пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј–’»ћ≈ƒ —ѕ»–јЋџ -өз чекиттеринин биринин тегерегинде айлануучу түз сызык б-ча бир калыпта кыймылдаган чекит сызган ийри сызык.  аралып жаткан түз сызыктын ар кандай ќ чекитин уюл деп алып, берилген түз сызыктын тандалып алынган багытын уюлдук огу катарында карасак, анда ј. с-нын теңдемеси уюлдук координаталар системасында р=аф түрдө болот: а - турактуу сан, к. —ызык.

ј–’»ћ»÷≈““≈– (Archimycetes) - жөнөкөй түзүлүштүү козу карындардын классы. ј-дин мицелийи жок же начар өнүккөн.  өпчүлүгү - балырлардын, гулдуу өсумдуктөрдун мителери, кээси-сапрофиттер. Ѕул класс миксохитриди€луу ж-а микохитриди€луу козу карын болуп бөлүнөт. ј. зооспоралары м-н көбөйөт, айрымдары цисталуу. ј-дин 400 түрү бар, алардын кээси балыктарды, кээ бири а. ч. өсүмдүктөрүн илдетке чалдыктырып, текши кырылууга дуушар кылат.  ырг-нда ј. жакшы изилдене элек.

ј–’»ѕ≈Ћј√ - бири бирине жакын жайгашкан, жалпысынан бирдиктүү аралдардын тобу. ј-га кирген аралдардын пайда болуу шарттары бирдей, геол. түзүлүшү окшош. ”шуга байланыштуу материк (∆аңы-∆ер), коралл (ћаршалл а-дары), вулкан (√авайи а.) ј-дары болуп бөлүнөт.

ј–’»ѕќ¬ ¬асилий —ергеевич [9(22). 12. 1906-ж. т., азыркы „ел€бинск обл., “ютн€ры с] - танкалык аскерлердин ген. полковниги, эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (21.3. 1940 ж-а 23.9. 1944). 1931-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1928жылдан —ов. јрми€да.  омсоставдын билим тереңдетүү курстарын (1938 ж-а 1943) ж-а √өнштабдын академи€сын (1950) бүтүргөн. 1940-ж. —оветфин согушунда душман коргонуусун талкалаган; ѕеремышель ш-ын алууда, ¬исла д-нан өтүүдө (1944) танкалык бригадага мыкты жетекчилик кылган. 3 Ћенин ордени, 5  ызыл “уу, 2-дараж.  утузов,  ызыл ∆ылдыз ордендери, ѕольша, „ехословаки€нын ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган. —огуштан кийин —ов. јрми€нын жетекчи кызматтарында иштеди.

ј–’»“≈ “ќЌ» ј (гр. architektonike - курулуш өнөрү) - архитектурадан эстетиканын сырткы көрүнүшү, негизги ж-а ага байланыштуу курулуштардын көлөмү м-н кооздолушу жагынан шайкеш келиши.  урулуш материалдары эстет, жактан кооздолгон түрдө архит. формада анын инженердик-тех. (тектон.) негизине көпчүлүк учурда үндөшүп турушу керек.  урулуштун тектон. негизи эстет, жагынан ј-лык мүнөзгө ээ болот.

ј–’»“≈ “”–ј (гр. architekton - куруучу) - элдин жашоосу м-н жумуш кызматына ылайыкталган имараттарды ж-а курулуштарды салуу ж-а көркөмдөө өнөрү. ј-нын пайда болушу ж-а өнүгүшү өндүргүч күчтөрдүн деңгээли, коомдун социалдыкматериалдык керектөөсү, бийликте турган таптардын идеологи€сы, улуттук, жаратылыштын ж-а климаттык өзгөчөлүк ж-а ил.-тех. прогресс сы€ктуу факторлорго, шарттарга байланыштуу. ј. өз кезегинде илим м-н техниканын бир катар тармактарынын практикалык жактан ийгиликтүү өсүшүнө (курулуш механикасы, курулуш материалдарынын түзүлүшү ж-дөгү окуу, курулуштун жылуулук, санитардык техникасы, акустика ж-а социологи€) түрткү берди. ј-нын тигил же бул коомдук формаци€дагы социалдык маанисин айтканыбызда таптык антагонисттик коомдогу ј. элдин, көпчүлүктүн турмуштук мүдөөсүн алымсындырбай, эң башкысы башкаруучу таптардын мүдөөсү үчүн кызмат кылган. ј-нын милдетине: 1) жалпы пландаштырылган композици€нын максаттуулук; 2) конструкпи€нын бекем ж-а туруктуу болушу; 3) курулуштун ј-лык формасынын ылайыктуулугу; 4) имаратты курууда экон. чыгымдын сарпталышы ж. б. кирет. ј. турак жай имараттарынын, коомдук (гражд.) ж-а админ. имараттардын, ө. ж., инженердик, а. ч. курулуштарынын ж-а бак-парк ј-сы болуп бир нечеге бөлүнөт. ј-нын өнүгүшүндө төмөнкүдөй этаптар пайда болгон. 1. ≈гипет ј-сы (пирамида ж-а храмдар); 2. √рек ј-сы (туташ системада курулган храм, театр, мамл. мекемелер, мектеп, стадион ж. б.). Ѕайыркы кул ээлеөчүлүк √реци€дагы ј. архаикалык, классикалык ж-а эллиндик болуп үчкө бөлүнөт. 3. –им ј-сы (шаардык дворец, храм, чиркөө, собор, монументтер, амфитеатр ж-а триумфалдык аркалар). –имдин ошол кездеги эң көрүнүктүү курулуштары ѕантеон ж-а  олизей ж. б. 4. ‘еод. ј. эки багытта: романдын ж-а готикалык багытта өнүгөт (4-14-к.). 5.  айра жаралуу (¬озрождение же –енессанс, 14-к.) доорунун ј-на ‘лоренци€ собору (арх. Ѕрунеллески), –имдеги ѕетрдун собору (арх. Ѕраманте) кирет. 6. Ѕарокко ј-сы (16к-дын 2-жарымы). 7. –ококо ј-сы 18к-дын башында түзүлгөн (–ококо стили). 8.  лассицизм ј-сы 18-к-дын орто ченинде пайда болгон. 9. јзыркы ј. (20-к-дын башталышы) стилистикалык багытта эмес, чыг-лык: академи€лык, классикалык, модернисттик багытта өнүгүп же функци€лууструктуралуу жаңы методдор м-н байыды. Ѕул багыттын өкүлдөрү: архитекторлор Ће  орбюзье, ¬. √ропиус, ‘. Ћ. –айт, Ћ. ћис вай дер –оэ, Ќейтра, Ћеонидов ж. б.

—ов. ј. ”луу ќкт. соң. рев-€сынын жеңипганен кийин соң. коомду куруунун жылдарында пайда болду. ∆умушчулар клубдары, мад-т дворецтери сы€ктуу коомдук жаңы типтеги көп имараттар курулду. ћосква, Ћенинград,  иев, Ѕаку, “ешкен ж. б. ш-ларда массалык түрдө турак жай ж-а коомдук курулуштарды куруу кеңири кулач жайды. ћосквадагы  ызыл ј€нтта ”луу Ћениндин ћавзолейи курулду. 30жылдардын башында ’арьковдогу √оспром үйү, ћосквадагы Ћихачев атн. з-ддун маданий двореци, "ѕравда" газетасынын полигр. комбинаты, ћосква метрополитени сы€ктуу курулуштар пайда болду. 40-жылдардын а€гынан имараттарды декоративдик "кооздоо" иштери биздин өлкөбүздүн ири шаарларында курулуп жаткан көп кабаттуу имараттарда кеңири колдонулууда.  урулуштук индустри€нын түзүлүшү курулуш иштерин кеңири жүргүзүүгө мүмкүндүк берди. —оюздук респ-каларда жаңы турак жайр-ндору, Өзб-нда Ќавои,  азнда Ўевченко атн. ш-лар өсүп чыкты.  ийинки жылдарда ћосквадагы —ъезддер двореци (1961), ћосквадагы —Ё¬дин имаратынын комплекси ж-а  алинин проспектиси (1967), “ашкендеги »ск-во дворепи (1964), “билисидеги Ќикелешүү двореци (1964), ≈ревандагы драма театр (1966), ‘рунзеде ‘рунзенин музейүйү (1967),  ыргыз ж-а ќрус драма театрлары (1970-72) курулду. јзыр  ырг-нда ири курулуштар көбөйүп, ј-лык сейрек кездешүүчү комплекстер пайда болууда. ќшентип, сов. ј-нын өтө жакшы чыг-лары мамлекетибиздин жарым кылымдан ашуун убакыттан берки өсүшүн чагылдырып турат.

јд.: јйзенберг ». ѕ., –абинович ¬. »., Ќекоторые вопросы строительства и архитектуры в произведени€х  . ћаркса, ‘. Ёнгельса и ¬. ». Ћенина, ћ., 1957; ¬сеобща€ истори€ архитектуры.  раткий курс, т. 1-2, ћ., 1958-? 63; »стори€ советской архитектуры, 1917- 1958, ћ., 1962.

ј–’»“≈ “”–ј ј ”—“» ј—џ - акустиканын бир бөлүгү. јл имараттын ичинде үн толкунунун таралышын, чагылышын, жутулушун ж-а чагылган үндөрдүн сөз же музыканын даана угулушуна тийгизген таасирин изилдейт. ј. а-нын милдети - ар түрдүү чоң залдарды долбоорлогондо, сөздүн ж-а музыканын жакшы угулуу шартын алдын-ала аныктоо. ∆абык имаратта чагылган үн түздөн-түз угулган үнгө караганда, канча көп кечиксе, ошончо начарлап, үндүн энерги€сы толук жутулганга чейин аза€ берет. Үндүн бул барабара басаңдашы ревербераци€ деп аталат. –евербераци€нын узактыгы - залдын акустикалык сапатын аныктоочу эң негизги фактор. „оң залдарда үндүн ж-а музыканын жакшы угулушун камсыз кылуу ү-чүн электр акустика күчөткүч системалары колдонулат.

јд.: √ану с  ., јрхитектурна€ акустика, пер. с нем., ћ., 1963.

ј–’»“≈ “”–јЋџ  ќ–ƒ≈–-имараттарды ж-а курулуштарды тургузууда колдонула турган түркүк конструкци€ларынын кооздолгон системасы. ј. о-ди ≈гипет, јссири€-¬авилони€, байыркы ѕерси€ зодчествосу пайдаланган. Ѕ. з. ч. 5-к-да ј. о. (байыркы грек архитектурасына) өнүгүшүндө классикалык бийиктикке жетишкен. ƒори€, иони€, коринф ордерлери классикалык грек ордерлери катары эсептелип, өз пропорци€лары, декораци€лык кооздугунун мүнөзү ж. б. м-н айырмаланган. ј. о.  айра жаралуу доорунда өнүгүп, 20-к-дын ортосуна чейин архитектурада кеңири колдонулуп келген.

ј–’»“–ј¬ (архи... ж-а лат. trabs - устун) - антаблементтин узунунан кеткен үч бөлүгүнүн эң төмөнкүсү. јл негизги конструкци€луу элементтин маанисине ээ болуп, колонналардын капителдеринде жатат. ј–’ќЌ“ (гр. archon - башкаруучу, бийлөөчү) - байыркы √реци€нын полистериндеги жог. бийликтеги адам. Ѕ. з. ч. 11-к-дын башында јфины да жог. өкмөттүк коллеги€. ј-тук бийликтин мөөнөтү адегенде өмүр бою белгиленген; б. з. ч. 8-к-дын ортосунда - 10 жылга, б. з. ч. 7-к-дын 1-жарымынан тартып бир жылга чейин кыскартылган.

ј–÷»ћќ¬»„ Ћев јндреевич [12(25). 2. 1908-1. 3. 1973] - сов. физик, ———– »јнын акад. (1953), ———– »ј ѕрезидиумуна мүчө (1957), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1969). ћинскидеги Ѕелорус ун-тин бүткөн (1928). 1930-44-ж. ———– »јнын ‘изика-тех. ин-тунда, 1944-ж. ———– »јнын јтом энерги€сы ин-тунда иштеген. Ќегизги эмгектери атомдук ж-а €дролук физиканын проблемаларына арналган. ј. физика б-ча тез электрондорго эксперименттик изилдөө жүргүзгөн. Ёлектрондук оптика б-ча негизги эмгектер ј-ке таандык. ј-тин жетекчилиги м-н изотопторду бөлүүнүн электромагниттик методу ———–де 1-иштелген. ј. электрондук ылдамдаткычтарда нурлануунун жүрүшүн теори€лык жактан изилдеген. јмерика илим ж-а иск-во академи€сына мүчө (1966). ј. ———– ћамл. сыйд. (1953), Ћениндик

сыйл. (1958) лауреаты, 4 Ћенин ордени, дагы башка орден-медалдар м-н сыйланган.

ј–„ј (Iuniperus) -арчалар тукумундагы өсүмдүк уруусу.  өбүнчө эки үйлүү, айрымдары бир үйлүү, дайыма көгөрүп туруучу дарак же бадал өсүмдүк. ƒарагынын бийикт. 5-20 м. ∆албырактары майда, ичке бутактарга тыгыз жабышып, түрпүчөлөр түрүндө болот. √үлдөрү майда, жазында гүлдөйт. ”руктары тегерек келген тобурчактардын ичине жайланышат да, эки жылда өөрчүп жетилет.  ырг-ндын аймагында ј-нын 5 түрү кеңири таралган. јлардын ичинен сары ј., кара ј., өрүк ј. көбүнчө дарак түрүндө өсүп, ј. токойлорун түзөт. Ѕадал ј. м-н жапалак ј. бадалча түрүндө өсөт. ј. башка дарактар өспөгөн тоо беттеринде өскөндүктөн, ј. токойлору жаан-чачын сууларын токтотуп, топуракты селден, кы€ндай сактоого көмөктөш болот.  ырг-ндагы јлай, „аткал, “алас, “үркстан тоолору ј-луу токойлорго бай келет. –есп-кадагы ј. токойлорунун жалпы а€нты 318,6 миң га, запасы 4,64 млн. м3. ј. токойлору деңиз деңг. 1000-3600 м. бийиктиктеги жерлерде жайланышат. “окойду түзүүчү ј. түрлөрүнө жараша тоонун белгилүү климаттык алкагында өсөт. Ѕаарынан көбүрөөк таралган сары ј. суукка ж-а кургакчылыкка чыдамдуу келип, көбүнчө тоонун ортоңку алкагынан орун алган.  ара ј. жылуураак келген төмөнкү алкакты ээлейт. ∆акшы шартта жайланышкандыктан, кай бир дарактар дүпүйүп жайылып өсөт, аларды бай ј-лар деп коюшат. “үз келип, бийик өскөндөрүн мырза ј. дешет. Өрүк ј. суукка байымдуу келгендиктен, тоонун эң бийик алкагында өсөт. “окойлордон 800-1000 жаштагы ј. дарактарын кезиктирүүгө болот. «ы€нкечтеринин көбүнөн уруктарынын өнүмгө жарамдуулугу 10-30% тен ашпайт. ќшондуктан ј. токойлорун калыбына келтирүү иштери кыйынчылыкты туудурат.

ј–„ј ћќћќЋќё (Microtus —агruthersi) - кемирүүчүлөрдүн бир түрү. “үсү кара күрөң, боор жагы боз, жүнү жумшак, калың, кулагы кыска, көзү кичине, арткы буттарынын таманы такыр. ƒенесинин уз. 110 мм ге чейин, куйругу 40-45 мм. ѕамир, јлай, “алас, “үркстан, «еравшан кырка тоолорундагы токойлордо, шагыл таштарда, ачык шалбааларда жашайт. јлар  ырг-ндын түштүгүндө көп: бир га жерге 2,5 миңден ашык ийин туура келет. Ѕир жылда 4-5 жолу (ар биринде 5-7гө чейин) тууйт. ∆айлоо чөбүнө залал келтирет, кы€н жүргөндө ийиндери тез желип кетип, жердин бетинин бузулушуна себеп болот.

ј–„ј√”Ћ -  иров р-нундагы  өк—ай сельсоветине караштуу кыштак. "–осси€" к-зунун аймагында. –-ндун борбору  ировдон 51 км түш.-бат. тарапта, ћаймак т. ж. станци€сынан 22 км.  алкы 617 (1970). —егиз жылдык мектеп, китепкана, медпункт бар.

ј–„јЋџ  ≈Ќ» - Ќарын обл-дагы марганец рудасы чыгуучу жер. Ќарын ш-нан 50-60 км түн.-чыг. тарапта, ∆етим кырка тоосунун түндүгүндөгү јрчалы суусунун сол жээгинен орун алган. 1956-ж. геологдор ¬. √.  оролЄв м-н ё. ¬. ∆уков ачышкан, бирок кен жаткан жерде байыркы казындылар табылган.  ендин аймагын кембрий мезгилинде пайда болгон аки таш теги, сланец, кремний, ордовикке таандык сланец, €шма ж-а палеоген-неогендин конгломерат, кумдук, чопо тектери түзөт. ћарганец рудасы Ћ. ƒ. ћедведевдин ою б-ча-чөкмө, ал эми  . — —агындыковдуку б-ча, жанар тоо-чөкмө түрүндө пайда болгон. –уда браунит, гаусманит, псиломелан-вад, гематит, лимонит ж. б. минералдардан түзүлүп, линза, тарам, у€чалар түрүндө ордовиктин гематит-кремнийлүү сланец ж-а €шмадан турган тоо тек катмарларынын арасында. –уда кабатчаларынын калыңд. 30-40 м, уз. 100- 150 м ге жетет. –удадагы марганец орто эсеп м-н 15,4%. ј. к-де геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлө элек.

