)-арм€н симф. музыкасына негиз салуучу. јрм€ндын биринчи классикалык романстары –. ћелик€нга (1883-1935), биринчи реалисттик опера ј. “игран€нга (1879-1950) таандык. ќкт. рев€сынан кийин арм€н музыкасы жаңы гүлдөө дооруна кирди. 1921-ж. ≈реван"да муз. студи€ ачылып, ал 1923-ж. консерватори€м айланды. 1930-ж. муз. театр,  омпозиторлор союзу ж-а филармони€ иштей баштайт. Ѕиздин замандын эң көрүнүктүү композиторлорунун бири - ј. ’ачатур€н (1903ж. т.) арм€н музыкасын жаңы бийиктикке көтөрдү. ћузыканын опера,, балет, оперетта, симфони€ сы€ктуу ж-а камералык, хордук, эстрадалык жанрларында белгилүү комп-лор  . «акар€н (1895-1967), ¬. “аль€н (1896- 1947), ј. —тепан€н (1897-1966), ј. јйваз€н (1902-ж. т.), ј. ƒолухан€н (1910-1968), ј. Ѕабаджан€н (1921-ж. т.), ƒж. “ер-“атевос€н (1926-ж. т.) ж. б-лар бир катар чыг-лар жаратыг€ты. јрм€н совет музыка изилдеөчүлөрү: ћ. јга€н (1888-1966), ј. јдам€н (1884-1956), . ушнар€н (1890- 1960), ј. Ўаверд€н (1903-1954), √. “игранов (1908-ж. т.), –. јта€п (1915-ж. т.) ж. б. ћуз. турмуштун борбору - ≈реван ш. ћында —пендиар€н атн. опера ж-а балет театры (1933-ж. негизделген), музкомеди€ театры, филармони€ бар. Ѕелгилүү дирижЄрлору: ———– эл артисттери ј. ћелик-ѕашаев, “. јлтун€н; јрм. ——– эл артисттери ј. “ер-ќганес€н, ќ. „екиж€н; скрипкачылары: ». Ќалбанд€н, ƒ. ƒавт€н, ј. √абриел€н, ј. ¬артан€н; пианисттери: ё. јйрапет€н ж. б.; виоленчелисттери: ћ. јбрам€н ж. б.; вокалисттери: Ќ. ѕапа€н, “. Ќалбанд€н, ≈. “ер€н- органова, ћ. Ѕаба€н, ј. Ўахмурд€н, ———– эл артисттери ј. ƒаниел€н, 3. ƒолуханова, “. —азандар€н, ѕ. Ћисиңиан, √. √аспар€н, Ќ. ќванис€н.

“еатры. јрм€н профессионал театрынын тарыхы б. з. ч. 53-жылдан, б. а. падыша јртавазд Ёкинчинин жетекчилиги м-н ј-нын борбору јрташатта ≈врипиддин "¬акханкалар" трагеди€сы коюлган убактан башталат. Ѕайыркы арм€н актЄрлору (дзайнарку гусандар, вохбергу гусандар, катакагусандар, катакергактар) грек ж-а арм€н трагеди€ларында, комеди€лар м-н турмуштук драмаларда ойноткон. ѕантомима оюну ж-а сатиралык көчө театры да болгон. Ћитурги€лык драманын негизинде христиандык диний театр түзүлөт. 17-18-кдарда арм€н "колони€ларында" жаңы арм€н театры пайда болот, 1668-жылдан 19-к-дын орто ченине чейин арм€н мектеп театры (чиркөөлүк ж-а граждандык) өнүгөт. 1836-ж. √. Ўермазан€н “билисиде "Ўермазан€н дарбас" театрын ачат. Ѕатыштагы арм€ндардын мгданий борбору  онстантинополь болгон. јнда 1810-ж. арм€н спектаклдери алгачкы жолу коюлган. 1846-66-ж. "јрам€н татрон" театры, 50-жылдары арм€н артисттеринин бир канча ышкыбоз тобу иштейт. 19-к-дын 60-жылдарынын башында  онстантинополдо "јревел€н татрон" ("„ыгыш театры", 1861), “билисиде 1863-ж. √. „мшк€ндын (1837-1916) жетекчилиги астында ар дайым иштөөчү профессионал театрлар түзүлөт. “уңгуч совет арм€н театры 1918-ж. “үн.  авказда ачылды. 1921-ж. ≈реванда ј-нын ћамл. 1-театры иштей баштайт (1937-жылдан √. —ундук€н атн.), 20-30-жылдары Ћенинакан, ≈реван,  ировакан ж. б. ш-ларда мамл. жаңы театрлар пайда болот. “еатрлардын репертуарында классикалык ж-а азыркы арм€н драматурги€сы, орус ж-а бат. европалык классика бар. 1944-ж. ≈реванда Ѕүткүл союздук шекспирдик фестиваль ж-а конф-€ өткөрүлөт. ј-нын театр өнөрүнүн ишмерлеринен ———– эл артисттери: –. Ќерсес€н (1895-1961), ¬. ѕапаз€н (1888-1968), ¬. ¬агарш€н (1894-1959), ј. јветис€н (1897- 1971), √. ƒжанибек€н (1897) ж. б.; јрм€н ——– эл артисттери: Ћ. «ограб€н, ќ. √улаз€н, ƒ. ћал€н, “. —арь€н, режиссЄрлор: ———– эл артисти ¬. јджем€н, иск-вого эмг. сиңген ишмер A. Ѕурджал€н, јрм. ——– эл артисттери: Ћ.  алантар, ј. √улак€н, ¬.B. ¬артан€н ж. б. белгилүү.  иносу. 1907-ж. алгачкы хроникалык кинокадрлар тартылган. 1923-ж. "√оскино" түзүлгөн. 1957-жылдан "јрменфильм" киностуди€сы деп аталат. “уңгуч арм€н документ фильми - "—оветтик јрмени€" (1924), көркөм фильми - "Ќамус". 1935-ж. туңгуч арм€н үндүү фильми "ѕэпо" чыгат.  ийинки жылдары тартылган фильмдер: " аро", "«ангезур", "Ѕиздин колхоздун адамдары", "Ёр жүрөк Ќазар", "ƒавид-Ѕек", "јр-намыстан улам", "ƒобулдун жолу менен", "јренага жол", "—аламатсыңбы, бул мен", "Үч бурчтук", "≈реван күндөрүнүн хроникасын ж. б. ’роника ж-а документ фильмдердин ≈реван студи€сы "Ѕир тууган өлкө", "јрмени€ жөнүндө поэма" деген фильмдерди чыгарган. јрм€н кино иск-восунун өнүгүшүнө режиссЄрлор ј. Ѕек-Ќазаров (1892- 1965), ѕ. Ѕархудар€н (1898-1948), —  еворков (1903-ж. т.), Ё.  арам€н (1912-ж. т.), операторлор ƒ. ‘ельдман (1902-1963), √. Ѕек-Ќазар€н (1894- 1967), — √еворк€н (1900-ж. т.) маанилүү роль ойношту. 1965-ж. јрмени€да 539 кинотеатр болгон.

јв.: Ћенин ¬. »., јрм€н социал-демократтарынын манифести жөнүндө, „ыг., кырг. 1-бас., 6-т.; ошонуку, јрмени€лык социал-демократи€лык жумушчу уюму деп аталган нерсе жөнүндө, ошондо эле, 9-т.; »стори€ арм€нского народа, ч. 1, ≈р., 1951; Ёльчибек€н ј. Ќ., јрмени€ накануне ¬еликого ќкт€бр€, ≈р., 1964; ќчерки истории  оммунистической партии јрмении,  р., 1967; јрмени€, ћ., 1966 (сери€ "—оветкий —оюз"); »стори€ арм€нской советской литературы, ћ., 1966; »змайлова “. ј., ј й в а з € н ћ. ј., »скусство јрмении, џ., 1962; ћузыка —оветской јрмении. —б. ст., ћ., 1960; »зобразительное искусство јрм€нской ——–, ћ., 1957; јрутюн€н ¬. ћ., ќганес€н  . Ћ., јрхитектура —оветской јрмении, ≈р., 1955; – и з а е в —, “еатры —оветской јрмении. —правочник, ≈р., 1965; его ж е, јрм€нска€ художественна€ кинематографи€, ≈р., 1963.

ј–ћяЌ ——– »Ћ»ћƒ≈– ј јƒ≈ћ»я—џ - јрм€н ——–инин жог. ил. мекемеси. 1943-ж. ≈ревандагы ———– »јнын јрм€н филиалынын базасында негизделген. јкадеми€нын составында 42 академик, 48 мүчө-корр. ж-а 3 чет өлкөлүк мүчө (1975) бар. јкадеми€нын 6 бөлүмүндө 28 ил. из. институт иштейт. Ѕюракан астрон.-физ. обсерватори€сы; эсептөө борбору; хими€, физика, биофизика, нейробионика лаборатори€лары; —еван гидробиолог, станци€сы; ири ил. китепканасы бар. јрм€н ж-а орус тилдеринде ин-ттардын ил. эмгектери басылат.

ј–ћяЌ “ј»ѕј  “ќќ—” -———–, “урци€ ж-а »рандын аймагындагы тоо. “үндүгү  ичи  авказ, түш.-чыгышы “авр ж-а  урдистан тоолору м-н курчалат. ј€нты 400 миц км2. “уф, лавалуу тайпак ж-а бөксө кырка тоолор м-н тектон. өрөөндөрдөн турат. Ќеоген м-н антропоген мезгилинде жер кыртышындагы жаракалар аркылуу базальт массасынын чыгышынан жер бетинде магма катмары пайда болгон. ∆аракалардан бойлото жанар тоолор жайгашкан (эң бийиги - „оң-јрарат, 5156 м). ј. т. т-да тектон. чуңкурлар бар, алардын кээ бирлерине суу толуп, көл пайда болгон (¬ан, —еван). Ќегизги өрөөндөрү: јрарат, Ёрзурум, ћуш, “ебриз.  лиматы континенттик, өрөөндөрү кургак келет. ∆ылдык жаан-чачын тоолордо 500-800 мм, өрөөндөрдө 150-300 мм. январдагы орт. темп-ра -3∞, -15∞—, июлда 15∞-20∞—, өрөөндөрүндө 25∞— “оонун түндүгүндөгү суулар  уранын, түштүгүндөгү суулар “игр ж-а ≈вфраттын алабына кирет. —уулардын жээктеринде бадалдар ж-а майда токойлор (тал, ольха) өсөт. ќазистеринде (Ёрзурум, ћуш ж. б.) калк отурукташкан. “оо капталдарынын нымдуу жерлеринде 1000-2300 м ге чейин токойлор (кызыл карагай, эмен, шибл€ктар), андан жогору тикендүү бадалдар өсөт. 2-3 миң м бийиктикке чейинки бөлүктөрүн тоо шалбаалары каптан жатат. „оң-јрарат м-н өчкөн —юпхан жанар тоолорунун чокуларында дайыма кар ж-а мөңгү жатат. ј. т. т-да хромит, мышь€к, темир, алтын, -полиметалл, марганец рудалары, туз, таш көмүр, табигый газ кендери бар.

ј–ћяЌ “»Ћ»-———–де ж-а чет. өлкөлөрдө жашаган арм€ндардын тили. ———–де ј. т-де 3,2 млн-дон (1970), чет өлкөдө 1 млн-дон дшыгыраак адам сүйлөйт. »ндоевроп. тилдердин тобуна кирген байыркы жазмасы бар тил. јрм€н адабий тилинин тарыхы байыркы (5-11-к.), орто (»-17-к.), жаңы (17-к-дан баштап) болуп үч мезгилге бөлүнөт. ∆аңы мезгилде азыркы ј. т. калыптанат да, 19-к-дын а€к ченинде жаңы арм€н адабий тилинин өзгөчөлүктөрү пайда болот. ∆аңы арм€н адабий тилинин чыг. ж-а бат. варианты бар, алардын ар бири көптөгөн диалектилерди камтыйт. јрм€н ——–инин калкы мунун ашхарабар деген чыг. вариантында сүйлөйт.

јд.: √ а р и б € н ј. —,  раткий курс арм€нского €зыка, 3 изд., ≈р., 196ft.

ј–ћяЌƒј– (өздөрүн хай деп аташат)-улут, јрм€н ——–инин негизги калкы. ———–де 3559 миң (1970). √——– м-н јзерб. ——–инде ж-а “үш.  авказда да ј. чогуу жашаган жерлер бар. бќтан ашуун чет өлкөдөгү ј-дын жалпы саны 1,8 млн-дон көп. јлар арм€н тилинде сүйлөшөт, негизинен монофисттик христиандар, чет өлкөлөрдөгү ј-дын бир аз бөлүгү - католиктер ж-а протестанттар. ј-дын эң байыркы ата-бабалары  . јзи€нын түн.-чыг. бөлүгүндө жашаган калк болгон. Ѕул өлкө б. з. ч. 16- 15-к-дагы хетт жазууларында јрматана, кийинчерээк (б. з. ч. 14-13-к.) ’айаса деп аталат. јссири€лыктар ј-ды ”рме дешкен. јрм€н элинин биригүүсү узак убакытка созулуп, негизинен б. з. ч. 4-к-да а€ктаган. 19-кдын 1-жарымында „ыг. јрмени€нын –осси€га кошулушу анда капит. мамилелердин өнүгүүсүнө ж-а ј-дын андан ары улуттук консолидаци€лануусуна мүмкүндүк берген. Ѕул процесс негизинен 19-к-дын а€гында бүткөн. јрмени€да —овет бийлиги орнотулгандан кийин (1920-жылдын а€гы), соң. курулуштун жүрүшүндө ј. соц. улут болуп консолидаци€ланышты, өз элинин мад-тын түзүп, аны андан ары өнүктүр үштү.

ј–-Ќјћџ— - адамдын эл ж-а коом алдында өз кылганы үчүн моралдык жоопкерчилигин сезип, ойлогону м-н кылганын адамгерчилик абийири м-н баалай билишин туюндурган коомдукэтикалык категори€. Ѕул абийир, у€т деген түшүнүктөргө маанилеш. ј.- адамдын жүрүш-турушун, турпатын баалай турган өтө маанилүү моралдык касиет, нравалык фактор. ћоралдык нормалар м-н эрежелерди, коомдук парызды так аткаруу ј-ка байланыштуу.  оомдук максат м-н мүдөө - ј-тын негизи.  ерт баштын мүдөөсүн коомдук мүдөөгө баш ийдирип, коомдук мүдөөнү жогору кое билүү ј-туулуктун эң мыкты көрүнүшү болот.  имдин ј. кандай экенин эл баалайт. јдамдын адамдык сапаты ј-тын тазалыгынан көрүнөт,  апит. коомдо ј. жеке менчикчил психологи€нын таасиринде болот.

