пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј“-ЅјЎџ - Ќарын обл-нын јт-Ѕашы р-нундагы суу, Ќарын д-нын сол куймасы. ”з. 180 км, алабынын а€нты 5540 км2. Ќарын ж-а ∆аңы-∆ер тоолорунан башталган ”лан ж-а ∆аңы-∆ер сууларынын кошулушунан пайда болот. Ѕашы кууш ж-а терең капчыгай аркылуу агып, јт-Ѕашы өрөөнүнө чыкканда, салааларга бөлүнүп, жайылып агат да, нугу кеңеет (0,5-0,9 км ге чейин).  ара- оюн суусу кошулгандан' кийин, түндүккө бурулуп,  арача тоосун кесип, капчыгай м-н Ќарын д-на ку€т. »ри оң куймалары:  өлмө (48 км), ”лан (30 км), Ѕороонду (28 км),  өк-∆ар (25 км), Ѕаш-јча, јча, »чке-—уу ж. б. —ол куймалары:  ара- оюн (81 км), Үйүрмө (29 км), “уюк-Ѕогошту (26 км), “ерек-—уу (23 км), Ѕалыкты,  ен-∆ылга, јча- айыңды. ∆алпы уз. 393 км келген 202 майда куймасы бар. Ѕашында  ош- өл, ∆агпыл- өл,  окуй- өл ж. б. майда көлдөр бар. ћай айында кире баштап, июнь - июлда ташкындайт, но€брда тартылат. ∆ылдык орт. чыгымы 33,2 м31сек, эң көбү 43,6-47,6 мъ\сек (май - августта), эң аз чыгымы 23,9-25,1 м31сек (€нв.- февр.), суусу кар, мөңгү ж-а булактардан куралат. јт-Ѕашы суусунун боюнда јт-Ѕашы √Ё—и, ƒостук пос. курулду. —угат иштерине пайдаланылат. Ѕоюнда јкћуз, јк-ћоюн, “алды-—уу, јча- айыцды ж-а јт-Ѕашы кыш-тары жайгашкан.

ј“-ЅјЎџ √Ё—и -Ќарын д-нын сол куймасы - јт-Ѕашы суусундагы электр станци€. ∆алпы кубаттуулугу 40 миң кет, жылына 105 миң квт/с электр кубатын иштеп чыгарат. √Ё—тин курулушу 1964-ж. башталып, 1970-ж. бүткөрүлүп, “үн.  ырг-ндын бирдиктүү энерги€ системасына бириктирилген. Ѕул Ѕорб. “€нь-Ўандагы Ќарын д-нын алабындагы (Үч- оргон, “октогулдай кийинки) 3-гидростанци€. —танци€ келечекте “октогул √Ё—и м-н бир энерги€ системасына бириктирилмекчи. Ѕул станци€ деңиз деңг. 2000 м бийиктикте жайгашкан, туурасы 30 м, бийикт. 80 м плотина 40 млн. ж3 суу топтойт да, јк-“алаа р-нунун миңдеген гектар жерин сугарууга мүмкүнчүлүк берет.

ј“-ЅјЎџ  јЌјЋџ -  ыргыз ——–инин  ант р-нундагы ири сугат тармагы. 1937-ж. пайдаланууга берилген. „үй суусуна курулган „өмүч плотинасынан башталып,  ант ж-а —окулук р-€дорундагы 21 миңден ашык га жерди суу м-н камсыз кылат.  аналдын башкы курулушундагы суу чыгымы 31 м^/сек.  аналдын уз. 43,4 км.  аналда 25 гидротех. курулуш, 19 суу ченегич, 37 суу бөлүштүргүч, 5 көпүрө, 1 насос станци€сы бар. Ѕул насос станци€сы м-н бийик жердеги суу сактагычка каналдан сугатка керек суу куюлат.  аналдын жээктерине бак-дарак тигилген. јлар жерг. курулуш материалы катары атайын да€рдалып, суу ташкынынан сактануу ж. б. чаралар үчүн керектелет.

ј“-ЅјЎџ  јѕ„џ√ј…џ - јт-Ѕашы өрөөнүнүн түн. жагындагы  арача тоосунун чыг. бөлүгүн түштүктөн түндүккө кесип өткөн кууш капчыгай. јбс. бийикт. 1860-1900 м. ”з. 6 км, туурасы 20-150 м.  апталдары бийик (200-400 м), кууш ж-а тик (50-60∞).  апчыгайдын түш. бөлүгү бир аз жайык, таш ураган жерлер көп, түн. тарабы кууш.  апчыгай аркылуу јт-Ѕашы суусу агат. јнтецеденттик типке кирет.  апчыгай палеозой заманынын кристаллдык чулу тоо тектеринен турат, түш. бөлүгүндө палеоген м-н неогендин конгломерат ж-а кумдук чөкмө тоо тектери жатат.  апчыгайдын капталындагы күнөстүү майда торпуларда чөл ж-а жарым чөл өсүмдүктөрү өсөт. јт-Ѕашы суусунда јт-Ѕашы √Ё—и курулган.