ј–„јЋџ - јламүдүн р-нундагы ќрто-јлыш сельсоветине караштуу кыштак. "јламүдүн" с-зунун аймагында. –-ндун борбору јламүдүндөн 28 км. туш.-бат. тарапта, ѕишпек т. ж. станци€сынан 20 км.  алкы 1280 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ј–„јЋџ - џсык- өл обл-нын “оң р-нундагы  үн-„ыгыш сельсоветине караштуу кыштак. Ћенин атн. к-здун аймагында, р-ндун борбору Ѕөкөнбаевден 270 км түш. тарапта, Ѕалгарт өрөөнүндөгү јрчалы суусунун боюнда. –ыбачье т. ж. станци€сынан 253 км.  алкы 424 (1974).  итепканага! ж-а оорук&насы бар.

ј–„јЋџ -  ичи Ќарын суусунун сол куймасы. ”з. 47 км. ∆етим кырка тоосунун түн. капталындагы мөңгүлөрдөн башталып, кууш, терең капчыгайлар м-н адегенде түндүккө, анан батышты көздөй агат. 87 майда куймасы бар, эң ириси - Ѕорду. ∆ылдык орт. чыгымы 1,36 м31сек. ћай айында кирип, окт€брда тартылат. ј. мөңгү ж-а кар сууларынан куралат.

ј–„јЋџ “ќќ—”- ичи Ќарын суусунун алабында, Ѕалгарт өрөөнүнүн түштүгүндөгү тоо. ќрт. бийикт. 4000-4200 м, эң бийик жери 4412 м, уз. 28-30 км, туурасы 6-8 км. Ќегизинен гранит ж-а кумдук, аки таш тектеринен турат. “оо бети аскалуу, чыг. жагы (јй- өл, ∆аман-Ёчки) бийик, батышы жапыз, структурасы б-ча  апка-“аш тоо кыркасы м-н кошулат. √енет. тиби б-ча антиклиналъгорст. “үн. бети мөңгүлүү. Ћандшафттык алкактар ј. т-на анча мүнөздүү эмес, тоо капталында негизинен талаа чөптөрү өсөт.

ј–Ўј »Ћ≈– (јршакундар), арм€ндар - падышалар династи€сы (62-428). Ѕул династи€ ѕарф€н падышалыгындагы јршакилер династи€сы м-н тектеш болгон. јрм€ндардын ј. династи€сын “иридат I негиздеген (62-80). Ѕул кезде јрмени€да феод. мамилелер калыптана баштаган. ”луу “иридат Ўнүн тушунда (287-332) христиан дини өлкөдөгү мамлекеттик динге айланды. ј. феод. бытырандылыкка каршы ж-а јрмени€нын көз каранды эместиги үчүн күрөшкөн, бирок андан натыйжа чыккан эмес. ”луу јрмени€ өлкөсүн »ран м-н –им бөлүп алып (387), ј. көз каранды жерг. бийлөөчүлөр болуп калат. ј. династи€сы 428-ж. кулайт.

ј–џ  -табигый же жасалма суу нугу. —ууну бөлүштүрүү ж-а керектүү жерге жеткирүү үчүн пайдаланылат.  ийин жасалма чоң арык канал, чарба ичиндеги майда сугат тармактары ј. деп аталып калды. јлар туруктуу ж-а убактылуу ј. болуп бөлүнөт. ”бактылуу ј. сугат убагында салынат да, сугат аралыгында ж-а кышкысын түзөтүлүп ташталат.

ј–џ   ј«√џ„ - сугат а€нтына арык салуучу, саздак жерлерди кургатуу, канализаци€, дренаж ж. б. түтүктөрүн жайгаштыруу үчүн транше€ларды казуучу, өзү жүрүүчү ж-а асма же чиркелме машина.  онструкци€сы б-ча фрезерлүү, көп чөмүчтүү ж-а соко түрүндөгү ј. к. болуп бөлүнөт. ћындан тышкары гусеницалуу, дөңгөлөктүү ж-а чийне түрүндөгүсү да болот. ј. к. эл чарбачылыгында кеңири колдонулат.

ј–џ -Ѕќё - ќш обл-нын Ќоокат р-нундагы јк-Ѕулак сельсоветине караштуу кыштак. " ызыл- ы€" с-зунун аймагында. –-ндун борбору Ёски-Ќоокаттан 60 км бат. тарапта.  ызыл- ы€ т. ж. станци€сынан 12 км.  алкы 467 (1974).

ј–џ “ќќ, дистрофи€ (дне...ж-а гр. trophe-тамактануу) - организмдө зат алмашуунун бузулушунан келип чыккан патологи€лык процесс. ј. организмдин тынымсыз иштешинен, сапатсыз тамактануусунан ж-а ар кандай оорулардан пайда болот. јдамдын организминде зат алмашуунун негизинде көп энерги€ пайда болуп, анын бир бөлүгү тиричилик үчүн пайдаланылса, калган бөлүгү запаста сакталат. Ѕул запас энерги€ фосфор к-тасынын кошулмасы ј“‘ (аденозинтрифосфор к-та) түрүндө болот. ќрганизмде ј“‘тын запасы өз убагында толукталбай, азайып отурушунан органдардын кызматы начарлап, адам арыктайт.

ј–џ— -  азак ——–инин түштүгүндөгү дары€, —ыр-ƒары€нын оң куймасы. ”з. 378 км, алабынын а€нты 14900 км2. ∆ылдык орт. чыгымы (јрыс ш-нын жанында) 46,6 м3/сек. ј. “алас јла-“оосу м-н  ара-“оонун ортосундагы мойноктон башталат. ƒары€ кар, жамгыр сууларынан куралат, декабрдын а€гында тоңуп, марттын башында ачылат. »ри куймалары: ћашат, јк-—уу, Ѕоролдой, Ѕадам. ј. ж-а анын куймалары сугатка пайдаланылат. ј–џ— (1956-жылга чейин поселок) -  азак ——–инин „ымкен обл-дагы шаар. “ашкенден 155 км, „ымкенден 79 км. јрыс д-нын (—ыр-ƒары€нын куймасы) сол жээгинде жайгашкан. јлматы - “ашкен - ќренбург т. жнун тоому.  алкы 26,4 миң (1970). “. ж. транспортторун тейлөө ишканалары бар.

ј–џ— (Mustela erminea) - суусар сымалдар тукумундагы жырткыч айбан. ∆ылына 2 жолу түлөйт. “ериси баалуу, жүнү кыска, калың, кышкысын тула бою ак келип, куйругунун учу гана кара болот. ƒенесинин уз. 20-25 см. ј-тын эркеги ургаачысынан 1-2 эсе чоң. ј. ≈вропада, јзи€да, “үн. јмерикада, “үндүк ћуз океанынан ќ. јзи€нын чөлдөрүнө чейин кеңири таралган.  ырг-ндын бардык р-ндорунун шагыл таштуу, бадал токойлуу жерлеринде жашайт. ј.- өтө чапчаң, сууда сүзүүчү ж-а бактарга жармашып чыга алуучу жаныбар. ј-тын азыгы - көбүнчө чычкан сы€ктуу кемирүүчүлөр ж-а майда канаттуулар. ј. майда кемирүүчүлөрдү кырып, а. ч-сына чоң пайда келтирет.

ј–џ— „џ„ јЌ (Mustela nivalis) - суусарлар (Mustelidae) тукумундагы жырткыч жаныбар. ƒенеси ичке, ийилчээк, уз. 18-20 см, са€м. 100 г. Ѕашы кичирээк, кулагы кичине, буту кыска, тырмагы курч, жүнү жыш, жылына 2 жолу түлөйт. ∆ыл мезгилине жараша жайында сары күрөң, кышында ак болуп өзгөрүп турат. Ёркеги чоңураак. ј. ч. жер шарынын көп жеринде: токойлордо, талааларда, чөлдөрдө жашайт.  ырг-ндын тоо кыркаларында кездешет. ј. ч. жылына 2-3 миң чычканды жок кылып, а. ч-сына чоң пайда келтирет. ј–№≈–—÷≈Ќј - спенанын түп жак бөлүгү, негизги сцена бөлүгүнүн уландысы ж-а декораци€лык түзүлүштөр үчүн кошумча жай. јзыркы кездеги театр пмараттарында ј. кеңири жасалат. јл жерде декораци€лар жайгаштырылыш, аларды жылдырып келүүчү түзүлүштөр коюлган. јнын жогору жагында декораци€ көтөргүчтөрү ж-а жарык берүүчү аппаратура орнотулган колосниктер бар.

ј—ј-ћ”—ј (Abelia) - шилбилер тукумундагы уруу, бадал өсүмдүк. Ѕийикт. 1-5 м болот. “оп гүлү капканча сымал. ∆ыгачы катуу. јшы август-сент€брда бышат. јса-муса деңиз деңг. 1000-2000 м бийиктиктеги жерлерде өсөт. ———–де 2,  ырг-нда бир түрү бар. јл јлай, ‘ергана, „аткал тоо кыркаларында ж-а “огуз“ородо кезигет, парктарда кооздук үчүн өстүрүлүп, уругу медицинада o пайдаланылат.

ј—јЌ  ј…√џ -уламыш б-ча, ойчул, акылман, сынчы адам. Өмүр бою элдин муңун муңдан, зарын зардап жүргөндүктөн, ј.  . аталган. јл ж-дө айрым түрк (каракалпак, казак) элдеринде да айтылат. ј.  -нын өмүр ба€ны тууралуу так маалымат жок, фольклордук материалдарга караганда, ал 15-к-да жашап өткөн.  араөзгөй ∆аныбек ханды сындап, ырайымсыздыгын ашкерелеген. „. ¬алиханов аны "көчмөн элдердин философу" деп атаган. ј.  . элдин камын ойлоп, "кой үстүндө торгой у€лаган" жер издеп, ≈дилден тартып “алас, Ќарын, јк-—ай, јт-Ѕашыга чейин барган. ќюндагыдай конушту, адамга сыйлуу, малга жайлуу жер таппай, кайгыда жүрүп каза тапкан. ”ламада анын табыты џсык- өлдүн боюнда делет.

ј—јЌјЋ»≈¬ ∆умаш (1923, џсык өл обл., јк-—уу р-ну, ќтуз-”ул кыш.- 1944) - —ов. —оюз. Ѕаатыры (1944). 1942-жылдан ¬Ћ —ћ мүчөсү.  ызыл јрми€нын катарына 1942-ж. чакырылган. ”луу јта ћек. согушта 67-гвард. аткычтар дивизи€сынын 199-гвард. аткычтар полкунда пулемЄтчу болгон. 1944-ж. 24-июнда Ѕат. ƒвина д-нан совет жоокерлери чабуул коюп, Ћобейка кыштагынын (Ѕ——–) жанынан өткөндө, ј. өз пулемЄту м-н душман ээлеген жээкке √болуп чыгып, батальондун оң флангасынан орун алып, гитлерчилердин контр чабуулуна каршы салгылашкан. —таноктуу пулемЄтунун бүткүл расчЄту катардан чыккан соң, ј. жалгыз калып, фашисттер жакындап келгенде, акыркы гранатасын жардырып, айланасындагы фашисттерди кырып, өзү да курман болгон.

ј—јЌјЋ»≈¬ Үсөнгазы (1934-ж. т., џсык- өл обл., ∆ети-Өгүз р-ну, Ўалба кыш.) - сов. геолог, геологи€-минералоги€ илимд. доктору (1971). 1966-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ‘рунзе политех, ин-тунун тоо-геол. ф-төтин бүтүргөн (1957).  ыргыз ——– геол. башкармасынын геол. чалгындоо парти€сында геолог, андан кийин  ыргыз ——– »ј √еол. ин-туну€ ил. кызматкери (1959), лаборат. башчысы (1972), ‘ѕ»нин илим б-ча проректору (1974) болуп иштейт. ј.- түстүү металлдардын жер кыртышында чөкмө түрүндө пайда болгон кендерин изилдөөчү ил. багыттын өкүлү. 30га жакын ил. эмгеги бар. јлар “€ньЎандын девон ж-а карбон мезгилиндеги чөкмө тоо тектердин литологи€лык составын, фаци€сын, палеогеографи€сын, пайда болуш шарттарын, алардын өзгөрүштөрүн ж-а чөкмө тоо тектердин арасында жайгашкан коргошун, жез, цинк кендеринин пайда болушун изилдөөгө арналган. ј. кийинки жылдары сымаптын пайда болуу ж-а таралуу маселелерин изилдеп жүрөт.

„ыг.: ќсобенности формировани€ полиметаллических руд в карбонатных породах девона —умсар-Ѕозбутооекого района. —б. –удоносные осадочные формации и рудна€ зональность артезианских бассейнов —редней јзии, Ћ., 1964; Ћитологи€, фации и оруденение (свинец, цинк, медь) девонских и нижнекаменноугольных отложений —рединного “€нь-Ўан€. —б. —осто€ние и задачи советской литологии, ћ., 1970 (√. ». ƒавыдов ж-а ¬. ћ. ѕопов м-н бирге); Ћитологи€ и рудоносность девонских и нижнекаменноугольных отложений —рединного “€нь-Ўан€, ‘р., 1974.

ј—јЌЅ≈ ќ¬ “өлөнбай (1925-ж. т.) - Ќарын обл-нын јк-“алаа р-нундагы Ћенин атн. к-здун жылкы фермасынын башчысы (1945). —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1948). 1951-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ”луу јта ћек. согушка катышкан. 1947-ж. ј. жетекчилик кылган ферма 84 бээден 84 кулун алып, аман өстүргөн. Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј—јЌ ”Ћќ¬ ∆умабек (15.2. 1927ж. т., ћосква р-ну,  епер-јрык кыш.)-сов. ген.-майор (1968), 1947жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ƒыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. Ёмгек жолун 1945-ж. мугалим болуп иштөөдөн баштаган. 1946-ж. ћамл. коопсуздук органына иштөөгө жиберилген. 1955-ж. ћосквада јскердик-юристтик жог. окуу жайын бүтүргөн. јндан кийин  ыргыз ——– ћ»Ќ. —оветинин алдындагы ћамл. коопсуздук комитетинде жооптуу кызматкер. 1961-ж. ушул комитеттин ќш областы б-ча башкармасынын начальниги,  ырг-н  ѕ ќш обкомунун мүчөсү ж-а бюро мүчөсү (1961-1966).  ырг-н  ѕ Ѕ нын админ. органдар бөлүмүнүн башчысы (1966). 1967-жылдан  вшгыз ——– ћин. —оветинин алдындагы ћамл. коопсуздук комитетинин пред-ли.  ѕ——тин 24-съездинин делегаты. 1966- 71-ж.  ырг-н  ѕ Ѕорб. текшерүү комисси€сынын мүчөсү. 1971жылдан  ырг-н  ѕ Ѕ нын мүчөсү ж-а  ырг-н  ѕ Ѕ нын Ѕюросунун мүчөлүгүнө кандидат. ———– ∆ог. —оветинин 9-шайл.,  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин 6-8-шайл. депутаты. Ёки  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј—јЌќ¬ ƒайыр (30. 5. 1922-ж. т., Ќарын обл., јт-Ѕашы р-ну, Ѕаш айыңды с.) - —ов. —оюз. Ѕаатыры (1943), полковник (1971), 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1941-ж. јт-Ѕашыдагы ¬. ». Ћенин атн. орто мектепти бүтүрүп, —. ћ.  иров атн. к-здо эсепчи болуп иштеп турган. ј. 1941-ж. —ов. јрми€нын катарына чакырылып, ”луу јта ћек. согушта “үш.-Ѕат., ¬оронеж, ƒон, —талинград, —тепь, 2-”краина фронтторунда болгон. 1944-45-ж. ”ль€нов ш-дагы 1-√вард. ¬. ». Ћенин атн. танкалык окуу жайын бүтүрүп, танка взводунун, ротасынын командири болгон. 1947-ж. “ашкендеги танкисттердин жог. окуу жайын, 1953-56-ж. ћосквадагы ¬. ». Ћенин атн. аскердикса€сий академи€ны бүтүрүп, аскердик бөлүктүн командиринин са€сий бөлүмүнүн орун басары, 1958-62-ж.  ыргыз ——– јскер комиссариатынын са€сий бөлүмүндө пропагандист, 1963жылдан “окмок ш-нын, кийин ‘рунзе ш-нын Ћенин р-ндук аскер комиссары болуп иштеп келе жатат.  ыргыз ——– ∆ог. —оветине (3-шайл.) депутат. Ћенин ордени, 1-дараж. јта ћекендик —огуш, 2  ызыл ∆ылдыз, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган. '

ј—јЌќ¬ ∆амактап (1918-ж. т.) - ќш обл. Өзгөн р-нундагы "Ёркин“оо" к-зунун звено башчысы (1945). —оң. Ё.мг. Ѕаатыры (1949). ”луу јта ћек. согуштун катышуучусу. 1948-ж. ј. башкарган звено 30,3 га жаздык буудайдын ар гектарынан 29,1 ц ден түшүм алган. Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј—јЌќ¬ Үсөн (1934-ж. т., Ќарын обл., "Ёмгекчил" к-зу) - сов. физ. химик, хими€ илимд. доктору (1976). 1970-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ћосквадагы ћенделеев атн. хим.-технол. ин-тту бүтүргөн (1956). 1956-59-ж.  ыргыз ——– »јЌџЌ ќрг. эмес ж-а физ. хими€ ин-тунда кенже ил. кызматкер, 1963-жылдан лаборатори€ башчысы. 1959-62-ж. ———– »јнын ‘из. хими€ ин-тунда аспирант. Ќегизги ил. багыты - электр разр€дындагы хим. процесстерди изилдөө. ј. 100дөй ил. макаланын, 18 ойлоп табуунун автору. Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

ј—ј‘№≈¬ Ѕорис ¬ладимирович [ (нсевдоними-»горь √лебов), 1884, ѕетербург - 1949, ћосква] - сов. исквовед, композитор, ———– »јнын акад. (1943), ———– эл артисти (1946). ѕетербург ун-тинин тарых-филол. ф-тетин (1908), ѕетербург консерватори€сын (ј.  . Ћ€довдун классы б-ча, 1910) бүтүргөн. 1919-30-ж. Ћенинград иск-во тарыхы ин-тунда иштейт. Ћенинград консерватори€сынын проф. (1925). ћосквада 1943-жылдан тартып эмгектенет. —ов. композиторлордун бүткүл союздук 1-съездинде (1948) ———– композиторлор союзунун башкармасынын пред-лдигине шайланат. ј.- орус ж-а чет өлкөлөрдүн муз. мад-ты, музыка теори€сынын маселелери б-ча ил. эмгектердин ж-а сын макалалардын автору. 11 опера. 28 балет, 4 симф., бир нече романс, камералык-аспаптык ж. б. чыг-лар жазган. јлардын белгилүүлөрү: "ѕариж жалыны" (1932), "Ѕахчисарай фонтаны" (1934), " авказ туткуну" (1938) ж. б. ј. ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1943, 1948). Ёки Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј—Ѕ≈—“ (гр. asbestos - өчпөс, талкаланбас) - силикаттар классындагы серпентин ж-а амфибол топторуна кирүүчү ичке, ийилчээк тал-тал булалардан турган минералдардын жалпы аты. —ерпентин тобундагы минерал х р и з о т и л-а с б е с т деп аталат. ’им. формуласы Mge[Si4Oii] (ќЌ)з. Өңү жашыл сымак боз, жибектей жылтырак.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 2-2,5. Ѕуласы ийилчээк, эң бышык, отко чыдамдуу, уз. 1-2 мм ден 50 мм ге жетет.  ендери гидротерм эриндилердин магнийге бай ультра негиздүү тоо тектерге тийгизген таасиринен пайда болот. »ри кендери ”ралда (Ѕаженов,  иембай),  азакстанда (∆етикара), “ува ј——–инде (јк-ƒовурак) ж. б. жерлерде табылган. ј м ф и б о л-а с б е с т амфибол тобуна кирет. Ѕуласы өтө ичке, уз. 5 см ге жетет.  ендери метаморфизмделген тоо тектер орун алган жерлерде жолугат. ”ралда (—ысерт) ири кени табылган. ј. кислоталарга, гцЄлочторго туруктуу, отко чыдамдуу, жылуулукту өткөрбөечү буюмдарды жасоодо, пластмасса м-н асбест цементин ж. б. да€рдоодо ж-а хими€ ө. ж-да кеңири колдонулат.