ј–Ќ≈ƒќ јльварес ’еронимо (14. 10. 1897-ж. т.) - јргентинанын жумушчу ж-а коммунисттик кыймылынын ишмери. 1925-жылдан јргентинанын компарти€сынын (ј ѕ) мүчөсү. ∆умушчунун үй-бүлөсүнөн. 1913-33-ж. а. ч-нын, муздаткыч ө. ж-нын жумушчусу, портто жүктөгүч болуп иштеген. 1930-жылга чейин парт, төмөнкү ж-а профсоюздук уюмдарда кызмат кылган. 1930-31-ж. камакта олтурган, андан коомчулуктун талабы м-н бошотулган.  ийин да бир нече жолу камалган. 1933-жылдан ј ѕ Ѕ нын мүчөсү. 1935-37-ж. компарти€нын Ѕуэнос-јйрес провинци€сындагы уюмуна жетекчилик кылган. 1938жылдан ј ѕ Ѕ  јткомунун мүчөсү ж-а ј ѕ Ѕ нын √енеральный секретары.

ј–Ќ≈ћЋ≈Ќƒ - јвстрали€нын түндүгүндө, “имор деңизи м-н  арпентари€ булуңунун ортосундагы жарым арал. ∆ери дөңсөөлүү плато (бийикт. 180- 400 м). Ѕайыркы кристаллдык тоо тектерди, төмөнкү мезозой ж-а бор мезгилинде пайда болгон кумдуктар каптап жатат. Өзөндөрдө субэкватордук токой, тоонун желаргы жак беттеринде ж-а чокуларында эквалипттүү токойлор м-н саванналар бар. “үн.-батышында ƒарвин порту орун алган.

ј–Ќќќ - урматтоо, жогору баалоо ниетинде чыг-нын белгилүү бир оку€га же адамга арналышы. ћис, ¬. ¬. ћа€ковский "¬ладимир »льич Ћенин" поэмасын –осси€нын  оммунисттик парти€сына арнаган. ј. “окомбаев "—олдат элек" повестин ќкт. рев-€сынын жалындуу илеби м-н дүйнөгө келген алгачкы сов. окуучу комсомолдорго, " омуз күүсү" аттуу жыйнагын коммунизм курулушунун ак ниет эрлери, асыл эмгектин чеберлери - кайраткер колхозчуларга арнайт.  ээде ј. өз алдынча чыгарма болушу да мүмкүн. ћис, ј. — ѕушкиндин " авказ туткуну", "–услан жана Ћюдмила", "ѕолтава", ћ. ё. Ћермонтовдун "»змаил-Ѕей" поэмаларындагы ј-лор ушундай мүнөзгө ээ.

ј–ќ»ƒƒ≈– (јгасеае) - бир үлүштүү өсүмдүктөр классына кирүүчү тукум. √үлдөрү майда, көп, бир же эки жыныстуу. “оп гүл өзөгү жоон, сото сымалдуу, анын сыртынан айландыра ороп турган түстүү орогуч жалбырактары бар. ј. түймөктүү же тамыр саб актуу. ј-дин 110 уруусу, 2000 түрү негизинен тропиктик жактарда өсөт. ———–деги 7 уруусунун 14 түрү өлкөбүздүн ≈вропа жагында, —ибирде, џ. „ыгышта,  авказда,  рымда, ќ. јзи€да нымдуу, 'саздак ж-а көлөкөлүү жерлерде кездешет. јк калдак уруусунун түрү үйлөрдө, оранжере€ларда кооз гүл катары кеңири өстүрүлөт. ј-дин түрлөрүнүн көпчүлүгүндө сапониндер, алкалоиддер, нитроглюкозиддер, эфир майы, танниддер бар. ”улуу өсүмдүктөрдүн кайсы бирлери (тамыры күчала) дарылык үчүн колдонулуп жүрөт.

ј–ќћј““џ  Ѕ»–» ћ≈Ћ≈– - составы көмүртек м-н суутектин атомдорунан турган туюк чынжырлуу орг. бирикмелердин классы. јлардын адеп ачылгандары жагымдуу жыттуу болгондуктан, "ј. б." деп аталып калган. ј. б-дин эң жөнөкөй өкүлү - бензол (I) ж-а анын гомологдору. ј. б-гө нафталин (II), антрацен (III), фенантрен (IV) ж. б. конденсаци€лавган бензол шакектери бар бирикмелер ж-а алардан алынган заттар таандык: ј. б-дин бензол шакегиндеги көмүртек атомдору м-н байланышып турган суутектин атомдору алмашуу реакци€сына оңой кирет. ј. б-ди сульфирлөө, нитрлеө, галогендөө, ацетилдөө убагында да суутектин атому алмашып, ароматтык сульфокислоталар, нитро бирикмелер, галогенобензолдор пайда болот. Ѕул класска кирген бирикмелердин мүнөздүү өзгөчөлүктөрү кезектешкен жөнөкөй ж-а кош байланыштар болбостон, бензолдун көмүртектеринин бардык байланыштары бирдейлиги м-н түшүндүрүлөт. јлар абдан туруктуу ж-а башка бирикмелерден кыйындык м-н алынат. ј. б-дин таш көмүр чайырынан, нефть продуктуларын ароматташтыруудан ж-а синтез жолу м-н да алууга болот. јл ароматтык нитро бирикмелерди, сульфокислоталарды, фенолдорду, аминдерди, боекторду, жарылгыч заттарды, полимерлерди синтездөөдө колдонулат.

ј–ќћќ–‘ќ« (гр. airo - көтөрүлүү ж-а morphosis- үлгү, форма), арог е н е з - морфофизиологи€лык прогресс, эволюңи€иын жүрүшүндө татаалдашкан биол. прогресстин негизги багыттарынын бири. ј. Ќ. —еверцов киргизген бул термин дене түзүлүштүн, анын функци€ларынын ыңгайлатып өзгөрүшүн туюнтат. ћында жаныбарлардын тиричилик аракетинин ургаалдуулугу ж-а анын көрү-, нүштөрүнүн көп түрдүүлүгү (дифференцировкасы) жогорулайт. ќрганизм жашап турган чөйрө өзгөргөндө, ага ылайык өзгөрүүлөр пайдалуу ж-а туруктуу болуп калат. ј. түрдүн жаңы шартка ыңгайланышын жогорулатып, анын ареалдык кеңейишин көбөйтүүгө жаңы сапат берет. ∆ерде-сууда жашоочулардан баштап сүт эмүүчүлөргө чейин мээнин ж-а кан тамыр системасынын эволгоңи€сында сапаттык өзгөрүш боло турганын ј. Ќ. —еверңов ј-го мисал катары келтирген. —үт эмүүчүлөрдүн 4камералуу жүрөгү, өпкөсүнүн альвеол€рдуу түзүлүшү ж-а диафрагмалуу дем алуусу жашоо үчүн ылайыкталбастан, алардын өзгөргөн чөйрөгө карата ыңгайланышына да мүмкүндүк берет. —үт эмүүчүлөрдө заттардын ж-а энерги€нын алмашышы өтө интенсивдүү жүргөндүктөн, денесинин темп-расы дайыма жогору, туруктуу болуп, жылуу кандуу келишет.

ј–ѕј (Hordeuin) - дандуулар тукумундагы бир жылдык өсүмдүк. ћашагы бир гүлдүү. ћашакчалары бир орунга үчтөн жайланышып, көбүнчө кабыктуу. ———–де анын онго жакын түрү бар. ƒыйканчылыкта көбүнчө эки же көп (төрт, алты) кырдуу күздүк ж-а жаздык ј. эгилет, чарбаларда негизинен жаздык ј. айдалат. ј. тамак-аш, жем үчүн керектелет. јндан ун, акшак ж-а пиво да€рдалат. 1972-ж. ———–де жаздык ј-нын айдоо а€нты 26,0 млн. га, ал эми  ырг-нда 186,3 миң га болгон. јнын түшүмдүүлүгү өлкө б-ча гектарынан 12,7, биздин респ-када 12,4 ц ди түзгөн. ј. ———–дин бардык жеринде эгилет. Ќегизинен ”краинада, –осси€нын борб. кара топурак тилкесинде, Ѕелорусси€, Ћатви€, Ћитва, —ибирь, ”рал, ќ. јзи€,  авказ ж. б. райондордо кеңири таралган.  ырг-ндын бардык райондорунда, көбүнчө тоолуу өрөөндөрдө эгилет. ј. 60-90 күндө бышат. јл 1∞ жылуулукта өнө баштайт да, семиз топуракта жакшы өсөт, саздуу ж-а шор топурактуу жерде түшүмсүз болот. “опурагы жакшы да€рдалган ж-а жер семирткичтер көп чачылган жерде мол түшүм берет. –есп-када күздүк ј-нын негизги сортторунан "ѕаллидум-247" ж-а "ѕерсикум-64", жаздык ј-нын "Ќутанс-187", " омбайнер", "Ќутанс-45" ж. б. сорттору эгилет.

ј–ѕј -Ќарын д-нын сол куймасы (јла-Ѕуга суусунун башы). ”з. 65 км, алабынын а€нты 347 км2. “оругарт тоосунун түн.-чыгышынан агып чыккан ћуз-“өр суусуна, јтЅашы кырка тоосунун бат. тарабынан башталган  ара-—уу кошулуп, ∆аманты суусун түзөт. ∆аманты чыгыштан батышка карай јрпа өрөөнү аркылуу агып өтөт. јга сол жагынан „оң- ара- аман,  ичи ара- аман ж-а  аракол, оң жагынан  ожогул, ∆амен-ƒаван суулары кошулгандан кийин, ј. аталат. Ѕатышта јрпанын јла-“оосунан түндүккө кууш капчыгай аркылуу агып,, Ѕычан суусуна кошулгандан кийин, јла-Ѕука делинет. Ќегизинен, мөңгү ж-а кар сууларынан куралат. ∆ылдык орт. чыгымы 10-12 м3/сек, эң көп чыгымы июнь - июль, эң азы дек.- €нв. ћайда кирип, окт€брда тартыла баштайт.

ј–ѕј  Ө–Ү—“ӨЌҮ -б. з. ч. 2 миңинчи жылдын ортосундагы, коло доорундагы көрүстөн калдыгы. Ќарын обл-нын јт-Ѕашы р-нундагы јрпа өрөөнүнүн Ѕурма-„ап деген жеринде.  өрүстөндү 1944-45-ж. ј. Ќ. Ѕернштам изилдеген.  өрүстөндөң адамдардын күйгүзүлгөн сөөктөрү, чоподон жасалган идиш-а€ктар, мончок, коло билериктер табылган. јлар  аз-ндан ж-а јлтайдан табылган коло доорунун эстеликтерине окшош.

ј–ѕј Ө–ӨӨЌҮ - »чки “€нь-Ўандын түш.-батышындагы бийик тоолуу өрөөндүү жайлоо. “үш.-батышынап ‘ергана, түштүгүнөн “оругарт кырка тоолору, чыгышынан јт-Ѕашы кырка тоосунун бат. тумшугу, түн.-чыгышынан ќрток-“оо ж-а түндүгүнөн ∆аман-“оо м-н чектешет. ј€нты 347 миң га, уз. 65 км, туурасы 20-35 км. ј. ө. түн.-батышты карай 3 бурчтук түрүндө созулуп, чыгыштан батышты көздөй эңиштеп кетет, деңиз деңг. 2750-3100 м бийиктикте. јрпа суусу өрөөндү 2 бөлүккө (жазы жантайыңкы сол ж-а ичке тигирээк оң жээк) бөлөт. ј. ө.- тектон. типтеги өрөөн. Өрөөндө палеоген ж-а неоген мезгилинде пайда болгон кыргыздын кызыл түстүү комплекси ж-а антропогендин мөңгү-суу чөкмөлөрү, аллювий тектери жатат. ∆амакты сийклиналы - ј. ө-нүн тектон. негизги структурасы.  урулуш материалдары (галечник, шагыл, чопо) жерг. керектөөлөр үчүн колдонулат. ј. ө-нүн климаты катаал: жылдык орт. темпрасы -5,4∞—, €нвардыкы -23∞—, июлдуку 9,3∞— ∆ылдык жаан-чачындын орт. өлчөмү 250-280 мм. јгын суулары кар ж-а мөңгү сууларынан куралат, негизгиси - јрпа суусу. ј. өдө топурактын бир нече типтери (тоо чымдуу, чым көңдүү альпы, тоо шалбаа, тоолуу кара күрөң, бийик тоолуу скелеттүү карбонат, бийик тоолуу күрөң чөл-талаа, субалыгы шалбаа ж. б.) кеңири таралган. Өсүмдүктөрү бийиктик б-ча алмашылат. ћында бийик тоолуу талаа (2700-3100 м), токойлуу талаа шалбаасы (2700- 2900 м), бийик тоолуу шалбаалуу талаа (2900-3100 м) ландшафт алкактары кездешет. ∆аныбарлары: тоо эчки, аркар, суусар, илбирс, суур, кашкулак, карышкыр, аюу, түлкү, улар, жору, бүркүт, чөкө таан ж. б. ј. ө.-  ырг-ндагы жайкы (152,8 миң га) ж-а кышкы (28,7 миң га) чоң жайыттардын бири. ћында негизинен “€нь-Ўань, јт-Ѕашы р-ндорунун малы жаңылат. Өрөөндүн чыг. бөлүгү аркылуу ‘рунзе - “оругарт шоссе жолу өтөт.

јд.: „упахин ¬. ћ., ¬нутренний “€нь-Ўань, ‘р., 1959; Ѕассейн реки Ќарын (‘из.-геогр. характеристика), ‘р., 1960; ќрозгожоев ¬., ѕрирода высокогорных пастбищ внутреннего “€нь-Ўан€, ‘р., 1968.

ј–ѕјƒƒј–, јрпадовичтер - венгр кн€здарынын (889-1000), кийинчерээк королдорунун (1001-1301) династи€сы. јрпад негиздеген (889- 907) ј. династи€сы ¬енгри€да феод, мамилелер калыптанган учурда ж-а 13-к-дын орто ченинен башталган феод. бытырандылык мезгилинде бийлик жүргүзгөн. ј-дан 5 кн€зь ж-а 20 король чыккан.

