пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј—ѕ»–јЌ“ (лат. aspirans - бир нерсеге жетүүгө умтулуу)-жог. окуу жайынын же ил. из. мекемелеринин аспирантурасында окуп, ил. же окутуучулук кесипте иштеп ж-а илимдин кандидаты деген даражаны алуу үчүн диссертаци€ жазып жүргөн адам, к. јспирантура.

ј—ѕ»–јЌ“”–ј - ———–де илимий пед. ж-а илимий кадрларды да€рдоонун негизги формасы. ј. 1925-ж. жог. окуу жайларында ж-а ил. из. ин-ттарында уюштурулган. Өндүрүштө * иштебей (35 жашка чейинкилер үчүн 3 жыл мөөнөт м-н) ж-а сырттан (45 жашка чейинкилер 4 жыл мөөнөт м-н) окуй турган ј. бар. ј-га жог. билимдүү, ил. ишке шыктуу, адистиги б-ча 2 жылдан кем эмес стажысы бар, ал эми жог. окуу жайларын жаңы бүтүргөндөр ин-ттун ил. советинин сунушу б-ча конкурстук кирүү экзаменин ийгиликтүү тапшырганда кабыл алынат.  ирүүчүлөр жары€ланган ил. эмгектерин же докладдарын (реферат) тапшырат. јлар жактырылгандан кийин тандаган адистиги,  ѕ—— тарыхы, чет тилден сыноодон өтөт. јспирант ил. совет бекиткен план б-ча иштейт, ага ил. жетекчи (илим кандидаты же доктору) бекитилет. Өндүрүштө иштебей окуган аспиранттарга ј-га киргенге чейин айлык анысынын көлөмүнө жараша (айына 100 сомдон ашык эмес) стипенди€ ж-а ар жылы 2 айга каникул берилет. Өндүрүштө иштеп жекече планын аткаргандарга ар жылы эмгек акысы сакталып, кошумча 30 күн дем алыш ж-а жумасына 6 күн иштегендерге кошумча дагы бир күн берилет. –есп-кабызда ј. ун-тте, политех., мед., а. ч. ин-ттарында,  ыргыз ——– »јда ж-а бир катар тармактык ил. из. ин-ттарында уюштурулган. ———–де 1971-ж. ј-да 99308,  ырг-нда 1974-ж. 662 адам окуган.

ј—ѕ»–ј÷»я (лат. aspiratio - дем алуу)-1) түрдүү оорулардан кийин органдардын көңдөйлөрундө пайда болгон ириңди, желди, сары сууну атайын аспаптар м-н тарттырып алуу; 2) оорулуунун жутуу жөндөмдүүлүгү бузулганда же эс-учун жоготкон убакта, оозундагы тамактын калдыктары, кан, жасалма тиш ж. б-нын дем алуу жолдоруна кептелип калышы; 3) ө. ж. ишканаларында пайда болгон чаңды айлана-чөйрөгө таратпастан, сордуруп алуу. —ордурулган чаңдуу аба желдетүү түтүгү аркылуу цехтердин сыртына чыгарылып, атайы чаң топтоочу жабдыктардан өткөрүлүп тазаланат.

ј——јћ - »нди€нын түн.-чыгышындагы штат. „ыг. √ималаи тоолорунун этегинде, негизинен Ѕрахмапутра д-сынын алабында. ј€нты 122 миң км2.  алкы 15 млн., алардын 50% ассамдыктар, 18% бенгалдыктар. јдмин. борбору - Ўиллонг ш. ∆еринин түштүгүн Ћушаи тоосу (2157 м ге чейин), борб. бөлүгүн јссам тоолору, түндүгүн Ѕрахмапутра д-сынын боюндагы түздүк ээлеп жатат. ј. өлкөнүн эл чарбасында чай ж-а нефть өндүрүүгө адистештирилген. ∆еринин 15% айдоо. „айдан башка джут, шалы, тамеки, пахта айдалат. ∆ибекчилик өнүккөн. “окой чарбасында жыгачтын баалуу түрлөрү ж-а бамбук да€рдалат. Ўтатта нефть, хими€ ө. ж-лары өнүгүүдө. „ай пресстөөчү, жыгач иштетүүчү, цемент ж. б. ишканалары бар. ј. трансп.-экон. жагынан  алькутта м-н тыгыз байланышта.

ј——≈Ќ»«ј÷»я (фр. assainissement) - шаарларды булганычтыктан тазалоонун эски системасы. јзыркы шаарларда ал канализаци€ аркылуу жүргүзүлөт.

ј——»ћ»Ћя÷»я (геологи€да) - магма м-н анын айлана-чөйрөсүндөгү тоо тектердин өз ара аракеттенишуү (эрүү, эритүү, сиңирүү ж. б.) процесси. ћагма жогору көтөрүлгөндө, жанаша жаткан тоо тектерди ж-а магмага түшкөн алардын бөлүкчөлөрүн бүт жө жарым-жартылай эритип, өзүнүн составын д. у. с. касиеттерин өзгөртөт. ќ. эле жанаша жаткан тоо тектер өзгөрүүлөргө учурап, алардан жаңы тек келип чыгат.  ээде тоо тектин кесек бөлүкчөлөрү магма м-н аралашып, ксенолитти пайда кылат.

ј——»ћ»Ћя÷»я (этнографи€д а) - эне тилинин, мад-тынын, улуттук аң-сеэиминин жоюлушунан улам бир элдин экинчи бир элге сиңип кетиши.  өп өлкөлөрдө улуттук ж-а диний теңсиздиктин шарттарында ј. зордук жолу м-н жүргүзүлгөн. јдегенде јвстри€ импери€сында, кийинчерээк јвстри€-¬енгри€да, падышалык –осси€да ушундай болгон. ћындай аралашуулар азыр да кээ бир капит. өлкөлөрдө (»спани€, √реци€) жүрүп жатат. —аны аз улуттары бар бир катар өлкөлөрдө табигый ј. жүрүүдө. ———–де ж. б. соң. өлкөлөрдө бардык элдердин толук тең укуктуулугунун шартында, кээ бир кичине элдер, эзелтен берки экон. ж-а маданий обочологонуудаң арылып, табигый түрдө ирирээк этникалык жалпылыктарга кошулууда.

ј——»ћ»Ћя÷»я же анаболизм (биол.)- организмдерге таандык процесс; зат алмашуунун бир тарабы. ј. организмдердин сырткы чөйрөдөн өздөрүнө керектүү ар кандай орг. же орг. эмес заттарды алуу м-н жашоосун, өсүп-өнүгүшүн камсыз кылат. Ѕардык тирүү организмдер үчүн энерги€нын биринчи булагы - күн нуру. ∆ер жүзүндө жашоочу ар түрдүү организмдерди энерги€ булагын пайдаланышына жараша 2 топко (автотрофтуу ж-а гетеротрофтуу) бөлүүгө болот. 1-тоитогу жашыл өсүмдүктөр күн нурун пайдалануу м-н орг. эмес заттардан (—02 ж-а Ќ20 ж. б.) орг. кошулмаларды (углеводдорду, белокторду, аминокислоталарын ж. б.) пайда кылат. 2-топтогу организмдер да€р орг. заттарды энерги€нын булагы же өз денесин түзүүчү материал катарында пайдаланат. «ат алмашууда диссимил€ци€ процесси да үзгүлтүксүз жүрөт. ћис, адамдын денесинде белоктор болжол м-н 2,5 жылда жаңырып турат. ј. көбүнчө жаш жаныбарларда ж-а өсүмдүктөрдүн вегетаци€ мезгилинде күчтүү болот.

ј——»–»я - »рактын азыркы терр€сындагы байыркы мамлекет. јшшур ј-нын борбору болгон.  алкынын алгачкы этникалык составы белгисиз. Ѕ. з. ч. 2000-ж. калкынын негизги көпчүлүгү семит-аккаддардан турат. јшшур б. з. ч. 18-к-дын башында аморей Ўамншадад 1нин ири державасынын борбору болуп калат. јгпшурдун башкаруучусу јшшурубаллит I (15-к-дын а€гы 14-к-дын башында) күчтүү державаны түзүп, ¬авилони€ны баш ийдирет. јнын тукуму "јссири€нын падышалары" деген наам алышат. Ѕайыркы ј-га өзүн өзү башкаруучу селолук ж-а шаардык общиналар мүнөздүү болгон. Ѕ. з. ч. 2 миңинчи жылдын башында ј-да а. ч-сын ургаалдаштыруу ж-а адистештирүү башталып, ага байланыштуу сүткорчулук өнүгөт, ири жер ээлөөчүлүк түзүлөт. јл катардагы общиначылардын көпчүлүгүнүн жакырданышына алып келет. ј. мамлекети б. з. ч. 12-8-к-дын аралыгында бир нече жолу гүлдөө ж-а начарлоо доорлорун башынан өткөрүп, үч жолу гражд. согушка дуушар болгон. јнын жүргүзгөн жырткычтык согуштары баш ийген өлкөлөрдүн да, өзүнүн калкын да жакырланткан. јкырында ј. арми€сынын моралдык абалы начарлап, ага каршы күрөшүүчү мамлекеттердин коалици€сы пайда болгон. ќшондой коалици€да турган ¬авилони€ м-н ћиди€ 626-605-ж. ј. мамлекетин кыйраткан. ј-нын ак сөөктөрү согуш убагында өлтүрүлүп, калкынын калган бөлүгү ћесопотами€дагы арамейлер м-н аралашып кеткен.

ј——»–»я (∆јҢџ —»–»я) “»Ћ»- семит-хамит тилдеринин тобуна кирүүчү арамей тилинин азыркы чыг. диалектилеринин (урмий, саламас, джилу, тиари, мосул ж. б.) жалпы аты. ј. т-де »ран, »рак, “урци€, —ири€, ј Ў ж-а ———–деги ассири€лыктар (айсорлор) сүйлөйт. 19-к-дыы орто ченинде калыптанган ј. адабий тили башка семит тилдерине үндөштүк законунун пайда болушу, түр б-ча жакталуунун ордуна чак б-ча жакталышы, башка тилден өздөштүрүлгөн сөздөрдүн көптүгү м-н айырмаланат.

ј——»–»я “јјЌ””-¬авилони€ м-н јсспри€нын тилдери, жазуусу ж-а тарыхы ж-дөгү илим; кең маанисинде - клинопись жазууларынан пайдаланышкан цивилизаци€га байланыштуу бардык илимдердин комплекси. ј. т-га пгумер, урарту хетт, хуррит ж-а эламит таануулар да кирет. јзыр ј. т-га угарит таануу ж-а Ѕайыркы »ранды тарыхый-филолог. жактап изилдеп билүү кошулбайт. ј. т-га ќ. √. Ћейарддын (јнгли€) ж-а ѕ. Ё. Ѕоттун (‘ранци€) 19-к-дын орто ченинде »ракта жүргүзгөн изилдөөлөрү, √. –оулинсондун (јнгли€) »рандагы ачкан жаңылыгы (ѕерси€ падышасы ƒарий 1нин б. з. ч. 521-жылга жакын, Ѕахустин арасындагы байыркы фарс элам-вавилон тилиндеги клинопись жазуулары) база болгон. ј. т. 1857-ж. жаңы илим деп таанылган. Ё. ’инкс (»рланди€) вавилон-ассири€ клинописи м-н эки башка тилдеги тексттер жазылгандыгын аныктаган. Ѕулардын 1-си семит тобуна кирип, 2-си белгисиз болгон.  ийин ал шумер тили экени аныкталган. Ўумер тилин изилдеп үйрөнүү б-ча алгачкы иштер ѕ. ’ауптка (ј Ў), ∆. ќппертке (‘ранци€) таандык. Ё. де —арзек (‘ранци€) байыркы Ћагаш ш. урандыларынан (б. з. ч. 3-жылдагы) чыныгы шумер жазууларын ж-а чарб. документтерин таап, аларды 1884-1905-жылда ј. јмьо м-н ‘. “юро-ƒанжен (‘ранци€) чечмелеп, окуп чыгышкан ж-а ј. т-нун бир тармагы катарында шумер таануу илимине негиз салынган; вавилон-ассири€лык клинописи ж-а ¬авилони€нын бардык мад-ты шумерден чыккандыгы далилденген. –осси€да ј. т. б-ча эмгектер 19-к-дын 90-жылдарында жары€лана баштаган (¬. —. √оленищев, Ѕ. ј. “ураев). ќрустун 1-ассириологу ћ. ¬. Ќикольский шумер документтерин эң сонун бастырып чыгарган. 19-к-да ж-а 20-кдын 1-жарымында ј. т. илимин изилдеп үйрөнүүчү тилдердин катарына урарту, хетт, хуррит, луви, палай, хатт ж-а элам тилдери кошулган. јзыр сов. тарыхчылар мектеби дүйн. ј. тда алдыңкы орунга чыкты. —ов. шумерологдор ж-а ассириологдор бул жагынан социалдык-экон. ж-а укук проблемаларын ж-а да тил, ад-т, искво ж-а фольклор проблемаларын иштеп чыгышууда. —ов. урартологдор (Ѕ. Ѕ. ѕиотровский ж. б.) археол. жагынан да ийгиликтерге жетишти. Ћенинград, “билиси, ≈реван ун-ттери ———–де ј. т. илимин окутуунун борбору болуп калды. Ћенинградда, ћосквада клинопись коллекци€лары, ≈реванда, “билисиде урарту таанууга тиешелүү коллекци€лар бар. ”шул шаарларда ж-а Ѕакуда, ћинскиде, ¬ильнюста ј. т. б-ча изилдөө иштери кеңири жүргүзүлүп жатат. ј. т. ж-дөгү макалалар "¬естник древней истории" (1937-жылдан чыгат), " авказско-ближневосточный сборник" ж. б. журналдарда жары€ланып турат. ј. т-нун чет мамлекеттердеги негизги борборлору „икаго, Ѕагдад, –им, —тамбул, јнкара, Ѕерлин ж. б. ш-ларда жайгашкан.  ийинки жылдарда ј. т-да »рактын илимпоздору да көрүнүктүү орун ээлей башташты.

јд.: Ѕузескул ¬. ѕ., ќткрыти€ ’IX и начала ’’ века в области истории древнего мира, ч, 1-¬осток, —ѕЅ, 1923; ѕ о ст о в с к а € Ќ. ћ., »зучение древней истории Ѕлижнего ¬остока в —оветском —оюзе (1917-1959 гг.), ћ., 1961; ƒ ь € к он о в ». ћ., языки древней ѕередней јзии, ћ., 1967.

ј——»—“≈Ќ“ (лат. assistens - жардамчы) - адистин жардамчысы: жог. окуу жайларында лекци€ окууда, лаборатори€да - профессордун; орто мектепте - экзаменатордун; ооруканада ж-а клиникада - хирургдун; кинодо, театрда, радио, теле көрсөтүүдө - оператордун, режиссЄрдун жардамчысы.

ј——ќ÷»јЌ»«ћ, ассоциативдик психологи€ - психологи€ илиминдеги турмуштагы бардык психикалык процесстин болуу себебин түшүндүрүүчү башкы принцип ассоциаци€ болуу керек деген багыт. ј-ди жактоочулар адамдардын жүрүш-турушундагы, аң-сезиминдеги өзгөрүүлөргө анын себебин билүү аркылуу мамиле кылуу керек деген эрежени бекемдөөгө тырышышкан. јлар организмдин тышкы дүйнө м-н өз ара жатышы механика закону б-ча ишке ашырылган соң, иде€лардын байланышы да ушул закон б-ча деп болжошкон. Ѕул жобону 1-жолу “. √оббс кийирген,: кийин аны Ѕ. —пиноза өнүктүргөн. "јссоциаци€" деген терминди 1-болуп ƒж. Ћокк колдонгон (1698). 18-к-дын ортосунда англ. философ ƒ. √артли ассоциаци€ табигыйилимий закон катары универсалдуу деген иде€ны өнүктүргөн. Ѕул багытка каршы англ. философтор ƒ. Ѕеркли м-н ƒ. ём идеалисттик ј. чыгарышкан. јлар психикалык элементтердин байланыштары субъективдүү гана деп чыгышкан, ј-дин концепци€лары шарттуу рефлекстер ж-а бихевиоризм ж-дөгү илимдин жаңы физиол. негизинде кайра түзүлдү.  ээ бир психол. мектептер ј-ди механизм ж-а атомизм үчүн, аң-сезимдин бүтүндүгүн ж-а активдүүлүгүн түшүндүрүүгө жөндөмсүздүгүн туура сынга алган.

ј——ќ÷»ј“»¬ƒ»  (лат. associatio - бириктирүү) - атайын жол м-н аныкталган айрым матем. амалдардын касиети. —андарды (матрицаларды) кошуу ж-а көбөйтүү ј. касиетке ээ болот да, сандар үчүн төмөндөгүдөй теңдештиктер м-н туюнтулат: (а'+в) + + с = а+(в-{-с); (ав)с = а(вс). ¬екторлорду көбөйтүү, сандарды кемитүү, бөлүү амалдары ј. касиетке ээ болбойт. ј. закону группалар теори€сынын аксиомаларынын бири катары эсептелет.

ј——ќ÷»ј÷»я - өсүмдүктөр коомдоштугун, б. а. фитоценоздорду классификаци€лоодо колдонулуучу негизги таксономи€лык бирдик; чөйрөнүн окшош шарттарында өсүмдүктөрдүн өз ара байланыштары ж-а флоралык составы м-н түзүлүшү бирдей болгон өсүмдүктөр коомдоштугунун жыйындысы. ћис,  ырг-ндын талааларында ак шыбак ј-сында ак шыбак үстөмдүк кылат. ∆азында жазгы ыраң чөптөр көбөйгөндүктөн, түрлөрү 50- бќка жетет. “үзүлүшү эки €рустуу (катмарлуу). Ѕиринчиси 40-50 см ге чейин, экинчиси 10-15 см ден ашпайт. ∆ыл мезгилине жараша ј-нын сырткы көрүнүшү түрдүү болушу мүмкүн. ∆ер үстүнүн өсүмдүктөр м-н жабылышын ј. проценттеп белгилейт. ј. андагы үстөмдүк кылган өсүмдүктөргө карай аталат. ј-ны аныктоодо орус илимпоздору √, ‘. ћорозов, ¬. Ќ. —укачев, ¬. ¬. јлЄхин, ј. ѕ. Ўенниковдор чоң салым кошкон.