ј—Ѕ≈—“ќ÷≈ћ≈Ќ“ - асбест м-н цементтин аралашмасына суу кошулуп да€рдалган курулуш материалы. 500 ж-а андан жог. маркадагы 100 бөлүк портландцементке 12-20 бөлүк асбест кошулганда, анын булалары арматуранын, цемент болсо чапташтыруучу заттардын ролун аткарып, суукка ж-а отко чыдамдуу, чирибес, бекем, суу өткөрбөөчү материал пайда болот. ј. материалдары дубалдын бетине чапталуучу плита, панель, суу жүрүүчү түтүк, архит. кооз буюм катары колдонулат. ∆асалгалоо үчүн колдонулуучу ј. плиталары асбест м-н цементтин кургак аралашмасы нымдалып, прессте ныкталып, керектүү өлчөмдө кесилип да€рдалат. ћындай материалдардын көпчүлүгү өз өңү б-ча, айрым учурларда бети боелуп же плЄнка м-н капталат.

ј—≈ѕ“» ј (а... ж-а septicos - ириңдөө) - операци€ жасоодо, жараттарды дарылоодо колдонуучу бардык материалдарды зы€нсыздандырып, жаратка микроб түшүрбөй, аны ириңдөөдөн сактоо чаралары. ∆аратка микроб 2 жол м-н: абадан, шилекей чачырандыларынан ж-а жаратты тацуучу материалдардан, оорулуунун денесиндеги ириңдей кан, лимфа аркылуу жугат. 1867-ж. англ. хирург ∆. Ћистер ј-лык максатка карбол к-тасын сунуш кылган. јзыркы хирурги€лык практикада зы€нсыздандыруу жог. темп-pa (кайнатуу, күйгүзүү) ж-а аны жог. басымга, кызгылт көгүш нурларга айкалыштыруу м-н ишке ашырылат. ј-ны сактоо үчүн керексиз буюмдар турбаган жарык, дубалы оңой жуула турган атайын операци€лык бөлмө жабдылып, андагы аба бактери€ларын өлтүрүүчү лампанын кызгылт көгүш нурлары м-н зы€нсыздандырылат. ’алат, дакиден жасалган маска, башка ж-а бутка кийилүүчү чүпүрөк кийимдер, сүлгү, шейшеп, жаратты таңууга колдонулуучу материалдар автоклавда, ал эми металлдан жасалган аспап, тар кайнатылып, кайнаганда, мокой турган кесүүчү аспаптар, жибектен, ичегидей, капрондон, нейлондон жасалган жиптер 96 спирт м-н чайкалып, зы€нсыздандырылат. »чегилердин ичин ачуу же ириң толгон жерди жарууга байланыштуу операци€ларды жүргүзүү үчүн атайын операци€ ж-а таңуу бөлүмдөрүнүн уюштурулушу ј-га толук жетишүүгө мүмкүндүк берет.

ј—» ј√ј - япони€нын о. кылымдагы аскер-феодалдык акимдери - сЄгундардын 2-династи€сы [1335(1338) - 1573]. ∆ерг. кн€здар (даймЄ) күч алган сайын ј-нын бийлиги бошоңдой берген. 15-к-дын орто ченинде өз ара феод. согуштар башталып, ошонун айынан өлкө өз алдынча айрым кн€здыктарга бөлүнүп, ј-нын бийлиги жармач тарткан. ј-нын акыркы акимин Ќобунага ќда кулаткан.

ј—»ћќ¬ ћухамед —айфитдинович (1. 9. 1920-ж. т.) - сов. философ, ———– »јнын мүчө-корр. (1974), “ажик ——– »јнын акад. (1965), ошол эле жылдан анын президенти. 1945жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1941-ж. јлишер Ќавои атн. Өзбек ун-тин бүтүргөн. 1946-52-ж. Ћенинабад пед. ин-тунун директорунун орун басары, 1956-62-ж. ƒүйшөмбү политех, интунун ректору. 1962-65-ж. “ажик ——–инин элге билим берүү министри. “аж-н  ѕ Ѕ нын секретары. “ажик ——– ћин. —оветинин пред-лишга орун басары. “аж-н  ѕ Ѕ нын мүчөсү. “ажик ——– ∆ог. —оветинин 6, ———– ∆ог. —оветинин 7-9-шайл. депутаты. “ажик —овет Ёнциклопеди€сынын Ѕаш редактору. Ћенин ордени, башка 3 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј—»ћѕ“ќ“ј (гр. asymptotos - дал келбөөчү)- координаталар башталмасынан чексиз алыстаган сайын ийри сызыкка чексиз жакындай берген түз сызык. ћис, гипербола ху = 1 теңдемеси түрүндө берилсе, анда анын ј-сы - х = 0 ж-а у = 0 болгон координата октору (к. сүрөт). »йри сызык өзүнүн ј-сы м-н кесилиши да мүмкүн (мис, өчүүчү термелүүнүн графиги). ћатем. анализде ј. “үшүнүгү Sinx2 түчоң мааниге ээ. ћис, у =-------- рүндө берилген функци€нын ј-сы - у - 0 түз сызыгы.

ј—»ћѕ“ќ“ј  ј“ј–џ - функци€ны катарга ажыраткандагы абдан кичине салыштырмалуу каталык, ага жакындатылган туюнтма, к.  атар.

ј—»ћѕ“ќ“ј —џ«џ√џ - чекиттеринде жанышуучу тегиздиги жаныма тегиздиги м-н дал келген беттеги ийри сызык, к. ƒифференциалдык геометри€.

ј—»ћѕ“ќ“јЋџ  ј∆џ–ј“”” - берилген функци€нын жыйналбоочу катар түрүнө келтирилиши. f(x) функци€сынын х-^-а кезиндеги (же а^оо оо ж. б.) катары 2 ‘к(^) = фо(ж) + к=0 + qpifzj + ... +фк (х) + ... ј. а. болот. “олук ј. а-ну табуу кыйын болгон учурда бир нече мүчө м-н чектелген ј. а-лар алынат. ћис, п -> оо кезиндеги гармоникалык катардын биринчи п мүчөсүнүн суммасын Qn=l + 1 1 1 €

гр∆-о^..--!-- табууга мүмкүндүк берүүчү ј. а-нун мисалы(2~1ппЎ—+ ∆! 1 - J9 2+--' формуласы боло алат; мында — - Ёйлер турактуу саны. "ј. а." деген түшүнүк көбүнчө комплекстик өзгөрүлмөлүү функци€ларга, өзгөчө ј. а-нун айрым типтерине колдонулат.

ј—»Ќ’–ќЌƒ”” ЁЋ≈ “–  џ…ћџЋƒј“ џ„ - электр энерги€сын мех. энерги€га айландыруучу асинхрондуу электр машинасы. —татордун орому б-ча үч фазалуу ток өткөндө пайда болгон айлануучу магнит талаасы ротордун орому аркылуу өтүп, анда ток пайда кылат. »ндукци€ланган ток м-н статордун магнит талааларынын өз ара аракеттенишинин натыйжасында ротор магнит талаасын ээрчип айлана баштайт да, ал талаага салыштырганда айлануу саны аз болот. ј. 3. к-ын электр тармагына туташты–”” үчүн анын статорунун орому жылдызча же үч бурчтук түрүндө бириктирилет. –оторлорунун түзүлүшү б-ча ј. э. к. чукул туюкталган ж-а фаза роторлуу болуп бөлүнөт. Үч фазалуу ј. э. к-тан башка да бир фазалуу кыймылдаткыч бар. Ѕашка кыймылдаткычтарга салыштырганда ј. э. к-тын п. а. к-ти жогору болот да, ө. ж. тармактарында кеңири пайдаланылат.

ј—»Ќ’–ќЌƒ”” ЁЋ≈ “– ћјЎ»Ќј—џ (а... ж-а synchronos - бир убакта) - статордун магнит талаасынын айлануу жыштыгы м-н ротоңдун айлануу жыштыгы барабар болбогон (синхрондуу эмес) өзгөрмө токтун электр машинасы. ј. э. м. негизинен кыймылдаткыч, айрым учурларда генератор катары колдонулат. Ёгер ј. э. м-нын ротору магнит талаасынын айлануу багытына карама-каршы айландырылса, ал тормоздоо режиминде 'иштейт, к. јсинхрондуу электр кыймылдаткыч.

јд.:  остенко ћ. ѕ., ѕиотровский Ћ. ћ., Ёлектрические машины, 4. 1-2, ћ.-Ћ., 1958.

ј—»Ќ’–ќЌƒ”” Ё—≈ѕ“≈√»„ ћјЎ»Ќј - ар бир эсептөөсүнүн башталышы мурдагы эсептөөнүн бүткөндүгүн ба€ндаган кабар б-ча аныкталуучу цифралуу эсептегич машина (÷Ёћ). Ѕир эсептөөнү аткаруу үчүн машинанын бир нече түзүлүшү ж-а блоктору ишке катышат. јр бир түзүлүш өзүнө таандык эсептөөлөрдү белгилүү убакытта аткарып, кезекти кийинки түзүлүшкө берет. ”зак убакытты талап кылуучу көбөйтүү, бөлүү ж. б. чоң эсептөөлөрдү аткаруу үчүн асинхрондуу принцип колдонулат да, кыска мөөнөттө аткарылуучу эсептөөлөр машинанын туруктуу такты (кадамы) аркылуу аткарылат.  емитүү, кошуу ж. б. кыска эсептөөлөр көп колдонулган маселелерди чыгарууда машинанын өндүрүмдүүлүгү жогорулайт ж-а машина өзүн өзү текшергендиктен, бир эсептөө бүтмөйүнчө 2-эсептөө башталбайт.

ј— јЋј–ƒј√џ ∆ј«””-„»…ћ≈Ћ≈– (петроглифтер, жазуулар) - үңкүрлөрдүн боорлорунда, аскаларда, айрым таштарда тартылган байыркы сүрөттөр. ј. ж.-ч.- палеолит доорунан адепки о. кылымга чейинки адамзат коомунун тарыхынын ар түрдүү доорлоруна тиешелүү эстеликтер. 1-палеотикалык сүрөттөр “үн. »спани€дан, ‘ранци€нын түш. жагындагы үңкүрлөрдөн, биздин өлкөбүздө ”рал,  авказ тоолорунан, „. —ибирден табылган. јлгачкы сүрөттөрдө, көп окумуштуулар белгилегендей, сыйкырдуу мааниде берилген айбандардын: өгүз, жылкы, мамонт, бугу, бизон, аюу ж. б-лардын турпаттары тартылган.  ырг-ндын тоолорундагы бул сы€ктуу көп сандаган сүрөттөрдүн кээ бир түрлөрү (јк-„уңкур үңкүрүндөтү, —аймалы-“аш тоолорундагы жазуу-чиймелердин бир тобу) байыркы неолит дооруна таандык. јскалардагы сүрөттөр, жазуу-чиймелер байыркы адамдардын чарб. ж-а рухий турмуштиричилигин изилдөөдө өтө баалуу материал катарында пайдаланылат.

ј— јЋ””  џ– ј “ќќ—” - „оң  авказдын бат. ж-а борб. бөлүгүндөгү (түн. капталындагы) кырка тоо. ”з. 330 км, бийикт. батышында 1200- 1700 м, чыгышында 3000 м ге чейин. Ѕийик чокусу ( аракан) 3610 м. јки таш тектеринен түзүлгөн. “үш. капталы тик, түндүгү айдөшүрөөк. Ѕайыркы муз каптоонун белгилери байкалат.  арст формалары кезигет. “үн. капталында жазы жалбырактуу токой өсөт, түштүгүндө токой тилкесинен жогору тоолуу талаа ж-а шалбаа жатат.

ј— јЋ”” “ќќЋќ–” (Rocky Mountains) - “үн. јмерика  ордильерлериндеги ири тоо тизмек, к.  ордильер тоолору.

ј— јЋџ - ќш обл-нын јлай р-нундагы "јлай" сельсоветине караштуу кыштак. "јлай" с-зунун аймагында. –-ндун борбору √үлчөдөн 37 км туш,чыг. тарапта, ќш т. ж. станци€сынан 119 км.  алкы 400 (1972). —егиз жылдык мектеп, китепкана, медпункт бар.

ј— јЌ»я  ќё -у€ң жүндүү кой. јскани€ меринос соолуктарын јмериканын рамбулье кочкорлору м-н аргындаштыруу аркылуу 1934-ж. акад. ћ. ‘. »ванов "јскани€-Ќовада" чыгарган. ∆үнү коюу, эти сапаттуу.  очкорунун тирүүлөй салм. 110- 140 кг, соолугунуку 60-70 кг.  очкорунан 10-12 кг, соолугунан 5,5-6 кг жүн алынат. “аза жүндүн чыгышы 40-45%. ∆үн берүү б-ча ј. к. дүйнөдө 1-орунда. ћис, ’ерсон обл-нын " расный чабан" с-зунун є 40 кочкору 30,6 кг жүн берген. ј. к. климаты кургак жерге жакшы көнүккөн.  өбүнчө ”——–дин ж-а –—‘—–дин түш. жагында өстүрүлөт. ∆үн берүүчү койлорду көбөйтүү үчүн  ырг-нда аргындаштыруу иштери жүргүзүлүүдө.

ј— јЌ»я-Ќќ¬ј - “үш. ”краинадагы мамл. корук.  аховка ш-нын түш.чыг. жагынан 60 км аралыкта „оң „апель ойдуңунан орун алган. јл бетегелүү, шыбактуу дың жерди сактан калуу максатында түзүлгөн. јймагы 11 миң га (1967), анын ичинен 1560 'га накта корук. ј. 1919-ж. ”краина —овнаркомунун декрети м-н элдик корук паркка, 1921-ж. мамл. корукка, 1932-ж. жаныбарларды байыр алдыруу ж-а аргындаштыруу б-ча Ѕүткүл союздук ил. из. ин-туна, 1956-ж. ћ. ‘. »ванов атн. ”краина талаа райондорунун мал чарба ил. из. ин-туна айландырылган. ј-нын зоол. бөлүмүндө дүйнө өлкөлөрүнөн алынып келинген жапайы айбанаттар: антилопа, бизон, зубр, зебра, лама, бугу, ѕржевальский жылкысы; канаттуулардан^ афр. төө куш, нанду, эму, ак куу,,каркыра багылып, анын ботан. багында дарак м-н бадалдын 120дан ашык түрү өстүрүлөт.

ј— ј–»ƒјЋј– - жумуру курттардын тукуму, адамдын ж-а омурткалуу жаныбарлардын ичегисиндеги мителер.  иши ј-лары (Iumbricoides) ж-а чочко ј-лары (Ascaris smim) кеңири таралган. ”ргаачыларынын уз. 25-40, эркектериники 15-20 см. ”ргаачы ј. суткасына 250 миңге чейин жумуртка тууп, личинкасы сырткы чөйрөдө 10-12 күндө жетилет. “амак же суу аркылуу кишинин ичегисине кирген жумурткалардай личинка чыгып, ичегинин былжырлуу чел кабын көзөп, вена канына өтүп, боорго барат.  ан айлануу системасынын татаал тармактарынан өтүп, жүрөккө, андан өпкө ж-а кекиртек аркылуу 2-жолу оозго барып, тамак сиңирүү системасына өтөт. Ћичинка ичке ичегиде чоң митеге айланып, 2-2,5 айдан кийин жумурткалай баштайт.  ишиде бир жө бир нече жүзгө чейин ј. болушу мүмкүн. ј-дын мителик кылуусунан пайда болуучу оору аскаридоз деп аталат.

ј— ј–»ƒ»ќ« - канаттуулардын жумуру мите курттар - аскариди€лардын кесепетинен чыккан ылаңы. јндан көбүнчө тоок, күрп ж-а көгүчкөн жабыр тартат. џлаң аскариди€нын сиркеси м-н булганган жем, чөп, суу аркылуу жугат. “оок аскариди€ларынын уз. 70-120 мм болот. ћында жөжөлөр жүдөйт, арыктайт, кансырайт, чычкактат; ичегиси түйнөк болушу мүмкүн. ƒиагнозу канаттуулардын кыгынан аскариди€ны табуу, ичегидеги патологи€лык-анат. өзгөрүүлөрдүн ж. б. негизинде коюлат. ƒарылоодо фенотиазин, пиперазин сульфаты колдонулат. ’лорофос 50- 80 мг/кг, гигромицин-Ѕ тоют м-н берилет. ѕрофилактика: жөжөлөрдү чоң канаттуулардан бөлүп, таза бөлмөдө асыроо, кыгындагы митени убагында жок кылуу.