ј–ѕјЌџЌ јЋј-“ќќ—”, ∆аман“ о о - »чки “€нь-Ўандын түш.-батышындагы кырка тоо. “оо јрпа өрөөнүн јла-Ѕуга - Ќарын өрөөнүнөн бөлүп, батышынан ‘ергана кырка тоосу м-н туташып, кеңдик багытта созулуп жатат. ”з. 70 км, туурасы 30-35 км, эң бийик чокусу 4718 м, орт. бийикт. 3500-4000 м. ѕалеозойдун а€гында пайда болгон чөкмө ж-а метаморфизмделген тоо тектерден турат, капталдары зоокалуу. “оонун түш. капталы тик, түндүгү айдөөш, чыг. тарабын (Ѕеш-“алаа, ќрто-—ырт) кайнозой борпоң тоо тектери каптап жатат. “оодон Үч-јрча, ∆аман-ƒабан, ћасеил, Ѕурана„ап суулары башталат. “оонун морфоструктурасы- антиклинорий-горст, түш. ж-а түн. этектери тектон. жаракалар м-н чектешет. јрпа капчыгайы ( епташ) ј. ј.-“-нун батышынан өтүп, аны ‘ергана кырка тоосунан (ѕчандан) бөлүн турат. ќртоңку бөлүгү ж-а түн. капталдары мөңгүлүү. “оо беттерин токой (арча ж. б.), субальпы ж-а альпы ландшафттары (3800-4500 м) ээлеп, этектериндеги талааларда (3400-3800 м) бадал өсөт.  апчыгайларында сай-тал, кайың, терек токойлору бар.

ј–ѕј-“≈ “»– - ќш обл-нын јлай р-нундагы  алинин сельсоветине караштуу кыштак. "ѕравда" к-зунун аймагында. –-ндун борбору √үлчөдөн 9 км түн.-бат. тарапта, ќш т. ж.' станци€сынан 91 км.  алкы 825 (1970). ќрто мектеп, китепкана бар.

ј–ѕ≈ƒ∆»ќ, туура айтылышы а ра е д ж о (итал. arpeggio, arpeggiare - арфада ойноо) - аккорддук добуштарды көбүнчө төмөнкү тондон баштап бөлүпбөлүп ойноо. ј. арфада же фортепианодо ж. б. муз. аспаптарда ойногондо колдонулат.

ј––ј— ”Ќ»я—џ - Ќидерланддардын валлон провинңи€сынын бирикмеси. 16-к-дагы Ќидерланд бурж. рев-€сынын ийгиликтерине кыжырданышкан валлон двор€ндарынын демилгеси м-н 1579-ж. 6-€нварда јррас ш-да түзүлгөн. Ќидерланд двор€ндарына берилген артыкчылыктарга кол тийгизбөө м-н иснандык бийлик ‘илипп ѕнин Ќидерланддардагы суверенитетин сактап калууну, “үндүктүн рев-чыл провинци€сына каршы күрөшүүнү көздөгөн. “үндүктө ага каршы ”трехт уни€сы түзүлгөн (1579).

ј––≈Ќ»”— —ванте јвгуст (19. 2. 1859-2. 10. 1927) - физ. хими€ б-ча швед илимпозу. Ўвед »јнын мүчөсү (1901), бир топ өлкөнүн академи€ларына ж-а ———– »јсына ардактуу мүчө (1926).  ембридж, ќксфорд, Ѕирмингем ж. б. ун-ттердин ардактуу доктору, электролит диссоциаци€ теори€сынын негиздөөчүсү. ј. ”псал ун-тин бүтүргөн соң (1882), —токгольм »јнын ‘из. ин-тунда иштейт. 1895-жылдан —токгольм ун-тинин профессору, 1905-жылдан Ќобель ин-тунун директору. ј. электролиттердин суюлтулган эритмелеринин электр өткөргүчтүгүн изилдеп, алардын молекуласы эриген учурда зар€ддалган бөлүкчөлөргө - иондорго ажырайт деген жыйынтыкка келген (1887). ј-тун электролиттик диссоциаци€ теори€сы - 19-к-дагы улуу ачылыштардын бири, ал эритмелерди андан ары үйрөнүүгө негиз берди. ј. хим. реакңи€нын (к. ’ими€лык кинетика) ылдамдыгынын темп-рага көз карандылыгы ж-дөгү теңдемени түзгөн (1889).

ј––ќ–”“ - тропикте өсүүчү өсүмдүктөрдүн кээ бирлеринин тамыр-сабагынан алына турган крахмал ун. јл көбүнчө Ћатын јмерика өлкөлөрүндө маранта м-н маниоктун тамырсабагынан, о. эле банандын жемишинен алынат.

ј–— Ќќ¬ј (лат. ars nova- жаңы иск-во) - 14-к-да француз ж-а итали€н музыкасындагы гуманисттик агым. ј. н-да профессионалдык музыканын вокалдык-аспаптык жанрлары чиркөө муз. жанрларынан бөлүнүп, бийик деңгээлге жеткен ж-а фольклордук каада-салт музыкасына жакындашкан. ј. н-нын теори€сын 1309-ж. итал. музыка изилдөөчү ћаркетто ѕадуанский иштеп чыккан.

ј–—≈Ќ, јрсен ќдзелашвили (т. ж. белгисиз - 1843) - 19-к-дын биринчи жарымында √рузи€да башталган дыйкандардын азаттык кыймылынын катышуучусу, "јрсен жөнүндө ыр" деген элдик поэманын каарманы. Ѕайлардан тартып алган акча, мүлктүн баарын ј. кедей-кембагалдарга бөлүштүрүп берип, эзилген калктын сүймөнчүлүгүнө ээ болгон. ј. ж-дөгү элдик поэма 19-к-дын 40-жылдарында жаралып, 1872-ж. жары€ланып, ошондон бери 50 гө жакын ирет кайракайра басылган. Ёлдик баатыр ј-див образы грузин акын-жазуучуларынын (». „авчавадзе, ј. ÷еретели, ј.  азбеги ж. б.) чыг-ларьшда, о. эле сов. кинодо (мис, ћ. „иаурелинин "јрсен" кинофильминде) чагылган.

ј–—≈ЌјЋ (фр. arsenal, итал. arsenate, ар. дар ас-синаа - өнөркана, устакана) - курал-жарак ж-а ок-дары кабыл алуу, аларды сактоо, эсептөө ж-а таратып берүүгө арналган аскердик мекеме." јнда курал-жарактарды оңдоо, жыйноо, айрым бөлүкчөлөрүн жасоо да жүргүзүлөт. 19-к-дын а€гына чейин ј-дардын көпчүлүгү жөө ж-а деңиз аскерлеринин курал-жарактары м-н ок-дарыларынын бир. топ түрүн чыгарууга иштеген. 1584-ж. "«амбирек куюу үйү" деп аталган ћосква ј-ы ( ремлде), 1712-ж. ѕетербургда " уюу иши ж-а замбирек жасоо үйү", 1764-ж.  иев ј-ы, 1783-ж. Ѕр€нск ј-ы салынган.  ронштадт м-н —евастополдо деңиз ј-ы пайда болгон. √ермани€да - ћюнхен, ‘ранци€да - Ћион, јнгли€да - ¬улидж, ј Ўда - ‘ранкфорд ж. б. ј-дар болгон. 20-к-дын башында курал-жарактарды жасап чыгаруу ө. ж-дын өз алдынча тармагы катары бөлүнүүсүнө байланыштуу ј. алгачкы маанисин жоготуп, тек гана склад же база катары пайдаланып калган. ———–де ј. аскер мекемеси катары колдонулбайт.

ј–—≈Ќј““ј– - мышь€к к-таларынын HAs03, H3ASO4, H4AS2O7 туздары, Ѕулардын маанилүүсү - ортоарсенаттар. ј-дын касиеттери фосфаттардыкындай. јлар уу заттар.  альции ј. а. ч. өсүмдүктөрүнүн зы€нкечтерин жок кылуу үчүн колдонулат.

ј–—≈Ќ»ƒƒ≈– - мышь€ктын металлдар м-н бирикмелери: K3As, Na3As, Zn3As2, Ca3As4 ж. б. ј.- жог. темп-рада эрүүчү катуу заттар. јл мышь€кка элементтерин кошуу, арсенаттарды калыбына келтирүү ж. б. жол м-н алынат.  ээ бирлери жарым өткөргүчтүк касиетке ээ. јйрыкча мезгилдик системанын Ў тобундагы металлдардын арсениддери чоң мааниге ээ

ј–—≈Ќ»““≈– -мета, орто ж-а пиро мышь€ктуу к-талардын HAs02, H3As03, H4AS2O5 туздары. ј.-уу заттар. ∆егич металлдар м-н аммонийдин ј. гана сууда эрийт.  альций, натрий ј. а. ч. өсүмдүктөрүнүн зы€нкечтерин жок кылууда колдонулат.

ј–—≈Ќќѕ»–»“ (лат. arsenicum - мышь€к ж-а пирит), мышь€к колчеданы - темирдин сульфомышь€ктуу бирикмелер тобундагы минерал. ’им. формуласы FeAsS. ћоноклин системасында кристаллданат. Өңү калай сы€ктуу бозомук, металл сымал жалтырак.  атуулугу ћоос шкалам б-ча 5,5-6.  атуу нерсе менен чапкылаганда, сарымсак жыттанат. —ульфид рудалары м-н аралаш жолугат. ј.- мышь€к бирикмелерин алууда негизги руда; андан кээде кобальт м-н никель алынат.

ј–—≈Ќ№≈¬ - –—‘—–дин ѕриморье крайындагы шаар. ƒаубихе (”ссурипин куймасы) д-сынын оң жээгинде жайгашкан. ћанзовка - ¬арфоломеевна т. ж. тармагындагы станци€.  алкы 47,3 миң (1970). ћашина ку–””. курулуш материалдары, мебель ж-а жыгач иштеп чыгаруучу комбинаттары бар. —еменов нос. 1952-ж. шаарга айлантылып, ага џ. „ыгышты изилдөөчү ¬.  . јрсеньевдин ысмы коюлган.

ј–—“јЌ (Felis leo) -мышык сымалдар тукумуна кирүүчү эң ири жырткыч айбан. ƒене түзүлүшү чың, башы чоң, куйругунун учу кара кылдуу. ƒенесинин уз. 2,1 м ге, бийикт. 1,2 м ге, куйругу 1 м ге, са€м. 280 кг га жетет. Ўамдагай ж-а күчтүү. ∆үнү тайкы, өңү күрөң сары. Ёркегинин мойну м-н көөдөн жагында кара күрөң, узун жалы болот. ј. жалгыздан же 5-ёдон топтошуп жүрөт. ј. јфрика м-н “үш.-Ѕат. јзи€нын саванна жарым чө лд өр үндө кездешет. јл ири сүт эмуүчүлөрдун (бөкөн, зебр, жираф) эти м-н азыктанат, кээде айбанаттардын тарпын, чычкандарды да жейт. ћалга же адамда сейрек кол салат. ј-дын жыныстык жетилүүсү 3-жылы башталып, үйүгүшөт; ургаачысы 4 айча көтөрүп, It-6 күчүк тууйт. ј-дар зоопарктардын көбүндө багылып, 25-35 жыл жашайт. ј. колго бат үйрөнүп, капаста тукумдай берет.

ј–—“јЌ (лат. Leo) -зодиак топ экылдызынын бири.  ичи јрстан, “ак, √идра, —екстант,  ыз, ¬ероника "„ачы ж-а „оң ∆етиген топ жылдыз;дарынын арасына жайланышкан. ј-дын эң жарык 4 жылдызы (а, (3, ү, 5) трапеци€ны түзүп тургандыктан, аларды оңой көрүүгө болот. ј-дын а (–егул) жылдызы көгүш түстө ж-а 1-жылдыздык чоңдукта.

ј–—“јЌЅјѕ - “үш.  ырг-ндагы табигый кооз жер. ‘ергана тоо тизмесиндеги Ѕабаш-јта кырка тоосунун щщ, этегинен орун алып, мезозой заманы ,ж-а палеоген-неоген мезгилдеринин кызыл, боз түстүү чөкмө тектеринен турат. ј. өрөөнүнүн төрүндө тар капчыгай, корум таш ж-а палеозойлук аки таш массивдери бар. ∆ер бетиндеги аки таш массивдери майда сууларды бөгөп, шаркыратма пайда кылат. јларга Ѕабаш-јта, јрстанбап шаркыратмасы кирет. Ѕул өрөөндүн рельефи бир өңчөй эмес, дөңсөөлүү, белестүү келип, кээ бир жерлери түзөң тартып кетет.  ышында түндүктөн келген муздак абаны Ѕабаш-јта кырка тоосу тосуп калат. ∆айында ‘ергана өрөөнүнөн соккон керимсел анчалык таасир тийгизбейт. ∆айкысы ысык 30-31∞—, кышы суук -22-23∞—. ∆ылдык жаан-чачын 1000 мм. Өрөөндүн деңиз деңг. 1000-2000 м бийигинде жаңгак токою, ага аралаш алча, алма, кара өрүк, карагат, чие, четин, шилби, кайың, ит мурун ж. б. өсөт. “ал, терек, чычырканак, балгын, алча ж. б. өзөнгө көрк берет. ј.- дүйнөдөгү эң кооз жердин бири. “абигый мөмө-жемиш токою 37 миң га. ј-та сүт эмүүчүлөрдүн 40тан ашык, канаттуулардын 157, жерде-сууда жашоочулардын 5тен ашык түрү (бака, жылан) бар. јлардан - доңуз, суусар, суур, кашкулак, аюу, элик, тоо эчки, кекилик, улар, чил көбүрөөк кездешет, зубр, лань кийинчерээк байырлатылды. ј-тын жаңгак токою байыртан бери белгилүү. 1890-ж. — ».  оржинский алгачкы ил. изилдөө жүргүзгөн. ј-тын эл чарбасы үчүн чоң мааниси бар. ћында 1932-ж. токой совхозу уюшулуп, кийин токой чарбасына кошулган. ∆ылына мамлекетке болжол м-н 800 т жаңгак, 400 г алма, 50 т алча, 10 т мисте ж-а 530 т дан ашык бал өткөрүлүп, анын 30% экспорттолот, 1073 мъ сапаттуу жаңгак ж-а алма жыгачы мебель комбинаттарына жөнөтүлөт. ј. . тоногон жакшыртуу үчүн 3011 га жерге (1966) жаш көчөттөр отургузулган. ј-та туристтерди, эс алуучуларды тейлөө үчүн атайын мейманкана, ашкана, клуб сы€ктуу маданий-дем алуу жайлары бар. ∆айкысын пионер лагерлери иштейт.

јд.: —адыков ј. —, Ќароднохоз€йственное значение орехово-шгодовых лесов ёжной  иргизии, ‘р., 1964; ѕ у лко ё. Ё., ќрехоплодовые леса юга  иргизии, ‘р., 1965.

ј–—“јЌЅјѕ -ќш обл-нын Ћенин р-нундагы  иров сельсоветине караштуу кыштак. –-ндун борбору Ћенин-∆ол кыш-нан 58 км түн.-чыгышта, Ѕабаш-јта кырка тоосунун түш. этегинде (бийикт. 1400 м).  алкы 3510 (1970). Ёлинин негизги кесиби - токойчулук (жаңгак, алма, мисте ж. б.). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт, төрөт үйү ж-а пионер лагерлерн бар. ј-ка жылына миңдеген туристтер ж-а эс алуучулар келишет. ∆алал-јбад ш. м-н шоссе жолу аркылуу катташат.