ј——ќ÷»ј÷»я (лат. associatio - кошулуу, биригүү) - 1) мекемелердин, уюмдардын же жеке адамдардын жалпы чарбачылык, са€сий, ил., маданий маселелер б-ча бир максатка биригиши. 2) ѕсихологи€да ј.- сырткы ж-а ички дуүлуктүргүчтөрдүн таасиринен болчу адамдын психикалык процесстери м-н кыймыл аракеттеринин байланышы. ј. адамдын мурдагы тажрыйбаларынын негизинде пайда болуп, заттар м-н кубулуштардын мейкиндик-убакыт катнаштары м-н (мейкиндик м-н убакыт ичиндеги байланыш ј-сы, мис, жаз ж-а чөптүн чыгышы) алардын окшоштугун (окшоштук ј-сы, мис, жалбырактын шуудурашы ж-а адамдын шыбыры) же карама-каршылыгын чагылдырышы мүмкүн (карама-каршылык ј-сы, мис, күн м-н түн, карылык ж-а жаштык) . 3) Ёкономикада. ћонополи€нын формасы. 2-дүйн. согуштан кийин мындай уюмдар - мамл.-монополи€лык бирикмелер айрыкча өнүктү. 1951-ж. көмүр ж-а болот б-ча европ. бирикме пайда болду. 1957-ж. ≈вропалык экономикалык бириктештик (≈Ё—) - "∆алпы рынок" тү*зүлгөн. 1960-ж. эл аралык мамл.-монополи€лык жаңы бирикме - ≈вропалык эркин соода ассоциаци€сы (≈ј—“) уюштурулган. јзыр эл аралык мамл.монополи€лык бирикмелер барган сайын көбүрөөк түзүлүүдө. Ёл аралык мамл.-монополи€лык бирикмелер өндүргүч күчтөрдү өнүктүрүүгө белгилүү көмөк көрсөтөт, бирок импер. карама-каршылыкты өөрчүтүп, эмгекчилерди эксплуатаци€лоону күчөтөт; начарларга үстөмдүк кылуу куралы, капит. рынокторду бөлүштүрүүнүн жаңы формасы болуп отурат.

ј——ќ÷»ј“»¬ƒ»  ѕ–ќ√–јћћјЋќќ - цифралуу эсептегич машиналардын (÷Ёћ) эске тутуучу түзулүштөрүндө сакталуучу маалыматтардын ортосундагы ассоциативдик байланыштарды программалуу ишке ашырууга негизделген информаци€лык логикалык маселелерди чыгаруу жолдорунун жыйындысы. ј. п. эсептеп чыгаруу процессинде составы ж-а саны өзгөрө турган ар кандай объектилер ж-дөгү информаци€ларды логикалык жактан иштеп чыгууда, берилүүчү маалыматтардын көлөмүн мурдатан аныктоого мүмкүндүк болбогондо ж-а машинанын эске тутуучу түзүлүшүнүн көлөмүн так бөлүштүрүүдө колдонулат.  андайдыр бир белгилери б-ча бириктирилген маалыматтардын ар кандай тобу ј. п-чу тизме деп аталат. ÷Ёћдин эске тутуучу түзүлүшүндө удаалаш же тизмектүү тизме уюштурулат. Ѕайланыш адреси тизменин мүчөлөрү м-н бирге сакталып, ошол тизменин кийинки мүчөсүнүн ээлеген ордун көрсөтөт. “измелерди уюштуруунун тизмектүү жолу башка мүчөлөрдүн ордун алмаштырбастан жаңы мүчөлөрдү кошуп эсептөөгө ж-а керексиз мүчөнү эсептөөдөн чыгарып таштоого мүмкүндүк берет. ј. п-ну колдонуу өндүрүштү пландаштырууну, матерйалдык-тех. жабдууну, ил. тех. информаци€нын түрдүү машиналар, приборлор ж-дөгү маалыматтарды издөөнү тездетүүгө мүмкүндүк берет.

ј——ќ÷»ј“»¬ƒҮҮ Ё— ≈ “”“””„” “Ү«ҮЋҮЎ - цифралуу эсептегич машинанын информаци€ны белгилүү адрес б-ча издебестен, ага тийиштүү өзүнчө белгиси аркылуу издөөчү эске тутуучу түзүлүшү, к. Ёске тутууну тузулуш.

ј—“ј“ (лат. Astatium), а с т а т и н, At - ƒ. ». ћенделеевдин мезгилдик системасынын VII тобунда жайланышкан радиоактивдүү х»м. элемент. јт. н. 85, туруктуу изотобу жок. “уруктуураагы 210At (жарымына ажыроо мезгили “'/г = 8,3 с). ¬йсмутка а нурун таасир кылганда, ј-тын радиоактивдүү изотоптору алынат. Ѕиринчи жолу 1940-ж. Ё. —егре, “.  орсой, ”. ћак- ензи 211At изотобун алышкан. ј. хим. касиеттери жагынан полонийге да, йодго да окшош, б. а. металл^ дык ж-а металлоиддик касиетке ээ. јл галогендер сы€ктуу эрибеген тузду AgAt пайда кылат ж-а йод сы€ктуу AgI03 беш валенттүү абалга чейин кычкылданат AgAt03. ј. күкүрттүү суутектин таасиринен чөгөт, күкүрт кычкыл зритмелеринен аны цинк сүрүп чыгарат ж-а электролизде катодго тартылат. ¬акуумда ж-а кадимки шартта оңой бууланат, металлдарга Ag, Au, Pt жакшы сиңет. Ѕул касиеттери ј-ты бөлүп алууга мүмкүндүк берет.

ј—“ј“» јЋџ  ∆ӨЌƒӨ√Ү„ - жөндөлүүчү чоңдуктун туруктуу маанисин жүккө (астатикалык жөндөөгө) көз каранды эмес ж-а статизминин чоңдугун нөлгө барабар кылып жөндөөчү жөндөгүч. ∆өнөкөй ј. ж. системасында суюктуктун сарп болушуна (көбөйүп же азайып) жараша калкыгыч жогорулап же төмөндөп, үстүңкү же астынкы контактка тийип турат. Ќатыйжада электр кыймылдаткычы ишке киришип, жапкычты ачып же жабуу м-н суюктуктун агып чыгышын жөнгө салат. к. јстатикалык жандоочу система.

ј—“ј“» јЋџ  ∆ӨЌƒӨӨ„Ү —»—“≈ћј - ө. ж. установкаларында жөндөөнүн катасы нөлгө умтулган автоматтык башкаруу системаларынын иштөө тартибин автоматтык жөндөөчү система. Ѕир эле автоматтык жөндөө системасы козгоочу таасирге карата - статикалык, башкаруучу таасирге карата астатикалык болуп бөлүнөт. ћис, башкаруучу таасиринин мааниси турактуу болгон автоматтык стабилдештирүүчү системалар - козгоочу таасирге карата, ал эми ээрчүүчү системалар башкаруучу таасирге карата астатикалык болот. ј. ж. с. сырттан кандай таасир берилсе да, жөндөлүүчү чоңдукту бир гана мааниде кармап туруучу жөндөгүч аркылуу аткарылат. Ѕул үчүн жөндөгүчтүн схемасына интегралдоочу звено* лор киргизилет. ”даалаш кошулган ушундай звенолордун саны жөндөгүчтүн астатизминин даражасын көрсөтөт. Ө. ж. системаларында негизинен 1-даражадагы астатизмдүү жөндөгүчтөр ээрчүүчү системаларда ылдамдык ж-а ылдамдануу б-ча пайда болгон каталарды азайтууда колдонулат.

ј—“ј“» јЋџ  ЁЋ≈ “– ӨЋ„Ө√Ү„ ѕ–»Ѕќ– - өлчөөчү механизми сырткы магнит талаасынын таасирин мүмкүн болгон чекке чейин төмөндөтүүчү астатикалык схема б-ча жыйналган прибор. Ѕул прибордо эки бирдей кыймылдуу бөлүгү өз ара бириктирилип жалпы окко орнотулган (мис, электромагниттик түрмөк) магнит талаасы ага таасир этип, бир учурда өз ара карама-каршы багытталган айлаңдыруучу моментти пайда кылып, системаны тең салмактап турат. ѕриборго ———– ө. ж. ишканалары чыгарып жаткан ACT тибиндеги амперметрлер, јћ¬ тибиндеги волмметрлер, ј—ƒ тибиндеги ваттметрлер кирет. ј. э. ө. п. көбүнчө турактуу ж-а өзгөрүлмө токтун тизмектеринде лаборат. өлчөөлөрдү жүргүзүүдө колдонулат.

ј—“ј“»Ќ - хими€лык элемент, к. јстат.

ј—“≈Ќ»я, астени€лык абал (гр. astheneia - дармансыздык, күчкубаттан таюу) - оорулуу абал; бул абалга туш болгон адам бат чарчайт, уйкусу бузулат, ишке жарамдуулугу төмөндөйт, жаман жытка, өтө жарыкка, уу-чууга көтөрүмсүз болот. ј. жугуштуу ж-а арыктатуучу кеселдерден, уулануудан, ашкере оор кара жумуштан, акыл эмгегин ашыра иштегенден, маалы м-н эс алып, тамактанбагандыктан пайда болот. ј-нын белгилери атеросклероз, гипертони€ ж-а шизофрени€ ооруларынын башталышында байкалат. ƒарылоо ооруну пайда кылган негизги себептерге жараша жүргүзүлөт. ќорулуу адам глюкоза, витаминдерди жетиштүү өлчөмдө кабыл алып, өз маалында тамактанып, жумуш м-н эс алууну айкалыштырып, организмин чыңдашы керек.

ј—“≈Ќќ—‘≈–ј (гр. asthenes - начар, сфера)-∆ердин манти€сынын үстүңкү бөлүгүндөгү катуулук, бекемдик ж-а илээшкектик касиеттери төмөнүрөөк даражадагы катмар. јл континенттерде жер бетинен 100 км, океандардын түбүнөн 50 км тереңдикте орун алып, төмөнкү чеги 250-350 км гө жетет. ј-да сейсмикалык толкундар башка катмарларга салыштырганда " жайыраак тарай тургандыгы геофиз. изилдөөлөрдүн негизинде аныкталган. ј. жанар тоолордун пайда болуусуна ж-а жер кыртышындагы тектон. кыймылдарга себепчи болот.

ј—“≈–ќ»ƒ (гр. aster -жылдыз ж-а eidos - түр) -  үн системасында ћарс м-н ёпитердин орбиталарынын арасында айланып жүрүүчү кичине планеталар. 1-ачылган кичине планета (1801) ÷ерера деп аталган. Ѕүгүнкү күндө 1700дөн ашык ј. белгилүү.

ј—“»√ћј“»«ћ (€..., гр. stigme-чекит) - оптикалык системанын кемчиликтеринин бир түрү. ј-ге ээ болгон линзадан өткөн нурдун сүрөттөлүшү чекит болбостон, бири биринен кандайдыр бир аралыкта, түрдүү тегиздиктеөз ара тик жайланышкан кесинди түрүндө болот, к. ќптикалык системанын абераци€сы.

ј—“»√ћј“»«ћ (көздүн)-бир

көздө жарыктын чагылып сынышынын айкалыштырылышы же анын бир түрүнүн ар түрдүү баскычтары. ј. көздүн тунук кабыгынын текши эместигинен ж-а чечекейдин ар кандай формада болушунан пайда болот. Ѕул кемчиликтер көзгө жасалган ар кандай операци€лардан, көздүн майып болуусунан, сезгенүүсүнөн, кээде тубаса кемтик катары кездешет.  өздүн тунук кабыгынын ар кандай меридиандарынын жарыкты чагылтып көрсөтүү күчү ар башка болгондуктан, адам карап турган нерседен чыккан нурлар көздүн торчо кабыгына сүрөттөлүунү бир чекитке эмес, чачыранды берет. ј. үч түрлүү болот: жөнөкөй, татаал ж-а аралаш. Ѕулар атайын аппараттар м-н аныкталат. “атаал көз айнек кийгенде, көздүн көрүшү оңолот.

ј—“–ј (Aster ж-а Callistephus) - татаал гүлдүүлөр тукумундагы өсүмдүк.  өп жылдык ж-а бир жылдык тукумдары бар.  өп жылдыгы “үн. јмерикада кеңири таралган. ј-нын 200гө жакын түрүнөн ———–де 12 түрү өсөт. јлардын ичинен алыш ј-сы, ≈вропа ј-сы көп өстүрүлөт. јльпы ј-сы  ырг-ндын тоолорунда да учурайт.  өп жылдык ј. арбын сабактан, тик чыгат. Ѕийикт. 20-150 см. √үлү ак, кызыл, сары, көгүш. √үлдөө мезгилине жараша эрте (май-июнь), кечирээк (июль-август) ж-а кеч гүлдөөчү сортторго бөлүнөт.  өп жылдык ј. көчөт ж-а урук аркылуу көбөйтүлөт. Ѕир жылдык ј.  ытай м-н япони€дан чыккан. —абагына, гүлүнө жараша бир канча сорту бар.  ооздук үчүн, көбүнчө тармал гүлдүү, пион, роза сымал, комета, төө куш канаты ж-а амер. ј-сы өстүрүлөт.

ј—“–ј√јЋ (Astragalus) - чанактуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Ѕир же көп жылдык чөп, бадал. “атаал жалбырактуу, айрымдарыныкы жалбырак сабы тикенекке айланган. ∆ер шарынын түн. жарымында, јфрикада, јмерикада анын 1600гө жакын түрү белгилүү. ———–де 850,  ырг-нда 180 түрү өсөт. Ѕардык алкакта, өрөөндөн бийик тоолорго чейин таралган. ∆ыш сабактуу ј., майда гүлдүү ј., саксагай гүлдүү ј. дарылык касиетке ээ. јлардын маңызы жүрөк кан тамыр ж-а бөйрөк ооруларын дарылоодо колдонулат. ј-дан алынган желим заттары жеңил ө. ж-да пайдаланылат.  ээ бир түрү тоютка жарайт. Ѕадал ј-дары топуракты эрози€дан коргоп, нымдуулукту сактайт. ƒаны протеинге бай.

ј—“–ј’јЌ№ - –—‘—–деги јстрахань обл-нын борбор шаары. ¬олга жайылмасынын жог. бөлүгүндө дары€нын өйүз-бүйүзүндө жайгашкан.  алкы 411 миң (1970). ј. ж-дөгү 1-маалымат 13-к-га таандык.  ербен ж-а суу жолдорунун тоомунда болгондуктан, ј. тез эле ири соода шаарына айланат. 1459- 1556-ж. јстрахань хандыгынын башкы шаары. ј-га 1558-ж. ¬олганын ж-а анын куймаларынын жээгиндеги бийик дөңгө жаңы сепил куруу м-н негиз салынган. 17-к-дын орто чендеринде ј. ќрус мамлекетинин ¬олга чатындагы чек ара сепилдеринин бири эле. ј.- —тепан –азин башында болгон дыйкандар согушунун (1670- 71) очокторунун бири. 18-к-дын башында ири көтөрүлүш чыккан [к. јстрахань көтөрүлүшү (1705-06)]. 1717-жылдан ј.-губ. шаар. 1903-ж. мында –—ƒ–ѕнин комитети түзүлгөн. 1918-ж. 25-€нварда (7-февр.) ј-да куралдуу көтөрүлүш болуп, —овет бийлиги орнотулган. Ўаардын ортосунда таш дубалдар м-н курчалган 8 мунаралуу кремль, ”спенский (1700- 10), “роицкий (1700) соборлору ж. б. архит. эстеликтер сакталып калган. ј.- балык кармоо, аны иштеп чыгаруу ө. ж-нын борбору. “амак-аш, машина куруу, жыгач иштетүү, хими€ ж-а жеңил ө. ж. өнүккөн. ј-да 3 жог. ж-а 20 атайын.орто окуу жайы,  аспий балык чарба ж-а океанографи€, осетр балык чарба ил. из. ин-ттары, край таануу музейи, —. ћ.  ировдун үй-музейи, ћ.  устодиев атн. сүрөт галере€сы, 3 театр, теле борбор бар.

ј—“–ј’јЌ№  ќ–”√” -–—‘—–дин јстрахань обл-дагы корук. јстрахань ш-нын 80-120 км төмөн жагынан орун алган. ј. к. 1919-ж. ¬олга д-нын чатынын жаратылышын изилдөө, суу куштарын, балыктарды сактоо үчүн түзүлгөн. ј€нты 60 миң га (1968); анда өсүмдүктөрдүн «ќќгө, канаттуулардын 260ка жакын түрү бар. Ѕалыктардан сазан, жа€н, чортон, окунь басымдуулук кылат.  аман, арыс чычкан ж-а түлкү кездешет. ј. к-дагы кургакта ж-а сууда жашоочу жаныбарлардын экологи€сы, жаратылыш шарты изилденүүдө.

ј—“–ј’јЌ№  Ө“Ө–ҮЋҮЎҮ (1705- 06) ч- јстрахандагы стрелецтердин, солдаттардын, посад калкынын ж-а мал айлардын ф е о да л д а рга каршы чыгуулары. јнын себеби: налогдордун улам көбөйүшү м-н эзүүнүн күчөшү, жерг. башкаруучулардын, гарнизондогу офицерлердин ээнбаштыгы ж-а зордук-зомбулугу болгон. ¬оевода “. –жевский туз үчүн налогду өз билгениндей көбөйтүп, жаңы налогдорду (мончо, меш ж. б. үчүн) салган. “оварлардын баасы бир нече эсе кымбаттаган. —олдаттар м-н стрелецтердин ма€насы азайган, аларды офицерлер өз жумуштарына жумшачу болгон.  өтөрүлүштүн чыгышына ѕетр 1нин ќрусча кийим кийүүгө ж-а сакал коюуга тыюу салуу ж-дөгү указы да түздөнтүз түрткү болгон. ќшол указды –жевский бөтөнчө ырайымсыздык м-н аткарган, кишилердин сакалдарын жулдурган. ј. к. 1705-ж. 30-июлдун түнүндө башталган. —трелецтер м-н солдаттардын отр€ддары шаардын кремлине кирип барышып, "башкаруучу кишилерди", бөтөн жерлик офицерлерди кыра башташкан.  өтөрүлүшкө- астрахандык стрелецтер »ван Ўелуд€к м-н ѕрохор Ќосов, балык ишканасынын ээси, соодагер яков Ќосов ж. б. жетекчилик кылышкан.  өтөрүлүшчүлөргө шаардын бардык калкы дээрлик кошулган. Ѕийлик шаардык чогулуштун колуна өткөн, ал старпшналардын советин шайлаган. ∆аңы налогдор алынып ташталган, стрелецтер м-н солдаттардын ма€насы көбөйтүлүп, чет өлкөлүктөрдүн кийимдерин кийүү ж-а сакал кырдыруу ж-дөгү указ жокко чыгарылган. Ѕирок көтөрүлүшчүлөр ћоскваны көздөй баратканда ÷арицындын жанында талкаланган.