ј— ј–»ƒќ« - адам ж-а чочконун организминде мителик кылуучу жумуру курттардан (аскариддерден) пайда боло турган мите курт оорулары. ј. жер шарынын бардык зоналарында (чөл ж-а дайыма муз кетпес жерлерден башка) таралган. ј. көбүнчө оору адамдын заңы түшкөн жер кыртышынан, аскаридалардын личинкалары м-н булганган колдон, жуулбаган жер-жемиштерден ж-а чымын аркылуу жугат. ј., оорусу личинкалардын миграци€сы ж-а аскаридалардын ичегиде мителик кылуусу болуп эки фазадан турат: 1-фазада өпкө ж-а боордо өзгөрүүлөр болгондуктан, жөтөл, ал тургай кээде бронхит, өпкөнун сезгениши, беру жатыш оорулары, экинчисинде ичеги-карындын бузулушу, баш оору, урушчаактык, уйкунун качышы ж-а акыл ишинин төмөндөшү байкалат. јскаридалар ичегинин өткөөлсуздугунө ж. б. кабылдап кетүүлөргө дуушар кылат. ќорулуунун заңынан аскаридалардын жумурткасы табылганда гана ј. аныкталат. ќоруну айыктыруу үчүн митеге каршы дарылар, кычкылтек ж. б. колдонулат.

ј— ј–ќ¬ “еңдик (1937-ж. т.,  ызыл Өзгөрүш кыш., “октогул р-ну) - кыргыз совет сынчысы, философ, коомдук ишмер.  ыргыз ж-а орус тилинде жазат.  ырг-н мамл. ун-тин (1960),  ыргыз ——– »јнын алдындагы аспирантураны (1963) бүтүргөн; 1964-ж. философи€ илимд. кандидаты деген ил. даража алган. 1963-66-ж.  ыргыз ——– »јнын ‘илос. ж-а укук ин-тунда кенже ил. кызматкер, окумуштуу секретарь, 1967-ж. " ыргызстан мадани€ты" газетасынын редакторуна орун басар, андан кийин  ырг-н  ѕ Ѕ нын аппаратында жооптуу кызматта иштейт. 1971-ж.  ырг-н ∆—тин башкармасы нын биринчи секретарлыгына, ———– ∆—тин башкармасынын мүчөлүгүнө ж-а секретарлыгына шайланат. ј. чыг-лык ишин 1957-ж. сынчы катары баштаган. јл - кыргыз ад-тынын теори€лык маселелерине байланыштуу макалалардын, китептердин, о. эле "јдаби€ттагы көркөм шарттуулуктун эстетикалык таби€ты" деген философ, эмгектин автору.  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин 8-9-шайл. депутаты.

„ыг.:  өркөм образдар дүйнөсүндө, ‘р., 1967; ¬ысокое призвание критики, ‘р., 1972.

ј— ≈– ЅӨЋҮ√Ү - куралдуу күчтөрдүн бардык аскерлеринин ар кандай түрлөрүндөгү өз алдынча күжүрмөн, админ.-чарб. бирдик. ј. б. өзүнүн башкаруу органынан, күжүрмөн, атайын ж-а тылдык бөлүкчөлөрдөн турат. јнын аты, номери, туусу болот. “ынчтык күндөрүндө ј. б.- жеке составдагыларга күжүрмөн тапшырмаларды берүүгө, теори€лык окууларды өткөрүүгө ылайыкталган тактикалык ∆-а өз алдынча уюмдашкан аскерлердин бир тобу. ј. б. болгон полк батальондордон (дивизион, эскадриль€лардан) түзүлүп, аскердик бирикмеге же Ѕашкы командачыга баш иет.

ј— ≈– ЅӨЋҮ „Ө—Ү -аскердик бирдик; арми€нын ар бир түрүндөгү бирдей составдуу туруктуу уюм. јл ири бөлүкчөлөр м-н бөлүктөрдүн составына кирет [мис, моторлоштурулган аткычтар ротасы (батаре€) - батальонго (дивизионго), батальон (дивизион) - полкко]. јр бир бөлүкчө майда бөлүктөргө [мис, ротада (батаре€да) 3-4 взводго] бөлүнөт. јскер-аба ж-а аскер-деңиз күчтөрүндө да ј. б. бар. —ов. ј. б. жаңы согуш куралдары м-н куралданган; жылдын ар кандай мезгилине, климаттын катаал шарттарына карабастан, а€баган тез ылдамдыкта ар түрдүү согуш аракеттерин жүргүзө алат.

ј— ≈– »Ќ—ѕ≈ ÷»я—џ - аскер түрлөрүн түздөн-түз башкаруу жө жог. органдардын тапшыруусу б-ча контролдукту ж-а текшерүүнү жүргүзүү үчүн дайындалган аскер башкармасынын атайын органы. –осси€да ј. и-н 1-жолу ѕетр I уюштурган.  апит. өлкөлөрдө жог. полномочиеге ээ болгон жог. аскер башкармасынын аппаратынын составына кирүүчү ј. и. органы ж-а генерал-инспекторлору болот. —ов. куралдуу күчтөрдө ј. и. аскерлерди башкарууну, аскер чарбаларын, согуштук техникаларды ж-а аскердик да€рдыктарды контролдукка алуу милдетин аткарат. »нспеклд€лаө ишин начальниктер, о. эле атайын түзүлгөн комисси€лар, группалар берилген тапшырмалар б-ча жүргүзөт.

ј— ≈–  ≈ћ≈ƒ≈√» - мамлекеттин јƒ‘ына тийиштүү ж-а белгилүү күжүрмөн же атайын милдеттерди орундатууга ылайыкталган кемелер. ј. к-ндө кайсы мамлекетке таандык экендиги ж-дө белги ж-а јƒ‘тын офицерлеринин тизмесинде жазылган офицер командири болгон экипаж болууга тийиш. јлгачкы ј. к. ар кандай формадагы ж-а өлчөмдөгү кичине кайык болгон. Ѕирок улам барган сайын өркүндөтүлүү м-н 19-к-дын башында биринчи буу кемеси түзүлгөн. 1950-жылда суу астында жүрүүчү атомдук кайыктар ж-а атом энерги€лык жасалгалар, ракета-€дролук куралдар орнотулган атомдук кемелер курулду. јзыркы ј. к-не буу, дизель, газ турбиналуу же атом кыймылдаткычтары орнотулган. јткарган ишине жараша алар ракеталык, авиац., артилл., торпедалык же миналык куралдар м-н жабдылган. јларды башкаруу, абадагы, суу астындагы кырдаалга байкоо жүргүзүү үчүн радиоэлектрондук ж-а эсептеп чыгаруучу түзүлүштөр м-н камсыз кылынган.  еменин экипажы каюталарда жайланышат. Ѕардык јƒ‘тарда, анын ичинде —ов. —оюзунда да ј. к. согуштук милдеттери, куралданышы ж-а сууга сыйымдуулугу б-ча бири биринен айырмаланган негизги класстарга (суу астындагы кайык, крейсер, эскадралык миноносец, десант кемеси ж. б.) бөлүнөт.

јд.:  рылов ј. Ќ., —обрание трудов, т. 9-“еори€ корабл€, ч. 1-2, ћ.-Ћ., 1948-49.

ј— ≈–  »…»ћƒ≈–» ∆јЌј Ѕ”ёћƒј–џ- аскер кызматкерлеринин бирдей формада тигилген кийимдери ж-а буюмдары. јларга китель, гимнастерка, шым, шинель, баш кийим ж. б. кирет. —ов. јрми€нын ј. к. ж-а б. 1922-ж. киргизилген, 1924, 1940, 1943, 1958-жылдарда айрымдары өзгөрүлгөн. ———– ћ»Ќ. —оветинин 1969-ж. июлдагы токтому б-ча, аскер кийимдеринин жаңы үлгүсү бекитилди.  атардагы аскер м-н сержанттарга, аскердик окуу жайлардын курсанттарына ж-а аскердик курулушчуларга параддык форма: лавсан м-н жүн кошулган кездемеден тигилген кайырма жакалуу китель, жашыл көйнөк, галстук ж-а ботинка м-н кийе турган шым бериле баштады. јвиадесант аскерлери кайырма жакалуу китель, ак-көк сызыгы бар токума чыптама ж-а баштарына көк берет кийишет. ќфицерлер м-н мөөнөттөн ашык кызматка калган аскер кызматкерлеринин параддык-майрамдык жаңы формасы - көк жашыл (кургактагы аскерлерге) ж-а көк (авиаци€, авиадесант аскерине) китель, ак көйнөк, кара же көк галстук, ботинка м-н шым. ћаршал, генералдардыкы - жээги саймалапган кайырма жакалуу, эки жагы тең топчулама боз шлет^ китель, ак көйнөк м-н кара галстук, көгүш шинель. јƒ‘тын офицерлери м-н мөөнөттөн ашык кызматка калган аскердик кызматкерлер үчүн ак кездемеден тигилген тужурка, кайырма жакалуу куртка ж-а алтын түстүү параддык кур берилет. —ов. куралдуу күчтөрдүн катарындагылар аскердик формасын жоокердик арнамыс м-н тыкандыктын символу катарында өзгөчө барыктан кийишет.

ј— ≈–  ќЋЋ≈√»я—џ -———– ∆ог. —отунун коллеги€ларының бири. јл 1924-ж. ———– ж-а союздук рееп-калардын ∆ог. —отторунун составында түзүлгөн. ј. к-нын мүчөлөрү ———– ∆ог. —отунун мүчөлөрү сы€ктуу эле ———– ∆ог. —овети тарабынан шайланат. ј. к. аскер трибуналдарынын иштерине соттук көзөмөлдөө жүргүзөт, тийиштүү уголовный иштерди өздөрү да карай алышат. ј. к. өтө маанилүү уголовный ж-а жог. чиндеги офицерлердин кылмыш иштерин карайт. јга соттук көзөмөлдөөнү ———– ∆ќ√. —оту жүргүзөт. ј. к-нын иш-аракети ———– ∆ог. —оту ж-а јскер трибуналдары ж-дөгү жоболор аркылуу жөнгө салынат.

ј— ≈–  ќћ»——ј–»ј“џ - ———–де аскердик мобилизаци€лоо, аскерге чакыруу, учетко алуу ишин жүргүзчү жерг. аскер башкармасынын органы. ј. к. ———– коргоо мин-восунун аскердик мекемеси, о. эле тиешелүү союздук респ-калардын, ј——–дин ћин. —оветинин, эмгекчилер депутаттарынын обл., шаардык, округдук, райондук —оветтеринин бөлүмү да болуп саналат. ј. к-нын ишине ———–  уралдуу  үчтөрүнүн √енштабы ж-а ј. к. жайгашкан терр-€дагы аскер округунун командачысы жетекчилик кылат. ј. к-нын негизги милдети: аскерге чакырууну да€рдоо ж-а жүргүзүү, адам ж-а эл чарба ресурстарын эсепке алуу, жаштарды аскердик милдетти аткарууга да€рдоо, граждандарды чыныгы аскер кызматына ж-а окутуу жыйынына чакырууну уюштуруу ж. б. коргонуу чараларын ишке ашыруу.

ј— ≈–  ќћ»——ј–Ћј–џ - 1.  уралдуу күчтөрдүн бирикмелериндеги, бөлүктөрүндөгү, мекемелериндеги  оммунисттик парти€нын ж-а —овет өкмөтүнүн өкүлдөрү (1918-42). ј. к-нын ин-ту √ражд. согуш убагында түзүлгөн. 1918-ж. 31-мартта Ѕ нын ѕленумунда ј. к-нын ролу ж-дө маселе каралып, ал "—овет бийлигинин арми€дагы са€сий органы" деп белгиленген. јрми€ м-н фронтто ј. к. ревчыл аскер —оветинин мүчөлөрү болушкан. ј. к. командалык состав м-н тыгыз байланышта иштеп, күжүрмөн арми€ны түзүүдө зор эмгек сиңирген. јскерлерди са€сий жактан тарби€лап, парт., комсомолдук ишке жетекчилик кылган. ј. к. ин-ту арми€га, флотко жеке башчылык кылуу биротоло киришилгенден кийин, 1942-ж. 9-окт€брда жоюлган. 2. ———–деги аскердик башкаруунун жерЋ органдарынын жетекчилери, к. јскер ^комиссариаты,

ј— ≈–  џ«ћј“џ (———–де).?-куралдуу күчтөрдүн, катарында граж^ дандардын өз милдетин өтөшү. ———–де аскер жашындагы адамдардын ар түрдүү аскер бөлүктөрүндө кызмат кылуу тартиби, мөөнөтү 1967^жылдаг гы "∆алпыга бирдей аскердик милдет жөнүндөгү «аконго" ылайык ишке ашырылууда. ———–дин  уралдуу  үчтөрүнүн катарында кызмат кылуу - ћекенибиздин граждандары үчүн ардактуу милдет (к. јскерге милдеттуулөр).  атардагы аскер, сержанттын еоставдагылар үчүн ј. к. 1-3 жылдык мөөнөт. ќфицерлер, генералдар ж-а адмиралдардын ј. к-н өтөөсү ж-а запаста болуусу өзгөчө шарттын негизинде жүргүзүлөт. ј. к-н өтөп жатышкан —ов. —оюзунун ар бир гражданини са€сий укукка толук ээ болуп, аскердик бардык талапка баш ийүүгө милдеттүү. ћындан тышкары ј. к-н өтөөдө өз чеберчилигин, са€сий билимин, моралдык туруктуулугун арттырууга тийиш.

ј— ≈–  џ«ћј“ ≈–Ћ≈–»Ќ»Ќ ј∆џ–ј“џѕ “јјЌ”” Ѕ≈Ћ√»Ћ≈–» - аскер наамдарын, куралдуу күчтөрдүн түрлөрүн ж-а кызматтарын айырмалоо үчүн аскер кызматкерлеринин форма кийимине тагылуучу белгилер. јларга: погондор, эмблемалар, кант ж-а лампастар, о. эле баш кийимге, петлицага, погонго, көкүрөккө ж-а жеңге тагылуучу белгилер кирет. јларды ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиуму белгилейт. –осси€да биринчи белгилер турактуу куралдуу күчтөр түзүлгөндө (16-17-к.) киргизилип, 1-дүйн. согушка чейин ар түрдүү элементтер м-н толукталып (гаЋун, шарф, погон, эполет, жылдыз, аксельбант) келген.  ызыл јрми€да биринчи ажыратуу белгилери 1918-ж. бекилип, падышалык арми€дагы наамдар ж-а белгилер жоюлган. 1922-ж. аскер кийиминин жаңы формасы м-н кошо жаңы белгилер, кабыл алынган. јлар сол жеңге, атайын клапанга тагылып, түсү ж-а формасы куралдуу күчтөрдүн түрүнө ж-а аткарган кызматына жараша болгон. 1935-ж. персоналдык аскердик ' наамдар кабыл алынган соң, ажыратып таануу белгилери ошол наамдарта карата белгиленет да, сол жеңге ж5-€ петлицага тагылат. 1943-ж. ;  ызыл јрми€нын өздүк составы үчүн погондор киргизилген, 1970-ж. катардагы ж-а сержанттын состав үчүн жеңге тагылуучу белгилер кабыл алынган. „ет өлкөлүк арми€лардын көпчүлүгүндө ажыратып таануу белгилери погондордон ж-а андагы ийри-буйру же туурасынан кеткен кыйыктардан, жылдызчалардан ж-а эмблемалардан турат.

ј— ≈– ќ –”√”-———–деги аскердик бөлүктөрдүн, аскер окуу жайларынын ж-а ар кандай жерг. јскердик мекемелердин аймак б-ча жалпы аскердик бирикмеси. ј. о-н аскер командачысы башкарат, ал коргоо министрине баш ийет. јр бир ј. о-нун јскердик совети болот. ћамл. терр€нын ј. о-дарына бөлүнүшү аскерлерди башкарууга, оперативдүү, күжүрмөн, са€сий да€рдык жүргүзүүгө, өлкөнү коргоону да€рдоого байланышкан чараларды ишке ашырууга ыңгайлаштырылган. –осси€да ј. о. 1862-64-ж., ———–де √ражд. согуш мезгилинде (1918-20) уюшулган.  уралдуу күчтөрдүн өнүгүшүнө, —ов. —оюзун коргоонун милдетине жараша ј. о-дары өзгөрүп турат. ј. о. айрым соң. (√ƒ–, „——– ж. б.) ж-а кашат, өлкөлөрдө (ј Ў, ‘ранци€, Ѕельги€ ж. б.) да бар.

ј— ≈– ѕ–ќ ”–ј“”–ј—џ - ———–де аскер кызматкерлери тарабынан закондордун туура ж-а так аткарылышын көзөмөлдөөчү мамл. атайын орган. јл 1922-ж. уюштурулган. ј. п. аскер трибуналына берилүүчү уголовный иштерди тергейт. јскер мекемелеринде ж-а бардык аскер бөлүктөрүндө соц. закондуулук жүзөгө бирдей ашырылышына көз салат. ј. п. адегенде аскер трибуналдарынын алдында; 1926-∆ылдан баштап бардык аскердик округдарда, корпустарда, дивизи€ларда уюштурулган. 1933-ж. декабрда Ѕашкы ј. п. түзүлгөн. 1946-жылдан ———–  уралдуу  үчтөрүнүн Ѕашкы ј. п. деп аталын, кийин 1950-ж. —ов. јрми€нын Ѕашкы ј. п. ж-а јƒ‘тын Ѕашкы ј. п. болуп башка-башка аталды. ———–де ј. п. аскер жетекчилерине баш ийбейт, ———– ѕрокуратурасынын бирдиктүү системасына кирет. јскер прокурору кабыл алган чечимге нааразы тарап ј. п-нын жог. органына даттанууга акылуу.