ј“-ЅјЎџ  џ– ј “ќќ—” -»чки “€нь-Ўандын түш. бөлүгүндөгү кырка тоо. “үш.-батыштан түн.-чыгышка карай созулуп жатат. ”з. 135 км, туурасы 20-35 км. Ѕасымдуу бийикт. 3800-4000 м, эң бийик жери 4786 м. јк-—ай м-н јт-Ѕашы өрөөндөрүн бириктирип турган ашуулар: ”юлма (3801 м), Ѕогошту (3907 м), “аш-–абад (3968 м), ∆еңичке (4063 м). –ельефи ар түрдүү. Ѕийик тоолордо зоолуу кайкылар, аскалуу чокулар басымдуу келип, мөңгү муздар жатат.  апталдарында капчыгайлуу өрөөндөр, суу жеп кеткен кокту-колоттор, чуңкурлар көп. ј. к. т-н негизинен кембрийге чейинки силур, девон, таш көмүр, пермь мезгжлдеринде пайда болгон тоо тектер (гнейс, сланец, конгломерат, кумдук, аки таш теги, мрамор, туф, порфирит) түзөт. “оо аралык ойдуңдар м-н суу өрөөндөрүндө антропоген мезгилинде пайда болгон аллювий ж-а мөңгүлүк чөкмө тектер топтолгон. »нтрузи€ тоо тектеринен: габбро, габбро-диабаз, диорит, гранодиорит, гранит ж-а сиениттер бар. јт-Ѕашы антиклинорийи - кырка тоонун тектон. негизги структурасы. ѕайдалуу кен байлыктарынан сымап (»чке, “аш-–абад, Ўырыкты, јкЅейит), коргошун, никель ж-а курулуш материалдарынын кендери белгилүү. Ќеотектоникасы б-ча - мегоантиклиналь. Ѕайыркы муз каптоолордун издери јча- айыңды, „ет- елтебек, Ѕогошту, Ѕаш- айыңды, “аш-–абад, Ўырыкты тоолорунда сакталып калган. ј. к. т-да азыркы мөңгү-муздардын а€нты 150 км2 ге жетет. “оонун түш. бетинде негизинен тундраниваль (3900-4300 м), альпы-субальпы (3600-3900 м) тилкелери жатат. “үн. бетинде ландшафттын 6 алкагы бар. ћис, Ѕогошту -  айыңды тарабында тоолуу-талаа (2400-2700 м), тоолуу-шалбаа (2700-3000 м), тоолуутокой (2900-3400 м), субальпы, альпы (3400-3800 м) ж-а тундра (3800-4300 м) тилкелери; бат. жагы каксоо келип, тоолуу-талаа, субальпы, тундра тилкелери ээлейт.

јд.: »саев ƒ. ». и др., –ельеф  иргизии, ‘р., 1964; Ў у л ь ц — .—, јнализ новейшей тектоники и рельеф “€нь-Ўан€, ѕ., 1948; „упахин ¬. ћ., ‘изическа€ географи€ “€нь-Ўан€, ј.-ј., 1964.

ј“-ЅјЎџ Ө–ӨӨЌҮ - »чки “€ньЎандын түштүгүндөгү өрөөн. “үндүгүнөн Ќарын, Ѕайбиче, түштүгүнөн јт-Ѕашы тоолору м-н чектешет. ”з. 150-160 км, туурасы 15-20 км. Өрөөн деңиз деңг. 2000-2500 м, аны курчаган тоолор 3400-4900 м бийиктикте. –ельефи негизинен адырлуу ж-а түзөң. ј. ө-дө палеоген ж-а неоген мезгилдеринде пайда болгон кыргыздын кызыл түстүү комплекси м-н антропоген мезгилиндеги аллювий, мөңгү-суу чөкмөлөрү бар. Өрөөндүн тектон. негизги структурасы - ак-муз, кутурган антиклиналдары. ѕайдалуу кендеринен чопо (кирпич сырьЄсу), мергель (цемент сырьЄсу) ж-а туздун майда кендери белгилүү. ѕалеоген ж-а неогендин чопо, кумдук тектеринен турган адырлар ( өлмө, ќйнок∆ар, Ѕоронду, Ќоот-Ѕулак) өрөөндүн түн. жагын ээлеп жатат.  лиматы континенттик, кышы суук, жайы салкын, орточо жылдык темп-расы 10- 15∞—, маке. 34-36∞—, миним.- 20- 25∞— ∆аан-чачындын жылдык орт. өлчөмү 2≈0-400 мм. “оонун бийик капталдарында мөңгүлөр бар. —уулары:  ара- оюн (өрөөндүн бат. бөлүгүндө), јт-Ѕашы (чыг. бөлүгүндө), Ѕороондуу, јча,  өк- үмбөз,  аманды ж. б. Өрөөндө булактар көп. “оо беттеринин кыртышы коңур күрөң, токой арасы (2900-3500 м) кара ж-а ачыккүрөң топурактуу. ќйдуңдуу жерлерде бетеге, шыбак, күнөстүү адырларда эфемер (2100-2500 м) ж. б. өсүмдүктөр өсөт. јт-Ѕашы тоосунун этегин (2800-3200 м) шалбаа каптап жатат. Өрөөн бийиктеген сайын токой тилкеси ж-а субальпы, алыгы (3500-4300 м) тилкелери башталат. Өрөөндүн түн. жагына (Ќарын тоосу тарабы, деңиз деңг. 3400-3500 м бийиктикте) жарым чөл ж-а талаа ландшафттары мүнөздүү. ∆аныбарлары: талаа тилкелеринде чычкан, келемиш, сары чычкан, жылан, адырларда суур, токойлордо элик ж. б. —ууларында алабуга, көк чаар, каңылтыр балыктары бар. ј. ө.- мал чарбачылыгы үчүн жайлуу жер. —угат ж-а кайрак жерлерине буудай, арпа ж-а тоют өсүмдүктөрү айдалат. Өрөөн аркылуу ‘рунзе - “оругарт шоссе жолу өтөт.