ј–—“јЌЅјѕ  ҮћЅӨ«Ү - 16-18-к-га таандык архит. эстелик. јл јрстанбап суусунун сол жээгинде, јрстанбап кыш-нын (ќш обл., Ћенин р-ну) аймагында.  үмбөз узун төрт бурчтук түрүндө курулган. јдеп тургузулганда үстү түндүк формасында жабылган болуу керек, бирок кийин ал урап калгандыктан, жерг. эл чатырчалан жабышкан. јл ушу кезге чейин сакталып турат.  умбоздүн дубалдарына өсүмдүктөр жалбырактарынын, бутактарынын сүрөттөрү ж. б. оймо-чиймелер түшүрүлгөн. “өрт бурчунда кооздолгон тирөөчтөрү бар. Ёшигинин үстү үч бурчтуу, арка түрүндө жасалган.  үмбөздүн туурасы 5,7, уз. 9,9 м. ј. к.- ќ. јзи€ элдеринин курулуш өнөрүн билүүдө кызыктуу архит. эстелик.

ј–—“јЌЅјѕ Ўј– џ–ј“ћј—џ Ѕабаш-јта кырка тоосундагы јрстанбап ( ара-Үңкүрдүн оң куймасы) суусунда. јрстанбап кыш-на жакын тоонун этек жагындагы тик аскадан кулап түшөт. ћында эки („оң ж-а  ичи) шаркыратма бар. „оң шаркыратманын жалпы бийикт. 200 м ге жакын үч баскычтан турат. —уу аскада эки жак бети жалама зоолуу кууш каньон пайда кылат.  ооздугу жагынан  ичине шаркыратма айрыкча көңүлдү бурат, бийикт. 20 м ге жакын. „ачыраган майда суу тамчылары күн нуруна чагылышып, көк желени пайда кылат. јскалардын бети жашыл эңилчектер м-н капталган. јл шаркыратма айланасындагы табигый кооздуктун (мөмө-жемиш токою ж. б.) көркүнө көрк кошуп турат. ћурунку убакта шаркыратмалар, айрыкча кичинеси динчилердин зы€рат кылган ыйык жери болсо, азыр туристтердин, эс алуучулардын сүйгөн жайына айланып калды.

ј–—џ - Ќарын обл-нын  очкор р-нундагы —емиз-Ѕел сельсоветине караштуу кыштак. " очкор" с-зунун аймагында. –-ндун борбору  очкордон 7 км түн.-чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 67 км.  алкы 337 (1973). Ѕашталгыч мектеп, китепкана, клуб, медпункт бар.

ј–—џ  ≈Ќ» -Ќарын обл-дагы коргошун кени чыгуучу жер.  ыргыз јла-“оосунун чыгышындагы јрсы сайынын баш жагында.  ен жерг. элге илгертен белгилүү. 1932-35-ж. " азполиметалл" трестинин  ыргыз конторасы, 1951-55-ж. "—редазцветметразведка" трести, 1955-ж.  ыргыз ——– геол. башкармасы тарабынан чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн.  ендин аймагы таш көмүр мезгилинде пайда болгон конгломерат, кумдун, сланец, аки таш тектери ж-а пермь мезгилинин сиенит, диабаз ж-а порфириттеринен турат. јрсы тектон. жаракасы кен аймагын түн.-чыгышты көздөй кесип өтөт.  ендеги рудалар у€ же тарамдар түрүндө ошол жараканы бойлой жатып, негизинен барит, кварц, галенит, сфалерит, халькопирит, пирит, арсенопирит ж. б. минералдардан түзүлгөн.  енде бири биринен көп алыс эмес аралыкта жаткан эки руда тилкеси табылган. Ѕиринчисинин уз. 450 м, калыңд. 3,4 м, экинчисинин өлчөмү бир аз кичине. ј. к. герцин металлогени€лык доордо гидротерм жолу м-н пайда болгон. јзырынча казыла элек.

ј–—џ√”Ћќ¬ј ∆умакалый (1922 - 1948) - кыргыздын алгачкы балеринасы.  ыргыз ——– Ёћ√. —»ң. артисткасы (1945). 1946-жылдаи  ѕ——тин мүчөсү. Ћенинграддагы хореогр. окуу жайын бүткөн. јткарган көрүнүктүү ролдору: Ћиза (" үнүлөштөр", 1939), —ванильда (" оппели€", 1940-41), јнар ("јнар", 1940), Ћауренси€ ("Ћауренси€", 1941), Ћиза ("—ыйкырдуу сурнай", 1942), јйдай ("„олпон", 1944) ж. б. ј. жөндөмдүү педагог катары кыргыздын улуттук бийчи жаштарын тарби€лоодо көп эмгек сиңирген.  ыргыздын классикалык бийинин өнүгүшүнө айтаарлык салым кошкон.

ј–“јћќЌќ¬  онстантин ‘илиппович (1910-ж. т., “үркмөн ——–, „арджоу ш.) - сов. инженер-гидротехникмелиоратор, тех. илимд. доктору (1966), проф. (1968), ¬ј—’Ќ»Ћге анык мүчө (1972). 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. “ашкендеги а. ч. ирригаци€ ж-а механизаци€ ин-тун бүтүргөн (1937). 1941-47-ж. —ов. јрми€нын катарында кызмат өтөп, ”луу јта ћек. согушка катышкан. 1947- 54-ж. ќ. јзи€ ирригаци€ ил. из. интунда ил. кызматкер, 1954-55-ж.  ырг-н суу чарба ил. из. ин-тунун гидравлика ж-а гидротех. курулуштар лаборатори€сынын жетекчиси, 1955- 61-ж. ошол эле лаборатори€ны башкаруу м-н бирге ин-ттун директоруна ил. иштер б-ча орун басар болгон. 1961-жылдан  ырг-н суу чарба ил. из. ин-тунун гидравлика, гидротех. курулуштар ж-а аларды автоматташтыруу бөлүмүнө башчы болуп иштейт. ј. дары€лардын морфометри€сы, алардын трансп. мааниси, гидравликалык мүнөздөмөсүнө байланыштуу, сугат системаларындагы гидротех. курулуштар, аларды автоматташтыруу чараларын иштеп чыккан. јнын ёќдөн ашык ил. эмгеги жары€ланган. ј. Ћенин ордени, 1- ж-а 2-дараж. јта ћекендик —огуш,  ызыл ∆ылдыз, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган. „ыг.: –егулировочные сооружени€ и работы на реках в предгорных районах, ‘р., 1957; –егулировочные сооружени€ при водозаборе на реках в предгорных районах, ‘р., 1963.

ј–“≈«»јЌ  ”ƒ”√” -артезиан сууларын жер үстүнө чыгаруу үчүн бургуланып казылган көзөнөк (скважина). ј. к. казылган жай артезиан сууларынын деңгээлинен төмөн болсо, суу жер үстүнө өзүнөн өзү эле агып чыгат. Ѕашка учурларда сууну чыгарыш үчүн насос коюлат. —уу горизонту урама, борпоң тоо тектерден (кум, шагыл, чопо ж. б.) орун алса, бүтөлүп калбас үчүн көзөнөктүн капталдарын темир түтүктөр ж-а чыпка (фильтр) коюлат (к. схеманы). ј. к-нун тереңдиги жер астында суулардын жайгашуусуна жараша болот. √идрогеол. шартка жараша ар бир ј. к-нан суткасына 50-1000 м3 ге чейин суу алууга мүмкүн. “арыхый маалыматтарга караганда, ј. к. ≈гипетте,  ытайда,  ара деңиздин боюнда б. з. ч. эле пайдаланылып келген. ј. к. калкты таза суу м-н камсыз кылууда, сугат иштеринде, минералдуу сууларды алууда колдонулат. ћындай кудуктар  ырг-ндын „үй, џсык- өл, “алас, ‘ергана өрөөндөрүндө кеңири пайдаланылууда.

ј–“≈«»јЌ —””Ћј–џ (лат. Artesium - ‘ранци€нын јртуа деген провинци€сынын атынан) - суу өткөрбөөчү катмарлардын арасында ж-а гидравликалык кысым м-н жаткан жер астындагы суулар. ∆ер үстүндөгү суулардан айырмасы: алар байыркы заманда пайда болуп, түрдүү составда минералданат.  өбүнчө антропоген мезгилине чейинки тоо тектерде ж-а геол., ири структураларда кезигет. јлар негизинен 50 м ден 8 миң м ге чейинки тереңдикте жатат. ћындай жерлерди бургулап казганда, суу агып же атырылып чыгат. ј. с-нын бир нече горизонттон турган геол. структурасы артезиан бассейни деп аталат. јртезиан бассейни суу чогултуучу, кысымда туруучу ж-а булак түрүндө сыртка агызып чыгаруучу а€нттардан турат (к. схема). ј. с-нын өлчөмү, кысымы, булактын оргуштап чыгышы атмосф. жаан-чачынга, климаттык шартка, ошол жердин геол. түзүлүшүнө байланыштуу. јртезиан бассейндеринин эң жог. жагында гидрокарбонаттуу тузсуз, ортосунда сульфат-шЄлочтуу, түп жагында хлориддүү келген туздуу суулар жолугат. јз минералдашкан суулар жаан-чачындан, өтө минералдашканы тереңдиктеги байыркы көлдөрдүн калдыгынан пайда болот., ———–де эң ири артезиан бассейндеги Ѕат. —ибирде (а€нты 3 млн. км1),  аз-нда (јрал м-н Ѕалкаш колдорунун аралыгы),  ырг-нда „үй, ‘ергана, џсык- өл өрөөндөрүндө ж. б. жерлерде бар. „ет өлкөлөрдө “үш. јфрикада, „ыг. јвстрали€да кезигет. ј. с. калкты таза суу м-н камсыз кылууда, мал жайыттарына суу чыгарууда, айдоо а€нттарын сугарууда пайдаланылат.

јв.: ќвчинников ј. ћ., ќбща€ гидрогеологи€, 2 изд., ћ., 1954; Ћ а нг е ќ.  ., ѕодземные воды ———–, ч. 1-2. ћ., 1959-1963.

ј–“≈  -¬. ». Ћенин атн. Ѕүткүл союздук пионер лагери;  рымдын түш. жээгинде, √урзуфка жакын жерге жайгашкан. ј. 1925-ж. ¬Ћ —ћ Ѕ  м-н  ызыл  ресттин –осси€ коому тарабынан түзүлгөн (¬Ћ —ћ Ѕ нын карамагында). ј.- ———–деги жылы бою иштеп, балдардын ден соолугун чыңдоочу, эң ири эс алуучу жай. Ћагердө миңге жакын пионер вожатыймугалим, ийримдердин ж-а секци€лардын жетекчилери, мед. кызматкерлери иштейт. ј-те жылына 27 миңге жакын пионер эс алат, жайкы мезгилде бир эле убакта 10 пионер дружинасында 4,5-5 миң бала болот. 1945-ж. ј. Ёмгек  ызыл “уу ордени, тынчтыкты ж-а достукту чыңдоо б-ча жемиштүү иши үчүн 1957-ж. “ынчтыктын бүткүл дүйн. советинин √рамотасы, 1975-ж. Ёл ƒостугу ордени м-н сыйланган.

ј–“≈ћ (өз аты-жөнү - —ергеев) ‘едор јндреевич [7(19). 3. 1883- 24.7. 1921] - сов. мамл. ж-а парти€лык ишмер.  урск губ-да √лебоно с-да дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. 1901-жылдан  омпарти€нын мүчөсү. 1905-07-жылдагы рев-€га активдүү катышкан. –—ƒ–ѕнин 4- ж-а 5-съезддеринин делегаты. 1907-ж. камакка алынып, „ыг. —ибирге өмүр бою сүргүнгө айдалган. 1910-ж. ал жерден качып,  оре€,  ытай аркылуу јвстрали€га барат.  винсленд штатында жумушчу-эмигрант орустардын союзун уюштурат. ј. 1917-ж. –осси€га кайтып келип, –—ƒ–ѕ (б) нин ƒонецк облпарткомунун бюросунун секретарлыгына, –—ƒ–ѕ(б)нин 6-съевдинде (1917) Ѕ нын мүчөлүгүнө шайланат. ”кр. —оветтеринин Ѕј на мүчө. 1918-ж. ƒонецк- ривой –ог –есп-касынын Ё —инин пред-ли, ”краина  ѕ(б) Ѕ нын мүчөсү. ј.- контрев-чыл Ѕорб. раданын, казак-орустардын атаманы  алединдин аскерлерине, немең баскынчыларына каршы күрөштүн көрүнүктүү уюштуруучусу. 1919-ж. ”краинанын ”бактылуу өкмөтүнүн пред-лине орун басар. ƒеникиндин аскерлерине каршы күрөшкө активдүү катышкан ж-а жетекчил€к кылган. 1920-21-ж. – ѕ(б)нин ћосква комитетинин секретары, ЅЅј тын мүчөсү. ѕарти€нын 8-еъездинде – ѕ (б) Ѕ нын мүчөлүгүнө кандидат, 9-съездиндө Ѕ нын мүчөсү болуп шайланган.

ј–“≈ћ - –—‘—–дин ѕриморье крайындагы шаар. ћуравьев-јмурск ж. а-нын түн. бөлүгүндө жайгашкан.  алкы 61,4 миң (1970).  үрөң көмүр алынат.  илем, пианино, мебель ф-калары, фарфор з-ду, курулуш материалдарын чыгаруучу ишканалар иштейт. џ. „ыгыш политех, ин-тунун кечки бөлүмү, кечки тоо курулуш ж-а индустр., пед. техникумдары бар. ј. 1938-жылдан бери шаар. јртЄмдун (‘. ј. —ергеев) ысымына коюлган.

ј–“≈ћ≈Ќ ќ —тепан ≈лизарович [9 (22). 1. 1913-ж. т.] -эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (27. 2.; 31. 5. 1945), полковник. 1941-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1941-жылдан ”луу јта ћек. согушка катышкан. 1-Ѕелорус фронтунда ¬аршаванын түштүгүндөгү ж-а Ќетце, ќдер д-ларынан өтүүдөгү салгылашууларга катышкан. 1955жылдан запаста. Ћенин ордени, 2  ызыл “уу, 1-дараж. јта ћекендик —огуш, јлександр Ќевский,  ызыл ∆ылдыз ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј–“≈ћќ¬—  (1924-жылга чейин - Ѕ а х м у т) - ”——–дин ƒонецк облдагы шаар, јртемовен р-нунун борбору. Ѕахмут д-нын (ƒондун алабы) боюнда.  алкы 82,4 миң (1970). “аш туз казый алуу (———–де 43%ин) ж-а курулуш материалдарын чыгаруу өнүккөн. “үстүү металлдарды өндүрүү, машина куруу, тамак-аш ж-а жеңил ө. ж. ишканалары иштейт. Ѕүткүл союздук ил. из. туз ө. ж. инту, техникумдар, пед., мед., муз. окуу жайлары бар. ј. јртЄмдун (‘. ј. —ергеевдин) ысмына коюлган.