ј— ≈– —Ү–Ө“„ҮЋӨ– —“”ƒ»я—џ ћ. Ѕ. √реков атындагы (1965жылдан ћ. ¬. √реков атн.  ызыл ∆ылдыз ордендүү аскер сүрөтчүлөрүнүн студи€сы) -? сов. аскер сүретчүлөрүнүн коллективи. Ѕул 1934-35-ж. түзүлүп, ћ. Ѕ. √рековдун ысмына коюлган. 1943-жылдан —ов. јрми€нын ж-а јƒ‘тын Ѕашкы са€сий башкармасына карайт. —туди€ адегенде  ызыл јрми€нын өз демилгелүү чыглыгын өркүндөтүү үчүн уюштурулун* 1940-жылдан профессионал сүрөтчүлөр м-н толукталат 'баштаган. Ќегизги милдети - аскерлерди маданий-са€сий жактан тарби€лоо €-г-а —ов. јрми€нын баатырдык иштерин ж-а азыркы турмушун чагылдырып көрсөтүү.

ј— ≈– “ј–“»Ѕ» - аскердик закондо ж-а уставда белгиленген тартип м-н эрежени бардык аскер кызматындагылардын бузбай так сакташы. —ов.  уралдуу  үчтөрдүн ј. т. зордукка же опузага та€нбай, ал ар бир аскер кызматкери өзүнүн соц. ћекенин коргоону жоокердик ыйык милдетим деп сезгендигине та€нат. ј. т. ж-догү  уралдуу.  үчтөрдүн уставы ———– ∆ог. —оветинин ”казы м-н бекитилет. ј. т. ар бир жоокерден законду, аскердик антты, уставдын талаптарды, начальниктердин приказдарын так аткаруусун талан кылат.  уралдуу  үчтөрдө ј. т-н аңсезимдүү сактоодо жоокерлерди са€сий жактан тарби€лоонун мааниси зор.

"ј— ≈– “ќѕќ√–ј‘“ј–џ" „ќ ”—” - Ѕорб. “€нь-Ўанда, Ѕоз- ыр ( акшаал тоо системасынын түн.чыг. учу), јк-“оо кырка тоолорунун кошулган жеринен орун алган пирамида тибиндеги чоку. Ѕийикт. 6873 ж. —ланец, аки таш теги, мрамор ж-а гранит тоо тектеринен турат. “үн. ж-а түн.-чыг. капталдарында “үш. Ёңилчек, батышында ∆ылдызча, түштүгүндө ( ытай тарабынан) “емир-—уу мөңгүлөрү жатат. 1943-ж. сент€брда ѕ. Ќ. –апасов жетекчилик кылган аскер топографтары ачып, бийиктигин аныктаган. „окуга 1-болуп 1965-ж. 15-августта  аз-н альшшисттер клубунун мүчөлөрү чыгышкан.

ј— ≈– “–»Ѕ”ЌјЋƒј–џ - ———–  уралдуу  үчтөрүндо сот адилеттигин жүзөгө ашыруучу соттор. ј. т. сот органдары ж-дөгү жоболор негизинде түзүлүп, ———–дин бирдиктүү сот системасына кирет. јл өз ишин 1958-ж. 28-декабрда ———– ∆ог. —овети кабыл алган ј. т. ж-дөгү жобого ылайык жүргүзөт. ј. т. ———–дин  уралдуу  үчтөрүнүн согушка дайыма жөндөмдүүлүгү, аскердик тартиптин сакталышы ж-а аскердик кызматтын талаптагыдай аткарылышы үчүн күрөшөт. ј. т. аскер кызматкерлеринин, OJ эле укугу б-ча аларга теңештирилген кишилердин ж-а тыңчылык (шпиондук) кылгандардын иштерин (кылмыштал ким жасаганына карабастан) карайт. —огуш кырдаалында өзгөчө абалга байланыштуу айрым жерлерде жалпы сот органдары иштебей калышы мүмкүн. јнда ј. т. уголовный ж-а гражд. иштердин бардыгын карай берүүгө укуктуу. ј. т-нын мүчөлөрү ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиуму тарабынан 5 жылга шайланат. ј. т-нын жог. органы - ———– ∆ог. —оту.

ј— ≈– “””—” - аскердик ар-намыстын, эрдиктин ж-а даңктын символу. јл - учунда кыма ашталган узун каскакка (танкка) бекитилген белгилүү өлчөмдөгү ж-а түстөгү кездеме. ј. т. байыркы заманда эле колдонулган. Ѕайыркы слав€ндарда ал желек деп аталуучу. јны көтөрүү согушка аттанууну билдирген. ј. т. –осси€да 15-к-дьщ а€гында киргизилген.  ызыл јрми€нын бөлүктөрүндө 1918-€?. пайда болгон. ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиуму 1942-ж. 21-декабрда  ызыл јрми€нын аскердик бөлүктөрүнүн; 1943-ж. 11-июнда √варди€лык арми€ м-н √варди€лык корпустун; 1944-ж. 5-февралда јƒ‘тын бөлүктөрү м-н бирикмелеринин  ызыл “ууларынын жаңы үлгулөрүн ж-а алар ж-дөгү жоболорду бекиткен. јскердик  ызыл “уу аскердик бөлүк түзүлгөн соң ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун атынан √рамота м-н кошо тапшырылат ж-а ал бөлүктө түбөлүк сакталат. ј. т. бөлүктүн наамы ж-а номери өзгөрсө да, ошол бөлүктө дайыма кала берет. Ёгерде ј. т. жоголсо, бөлүк таркатылат да, ал бөлүктүн командири ж-а күнөөлүү адамдар аскер трибуналынын сотуна берилет. —ов. јрми€нын бөлүктөрүнүн, бирикмелеринин ј. т. эки ∆агы тең кызыл түстөгү кездемеден, каскактан ж-а түпөгү бар боодон турат. ј. т-нун бир жак бетинин ортосуна орок ж-а балка, анын жог. ж-а төмөнкү четтерине "Ѕиздин —оветтик –одина үчүн!" деген сөздөр түстүү жип м-н, экинчи бетинин дал ортосунда жип м-н жылдыз саймаланып, анын алдына алтын түстүү жибек м-н бөлүктүн номери, наамы жазылат.

ј— ≈– “Ү–ЋӨ–ҮЌҮЌ ЅјЎ џ ћј–ЎјЋџ - —ов.  уралдуу  үчтөрдөгү аскердик жог. наам. јл аскер түрлөрүнүн ж-а атайын аскерлердин маршалдарына (артиллери€нын, авиаци€нын, брондуу танк аскерлеринин, инженердик, байланыш аскерлеринин) жекече берилет ж-а —ов. —оюз. ћаршалы деген наамга барабар; 1943-ж. 9-окт€брда киргизилген. ”луу Ѕритани€дада авиаци€нын башкы маршалы деген наам бар.

ј— ≈– ” ”√” - куралдуу күчтөрдүн түзүлүш принциптерин ж-а формаларын чыцдоочу, аскер курулушунун турмушун ж-а иш жүргүзүү тартибин, аскер кызматкерлеринин жоопкерчилигин, укуктары м-н милдеттерин аныктоочу, аскердик курулуштагы жалпы эле укуктук мамилелерди жөнгө салуучу укук нормаларынын системасы. ј. у-нун таасирлери согуш мезгилинде же согуштук абал жары€ланган жерлерде, согушка эң керектүү эл чарбасынын тармактарына, транспортко, коомдук тартипти сактоо ж-а мамлекеттин коопсуздугун коргоо чөйрөсүнө кеңири таркайт. јскердик курулушту ∆өнгө салуучу закондор укуктун ар кайсы тармактарынын нормаларынан түзүлгөн. ќшону м-н бирге аскер закондору - өз ара тыгыз байланыштуу укук нормаларынын системасы. ј. у-нун негизги булактары - ———–  онституци€сы, жалпыга бирдей аскерге милдеттүүлүк ж-дөгү ———–дин закону (1967-ж. 12-окт.), аскердик турмушту жөнгө салуучу уставдар, ———–дин коргоо министри бекиткен колдонмо, инструкци€, эрежелер, аскердик кылмыштар үчүн уголовный жоопкерчилик ж-дөгү закон, јскер прокуратурасы ж-а јскердик трибуналдар ж-дөгү жоболор.

ј— ≈–-јЅј  Ү„“Ө–Ү (јј ) - мамлекеттин куралдуу күчтөрүнүн бир түрү. јл оперативдүү стратеги€лык милдеттерди аткарууда өз алдынча да ж-а куралдуу күчтөрдүн башка түрлөрү м-н биримдикте да аракеттенет. ∆ог. маневрдүүлүгү бар јј  душмандын авиаци€лык, ракеталык, кургактагы ж-а деңиздеги группировкаларына зы€н келтирүүгө, анын тылдагы маанилүү согуш объектилерин кыйратууга жөндөмдүү, кургактагы аскерлердин ж-а јскер-дециз флотунун операщшларына жардамдаша алат, куралдуу күчтөрдүн бардык түрлөрүнүн таламдарына жараша абадан чалгындоо жүргүзөт, чоң-чоң аба десанттарын курал-жарактары м-н кошо ташып жеткирет. ———–дин јј ы авиаци€нын 3 түрүнөн турат: ыраакы (стратеги€лык), фронттук ж-а аскер-трансп. ƒеңиз авиаци€сы ж-а аба чабуулунан коргоочу авиаци€ ошолордун өздөрүнүн составына кирет. јј  өтө бийиктикте ж-а алыска учуучу, үндөн тез ылдамдыктагы ар түрдүү самолеттор, о. эле вертолеттор м-н куралданган. »ри капит. өлкөлөрдүн јј ы стратеги€лык, тактикалык ж-а аскер-трансп. авиаци€дан турат. ј Ўда булардан сырткары, континент аралык баллистикалык ракеталар бирикмелери ж-а аскердик космос куралдары да бар. ј Ў, ”луу Ѕритани€, ‘ранци€ јƒ‘тарынын өзүнчө авиаци€сы бар.  өп өлкөлөрдүн јј ы уюштуруу жагынан оперативдүү авиац. бирикмелерден ж-а бөлүктөрдөн, тыл м-н байланыштыруучу ж-а радиотех. м-н камсыз кылуучу бөлүктөрдөн турат.

јј тын тарыхы авиац. техниканын өнүгүшү м-н байланыштуу (к. јвиаци€). »ри капит. өлкөлөрдө аскердик самолеттор 1909-10-ж. пайда боло баштаган. –осси€да самолеттор аскердик максатта 1911-ж. чалгындоо үчүн 1-жолу пайдаланылды, уруш майданында 1912-13-жылдардагы 1-Ѕалкан согушунда колдонулду (–осси€ анда Ѕолгари€ тарабында согушкан). 1-дүйн. согуш убагында бомбалоочу ж-а истребитель самолеттору чыгарылып, авиац. бирикмелер (эскадра, бригада) түзүлгөн.

—ов. јј  1918-ж. курулду. √ражд. согуш мезгилинде түзүлгөн авиаотр€ддар санынын аздыгына карабастан  ызыл јрми€нын жеңиштерине өз үлүшүн кошту.  омпарти€ ж-а —овет өкмөтү авиаци€ ө. ж-ын өркүндөтүү ж-а учкучтарды да€рдоо б-ча маанилүү иш-чараларын жүзөгө ашырды. ќшонун натыйжасында сов. јј тын кубатын арттыруу маселеси чечилди. ”луу јта ћек. согуш мезгилинде биздин јј  зор кубаттуу күчкө айланды. јлар куралдуу күчтөрдүн башка түрлөрү м-н эришаркак болуп аракеттенип, күрдөлдүү согуш операци€ларын жүргүзүүдө маанилүү роль ойноду. ƒушмандын ири группировкаларын, стратеги€лык ө. ж. объектилерин талкалады. —огуштан кийинки мезгилде реактивдүү самолеттор, ракеталар ж. б. куралдар м-н жабдылган сов. јј  жоокердик аракеттер м-н операци€лардын бардык түрлөрүнө ийгиликтүү катышууга мүмкүнчүлүк алды.

ј«.; —оветские ¬оенно-¬оздушные —илы, в ¬еликой ќтечественной войне 1941- 1945 гг., ћ.", 1968; ¬оенно-воздушные силы, ћ., 1959.

ј— ≈–√≈ ћ»Ћƒ≈““ҮҮЋӨ–ƒҮЌ «јѕј—џ - аскердик учЄтто турган, арми€нын катарында милдетин өтөп келген же- ар түрдүү себеп м-н ага барбай калган, бирок согуш убагында жоокердик милдетин аткарууга жарактуу адамдар. јрми€ ж-а флоттун запасындагы 18-50 , жаштагы граждандар аскерге милдеттүү деп саналат же арми€ м-н флоттун кадрларында, мезгилдүү жыйындар аркылуу аскердик уюмдардан тышкары аскердик кызматтан өтөт, о. эле медициналык же башка атайын маалыматы бар аскердик учетко алынган 19-40 жаштагы а€лдар да аскерге милдеттүү, алар окуу жыйындарына тартылып, өз ыкты€ры м-н чыныгы аскердик кызматка кабыл алынышы да мүмкүн.

ј— ≈–√≈ „ј џ–џЋ””√ј „≈…»Ќ » ƒјя–ƒџ  - аскерге чакырылуучу уландарга чакырылганга чейин берилчү таалим. ћуну киргизүү ж-дө 1923-ж. 8-августта Ѕј  ж-а Ё — атайын декрет кабыл алган. ћындай да€рдыкка: аскердик-патриоттук тарби€, тийиштүү программа б-ча башталгыч аскердик да€рдык, ушул да€рдыктын сапатын көтөрүү, чакырылуучуларга орус тилин үйрөтүү, саламаттыгын чыңдоо чаралары, дене тарби€ да€рдыгы, спорттук, аскердикприкладдык техниканын түрлөрүн үйрөтүү кирет.  үндүзгү окуу жайларда окубаган уландар аскердик башталгыч да€рдыкты ишканаларда, мекемелерде, уюмдарда ж-а колхоздордо түзүлгөн окуп-үйрөнүү пункттарынан өтүшөт.

ј— ≈–-ƒ≈Ң»« –≈¬ќЋё÷»я„џЋ  ќћ»“≈“» (јƒ– ) ”луу ќкт. рев€сынын жеңиштерин коргоого флоттун күчтөрүн мобилизаци€лоо ж-а јƒ‘ты башкарууну кайра куруу үчүн ¬. ». Ћениндин демилгеси б-ча 1917-ж. 26-окт€брда (8-но€б.) ѕетроградда түзүлгөн. јл ѕетроград ревчыл аскер комитетине баш ийген. 5 (18)-но€брда комитет кайрадан уюштурулуп, ага чечүүчү добуш м-н "ќн кишинин коллеги€сы" жетекчилик кылган; кеңеш берүүчү добушка ээ болгон калган мүчөлөрү секци€ларга бөлүштүрүлгөн. јƒ–  агитаторлордун отр€ддарын ж-а топторун уюштуруп, өлкөнүн түрдүү райондоруна жиберип турган, контррев-чыл подпольеге ж-а саботажга каршы күрөшкөн. Ѕүткүл росс, аскер флотунун съездинде ЅЅј тын деңиз секци€сы түзүлгөндүктөн, комитет өз милдетин орундаткан катары 1917-ж. 26-но€брда жоюлган.

ј— ≈–-ƒ≈Ң»« ‘Ћќ“” [јƒ‘, айрым өлкөлөрдө јскер-деңиз күчтөрү (јƒ ) деп аталат]-куралдуу күчтөрдүн түрү; ал океандар м-н деңиз дердө жүргүзүлүп жаткан согуш аракеттерин стратеги€лык ж-а оперативдик жактан жүзөгө ашырат. јƒ‘ милдеттерин өз бет алдынча ж-а куралдуу күчтөрдүн башка түрлөрү м-н бирге да орундатат. јзыркы учурдагы јƒ‘ душмандын жердеги негизги объектилерин талкалоого, анын флотунун деңиздеги ж-а базалардагы күчтөрүн жок кылууга, кургакта согушкан аскерлерди колдоого, деңиз десанттарын түшүрүүгө ж-а душмандардын деңиз десанттарын түшүрүшүнө каршы аракеттенүүгө, океан, деңиздеги душмандын коммуникаци€ларын бузууга, өзүнүн деңиздик коммуникаци€ларын сактоого мүмкүнчүлүгү бар. јƒ‘ согуштук милдеттерин деңиздик операци€лар м-н чечет. —ов. јƒ‘ төмөндөгүдөй түрлөрдөн турат: суу астында жүруучу кайыптар, аскер-дециз флотунун авиаци€сы, суу үстүндө жүрүүчү кемелер, жээктеги ракЄта-артилл. аскерлер ж-а деңиз жөө аскерлери. —уу астында жүрүүчү кайыктар ж-а јƒ‘тын авиаци€сы анын башкы күчү болуп саналат. —уу астында жүрүүчү кайыктар ракеталык ж-а торпедалык, атомдук ж-а дизелдик болуп бөлүнөт. јлар алыска атылуучу ракеталар м-н куралданып, суу астынан атууга ыңгайлуу келип, €дролук же кадимки дүрмөттөрү бар өзү мээлөөчү торпедалар м-н жабдыпат. јƒ‘ авиаци€сынын карамагында деңизде ракета алып жүрүүчү, суу астындагы  айыктарга каршы чалгындоочу авиаци€ ж-а атайын дайындалган авиаци€ болот. јның негизги милдети - душмандын суу астыңда жүрүүчү кайыктарын, суу үстүндө жүрүүчү кемелерин, транспортторун жок кылуу. —уу үстүндө жүрүүчү кемелер душмандын суу астындагы кайыктарын издеп табуу ж-а кыйратуу, суу үстүндөгү кемелери м-н согушуу, жээктерге деңиз десанттарын түшүртпөө, миналарды издөө, аларды зы€нсыздандыруу д. у. с. милдеттерди аткарат да, ракеталык, суу астында жүрүүчү кайыктарга каршы аракеттенүүчү, артиллери€лык, торпедалык, десанттык ж. б. класстарга бөлүнөт. ∆ээктеги ракеталык-артилл. аскерлер өлкөнүн жээктерин ж-а флоттун (фронттун) жээктеги маанилүү объектилерин душмандын деңизден кол салуусунан коргоого дайындалат. ƒеңиз жөө аскерлери өзүнчө ж-а деңиз десанттарынын составында, кургактагы аскерлер м-н бирге аракеттенет; өзүнүн атайын курал-жарактары ж-а ар түрдүү сүзүп жүрүүчү согуштук техникасы болот. —ов. јƒ‘ уюштурулушу жагынан “үн. ж-а “ынч океан,  ара деңиз ж-а Ѕалтика флотторунан,  аспий флотили€сынан, деңиз авиаңи€сынан, деңиз жөө аскерлери м-н жээк артиллери€сынан турат. —оц. өлкөлөрдүн јƒ‘ы түрдүү максаттагы суу үстүндө жүрүүчү кемелер ден ж-а суу астындагы казыктардын деңиз авиаци€сы м-н деңиз жөө аскеринин бөлүктөрүнөн турат. ј Ўнын, ”луу Ѕритани€ңын, ‘ранци€нын јƒ‘ы сөкку уруучу, кемелерге каршы аракеттЄнүүчү, амфибй€лык ж. б. күчтөрдөн турат.