ј“-ЅјЎџ –ј…ќЌ” -Ќарын обл-нын түш.-чыгышындагы админ. район. 1930-ж. уюштурулган. “үш. ж-а түш.чыгышынан  Ё–, чыгышынан ∆етиӨгүз р-ну, батышынан ќш обл. ж-а јк-“алаа р-ну, түндүгүнөн “€ньЎань р-ну м-н чектешет. ј€нты 19 миң км2.  алкы 33,6 миң (1974). 6 сельсовет, 8 колхоз, бир совхоз-бардыгы 21 элдүү пункт бар. јлардын көпчүлүгү јт-Ѕашы ж-а  ара- оюн өрөөндөрүндө орношкон. Ѕорбору - јт-Ѕашы кыш. –айондун терр-€сы »чки “€нь-Ўандын бийик тоолуу бөлүгүндө жайгашкан. Ѕатыштан чыгышты карай жанаша созулуп жаткан бийик кырка тоолорду (Ѕайбиче,  ара-“оо, јла-ћышык, Ќарын, јтЅашы,  акшаал), жайык өрөөндөр (јт-Ѕашы,  ара- оюн, јрпа, „атыр өл, јк-—ай) бөлүп турат. Өрөөндөрдүн жазылыгы 10-60 км, уз. 50-150 км, деңиз деңг. бийикт. 2000-3800 м.  ырка тоолорунун бийикт. 4000- 5980 м ге жетет. Ѕийик чокулары: ƒанков (5982 м,  акшаал тоосунда), “уз-“өр (5108 м, “оругарт тоосунда).  ен байлыктарынан: курулуш материалдары (чопо, кум, шагыл, мрамор), минералдуу суулар (Ѕеш-Ѕелчир, „атыр- өл ж. б.) кездешет. –айондун климаты кескин континенттик. »юлдун өрт. темп-расы дыйканчылык өрөөндөрдө 12-18∞—, бийик тоолуу сырттарда (3000-4000 м) 5-10∞—; €нварда - 18-29∞— јк-—ай өрөөнү -  ырг-ндагы эң суук жер (абс. миним. -53,6∞—). ∆ылдык жаан-чачын 200- 350 мм (көбүнчө жайында жаайт).  ыш 5-8 айга созулуп, кар 20-30 см түшөт. јт-Ѕашы,  акшаал, ‘ергана тоолорунда, јрпа, „атыр- өл, јк-—ай өрөөндөрүндө (3000 м бийиктиктен жогору) түбөлүк мөңгү жатат. »ри суулары: јт-Ѕашы, јк-—ай,  ара- оюн, јрпа. –айондун түштүгүндө јтЅашы ж-а  акшаал кырка тоолорунун ортосундагы ойдуңда „атыр- өл жайгашкан. “оолордун түн. капталдары нымдуу келип, токой (карагай, бай терек), бадал ж-а шалбаа, түш. капталдары жарым чөлдүү келип, көбүнчө бетеге, шыбак өсөт. јркар, тоо эчки, карышкыр, аюу, илбирс, түлкү, суур ж. б. жаныбарлар; улар, бүркүт, кекилик, чөкө таан сы€ктуу канаттуулар кездешет.  алкынын дээрлик көпчүлүгү - кыргыздар. јт-Ѕашы кыш-да уйгур, дунган ж-а орус калкы да бар.  алкынын орт. жышт. 1 км2 ге 1,5 киши. ј.-Ѕ. р-нунда негизинен мал чарбасы өнүккөн. Өрөөндөрдүн бир аз бөлүгү гана айдоо а€нтына пайдаланылып (јт-Ѕашы өрөөнү), көпчүлүк бөлүгү жайыт ( ырг-ндын жалпы жайытынын 12%не жакын). „арбасы негизинен у€ң жүндүү кой өстүрүүгө адистештирилген. –айондо 0,5 млн-го жакын кой-эчки, 6,8 миң уй, 10,8 миң топоз, 14,1 миң жылкы багылат. јлардын негизги тоют базасы - жайыт (235 миң га). јйдоо жерлери да негизинен тоют да€рдоого багыт алып, арпа, сулу айдалат. ј. Ѕ. р-нунун аймагы м-н Ќарын - “оругарт, обл. маанидеги Ќарын - ЅешЅелчир - „атыр-“аш, “оругарт - „атыр-“аш шоссе жолу өтөт. “оолордо, капчыгайларда ж-а жайыттарда көч жолдору арбын. ј.-Ѕ. р-нунда  ырг-н дыйканчылык ил.-из. ин-тунун тоют станци€сы, 15 орто, 4 сегиз жылдык, 2 башталгыч мектеп, мадани€т үйү, 14 клуб, кинотеатр, 26 китепкана, 4 обрукана, 1 поликлиника, 2 аптека, 19 медпункт, элди турмуш-тиричилик жактан тейлөөчү комбинат бар. 1932жылдан бери "∆еңиш жолу" газетасы чыгат. ћаанилүү тарыхый эстеликтери: “аш-–абат ( ербен сарай),  ошой- оргон (байыркы шаар уландысы). Ёлдин эс алышы, туризм үчүн райондо көп кооз жерлер (Ѕосого, ”лан, ∆аңы-∆ер, “аш-–абат, ЅешЅелчир ж. б.) бар.

јд.: ѕроблемы развити€ и размещени€ производительных сил  иргизской ——–. —ельское хоз€йство, ‘р., 1969; ќ р о з г ож о е в Ѕ. ќ., ѕрирода высокогорных пастбищ ¬нутреннего “€нь-Ўан€, ‘р., 1968; „упахин ¬. ћ., ‘изическа€ географи€ “€нь-Ўан€, ј.-ј., 1964.

ј“-ЅјЎџ –”ƒј “јЋјј—џ - јтЅашы кырка тоосунун түн. капталындагы сымаптын 20дан ашык майда кендери жайгашкан аймак. јл уз. 25 км, туурасы 1 км а€нтты ээлеп, негизинен силур мезгилинде пайда болгон мрамор ж-а лиственит тоо тектеринен түзүлгөн. јт-Ѕашы - Ёңилчек терең жаракасы аймактын түш. тарабынан өтүп, аны бойлой жер бетине серпентиниттелген гипербазиттердин интрузи€лары чыгып жатат. —ымап кендери мрамор тегиндеги брекчи€ зоналарынан орун алган; ал листвениттердеги тектон. жаракаларца ж-а терриген чөкмөлөрүндөгү кварц-анкерит тарамчаларында да бар. –удадагы сымаптын өлчөмү 0,1- 0,3% ке жетип, алар негизинен киноварь м-н метациннабарит сы€ктуу минералдардан турат.  ендер јт-Ѕашы- Ёңилчек терең жаракасы м-н байланыштуу болуп, герцин металлогени€лык доордун а€гында гидротермалык жол м-н пайда болгон. јймактагы кендердин маанилүүсү -  оргон-“аш, јк-Ѕейит, "ћраморный" ж-а “аш-–абат, бирок алар азырынча казылып алынбайт.

ј“-ЅјЎџ - Ќарын областындагы јт-Ѕашы районунун борбору, кыштак. Ќарын шаарынан 45 км, –ыбачье темир жол станци€сынан 244 км аралыкта, јт-Ѕашы суусуна  ара- оюн суусунун куйган жеринде жайгашкан.  алкы 8151 (1974). ј.-Ѕ-да рев-€га чейин ѕишпек -  ашкар соода жолундагы кербен сарай жайгашкан. ј.-Ѕ-да сүт-май з-ду, элди турмуш-тиричилик жагынан тейлөөчү комбинат, 2 орто, 1 сегиз жылдык мектеп, мектеп-интернат, райондук мадани€т үйү, кинотеатр, оорукана, пионерлер үйү ж-а китепканалар бар. јйтылуу  ошой- оргон (байыркы сепил-шаар урандысы) ј.-Ѕ-нын бат. жагында. „ыг. тарабында јт-Ѕашы суусун бойлой бай терек, тал өскөн токой жатат. ј.-Ѕ. кыш. райондун бардык жагы м-н шоссе жолу аркылуу байланышып турат, кыштакка жакын жерден ‘рунзе - “оругарт жолу өтөт.