ј–“≈–»»“ - кызыл кан тамырларынын керегесинин сезгениши. ј-тин катуу кармаган ж-а өнөкөт түрү бар.  атуу кармаган түрү абдан жугуштуу оорулардан (баш ж-а ич келте, сепсис, грипп) кийин кездешет. ј-те кызыл кан тамырларынын керегесинин чоюлма ж-а булчуң талчалары бузулуп, ошол жерде тромбалар пайда болушу мүмкүн. ј-тин ириңдүү түрү өмүргө коркунучтуу, анда кан тамырлардын керегесиндеги ткандар чирип, ириңдеп, кан тамырды жарып же кеңейтип көңдөйлөтөт (к. јневризма). Өнөкөт ј. кургак учук, актиномикоз, аш казандын өнөкөт жараат оорусуна чалдыккандарда жолугат.

ј–“≈–»яЋј– (гр. arteria - кызыл кан тамыры) - дененин бардык органдар м-н ткандарына жүрөктөн кан таратып туруучу тамыр тармактары. јртери€лык системага өпкөнүн кызыл кан тамырлары, толто, анын бутакчалары ж-а эң майда кызыл кан тамырлары кирет. “үзүлүшү б-ча, ј. чоюлма түтүкчө түрүндө болуп, керегеси тутумдаштыргыч ткандуу (сырткы), жылма булчуң талчалуу ж-а чоюлма ткандуу (ортоңку), эндотелий клетка катмарынан (ички) түзүлгөн үч кабыктай турат.

ј–“≈–»яЋџ   јЌ Ѕј—џћџ - кандын артери€лык кан тамырларынын бетине тийгизген басымы. ƒени соо адамдын жүрөгү жыйрылган учурда нормадагы систоликалык кан басымы 100-130 мм ж-а жыйрылуулардын аралыгындагы диастоликалык кан басымы 60-80 мм сымап мамычасына барабар. ј. к. б. адамда убактылуу бир аз өйдө-ылдый болуп, өзгөрүлүп турушу мүмкүн. —истоликалык ј. к. б. улгайган адамдарда жогорураак, балдарда төмөнүрөөк болот.

ј–“» ”Ћя÷»я (нем. artikulation, лат. articulo - бөлүп айтуу) - музыкалык аспап м-н же обон аркылуу ырааттуу үн чыгаруунун жолу. јткаруучулук өнөрүндө ј. маанилүү роль ойноп, бир нече түргө бөлүнөт: 1) легато - бир үндүн бөлүнбөй экинчи үнгө өтүшү; 2) стаккато - ыр обонунда, муз. аспапта үндү бөлүп-бөлүп аткаруу жолу; 3) портаменто - бир үндөн экинчи үнгө жай, салмактуу, ыргактуу, динамикалык жагынан созулуңку бир калыпта ойноо; 4) глиссандо - бир үндөн экинчи үнгө тез өтүү.

ј–“» ”Ћя÷»я (лат. articulo - даана, айкын айтуу) - сүйлөө органдарынын сөздөрдү түзүүчү тыбыштарды жасоодо өзгөрүп, ар кыл кыймыл-аракетке келип туруу абалынын жыйынтыгы. ј. үч фазадан - сүйлөө органдарынын тыбышты жасоого ылайыкталып, оңтойлуу абалга келишинен (экскурси€), белгилүү бир тыбыш айтылып жаткандагы абалынан (айтылыш) ж-а сүйлөө органдарынын белгилүү тыбышты айтып бүтүп, алгачкы абалына келишинен же кийинки тыбышты айтууга ылайыкталышынан (рекурси€) турат.

ј–“»ЋЋ≈–»я (фр. artillerie - да€рдоо, жабдуу) - 1) кургактагы аскерлердин бир түрү; 2) артилл. куралдардын жыйындысы; 3) артилл. куралдарынын түзүлүшү, өзгөчөлүктөрү ж-а колдонуу жолдору ж-дөгү илим. ћиномЄттук, реактивдүү түзүлүштөр, курал-жарактар ж-а танкага каршы реактивдүү снар€ддар м-н жабдылган кургакта уюштурулган аскердик бирикме, бөлүк. ј-нын карамагында транспорт, чалгындоо, байланыш, сүйрөө каражаттары ж-а ок атууну башкаруу приборлору болот. ј. ок атуучу бардык куралдарды, согуштук техникаларды, адам күчтөрүн, коргонуу курулуштарын ж. б. объектилерди жок кылууга, о. эле жалпы аскердик бөлүктөр м-н бирикмелердин коштоосу аркылуу душмандарга сокку урууга багытталат. ”юштурулушу б-ча бирикмелердин, бөлүктөрдүн, бөлүкчөлөрдүн составына кирген аскердик артиллери€ны түзөт да, ал корпустун, дивизи€лык, полктун ж-а батальондун болуп бөлүнөт. јскердик ј-нын карамагына кирбеген ј. ∆ог. Ѕашкы командачынын резервинде турат. ћаксаттары ж-а куралдын түрү жагынан ј. гаубицалык, замбиректин, реактивдик, зениттик ж-а миномЄттук болуп бөлүнөт. ј-нын атайын (танкага каршы, тоолуу жерге ылайыкталган ж-а казематтык) түрлөрү да бар. јскер-деңиз флотунда A. кемелик (анын ичинен зениттик) ж-а жээктин болуп айырмаланат. јскер-аба күчтөрүндө ј-лык куралдар согуш самолЄтторуна орнотулуп келген, азыр алар ракета куралдары м-н алмаштырылды. ћиномЄт ж-а реактивдүү установкалар кубаттуулугу б-ча жеңил, орто, оор, чоң ж-а абдан кубаттуу ј. болуп бөлүнөт. ќт м-н тутандырылып атылуучу куралды 1-жолу 13-к-дын а€гы - 14-к-дын башында арабдар пайдаланышкан. ќрустар ј-ны 1382-ж. ћоскваны “охтамыш хандын чабуулунан коргоодо колдонушкан. 14-15-к-да ≈вропанын бир катар өлкөлөрүндө ј. куралдарын куюп жасоо өздөштүрүлүп, алар көбүнчө жез м-н колодон жасалган. —огуш куралдарын колодон куюу аларды жасап чыгарууну тездетүүгө ж-а анын конструкпи€сын жакшыртууга мүмкүнчүлүк берди. 18-к-дын башында ѕетр I ј. б-ча бардык жетишкендиктерди пайдалануу м-н орус ј-сын жаңыча түзүп чыккан. ќрус€пон согушунан (1904-05) кийин ≈вропанын бардык өлкөлөрүндө оор ј., анын ичинен гаубица системасындагы ј. түзүлө баштады. 1909-10-ж. –осси€да 122 мм, 152 мм калибрдөги гаубица ж-а 107 мм оор замбиректин бир канча түрү жасалган. ”шул согуштук куралдар, о. эле талаалык ж-а тоолук 76 мм замбирек м-н –осси€ 1-дүйн. согушка катышты. ”луу јта ћек. согуштун (1941-45) алдында негизинен жаңы үлгүдөгү 67 миң замбирек ж-а миномЄт (50 мм миномЄтторду кошпогондо) болгон. —ов. јрми€ жаңы 45 ж-а 76 мм замбиректер, 122 ж-а 152 мм гаубица-замбиректери, 203 ж-а 305 мм гаубицалар, 280 мм мортирлер, 82-120 мм миномЄттор, 37, 76, 85 мм зенит замбиректери м-н куралданды. “анкалар, самолеттор ж-а кемелер да жаңы курал-жарактар м-н жабдылды. ∆ог. сапаттагы артилл. куралдарын түзүүдө B. √. √рабин, ». ». »ванов, ‘. ‘. ѕетров, Ѕ. ». Ўавыриндер жетекчилик кылышкан конструкторлук бюролор баалуу салым кошту. ”луу јта ћек. согуштун жүрүшүндө советтик ј. өтө тез өнүктү. Ѕул жылдарда 45, 57, 100 мм замбиректер, 152 мм гаубицалар, 160 мм миномЄттор ж-а1 мурдагылардан бир кыйла кубаттуу миналуу реактивдүү установкалар чыгарылган. ”луу јта ћек. согушта 1800 дөн ашык артиллеристке —ов. —оюз. Ѕаатыры деген наам берилип, 1200 миңи ордендер ж-а медалдар м-н сыйланган. —огуштан кийинки жылдарда €дролук зар€ддар м-н дүрмөттөлгөн снар€ддар пайда болду. ј-ны

атууга да€рдоо, аны башкаруу процесстери автоматташтырылды ж-а механикалаштырылды. ћатем., физ., хими€, кибернетика, электроника илимдеринин жетишкендиктеринин негизинде ј. илими дагы абдан өнүктү.

јд.: »стори€ отечественной артиллерии, т. 1, кн. 1-3, т. 2, кн. 4, т. 3, кн. 7-8, ћ.-Ћ., 1959-66; јртиллери€ и ракеты, ћ., 1968.

ј–“»ЋЋ≈–»яЋџ  ƒјя–ƒџ  (а т ака алдында) - аскерлер чабуулга чыгардын алдында душмандын курал-жарак жайгашкан жайларын, киши күчтөрүн, коргонуу курулуштарын ж. б. объектилерин жок кылуу (кыйратуу, талкалоо) үчүн колдонулуучу артилл. аракеттер. "ј. д." деген термин 19-к-дын а€гына чейин колдонулган эмес. јнда артилл. аракеттер бомбалоо ж-а атуу деп аталчу. 1-дүйн. согуш мезгилинде ј. д. бир нече сааттан бир канча суткага, 2-дүйн. согушта ондогон мүнөттөн бир нече саатка чейин созулган. 1942-жылдан баштап —ов. јрми€ тарабынан ј. д. артиллери€лык чабуулдун бир учуру катары жүзөгө ашырылган.

ј–“»ЋЋ≈–»яЋџ  „јЅ””Ћ - чабуул учурундагы артиллери€нын күжүрмөн аракеттеринин жыйындысы. ј. ч. деген түшүнүк —ов. јрми€да ”луу јта ћек. согуш убагында пайда болду. ј. ч. согушта артиллери€нын, жөө аскерлердин, танкалардын биримдикте аракеттенүүсү м-н душмандын коргонуусуна тереңдете үзгүлтүксүз, бир мезгилде сокку уруп жок кылуу максатын көздөйт. ј. ч. 3 мезгилге бөлүнөт: атаканы да€рдоо, атаканы колдоо ж-а душмандын коргонуусуна тереңдеп кирген жөө аскер м-н танкалардын аракетин колдоону камсыз кылуу.

ј–“»—“, к. јктер.

ј–“ћјЌ≈ ¬и€ (өз аты -јли да ‘рицевна; 21. 8. 1929-ж. т.) - латыш совет актрисасы, ———– эл артисткасы (1969). 1949-ж. –айнис атн. көркөм театрдын алдындагы студи€ны бүткөн (–ига, 1949). јткарган ролдору: ќфели€, ∆ульетта (Ўекспир, "√амлет", "–омео менен ∆ульетта"), Ћаймдота (–айнис, "ќт менен түн") ж. б.  инодо: —он€ ("Өз каны", 1964), ј€л ("Ёч ким элүүнү каалаган эмес", 1966),  ристина ("Ёдгар менен  ристина", 1967) ж, б. јл түзгөн а€лдардын образдарына назиктик, боорукердик, асылзаадалык мүнөздүү. ј. "јрдак Ѕелгиси" ордени м-н сыйланган.

ј–“ќЅќЋ≈¬— »… »ван »ванович [26.9 (9. 10). 1905-ж. ћосквада т.]- машиналар ж-а механизмдер теори€сы б-ча сов. окумуштуу, ———– »јнын акад. (1946-ж.). —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1969). 1926-ж. ћосквадагы  . ј. “имир€зев атн. а. ч. академи€сын бүтүргөн. 1927-жылдан ћоскванын жог. окуу жайларында сабак берет; 1932- 49-ж. ћ√”нун, 1942-жылдан ћосква авиап. ин-тунун проф. 1937-жылдан ћашина таануу ин-тунда иштейт. “атаал көп звенолуу механизмдердин кинематикалык талдоо методун түзгөн (1939). ћашиналардын динамикасын изилдөөнүн теори€лык ж-а эксперименттик методдорун үйрөнүү проблемасы б-ча изилдөө иштерин жүргүзөт. 1947-жылдан Ѕүткүл союздук "Ѕилим" коомунун пред-лине орун басар, 1966-жылдан пред-ли. ———– ∆ог. —оветинин 7-шайл. депутаты. 3 Ћенин ордени, башка 2 орден, медалдар ж-а эл аралык сыйлыктар м-н сыйланган.

ј–“–ќƒ≈« (гр. arthron-муун, desis- бириктирүү) - колу-буттун кээ бир оорулардан ж-а майып болуудан кийип таканчыктоо жөндөмдүүлүгүн калыбына келтирүү максатында муундарды кыймылга келтирбөөчү операци€. “аканчыктоо жөндөмдүүлүгүн жоготуу муундун ичинен сынган сыныктын туура эмес бүтүшүнөн, туберкулЄздон, муундардын сезгенүү ж. б. ооруларынан пайда болушу ыктымал. ј. мындайча жүргүзүлөт: муундагы сөөктөрдүн кемирчек беттери алынгандан кийин, сөөктөрдүн учтары бири бирине тыгыз тийиштирилип бекитилет, толук бүткөнчө, гипсте кыймылсыз абалда кармалат.  ысуучу аппараттардын жардамы м-н сөөктөрдүн бүтүшүн ылдамдатууга болот.

ј–“–ќ« (гр. arthron - муун) - муундардын өнөкөт оорусу, зат алмашуунун бузулушунан келип чыгат. ј. ар кандай уулануудан жугуштуу оорулардан (келте, котон жара ж. б.) кийин муундардын кокустап ж-а күчүркөнүп калышынан (жүк көтөрүүчүлөрдө, балеттик артисттерде) пайда болот. —өөктү азыктандыруучу кан тамырларынын бузулушунан муунга өлүү ткандар чогулат.  емирчектин таандары жумшарып, муундардын сөөктөрүнүн ички беттери калыңдап, учтары кемирилип, бири бирине жабышып, сенек болуп калышы мүмкүн. ј. көбүнчө жамбаш, тизе муунт дарында учурайт. ј-го чалдыккан адамдын кезек-кезеги м-н муундары ооруйт.  үчүркөнсө же, тескерисинче, ал узакка кыймылсыз абалда болсо да муун ооруйт. ƒарылоо амбулатори€лык, санатори€-курорттук (÷халтубо, ≈впатори€, ∆алал-јбад) шарттарда жүргүзүлөт. Ёң оор учурларда хирурги€лык операци€ (артродез, артропластика ж. б.) жасалат.