јв.: яковлев ¬. ƒ.^йбветский ¬оенно-ћорской ф.лот, 2 изд., ћ., 1969; »стори€ ¬ел. ќте4. во'й¬џ —оветского —оюза 1941- 45, т. 1-6, ћ., 1963-65; ќрганизаци€ и вооружение армий и флотов капит. государств, 2 изд., ћ., 1968.

ј— ≈–-ƒ≈Ң»« ‘Ћќ“”Ќ”Ќ ј¬»ј÷»я—џ (јƒ‘ј) - јскер-дециз флотунун деңиздерде, океандарда болуучу согуштарда өз алдынча же флоттун күчтөрүнүн башка түрлөрү м-н, о. эле өлкөнүн абадан кол салууга каршы коргонуу (ѕ¬ќ), фронтко жакын истребителдик ж-а алыскы жердеги авиаци€сы м-н өз ара биргелешип күжүрмөн тапшырмаларды аткаруучу маневр дүү негизги күчтөрүнүн бири. јйрым учурларда јƒ‘ј деңиз жээктериндеги жөө аскерлерге жардамдашып, деңиз жээктериндеги райондорго десанттар түшүрүүнү камсыз кылат. ”юмдашуусу жагынан јƒ‘ј деңизде ракета алып жүрүүчү авиаци€ бөлүктөрүнөн, кайыктарга каршы аскер бөлүктөрүнөн ж-а авиаци€нын башка түрлөрүнөн турат. Ѕир катар чет мамлекеттерде деңиз авиаци€сы јƒ тын карамагына-кирет. –осси€да флотчм-н .бирге - аракеттенген' авиац. бөлүктөрү 1-oкойу1912-14-JK. Ѕалтика м-н  ара деңиз флотторунда түзүлгөн. 1-дүйн. согуш мезгилинде  ара деңиз флотунда гидросамолеттордун бөлүктөрү аба чалгындоосун жүргүзүүгө катышкан. ———–де регул€рдуу деңиз авиац. бөлүктөрү 1918-ж. түзүлүп, √ражд. согушта деңиздерде, дары€ларда болгон салгылашууларда жөө аскерлер, кораблдер м-н бирге аракеттенишкен. 1920-жылдын 2-жарымында деңиз авиаци€сынын составы чалгынчы, бомбалоочу истребителдик самолеттор м-н толукталат. 1930жылдардын ортосунан баштап, Ѕалтика,  ара деңиз ж-а “ынч океан флотторунда ј   түзүлгөн. 1938- 40-ж. деңиз авиаци€сы ———–дин јскер-деңиз флотунун негизги бир бөлүгү болуп калды. ”луу јта ћек. согуштун алдында јƒ‘ј сан ж-а сапат жагынан жогорулап (“ынч океан флотун кошпогондо), анын карамагында 1445 самолет болгон. —огуш жылдарында јƒ‘тын башка күчтөрүнө салыштырганда јƒ‘ј душманга 2 эседен көп зы€н келтирген. јƒ‘тын 17 авиац. бөлүгү гварди€лык болуп кайрадан түзүлгөн. 241 адамга —ов. —оюз. Ѕаатыры деген ардактуу наам берилген (5 учкуч 2 жолу алган). —огуштан кийинки жылдарда јƒ‘ј ракета алып жүрүүчү, кемелерге каршы колдонуучу ж-а чалгындоочу самолеттордун эң жаңылары м-н толукталууда.

јв.: Ўугинин ј, ћ., Ѕоевой путь морской авиации, "ћорской сборник", 1966, .є 8, 9, 12.

ј— ≈–ƒ»  јЌ“ -———–  уралдуу  үчтөрүнүн катарына кызмат өтөөгө чакырылган сов. граждандардын салтанаттуу убадасы; ћекенге, элге,  оммунисттик парти€га берилгендигин билдирүү. ∆оокер ћекенинин ар-намысын, эркиндигин, көз каранды эместигин коргоого, коммунизмдин жеңиши ж-а айкын максаты үчүн ак ниет болууга ј. а. берет. јйттын текстин ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиуму бекитет. ћамлекеттин аскердик күч-кубатына зы€н келтирип, чыккынчылык кылып, ј. а-ты бузгандар сов. закондун эң катуу жазасына тартылат. ∆аш солдаттар, матростор баштапкы да€рдыкты өткөндөн кийин, эки айлык мөөнөт ичинде ј. а. беришет. јнт берүү бөлүктүн командиринин жетекчилиги м-н салтанаттуу өткөрүлөт.

ј— ≈–ƒ»  Ѕј—ћј —Ө« - негизинен аскер кызматындагы окурмандарга арналган мезгилдүү басма сөз. ј. б. с. -куралдуу күчтөрдүн катарында кызмат өтөгөндөрдү са€сий, аскердик, маданий жактан тарби€лоонун ж-а аскердик билимди таратуунун эң маанилүү куралы. 1905-07-жылдагы рев-€ учурунда болыпевикчил ј. б. с. пайда болгон. ќшондогу газета м-н китептерди чыгаруу тажрыйбасы ”луу ќкт. соц. рев-€сын да€рдоодо пайдаланылды. 1917-ж. өтө кеңири тараган газета "—олдатска€ правда" (1917-18) болгон. 1918-20-жылдагы √ражд. согуш ж-а чет өлкөлүк интервенци€ убагында сов. ј. б. с. өзүнүн беттеринде согуш маселелерин чагылдыруу м-н бирге соц. јта ћекенди коргоо ж-дөгү лениндик иде€ларды калкка ж-а арми€га түшүндүргөн. 1924-ж. борб. аскер газетасы " расна€ звезда" чыга баштады. ”луу јта ћек. согуш мезгилинде аскердик адтарды басып чыгаруу фронттордогу абалга ылайык кайрадан түзүлгөн. ———–де 15 борб. аскердик журнал (1971) чыгарылат, алардын ичинде аскердик-са€сий ж-а адабий-көркөм " оммунист ¬ооруженных —ил", "—оветское военное обозрение" (англ. ж-а франц. тилдеринде), "—таршинасержант", "—оветский воин" ж-а булардан башка да округдук ж-а флоттук газеталар да чыгарылат.

ј— ≈–ƒ»  ¬≈“≈–»Ќј–»я  џ«ћј“џ - —ов. јрми€нын малдуу, унаалуу, көлүктүү бөлүктөрүндө вет. ишин жүргүзчү атайын кызмат. ћунун милдети: арми€нын кошундарылда, бөлүктөрүндө унааны, малды, сакчы, койчу иттерди ылаңдан сактоо ж-а алардын ылаңдаганын, жарадар болгондорун айыктыруу.

ј— ≈–ƒ»  √»√»≈Ќј - гигиенанын бир тармагы. ќрганизмге түрдүү терс таасир тийгизүүчү шарттарды изилдөө, аскер ж-а аскер-деңиз кызматындагылардын ден соолугун чыңдоо м-н согушка жөндөмдүүлүгүн арттыруу жолун иштеп чыгат ж-а санитардык жактан тейлөөнү камсыз кылат. ј. г. аскерлердин турмуш шартын, жайгашуусун, ичүүчү суусун, тамак-ашын ж-а согуш техникасынын, курал-жарактардын аларга тийгизген таасирин изилдеп, оорулардын ж-а кокустуктардын алдын ала эскертүү чараларын так колдонууну талап кылат. јзыр €дролук, хим. ж-а бактери€лык курал-жарактар жасоо, аны колдонуу коркунучу турганда, алардан коргонуу үчүн жасалган жайлардын санитардык талабын ј. г. иштеп чыгарат.

ј— ≈–ƒ»  ∆јЎџ–””Ќ —џ–Ћј–1) аскер ишине тиешелүү мамл. чоң маанидеги маалыматтарды сактоо эрежелери; 2) мамлекет тарабынан атайлап жашыруун сактала турган аскер ишине тиешелүү маалыматтар. ”кук регламентаци€лоо жагынан ј. ж. с-ды белгилүү бир тартипте кармоо укугу мамл. жашыруун сырларды сактоо максатында белгиленген жалпы жоболорго негизделет ж-а аскердик закон чыгаруунун атайын нормалары м-н аныкталат.

ј— ≈–ƒ»   џЋћџЎ“ј– - аскер кызматында жүргөндөрдүн же аскер окуу жайында окугандардын аскердик кызматты аткаруу тартибине сыйбаган аракеттери. ј. к. атайын закондо ж-а  ыргыз ——– ” нын тиешелүү стать€ларында көрсөтүлгөн. јскер тартибин бузуу, аскерде кызмат өтөөдөн баш тартуу, аскер мүлктөрүн ысырап кылуу ж-а жоготуу, кароолчулук кызматтын уставдагы эрежелерин бузуу, аскердик сырды жары€ кылуу, колго түшкөн туткундарга мамиле кылуу тартибин, о. эле чек аралык кызматты аткаруу эрежелерин сактабоо өңдүү кылмыштар ј. к-га кирет. ј. к. үчүн тийиштүү жазалар белгиленип, оор кылмыштар үчүн кээде өлүм жазасы берилет.

ј— ≈–ƒ»  ћ≈ƒ»÷»ЌјЋџ   џ«ћј“ - ———–  уралдуу  үчтөрүнүн атайын кызматтарынын бири. јскер кызматкерлеринин ден соолугун сактоону, аларды мед. жактан системалуу тейлөөнү жүзөгө ашырат. “ынчтык мезгилде аскер бөлүктөрүндө дарылоо, оорунун алдын алуу жумуштарын жүргүзөт; аскер кызматкерлеринин күжүрмөн ж-а атайын да€рдыктан өтүүлөрүн уюштурат; мед. 1-жардам көрсөтүүнүн ыктарын ж. б. үйрөтөт. —огуш убагында жарадарлардын өмүрүн сактоо, алардын саламаттыгын калыбына келтирүү үчүн күрөшөт. Ac. м. к. полктун мед. пунктунан баштап уюштурулат. ѕолктордун ж-а дивизи€нын составына кирген айрым бөлүктөрдүн мед. күчтөрү ж-а каражаттары дивизи€нын Ac. м. к-ты түзөт. - ƒивизи€да мед.-сан. батальон же лазарет иштейт. Ac. м. к-тын стационардык мекемелеринин тармактары, поликлиникалары, дем алуу үйлөрү ж. б. болот. јнын жалпы ишине ———– коргоо мин-восунун Ѕорб. аскердик-мед. башкармасы жетекчилик кылат.

ј— ≈–ƒ»  ћ”«џ ј - атайын аскер темасында жазылган ар түрдүү жанрдагы муз. чыгармалар. ј. муз. кызматтык машыгуулар өткөрүлгөндө, согуштук аракеттерге ж-а аскердик официалдуу салтанатка (парад) арналып аткарылат. —оц. өлкөлөрдө ј. муз. жалпы муз. иск-во м-н тыгыз байланышта өнүгүп, элдин патриоттук демилгесин, аскерлердин каармандыгын, эрдигин чагылдырат ж-а даңазалайт. ј. муз. оркестр же айрым аткаруучулар, ансамблдер (сурнайчылар ж. б.) тарабынан аткарылат. ј. муз-га аспаптык чыг-лардан башка аскердик хорлор да кирет. ј. муз-нын башкы жанры - марш, к. ћарш.

ј— ≈–ƒ»  Ќјјћƒј– кызмат абалына, сиңирген эмгегине, атайын ж-а аскердик да€рдыгына, аскерлердин тигил же бул түрүнө же аткарган кызматына ылайык арми€нын ж-а флоттун эскер кызматчыларынын ар бирине жекече берилет. јзыркы кезде ———–  уралдуу  үчтөрүндө аскер кызматын өтөп жаткандарга эрежеге ылайык төмөндөгү ј. н. берилет:

—таршина, мичманга чейинки наамды аскер округунун (флотунун) командиринин буйругу м-н; кенже ж-а старший офицердик наамды ———–  оргоо министринин, аскер түрлөрүнүн башкы командачысынын буйругу м-н, генерал ж-а адмирал наамдарын ———– ћин. —оветинин чечими б-ча; —ов. —оюз. √енералиссимусу, —ов. —оюз. ћаршалы м-н —ов. —оюз. ‘лот јдмиралы, аскер түрлөрүнүн маршалы м-н Ѕашкы маршалы, арми€нын генералы деген наамдар ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун ”казы б-ча берилет.

ј— ≈–ƒ»  ќ ”” ∆ј…Ћј– куралдуу күчтөрдүн бардык түрлөрү үчүн командирлерди, са€сий, инженер-техникалык ж-а атайын кадрларды да€рдайт. ———–деги ј. о. ж-га аскердик академи€лар, аскердик жогорку ж-а орто окуу жайлары, гражд. жогорку окуу жайлардагы аскердик ф-тет кирет; арми€ м-н флоттун составындагы офицерлерди да€рдоочу же кайра да€рдоочу курстар да болот. –осси€да 18-к-дын а€гында жогорку ј. о. ж. академи€лар түрүндө уюштурулган. ———–де ј. о. ж-нын пайда болушу сов. куралдуу күчтөрдүн түзүлүшү м-н өнүгүшүнө тыгыз байланыштуу. Өлкөбүздүн аскердик академи€ларына тиешелүү адистик берүүчү ј. о. ж-ын бүтүргөн ж-а аскер бөлүктөрүндө белгиленген, жумуш стажысын өтөгөн офицерлер кабыл алынат. јскердик жогорку окуу жайларынын башка түрлөрүнө арми€да ж-а флотто кызматын өтөп жүргөндөр м-н аскерде эмес граждандар да киришет. √ражд. жогорку окуу жайларынын аскердик ф-теттерин бүтүргөндөр аскердик жогорку атайын билим м-н бирге тиешелүү адистик да алат. јскердик атайын орто окуу жайларына 23 жашка чейинки ыкты€рдуулар алынат. ј. о. ж-ын бүтүргөндөргө жогорку же орто аскердик билим алганы ж-дө жалпы союздук үлгүдөгү дипломдор ж-а төшкө тагынчу белгилер тапшырылат да, офицердик наам (мурун албагандарга) берилет.

ј— ≈–ƒ»  ѕ—»’ќЋќ√»я - психологи€ илиминин тармагы. јскер турмушунун шарттарындагы адамдын жүрүш-турушун, аскер башкаруудагы аракеттерин, аскердик тарби€нын ж-а окутуунун психол. жактарын, "психол. согуштун" методдорун ж. б. изилдейт. —огуштун татаал шарттарында абалды ж-а ошол абалда эрк аракеттери м-н ойлонуу операци€ларынын жүзөгө ашырылышына тийгизген таасирин үйрөнүүнүн ј. п. үчүн чоң мааниси бар. —огуш техникасы улам татаалданган сайын, аны башкаруудагы адамдын факторлорун изилдеп билүү чоң роль ойноп жатат. Ѕул болсо ј. п-ны инженердик психологи€га жакындаштырат. ј. п. атайын иллмдин тармагы катары 1-дүйн. согуштун алдында бөлүнүп чыккан, ал эми 2-дүйн. согуштан кийин айрыкча өнүктү.

ј— ≈–ƒ»  —ќ¬≈“ - ———–  уралдуу  үчтөрүнүн түрлөрүндө, аскер округдарында (флоттордо), аскердик группаларда жетекчиликтин коллективдүү органы. Ѕулардын командачысы ј. с-тин пред-ли болуп саналат. –есп-канын компарти€сынын, парти€нын обкомунун, крайкомунун секретарлары, командачынын 1-орун басары, штабдын начальниги ж. б. ага мүчө болуп кирет. 1918-ж. 13-июнда Ё —тин токтомунун негизинде ревчыл ј. с. (–¬—) болуп түзүлгөн. —огуш жүрүп жаткан жерде аларга мамл. бийлик органдарынын бардык функци€сы берилет.

ј— ≈–ƒ»  “јЋјј “≈–јѕ»я—џ - аскер медицинасынын бир тармагы. јскер кызматкерлеринде учуроочу оорулууларды дарылайт. јнын негизги милдети: согуш шартында ички оорунун себептерин, белгилерин, өзгөрүүлөрүн, жарадар болуунун дартка тийгизген таасирин байкап, алдын ала өз убагында дарылоо. ћед. эвакуаци€нын этаптарында көрсөтүлүүчү терапи€лык жардам согуш шартына, мед. эвакуаци€ этаптарынын жайлануу өзгөчөлүктөрүнө, ага түшкөн оорулардын түрүнө ж-а санына, аба ырайына, врачтардын квалификаци€сына байланыштуу болот.