ј—“–ј’јЌ№ ќЅЋј—“џ –—‘—–дин составында 1943-ж. түзүлгөн. ј€нты 44,1 миң км2.  алкы 868 миң (1970). ќбластта 10 админ. район, 2: шаар, 14 ш. т. посЄлок бар. Ѕорбору - јстрахань.

∆аратылышы. ј. о. ¬олганын  аспий деңизине куйган жериндеги ойдуңда жайгашкан. ∆еринин бети түзөң, деңиз деңгээлинен төмөн (түндүгүндө бийикт.- 2,7 м, түштүгүндө -27,5 м) жатат.  лиматы кескин континенттик, €нвардын орт. темп-расы түндүгүндө'- 9,7∞—, түштүгүндө - 6,9∞—; июлдуку түндүгүндө 24,5∞—, түштүгүндө 25,1—— ∆ылдык жаан-чачын түндүгүндө 244 мм, түштүгүндө 175 мм. ќбласттын терр-€сынан ¬олга ж-а андан бөлүнүп чыккан јхтуба д-сы өтөт. ¬олга м-н јхтубанын ортосунда ¬олга-јхтуба жайылмасы жатат. ∆арым чөлдөрүндөгү эрмей, шыбак ж-а шыралжын өсүмдүктөрү мал чарбасынын тоют базасын түзөт.  алкынын. көбү орустар, булардан башка казак, татар ж. б. улуттар жашайт.  алк негизинен ¬олга-јхтуба жайылмасы м-н ¬олганын дельтасында отурукташкан.

„арбасы. ј. о-да негизинен машина куруучу, жыгач иштетүүчү, кагаз-целлюлоза ө. ж., жашылча-бакча, жүн, эт, сүт берүүчү мал чарбачылыгы өнүккөн. ќ. ж-да балыкчылыктын мааниси чоң: осетр, судак, лещ, сазан ж. б. балыктарын кармоо б-ча ———–де 1-орунда турат. Ѕаскунчак көлүнөн кайнатма туз (———–де 1-орунда) ∆алынат. ћашина куруучу »шканалар балык ө. ж-ыв, дары€ ж-а т. ∆. транспортун, кеме ж-а магистралдык тепловоздорду оңдоону тейлейт. —ал жыгачынан тактай тилүү, челек жасоо, тара жасоого керектелүүчү картон, целлюлоза ж-а кагаз чыгаруу ж-а хими€ ө. ж. да өнүккөн. Ѕаскунчак көлүнө жакын жерден гипс ж-а алебастр алынат. ¬олга-јхтуба жайылмасы м-н ¬олганын дельтасы жашылча, бакча, багбанчылык ж-а шалы айдоого ыңгайлуу. ќбластта 68 мектеп, 20 атайын орто, 3 жог. окуу жайы (пед., мед. ж-а балык ө. ж-нын тех. ин-ту) ж-а 2 театр (јстраханда), 395 китепкана, 423 клуб, 452 кинотеатр, 2 музей бар. "¬олга", " омсомолец  аспи€" аттуу обл. газеталар чыгат. јстрахань ш-да теле борбор,; јстраханга жакын жерде баткак м-н дарылоочу “инаки курорту (1820-ж. негизделген) бар.

јд.: Ќародное хоз€йство јстраханской области за 50 лет. —татистический сборник, ¬олгоград, 1957; јтлас јстраханской области, ћ., 1968.

ј—“–ј’јЌ№ ’јЌƒџ√џ - јлтын ќрдонун бытырашынын натыйжасында түзүлгөн 15-к-дын орто чениндеги татарлардын феод, мамлекети (борбору - јстрахань). „ыг. -жагы Ќогой ордосу м-н чектешип, түш. жагы - “ерек, бат. жагы -  убань, ƒон д-ларына, түн. жагы —арай ш-на чейин созулган.  алкынын негизги кесиби: көчмөн мал чарбачылык, аңчылык, балыкчылык, туз өндүрүү ж-а; дыйканчылык. ј. х. „ыгыш м-н кездеме, жибек соодаларын жүргүзүүнүн борбору болгон. “ышкы са€сат жагынан ј. х. адегенде „оң ќрдого, андан к"йин ногойлорго ж-а …рыж хандыгына дайыма көз каранды болгон. јндан кутулуу максатында ј. х. орус мамлекети м-н жакындашып, 1533-ж. союздашуу договорун түзөт.  аспий деңизине чыгууга, крымдыктар м-н түрктөрдүн кол салууларынан коргонууга кызыккан орус мамлекети 1554-ж. ј. х-на жортуул жасап,  рым хандыгы тарабынан коюлган ∆амгырчы (ямгурча) ханды кулатып, анын ордуна »смаил: ƒервиш-јлини падыша »ван /7нүн вассалы катарында коЄт. ј. х. –осси€га 1556-ж. биротоло кошулат.

ј—“–ќ... (гр. astron - жылдыз)-татаал сөздөрдүн маани жагынан "жылдыз", "жылдыздуу" (мис: астрологи€, астрограф) деген сөздөргө туура келүүчү составдын бөлүгү. ј-нун азыр мааниси кеңейди. ћис, "астрономи€" деген сөздөгү "астро..." астрономи€да изилдене турган планеталар, кометалар, жылдыздар, тумандуулук, галактикалар ж. б. объектилери карата да колдонулат.

ј—“–ќЅ»ќЋќ√»я - јаламдагы тиричиликЩ изилдөө ж-дөгү илим. ј. јаламдагы ар кандай орундарда эң жөнөкөй орг. клеткалардын жаралышын ж-а аларда жашоонун жог. формасына өтүп жетилйшин изилдейт. »зилдөө иштеринин мүнөзүнө жараша ј.  үн системасынын чегинен тышкаркы башка галактикаларды ж-а  үн системасындагы планеталарды изилдөөлөргө бөлүнөт.  үн системасындагы планеталарга космостук изилдөөлөр, асыресе "ћарс", "¬енера" тибиндеги сов. космос кемелеринин, "Ћуноходдун" изилдөөлөрү, о. эле јмерика космос кемелеринин учурулушу ћеркурийде, „олпондо ж-а јйда тиричиликтин болушу мүмкүн эмес экендиги ж-дөгү корутундулардын тууралыгын далилдеди. ћарс планетасы ∆ерге эң эле окшош: андагы басым 10 мбар, темп-ра күндүз «ќ“, түнкүсүн - 70∞—, атмосферасында Ќ20, —02 ж-а 02 кездешет. ћындай шарттарда ∆ер бетиндеги сы€ктуу микроорганизмдердин жанданышына мүмкүндүк түзүлөт. јнын бетиндеги кара тактар чаң бороондорунун, ал эми "уюлдук ак танкалар" кыроонун пайда болушу м-н түшүндүрүлөт. ёпитер, —атурн, ”ран, Ќептун ж-а ѕлутон планеталарында тиричилик бар дешке эч кандай негиз жок, алардын атмосферасы аммиак ∆-а метан, ал эми тышкы катмарлары гелий-суутектерден турат. ∆ер бетиндеги тиричиликтин келип чыгышы ж-дө эки ил. божомол бар: биринчиси - тиричилик биздин планетада белгилүү бир шартта эң жөнөкөй көмүртек, суутек бирикмелердин пайда болушу м-н башталган; экинчиси - тиричилиги космос мейкиндигинен алынып келинген (метеориттер м-н). —путниктер аркылуу акыркы спектрометрдик өлчөөлөр б-ча космобто суунун бош молекулаларынын ∆-а формальдегиддердин эң жөнөкөй углеводороддун бирикмелери бар экени табылды. јлар жеке эле ∆ер шарында эмес, јаламдагы башка планеталарда да жашоо тиричиликтин чыгышына себепкер болушу ыктымал. ћетагалактикадагы жылдыздардын жалпы саны 1011 болсо, алардын миллиондон биринде планета группалары бар деп эсептегенде, ал планеталардын 100 миңге жакынында ∆ердегиден кем эмес жашоо болушу ыктымал. ∆акынкы жылдарда башка жылдыздарга космостук немелерди жиберүүнү ишке ашыруу ж-дө айтуу өтө кыйын, себеби планеталары бар,  үнгө жакыныраак деп эсептелген жылдыздар е Ёрдиан 3,5 ж-а т  ит 3,9 пс (1 пс=-206265 а. б. = 3,086-1013 км) аралыкта турат (аларга 3-космос ылдамдыгы м-н учуп жетүү 105 жыл талап кылат). јаламдын башка бөлүктөрүндөгү цивилизаци€ны изилдөөнүн бирден-бир куралдары ∆ердин спутнигине (јйга) ж-а ири астероиддерге орнотулуучу астрон. лазер, оптика ∆-а радио түзүлүштөрү, радиотелескоптор болуп эсептелет.

јд.: Ћюбарский  . ј,, ќчерки по астробиологии, ћ., 1962; Ўкло'вс к и й ». —, ¬селенна€, жизнь, разум, 2 изд., ћ., 1965; ”рсул ј. ƒ., ќсвоение космоса, ћ., 1967; ¬неземные цивилизации, под, ред. —. ј.  аплана, ћ., 1969.

ј—“–ќЅќ“јЌ» ј - астробиологи€нын  үн системасындагы планеталарда өсүмдүктөрдү изилдөөгө байланышкан бөлүмү. Ѕардык планеталардын ичинен (∆ерден башка) ћарста гана өсүмдүктөрдүн болушу мүмкүн. Ѕул  үн системасындагы планеталарды космостук изилдөөдө изилденген. ћарстагы өсүмдүктөр уюл алкагындагы же 5000 м бийиктиктеги жөнөкөй өсүмдүктөргө окшош келип, мохко же эңилчекке түспөлдөш деп болжолдонот. ј-нын өнүгүшү сов. илимпоз √. ј. “иховдун ысмы м-н байланыштуу.

ј—“–ќ√Ќќ«»я (астро... ж-а гр. gnosis- билүү)-асмандагы айрым жылдыздарды ж-а топ жылдыздарды таанып, жылдыздуу асманды толук билүү, к. “оп жылдыздар.

ј—“–ќ√–ј‘ (астро... ж-а гр. grapho- жазамын) - асман телолорунун сүрөтүн тартуучу астрон. аспап. ј. рефрактордук, рефлектордук же күзгүлүү-линзалуу телескоптордун (Ўмидттин ж-а ћаксутовдун телесконтору ж. б.) схемасы б-ча түзүлөт. ј-тын окул€р орнотулган учуна фотопластинка салынган кассета жайлаштырылат да, ал асман сферасынын суткалык кыймылы м-н бирге айлануучу атайын жасалган саат механизми м-н жүргүзүлөт ж-а негизги трубага жарыш орнотулган экинчи оптикалык трубанын жардамы м-н текшерилип турат. ј-тын негизги мүнөздөмөсү - объективдин фокустук аралыгы. јсман сферасынын чоң бөлүгүндөгү жылдыздарды, метеорлорду, ∆ердин жасалма спутниктерин, кометаларды ж-а планеталарды сүрөткө тартуу үчүн фокус аралыгы 1 м ден кичине, жылдыздардын ж-а планеталардын алган ордун, жылдыздардын кыймылын так аныктоодо фокустук аралыгы 1 м ден чоң болгон ј-тар пайдаланылат. ”зун фокустуу (10-15 л*) ј. жог. тактыктагы чоңдуктарды, мис, жылдыздардын параллаксын, кош жылдыздарды өлчөөдө пайдаланылат.  үзгүлүү ј-тын жарыгы күчтүү болуп, кыска убакыттын ичинде начар жарык чыгаруучуларды тартып алууга мүмкүндүк берет.

ј—“–ќƒ»Ќјћ» ј - асман телолорунун (јйдын, ∆ердин жасалма спутниктери, планета аралык автоматтык станци€лар ж. б.) кыймылын үйрөнүүгө арналган асман механикасынын бөлүмү. ј. ———–де, ∆ердин 1-жасалма спутниги учурулгандан кийин (1957), өтө тез өнүктү. јл "космодинамика", "асман баллистикасы", "космоско учуу механикасы" деген терминдер м-н да аталат.  лассикалык асман механикасында Ќьютондун тартылуу закону б-ча асман телолорунун өз ара тартылышы айтылса, ј-да ага кошумча ∆ер атмосферасынын каршылыгы,  үн нурунун басымы, ∆ердин магнит талаасы, космостук аппараттардын автоматтык түрдө же болбосо ∆ерден берилген буйрук б-ча башкарыла тургандыгы эске алынат.  ийинки убактарда жасалма телолордун орбиталарын аныктоо үчүн ЁЁћдер колдонулат. јнын жардамы м-н жасалма асман телолорун учуруу шарттары ж-а алардын 'кыймылын алдын ала белгилеп көрсөтүүчү башкаруу программалары түзүлөт.

ј—“–ќ»ƒј (гр. aster - жылдыз, eidos - түр) - тегиз ийри сызык, к. —ызык.

ј—“–ќ ќЋќ–»ћ≈“–»я (астро..., лат. color - түс ж-а гр. metreo- өлчөйм) - асман объектилеринин, негизинен жылдыздардын түстөрүн аныктоочу практикалык астрофизиканын бөлүгү. јсман объектилеринин түстөрүн алардан чыккан жарыктын толкун узундуктары б-ча табууга болот.  ийинки убакта фотокатоддорго асман объектисинен келип түшкөн жарыктын ар түрдүү спектр деги агымдарын_ электрофотометри€лык салыштыруу жолу м-н аныктоо кеңири колдонулууда. ј-да көбүнчө жарыктын 3 түрдүү спектри (көзгө көрүнгөн, көк, кызгылт көк) колдонулат.

јд.: ћартынов ƒ. я.,  урс практической астрофизики, 2 »зд., ћ., 1967.

ј—“–ќЋќ√»я (астро... ж-а гр. logos- окуу) - асмандагы жарык чыгаруучулардын, айрыкча планеталардын жайланышы б-ча келечекти билүүгө болот деген жалган окуу. Ѕул илимде жаратылыштагы ар кандай кубулуштар (күн м-н түндүн, жыл мезгилинин алмашып турушу, мал чарбачылык, дыйканчылык, аңчылык үчүн ыңгайлуу шарттардын түзүлүшү ж. б.) ∆ердин өз огунда,  үндүн айланасында, асман жарык чыгаруучулардын суткалык, жылдык орун алмашып турушуна байланыштуу дешкен. јсман жарык чыгаруучуларынын орун алмашышы м-н жаратылыштын кубулуштарынын ортосундагы байланыштын көрүнүшү, жарык чыгаруучулардын орун алышы адамдардын турмушуна таасир этет деген жалган "иде€ны" үйрөткөн. јны жактагандар адам төрөлгөндө, планеталардын жайланышына, алардын топ жылдыздар м-н горизонттун бөлүктөрүнө карата орун алышына карай гороскоп түзүшөт. √ороскоп адамдын келечектеги тагдырын алдын ала айтууга мүмкүндүк берет имиш деп эсептелген. ƒүйнөнүн гелио борб. системасы ж-дөгү  оперниктин окуусу ј-нын таасирин басаңдаткан болучу.

ј—“–ќћ≈“–»я (астро... ж-а ...метри€) - астрономи€нын бир бөлүгү; астрон. өлчөөлөр үчүн координаталардын негизги инерци€лык системасын түзүү ж-а байкоо б-ча асмандагы түрдүү объектилердин так ордун, кыймылын аныктайт. ∆ердин айлануусун үйрөнүү, убакытты эсептөө иши да ј-га кирет. ј. методу асман телолорунун параллаксын, бурчтук диаметрлерин, алардын бетиндеги нерселердин өлчөмүн, жайланышын ченейт. јсман объектилеринин көзгө көрүнгөн кыймылдарын, жайланышын матем. метод м-н үйрөнүүчү сфералык астрономи€ ж-а ∆ерде убакытты, геогр. координаталарды, азимутту аныктоого арналган куралдар ж-а методдор ж-дөгү окуу - практикалык астрономи€ да ј-га кирет. 20-к-дын 50-60-жылдарында космостук изилдөөлөрдүн өсүшүнө байланыштуу жасалма спутниктердин координаталарын аныктоо, јйдын бетинен ж-а космостук аппараттардын ичинен астрон. ченөөлөрдү жүргүзүү, аларга багыт берүү сы€ктуу жаңы маселелер пайда болду. ј-нын маалыматтары астрономи€нын асман механикасы, астрофизика, жылдыздар астрономи€сы, геодези€, геофизикада кеңири колдонулат. ‘ундаменттик ј-нын милдети - астрон. туруктуу чоңдуктардын сан маанилерин аныктоо, жылдыздардын абалын ж-а өздүк кыймылдарынын каталогдорун түзүү. 20-к-дын ортосунда ∆ердин өз огунда айлануу мезгили туруктуу эмес экендиги аныкталды. јйрым жылдыздардын каталогун б. з. ч. 4-к-да эле Ўи Ўэнь (кытай астроному) түзгөн. Ѕайыркы √реңи€нын астроному √иппарх прецесси€ кубулушун ачуу м-н 1022 жылдыздын каталогун түзгөн. 15-к-да ”лугбек бул жылдыздарды —амаркан обсерватори€сында кайтадан изилдеп чыккан. ‘отогр. ј-га негиз салуучу —.  .  остинский изилдей баштаган 18 миң жылдыздын кыймылын сов. астроном ј. Ќ. ƒейч 1941-ж. изилдеп чыккан.

јв.: 3 а г р е б и н ƒ. ¬., ¬ведение в астрометрию, ћ.-Ћ., 1966.

ј—“–ќЌј¬“ (астро... ж-а гр. nautes - деңизде сүзүүчү), к.  осмонавт.