ј“-ЅјЎџ Ўјј– ”–јЌƒџ—џ - јтЅашы суусунун бат. тарабынан 12 км аралыктагы  ара- оюн суусунун жээгинде жайгашкан о. кылымга тиешелүү шаар чалдыбары. Ѕайыркы јтЅашы ш. деген ат м-н тарыхта 10к-дан бери белгилүү (»бн ’ордатбектин маалыматы б-ча). јнын аймагынан табылган археол. табылгаларга караганда шаар 10-12-к. курулган. јл көчмөн түрк урууларынын кагандарынын убактылуу ставкасы ж-а коргонуу чеби болгон деп эсептелет. јнын урандысында кол өнөрчүлүк ж-а тиричилик буюмдары жокко эсе. ”рандыны жерг. эл ћанастын акылман шакирти  ошойдун мүлкү бекитилген чеп болгон дешип, аны  ошой- оргон деп да аташат.

AS.: Ѕернштам ј. Ќ., »сторико-археологические очерки ÷ентрального “€ньЎан€ и ѕамиро-јла€, ћ.- Ћ., 1952.

ј“-ЅјЎџ - ЁҢ»Ћ„≈  ∆ј–ј ј—џ -‘ергана кырка тоосунун чыг. тарабындагы “үш. ж-а ќртоңку “€ньЎань зоналарынын тоо тек катмарларын бөлүп туруучу тектон. эң терең жарака. јл батыштан түн.-чыгышты карай јт-Ѕашы кырка тоосунун түн. этеги м-н созулуп, ”лан,  өк-∆ар, „акыр- орум өрөөндөрү аркылуу өтүп, јк-Ўыйрак кырка тоосунун түш. капталы аркылуу Ёңилчек суусун бойлоп кетет. ———–дин аймагында жараканын уз. 500 км ден ашат. Ѕул жаракага жанаша жайгашкан тоо тектер өтө талкаланып ж-а метатоморфизмделип, негизинен сланецтерге айланган. ∆арака палеозой заманынын орто ченинде эле ар кандай багытта жылыткан шер кыртыш бөлүктөрүн ажыратып турган. √еофиз. аныктоолор б-ча, ал жер кыртышын бүт жарып өтүп, манти€нын үстүн бир кыйла жылыттырып жиберген эң терең жаракалардан. ј“≈»«ћ (а... ж-а theos-кудай, б. а., кудайсыздык) - кудайга,. табигаттан тышкары күчкө та€нган ар кандай ƒ»Ќ»… ишенимге каршы турган матер, көз караштардын системасы. ј-дин негизги максаты динди жөн эле тануу эмес, анын идеол. мазмунун ил. сынга алуу, диний көз караштар ды, ишенимдерди, ырым-жырымдарды жоюунун жолдорун белгилеп, алардын таптык ж-а таанып-билүү себептерин ачып көрсөтүү. ј. матер, көз караштын маанилүү жагы катары коомдун өнүгүшүндө пайда болуп, өөрчүгөн. јнын конкреттүү мазмуну ар бир доордо, ар бир өлкөдө ага каршы күрөшкөн диний окуулардын мүнөзүнө жараша болгон. ћис, байыркы  ытайда (—унь-÷зы, ¬ан-чун) ж-а »нди€да (Ћока€та-"чарвак" мектеби) материалисттер динди ж-а адепки диний китептерди сынга алып, алгачкы атеисттик ой-пикирлерди таратса, √реци€ м-н –им де ј-дин өнүгүшү бир кыйла бийик деңгээлге көтөрүлгөн. √реци€да милет мектебинин философтору айлана-чөйрөнү илимий-матер. көз караш м-н баамдоого аракет кылышкан. ‘еодализм доорунда диний идеологи€нын миң жыл чамасында үстөмдүк кылышы байыркынын мадтын жүздөгөн жылдарга артка тартса да, эркин ой-пикирди жогото алган жок. ќ. кылымда ≈вропада дин үстөмдүк кылып турганда, илимдин, эркин ой-пикирдин өсүш борбору »ранга ж-а анын маданий чөйрөсүнө кирген өлкөлөргө (0. јзи€) оойт. џрас, о. ази€лык белгилүү ойчул окумуштуулар јль-’орезми, Ѕеруни, Ќизами, »бн —ина ж. б-лар философи€да идеалисттик позици€да турушса да, алардын Ѕат. ≈вропанын кайра жаралуу дооруна тийгизген таасири зор. 19-кдын 1-жарымында ј. √ермани€да бир кыйла өнүгөт. јл мезгилдеги ј-дин эң көрүнүктүү өкүлү - Ћ. ‘ейербах. ‘ейербах диндин, диний ырым-жырымдардын ж-а түшүнүктөрдүн келип чыгышын изилдеген. 18-19-к. ј-дин нускалуу салттарын орус рев-€чыл демократтары өөрчүткөн. јлар дин тарыхтын белгилүү баскычында пайда болгонун белгилешип, бирок анын тапсыз коомдо аста-аста жок болорун түшүнө алышпаган. »л. коммунизмге негиз салуучулар  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельс өткөндөгү атеисттер диндин келип чыгышы м-н алек болгонун сынга алышып, максат рев-€чыл жол м-н диний идеологи€ны пайда кылуучу ж-а коргоочу коомду жок кылууда экенин баса көрсөтүшкөн. ¬. ». Ћенин,  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельс түзгөн ил. атеизм теќри€сын өнүктүрүп, парти€нын динге ж-а анын уюмдарына карата болгон программасын түзүүдө чечүүчү ролду ойноду. ¬. ». Ћенин өзүнүн "∆умушчу парти€сынын динге карата мамилеси жөнүндө" деген эмгегинде: "ƒинге каршы күрөшө билүү керек, ал эми бул үчүн массанын кудайга ишеншпинин* ж-а диндин булагын материалисттик негизде түшүндүрүү керек",- деп талап кылган (Ћенин ¬. »., „ыг., кырг. 1-бас, 15-т., 438-6.). ¬. ». Ћенин иштеп чыккан ил. атеизм теори€сы  ѕ——тин ж-а —овет өкмөтүнүн динге болгон мамилесинин түпкү негизин түзөт. Ѕуга чиркөөнү мамлекеттен, мектепти чиркөөдөн бөлүү ж-дөгү лениндик ƒекрет далил болот.  ѕ—— ил. атеизмдин лениндик принциптерин ишке ашырууда чоң ийгиликке жетишти. ———–деги тарыхый өзгөрүүлөрдүн негизинде, өлкөбүздүн көпчүлүк граждандары динден кол үздү. Ћениндин атеисттик мурастары диний ж-а бурж. идеологи€ м-н күрөшүүдө негизги курал болуп эсептелет.