ј–“–ќѕЋј—“» ј (гр. arthron - муун, plastike-жабыштыруу) -муундун ишин калыбына келтирүү үчүн жасалуучу операци€. “уура эмес бүткөн муундун ичинен сынган сыныкта, өнөкөт оорулардан сенек болгондо жасалат. ќпераци€да сөөктөрдүн муунга кошулган бөлүктөрү ажыратылып, муун жак беттери жылмакайлангандан кийин, алардын ортосуна оорулуу адамдын өзүнөн алынган тери же чарым жабыштырылып тигилет. Ќатыйжада эки сөөктүн кошулган жерине муундун жаңы формасы пайда болот. ј-га кемирчек ж-а тукум кабыгынан (амниондон) жасалган калпакчалар да колдонулат. ”шул эле максатта капилеттен өлгөн адамдардын денесинен алынып, атайын консерваци€ланган муун же сөөктөрдүн муун жак баштары пайдаланылат.  ийинки мезгилде металлдан, пластмассадан иштетилген муундун башы же толук протез муундары, оорулуу муундарды толук бойдон же жарым-жартылай алмаштыруу үчүн колдонулат. ќпераци€лардан кийин муундун кыймылын калыбына келтирүү үчүн массаж, дарылоо гимнастикасы, физ. факторлор ж. б. жолдорун узакка колдонуу зарыл.

"ј–“’јЎј—“–ј" (санскр. сөзмө-сөз - жашоо-тиричилик, пайдалуулук ж-дөгү илим) - байыркы инди€лык трактат, мамлекетти башкаруу маселелери б-ча нускоолордун жыйнагы. "ј." - Ѕайыркы »нди€дагы коомдук мамилелер, экономика, са€сий ин-ттар ж-дөгү маалыматтардын эң маанилүү булагы. јвтору  аутилье (б. з. ч. 4-к.) деп эсептешет, бирок ага "ј-нын" негизи гана тиешелүү, себеби б. з. 2- 3-к-на чейин "ј-га" кошумча киргизилип, толукталганы белгилүү.

ј–“ё’»Ќ ёрий ѕетрович (1930-ж.т., ћосква обл.,  лин р-ну, ѕершутино с.) - ———–дин учкуч-космонавты, полковник-инженер, —ов. —оюз. Ѕаатыры (1974). 1957-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ќрто мектепти бүткөн соң (1948), —ерпуховдогу аскер авиац.-тех. окуу жайына кирген. јны ийгиликтүү бүтүрүп чыгып, —ов. јрми€нын авиац. бөлүктөрүндө кызмат кылган. 1958ж. Ќ. ≈. ∆уковский атн. јскераба инженердик академи€ны бүтүргөндөн кийин ошол академи€нын ил. из. лаборатори€ларынын биринде иштеген. 1963-ж-дан космонавттар отр€дында. 1974-ж. 3-июлда "—оюз-14" космос кемесинде ѕ. –. ѕопович м-н бирге борт-инженер болуп космоско учкан. 5-июлда "—оюз-14" трансп. кемеси 1974жылдын 25-июнунан бери космосто учуп жүргөн "—алют-3" орбиталык ил. станци€сына биригишкен. “рансп. кемени орбиталык станци€га жакындатуу ж-а маневрлөө автоматтык түзүлүштөр аркылуу жүргүзүлүп, 100 м аралыктан тартып ашташтырууну экипаж өзү башкарган. јндан кийин экипаж трансп. кемеден "—алют-3" станци€сына өткөн. јлар 15 сутка бою ил. станци€нын ичинде болушуп, "—оюз-14" ж-а "—алют-3" ашташып учуп жүргөндө, ар түрдүү илимийтех. ж-а мед.-биол. эксперименттер жүргүзүшкөн. 19-июлда "—алют-3" станци€сынан кайра ажырап бөлүнүп, "—оюз-14" кемеси м-н ∆ерге келип конгон.

ј–”« - созулма ж-а кыска муундардын кайталанышына негизделген квантитативдик ыр түзүлүшү. јл алгачкы ирет араб поэзи€сында колдонулуп, кийин ∆. ж-а ќ. „ыгыштын кээ бир өлкөлөрүнө тараган. ј. системасын 1-жолу 8-к-дын окумуштуу филологу ’алил ибн јхмед системага салган. 11-к-да түрк тилинде 1-жолу Ѕаласагундук ёсуфтун атактуу " удатгу Ѕилик" поэмасы ј. өлчөмүндө жазылган. ј-дун 19 түрү бар. јл рев-€га чейин түрк элдеринин ичинен өзбек, уйгур, азербайжан, түркмөн, татарлардын классикалык жазма поэзи€сында кеңири колдонулган.

ј–”“ёЌяЌ Ќагуш ’ачатурович (10. ». 1912-ж. т.) - сов. мамлекеттик ишмер, јрм€н ——– »јнын акад. (1950). 1942-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ћосквадагы ¬. ¬.  уйбышев атн. јскердик-инж. академи€ны бүткөн (1936). “ех. илимд. доктору. 1941- 45-ж. —ов. јрми€да. 1945-61-ж. јрм€н ——– »јда тех. илимдер бөлүмүнүн акад.-секретары, вице-президенти. 1961-63-ж. ≈реван мамл. ун-тинө ректор. 1963-жылдын апрелинен јрм€н ——– ∆ќ√. —оветинин ѕрезидиумунун ѕред-ли, ———– ∆ќ√. —оветинин ѕрезидиумунун ѕред-линин орун басары.  ѕ——тин 23-съездинде (1966) Ѕорб. текшерүү комисси€сынын мүчөсү болуп шайланган. јрмени€  ѕ Ѕ нын бюро мүчөсү. ———– ∆ог. —оветинин 6-9-шайл. депутаты. 3 Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј–‘ј - байыртадан белгилүү муз. чертме аспап. јзыркы ј-нын жаңырыктуу рамага туурасынан тартылган (до-бемоль мажордо диатоникалуу күүлөнгөн) 46 кылы бар. ƒобуштарды ырааттуу чыгарыш ж-а башка тоналƒ””лукка өтүш үчүн кылдарды кыскартып, алардын доб57штарын жарым же толук тонго жогорулагуучу эки түрдүү кыймылдагы педалдык механизм колдонулат. (ћуну 19-к-да француз муз. устасы — Ёрар жасаган.) ј. оркестрдин, ансамблдик ж-а соло аспап катарында пайдаланылат.

ј–’ј»«ћ (гр. archaios - эскирген) - күндөлүк тажрыйбада колдонуудан чыгып калгандыктан, адабий тилде сейрек учуроочу сөздөр: төцкөруш (революци€), от араба (поезд), кецеш (совет) ж. б.

ј–’ј» ј (гр. archaikos - байыркы) - кандайдыр бир ко"омдук көрүнүштүн алгачкы өнүгүш доору. ƒемейде бул термин байыркы египеттиктер м-н гректердин сүрөт өнөрүнө, архит. формаларына карата айтылат. Ѕайыркы кулчулук коомунан мыкты архит. эстеликтер калган. ћис, ’еопсанын, ’ефрен ж-а ћилесанын зор пирамидалары, јуксор м-н  арнактын ж-а јфиныдагы ѕарфенон, Ёрехтейон храмдары ж. б. л.

ј–’јЋЋј —»— (гр. arche -башталыш ж-а allaxis - өзгөрүү) - эволюци€нын бир ыгы; мындай эволюци€да органдардын адепки түзүлүшүнүн өзгөрүшү эмбриогенездин алгачкы стади€сында башталып, андан аркы өөрчүшүн алмаштырат. ј-те органдардын түзүлүшүндө, келип чыгуусунда, түпкү тегинде жок өзгөрүүлөр пайда болот. ј.- жашоо чөйрөсүнүн тез өзгөрүшүнө жараша ыңгайлуу каражат. ¬. √арстэнг (1922) онтогенездин адепки стади€сында өзгөрүү жолу м-н пайда болгон эволюци€ны неогенез деп атаган. Ѕ. –енш (1954) ј-ти органдардын ј. ж-а жалпы ј. деп бөлгөн. ј-тик өзгөрүүлөрдүн натыйжасында ата-тегинде жок орган пайда болот да, ал организмде түбөлүккө сакталып, анын жалпы түзүлүшүнө өзгөрүштөр киргизет. ј. жолу м-н өзгөрүү жөнөкөй органдарда гана эмес, бардык органдардын эвол. жолдорунда да болот.

ј–’јЌ√≈Ћ№—  - –—‘—–дин јрхангельск обл-нын борбору (1937-жылдан бери). “үн. ƒвинанын өйүз-бүйүзүнөн ж-а чатындагы аралдардан орун алган. »ван 1”нүн буйругу б-ча 1584-ж. негизделген. »ри деңиз ж-а дары€ порту, т. ж. тоому.  алкы 343 миң (1970). Ўаар 4 районго бөлүнөт. ј.- ———–де токой ө. ж-нын ж-а жыгач экспорттоонун ири борбору.  агаз-целлюлоза, тактай тилүү, жыгач иштетүү комбинаттары бар. “актай продукци€сынын 2/з бөлүгү экспорттолот.  еме куруу ж-а аны оңдоо ө. ж. өнүккөн. “окой техникум, мед. ж-а пед. ин-ттар, 16 атайын орто окуу жайы, музейлер, куурчак ж-а драма театрлары бар.

ј–’јЌ√≈Ћ№—  ќЅЋј—“џ –—‘—–дин “үн. ≈вропа бөлүгүндө, 1937-ж. 23-сент€брда түзүлгөн. ќбласттын составына Ќенец улут округу ж-а  олгуев, ¬айгач, Ўаңы ∆ер, ‘ранң-»осиф ∆ери ж. б. а-дар кирет. ∆еринин а€нты 87,4 миң км2.  алкы 1002 миң (1970). јдмии. жагынан 19 районго бөлүнөт, 11 шаар, 37 ш. т. посЄлок бар. Ѕорбору - јрхангельск. ј. о. “үн. ƒвина, ћезень, ќнега ѕечора д-ларынын алабында жатат ќбласттын борб. бөлүгү түзөң келип дары€ларынын жээги саздак. јныв чыгышында “иман кр€жы ж-а ѕечора ойдуңу жатат.  лиматы катаал, кышы суук, жазы салкын. январдын орт. темп-расы -12,5∞, -20∞—. июлда 8∞—- 17∞—. ∆аан-чачын 350-550 мм. “үндүгүн көп жылдык тоң каптап жатат. ј. о-нын жеринин кыртышы негизинен бозомук ж-а саз топурактуу. ј€нтынын 45% (18,5 млн. га)- ийне жалбырактуу токой. Ѕугу, ак түлкү, аюу, сүлөөсүн, күрөң аюу, карышкыр ж. б. айбандар кездешет. ƒ арын дары м-н деңиз деринде тюлень, балык көп. Ёл эң сейрек отурукташкан р-ндордун бири: 1 км2 жерге 2,4 киши (1969). “үн. ƒвина д-нын боюнда калк жыш жайгашкан. Ўаар калкы 66% түзөт. »ри ш-лары: јрхангельск, —еверодвинск,  отлас, ќнега ж. б. ј. о.- ———–деги ири токойлуу р-ндордун бири. ќбласттын кирешесинин теңинен көбүн токой чарбачылыгы берет. 1965-ж. ј. о-нын үлүшүнө ———–дин жыгач экспортунун „з бөлүгү туура келген. “актай тилүүнүн ири борбору - јрхангельск,  отлас, Ќарь€н-ћар. ÷еллюлоза-кагаз, мебель чыгаруу. ишканалары көрүнүктүү орунду ээлейт. ќбластта кеме куруу, кеме оңдоочу, токой ө. ж-на керектүү машиналарды куруу, балык ө. ж. ж-а деңиз жаныбарларына аңчылык кылуу өнүккөн, о. эле эт-сүт комбинаттары, булгаары, аң терилерин иштеп чыгаруу з-ддору, трикотаж кийим тигүү ф-калары ж. б. ишканалары бар.  лиматы суук болгондуктан, а. ч-сы начар өнүккөн, негизги тармагы- сүт берүүчү уй чарбачылыгы. “үндүгүндө бугу өстүрүлөт. “үн. ƒвина д-нын боюнда мал багылат; картошка, жашылча, түштүгүндө зыгыр айдалат. ќбласттын а€нтынын 1,8% а. ч-на жарактуу, 0,5%-айдоо жер. ƒеңиз ж-а дарың транспорту жакшы өнүккөн.

ј–’јЌ√≈Ћ№— »… јндрей ƒмитриевич [11 (8. 12). 1879, –€зань -16. 6. 1940, ћосква]-сов. геолог, ———– »јнын акад. (1929; мүчө-корр. 1925), ћосква ун-тинин физ.-матем. ф-тетинин таби€т бөлүмүн бүтүп (1904), ошол бөлүмдүн геол. кафедрасында, √еол. комитетте (1912) иштейт. 1918жылдан ћосква ун-тинин, 1930-жылдан ћосква геол.-чалгындоо ин-тунун проф., ћамл. нефть ил. из. ин-тунун геол. бөлүмүнө башчы ж-а директоруна орун басар (1925-30), ———– »јнын √еол. ин-туна директор (1934- 39). ———–дин европ. бөлүгүн изилдөө б-ча комплекстүү экспедици€ны уюштурган. Ёмгектери стратиграфи€, литологи€, тектоника, палеогеографи€ ж-а кен байлыктар ж-дөгү илимдин ар түрдүү проблемаларына арналган. ј. салыгдтырма-литологи€ методунун негизин иштеп чыккан ж-а палеогеогр. реконструкци€нын жолдорун сунуш кылган. ј. ќрус платформасындагы тектон. кыймылдарды изилдөөнүн негизинде, жалпы жер кыртышына тиешелүү кээ бир тектон. закон ченемдерин ачкан. √еосинклиналдарга мүнөздүү өзгөчөлүктөрдү көрсөткөн. √еосинклиналь м-н платформанын бөлүнүшү кембрийгө чейинки мезгилдин а€гында эле жүргөндүгүн айкындаган. ј. оордук күчүнүн аномали€лары, магнитометри€лык көрсөткүчтөр ж-а геол. түзүлүш ортосундагы байланышты аныктаган, геофиз. маалыматтарды интерпретаци€лоо методикасын иштел чыккан.  ара деңиз жээгиндеги нефтилүү провинци€ны изилдегендиги үчүн ¬. ». Ћенин атн. сыйлык ыйгарылган (1928).

јв..'Ўатский Ќ. —, јндрей ƒмитриевич јрхангельский (1879-1940), ћ., 1944.