"ј—“–ќЌќћ»„≈— »…  јЋ≈Ќƒј–№" - Ѕүткүл союздук астрономи€геод. коомунун астрон. календары. "ј. к." жылына бир жолу чыгат. Ёң алгачкы "ј. к." 1895-ж. нижегороддук физиктер м-н астрономи€га ышкыбоздордун кружогунда түзүлүп, "–усский астрономический календарь" деген ат м-н 1934-жылга чейин чыгып турган. "ј. к-да" белгилүү астрон. маалыматтар, таблицалар ( үндүн, јйдын тутулуу мезгилдери, айрым планеталардын көрүнүү мезгили ж. б.), астрон. кубулуштар ж-дө жазылат. "ј. к." астрономи€га кызыгуучуларга, мугалимдерге арналып, астрон. адистерин да€рдоодо окуу куралы катарында колдонулат.

ј—“–ќЌќћ»я (гр. astronomia, астро... ж-а nomos - закон) - асман телолорунун системалары ж-а түзүлүшү, бүткүл јалам ж-дөгү илим. ј.  үн системасындагы телолорду, жылдыздарды, алардын мейкйндиктеги бөлүнүштөрүн, физ. касиеттерин, пайда болушун, өнүгүшүн ж-а өз ара аракеттеншптерин үйрөтүп, јаламдын түзүлүшү ж-дө чыныгы матер, түшүнүк алууга жардам берет. ј. матем., физ. ж-а механиканын кээ бир бөлүмдөрү м-н тыгыз байланышта болуп, бул илимдердин жетишкендиктери ј-да пайдаланылат да, ј. болсо алардын өнүгүшүнө таасирин тийгизет. ј. байыркы заманда эле  ытайда, ≈гипетте, »нди€да ж-а √реңи€да өнүккөн. 15-к-да өзбек астроному ”лугбек —амарканда обсерватори€ салдырып, аны чоң секстант м-н жабдып, 1019 жылдыздын каталогун ж-а планеталардын кыймылынын таблицасын түзгөн. 1543-ж. пол€к окумуштуусу Ќ.  оперниктин "јсман сфераларыны€ айланышы жөнүндө" деген атактуу эмгеги чыккан. Ќ.  оперник ачкан жаңылыкка та€нып, итал. окумуштуулар ƒж. Ѕруно, √. √алилей гелио боро. системаны колдоп чыгышты. ».  еплер планеталардын кыймылынын үч законун ачкан. 17-к-дын а€гында ». Ќьютон бүткүл дүйн. тартылуу законун ачып,  үн системасындагы телолордун кыймылын үйрөнүүгө колдонгон. 1761-ж. ћ. ¬. Ћомоносов „олпон планетасынын атмосферасы бар экенин ачкан.

ј. асман телолорун үйрөнүүгө карата бир нече бөлүмгө бөлүнөт. —ферикалык астрономи€га ар кандай куралдарды колдонуп, геогр. координаталарды, убакытты матем. жол м-н аныктоо кирет. ѕрактикалык астрономи€га асман телолорунун, жасалма спутниктердин, космостук кемелердин кыймылын үйрөнүү, ал эми механиканын негизги закондорун ж-а бүткүл дүйн. тартылуу законун колдонуп изилдөөчү асман механикасы, о. эле асман телолорунун кыймылынын траектори€сын аныктоо теори€лык ј-га кирет. –адиоастрономи€ - радио толкунун чыгаруучу космостук булактардын касиеттерин ж-а жайланыштарын, космогони€ - асман телолорунун пайда болушун ж-а өнүгүшүн, баарынан мурда √алактиканын пайда болушун ж-а өнүгүшүн изилдейт. јкыркы учурда астрофиаикадан теори€лык физикага жакын болгон теори€лык астрофизика бөлүнүп чыкты. 1957-ж. 4-окт€брда ———–де дүйнөдө 1-болуп ∆ердин жасалма спутниги учурулган. јйдын түздөн-түз үстүнө, „олпондун ж-а ћарстын беттерине жакынкы аралыктан жүргүзүлгөн изилдөөлөр ј. илимине улам жаңы ачылыштарды берүүдө. ———–де ј. б-ча ар кандай ил. үйрөнүүлөр эң кубаттуу астрон. жаңы техника м-н жабдылган обсерватори€ларда жүргүзүлүп жатат.

јд.: ¬ о р о н ц о в-¬ е л ь € м и н о в Ѕ. ј., ћир, звЄзд, ћ., 1952; Ѕакулин ѕ. ».,   о н о н о в и ч 9. ¬., ћороз ¬. ».,  урс общей астрономии, ћ., 1966.

ј—“–ќЌќћ»я  ќћѕј—џ - асман объектисине карата учуучу аппараттын, сууда ж-а суу астында сүзүүчү кеменин чыныгы ж-а ортодроми€ курсун аныктоочу борттогу навигаци€ оптика прибору. јл асман объектисинин курстук бурчун өлчөй турган пеленгатордон, азимут эсептөөчү, курсту көрсөтүүчү ж-а жардамчы блоктордон турат. ј. к. ∆ердеги ар кандай орундарда, ар кандай чоңдуктагы ылдымдыкта ж-а учуу бийиктигинде курсту өлчөөгө мүмкүндүк берет.

ј—“–ќЌќћ»я  ќќћƒќ–” - астрономдорду ж-а аны өз алдынча окуп үйрөнүүчүлөрдү бириктирген улуттук же эл аралык коомдук уюмдар. јнын максаты -^ астрономи€дагы ил. изилдөөлөрдү координаци€лоо, өз ара ишкердүү кызматташтык мамилелерди түзүү, ил. материалдарды алмашуу ж-а астрон. илиминин жаңылыктдрын эл арасына таратуу. ”луттук ј. к. көпчүлүк өлкөлөрдө бар. ћис, ———–де 1932-ж. Ѕүткүл союздук астрон.геод. коому уюшулган. Ѕуга 1908-ж. ћосквада, 1890-ж. Ћенинградда ж. б. шаарларда уюшулган ј. к. кирген. 1919-жылдан Ёл аралык астрон. союз (Ёј—) иштейт. јл союз ар бир 3 жылда өзүнүн съездин өткөрүп турат. Ёј—тын 10-съезди 1958-ж. ћосквада болгон.

ј—“–ќЌќћ»яЋџ  Ѕ≈Ћ√»Ћ≈– - астрон. ад-ттарда, карта м-н календарларда колдонулуучу шарттуу белгилер. јсмандагы жарык чыгаруучулар (жумадагы күндөр), зодиак жылдыздары (12 ай) ж-а јйдын фаза€ары ж. б-лар төмөнкүдөй белгиленет: 0 -  үн (жекшемби) ( - јй (дүйшөмбү) с√ - ћарс (шейшемби) 1/ -ћеркурий (шаршемби) 2/. - ёпитер (бейшемби) 9 - „олпон (жума)

ј—“–ќЌќћ»яЋџ  Ѕ»–ƒ»  - ∆ерден  үнгө чейинки орт. аралыкка барабар болгон астрон. узундук бирдиги (а. б.). јстрономи€нын негизги турактуулуктарынын бири катарында јстрономдордун эл аралык уюму тарабынан сунуш кылынган (1964) тизме б-ча 1 а. б.=149,6 млн. км. ј. б. негизинен  үн системасын ж-а кош жылдыздарды түзүүчүлврдүн аралыктарын өлчөөде колдонулат.

ј—“–ќЌќћ»яЋџ  √≈ќƒ≈«»я-геодези€нын астрон.-геод. торчону түзүү ж-а ∆ердин өлчөмүн, фигурасын, гравитаци€лык талаасын аныктоонун теори€лары м-н методдорун изилдөөчү бир бөлүгү, к. √еодези€.

ј—“–ќЌќћ»яЋџ  ∆”–ЌјЋƒј– астр-€лык ил. коомдордун органы болгон атайын журналдар. ј. ж. жалпы, атайын, реферативдик, попул€рдык болуп бөлүнөт. ∆алпы ј. ж-га "ƒоклады јкадемии наук ———–" (1922-ж.), атайын журналдарга "јстрономический журнал" (1924-ж.), "јстрофизика" (≈реван, 1965-ж.), реферативдик ј. ж-га "–еферативный журнал. јстрономи€" (1953-ж.), "–еферативный журнал. »сследование космического пространства" (1964-ж.), попул€рдык ј. ж-га "ћироведение" (1912-37-ж.), "«емл€ и ¬селенна€" (1965-ж.) ж. б. кирет.

ј—“–ќЌќћ»яЋџ   ҮҮ√Үћ -  үн горизонттон 18∞ төмөн турган мезгилдеги асман сферасынын көрүнүшү, к.   уугум.

ј—“–ќЌќћ»яЋџ  ќЅ—≈–¬ј“ќ–»яЋј– ∆јЌј »Ќ—“»“”““ј– -астрономи€да асман жарык чыгаруучуларын, кубулуштарын ж-а космостук ар түрдүү байкоолорду ил. жактан изилдөөчү мекемелер. јдатта астрон. обсерватори€ шаардан тышкары, деңиз деңг. бийик ж-а экваторго мүмкүн катары жакын тоолорго курулат. Ѕайыркы астрон. курулуштардын калдыктары ———–дин терр-€сында јрмени€ ж-а Өзб-нда кездешет. јстрон. изилдөөлөр ил. ин-ттарда, ун-ттерде ж-а обсерватори€ларда жүргүзүлөт. Ћенинграддын жанындагы ѕулков обсерватори€сы 1837-жылдан бери иштейт. Ѕиздин өлкөдөгү обсерватори€лар: Ѕюрокан (≈реванга жакын жерде),  рым (—имферополго жакын), јбастуман (Ѕоржоми ш-на жакын), √олосеев ( иевдин жанында), Ўемаха (Ѕакуга жакын жерде) ж. б. јстрон. ин-ттардын ичинен эң ирплерине: ћосква ун-тинин алдындагы ѕ.  . Ўтернберг атн. ћамл. астрон. ин-т ж-а Ћенинграддагы теори€лык астрон. ин-т кирет. Ёл аралык масштабда биргелешкен байкоолорду ж-а теори€лык маселелерди макулдашылган план б-ча тармак комисси€сы ?- Ёл аралык астрон. союз (Ёј—) башкарат.

јд.: јстрономи€ в ———– за сорок лет. 1917-1957. —б. ст., ћ., 1960; –азвитие астрономии в ———–, ћ., 1967.

ј—“–ќЌќћ»яЋџ  ѕ–»Ѕќ–Ћќ– ∆јЌј ј—ѕјѕ“ј– - астрон. байкоолорду жүргүзүү м-н аларды иштеп чыгууга ылайыкталган аппараттар. ј. п. ж-а а-га: байкоо жүргүзүүчү (телескоптор) ж-а жарыкты анализдөөчү аппараттар, убакытты өлчөөчү ж-а лаборат. приборлор, эсептеп чыгаруучу машиналар кирет. ќптикалык телескоптор асман^йбъектилеринин жарыгын топтоп, алардын сүрөттөлүшүн түзөт. јлар оптикалык схемалары б-ча, күзгүлүү система-рефлекторлор, линзалуу система-рефракторлор ж-а күзгүлуү-линзалуу система (Ўмидт, ћаксутов телескоптору ж. б.) болуп бөлүнөт. “елескоптор колдонулушуна жараша жылдызды, тумандуулукту, галактиканы, планеталарды ж-а јйды изилдөөчү болуп бөлүнөт.  олдонулуучу аспаптарга: кассеталар, спектрографтар, электрофотометрлер м-н жабдылган ири рефлекторлор, бир эле мезгилде асмандын чоң участогун сүрөткө түшүрүүчү аспаптар-ћаксутовдун же Ўмидттин кең бурчтуу астрографтары; асман объектлеринин координаталарып ж-а алардын меридиан аркылуу өтүү убактысын өтө так ченөөчү аспаптар кирет. ћурдагы убакыт приборлору: күн сааты, гномон, квадранттардын ордуна азыр кварцтуу ж-а молекулалык (же атомдук) сааттар колдонулат. Ѕайкоодо алынган фотографи€лар: блинккомпаратор, микрофотометр ж-а жылдыздын микрофотометр сы€ктуу лабор. приборлорду изилденет. Ѕайкоолордун натыйжаларын эсептөө эсептегич машиналарда иштелет. ѕланетарийлердеги аппараттар,  үн системасынын модели (к. “еллурий) астрон. приборлорго жатат.

јд.: ћаксутов ƒ. ƒ., јстрономическа€ оптика, ћ.-Ћ., 1946; ћартынов ƒ. я.,  урс практической астрофизики, 2 изд., ћ., 1967.

ј—“–ќЌќћ»яЋџ  ѕ”Ќ “- географи€лык координаталары ж-а бир нерсеге карай багытталган азимуту астрон. жол м-н (асман жылдыздарына жүргүзүлгөн байкоолорду-н негизинде) аныкталган жер бетиндеги чекит. ј. п. жер бетинде кирпич же бетондон тургузулган бийиктиги 1 м келген мамылар м-н белгиленип, астрон. байкоолор ошол чекиттен жүргүзүлөт. ———–де ј. п-тар астрон. аныктоолордун тактыгына карай 4 класска бөлүнөт. I, II класстагы ј. п. 70- 100 км аралыкта болуп, ∆ердин келбетин ж-а көлөмүн аныктоо үчүн, Ў, IV класстагылары ар түрдүү аралыкта жайгаштырылыш ∆ер бетинин топографи€лык карталарын түшүрүүдө же геод. кээ бир изилдөөлөрдө пайдаланылат.

ј—“–ќЌќћ»яЋџ  —јј“ - астрон. байкоолордо өтө тактыгы м-н айырмалануучу саат. ј. с-ты пайдаланып, так убакытты билүү астрон. ж-а астрономи€нын тармагындагы негизги маселелерди чечүүдө колдонулат. јнын ма€тниги узун болот. јл жылуулуктан кеңейүү коэффициент өтө аз заттан (инвар) жасалат. »чкп механизмдери жылчыксыз цилиндрге жайланыштырылып, циферблатында саат, минута ж-а секунда жебелери бар. ј. с-тын толук бир термелишинде секунда жебеси белгилүү добуш берүү м-н бир бөлүккө жылат.  өпчүлүк учурда ј. с. темп-расы турактуу жайларга орнотулат.

ј—“–ќЌќћ»яЋџ  Ё—≈ѕ“ӨӨЋӨ–,  . Ёсептөө

ј—“–ќѕќЋя–»ћ≈“–»я -асман объектилеринен келүүчү нурлануулар пол€риметрдин жардамы м-н изилденүүчү практикалык астрофизиканын бөлүмү. ѕол€ризаңи€лык өлчөөлөр изилденүүчү нурларды 2 жолу сындыруучу (дво€копреломл€ющий) кристалл же пол€роид анализатору аркылуу өткөндө, визуалдык, фотогр. ж-а электрофотометр каражаттары м-н ишке ашырылат. ¬изуаль жолу планеталар же кометалардын ар кандай бөлүгүндөгү пол€ризаци€ны изилдейт. ‘отогр. жолу жарык агымы абдан начар болгон күн таажысынын айрым чекиттериндеги пол€ризаци€ны өлчөйт, электрофотометр жолу, көбүнчө жылдыздардын жарыгынын пол€ризаци€сын өлчөөдө колдонулат.

ј—“–ќ—ѕ≈ “–ќ√–ј‘ - асман объектилеринен чыккан жарыктын спектрлерин сүрөткө тартуучу спектр аспабы. ∆ылдыздардын, планеталардын ж. б. асман объектилеринин даанараак сүрөтү ј-тын жылчыгына туура келгендей абалда телескоптун фокусуна орнотулат. јспаптын сүрөткө түшүрүү экспозици€сы асман объектилеринен чыккан жарыктын кубаттуулугун көз каранды, ал кээде бир нече саатка созулушу мүмкүн. јл эми сүрөткө түшүрүү экспозици€сы узакка созулган учурда жарык чыгарган асман объектилери горизонтко карата кыймылда болсо, аспап орнотулган телескопту да объектинин кыймылына карата жылдырып турат. Ёгерде асман объектисинен чыккан жарык өтө начар болсо, аспаптын жылчыгы толук ачылат.

ј—“–ќ—ѕ≈ “–ќ— ќѕ»я - астрофизика илиминин асман телолорунун ( үн, жылдыз, планета, гумандуулук, жылдыз аралык заттар ж. б.) физ. касиеттерин ж-а мейкиндиктеги кыймылдарын билүү максатында алардын спектрлерин изилдөөчү тармагы. ј. негизинен практикалык астрофизиканын асман объектилеринин, же анын бөлүктөрүнүн кыймылын изилдөөчү бөлүмү. ј-нын жардамы м-н планета атм-расынын хим. составдары, жутулуу спектринин молекулалык тилкелерин талдоонун негизинде планета атм-расынын темп-ра ж-а басымы аныкталат, к. ƒоплер эффектиси, —пектроскопи€.