ј— ≈–ƒ»  “јЋјј ’»–”–√»я—џ- аскер согуш иштеринин түрдүү шарттарында жараатты ж-а анын клиникалык жүрүшүн изилдөөчү, жарадарларды дарылоону уюштуруучу аскердик медицина тармагы. ћед. этаптарда дарылоо жарадарларды эвакуаци€ (жөнөтүү) аракеттери м-н айкалыш жүргүзүлөт. ∆арадар согуш талаасында 1-мед. жардам алат. Ѕашталган дарылоо кийинки этаптарда үзгүлтүксүз улантылат. —огуш жүрүп жатканда, хирурги€лык жардам берүү кыйындайт. ј. т. х-да дарылоо аракеттерине караганда уюштуруу маселелери чоң мааниге ээ. јта ћекенибиздин ј. т. х-на орус хирургу Ќ. ». ѕирогов негиз салган. ј. т. х. өзүнчө өзгөчөлүгү болсо да, өз өсүшүнө жалпы медицинанын ж-а хирурги€нын жетишкендиктерин кеңири пайдаланат, к. јскердик медициналык кызмат.

ј— ≈–ƒ»  ”–ћј““ќќ - аскер кызматындагылар ж-а аскер бөлүктөрү тарабынан урмат (сый) көрсөтүү. ———–де ј. у. ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун ѕред-ли, ———– ћин. —оветинин ѕред-ли, —ов. —оюзунун √енералиссимусу, ———–  оргоо ћинистри, —ов. —оюз. ћаршалдары, —ов. —оюз. ‘лот јдмиралдары, о. эле гарнизон турган терр-€дагы респ-канын ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун ѕредли ж-а ћин. —оветинин ѕред-ли м-н жолукканда көрсөтүлөт; ј. у. чет мамлекеттердин өкүлдөрүн тосууда ж-а жөнөтүүдө, ћекенибизге эмгеги сиңген адамдарды акыркы сапарга узатууда уюштурулат. ј. у-ну көрсөтүү үчүн взводдон ротага чейинки бөлүкчөлөрдөгү жоокерлердин баары јрдактуу кароолго дайындалат. јрдактуу кароол жалаң офицерлерден ж-а сержанттардан да түзүлүшү мүмкүн.

ј— ≈–ƒ»  ”—“ј¬ƒј– - аскер (флот) бөлүктөрүнүн ж-а бөлүкчөлөрүнүн уруш майданындагы максаттарын, милдеттерин, аларды колдонуу жолдорун ж-а принциптерин аныктоочу, о. эле аскер кызматкерлеринин милдеттерин, өз ара мамилелерин, жалпы аскердик турмуш ж-а тиричилик, кызмат өтөө тартиптерин аныктоочу офиц. жетекчи документтердин жыйындысы.  уралдуу күрөштүн жаңы каражаттарынын пайда болушуна, күчүндө турган уставдарды колдонуу тажрыйбасынын көбөйүшүнө ж-а аскерлердин жоокерлик да€рдыгына талаптардын күчөшүнө жараша ј. у. жаңыланып турат. јлгачкы орус ј. у. 16-18-к-да пайда болгон. —ов.  уралдуу  үчтөрдүн ј. у-ын иштеп чыгууга √ражд. согуш жылдарында негиз салынган. 1924-25-ж. »чки кызматтын убактылуу уставы, √арнизондук кызматтын убактылуу уставы,  ораблдик кызматтын уставы ж. б. түзүлгөн. јндан кийинки жылдарда ∆өө аскерлердин жоокерлик уставы, ∆ƒ ј артиллери€сынын жоокерлик уставы д. у. с. күчүнө кирген. ”луу јта ћек. согуш жылдарында ∆өө аскерлердин жоокердик уставы (1-2бөлүк, 1942), Ѕронетанкалуу ж-а механикалаштырылган аскерлердин жоокердик уставы (1-бөлүк, 1944), јртиллери€нын жоокердик уставы (1938), «енит артиллери€сынын жоокердик уставы (1941-44)., јтчан аскерлердин жоокердик уставы (1-бөлүк, 1944) колдонулган.  оюлган милдеттерине жараша ј. у. негизинен жалпы аскердик (жалпы аскердик уруштун негиздерин аныктайт) ж-а жалпы жоокерлик (булардын жоболору  уралдуу  үчтөрдүн бардык бөлүктөрүндө ж-а бөлүкчөлөрүндө кызмат өтөгөндөргө бирдей даражада тиешелүү) болуп бөлүнөт. ћындан башка аскер түрлөрүнүн уставдары да бар. „ет өлкөлөрдүн куралдуу күчтөрүндө да тиешелүү ј. у. колдонулат.

ј— ≈–ƒ»  Ёѕ»ƒ≈ћ»ќЋќ√»я - аскер шартында учуроочу эпидеми€лык ооруларга каршы чара көрүүчү эпидемиологи€ илиминин бөлүгү. ј. э. аскер коллективиндеги өзгөчө шартка байланыштуу эпидеми€лык оорулардын пайда болуу ж-а таралуу себептерин изилдеп, аларга каршы чараларды иштеп чыгат. ј. э-нын өзгөчө методдоруна аскерлер жайгашкан ж-а согуш жүрүп жаткан терр-€лардагы сан.-эпидеми€лык чалгындоолор м-н байкоолор кирет. —огуш мезгилинде аскердик бөлүктөрдүн тез-тез орун которуп, шартынын өзгөрүшү, эпидеми€нын калдыктары бар райондордо аргасыздан туруп калышы, аскерлердин бири бири м-н дайыма аралашып турушу, бир жерден жалпы тамактанышты жугуштуу эпидеми€лык оорулардын таралып! коркунучун туудурат. јзыркы кездеги ј. э-нын жетишкен ийгиликтери ар кандай татаал шарттарга карабастан, жугуштуу эпидеми€лык оорулардын алдын алууга мүмкүнчүлүк берет.

ј— ≈–ƒ» -¬–ј„“џ  Ё —ѕ≈–“»«ј - ———–  уралдуу  үчтөрүнө дене түзүлүшү ж-а акыл-эси жагынан толук жарамдуу кадрларды тандоочу, алардын ден соолугуна көз салуучу аскердик медицинанын бир бөлүгү. ј.-в. э. аскерге милдеттүүлөр м-н аскер кызматындагыларды мед. жактан текшерип, согушка ж-а аскердик кызматка жарамдуулугун аныктоо, аларды аскердик бөлүктөргө бөлүүгө катышуу, дарылоо мекемелеринде жаткандардын саламаттыгын текшерип, жараксыздарды бошотуп, жарактууларынын ден соолугун чыңдоо иштерин жүргүзөт. ј.-в. э-нын иши —ов. јрми€нын аскердик мед. системасына баш иет.

ј— ≈–Ћ≈–ƒ»Ќ Ѕ»–√≈Ћ≈Ў»ѕ ј–ј ≈““≈ЌҮҮ—Ү - жалпы бир максатка жетүү үчүн урушка катышкан куралдуу күчтөрдүн түрлөрүнүн, аскер бирикмелеринин, курамаларынын убакыты, чек аралары ж-а багыттары б-ча макулдашып жүргүзгөн жоокердик аракети. ј. б. а-нүн зарылчылыгы арми€ м-н кошо чыккан. —огуш куралдарынын өркүндөтүлгөндүгүнөн, аскердин жаңы түрлөрүнүн пайда болгондугунан (жөө аскер, атчан аскер, артиллери€ ж. б.), арми€ны уюштуруу структурасы м-н жоокердик да€рдыктарынын жакшыртылышынан улам ј. б. а-нүн мааниси жогорулайт. јлгачкы ј. б. а. согуш жүрүп жаткан аймак м-н гана чектелген. 1914-18-жылдагы 1-дүйн. —огушта авиаци€нын, танканын, аскердин башка жаңы түрлөрүнүн ж-а байланыштын тех. каражатынын пайда болуусу м-н куралдуу күрөш жүргүзүлгөн аймак кеңейип, ири стратеги€лык операци€ларды чечүү үчүн бүткүл согуштун жүрүшүндө куралдуу күчтөрдүн бир канча түрлөрү м-н оперативдик бирикмелер (арми€лар, арми€лар группасы, фронттор) ортосундагы биргелешип аракеттенүү зарылдыгы туулду. јзыркы кезде ар кандай согушка катышуучу бардык күчтөрдүн биргелешкен аракети гана жеңишти камсыз кылышы мүмкүн.

ј— ≈–Ћ≈–ƒ»Ќ —””ƒјЌ Ө“ҮЎҮ - согуш убагында душман коргоп турган дары€дан, каналдан, деңиз кысыктарынан аскердин өтүшү. Өтүү каражаттарынын ж-а өтүүнун мүнөзүнө жараша ј. с. ө-нүн 3 түрү болот: 1) десанттык түрү -мында алдыңкы бөлүкчөлөр, курал-жарактары, техникасы м-н сууда сүзүүчү автомобилдер, бронетранспортерлор, танкалар, моторлуу кайыктар, пароходдор, кайыктар, убагында жасалып салынган салдар ж. б. аркылуу өткөрүлөт; 2) паромдук түрү - танкаларды, автомобилдерди ж. б. согуш техникасын паромдорго жүктөп өткөрөт; 3) көпүрөлүк түрү - аскер колонналарга курал-жарактары ж-а техникасы м-н көпүрөлөр аркылуу өткөрөт. јскерлердин суудан өтөөр жерлери тийиштүү даражада жабдылат ж-а билинбегендей жашырылат. —уудан өтүү убагында аскерлер душмандын ар кандай кол салуусунан корголот. ”луу јта ћек. согуштун (1941-45) убагында ј. с. ө-нүн бардык түрлөрүн —ов. јрми€ ийгиликтүү колдонду.

ј— ≈“»«ћ (гр. asketes - көнүгүү) - материалдык дүйнөнү жерүүчүлүк, турмуш жыргалчылыктарынан баш тартып, такыбаа жашоо, сопучулук. ј. эзүүгө, адилетсиздикке, мүлктүн ж-а са€сий теңсиздикке каршы социалдык нааразылык катарында чыккан. Ѕирок ј. эмгекчилерди социалдык теңсиздикке каршы күрөшкө үндөбөстөн, ал күрөштөн алагды кылып, мүңкүрөөгө, жалган ишенимдерге берилүүгө, өз турмушуна ж-а айлана-чөйрөсүнө кайдыгер мамиле кылууга чакырган. Ёмгекчилердин материалдык ж-а духовный талаптарын толук канааттандыруу милдетин койгон коммунисттик коомго ј. жат.

ј— ќ–Ѕ»Ќ  »—Ћќ“ј—џ, — витамин и (—6Ќ80б) - сууда эрий турган түссүз кристалл. ћол. салм. 176,13. ∆ашылчаларда, мөмө-жеыиштерде, ит мурундун ашында, көк жаңгакта, карагана, калемпирде, гүлдүү капустада ж-а аш көктө, малдын сүтүндө бир кыйла өлчөмдө болот. ј. к. негизинен синтездөө жолу м-н глюкозадан алынат. — витамининин жоктугуна байланыштуу пайда болгон цинга оорусун алдын алуу ж-а дарылоо үчүн колдонулат, к. ¬итаминдер.

ј— ќ’»“ќ« - өсүмдүк илдети. ј-дон айрыкча зыгыр, буурчак өсүмдүктөрү, мөмө дарагы көп зы€н тартат. »лдетке чалдыккан өсүмдүктө ар түрдүү так пайда болуп, жалбырагы куурайт, ал эми буурчак өсүмдүктөрүнүн сабагы сынат. ј. илдетке чалдыккан үрөн ж-а өсүмдүк аркылуу таралат. ј-го каршы күрөшүү чаралары: которуштуруп айдоо системасын туура жүргүзүү; тез бышып жетилүүчү ж-а туруктуу сортторду тандоо, үрөндү дарылап, эрте жазда себүү, түшүмдү өз убагында жыйноо, өсүмдүк калдыгын жок кылуу; тоңдурма айдоо ж. б.

ј—ћј  ќЌ—“–” ÷»яЋј– (курулуш механикасында) - негизги элементтери чоюп көрүүчү гана күчтөрдү кабыл алуучу курулуш конструкци€лары. јл элементтер болот сым аркан, чынжыр сым, сым тор ж-а калдыркандан жасалат. ј. к. аз каражат жумшалып, оңой курулуучу жеңил конструкци€ларды тургузууга мүмкүндүк берет.  өпүрөлөрдү салууда, кенен имараттарды жабууда мейкиндик вант системалары, катуу калдыркан ж-а серпилме жука конструкци€лар көбүрөөк колдонулат. ћей

киндик вант системасынын түрлөрү көп (к. сүрөт). јл көбүнчө кайчылашкан сым аркандан түзүлгөн тордоп турат.  атуу калдыркандын жүк көтөргүч негизги элементтери - кайчылаш салынган болот аркандар.  у–”” убагында тордун үстүнө бетон же темир-бетон плиталары жабылып, алардын жиктерине бетон, цемент эритмелери куюлуп бекитилет. —ерпилме конструкци€лар көбүнчө калдыркан элементтерден же кендир таардан жасалат. Ѕийик түркүктөр аркылуу капчыгайдан же дары€дан өткөрүлгөн ийилме түтүктөр да ј. к-дын түрүнө кирет. ћында көрүүчү күчтөр болот тордун аркандары бекитилген темир-бетон алкактарга, түркүктөрдүн үстүнө коюлган шакектерге берилет.

ј—ћј  ӨѕҮ–Ө - көрүүчү күч келе турган негизги конструкци€м.! ийилчээк элементтерден (кабель, сым аркан, чынжыр ж. б.) курулган ж-а транспорт өтө турган бөлүгү ага асылып тургузулган көпүрө. јзыркы ј. к-лөрдө бекемд. 2-2,5 √н{м2 (200-250 кгк/мм2) келген өтө бекем болоттон жасалган сым кабель ж-а сым аркан кеңири пайдаланылат да, жээктердеги түркүктөрдүн анкер бекиткичтерине бекитилет.  өпүрөгө күч келгенде, ал ийилчээк элементтер деформаци€ланып, өтө ийилип, салаңдап калбасын үчүн көпүрөнүн транспорт өтүүчү бөлүгү-нө узун устундар же катуу ферма орнотулат. јвтомобиль жүрө турган ј. к-лөрдү курууда, негизинен, асма системалар пайдаланылат.

ј—ћј ћјЎ»ЌјЋј– - тракторго же өзү жүрүүчү шассиге орнотулуп, гидравликалык механизмдин же башка жасалгалардын жардамы м-н башкарылуучу а. ч. машиналары. јлар чиркелме машиналарга караганда «ќЅќЋќ жеңил ж-а кичине, оңой башкарылат, өндүрүмдүүлүгү жогору. “олук ж-а жарым асма болуп бөлүнөт. ———–де 30-жылдарда жасала баштап, кийин тракторлордун атайын гидравликалык системасы түзүглгөндө, көп чыгарылды. ј Ў,  анада, јнгли€, √‘–, ‘ранци€, „ехословаки€ ж. б. өлкөлөрдө да кеңири пайдаланылууда.

ј—ћј —џћ ј– јЌ ∆ќЋ -бийик түркүктөргө (жер бетинен өйдө) жүк тартуучу сым арканы тартылган асма жол. “артылган аркандын саны б-ча эки ж-а бир аркандуу, пайдалануу мүнөзүнө ж-а арналышына жараша жүк ж-а жүргүнчүлөр ташылуучу, стационардуу ж-а көчүрүлмө болуп айырмаланат. ¬агонеткалардын кыймылына карата айланма ж-а ма€тниктүү кыймылдуу ј. с. а. ж-дор курулат. јйланма жолдо жүк салынган ж-а бош вагонеткалар бөлөк-бөлөк асма жол м-н жүрөт, ма€тниктүү жолдо бир эле вагонетка жолдун а€гына жетип кайра келет. Ёки аркандуу айланма жолдо станци€лардын ортосуна (к. сүрөт) эки аркан (1) тартылып, анын бирөөндө жүк салынган, экинчисинде бош вагонеткалар (2) жүрөт. —танци€лардын аралыгында аркандар түркүк (3) м-н тирелет да, станци€га келгенде, вагонетка асма рельс (4) жолуна өтөт. ¬агонеткалар жылдырылма (тарткыч) аркан (6) м-н жылдырылып, акыркы станци€га жеткенде, ал аркан кыймылга келтиргич (7) ж-а тарткыч (8) блоктордон айланып өтөт. јтайын илиништиргич түзүлүштөр аркылуу вагонеткалар автоматтык түрдө жерге түшүрүлөт ж-а кайра илинет. ј. с. а. ж. эл чарбасынын көп тармагында, айрыкча тоолуу р-ндордо кеңири колдонулат.

ј—ћјЌ √ЋќЅ”—” - асман сферасынын планета ж-а диффузи€ тумандуулуктарынын, жылдыз топтолуштарынын, метеор агымдарынын радианттарын, галактикалардын координаталарын аныктоого арналган шар формасындагы модели, к. јсман координаталары.

ј—ћјЌ  ≈Ңƒ»√», к.  еңдик.

ј—ћјЌ  ќќ–ƒ»Ќј“јЋј–џ - жарык чыгаруучу л а р д ы н ж-а жардамчы чекиттердин асман сферасывдагы абалын аныктоочу сандар. —ферада координаталар жаалар же аларга тиегаелүу борб. бурчтар аркылуу аныкталат. ј. к-нын системалары асман сферасынын чоң тегереги м-н берилип, анда эсептөөнүн баштапкы чекити көрсөтүлөт. —фералык координаталардын горизонталдык ж-а экватордук системалары көбүрөөк колдонулат. √оризонталдык системада негизги тегерек катарында - матем. жө чыныгы горизонт (SWNE); уюл катарында байкоочу орундун зенити z пайдаланылат (1-еүрөт). јсман сферасындагы ћ чекитинин координатасы болуп азимут ј ж-а бийиктик п, көп учурда бийиктиктин ордуна зөнит аралыгы (z = 90∞ - h) алынат, Ёкватордук системада негизги тегерек катары асман экватору (QYQ1)' уюп катары дүйн. уюл – алынат (2гсүрөт). Ёкватордук системада координаталардын бири болуп жантаюу б саналат. 6 асман экваторунан жарык чыгаруучуга чейин жантаюу тегеретип бойлото өлчөнөт. ∆антаюу асмандын түн. жарым шарында- оң, туш. жарым шарында терс мааниге ээ.  ээде жантаюунун ордуна уюлдук аралык – = 90∞ - S, 2-коордипатасы болуп сааттык бурч t алынат; t - уюлдук бурч же ага тиешелүү болгон экватордун жаасы. —ааттык бурч меридиандын түш. бөлүгүнөн батышты карай өлчөнүп, убакытты эсептөөдө колдонулат (360∞= 24 с). ∆ылдыз карталарын түзүүдө 1-координата иретинде жантаюу ifi, 2-болуп түз чыгыш а алынат, а экватордун жазгы кун тун теңелуу чекитинен жарык чыгаруучунун жантаюу тегерегине чейинки (2-сүрөт) жаасы б-ча алынат да, батыштан чыгышты карай, б. а. саат жебесине тескери багытта өлчөнөт.