ј–’јЌ√≈Ћ№— »… (1902-ж-га чейин- ∆оо н-  ү н г ө й) - ќш обл-нын —узак р-нундагы јрхангельский сельсоветине караштуу кыштак. " өк-јрт" с-зунун аймагында. –-ндун борбору —узактан 104 км түн.-чыг. тарапта,  өкјрт суусунун оң жээгинде.  алкы 1025 (1974). ќрто ж-а башталгыч мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ј–’≈√ќЌ»… (гр. arche - башталыш

ж-а gone - туулуш) - мохтордун, папоротник сы€ктуулардын ж-а жылаңач уруктуулардын энелик органы. јталган өсүмдүктөрдүн топторун жалпысынан архегонийлуү өсүмдүктөр деп аташат. ј-дин формасы колба сы€ктуу. јнын жоон бөлүгүндө бир энелик клеткасы болот. »чке бөлүгү - мойну. —перматозоиддер ј-дин мойну аркылуу жоон бөлүгүнө өтүп, энелик клетканы уруктандырат.

ј–’≈√ќЌ»»ЋҮҮ Ө—ҮћƒҮ “Ө– (Archegoniatae) -ургаачы жыныс органы архегоний болгон татаал түзүлүштүү өсүмдүктөр. ј. ө-гө жылаңач уруктуулар, мох ж-а папоротник сы€ктуулар кирет. ∆абык уруктуу өсүмдүктөрдүн ургаачы жыныс органы - архегоний эмес, энелик, ошондуктан алар энеликтүү өсүмдүктөр деп аталат.

ј–’≈… "“ќЅ”" ("«јћјЌџ") - кембрийге чейинки мезгилде пайда болуп, өтө метаморфизмделген эң байыркы тоо тек катмарлары. ј. "т." гнейстер, кристаллдуу ж-а графиттүү сланецтер, кварциттерден турат. “ерминди 1872-ж. амер. геолог ƒж. ƒана киргизген. ћурда ј. "т-на" кристаллдуу тоо тектердин байыркы катмарларынын бардыгы киргизилсе, азыр ага метаморфизмделиш даражасына карабастан, 2500 млн. жылдан мурда пайда болгон тоо тектер бүт кирет.  ырг-нда јк-“үз өрөөнүндө, —ары∆аз кырка тоосунда ж. б. жерлерде бар, бирок алар толук аныктала элек. ј. "т-дагы" тоо тектердин арасынан кобальт, никель, хром кендери кездешет.

ј–’≈ќ... (гр. archaios-байыркы) - татаал сөздөрдүн "байыркы", "байыркы нерселерге тиешелүү болгон" деген маанини туншдуруучу биринчи бөлүгү (мис, археографи€, археологи€).

ј–’≈ќ√–ј‘»я (гр. archaios -байыркы, grapho- жазамын) -тарых илиминин тарыхый жазма даректерин басып чыгаруу теори€сын ж-а техникасын иштеп чыгуучу атайын тармагы. ј. филологи€, булактарды таануу, палеографи€, архив жүргүзүү ж. б. м-н тыгыз байланыштуу. Ѕат. ≈вропада ј. тарых илиминин өзүнчө тармагы катарында бөлүнбөйт, "ј." термини да колдонулбайт; ал көп жагынан палеографи€ м-н биригип кетет. ј. –осси€да 18-к-дын 1-жарымында пайда болгон. –ев-€га чейинки орус ј-сынын тарыхый документтерди басып чыгаруу тажрыйбасы "Ёкономи€ коллеги€сынын грамоталар жыйнагын басып чыгаруу эрежелеринде" бир кыйла жалпыланган, ошондогу археографтар илимде пайдалануу үчүн булактарды киргизишкен. Ѕирок алар идеол. чектелгендигине байланыштуу эмгекчилердин тап күрөшү, –осси€нын экон. өнүгүшү, рев-чыл кыймыл, орустан башка элдердин өткөндөгү тарыхы ж-дөгү материалдарды абдан аз жары€лашкан. —ов. ј. маркстик-лениндик методологи€ны жетекчиликке алын, эмгекчи массанын, өлкөнүн экон. өнүгүшүнүн тарыхы, боштондукка чыгуу ж-а ревчыл кыймылдын тарыхы б-ча булактарды, ———– элдеринин тарыхы б-ча документтерди, жаңы ж-а соңку тарых б-ча эмгектерди жары€лоого чоң көңүл буруп жатат. ћарксизм-ленинизм классиктеринин чыг-ларын,  ѕ——тин ж-а соң. курулуштун тарыхы б-ча материалдарды басып чыгаруу сов. ј-нын негизги иши болун калды. ———–де ј. ишин  ѕ—— Ѕ нын алдындагы ћарксизм-ленинизм институту, ———– илимдер академи€сынын “арых ин-ту, ———– ћин. —оветинин алдындагы Ѕашкы архив башкармасы жүргүзөт. јрхивдер, музейлер ж. б. ил. мекемелер, ———– тышкы иштер мин-восу да көн сандаган документтерди жары€лап турат. јрхеограф адистер “арыхый архивдер ин-тунда (ћосква) да€рдалат. "“арыхый документтерди басып чыгаруунун эрежелери" (1955), "—оветтик мезгилдеги документтерди басып чыгаруунун эрежелери" (1960) түзүлгөн. "»мпериализм доорундагы эл аралык мамилелер", "”луу ќкт€брь социалисттик революци€сы", "ƒокументтер жана материалдар", "—овет бийлигинин декреттери" ж. у. с. жары€ланды.  ырг-нда да ј. өнүктү. јзыр муну  ѕ—— Ѕ нын алдындагы ћарксизм-ленинизм ин-тунун  ырг-н филиалы,  ыргыз ——– »јнын “арых ин-ту ж. б. жүргүзөт. „ет жерлердеги соң. өлкөлөрдө ј-лык иштин жалпы багыты ж-а уюштурулушу маркстик тарых илиминин милдеттери

м-н байланыштырылат. јлардын ј-да эл массаларынын, жумушчу, демокр. ж-а улуттук-бошт. кыймылынын тарыхый материалдарын ж. б. жары€лоого көп көңүл бурат.

јв.: ¬ а л к —. Ќ., —оветска€ археографи€, ћ.-Ћ., 1948; —офинов ѕ. √., »з истории русской дореволюционной археографии, ћ., 1957; »стори€ советской археографии, в. 1-6, ћ., 1966-67.

ј–’≈ќЋќ√»я (архео... ж-а ...логин)- адам баласынын байыркы тарыхын зат түрүндөгү булактар б-ча таанып изилдөөчү илим. јларга алгачкы адамдардын турак жайлары, шаарлардын урандылары, эмгек куралдары, курал-жарактары, мүрзөлөрү, аскалардагы ж-а таштардагы жазуулары м-н сүрөт-чиймелери ж. б. кирет. «ат түрүндөгү даректер тарыхый оку€ларды даана ба€ндап бербегендиктен, аларды изилдөө методдору жазма эстеликтерди анализдөөдөн олуттуу айырмаланат. Ёстеликтерди казып алгандан кийин, зат түрүндөгү ж-а жазма булактардын негизинде тарыхый оку€ларды ил. реконструкци€лоо жүргүзүлөт. Ѕул иш материалдык мад-т м-н социалдык-са€сий турмуштун ортосунда закон ченемдүү байланыш бар экенин көрсөткөн маркстик жобого негизделет. 19-к-дын башында ј. өзүнчө илим катары калыптанат. “урак жайларды казууда адам тиричилигинин эстеликтеринин ар кандай тарыхый мезгилдерде пайда болгон катмарлануулары катталат. “абылгаларды анализдөөдө салыштырма ж-а типологи€лык методдор колдонулат. —алыштырма метод б-ча табылган материалдар тарыхта ж-а этнографи€да белгилүү маалыматтар м-н ж-а мурда изилденген эстеликтердин материалдары м-н салыштырылат.

Ёзелки заттарды, көбүнчө иск-во ж-а эстеликтерди жыйноо иши байыркы убакта эле башталып,  айра жаралуу доорунда күчөйт. 18-к-дын а€гында ¬езувий жанар тоосунун күлдөрү басып калган ѕомпей ш-ын, андан кийин √еркуланумду казуу атайылап ил. максатта жүргүзүлгөн. Ѕулар ј-нын өнүгүшүндө чоң роль ойноду. 19-к-дын 1-жарымында ј-лык казуулар көп өлкөлөрдө кеңири тарала баштайт. Ѕул француз рев-€сынын боштондукка чыгаруу иде€ларынан ж-а ≈вропадагы өлкөлөрдө улуттук аң-сезимдин өсүшүнө жараша элдердин өткөндөгү тарыхына көбүрөөк кызыгуусуна байланыштуу болгон. ј-лык материалдардын ил. классификаци€сынын түзүлүшүнө таш, коло ж-а темир доорлору ж-дөгү үч доор теори€сы зор таасир тийгизди. јны алгачкы жолу б. з. ч. 1-к-да эле римдик акын ж-а ойчул Ћукреций  ар айткан ж-а анын тууралыгын 1836-ж. археол. материалдын негизинде дани€лык археолог  . ё. “омсон далилдеген. ∆аратылыштагы эвол. өнүгүү ж-дөгү ƒарвиндин теори€сы да ј-лык маалыматтарга тарыхый түшүндүрмө берүүгө зор роль ойногон.

1869-83-ш. француз археологу √. ћортильө эвол. теори€нын негизинде таш доорундагы байыркы заттардын классификаци€сын иштеп чыгып, таштан курал жасоонун техникасынын өсүш этантарынын иретин ж-а адам зат мад-тынын өнүгүү баскычтарын далилдеди. ј-лык эстеликтерди аныктоонун типологи€лык методун иштеп чыгуу швед окумуштуусу ќ. ћонтелиуска тиешелүү. Ѕирок коомдун өнүгүү шарттарынын объективдүү таасирин ал эске албай, нерселер өз фермаларынын өзгөрүшүнүн ички закондору м-н өнүгөт,- деп жаңылыш ойлогон. ј-лык казуулардын ил. методдору 19-к-дын 2-жарымында негизинен түзүлө баштап, ј. ичинде адистештирүү иши тереңдейт.  азуу иштери комплекстүү түрдө жүргүзүлүп, ар түрдүү кесиптеги адистер катышат. ≈гипетте, Ёгей деңизиндеги аралдарда, √реци€да, “урци€да, »ранда ж. б-да ј-лык зор табылгалар табылат. 20-к-да ј. иштери кеңири кулач жайып, ≈вропа, јзи€ ж-а “үн. јфрикага таралат.

–осси€да өлкөнүн түштүгүндөгү байыркы шаарларды ж-а көрүстөндөрдү казуу иши 19-к-дын а€гынан тартып үзгүлтүксүз жүргүзүлө баштады. ј. иштеринин методикасы жакшыртылды, аэрофотосъемка киргизилди, археол. эстеликтердин келип чыгышын аныкташ үчүн табигый илимдерден алынган методдор колдонула турган болду. ј-да статистикалык метод да пайдаланылат. јрхеол. картографи€лоо, б. а. өлкөдөгү бардык ј-лык эстеликтерди карталарга түшүрүү өтө маанилүү метод болуп эсептелет, анткени ошол карталар б-ча тарыхый жалпылаштыруулар чыгарылат.

———–де ј-лык изилдөөлөр —овет бийлигинин алгачкы жылдарынан тартып өнүгө баштады. 1919-ж. ћатериалдык мад-т академи€сы (азыркы ———– »јнын јрхеол. ин-ту) түзүлүп, бүткүл өлкөдө археол. иштерди координаци€лоочу мекемеге айланды, ј-лык изилдөөлөрдү жүргүзүүдө союздук ресн-калардын »јларындагы јрхеол. ин-ттар ж-а бөлүмдөр белгилүү роль ойнойт. Ѕул ишке музейлер ж-а алардын археөл. бөлүмдөрү да активдүү катышышат. Өлкөбүздөгү ј-лык казуулар ———– »јнын же союздук ресн-калардын »јларынын атайын уруксаты б-ча гана жүргүзүлөт. ———–деги ј-лык эстеликтердин бардыгы мамл. камкордукка алынган. јларды сактоодо тарых ж-а мад-т эстеликтерин кайтаруу б-ча ыкты€рдуу коомдор зор иштерди жүргүзүүдө.

јлгачкы коомдун, байыркы доордун ж-а о. кылымдын чарбасы, коомдук түзүлүшү, идеологи€га ж-а мад-ты ж-дөгү сов. археологдор тарабынан көп сандаган баалуу эмгектер жазылды. јсыресе, мурдагы падышалык –осси€нын чет жакаларында, мис, ќ. јзи€нын аймагында болгон байыркы цивилизаци€ны изилдөөдө маанилүү жумуштар иштелди. якубовскийдин, —. ѕ. “олстовдун, ћ. ≈. ћассондун, ј. Ќ. Ѕернштамдын, ћ. ћ. ƒь€коновдун, ј. “. Ѕеленицкийдин, ¬. ј. Ўишкиндин жетекчилиги астында иштеген ири зкспедици€лар ќ. јзи€дагы элдердин байыркы тарыхын калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берип, илимди жаңы көп материалдар м-н байытты. —овет бийлигинин жылдарында  ырг-нда көчмөн ж-а отурукташкан калктын тарыхына тиешелүү бир нече миңдеген эстеликтер ачылды. –есп-канын аймагында эң байыркы убактардан тартып үңкүрлөрдү мекендеген адам баласынын жашагандыгы далилденип, таш куралдарынын түрлөрү, дыйканчылык мад-тынын калдыктары табылды. ќ. кылымдагы шаарлар м-н кыштактардын урандыларынан калктардын кол өнөрчүлүгү, а. ч-сы, тиричилиги, мад-ты, идеол. түшүнүктөрү, иск-восу ж-дө кеңири материалдар алынды. Ѕулардын баары башка материалдар м-н бирге кыргыз элинин калыптануу жолун аныктоодо чоң роль ойноп жатат.

јд.: јвдусин ƒ. ј., јрхеологи€ ———–, ћ., 1967; Ѕ е р н ш т а м ј. Ќ., »сторико-археологические очерки ÷ентрального “€нь-Ўан€ и ѕамиро-јла€, ћ.-Ћ., 1952; ошонуку, јрхитектурные пам€тники  иргизии, ћ.-Ћ., 1950; ¬инни к ƒ. ‘., 50 лет советской археологии в  иргизии, "—оветска€ археологи€", 1967, є 4; Ћенинские идеи в изучении истории первобытного общества, рабовладени€ и феодализма. —б. статей, ћ., 1970; ћ о нг а й т ј. Ћ., јрхеологи€ западной ≈вропы. ћ., 1973; ћассой ћ. ≈., —редн€€ јзи€ и древний ¬осток, ћ.-Ћ., 1964; “руды  иргизской археолого-этнографической экспедиции, т. 1-5, ћ., 1963-68;  ожем € к о ѕ. Ќ., –аннесредневековые города и поселени€ „уйской долины, ‘р., 1959; «аднепровский ё. ј., јрхеологические пам€тники южных районов ќшской области, ‘р., 1960.