ј—“–ќ‘»«» ј - астрон. илиминин галактиканын, планеталардын, жылдыздардын ж. б. асман телолорунун физ. таби€тын, хим. составын ж-а алардагы болгон түрлүү процесстерди изилдөөчү тармагы. ј-да јаламдагы физ. кубулуштар ж-дөгү информаци€ларды алуунун методдорун иштеп чыгуу, информаци€ларды топтоо, аларды ил. жактан талдоо ж-а теори€ жүзүндө жалпылап корутунду чыгаруу иштери жүргүзүлөт. “еори€лык ј. 20-к-дын башында негизделген; ал асман телолорунун түзүлүштөрүнүн теори€сын ж-а алардагы кубулуштарды изилдейт. “еори€лык ј. байкоо ј-сынан алынган чыныгы маалыматтарды жалпылоодо ж-а аны түшүндүрүүдө теори€лык физиканын закондорун ж-а методдорун пайдаланат. Ѕайкоо ј-сынын методдору кээде практикалык ј. деп аталат. јсман телолорун изилдөөдө жаңы методдор - радио толкуну м-н байкоо жүргүзүүгө негизделген радиоастрономи€ колдонулат.  өпчүлүк учурларда заттардын асман телолорундаты ж-а системаларындагы шарттары, азыркы кездеги физ. лаборатори€лардагы шарттарга караганда бир кыйла айырмалуу келет. ќшондуктан айрым ј-лык изилдөөлөрдө жаңы физ. закон ченемдердин ачылышы пайда болот. Ѕайкоо жүргүзүүнүн методдоруна ж-а объектилерине жараша байкоо ј-сы астрофотометри€, астроспектроскопи€, астроспектрофотометри€, астропол€риметри€, астроколориметри€, рентген астрономи€сы ж-а гамма астрономи€сы сы€ктуу бөлүмдөргө ажыратылат. »зилдөөнүн объектилери б-ча,  үн физикасы, планета физикасы, галактика тумандуулугунун физикасы ж-а жылдыздардын физикасы болуп бөлүнөт.  осмоско учуу техникасынын өсүшүнө байланыштуу ∆ердин жасалма спутниктерине, космос ракеталарына орнотулган аппараттардын жардамы м-н жүргүзүлгөн байкоолорго негизделген атмосферадан тышкаркы астрон. ј-лык изилдөөлөрдө чоң роль ойнойт.  осмонавтиканын өсүшү м-н ушул сы€ктуу аспаптарды јйга окшогон асман телолоруна орнотууга да мүмкүндүктөр болду. ———–де ј-лык изилдөөлөрдү жүргүзүүчү негизги ил. мекемелер: ———– »јЌџЌ  рымдагы ј-лык обсерватори€сы, ѕулковдогу, јбастумандагы (√——–) ж-а јрм€н »јнын Ѕюрокандагы ј-лык обсерватори€лары болуп эсептелет. ј. б-ча маанилүү изилдөө иштери ћосква, Ћенинград ун-ттеринде, јлматы,. ƒүйшөмбү ж-а –игадагы астрон. мекемелерде да тез өнүгүп жатат.

јд.: јмбарцум€н ¬. ј., ѕроблемы эволюции ¬селенной, ≈р., 1968; —труве ќ. ¬., 3 е б е р г с ¬., јстрономи€ 20 в., пер. с англ., ћ., 1968; «ельдович я. Ѕ. и Ќ о в и к о в ». ƒ., –ел€тивистска€ астрофизика, ћ., 1968.

ј—“–ќ‘ќ“ќ√–ј‘»я - астрографтын жардамы м-н асман телолорун фотографи€лоого негизделген астрон. байкоо методу. ∆арыкты өтө сезгич фотоэмульси€лар табылгандай кийин, ј-ны колдонуу м-н толуп жаткан жаңы асман телолорун, алардын түзүлүшүндөгү өзгөчөлүктөрдү ачууга (19-к-дын ортосу) мүмкүн болду. ј. асман объектилерин спектроскопи€лык (астроспектроскопи€), фотометри€лык (астрофотометр) изилдөөдө жакшы натыйжаларды берет. ћис, асмандагы жылдыздардын^ бир көрүнүшүнүн ар башка убакта тартылып алынган сүрөттөрү стереокомпаратор м-н же түздөн-түз салыштыруу жолу м-н жылдыздардын кыймыл багыты, алардын салыштырмалуу ылдамдыгы аныкталат.

јд.: д е ич ј. н., ќсновы фотографической астрометрии, в кн.:  урс астрофизики и звЄздной астрономии, 3 изд., т. 1, ћ.- Ћ., 1951; ћартынов ƒ. я.,  урс практической астрофизики, 2 изд., ћ., 1967.

ј—“–ќ‘ќ“ќћ≈“– - асман объектилеринен чыккан жарыкты же жарык агынын елчөй турган прибор.  олдонулушуна карата визуалдык ж-а электрофотометр деп бөлүнөт. ¬изуалдык ј. 19-к-дын 30-Ў-ж. пайда болгон. ћында изилденүүчү объектинин жарыктыгы жасалма булактын жарыктыгы м-н салыштырылып аныкталат. јйрым учурда ал максат үчүн жарыгы өзгөрүлбөгөн жылдыздар да пайдаланылат. 20-к-дын 30-жылдарынан бери (фото көбөйткүч чыккандан кийин) электр фотөметрлер колдонула баштады. ћындай ј-лер ченөөдө жог. тактыгы м-н айырмаланат. Ѕул тактыктын андан ары жогорулатылышы атмосферанын жарык өткөрүмдүүлүгунүн өзгөрүп турушу м-н чектелет.

јд.: ћ а р т ы н ов ƒ. я.,  урс практической астрофизики, 2 изд., ћ., 1967.

ј—“–ќ‘ќ“ќћ≈“–»я - асман объектилеринин жылтырактыгын (жаркырактыгын) өлчөө методдорун иштеп чыгуучу ж-а үйрөтүүчү практикалык астрофизиканын бөлүмү. ј—”јЌ (байыркы аты - — и е н а) - ≈ј–дын јсуан мухафазынын админ. борбору. Ќилдин 1-босогосунун төмөн жагында, оң жээкте жайгашкан порт, т. ж. станци€сы.  алкы 201,5 миң (1970). “окуу, хими€ (азот жер семирткичинин ири комбинаты), булгаары, бут кийим ө. ж. ишканалары бар. ј-га жакын гидроэнергет. комплекс курулган (к. јсуан плотинасы). “уризмдин ж-а мусулман-исмаилилердин зы€рат кылуучу борбору.

ј—”јЌ ѕЋќ“»Ќј—џ - ≈гипет јраб –есп-касындагы (≈ј–) јсуан ш-на жакын жерде, Ќил д-сына курулган ири комплекстүү гидротех. курулуш - ј. п. 1898-1902-ж. салынып, 1908-12, 1929-33 ж-а 1960-ж. реконструкци€ланган. јнын уз. 2 км, бийикт. 54 м, эни 8 м ге жакын. —уу сактагычынын көлөмү 5,5 млрд. ж3. 1960-ж. ј. п-нын жанында кубаттуулугу 350 ћвт (жылына 2,7 млрд. кет-с) √Ё— ишке киришти.

∆аңы, бийик ј. п. эски плотинадан 6 км түш. тарапта жайгашкан. ”з. 4 км, бийикт. 110 м. —уу сактагычынын көлөмү 160 млрд. м3. ѕлотинанын оң жээгиндеги аскадан бийик ј. п-дагы √Ё—ке суу өтө турган 6 туннель көзөлгөн. √Ё—тин бардык 12 агрегатынын эң жог. кубаты 2,1 √ет, жылына 10 млрд. кет-с энерги€ иштеп чыгат. Ёнерги€ жогорку вольттуу лини€ (уз. 2500 км) аркылуу ≈ј–дын  аир, јлександри€ ж. б. ө. ж. борборлорун берилет.

√идроэнергет. комплекси (плотина, √Ё—, ток жүргүзүүчү лини€) куруу 1960-ж. ———–дин финанс. ж-а тех., о. элө адистеринин жардамы м-н башталган. Ѕийик ј. п-нын 1-кезеги 1964-ж. май айында бүттү. √Ё—тин биринчи агрегаттарынын тогу ≈ј–дын энерги€ системасына 1967-ж. но€брь айында берилди. 1971-ж. 15-€нварда курулуш толук а€ктады.

Ѕийик ј. п. дары€ агымын жөнго салат, Ќил өрөөнүндөгү калкты катуу суу ташкындоолордон сактайт, сугат жердин а€нтын 800 миң га га көбөйтөт, а. ч-нын дүң нродукци€сын 50% ке жогорулатат. √Ё— энергет. базаны 3 эсе арттырып, өлкөнүн ө. ж-ын кеңейтет.

ј—”Ќ—№ќЌ - ѕарагвайдын борбор шаары. ѕарагвай д-нын сол жээгинде жайгашкан.  алкы 532 миң (шаар айланасы м-н, 1972). ј.- өлкөдөгү негизги дары€ порту ж-а соода борбору (экспорт буюмдарынын 75%, импорттун 90% ј. аркылуу өтөт). ј.-шоссе ж-а т. ж-дорунун тоому. “окой, а. ч. продукци€ларын иштетүүчү ишканалары өнүккөн.  еме верфи, ”луттук ун-ти бар.

ј—‘јЋ№“ (гр. asphaltos-тоо чайыр) - майдаланган минералдык заттар м-н битумдун кошундусунан алынган курулуш материалы. ј. табигый ж-а жасалма болуп бөлүнөт.

“абигый ј. негизинен нефтиден пайда болуп, нефтиден малика, андан асфальтитке айланат. ј. жаратылышта составы 2-20%ке чейин асфальтити бар аки таш тегинин, доломиттин ж. б. тоо тектеринин жаракасында кезигет. јл таби€тта сейрек учурагандыктан, ———–де табигый же иефть битумунун негизинде да€рдалган жасалма ј. колдонулат. ∆асалм а ј. майдаланган минералдык заттарга аралаштырылган 13-60% битумдан турат. “абигый ј-тын составында нефть майы көп ж-а бир нече процент парафин болот. ј. күкүмдөрүн ысытуу убагында аларды табигый же нефть битуму м-н аралаштырып, ј. мастикасын да€рдайт. ј. мастикасы өзүнчө курулуш материалы катарында да гидротех. ж-а жол курулуштарында кеңири пайдаланылат. ј. мастикасы бир өңчөй түзүлүштө болууга ж-а андагы битумдун кошундусу б-ча са€м. 13% тен кем болбоого тийиш.

ј—‘» —»я (гр. asphyxia - тамырдын сокпой калуусу) - дем алуунун токтоп же начарлап калышынан организмде кычкылтек азайып, көмүр кычкыл газынын көбөйүп, өпкө-жүрөктүн иштеши бузулуп же токтоп калуусуна дуушар кылуучу өзгөчө оорулуу абал. Ѕул . абалда дем алуу жолдорунда пайда болгон түрдүү себептерден (ооз, мурун көңдөйчөлөрү жабылып калганда, муунганда, сууга чөккөндө ж. б.) абанын өпкөгө келиши биротоло токтойт. ƒ"м алууну башкарган борб. нерв системасынын хим. заттар м-н ууланышынан да ј. пайда болот. ј-ны дарылоодо 1-ирет дем алууга жолтоо кылган себептерди четтетип, өпкөгө абанын тоскоолсуз кирип-чыгып туруусуна шарт түзүү, жасалма дем алдыруу ж-а кычкылтек жыттатуу керек.

ј—÷»ƒ»я (Ascidiae) - хордалуулар тибинин өкүлү. ƒенеси баштык түбүндө, төмөн жагы м-н деңиздин түбүнө жабышып жылып жүрөт, үстү жагында ооз ж-а клаока тешикчеси бар. ƒенеси калың чел м-н капталган. ј-лар жупташуу ж-а клеткадарынын бөлүнүшү аркылуу көбөйөт. Ћичинкасы хордалуу, көнөк баш сы€ктуу сууда жакшы сүзөт; кулкуну, бакалоор тешикчеси, узун куйругу бар, деңиз түбүнө жабышып, бара-бара куйругунан айрылат. ∆етилген ј-да хорда болбойт. ќрус окумуштуусу ј. ќ.  овалевский 1866-ж. личинканын бул . өзгөчөлүгүнө карай анын хордалууларга таандык экенин аныктаган. ∆ер шарынын бардык деңиздеринде ј-нын 150гө жакын түрү жашайт. ј-нын бирден ж-а топтошуп жашаган түрү бар.

ј—Ќ»“ (гр. askos - суюктук) - суюктуктун ич көңдөйүнө толушу. ј. көi бөйтөндө, ич көөп, көлөмү чоңоюп, териси жукарып, кеңейген вена кан тамырын көрүүгө болот. : —уюктук 30 л ге чейин жетиши мүмкүн, ал дененин кыймылына жараша которулуп турат. ј. жүрөктүн оорусунда, кандын жалпы айлануусунун бузулушунан же башка оорулардын таасиринен ичтин көңдөйүндө кандын токтоп, солгун жүрүшүнөн пайда болот. ј-ти дарылоо негизги ооруга карата жүргүзүлөт. »чте суюктук көбөйүп кеткенде, оорунун абалын жеңилдетүү максатында троакар м-н суюктукту чыгарат.

ј—џ… - төрт жаштагы бодо. ћалдын жашын тиши аркылуу аныктоого болот. Ѕул көбүнчө жылкы чарбасында колдонулат. ∆ылкы ј. болгондо, ортоңку кашка тиши түшүп, анын ордуна туруктуу кашка тиш чыгат. ∆ылкынын жашы улам илгерилеген сайын анын тишиндеги чуңкурлар жоюлат да, 10-12 ј-ында кашка тиштери 3 бурчтуу формага айланат, к. ћалдын жашы.

ј—џЋ ∆јЌј  ќќ« “јЎ“ј– -жаратылышта сейрек ж-а аз өлчөмдө кездешүүчү кымбат баалуу минералдар м-н тоо тектер. ј. ж-а к. т-дын баалуулугу алардын жаратылышта сейрек учуроосу, издөө ж-а казып ап”” үчүн көп жумуштун сарп кылынышы, кырдап жылмалоонун кымбаттыгы, о. эле ар бир таштын өзүнө тиешелүү сапаты, өлчөмү, бир түрдүүлүгү, өңүнүн кооздугу д. у. с. белгилери б-ча аныкталат.

јсыл таштарга (ј. т.): түссүз же өңү кооз, тунук, жалтырак, катуу, ж. б .касиеттерге ээ минералдар, көбүнчө алардын кристаллдары кирет. ј. т. баалуулугуна жараша 3 класска бөлүнөт: алмаз, сапфир, рубин, изумруд, александрит, хризоберилл, асыл шпинель, эвклаз ж-а бермет (жемчуг) (1-кдасс); топаз, берилл (аквамарин, воробьевит, гелиодор), кызгылт турмалин (рубеллит), фенакит, демантоид (урал хризолити), аметист, альмандин) пироп, уваровит, хромдиопсид, циркон (гиацинт, сары ж-а жашыл циркон), асыл опал (2-класс); бирюза, жашыл турмалин, кордиерит, сподумен (кунцит), диоптаз, эпидот, тоо хрусталы, күңүрт кварң (раухтопаз), ачык аметист, акак таш (сердолик), гелиотроп, хризопраз, чала опал, агат, талаа щпаттары (күн таш, ай таш) содалит, прЄнит, андалузит, диопсид, гематит ; (кровавик), пирит, рутил, €нтарь, гагат (3-класс). јкыркы класстагыларды€ чандасы гана жогору бааланып, көпчүлүгү чала асыл таш деп да аталат.

 ооздук таштарга ( . т.): ири көркөм кооздук (ваза, столещница, там боорунун панносу, мозаика ж. б.), оюу-чийүү, орнаменттөө ж-а архит. көркөмдөө иштеринде, о. эле техникада пайдаланылуучу чала жаркырак (€шма, нефрит, малахит ж. б.) кооз оймо-чиймелери бар, көбүнчө тунук эмес минералдар м-н тоо тектер кирет.  . т. да 3 класска бөлүнөт: нефрит, жадеит, лазурит, содалит, главколит, амазонит, Ћабрадор, орлец (родонит), малахит, авантюрин, кварцит (белоречит), күңүрт ж-а кызгылт

кварц, халцедон (перелифт, празем), агат, €шма, везувиан (калифорнит), жазуу гранити (1-класс); серпентин (змеевик), агальматолит, стеатит, селенит, ангидрит, обсидиан, мрамор оникси (чыг. оникси), флюорит, таш туз (2-класс); гипс, алебастр, мрамор, порфир, брекчи€лар, кварцит ж. б. (3-класс).  ээ бир ј. т. жасалма ж-а синт. жол м-н алынат, мис: алмаз, изумруд, корунд (сапфир, рубин), шпинель, түссүз рутил. ј. ж-а к. т-дын кендери темир м-н магнийге бай магмалык тоо тектер де (алмаз, циркон, пироп ж. б.), гранит пегматиттеринде (берилл, изумруд, аквамарин, топаз ж. б.), минералдуу суунун чөгүндүсүндө (опал, тоо хрусталы, аметист, агат ж. б.), метаморфизмделген тоо тектерде (рубин, сапфир, лазурит, гранат ж. б.) кездешет. јйрым ј. т. орг. жол м-н пайда болот (бермет, акак, €нтарь). ј. ж-а к. т-дын кендери ———–де: ”рал (алмаз, €шма, малахит, мрамор, изумруд, топаз, аметист, бирюза, александрит ж. б.), јлтай (€шма), Ѕайкал (лазурит), „ыг. —а€н (нефрит), —ибирь (мрамор, агат, халцедон, тоо хрусталы, аквамарин),  авказда (мрамор, халцедон),  алининград обл. (€нтарь), ќ. јзи€ (мрамор, тоо хрусталы) ж. б. жерлерде жайгашкан.  ырг-нда роговик (—улуу-“аш), аквамарин, изумруд ( үмүштаг), €шма (јрчалуу), мрамор оникси (ƒөрө), мрамор (Ќовороссийка) сы€ктуу  . т-тардын кендери бар. ј. т. негизинен ювелирдик, кооздук-көркөмдөө иштеринде ж-а техникада колдонулат (к. јлмаз). –убин м-н сапфир (негизинен синтетикалыктары) саат жасоодо ж-а так механизмдерде кеңири пайдаланылат. “унук кварң, турмалин атайын оптикалык приборлордо, радио ө. ж-да колдонулат. јгат, халцедон так таразалар м-н өлчөө куралдарынын айрым тетиктерин жасоого керектелет. ј. ж-а к. т. илгертен бери эле үлүлдүн кабыгы, сөөк, мүйүз өңдүүлөр м-н бирге мончок, тумар, шакек, билерик ж. б. үчүн кеңири пайдаланылган. јзыр да алар майда пластика иск-восунда (глиптика, көркөм оюу, скульптура), мебелдерди инкрустаци€лоодо, Ѕазалар м-н кутучалардын шкатулкалардын бетин, бычак, айры, кашык ж. б-лардын саптарын кооздоп жасоодо кеңири колдонулат.

јд.: ‘ерсман ј. ≈., ќчерки по истории камн€, т. 1, ћ., 1954; ѕетров ¬. —, ƒрагоценные и цветные камни, ћ., 1963; а л ь-Ѕ и р у н и-ј бу –ейхан ћухаммед и б н-ј х м е д, —обрание сведений дл€ познани€ драгоценностей (ћинералоги€), Ћ., 1963.