јд.: ћаркс  . жана Ёнгельс ‘., ƒин жөнүндө, ‘р., 1960; Ћенин ¬. »., ƒин жөнүндө, ‘р., 1955; јбдылдаев —. ј., Ѕалдарды үй-бүлөдө жана мектепте атеисттик тарби€лоо, ‘р., 1973;  оммунистическа€ парти€ и —оветское правительство о религии и церкви, ћ., 1959; ярославский ≈. ћ., ќ религии, ћ., 1957.

"ј“≈»—“" - атеисттик ад-тты басып чыгаруу ж-а таркатуу коомунун журналы. ∆урнал 1923-30-ж. айына чыгып турган. "ј." бардык диний уюмдардын реакци€чыл маңызын ашкерелөөдө, диндин тарыхын ж-а теори€лык маселелерин ба€ндап, атеизмди ———–де ж-а чет өлкөлөрдө жайылтуу хроникаларын, о. эле дин ж-а чиркөө ж-дөгү (асыресе бурж.-либералдык окумуштуулардын да) эмгектерди басып чыгарууда зор роль ойногон.

ј“≈»—““»  ѕ–ќѕј√јЌƒј -массаны ил.-атеисттик корутундулар м-н кеңири тааныштыруу, диндин илимге кайчы келерин, таптык-эксплуатаци€лык мазмунун ачып көрсөтүү аркылуу динге каршы күрөш жүргүзүү. ј. п. компарти€нын көпчүлүк арасындагы идеол. ишинин ажыралгыс составдын бөлүгү, эмгекчилерди коммунисттик духта тарби€лоонун маанилүү тармагы. јл дүйнөгө илимийматер. көз карашты түзүүгө ж-а динге ишенгендердин аң-сезимин диний ырым-жырымдардан бошотууга багытталган. ј. п-нын маанилүү милдети - парти€нын ѕрограммасында көрсөтүлгөн коммунизмди куруучунун моралдык кодексин, коммунисттик мораль м-н диндик моралдын карамакаршылыгын түшүндүрүү. ј. п-ны системалуу түрдө жүргүзүп, диний ырым-жырымдардын, салт-каадалардын бетин ачып, жаңы салттарды пропагандалоо зор мааниге ээ.

ј“≈»—““»  “ј–Ѕ»я - адамды дүйнөгө матер, көз карашта тарби€лап, диндик адашуулардан ж-а ырым-жырымдардан кутултуу максатында ага системалык түрдө таасир көрсөтүү. ј. т-нын ар түрдүү формалары ж-а методдору бар: балдарды үй-бүлөдө, мектепте тарби€лоо, калк арасында оозеки ж-а басма сөз аркылуу атеисттик пропаганданы жүргүзүү, коомдук уюмдар аркылуу таасир көрсөтүү ∆. б. “арби€лоонун башка тармактары сы€ктуу эле ј. т-да да объективдүү өбөлгөлөрдү ажыратуу, б. а. социалдык-экон. шарттарды ж-а тарби€лоонун субъективдүү жагын аныктоо керек. —оң. коомдо ј. т-нын ийгилигин камсыз кыла турган объективдүү өбөлгөлөр түзүлүп, диндин социалдык тамырлары кыркылган, адамды адам эзүү жок кылынган. Ѕирок биздин коомдо диндин саркындыларын жоюуга кыйынчылык келтирген көрүнүштөр али да болсо кезигет. ќ. эле маданий турмуш шарттары жагынан шаар м-н кыштактын ортосундагы айырмачылык, тиричиликке байланыштуу кээ бир үй-бүлөлөрдө а€лдардын коомдук пайдалуу эмгектен алагды болушу д. у. с. көрүнүштөр айрым сов. адамдардын диний ырым-жырымдардан кутулушуна жолтоо кылып жатат. ј. т-ны ил. жактан уюштуруу конкреттүү шарттарда динге ишенүүнү, коомдук аң-сезимдин (бөтөнчө коомдук психологи€нын) өнүгүш тенденци€лары€, калктын ар кандай катмарларынын күндөлүк тиричилигин ар тараптан изилдөөнүн негизинде түзүлөт. ј. т-да динге ишенгендер м-н жекече нш жүргүзүү бөтөнчө орун ээлейт. ј. т-дагы таасир көрсөтүүнүн башкы методу - илим-билимди пропагандалоого негизделген ынандыруу жолу.

ј“≈Ћ≈ “ј« (гр. ateles - толук эмес, ektasis "*- керүү) - өпкө ткандарынын ыйлаакчаларында абанын такыр же жарым-жартылай жок болуп, көлөмүнүн кичирейип жыйрылышы. ќрганизмде аба алмашуу негизинен өпкөнүн майда баштыкчаларында (альвеола) өтөт. јба өтүшүнө тоскоол болуучу шарттардын натыйжасында абасыз калган альвеолдор кичиреет. Ѕала курсакта өсүү мезгилинде өпкө м-н дем албагандыктан, альвеолдор жыйырылган абалда болот. Ѕала төрөлгөн учурда айрым себептерден (дем алуу кыймылынын начарлыгы, өпкөнүн аба түтүктөрүнүн бүтөлүп калуусу ж. б.) альвеолдорго аба барбай, алар жазылбай жыйрылган бойдон калат. ј. өпкө сезгенгенде, анын кабына (плевра) суюктук толгондо, аба түтүктөрүнүн кысылуусунан же бүтөлүп калуусунан пайда болот.