ј–’≈ќЋќ√»яЋџ   ј«””Ћј– - археол. эстеликтердин, байыркы адамдар турган жайлардын, мүрзөлөрдүн калдыктарына тарыхый изилдөө максатында жүргүзүлгөн казуу иштери. ———–де ј. к-ды атайын археол. мекемелер (ил. из. ин-ттары, ун-ттердин археол. кафедралары, музейлер ж. б.) жүргүзөт. Ѕул археологи€лык казуулар ———– »ј ж-а союздук респкалардын »јлары берүүчү "ќткрытый лист" деген документтин негизинде ишке ашат. Ўаарлардын же кыштактардын урандыларындагы кезиге турган буюмдарды толук алуу үчүн ј. к. кеңири а€нтта жүргүзүлүп, ар бир чарчы м өзүнчө кылдаттык м-н казылат. ј. к. иши жазуу, чийме ж-а фотографи€ түрүндө так документтенилиши зарыл. јрхеол. табылгалар алгачкы общиналык, кул ээлөөчүлүк ж-а феод. коом мезгилиндеги элдердин турмушунун тарыхый картинасын реконструкци€лоого мүмкүндүк берет.

јд.: јвдусин ƒ. ј., јрхеологические разведки и раскопки, ћ., 1959 (библ.); Ѕлаватский ¬. ƒ., јнтична€ полева€ археологи€, ћ., 1967 (библ.).

ј–’≈ќЋќ√»яЋџ   ј–“јЋј– - археол. эстеликтердин белгилүү бир аймагын көрсөтө турган карталар. ј. к. байыркы замандын ж-а о. кылымдардын археол. мад-тынын ар кандай белгилер м-н геогр. жайгаштырылышы, өз ара таасири ж-а байланышы ж-дө көрсөтөт. ј. к. эстеликтердин же археол. мад-ттын айрым түрлөрү б-ча же айрым мезгилдерди, бүтүндөй бир доорлорду кучагына алган хронологи€лык карта болуп түзүлүшү мүмкүн. јйрым ушундай карталардын базасында жыйынтыкталган ј. к. түзүлөт.  ырг-нда айрым райондор б-ча ј. к-ды ј. ». Ѕернштам, ј.  .  €биров, ѕ. Ќ.  ожем€ко, ё. ј. «аднепровский ж. б. адистер түзүп чыгышкан.

ј–’≈ќЋќ√»яЋџ   ќћ»——»я (ѕ етербургдагы)-рев-€га чейинки орус археологи€сынын уюштуруу ж-а ил. борбору. 1859-ж. негизделген. ћунун пред-лдери —. √. —троганов, ј. ј. ¬асильчиков, ј. ј. Ѕобринский болгон. 1889-ж. ј. к. мамл., шаардык ж-а дыйкандар жерлеринде археол. казууларга уруксат берүү ж-а аларга контролдук кылуу б-ча чоң укукка ээ болгон. ј. к. илгерки монументтүү эстеликтерди сактоо ж-а реставраци€лоо б-ча жумуштарды да жүргүзгөн. 1859-1913/15-ж. (1862-1918) үчүн жылдык "ќтчЄтторду" ж-а "»звести€ны" (1901-18) басып чыгарышкан. ќ. эле ал "–осси€нын археологи€ боюнча материалдарын" (37 том, 1866- 1918) да басып чыгарган. 1919-ж. ј. к. жоюлуп, сов. археологи€га жетекчилик кылуучу борбордун функци€лары ѕетроградда жаңыдан уюшулган ћатериалдык мад-т тарыхынын –осси€ академи€сына өткөрүлгөн.

ј–’≈ќЋќ√»яЋџ  ћјƒјЌ»я“ - бир мезгилге таандык, жерг. өзгөчөлүктөрү бар ж-а айрым бир аймакта топтолгон археол. эстеликтердин жалпылыгын аныктоо үчүн колдонулуучу түшүнүк. јр. м-тын аты көбүнчө эстеликтер табылган жердин аты, о. эле сөөк коюунун салты, карапага, куралжарактарга түшүрүлгөн оймо-чиймелердин формасы же белгилердин бүтүндөй комплекси б-ча коюлат. јр. м-ын изилдөө аларды жазуу булактары аркылуу белгилүү уруулар м-н салыштырууга мүмкүндүк берет. ћад-ттагы окшош көрүнүштөр айрым урууларда геогр. ж-а социалдык бирдей шарттарда бири бирине байланышсыз эле пайда болушу мүмкүн. јд.: Ћевин Ќ. √. и „ е б о к с ар о в Ќ. Ќ., ’оз€йственно-культурные типы и историко-этнографические области, "—оветска€ этнографи€", 1955, Jfi 4; ћ о нг а й т ј. Ћ., јрхеологические культуры и этнические общности, "Ќароды јзии и јфрики", 1967,  г 1.

ј–’≈ќЋќ√»яЋџ  ћ”«≈…Ћ≈– - археол. табылгаларды чогултуу, сактоо, изилдөө иштерин жүргүзчү ил. мекемелер. –осси€да алгачкы археол. табылгалар ќружейный палатада ж-а  унсткамерада сакталган. 19-к-дын башында атайын јр. м. уюштурула баштайт. ћузейлерди түзүү ж-дөгү ѕетр 1нин указында сейрек кездешчү буюмдарды жыйноо м-н археол. материалдарды топтоого да өзгөчө көңүл бурулган. 1763-ж. ј. ѕ. ћельгунов - скифтердин дөбөлөрүндө, ѕ. ». —умароков  рымдагы байыркы грек ш-ларында археол. казуу жүргүзгөн. 19-кда бир топ жерг. јр. м. Ќиколаевде, ‘еодоси€да, ќдессада,  ерчте, ћосквада ж. б. уюштурулган. ќкт. рев-€сынан кийин биздин өлкөдөгү иск-волук ж-а крайлык музейлерде археол. изилдөө жумуштары бөтөнчө кеңири жүргүзүлө баштады.  ырг-ндын ‘рунзедеги мамл. тарых музейинин, ѕржевальск ж-а ќштогу крайлык музейлердин алдында археол. бөлүмдөр бар.

ј–’≈ќѕ“≈–ј (Archaeoptera)- тукум курут болгон байыркы канаттуу курткумурскалар. ј-нын жаргак сымал жупжука канаттары болгон. јлгачкы канаттуу курт-кумурскалардын келип чыгышын изилдөөдө ј-нын мааниси чоң. ј-нын бир өкүлү (Eopterum devonicum) “иман тоолорунан (———–) девон мезгилинин акырындагы чөкмө тектердин катмарларынан табылган.

ј–’≈ќѕ“≈–» — (архео... ж-а гр. pteгух - канаттуу; Archaeopteryx lit- hographica) - кескелдирик куйруктуулар классчасындагы казылып алынган байыркы канаттуу. „оңдугу каргадай. јлдыңкы буту канатка айланып, арткы бутунда 4 манжасы болгон, бирөө артка карай ийилген, төш сөөгү кабыргаларына бириккен эмес. ƒенесинин жалпы формасы, буттарынын түзүлүшү ј-ти канаттууларга окшотсо, ал эми тиштери, 20 омурткадан турган узун куйругу, жиликтеринин кемиктүүлүгү, алдыңкы буттарында тырмактуу манжалардын болушу, төш сөөгүнүн кырынын жоктугу сойлоочуларга жакындатат. —ы€гы, ј. дарактан даракка каалгып учуп, тырмактуу манжаларынын жардамы м-н жөргөлөп жүргөн болуу керек. ј-тер эвол. процесстин натыйжасында канаттуулар м-н сойлоочулардан келип чыгышы ыктымал. Ѕавари€дагы «оленгофен литограф сланеңинен 1860-ж. юра мезгилиндеги ј-тин сөөгү, канатынын тактары табылган. јрхеорнис м-н ј. бир түргө кире тургандыгы такталды.

ј–’≈ќ÷»ј““ј– (Archaeocyathi) - тукум курут болгон омурткасыз жаныбарлар тиби.  ембрий мезгилинде дениздердин түбүндө (100 м ге чейин) жашаган. ј-дын жер жүзүндө 1000 ден ашык түрү болгон. јлардын денесинин орт. уз. 5-10 (кээ 15ирөөлөрүнүкү 1 м), туурасы 1-3 см (кээде 50 см) келген. ———–де ”ралдын, —ибирдин, џ. „ыгыштын ж-а  ырг-ндын жер катмарларынан табылган.  өпчүлүгү бирден, кээ бирлери чогулуп жашашкан. ј-дын калдыктары кембрий мезгилиндеги тектердин геол. жашын аныктоодо зор көмөк көрсөтөт.

ј–’≈“»ѕ (гр. archi байыркы, typos - тип, түр, форма) - тирүү тилдердеги айрым көрүнүштөрдүн (сөздөрдүн, тыбыштардын, мүчөлөрдүн ж. б.) белгилүү тилдик закондордун чегинде илимий жол менен калыбына келтирилген эң байыркы түрү.

ј–’»... (гр. archi... башкы, башчылык)-1) чиркөөлүк жог. наамды билдирүүчү татаал сөздүн биринчи составдын бөлүгү (мис, архиепископ, архиерей); 2) татаал сөздүн экинчи бөлүгүнүн маанисине айкашып, бир нерсенин эң жог. даражасын билдирүүчү префикс (мис, архиреакпи€чыл).

ј–’»јЌЌ≈Ћ»ƒƒ≈– (Archiannelida) -муунак курттар тибиндеги омурткасыз жаныбарлар. Ѕир катар окумуштуулар ј-ди түктүү курттар деп эсептеп, ушул класска киргизет. ј-дин арасында денесиндеги муунактар көбү да, азы да бар.  өпчүлүгүнүн башында түксүз жуп тинтүүрлөрү болот. јк ж-а  ара деңиздерде жашайт. ∆ыныстык жол м-н көбөйөт; личинкасы - трохофора.

ј–’»¬ƒ≈– (лат. archivum - мекеме)-документ түрүндөгү материалдарды сактай турган өз алдынча мекемелер же мекемелердеги, уюмдардагы ж-а ишканалардагы ушул жумушту аткаруучу бөлүмдөр. ћекемелердин, коомдордун ж-а жеке адамдардын иш-аракеттеринин натыйжасында топтолгон документтердин жыйындысы да ј. деп аталат. ј-деги жазмалар ил. из. иштери, чарбанын практикалык керектөөлөрү үчүн ж-а мамл. башкаруу иштеринде пайдаланылат. ———–дин азыркы терр-€сында ј. катары сакталган материалдар «акавказьеден (б. з. ч. 9-6-к.),  ара деңиздин түн. жээгинен (б. з. ч. 6-5-к.) табылды. ќ. јзи€дагы кул ээлөөчүлүк мамлекеттерде жазуу болгондугун далилдөөчү эстеликтер ачылды. »бн —ына —аманилер мамлекетинин эмиринин китепканасындагы ј-дин (9- 10-к.) толук ба€ндамасын калтырган. Ѕорборлошкон ќрус мамл. орногон соң 16-к-да ћосквада ѕадыша архиви уюштурулган. „ыныгы маанисиндеги мамл. ј. 18-к-дын башынан, ѕетр I нин доорунан бери, түзүлгөн.

”луу ќкт. соң. рев-€сы жеңген соң, —овет өлкөсүндө ј-дин тарыхында жаңы мезгил башталды. 1918-ж. 1-июнда –—‘—– Ё —и "јрхив ишин кайра куруу жана борбордоштуруу жөнүндө" ¬. ». Ћенин кол койгон ƒекрет кабыл алды. Ѕул ƒекрет б-ча ведомств. ј-дин баары жоюлуп, аларда сакталган документтерден ћамл. бириккен архив фондусу түзүлдү. Өлкөдөгү бүткүл архив ишине ———– ћин. —оветинин алдындагы Ѕашкы архив башкармасы (ЅјЅ) жетекчилик кылат. ∆алпы союздук мааниси бар архив фондуларын сакташ үчүн ———–де 13 мамл. борб. архив түзүлгөн. Ѕулар ЅјЅга баш иет. —оюздук респ-каларда архив ишине респ-калардын мин. советтеринин алдындагы архив башкармалары жетекчилик кылат. ј——–лерде, крайларда ж-а областтарда жерг. архивдер түзүлгөн. ———–де архив фондуларынын айрым бөлүгү парт, органдардын, кээ бир ведомстволорду^ ил. мекемелердин ж. б. карамагында да сакталат. ћис, Ѕорб. парт, архив  ѕ—— Ѕ нын алдындагы ћарксизм-ленинизм ин-тунда; мамл. ј-ден сырткары мекемелерде, уюмдарда ж-а ишканаларда күндөлүк ј. жыйналат. 1966-ж. февралдан тартып "—оветские архивы" деген журнал чыгарыла баштады.

ј–’»ћ≈ƒ (болжолу, б. з. ч. 287- 212, —иракуз ш.) -байыркы грек илимпозу, математик ж-а механик. »л. иштерин механик ж-а техник катары баштаган. Ѕеттердин а€нттарын ж-а ар кандай нерселердин, фигуралардын көлөмдөрүн табуу методун өркүндөткөн. ј.- матем., физика илимдеринин пионери, механиканы илим катары түзүүчүлөрдүн бири. јга ар түрдүү тех. ойлоп чыгаруулар тийиштүү. ≈гипетке барып александри€ окумуштуулары ( онон, Ёратосфен) м-н таанышуусу анын жөндөмдүүлүгүнө зор түрткү берген. јл л: санынын маанисин чоң тактыкта (3 -- <п <3~) эсептеп чыккан; нерсенин оордук борборун тапкан. –ычагдар законун матем. жол м-н чыгарган. јнын акыркы эмгеги сууга матырылган нерселердин тең салмактуулугун изилдөө болгон. јрхимед в и н т и деп аталуучу суу көтөргүч механизмди ойлоп тапкан.

ј–’»ћ≈ƒ «ј ќЌ” - суюктуктардын ж-а газ дардый статика закону. Ѕул закон б-ча, суюктукка (газга) матырылган ар кандай нерсени ал нерсе сүрүп чыгарган суюктуктун (газдын) салмагына – барабар болгон көтөрүү күчү жогору карай түртөт.  өтөрүү күчү F нерсенин оордук борборуна аракет кылат. Ќерсенин матырылышы тереңдеген сайын, ага каршы аракет эткен басым күчү көбөйөт. Ќатыйжада нерсенин төмөнкү бетине аракет эткен суюктуктун (газдын) басым күчү жог. бетиникине караганда көп болгондуктан, жогору багытталган көтөрүү күчү аракеттенет (к. сүрөт). ј. з. б-ча, көтөрүү күчү матырылган нерсенин салмагынан кичине болсо, анда нерсе чөгөт; анын салмагына барабар келсе, суюктуктун ичинде сүзүп жүрөт; эгер салмагынан чоң болсо, ал суюктуктун бетинде калкып калат. ј. з. газдарда ж-а суюктуктарда нерселердин сүзүү теори€сынын негизин түзөт.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