ј—џЋ ћ≈“јЋЋƒј– - оңой м-н эрибеген ж-а дат баспаган, жаратылышта сейрек кездешүүчү металлдар. Ac. м-га: алтын, күмүш, платина ж-а платина тобундагылар (иридий, осмий, палладий, родий, рутений) кирет. јс. м. бар кендерди хим. реактивдердин суудагы эритмесин колдонуп, бөлүп алуу методуңа ћ. ¬. Ћомоносов негиз салган (1768). Ac. м-дын ичинен алтын, көбүнчө валюталык металл катарында, зергерлик буюмдарды жасоодо ж-а тиш салууда пайдаланылат. јл жакшы сомдолуучу металл болгондуктан, каптоо иштери үчүн калыңд. 0,0002 мм келген жука калдыркандарды да€рдоого болот.  үмүш да валюталык металл, бирок алтынга караганда техникада көбүрөөк (өткөргүч, электр контакты ж. б.) колдонулат. ѕлатина жог. темп-рага чыдамдуу ж-а кислоталарга туруктуу болгондуктан, андан платина тигелдери жасалат.

ј—џЋ “” ”ћ »Ў» - малдын жаңы породасын чыгарууга, колдогу малды өстүрүүнү жакшыртууга, кунардуулугун, тукумчулугун, жумушка жарамдуулугун жогорулатууга багытталган зоотехни€лык ж-а уюштуруу чаралар системасы. ј. т. и-не адистештирилген асыл тукум мал өстүрүүчү чарбаларды' уюштуруу, малдын аукциондорун өткөрүү, асыл тукум малды каттоо китептерин басып чыгаруу, малдын породасын өркүндөтүүгө көмөк берүүчү зоотехни€лык ыкмаларды иштеп чыгуу ж-а аны иш жүзүнө ашыруу, асыл тукум кочкорду, буканы, айгырды сыноо, колдон уруктандыруу үчүн аларды тандап алып, жерг. мал м-н аргындаштыруу, жаш малды талапка ылайык багып өстүрүү жумуштары кирет. Ѕиздин өлкөдө ј. т. и. 1918-ж. асыл тукум мал өстүрүүчү с-здорду түзүүдөн башталып, 1930-34-жылдан бери ирилештирилген атайын мамл. асыл тукум мал өстүрүүчү чарбалар уюштурулууда. ј. т. и. фермалардын, чарбалардын өндүрүштүк тапшырмаларына жараша, сапаттуу ж-а арбын продукци€ алууга багытталат.  ырг-нда 1958-жылдан 16 асыл тукум завод, 11 асыл тукум с-з, ёќгө жакын асыл тукум ферма уюштурулуп, ошол эле жылы асылдандыруу ж-а колдон уруктандыруу б-ча респ-калык мамл. станци€ иштей баштаган. ј. т. и-не респ-канын а. ч. мин-восунун, обл. а. ч. башкармаларынын атайын бөлүмдөрү ж-а башкармалары жетекчилик кылат.

ј—џЋ “” ”ћ  »“≈Ѕ» -асыл тукум ишин уюштуруунун негизги фермаларынын бири. ћында мамл. маанилүү чара катарында атайын китеп чыгарылып, ага асыл тукум мал катталат, малдын продуктуулугу, теги, ж, б. ж-дөгү маалыматтар жазылат. јны уюштуруу тууралу –—‘—– —овнаркомунун 1918-ж. 19-июлдагы асыл тукум мал чарбасы ж-дөгү декретинде баса белгиленген. јл асыл тукум ишинин породага, анын кунардуулугуна тийгизген таасирин талдоо ж-а корутундулоо жагынан адистерге көмөк көрсөтөт.  итеп малдын негизги түрлөрү б-ча жүргүзүлөт. ј—џЋ “” ”ћ ћјЋ -малдын кунарлуу, таза тукуму. “аза кандуу ж-а көбүнчө 4-муундан жог. мал асыл тукум болуп саналат. ј. т. м-ды бөлөк мал м-н аргындаштыруудан алынган төлгө алар өз кунардуулугу м-н пайдалуу сапатын бере алат. ћындай белгилер өзгөчө букада, кочкордо, айгырда болот. ќшондуктан асыл тукум кочкорду, буканы, айгырды куутка пайдаланганда чарбадагы малдын, о. эле породанын сапаты оңоло баштайт. ћалдын сапатын өркүндөтүп, кунардуулугун жогорулатуу үчүн атайын асыл тукум чарбалар уюштурулат. ћалдын сапаты анын кунардуулугу ж-а теги ж-дөгү документтер б-ча такталат. ј. т. м. катары кыргыз у€ң жүндүү коюн, ала-тоо уюн, кыргыз жаңы жылкысын мисал кылууга болот.

ј—џЋ “” ”ћ ћјЋ Ө—“Ү–ҮҮ„Ү „ј–Ѕј, асыл тукум мал өстүрүүчү совхоз - азык-түлүктүү асыл тукум мал өстүрүүчү мамл. чарба. Ѕул чарбанын негизги багыты - асыл тукум мал өстүрүп, аны колхоз м-н совхоздорго көбүрөөк берип туруу. Ѕиздин өлкөдө мыңдай чарбалар 1917-жылдан —овет мамлекетинин "∆ер жөнүндө ƒекретине" ылайык уюштурула баштаган. „арбада малдын тукумун ж-а алардын кунардуулугун жакшыртуу, кээ бир чарбада малдын жаңы породасын чыгаруу иши жүргүзүлөт. ћис, —оюзга белгилүү  острома обл-дагы " араваево" с-зунда уйдун " острома" породасы чыгарылган. ћындай чарба ј. т. м-ды өстүрүп, аларды башка чарбага таратууда зор: роль ойнойт. Ѕиздин өлкөдө кой-эчкинин 23, уйдун 10, жылкынын 14, чочконун 10, коендун 6, бакма канаттуулардын 3 жаңы породасы чыгарылды.  ырг-нда асыл тукум мал өстүрүүчү 16 завод, 11 совхоз, малды асылдандыруу ж-а колдон уруктандыруу б-ча мамл. 13 станци€ бар. ћис, "∆оон-“өбө", " атта-“алдык", " очкор", "ќргочор" сы€ктуу з-ддор - кыргыз у€ң жүндүү коюн,  емин р-нундагы »льич атн., јламүдүн р-нундагы —трельникова атн. з-ддор - ала-тоо уюн, “€нь-Ўань тажрыйба-селекци€лык станци€сы - т€нь-шань чала у€ң жүндүү коюн, єє 44, 53, 54, 113-жылкы з-ддору, "яссы" с-зу - кыргыз жылкысынын жаңы породасын, “алас р-нундагы "∆ергетал" з-ду олу€-ата уюн өстүрүүгө адистештирилген.

ј—џЋƒџ , сонундук - эстетиканын урунттуу категори€ларынын бири. ∆аратылыштагы, коомдук турмуштагы, адамдардын ишмерлигиндеги, иск-водогу кубулуштарды кучагына алат. ј. категори€сы сонун, сулуу деп аталган нерселер м-н гана чектелбейт, б. а., жаратылышта, коомдо, адамдын мүнөзүндө көп көрүнүш сулуу же сонун деп аталбайт, бирок асыл нерсе боло алат. Ёлдик түшүнүктө ј. турмуш кубанычына ж-а таби€ттын толукшуп турушуна (мис, жаз, жай, күн, соң. рев-€, сүйүү, баатырдык ж. б.) байланыштуу аныкталат. »деализм (ѕлатон,  ант, √егель) ј-ты духтун, аң-сезимдин касиети катарында карайт. ћаркска чейинки материализм ј-ты табигый сапатка алып барып такаган. Ќ. √. „ернышевский ј-ка турмуштун өзү, анын толук көрүнүшү катарында аныктама берген. ј. түшүнүгү тарыхый мүнөзгө ж-а ар түрдүү таптардын көз карашында ар түрдүү мазмунга ээ. ƒиалек.-матер. эстетика ј-ты коомдукэкон. практиканын продуктусу, чындыкта реалдуу жашаган сапаты катары карайт. јдам ага өз критерийинен баа берип, ошону м-н катар коомдук практиканын позици€сынан мамиле жасайт. ƒемек, ј. ж-а анын түшүнүгү - тарыхый конкреттүү көрүнүш. Өзүнүн кандай гана формасында көрүнбөсүн, ал - адам үчүн сүйкүм турмуш, болгондо да өнүп-өөрчүгөн жандуу турмуш. ќшондуктан адамга жаркын кубаныч алып келет, жан жыргаткан духовный рахат берет, андагы чыг-лык ишмердикти ойготот. ј“ - бычмал жылкы. ј. айгырга караганда жоош келип, тез эттенет. ј. түрдүү жумушка, мал чарбасы кеңири өнүккөн респ-каларда унаа катарында пайдаланылат, к. ∆ылкы чарбасы.

ј“ ј“ќќ„ - зат же анын белгилерин атабай туруп, аларды жалпы мааниде көрсөткөн сөз түркүмдөрүнүн бири. ј. а-тордун мааниси сүйлөмдүн же речтин контекстинен такталып чечилет. ј. а-тор өз ара жактама (мен, сен, алар), шилтеме, (бул ошо, тигил), сурама (ким, эмне, кандай), тангыч (эч ким, эч бир, эчтеме), айыктыра (бүткүл, ар ким, аркайсы), белгисиз (кайсы бир, алда ким, бир нерсе) болуп бөлүнөт.

ј“ ∆јЅƒџ “ј–џ - атка минип жүрүүгө керектелүүчү буюмдар ж-а шаймандар.  ыргыздын ј. ж-на: ээр, узөцгу (боосу м-н), канжыга, көмөлдүрүк, куюшкан (куткуну м-н), басмайыл (боосу, көрпөчө бастыргычы, тогоолору м-н), желдик, тердия, ичмек, жугөн (тизгини м-н), нокто (чылбыры м-н), көрпөчө, ат жабуу ж. б. кирет. јталган буюмдардын ар кайсынысы өзүнчө кызмат аткарат. ћис, үзөңгү жүргүнчү атка минип, түшүш үчүн керек ж-а атчан жүргөндө, кишинин бутуна таканч болуп, тең салмактуулугун сактайт; куюшкан, көмөлдүрүк, басмайыл ээрди ат жонунда бекем кармап, оодурбайт, алдыга же артка жылдырбай!. “ердик, ичмектер аттын жонун ээрге сүрдүрбөй, жоор болуудан сактайт, терин сиңирет; жүгөн, тизгин, нокто, чылбыр атты ийкемдүү башкаруу же байлап коюу үчүн керектелет.  ыргыздар илгертен эле көчмөн болгондугуна байланыштуу ј. ж-нын аздыркөптүр бүтүндөй турманын жасоого жетишкен. Ѕирок кыргыздардын байыркы мезгилдерде колдонуп жүргөн ј. ж. азыркылар дан алда канча, жөнөкөй ж-а мажес болгон,-угу чр'хеол. казуулардын натыйжасында" аныкталды. ћис, илгери кеңири колдонулуп келген кийиз ээр, жыгач, мүйүз же коло тотоолор ж-а суулуктар кийинчерээк темир м-н алмашыла баштаган, үзөнгүлөр да, ээрге атайын тагылып коюла турган жыгач, мүйүз, жез, темир үзөңгүлөр м-н алмагдтырылган. џлайыктанышы ж-а санжыргасы жагынан ј. ж. эки түрлүү болот: эркектердики ж-а а€лдардыкы. јларды кооздоо калктын материалдык мүмкүнчүлүгүнө жараша болгон.  олунда барлар айрыкча а€лдардын ээрин атайын кооздотуп, күмүш чаптырып, чиймелер м-н жасалгалашкан. ј. ж-ды кызга арнап атайы жасатып, күйөөгө чыкканда, сеп катары беришкен. ћис, кыздар үчүн кең тамандуу, панжаралуу, көбүнчө жогору жагында боо өткөзө турган атайын көзөнөгү бар күмүш жашырылган темир үзөңгүлөр жасалган.  ээде үзөңгүнү жыгачтан же мүйүздөн жасап, үстүнөн күмүш алкак же калкан м-н капташкан. јндай үзөңгүнү н ак е р үзөңгү деп да коюшат. ј. ж-нын темирден жасалчу элементтерин (ооздук, тогоолор, үзөңгү ж. б.) - темир усталар, аларга күмүш жабдууну - зергерлер же чоң усталар, кайыштай же жиптен өрүлүп жасалчу элементтерин (жүгөн, куюшкан, көмөлдүрүк, басмайыл ж. б.) - өрүмчүлөр же ээрчилер, ал эми ат жабууну уз а€лдар жасашкан. ј. ж. жасоодо негизинен кайыш (үзөңгү боо, жүгөн, нокто, куюшкан, көмөлдүрүк, басмайыл ж. б.), кийиз (ичмек, тердик, желдик, ат жабуу ж. б.), жүн же пахта (көрпөчө же көпчүк, ат жабуу, шалча) кеңири колдонулат. јл эми ј. ж-н кооздоодо негизинен жез, күмүш, асыл таштар кеңири колдонулган, кээде алтын да пайдаланылган. ∆үгөн, басмайыл, куюшкан, көмөлдүрүк, тердикти көпчүлүк учурларда купа, сүзмө, гүл, мык, пыштаң, чор, тумарча сы€ктуу күмүштөн жасалган же күмүш жабылган оймо-чиймелер м-н жасалгалашкан. Ѕулар элдин кол өнөрчүлүгүнүн өсүшүнө далил болуп саналат.

ј“ ∆јЅ”” - ат жабдыктарынын түрү.  ырг-нда ј. ж-нун формасы, колдонулушу, жасалышы жагынан айырмаланган бир нече түрү бар. Ѕир түрү - дикек. јл өрмөктө согулган терме, кажары же пи€зы таардан чети асеыделип (саймаланып, кыргагына чачы тагылып), ич жагына кийиз тигилип жасалат да, аттын соорусуна жабылат. јл эми эңиш, байге, кыз куумай ж. б. оюндарга минилген күлүк атка атайын үртүк да€рдалган. Ѕул дагы таардын жогоруда аталган түрлөрүнөн жасалып, ич жагына кийиз кабатталып, аттын башынан куйругуна жеткидей кенен тигилген. јнын кулакчыны, көзүлдүрүгү, куйруктугу, ат буттугу болот. Ёңиш, байгеге салынып, күйүккөн атты суутканда, ага суук тийбесин үчүн үртү^к жабышкан. Үртүк кымбат кездвмедЄй өзгөчө кооздолуп, саймаланыи, йчт…»ш жасалган. јл кыздын атайын себи катарында да берилген.

"ј“  ≈““»" -элдик кыл кы€к күүсү. јнда байгеге чабыла турган күлүктөрдүн калк алдына чыгышы, дүрбөгөн элдин күрү-күү, чуру-чуусу, са€пкер, күйөрмандардын толкундашы, айдоочунун күлүктөрдү кууп жөнөшү м-н тууралып ба€ндалат. јйрыкча күүдөгү "ат кет-ти, ат кет-ти" деген ыргактуу коштоосу тап-так сүйлөтүлөт. "ј. к-нин" кайрыктары жай, созулуңку келип, лирикалуу, салмактуу тартылат. јнын эң мыкты аткаруучуларынын бири ћуратаалы  үрөңкеев болгон.

јд.\ ¬иноградов ¬. —, ћуратаалы  уренкеев, ‘р., 1962; јлагушев Ѕ., “аңшы комуз, ‘р., 1968.

ј“  ќЌќ  (phleum L) - дан өсүмдүктөр тукумунун уруусу, бир же көп жылдык чөп. ћайда машакчалары шыпыргы топ гүлүн түзөт. ƒаны сүйрү. ∆ер жүзүндө ј. к-тун 15 түрү таралган. ———–де анын 11 түрү бар. јлар европ. бөлүктө,  авказда, 0. јзи€да, џ. „ыгышта, —ибирде дары€лардын, өзөндөрдүн жээктеринде, шалбааларда, нымдуу талааларда өсөт. ј. к-тун көбү тоют катары пайдаланылат. Ўалбаа ј. к. 18-к-дан тартып –осси€да өстүрүлгөн. јл кашка беде м-н бирге жаз алдында айдалат. ј. к-тун  ырг-нда 4 түрү бар.

ј“  ”Ћј  (лат. R. confertus) - кымыздык тукумундагы өсүмдүк. Ѕийикт. 1,5 м ге жетет. Өзөк тамырлуу, сабагы тик, жалбырактары жазы, ирети м-н жайгашат, гүлдөгөндөн кийин бир эле түп ј. к. 7000ге жакын урук алат. ”ругу сары күрөң. Өнүмдүүлүгү 90% ке жетип, сууда -3,5, топуракта -6,6 жылча, айрым убакта 40 жылга чейин сакталат. ј. к-тын 150гө жакын түрү белгилүү. ≈вропа, јзи€нын мелүүн алкактарында, “үн. јмерикада, ———–дин европ. бөлүгүндө, түш. ж-а орто тилкелеринде өсөт.  ырг-нда бир нече түрү бар. ј. к-тын тамыры м-н сабагында орг. к-талар, витаминдер, эфир майы, боек ж. б. заттар көп. ј. к-тын дары-дармек да€рдоодо мааниси чоң.

ј“  Ү„Ү - кубаттуулугун системадан тышкары бирдиги. јл буу машинасына чейин кубаттуулуктун техн. бирдиги катары "1 ат күчү" (1 а. к.- =75 кгк-м/сек) пайдаланылган, азыркы мезгилде кубаттуулуктун техн. бирдиги ватт кеңири колдонулууда. ———–де ж-а айрым башка өлкөлөрдө 1 а. в.=75 кгк-ж/сек"736 ватт. ј Ў, јнгли€да 1 HP (а. к.) "746 ватт.

ј“ ќ…Ќќ“”” ∆јЌ–џ - спорттук ат оюндардын бир түрү. ћында чабандес чаап бараткан аттан секирип түшүп, кайра ага ыргып минет, жерден буюмдарды эңип, аттын бооруна салаңдап асылат, мээлегенин жазбай атып, акробатикалык көнүгүүлөрдү жасап, кайраттуулугун, шамдагайлыгын, күчтүүлүгүн ж-а чеберчилигин көрсөтөт.  авказ, ќ. јзи€ элдеринде ж-а дондук казактарда бул оюн 19-кдын 1-жарымынан баштап цирк жанрына айланды. ј. о. ж-нын 1-аткаруучусу ј. √удцев, ал эми казак-орустардан чыккан 1-чабандес ѕ. ќрлов болгон. јзыр сов. цирктерде ат ойноткон жигиттердин осетин (жетекчиси јли-Ѕек  антемиров), өзбек (жетекчиси  . «арипов), кыргыз (түзгөн Ќ.  ачеков) ж. б. группалары бар. јт ойнотуу 20-к-дан баштап спорттук ат оюн мелдештеринде көрсөтүлүп, кийин кавалеристтерди ж-а атчан спортсмендерди да€рдоодо да пайдасы тийди. —порттук ат оюнунун ј. о. ж-на окшош түрү вольтижировка деп аталат.