ј—ћјЌ ћ≈–»ƒ»јЌџ - дүйнө уюлу ж-а байкоо жүргүзүлүүчү орундагы зенит аркылуу өтүүчү асман сферасынын чоң тегереги. јнын тегиздиги байкоо жүргүзүлүүчү орундун геогр. меридианьшын тегиздиги м-н дал келип, матем. горизонтту түш. ж-а түн. чекиттеринен кесип өтөт.

ј—ћјЌ ћ≈’јЌ» ј—џ-астрономи€нын космос телолорунун өз ара тартышуу күчтөрүнүн натыйжасындагы кыймылын үйрөтүүчү бөлүмү. ƒүйнөнүн геоборб. системасы үстөмдүк кылган доордо (16-к-га чейин) астрономи€да планеталардын көрүнгөн кыймылы каралса, Ќ.  оперник ачкан дүйнөнүн гелиоборб. системасы  үн системасындагы телолордун чыныгы закондорун үйрөнүүгө мүмкүндүк берди. ».  еплер бул мүмкүндүктү пайдаланып, планеталардын кыймылынын эмпирикалык законун ачкан. ». Ќьютон ачкан бүткүл дүйн. тартылуу закону ј. мех-нын илим катарында өнүгүшүн кеңейтип, ѕ. Ћаплас 1798-ж. чыккан "јсман механикасы жөнүндө трактат" деген эмгегинде ј. мех-нын ил. маанисин көрсөтүп, ј. мех. ден атоону илимге 1-болуп киргизген. 19-к-да  . √аусс ж. б. илимпоздор кичине планеталар м-н кометалардын орбиталарын эсептеп, кыймылынын теори€сын үйрөнүүнү өнүктүрдү. јй кыймылын үйрөнүүнүн атайын методу бар. јй кыймылынын так гравитаци€ теори€сын жүргүзүлгөн байкоолор м-н салыштырганда ∆ердин бир калыпта эмес кыймылы аныкталган. ј. мех-да ∆ер м-н јйдын кыймылы да изилденет. 20-к-да амер. астроном Ё. Ѕраун јй кыймылынын гравитаци€ теори€сын ачты. √равитаци€ теори€сынын негизинде ”ран планетасынын кыймыл закондуулугун изилдөө Ќептун (1846) ж-а ѕлутон (1930) планеталарын ачууга алып келди. ј. мех жылдыздар м-н жылдыздар системасынын кыймылын салыштырып, алардын жылдыз гастрономи€сы м-н катуу, суюк, газ түрүндөгү сырткы катмарынын деформаци€сын үйрөтүүчү геофизика м-н байланышат. ј. Ёйнштейндин салыштырма теори€сынын ачылышына байланыштуу телолордун кыймылын үйрөнүүгө жаңы тармак - рел€тивисттик ј. мех. өнүктү. јл жасалма асман телолорун (∆ердин спутниктерин, космос кемелерин ж. б.) билүүдө ж-а алардын кыймылын үйрөнүүдө чоң ролду ойнойт. ј. мех. б-ча ———– »јнын “еори€лык астрон. ин-тунда маанилүү изилдөөлөр жүргүзүлүүдө.

јд.: ƒубошин √. Ќ., Ќебесна€ механика, 2 изд., ћ., 1968; — м а р т ”. ћ., Ќебесна€ механика, пер. с англ., ћ., 1965.

ј—ћјЌ ѕј–јЋЋ≈Ћ» - тегиздиги асман экваторунун тегиздигине параллель болгон асман сферасынын кичине тегереги; асман сферасынын чекиттеринин (дүйнөнүн уюлдарынан башка) дүйнө отунун айланасындагы суткалык айланышынын натыйжасында өткөн жолу.

ј—ћјЌ —‘≈–ј—џ - сфералык ж-а практикалык астрономи€нын ар кандай маселелерин чечүүнү жеңилдетүүчү эркин түрдө алынган сфера. јсман объектилери ј. с-на нроекци€ланат да, геом. катыштарды жөнөкөйлөштүрүү үчүн анын радиусу бирге барабар деп алынат. ј. с. б-ча асман объектилеринин жайланыштарын, көзгө көрүнгөн кыймылдарын үйрөнүүдө негизги чекиттер ж-а сызыктар, асман координаталарынын системасы колдонулат. ј. с-нын суткалык айланышына байланыштуу асман жарык чыгаруучулары мейкиндикте экваторго жарыш суткалык параллель деп аталуучу айланаларды сызат. —уткалык параллелдердин горизонтко жайланышына жараша жарык чыгаруучулар батпоочу ж-а батуучу, чыкпоочу ж-а чыгуучу болуп бөлүнөт.

ј—ћјЌ “≈ЋќЋќ–”Ќ”Ќ ќ–Ѕ»“ј—џ -планеталардын, алардын спутниктеринин, кометалардын ж. б. асман телолорунун кыймыл жолдору. јл кыймылда болгон телонун жүргөн жолун, кыймыл законун ж-а асман телолорунун ар кандай убакыттагы абалын аныктоого мүмкүндүк берет. ј. т. о.  еплердин закону б-ча аныкталат.

ј—ћјЌ “≈ЋќЋќ–”Ќ”Ќ “≈–ћ≈Ћ»Ў» - өзгөрмө жылдыздардын тышкы катмарынын жылтылдоосунан келип чыккан пульсаци€ термелүүсүндө пайда болуучу кубулуш. Өзгөрмө жылдыздар пульсаци€ жылдыздары деп да аталат. ‘отосфералык бети радиус б-ча термелүүгө катышып, көлөмү бирде чоңоюп, бирде кичирейип тургандыктан, алардын ∆ылтылдоосу ж-а нурлук ылдамдыгы термелүү абалында болуп турат. ћис, ∆ылдыз кысылганда нурдун ылдамдык оң мааниге, кеңейгенде терс мааниге ээ болот. ћындай жылдыздардын бири б-÷ефейдин термелүү мезгили 1 суткадан 60 суткага, р-÷ефейдики 3 сааттан 6 саатка чейин созулат. “ермелүүсү жылдыздардын көпчүлүгү цефеид өзгөрмө жылдыздар системасына кирет. ћындай термелүүлөр цефеидден башка жылдыздар системасында да болуп турат.

ј—ћјЌ ”ёЋ”, к. јлтын казык.

ј—ћјЌ ”«”Ќƒ”√”, к. ”зундук.

ј—ћјЌ Ё ¬ј“ќ–” - бардык чекиттери дүйнө уюлдарынан 90∞ алыс турган асман сферасынын чоң тегереги. ј. э-нун дүйнө огуна перпендикул€р болгон тегиздиги ∆ер экваторунун тегиздигине жарыш ж-а горизонттун тегиздигине 90∞-<р бурч м-н жатайган, мында ф ошол жердин кеңдиги. ј. э. асман сферасын түн. ж-а түш. жарым шарга бөлөт. ј. э-н матем. горизонт чыг. ж-а бат. чекиттеринде кесип өтөт.

ј—ѕјѕ - иштетилүүчү буюмдун формасын талапка ылайыктап өзгөртүү үчүн колдонулуучу эмгек куралы же машинанын аткаруучу механизми. ј-тын төмөндөгүдөй түрлөрү бар: 1) кесүүчү (кескич, бургу, фреза ж. б.); 2) басым астында иштетүүчү (штамп ж. б.); 3) чарыктоочу (чарык таш, кайрак таш, бүлөө ж. б.); 4) усталык (балка, кычкач, өгөө, тешкич ∆. б.);' 5) ченөөчү (штангенциркуль, сызгыч, индикатор, микрометр ∆. б.); 6) бекитүүчү (кыскыч, бекитуучу патрон, цанга ж. б.). “ехниканын башка тармактарында ар түрдүү өлчөөлөр, медицина м-н ветерйнари€да хирурги€лык операци€лар үчүн колдонулуучу приборлор м-н түзүлүштөр да ј. деп аталат.  ырг-нда кесүүчү, өлчөөчү ј-тарды ^ж-а приборлорду жасап чыгаруучу * атайын өндүрүш тармактары ("Ѕургу", "јйнур", прибор з-ддору, ј-тар конструктордук бюросу) түзүлгөн.

ј—ѕјѕ ӨЌӨ– ∆ј…џ - машина куруу ө. ж-нын бир тармагы. јл металл кескич, өлчөө курал-жабдыгы, кыпчуур, аткуур, өгөө ж. б. жабдууларды чыгарат. јспап чыгаруу металл иштетүү,- өзгөчө станок куруу ө. ж-нын өнүгүшү м-н бирге Өстү. –осси€да негизинен кол аспаптары: өгөө, балка, көзөөч, ат тиш ж. б. жөнөкөй жол м-н да€рдалып, кесүү, өлчөө аспаптары чет елкөлөрдөн сатылып алынуучу. јлгачкы аспап з-ду 1916-ж. ћиасс ш-да курулат. ј. ө. ж. —овет бийлигинин тушунда өркүндөп, бир канча завод пайдаланууга берилди (мис, 1-беш жылдыкта эле эки ири: "‘резер" ж-а " алибр" з-ддору). 1935-ж. ‘рунзеде металл иштетүүчү алгачкы завод курулгандан кийин,  ырг-нда да: ј. - ө. ж. өнүгө баштайт. јзыр металл иштетүү, машина жасоо шпканаларында аспап пехтери ж-а көзөөч аспаптарын чыгаруучу завод бар.

ј—ѕјѕ“јЎ“џ–”” (инструментовка) - муз. чыгарманы (симф., үйлөмө, эл аспаптары ж. б.) оркестрдин тигил жө бул аспаптын тобу, “Ү–ƒҮҮ камералык ансамблдердин (квартет, трио) аспаптары үчүн жазуу. ј. өнөрү композиторлор тарабынан оркестрге кирген * аспаптардын өзгөчөлүгүн эске алуу м-н муз. чыгнын иде€лык-эмоци€луу мазмунун таасирдүү чагылдыруу максатында пайдаланылат. ј. иск-восу 17-18-к-да өнүгөт. Ѕуга ‘. Ћисттин "¬енгр рапсоди€сын",  . ќрозов атн. эл аспаптар оркестрине түшүрүлгөн ќгинскийдин "ѕолонези" мисал болот. ј. өнөрү окуу программасы б-ча муз. окуу жайлары м-н консерватори€ларда атайын сабак катары окулат.

ј—ѕјѕ“џ  ЅќЋќ“ -ар түрдүү аспаптар да€рдала турган, составы көмүртек м-н байытылган болоттун бир түрү. —оставында 0,6-0,7% ке чейин көмүртек болот. ј. б. көмүртектүү, легирленген ж-а тез кесүүчү болуп бөлүнөт.  өмүртектүү ј. б-ко кирүүчү ар түрдүү маркадагы болоттор бир биринен составындагы көмүртектин саны м-н айырмаланат. јл ысытуу жолу м-н иштетилгенден кийин, бургу, кескич, өгөө, балта, калибр, микрометр сы€ктуу аспаптарды жасоого колдонулат. Ћегирленген ј. б. да кесүүчү, ченөөчү аспаптар үчүн пайдаланылып, жог. темп-рада катуулугун еактайт ж-а анын составындагы күкүрт, фосфор 0,03% тен ашпайт. “ез кесүүчү ј. б-ко Rg, Ris маркасындагы болоттор кирет. ћындай болоттон жасалган кескич аспап бекемдиги ж-а ылдам кесиши м-н айырмаланат.

ј—ѕјѕ“џЌ ƒ»Ќјћќћ≈“–-металлды иштетүүдөгү кесүүчү күчтү ж-а моментти өлчөөгө арналган прибор. ј. д. негизинен кабыл алуучу түзүлүштөн, билдиргичтен алынган импульстарды алдын ала күчөтүп же трансформаци€лап көрсөтө турган түзүлүштөн турат.

ј—ѕјѕ“џЌ ћ”«џ ј -муз. аспаптарда гана ойноо үчүн жазылган чыгарма (адамдын үнү катышпайт). Ac. м. жеке аспапта же жеке аспапты башка аспаптардын коштоосунда, камералык ансамблдерде аткарылат.

ј—ѕј–ј√”—, к. —паржа.

ј—ѕ≈ “ (б и о л о г и € д а) - өсүмдүктөр коомдоштугунун сырткы көрүнүшү. јл көрүнүш өөрчүү фазаларынын алмашып турушуна жараша жыл бою өзгөрүп турат. ј. демейде жыл сайын айныбай кайталанат, бирок туруктуу ј. түзө а€баган айрым түрлөр да бар. ћис, монокарптык өсүмдүктөр массалык түрдө гүлдөгөн же мөмөлөгөн мезгилинде гана ј. түзө алат. ∆азында, дарактар жалбырак байлай электе, дүйүм чөп тез өсүп, токой арасын көрккө бөлөйт, дарактар тегиз жалбырак байлаганда, токойдун арасын көлөкө басып, ал жердеги чөптөрдүн түрдүүлүгү аза€т, айрым жазгы өсүмдүктөр вегетаци€ мезгилин а€ктайт. ‘итоценоздо кээ бир өсүмдүктөрдүн массалык гүлдөшүнө же мөмө байлашына жараша ј. өзгөрүлөт. ј-тин алмашылып турушу талаа жерлерден даана байкалат. јспекттик түрлөрдүн түсүнө жараша ј. ар кандай аталат. ћис, сары байчечөкейлер гүлдөп турган учурда, басымдуулук кылган фитоценоздор - сары ј., кызгалдактар гүлдөп “урган учурда - кызыл ј., бетеге, ак кылкан баш алтайдагы боздоңдор боз түстүү ј. деп аталат.

ј—ѕ≈–√»ЋЋ≈« (Aspergillus) - адамда, канаттууларда ж-а кээ бир жаныбарларда учуроочу жугуштуу дарт. ј-ду көбүнчө аспергилл (Aspergillus Mich) грибогу пайда кылат. јдамдын ј-у терини, былжырлуу челди, ички органдарды, айрыкча өпкөнү ж-а копкону жабыркатат (к. ћикоз).  анаттуулар аспергилл жуккан жем ж-а сасыткы жумуртка жесе ылаңдайт. ј. айрыкча жазында  ырг-ндын бардык жеринде кездешет. ј-дун негизги белгилери: ылаңдаган канаттуу алы кетип, аз кыймылдайт; канатын салбыратып, көзүн ачпай, дем алаарда мойнун созуп, оозун ачат, мурдунан ж-а оозунан көбүктүү суюктук агат; уйдун деми кыстыгып, көкүрөгү кыркырап, кургак жөткүрөт. ј-дон сактануунун негизги чаралары: туура тоюттандыруу, өз убагында дезинфекци€лоо ж-а сан.-гигиеналык талапты аткаруу. јары ј-ун Aspergillus flavus, A. niger грибогу пайда кылат. ƒартка чалдыккан аары начарлап, тез өлөт. Өлгөн аары 1-2 күндүн ичинде саргыч тартып же карарып, катып калат. џлайдын таралышына жаан-чачындуу аба ырайы, булганч, нымдуу уюк түрткү болот. —актануунун негизги чаралары: өз убагында дезинфекци€лоо, бал челектерди күнөс, кургак жерге жайгаштыруу, дарттуу аарыны өзүнчө бөлүп, бал же составында 17- 19% суусу бар кант сироп м-н кошумча тоюттандыруу.

ј—ѕ≈–√»ЋЋќ“ќ —» ќ« - малдын аспергилл грибогу пайда кылуучу уукма ылаңы. ј. аспергилл м-н булганган жем, чөп аркылуу малга жугат.  өбүнчө чочко ж-а канаттуулар ылаңдайт, башка малда да жолугат. јл чочкодо 18-24 саатка, кээде 6- 10 күнгө, канаттууларда' 2-5 күнгө созулат. џлаңдаган малдын тарамышы түйүлөт, колу-буту, моюну Ўал болот, деми кысылат, жүрөгү начарлайт; ылаң создукса, оозунан шилекей куюлат, аш казанынын иштеши начарлап, кан аралаш чычкактайт. ћалдын көпчүлүгү өлүмгө учурайт. ƒиагнозу эпизоотологи€, клиника, лаборатори€ изилдөөлөрүнүн негизинде коюлат. ј-го каршы атайын дары жок. Ѕул ылаңды болтурбоо үчүн бардык жем-чөпкө вет.-сан. көзөмөлдөө жүргүзүлүп, кургак ∆-а таза сакталат. ƒарылоо малдын нерв системасы, өпкө, жүрөк, аш казанынын иштешин жакшыртууга, организмдеги ууну тез бөлүп чыгарууга жардам берет.

ј—ѕ»ƒƒ≈– (грекче aspis - уулуу жылан) - суу жыландардын бир түрү. ј-дин үстүңкү тиштери уулуу. ”усу медицинада пайдаланылат. јлардын 41 уруусунун 181 түрү белгилүү.  өбү баласын тирүүлөй тууйт. јлар јвсрали€да, јфрикада, “үш. јзи€да, јмериканын түш. ж-а борб. бөлүгүндө, ———–де (“үркмөнстанда) жашайт.  емирүүчүлөр, кескелдириктер ж. б. м-н азыктанат.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