ј“≈–ќћј (гр. athera - ботко сымал, оша - шишик) - теридеги же анын астындагы ар кандай көлөмдөгү зы€нсыз шишик.  өбүнчө теринин май бездери арбын жайгашкан жеринде (баш, бет, жыныс органдарында) кездешет. ј. май бездеринин түтүкчөлөрүнүн бүтүп калышынан пайда болот. јр кандай дүүлүгүүлөрдөн ј-да сезгенүү пайда болуп, ириңдеп кетсе, хирурги€лык жол м-н алынат.

ј“≈–ќћј“ќ« (гр. athera - ботко сымал) -? холестерин кристаллдары ж-а аки таштын туздары, ботко сымал майлуу массасы бар ткандардын чогулган жери. ј. атеросклероз м-н ооругандардын артери€лык ири кан тамырла р ы н ы н (толто, акырек, колтук, мээ ж-а ийин) ички бетинде көп кездешип, тамырдын ичин карай дөмпөйүп чыгып турат. ј. ар кандай көлөмдө болот (мис, толтодо бир нече см ге чейин жетет).  ан тамырдын ички кабыгындагы ј. тамырдын ортоңку булчуң кабыкчасына да жаңылат. “амырдын ички бетин тешип чыкса, ал жерде ј. жарасы пайда болуп, кан уюп калууга мүмкүнчүлүк түзөт. ”юган кан тамырларды толук бүтөп калышы ыктымал. Ѕул көбүнчө жүрөктүн артери€ларында учурайт.

ј“≈–ќ— Ћ≈–ќ« (гр. athera - ботко, seheres - берч) - адамдын денесиндеги липоиддик зат алмашуунун бузулушунан кызыл кан тамырлары тарып, ички бетине холестерин ж-а тромбдор пайда болуп, ошонун айынан келип чыккан өнөкөт оору. ј. оорусу көбүнчө жүрөктүн кызыл кан тамырларын, андан кийин аортаны, бөйрөктүн, мээнин, өпкөнүн, ичегикарындын, буту-колдун артери€ларын бузат; жүрөктүн эң коркунучтуу оорусу - инфарктын, мээнин инсульт ооруларынын негизги себеби болуп саналат. Ѕул оорунун пайда болушуна жаштын улгайышы, туура эмес тамак (холестерини көп мээ, бөйрөк, жумуртканын сарысы, балык икрасы ж. б.) ичүү борб. нерв системасынын бузулушу, ичкиликке берилүү, чылым чегүү ж. б. көмөктөш болот. ќ. эле акыл эмгеги м-н иштеген адамдар, эркектер көбүрөөк ооруйт. ј-дун сырткы белгилери булар: териге эрте бырыш кирет, чач агарат ж-а түшөт, өң карт сымак көрүнөт, кандын составында холестерин көбөйөт, жүрөктүн (стенокарди€, инфаркт), мээнин (баш айлануу, баш оору, унутчаак болуу, кандын басымынын жогорулаган), бөйрөктүн иштеши начарлайт, буту-кол ооруй баштайт ж. б. ј. оорусун дарылоодо нерв системасын тынч алдыруучу, кан тамырларды кеңейтүүчү дарылар, түрдүү витаминдер (¬|, ¬6, Bi2, —) кеңири колдонулат. ќоруну алдын алууда туура тамактануу, эмгек ж-а эс алуу режимдерин туура пайдалануу, узагыраак уктоо, физ-ра ж-а спорт оюндарына катышуу чоң мааниге ээ.

ј“»Ўќ¬ Ѕоронбай (1930-ж. т.) -ќш обл-нын Ќоокат р-нундагы "–осси€" к-зунун тамеки өстүрүү бригадасынын бригадири (1956). —оң. Ёмг. Ѕаатыры (196¬). 1961-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1965-ж. 29,5 га а€нттагы "—амсун-4-28" сортундагы тамекинин ар гектарынан 33,9 ц түшүм алган. јл  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин 7-шайл. депутаты. Ћенин ордени ж-а Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

ј“ ј ћ»Ќ≈– - өткөн убакта өзүндө бийлик жок, бий-болушка жан-жөкөр болуп күн көргөн киши. јл күч эмгегинен качып, ат үстүндө жүрүп оокат кылган кошоматчы, мансапкор адам деген мааниде айтылган. јт. м-дин иши болушту, бийди ж-а старчындарды шайлоо учурунда күчөгөн. јлар шайлоо убагында күн-түн дебей айылдан айылга чапкылашып, көрсөтүлгөн кандидатурасынын шайлоодо жеңип чыгышы үчүн тарапкерлерди көбөйтүүгө аракеттенишип, өздөрүнө пайда издешкен. јт. м-лер, —овет бийлиги орногондон кийин, эзүүчү таптар м-н бирге жок болду.

ј“ јЌј - жылкы багылуучу жай. јл кургак жерге типтүү долбоор б-ча жылкы асыроонун шартына ыңгайлаштырылып курулат. јга суу түтүгү киргизилип, желдеткич орнотулат. јсыл тукум жылкы ј-да кулун, тай, айгыр, бооз бээ багылат. јл эми асыл тукум жылкы м-н күч унаа катары пайдаланылган аттар өзүнчө орунга байланат. ј-нын жерден шыпка чейинки бийиктиги асыл тукум жылкы үчүн 3 м, күч унааныкы 2,4-2,7 м, терезеси 0,5-1,5 м болот. јнын керегелери негизинен бышкан кыштан, жыгачтан ж. б-дан тургузулуп, үстү тактай же шифер м-н жабылып, асты көбүнчө тактайланат же асфальтталат. ј-нын жанында жем, чөп, ат жабдыгы, шайман сакталуучу жай ж-а манеж болууга тийиш.