ј“ —ѕќ–“” -ат ойнотуу, тоскоолдордон секиртип өтүү, үч түр б-ча мелдеш, ат чабыш ж-а кросс, алыска болгон жарыш, чаап баратып ат үстүндө ойноо, гимнастика жасоо, кылыч чабуу оюндары. ———–де 1928-ж. 10-окт€брда 400 км аралыкка –остов - ’арьков маршруту б-ча аттар чабылган. 1925-ж-дан тартып ј. с.

бүткүл арми€лык, осоавиахимдик (1936), бүткүл союздук (1938) мелдештер өткөрүлгөн. ———–де 1938-ж. ќсоавиахимдин кавалери€лык клубдарынын саны 36 болсо, 1940-ж. алар 800дөн ашуун болгон. ”луу јта ћек. согуштан кийин (1946) бүткүл союздук мелдештер кайрадан өткөрүдө баштады.

ј“ Ү…–Ө“ҮҮ - азоо жылкыны үйрөтүү. Ѕээ байлоочу райондордо жылкыга кулун кезинен нокто катып, чэчутпай, акырындап үйрөтөт. ∆ылкы кулун, кунан, бышты кезинде минүүгө оңой көнүгөт. јдегенде атка ээр токулат, же чегүү жабдыктары кийгизилет. јзоо жылкыны сабап, ооздугу м-н ууртун айыра тартууга болбойт.  ээде чабандестин буту үзөңгүгө илинер-илинбесте эле мөнкүп, ала качат. Ѕул учурда көзд^ тушуна жүгөнгө "каракчы" булгаары тигилет. „алкасынан жыгылуучу азоону ээр токуп минүү өтө коркунучтуу. ћындай учурда жайдак үй-, рөтүлүп, көнүгө баштаганда ээр то кулат.

ј“ „јЅџЎ - кыргыздын улуттук оюну. јт илгери, көбүнчө аш-тойдо чабылган, анда оюндун эрежелери баш аламан болгон. 1952-жылдфҢ ј. ч. оюнунун эрежелери тартипке салынды. јзыр а. ч-тар 1,2-5 ў^

аралыгында көбүнчө айлампада, кээде түз жолдо чабылат. ј. ч. үчүн разр€ддык нормалар бекитилген. ј. ч-та атты токулуу да, жайдак да чапса болот.

ј“ј - 1) балалуу болгон эркектин сыймыктуу аты. ј. деген түшүнүк кыргыз элинде тууганчылыктан түрдүү даражасын түшүндүрөт. јлсак, атасынын же өгөй атасынын атасы чоң ата деп, энесинин же өгөй энесинин атасы тай ата деп, чоң атасынын атасы чоң чоң ата деп, андан аркылары ата-баба же жети ата деп аталат. јл эми тай атасы м-н тай энесисинин аталары ж-а өз атасынын тай атасы - чоң тай ата, атасынын досу жө энесинин курдашынын күйөөсү ж-а алардын аталары а€ш ата делет. Ѕала төрөлгөндө киндигин кескен а€лдын атасы м-н күйөөсү киндик ата, багып алган киши же энесинин кийинки күйөөсү өгөй ата, а€лынын атасы кайын ата, а€лынын чоң атасы м-н тай атасы чоң кайын ата, нике кыйылган учурда жаштардын ата-энесинин ж-а өздөрүнүн каалоосу б-ча дайындалган киши өкүл ата деп аталат.

2) ћифтик түшүнүк б-ча, айрым үй айбандарын колдоочулардын энчилүү аттарына жалганып айтылуучу кошумча ат. ћис, „олпон ата - койдун колдоочусу,  амбар ата-жылкыныкы, „ычаң ата - эчкиники, ќйсул ата - төөнүкү.

ј“ј ћ≈ ≈Ќ - адамдардын жашап турган, алардын ата-бабаларынын туулуп өскөн жери, терр-€сы, коомдук чөйрөсү, мекени, мамлекети. јта ћ. түшүнүгү тарыхтын жүрүшүндө коомдук-экон. мамилелердин өнүгүшүнүн натыйжасында өзгөрүп, кеңейип келген. јлгачкы коомдук түзүлүштүн шарттарында белгилүү бир тайпа (уруу) жашаган жер јта ћ. болуп эсептелген. ”руулук түзүлүштүн бузулушу, таптардын ж-а мамлекеттин пайда болушу м-н јта ћ. түшүнүгү калк, мамлекет түшүнүгүн өз ичине алат ж-а таптык мүнөзгө ээ болот. ћамлекет келип чыккандан кийин улуттук чек ара, тил ж-а мад-т, о. эле улуттук салт да јта ћ. түшүнүгүнө составдуу бөлүк болуп кирет.

ћаркстик-лениндик социологи€да јта ћ. кеңири мааниде: 1) белгилүү бир элдин жашап келген жерин, терр-€сын, тарыхый ж-а табигый-ге" огр. чөйрөсүн; 2) улуттук тилин, мад-тын ж-а салт-санаасын; 3) коомдук-са€сий түзүлүшүн билдирет. “аптык антагонисттик коомдо ар түрдүү социалдык таптардын өкүлдөрү јта ћ-дин бул составдуу бөлүктөрүн өздөрүнүн кызыкчылыгынын көз карашынан түшүндүрөт. Ѕурж. таптын өкүлдөрү 1~кезекте капит. коомдук түзүлүштү јта ћ. деп эсептешет. ћарксизм-ленинизмдин көз карашынан бурж. социалдык чөйрө ж-а мамл. түзүлүш жумушчулар м-н эмгекчилер үчүн јта ћ. боло албайт. —оң. коомдун шарттарында гана јта ћ. түшүнүгүнүн бардык составдуу бөлүктөрү өз ара тыгыз байланышта болуп, бир бүтүн маанини билдирет.

ј“ј ћ≈ ≈Ќƒ»  —ќ√”Ў (1812) - орус элинин Ќаполеондун арми€сына каршы улуттук-бошт. согушу. 18-кдын а€гында ‘ранци€дагы бурж. рев-€дан кийин бийликке келген ири буржуази€ ≈вропага, андан соң бүткүл дүйнөгө са€сий ж-а экон. үстөмдүк кылууга умтулган. ћуну ишке ашыруу үчүн буржуази€нын таламдарын көздөгөн Ќаполеон I негизги душмандарын - јнгли€ м-н –осси€ны көз каранды кылууга аракеттенген эле. јл јнгли€нын экономикасын начарлантыш үчүн, ага континенттик блокада уюштурган (1806), ‘ранци€га көз каранды бүткүл Ѕат. ≈вропадагы мамлекеттер ал блокадага катышкан ж-а 1807-жылдан тартып “ильзит тынчтыгы негизинде –осси€ да кошулган. ћындай абалда соода начарлап, орус двор€ндарында нааразылык туулган. јлардын кысымы м-н падыша өкмөтү –осси€нын портторуна бейтарап өлкөлөрдүн кемелеринин киришине уруксат берүүгө мажбур болгон да, иш жүзүндө орточулар аркылуу јнгли€ м-н соода жүргүзүүгө жол берилип, ‘ранци€нын товарларына кымбат бажы коюлган. –осси€нын экон. ж-а са€сий жактан кол куушурбай турганын түшүнгөн соң, Ќаполеон ага каршы согушка да€рдана баштаган ж-а ал согушка катышуу үчүн аскерлерин камынтууга ‘ранци€нын көз каранды өлкөлөрүн мажбур кылган. Ќаполеон 1812-ж. 12(24)-июнда согуш жары€лабастан эле –осси€нын чек арасын бузуп кирген. –осси€га каршы анын "”луу јрми€" деп аталган эң мыкты күчү (640 миң киши, 1372 замбирек) жумшалган. јрми€нын жарымына жакыны бөтөн өлкөлөрдөн (јвстри€дан, √ермани€дан, »тали€дан ж. б.) алынган жалданма аскерлер болучу, бирок уюткусу франц. машыккан аскерлерден эле. ќшол учурда –осси€ бат. согуш театрына 230 миң киши, ёќќгө жакын замбирек гана чыгармак, бирок орус аскерлеринин жоокердик санаты ж-а кол башчыларынын жөндөмдүүлүгү жагынан артыкчылыгы бар болучу. Ќаполеон орустардын негизги күчтөрүн чек арага жакынкы катуу салгылашта эле талкалап, ћоскваны басып алган соң, өзү каалаган тынчтык шартына көндүрүүнү көздөгөн. ‘ранцуздардын аскерлери Ќеман д-нан өтүп, чек араны басып киргени ж-дөгү кабарды алган соң, орустардын командачылары аскерлерин шашылыш түрдө оолактата баштайт. ћуну м-н Ќаполеондун ойлогону ордунан чыкпай калат.  атуу салгылашка дуушар болуудан а€рланган орус кол башчылары аскерлерин улам өлкөнүн ичин көздөй алып кете берет. ‘ранц. аскерлерде өлгөндөр, сыркоолуулар, качкындар көбөйүп кеткендиктен, арми€нын жоокердик сапаты төмөндөгөн. Ќаполеон орус аскерлерин улам кууп отуруп, ћоскванын жанына жеткенде, катуу салгылашка чакырам деп ойлогон. ƒушманга каршы –осси€нын бүткүл калкы көтөрүлөт. —огуш көз каранды болбостук үчүн, јта ∆уртун коргоо үчүн жалпы элпин күрөшүнө айланат. ќрус арми€сынын аргасыздан чегине бериши ж-а француз арми€сынын талоончулугу калк арасында нааразылык туудурат. ѕартизандык кыймыл жайылат, элдик кошуундар түзүлөт. ѕадыша јлександр I коомчулуктун кысымы астында ћ. ».  утуаовду орус арми€сына башкы командачы кылып дайындайт.  утузов арми€га резерв камдап алып, ћосквадан 120 км аралыктагы Ѕородино с-нан ылайыктуу позици€ ээлейт. Ѕородино салгылашуусу н д а Ќаполеон 58,5 миң солдат ж-а офицеринен, 49 генералынан ажыраган. ќрус арми€сы күч жагынан артыкчылыгы бар француз арми€сына эрдик ж-а кайраттуулук м-н каршы туруп, чоң жоготууларга (44 миң киши) карабастан, баскынчылардын чабуулунун мизин кайтарган. Ѕирок душманга кайтара сокку урууга резерви жетишпегендиктен, орус кол башчылары ћосквага чейин чегинип, анан шаардын өзүн да таштап кетүү чечимине келген. јрми€ м-н кошо ћоскванын калкынын жарымы да кетип калган. Ќаполеондун аскерлери шаарга кирери м-н имараттарды өрттөп, талоончулук кылган.  ремлди ээлеген соң, Ќаполеон тынчтык келишимин түзүү үчүн орус падышасына бир нече жолу элчилерин жиберген, бирок андан эч натыйжа чыккан эмес. јрми€сы азык-түлүктөн, ат жеминен мүчүлүш тарта баштаганда, курчоодо калуудан чочуп, ал ћосквадан өзү чыгып кетүүгө аргасыз болгон. Ќаполеон согуш бүлдүрбогөн, азыктүлүк, жем-чөп арбын жерлер аркылуу чегинүүгө аракеттенип,  алуга жолуна түшкөн. ћуну билген  утузов арми€сы м-н ћало€рославецке келип, анын алдында душмандын аскерлерине сокку урат да, Ќаполеонду түш. райондор аркылуу өтүү планынан баш тарттырып, мурда бүлүнүүгө учураган —моленск жолуна түшүүгө аргасыз кылган. „егинип бара жаткан француз аскерлерин орус арми€сы м-н партизан отр€ддары куугунтуктап, ага улам жаңы соккуларды ура берген, Ѕ€зьманын аймагындагы уруштардан кийин Ќаполеондун 40 миңдей гана аскери калып, аттарына жем-чөп жетишпегендиктен, артиллери€сынын көбүн жолго таштаган. Ѕерезина д-нан өткөн соң, баскынчылардын арми€сы уюткан куралдуу күч сы€ктанбай калат.  омандачылыкЩ ћюратка өткөрүп берип, Ќаполеон өзү ѕарижге кете берет. ¬ильңого жеткенде, орус арми€сы көптөгөн олжо ж-а туткун алып, 140 замбиректи колго түшүрүп, дем алууга токтойт да, андан кийинки аракеттерин ѕольша ж-а  енигсберг тарапка кеткен австр.-прусс. корпустарга каршы багыттайт. 14(26)-декабрда француз арми€сынан 20 миңче гана аскер Ќеман д-нан кайра өткөн. –осси€га жасаган жортуулунда Ќаполеон 550 миң аскеринен ажыраган.

1812-ж. јта ћек. согуш –осси€нын тарыхында чоң роль ойноду. јл орус мй€ин өз күчүн баамдоого жардам берди. Ёл масеасында улуттук сезимдин өсүшүнө, дыйкандар кыймылынын күчөшүнө* декабристтердин рев€чыл идеологи€сынын калыптанышына түрткү болду. јнын өчпөс оку€лары, патриоттук эрдиги тарыхка терең из калтырды. 1812-ж. јта ћек. согушта жеңиш –осси€ элдеринин көз каранды эместигин гана камсыз кылбастан, ≈вропадагы са€сий мамилелердин өзгөрүшүнө, андагы элдердин наполеондун эзүүд.өн бошотулушунун башталышына алып келди.

јд.: ћаркс  ., Ѕарклай-де-“олли, ћаркс  . и Ёнгельс ‘., —оч., т. 11, ч. 2; е г о ш е, Ѕеннигсен, там же; Ё нг е л ь с ‘., Ѕородино, там же; Ћ ен и н ¬. »., ёниустун брошюрасы жөнүндө, „ыг., кырг. 1-бас, 22-т.; ћ. ».  утузов.   200. летней годовщине со дн€ рождени€, ћ., 1946; 1812 год.   150-летию ќтечественной войны, сб. ст., ћ., 1962.

ј“ј ћ≈ ≈Ќƒ»  ”Ћ”” —ќ√”Ў (1941-45), к. —оветтер —оюзунун ”луу јта ћекендик согушу (1941-45).

ј“ј —јЋ»’ (1908-1965) - түркмөн эл акыны, түркмөн совет ад-тында тамсил жанрына негиз салуучу.  едей-дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. 1941-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Үч жашында эки көзү көрбөй калган. ј. —-тин чыг-лыгы 1919-жылдан башталган. „ыг-ларында компарти€ны, соң. эмгекти даңазалап, өткөндүн зы€ндуу калдыктарына каршы күрөшкө чакырган. ”луу јта ћек. согуштун жылдарында патриотизм духундагы ("Ёл бирдиги жашасын" ж. б.) ырларды жаратты. —огуштан кийинки чыг-лары негизинен бейпил эмгекке, эл достугуна ж-а согуш отун тутандыруучулардын кылмыштуу иштерине каршы күрөшүүгө арналган. "„ын жүрөктөн айткан сөз" (1947) аттуу эпикалык поэманын автору.

ј“јЅј≈¬  айгысыз —ердарович (1887-1937) - сов. мамлекеттик ишмер, ќ. јзи€да —овет бийлигин орнотууга ж-а чыңдоого активдүү катышуучу. 1918-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ƒыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. “ашкен ш-дагы мугалимдер семинари€сын бүткөн. 1917-жылга чейин мугалим ж-а банк чиновниги болуп иштеген. 1917-18-ж. ћерв у-деги ∆умушчу ж-а солдат депутаттар советтеринин түркмөн секци€сынын жетекчилеринин бири. 1919-ж. —оветтердин ћерв аткомунун пред-лине орун басар ж-а анын пред-ли. 1919жылдын но€брынан 1920-жылдын июлуна чейин «акаспий облревкомунун пред-ли, андан кийин “үркстан ј——– жер иштер эл комиссары. 1920жылдын июлунан “үркстан  ѕ(б) јткомуна мүчө, 1920-жылдын сент€брынан “үркстан ј——– Ё —тин предли. 1923-жылдан Ѕухара Ёлдик —ов. –есп-касынын Ќазирлер ( омиссарлар) —оветинин ѕред-лине орун басар. 1924-ж. окт€брынан “үркмөн ревкомуна (“үркмөн ——–инин биринчи өкмөтү) мүчө. 1925-жылдын февралынан “үркмөн ——– Ё —тин пред-ли. ¬ ѕ(б)нин 14, 15, 17-съезддеринин делегаты. 1924- 37-ж. “үркм-н  ѕ(б) Ѕ нын бюро мүчөсү. ј. Ћенин ордени м-н сыйланган.

ј“јЅј≈¬ “октобай (1933-ж. т.) - бургулоочу. —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1966). 1963-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ∆умушчу жаштардын кечки орто мектебин бүтүргөн (1965). 1948-жылдан бери  ыргыз ——– геол. башкармасынын “үш.  ырг-н √еол. экспедици€сында жумушчу, бургулоочу (1950), геол. парти€да бургулоо жумуштары б-ча участоктун начальниги (1973) болуп иштейт.  ырг-ндагы сымаптын ири кенин чалгындоо жумуштарында чоң ийгиликке жетишкен. Ћенин ордени ж-а ќкт€брь –еволюци€сы ордени м-н сыйланган.

ј“јЅј— ј -  анаданын батышында, ћакензи д-нын жог. агымында жайгашкан көл. “ектон. кыймылдын натыйжасында пайда болгон. ј€нты 7900 км2. “ереңд. 60 м ге чейин. “үн. жээги бийик, аскалуу, түштүгү түзөң. ќкт€брдын а€гында тоңуп, июнда ачылат.  өлгө јтабаска д-сы куюп, Ќевольничь€ д-сы агып чыгат. Ѕалыкчылык өнүккөн. ј-нын аймагында алтын ж-а уран кендери бар.

ј“јЅ≈ ќ¬ј Өлмөсхан (1922-ж. т.)  ырг-ндын а. ч. өндүрүшүнүн ишмери. —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1957). Ёмгек жолун  иров атн. к-здо катардагы колхозчу болуп иштөөдөн баштаган. 1940-44-ж. звеновой, 1949-53-ж. пахтачылык бригадасынын бригадири болгон. 1945-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1953-жылдан бери ќш обл-нын Ћенин р-нундагы ‘рунзе атн. к-здун пред-ли. 1957-ж. ал башкарган чарбанын айдоо а€нты 2 эсе, малынын саны 78% ке, сүт өндүрүү 5 эсе, жүн 2 эсе көбөйгөн. јл 2 Ћенин ордени, ќкт€брь –еволюци€" Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелп. зндери ж-а

медалдар м-н сыйлат.  ырг-н  ѕ Ѕ га бир нече жолу ^үчө болуп шайланган. ———– ∆ог. —оветинин 5-шайл. ж-а  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин 5-9-шайл. депутаты.

ј“ј¬»«ћ (abavus) - түпкү тегиндө бар белгилердин кийинки тукумдарында кезигиши. ћис: куйруктуу адам, үч ача ту€ктуу жылкы. ќргандардын өөрчүшүндө түпкү белгилердин пайда болушу мүмкүн. ћындай ј-ге адамдын ж-а амфиби€лардын алкымдарында балыктардыкындай бакалоор сымал тешикчелеринин пайда болушу мисал боло алат.

ј“ј… - Ќарын обл-нын “огуз-“оро р-нундагы јтай сельсоветинө караштуу кыштак. "Ѕирдик" к-зунун аймагында. –-ндун борбору  азармандан 25 км түш.-бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 435 км.  алкы 1400 (1974). ќрто, башталгыч мектеп, мектеп-интернат, китепкана медпункт бар.

ј“ј… ќгомбаев. (1900, азыркы “алас р-ну,  өк- ащат кыш.,-1949, “алас ш.) - белгилүү кыргыз ырчысы ж-а комузчусу, күүчү ж-а обончу,  ыргыз ——– эл артисти (1939). ј. жети жашынан комуз черте баштайт, 13-14 жашында эл ырларын ж-а күүлөрүн аткаруучу катары эл арасына таанылып калат. Ѕаралына жеткенде ал “октогулдай таалим алып, анын ырчылык ж-а комузчулук өнөрүн үйрөнөт. 20-жылдары алгачкы обонкүүлөрүн чыгарып, “алас өрөөнүнө атагы чыккан өнөрпоз болот. 1935-ж.  ыргыз мамл. театрына кирип, 1936-ж.  ыргыз мамл. филармони€сына солист болуп которулат. 1939-ж. ошол филармони€да ј. комузчулар ансамблин уюштурат. јл ансамбль ћосквада өткөн эл аспапчыларынын Ѕүткүл союздук кароосуна катышып, анын лауреаты болот. 1940-ж. ———– комн. союзунун ”юштуруу комитети ачкан өз демилгелүү композиторлордун (элдик күүчүлөрдүн ж-а обончулардын) курсунда окуйт.  урста ал музыканын элементардык теори€сы м-н таанышып, — — ѕрокофьев, ¬. ћ. √лиэр сы€ктуу атактуу композиторлордон сабак алат. —огуш жылдарында ж-а согуштан кийинки мезгилде филармони€нын солисти, эл аспаптар оркестринин оркестранты катары  ыргндын бардык жерин кыдырып, өзүнүн кайталанбас өнөрү м-н элди тааныштырган. ƒен соолугунун начарлаганына байланыштуу 1947-ж. проф. артисттик ишин таштап өз айлына барат да, айылдык жаштардан өз демилгелүү комузчулар ансамбли€ уюштурат.

ј. кыргыздын элдик обондорунун салттарында жаралган бир канча лирикалык ырлар жараткан. јнын " үйдүм чок", "Ёсимде", "√үл", "ќй, булбул", "∆аштар" сы€ктуу лирикалык ырлары угуучуларга кеңири маалым. ј. ырларынын обондору кеңири, созулмалуу келип, нукура асемдүүлүккө ээ. јнын обондоруна көтөрүңкү үн !'*зщи башталып, а€гы бара-бара б? , бериш мүнөздүү.

ћындай ка√ ,.''ƒџн " үйдүм чок", "√үл", "∆агинар", "Ёсимде", "ќй, булбул" сы€ктуу лирикалык ырларынан ачык байкалат." јл "јк «ыйнат", " уралай", "ћайчач" сы€ктуу элдик ырларды да өтө чеберчилик м-н аткарган.

ј. “октогул, Ќы€заалы, јйдараалы ж. б. негиздеген айтым куулөрдун улантуучусу ж-а жайылтуучусу болгон. јткаруучулук бай техникасы, ачык таасирдүү ыкмалары, оригиналдуу муз. ойлорду таба билиши анын өнөрүн өзгөчөлүккө ээ кылган. јнын комуз чертүүдөгү аткаруучулук устаттыгы "јк тамак, көк тамак", "ћарш  амбаркан", "ћаш ботой", "—аадак какты", " ыз кербез", "јрмандуу чымчык", " ара өзгөй" сы€ктуу күүлөрүнөн ачык көрүнөт. Ѕул чыг-лары элдик музыкадагы айтым күүлөрдүн салтын өнүктүрөт. јнын аткаруусунда “октогулдун ондогон ырлары, күүлөрү нотага түшүрүлүп, проф. музыкада пайдаланылды.  омпозиторлор ¬. ¬. ¬ласов, ј. ћалдыбаев, ¬. ‘ере ј-дын " үйдүм чогун" "јйчүрөк" операсындагы башкы каармандын бири - јйчүрөктүн лирикалык темасына киргизген, ал эми "Ёсимденин" обону ¬. ‘еренин " ыргызстан" аттуу симфони€сына лейтмотив болуп кызмат кылган.  омпозитор ј. “улеев залкар комузчунун күүлөрү м-н обондорунун негизинде "јтай" аттуу симфони€ (1962) жазган. Ѕул симфони€га ј-дын "ћаш ботой", " ыз кербез", " ара өзгөй", " үйдүм чок", "ќй, булбул", "√үл", "Ёсимде", "∆аштар" ж. б. күүлөрү м-н обондору уютку болуп берген. јл эми –. ћиронович "Ёсимдени" симф. оркестр үчүн иштеп чыкты.  омпозитор Ѕ. ‘еферман "ћаш ботой" күүсүнөн "—алтанаттуу увертюра" (1'957) жаратты. ј-дын ушул эле күүсү ј. јманбаевдин симф. "Ѕий сюитасынын" 3-бөлүмүнө алынган. ј-дын бардык обондору м-н күүлөрү фортепь€но ж-а эл аспаптарынан түзүлгөн оркестр үчүн иштелип чыкты. ј. Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси", ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.  ыргыз ——– ћин. —овети 1950-ж. чыгарган токтом б-ча, ј-дын ысмы респ-кабыздагы айрым кыштак, мектеп ж-а шаар көчөлөрүнө берилген.

јд.: ¬иноградов ¬. —, јтай ќгомбаев, ћ., 1960; јлагушев Ѕ.,  ыргыз комузчулары шана комуз күүлөрү, ‘р., 1961;  аимов  ., јтай. –оман, ‘р., 1969.

ј“ј… ќ√ќћЅј≈¬ - “алас р-нундагы ∆ерге-“ал сельсоветине караштуу кыштак. "∆ерге-“ал" с-зунун аймагында. –-ндун борбору “аластан 14 км. түш. тарапта, ∆амбыл т. ж. станци€сынан 134 км.  алкы 1362 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ј“ј…џЋјЎ“џ–џЋ√јЌ —“јЌќ  - аттары бирдей же конфнгураци€лары окшош, бирок өлчөмдөрү түрдүү тетиктерди иштетүүгө арналган станок. ј. с-тун конструкци€сы иштетилүүчү тетикке, анын материалына карата ар түрдүүчө, кээ бир туйүндөрү же тетиктери бири бирине окшоштурулуп жасалат. ј. с-то бир тетикти иштетүүдөн экинчисине өткөргөндө анын иштөө тартиби алмаштырылма тиш дөңгөлөктөр м-н өзгөртүлүп турат. ј. с-то жог. өндүрүмдүү кесүүчү аспаптар ж-а прогресстүү төхнологи€лар колдонулат. јл универсалдуу станокторго салыштырганда өндүрүмдүү келет

ј“ј…џЋјЎ“џ–џЋ√јЌ ÷»‘–јЋ”” ћјЎ»Ќј - алгоритмдери окшош бир класстагы эсептерге арналган цифралуу эсептегич машина. ј. ц. м-лар колдонуу максатына жараша эсептөөчү, башкаруучу, информаци€-логикалык ж-а которуучу болуп бөлүнөт. ј. ц. м-нын негизги түзүлүштөрү жөнөкөй болгону м-н, кириш түзүлүшү татаалыраак келет. ћашинанын негизги блогуна информаци€ны кийирүү үчүн аны башка

түргө айландыруу талап кылынат.  оторуучу машинанын эске тутуучу түзүлүшүндө сакталган көп информаци€лардан керектүү сөздү издеп табуу, жыйынтыктарды ар кандай шрифт м-н басуу алгоритмдери ишке ашырылат. ”шул эле алгоритмде жасалган ј. ц. м. керектүү китепти тез табуу м-н бирге, аны алып келип берүүчү механизмдерди башкарат. ”ниверсалдуу ÷Ёћге караганда, эсептөө ишин өндүрүмдүү аткаргандыктан, эсептөө системаларын борборлоштуруу, өндүрүштү автоматташтыруу ж-а адистештирүү өөрчүгөн сайын ј. ц. м-лардын мааниси да жогорулоодо.

ј“ј…џЌ Ѕ»Ћƒ»–Ѕ≈…  ќё” (сов. уголовный укук б-ча) - болгону жаткан же бирөө жасаган кылмышты билип туруп бийлик органдарына маалымдабай коюу. ј. б. к. ж-дө кылмышкерге мурдатан убада берген киши ага көмөк көрсөткөн деп саналат да, кылмышка катышкан катары каралат. «акондо атайын каралган айрым учурларда гана ј. б. к. аракети уголовный жоопкерчиликке алып келет. —оң. коомдун шарттарында кылмышты атайын билдирбей коюу гражд. милдеттен тайыгандыкка жатат.

ј“ј…џЌ  ј–“јЋј– - жалпы геогр. карталарда көрсөтүлбөгөн кээ бир элементтерди (мис, жол катнаш, рельеф) же геогр. жайгашууну ж-а кубулуштардын (табигый же социалдык-экон.) өнүгүүсүн өзгөчө тан ж-а толук көрсөтүүчү карталар. јнда кээ бир элементтер толук эмес, айрымдары такыр эле көрсөтүлбөйт. ј. к. негизинен физ.-геогр. же табигый кубулуштун (геол., геофиз., рельефтик, климаттык, гидрол., топурактын, ботан., зоогеогр.), соңиалдыкэкон. (калктын, экон., маданий, са€сий-админ., тарыхый), тех. (аэронавигапи€лык, навигаци€лык, долбоорлоо) карталарга бөлүнөт. ј. к. коюлган максатына ылайык окууга, демонстрапи€лоого, пропагандалоого, обзордук ж-а оперативдүү маалымат берүүгө арналып түзүлөт. ј. к. ири (1:200000 ж-а андан ири), орто (1:1000 000 чейинкилер) ж-а кичине масштабдуу болуп түзүлөт.

ј“ј…џЌ  »…»ћ -ар кандай өндүрүштүк шарттарда иштеген адамдын организмин сырткы чөйрөнүн зы€ндуу таасиринен сактоо үчүн кийилүүчү кийим. ј. к. өндүрүштөгү өтө чаңдуу, ысык цехтерде, кислоталар, щЄлочтор, майлоочу ж-а радиоактивдүү заттар ж. б. м-н иштегенде кийилет. џсык цехтерде иштегендерге жүн, буладай токулган кездемелерден жасалып, титан, сурьма, аммофос деген күйбөс заттарга ширетилген шым, күрмө берилет. „аңдуу жумуштагыларга кебезден токулган башына кийме, жакасы, жеңдин учу, багалеги буума комбинезон тигилет. ’им. күчтүү жегич заттардан сактануу үчүн лавсандан, хлоринден, жүндөн токулган кездеме кийим колдонулат. –адиоактивдүү заттар бар жайда иштегендерге боЄлбогон кебезден же лавсандан жасалган комбинезон, костюм ж-а халат, анын үстүнө алжапкыч, жең жапкыч кийилет.  ээде жылчыксыз, ичине жел үйлөтүлгөн Ћ√-4 костюму колдонулат. Ќефть иштеп чыгаруучуларга, боЄо ишканаларында, тоо кендеринде, рентген д. у. с. жайларда иштегендерге да ылайыкталган кийим болот. ј. к-дин мөөнөтү чарбачыл уюмдар тарабынан иштелип чыгып, ———– ћин. —оветинин алдындагы эмгек ж-а эмгек акы б-ча мамл. комитет, ¬÷—ѕ—тин ѕрезидиуму бекитет.

ја.: ’абаров ѕ. √., —пецодежда. –уководство по гигиене труда, т. 2, ћ., 1963; Ќавроцкий ¬., √игиена труда, ћ., 1967; —правочник по технике безопасности, противопожарной технике и производственной санитарии, 4-е перераб. изд., Ћ., 1971.

ј“ј…џЌ  ќћ»——»я, Ѕүткүл –осси€лык јтайын  омисси€ (¬„ ) - —овет мамлекетинде контррев-€га ж-а саботажга каршы күрөшүү б-ча 1917-19-жылдагы атайын орган. 1919-ж. 7 (20)-декабрда ‘. Ё. ƒзержинскийдин жетекчилиги м-н түзүлгөн. ј. к-га контррев-чылар м-н саботажчылардын аракетин токтотуу ж-а жоюу, аларды јскер-ревчыл трибуналынын сотуна берүү, аларга каршы күрөштүн чараларын белгилөө, алып сатарлардын кылмыштарына ж. б-га каршы күрөшүү милдети жүктөлгөн. 1918-ж. ј. к-нын жерг. органдары түзүлүп, алар ж-дөгү жобону –—‘—– Ѕј  1918-ж. 28окт€брда бекиткен.  ырг-ндагы ј. к. басмачыларга, кулактарга, бай-манаптарга каршы күрөшүүдө бир далай орчундуу иштерди жүргүздү. 1922-ж. 6-февралда —оветтердин бүткүл росс. 9-съездинин чечими негизинде ј. к-нын ордуна »чки иштер Ё —инин алдында ћамл. са€сий башкарма (√ѕ”) уюштурулду*  ийинчерээк анын функци€ларын аткаруу ћамл. коопсуздук комитетине жүктөлдү.

ј“ј…џЌ ћ≈ “≈ѕ“≈– - кем мүчөлүү (дүлөй, начар уккан, сокур, начар көргөн, кекеч), психикалык жагынан акылы толук эмес балдарга жалпы билим берүүчү мектептер. ———–деги јт. ы. элге билим берүүнүн жалпы системасына кирип, агартуу мин-восунун карамагында болот. ∆алпы принципте уюшулган ж-а түзүлүшү, тартиптери, тарби€лоо ыктары, окутулушу өзгөчөлөнүп, атайын окуу пландары, программалары б-ча иштейт.  ырг-нда кем мүчөлүү балдар үчүн мектептер бар. јл мектептер окуучуларды түрдүү эмгекке, адистикке үйрөтөт.

ј“ј…џЌ ќ–“ќ Ѕ»Ћ»ћ Ѕ≈–ҮҮ - эл чарбачылыгынын ар түрдүү тармактарында, эл агартуу ж-а саламаттык сактоо мекемелеринде иштөөчү кишилерге берилүүчү билим. Ѕул окуу жайларында 8 жылдык билими барлар 3-4 жыл, орто мектепти бүтүргөндөр 2-3 жыл окуйт. ———–де ј. о. б. б-чү окуу жайларынын күндүзгү, кечки ж-а сырттан окуу бөлүмдөрүнө 8 жылдык же орто мектепти бүтүрүп, кирүү экзамендерин ийгиликтүү тапшырган 30 жашка чейинки уландар м-н кыздар кабыл алынат. “ехникумдарда ж-а пед. окуу жайларындагы окутуу иши ———–дин жог. ж-а атайын орто билим берүү мин-восу бекиткен атайын окуу пландары ж-а программалары б-ча жүргүзүлөт. ”луу ќкт. рев-€сына чейин  ыргндын терр-€сында төмөнкү типтеги 2 а. ч. мектебинен башка бир дагы ј. о. б. б. окуу жайы болгон эмес.  ырг-нда —овет бийлигинин жылдарында гана ј. о. б. б. өнүктү. ќртоңку звенодогу адистерди да€рдоо б-ча алгачкы курстар 1919-ж. уюштурулган. 1924-25-жылдан тартып ќш, кийин ∆алал-јбад, ѕржевальск, Ќарын, ‘рунзе ш-ларында педтехникумдар, ‘рунзеде мед. окуу жайы, “үптө а. ч. техникуму уюштурулган. 1930-ж. ‘рунзеде политех., финансыэкон., “окмок ш-да а. ч-сын механизаци€лоо ж-а электрлештирүү техникумдары иштей баштаган. 1964- 65-ж. Ќарында пед., ќшто курулуш ж-а соода, ћайлы-—айда электр тех. окуу жайлары ачылды. 30-жылдары 13 ј. о. б. б. окуу жайларында 1200 окуучу болсо, 1970-71-ж. 40,5 миң киши окуган, 1974-75-ж.  ырг-нда ј. о. б. б-чү 37 окуу жайында 42 719 окуучу окуйт. јтайын орто билими барлар конкурстук экзамендин жыйынтыгына ылайык жог. окуу жайларына кире алышат.

ј“ј…џЌ ѕ≈ƒј√ќ√» ј - кем мүчөлүү балдарды окутуу ж-а тарби€лоо ж-дөгү илим. ј. п. балдардын категори€ларына карай сурдопедагогика дүлөй, дудук, тифлопедагогика сокур, олигофренопедагогика акыл эси кем, логопеди€ тили тантык, келегей балдарды тарби€лоо сы€ктуу бөлүктөрдөн турат. ∆алпы алганда педагогиканын аталган түрлөрүнүн бардыгы биригип дефектологи€ илимин түзөт. ———–де андай балдарды мектептерде окутуу, тарби€лоо иштери жалпы педагогика м-н ј. п-нын негиздеринде жүргүзүлөт.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