ј“ ј–”” ƒќ ”ћ≈Ќ““≈–» - сот, арбитраж, закондо көрсөтүлгөн ж. б. органдардын актыларын мажбурлоо түрүндө аткаруу үчүн ошол органдар тарабынан берилүүчү документтер. —ов. укук б-ча, ј. д-не сот органдарынын аткаруу барактары, приказдары, нотариалдык органдардын аткаруу үчүн жазуулары, арбитраж органдарынын мамл. мекемелер, ишканалар, кооперативдик ж-а коомдук уюмдар аралыгындагы талаш-тартыштар б-ча арбитраждык ж-а третей сотторунун чечимдеринин негизинде берилген приказдары, профсоюз уюмдарынын эмгек талаштары б-ча комисси€ларынын чечимдерин аткаруу үчүн берилүүчү күбөлүктөр, админ. органдардын штраф салуу ж-дөгү токтомдору, жашы жетпегендердин иштери б-ча комисси€лардын токтомдору ж. б. актылар кирет.

ј“ ј–””  ќћ»“≈“», к. Ѕорбордук јткаруу  омитети.

ј“ ј–””„” ћ≈’јЌ»«ћ-мех. кыймыл берүүнү аткаруучу элемент. јт. м-ди аны башкаруучу элементтердин түрү, пайдаланылуучу энерги€нын теги б-ча бөлүүгө болот.  еректелүүчү энерги€нын теги б-ча јт. м. гидравликалык, пневматикалык, электрдик ж. б. болун бөлүнөт. јт. м. кыймылдаткычтар кыймыл өткөргүчтөн, кабар берүүчү, текшерүүчү ж-а ажыратуучу элементтерден турат. Ёлектрдик кубаттуулугу 10-1000 вт ка жетет. ѕневматикалык јт. м. 6 кг\см2, гидравликалык 30 кг/см2 ге чейинки басым м-н иштейт.

ј“ џ - алгыр куштардын ичин тазалоочу көңдөй түтүк. јл жыгачтан же жорунун жото жилигинен жасалат. јлгыр куш семирип кетсе, же салар алдында жем жеп койсо, анын ичи ј. м-н тазаланат. јлгыр куштун оозун ачып туруп, ага ј-нын жардамы м-н туздуу суу жиберилет. Ѕир аздан кийин алгыр куштун ичи өтүп, ичи тазаланат.

ј“ЋјЌ“ - 1) байыркы грек мифолога€сында асманды желкесине көтөрүп турган титан - алп. јл титандардын кудайларга каршы күрөшүнө катышканы үчүн«евстии буйругу б-ча ушул жазага тартылган. 2) »мараттарды, порталдарды жасалгалоодо архит. дубалга же колоннага кошо тургузулган эркектин стату€сы. ј. балкондордун ж-а эркерлердин тирөөчтөрү катарында орнотулат. ћындай скульцтуралык ыкма Ѕайыркы √реци€да (б. з. ч. 5-4-к.) пайда болуп, 17-20-кдын архитектурасына кеңири орун алган (‘ранци€, “улондогу ратушанын ј. 1955-57-ж., скульптору - ѕ. ѕюже; Ћенинграддагы ∆аңы Ёрмитаждын портигинин ј. 1844-49-ж., скульптору - ј. ». “еребенев).

ј“ЋјЌ“ј - ј Ўдагы ƒжорджи€ штатынын админ. борбор шаары.  алкы 1390 миң (1970, шаар айланасы м-н), анын 20% негрлер. ј Ўнын түш.-чыгышындагы ири соода, финансы ж-а ө. ж. борбору. ћаанилүү трансп. тоомдорунун бири. ћашина куруучу ж-а жыйноочу, электр тех. з-ддор, металл иштетүүчү, хими€, тамак-аш ж-а жеңил ө. ж. өнүккөн. ј. 19-к-дын 1-жарымында негизделген. 1861-65-ж. гражд. согушта кыйроого учурап, 19-к-дын а€гы - 20-к-дын башында кайтадан курулган.

ј“ЋјЌ“» ј Ѕќ—ќ√ќ—” - јтлантика океанынын түбүнөн көтөрүлгөн жер. јл Ўетленд, ‘ерер, »сланди€ ж-а √ренланди€ а-дарынын ортосунда.

Ѕул жерде океандын тереңд. 600 м. ј. б. “үн. ћуз океаны м-н јтлантика океандарынын тереңдикте суу алмашууларына тоскоолдук кылат. “үн. јтлантика туздуу ж-а жылуу агымдары ј. б. аркылуу Ќорвеги€ деңизине өтөт. ƒани€ кысыгынан “үн. ћуз океанынын тузсуз муздак суусу јтлантика океанына келип турат.

ј“ЋјЌ“» ј Ѕќё ќ…ƒ”Ң” ј Ўнын чыгышында, јтлантика океанынын жээгинде, Ќью-…орктон ‘лорида ж. а-на чейин созулат. Ѕатышынан ѕидмонит платосу м-н чектешип, түштүгү ћексика бою ойдуңу м-н туташат. ”з. 1300 км ге жакын, туурасы 30-350 км. ќйдуң чөкмө тоо тектеринен (аки таш теги, кумдук, кум, чопо) түзүлгөн.  лиматы субтропиктик, океандык; ‘лориданын түштүгүндө тропиктик, түндүгүндө мелүүн. “үн. бөлүгүндө ј Ўнын ири шаарлары ж-а порттору: Ќью-…орк, ‘иладельфи€, Ѕалтимор, ¬ашингтон жайгашкан.

ј“ЋјЌ“» ј ќ ≈јЌџ (лат. ћаге Atlanticum, rp. Atlantis - √ибралтар кысыгы м-н  анар а-дарынын ортосундагы мейкиндик. Ѕүткүл океан Oceanus Occidentalis - Ѕатыш океан деп аталган) - чоңдугу жагынан жер жүзүндөгү 2-океан (“ынч океандан кийинки) . ј. о. түндүгүнөн √ренланди€ м-н »сланди€, чыгышынан ≈вропа м-н јфрика, батышынан “үн. ж-а “үш. јмерика, түштүгүнөн јнтарктида м-н чектешет. ќкеан түндүгүнөн ƒейвис ж-а ƒани€ кысыктары, Ўетленд ж-а »сланди€ а-дары аркылуу “үн. ћуз океаны м-н, түш.-чыгышынан јфрика ж-а јнтарктида аралыгында »нди океаны м-н, түш.-батышынан ƒрейк кысыгы аркылуу “ынч океан м-н кошулат. ј. о-нын а€нты (деңиздери м-н) 91 140,8 миң км2, орт. тереңд. 3332 м, суунун орт. көлөмү 337 541 миң км3 (деңиздерин кошпогондо, а€нты 82 441,2 миң км2, орт. тереңд. 3926 м). “үндүктөн түштүккө чейинки аралыгы 15 миң км, эң кууш жери (экватор бөлүгү) 2830 км. ј. о-нын деңиздеринин көпчүлүгү - ички деңиздер, алар кургактыктын таасирине ж-а океан м-н байланышына жараша жер ортосундагы (Ѕалтика, јзов,  ара, ћрамор, ∆ер ќртолук) ж-а жартылай туюк (Ёгей, јдри€,  ариб, ћексика ж-а џйык Ћаврентий булуңдары, “үндүк) деңиздерге бөлүнөт. “иррен м-н ”эддел четки деңиздерге кирет. ќкеандын ачык бөлүгүндө аралдар аз. јлардын бардыгы жанар тоолордон пайда болгон (јзор, Ѕермут, џйык ≈лена, “ристан-да- унь€ ж. б.). ћатериктен пайда болгон аралдардын көпчүлүгү (”луу Ѕритани€, »рланди€, Ќьюфаундленд, „оң ж-а  ичи јнтиль а-дары ж. б.) океандын жээк жагында жайгашкан. ј. о-нын түбүндө ќртоңку јтлантика кырка тоосу меридиан багыты б-ча созулуп жатат. јл океан түбүнөн 3400-4000 м бийиктикке көтөрүлөт. јнын батышында Ћабрадор, “үн. јмерика, √виани, Ѕразили€, јргентина ж. б., чыгышында Ѕат. ≈вропа, “үн. јфрика, √вине€, јнгола,  ап, јгуль€с, түштүгүндө јфрика-јнтарктика котловиналары (тереңд. 3000-7300 м) бар. ј. о-нын эң терең жери - ѕуэрто-–ико кобулу (8385 м) ж-а “үш. —андвич кобулу (8428 м).

ј. о-нын түбүндөгү чөкмөлөрдүн калыңд. 800-1000 м ге жетет ж-а пайда болуусуна жараша бир нече типке бөлүнөт. ќкеандын чет жагында негизинен терриген чөкмөлөрү (гравийгалька, кум,ылай), ќртоңку јтлантика кырка тоосу ж-а суу астындагы дөбөлөрдүн капталдарында карбонаттуу, кремнийлүү биоген чөкмөлөрү, терең ойдуңдарда кызыл түстүү чопо, жанар тоолуу аймактарда алардын бүркүндүлөрүнөн пайда болгон тоо тектер жатат. ј. о-нын түн. ж-а түш. бөлүктөрүндө калкып жүргөн муздар, айсбергдер м-н таралган талкаланды кесек чөкмө тектер жолугат. јлгачкы тоо тектер чөкмө катмарлар түрүндө материктердин суу астындагы капталдарында, базальт түрүндө жанар тоолор м-н аралдарда, ал эми ќртоңку јтлантика кырка тоосунда базальттар, негиздүү (габбро), ультра негиздүү (дунит, перидотит) интрузи€лар ж-а алардын метаморфизмделген түрлөрү кездешет. »чки ойдуңдардын таманында океан тибиндеги жер кыртышы бар.

ќкеан меридиан багытында созулуп жаткандыктан, климаты ар түрдүү. ј. о. бардык климаттык алкакта жайгашкан, түндүгүндө субарктика, *борб. бөлүгүндө экватор, түштүгүндө антарктика климаты. ј. о-нын үстүндө 4 атмосф. массасы - »сланди€ ж-а антарктикалык минимум м-н түн. атлантикалык ж-а түш. атлантикалык максимум өкүм сүрөт. јларды экваторго жакын жердеги атмосферанын төмөнкү басымдуу зонасы бөлүп турат. јталган 4 атмосферанын борб. басымы, материк четиндеги аба агымдары м-н биргелешип, мелүүн алкактарда, о. эле “үп. ж-а “үш. жарым шарында түн.-чыг. ж-а түш.чыг. шамалдар (пассаттар) үстөмдүк кылууга шарт түзөт. Өтө катуу шамалдар мелүүн алкактарда, айрыкча океандын түштүгүндө согот. јбанын темп-расы кышкысын, февралда (августта ј. о-нын түш. бөлүгүндө) экватордо 25∞—, 60∞ түн. кеңдикте 0∞—, 60∞ түш. кеңдиктө -8, -10∞—; жайкысын, августта (февралда ј. о-ныи түш. бөлүгүндө) экватордо 26-28∞—, 60∞ түн. кеңдикте 8-12∞— ж-а (60∞ түш. кеңдикте) 0-2∞— ∆ылдык жаан-чачынды€ орт. өлчөмү экватордо 2000 мм ден ашык, мелүүн. алкактарда 1000-1500 мм, субтропиктик алкак м-н јнтарктикада 250-500 мм, ал эми јфриканын чөлдүү жээктеринде 100 мм ге чейин аза€т. ќкеандын түштүгүндө 100 мм ден да аз.

ј. о-нын үстүңкү агымы антициклондуу ж-а түштүгү мелүүн, түш. жогорку кеңдикте циклондуу айланууларды пайда кылат. ј. о-на анын туш. бөлүгүнө √ольфстрим агымы мүнөздүү. √ольфстрим ж-а анын уландысы болгон “үн. атлантикалык агым бат. ж-а түн. антициклондук айланууларды пайда кылат. „ыг. чек араларындагы антициклондук бул айлануулар музда ј. о-нын алабында дүйнөдөгү ири порт шаарлар жайгашкан: Ѕат. ≈вропада - –оттердам, ћарсель, јнтверпен, Ћондон, √амбург, “риест, ¬енеци€, јмстердам, Ќеаполь, Ћиссабон,  опенгаген ж. б.; “үн. јмерикада - Ќью-…орк, Ѕалтимор, ’ьюстон, ћонреаль, Ѕостон, ∆аны ќрлеан; “үш. јмерикада - –ио-де-∆анейро, Ѕуэнос-јйрес; јфрикада - ƒакар, јбиджан,  ейптаун; ———–де - Ћенинград, –ига, ќдесса ж. б. ј. о. м-н деңиздер €^ээгинде дүйнө калкынын 2/s бөлүгү жашайт, дүйнөнүн ө. ж. товарларынын 4/s чыгарылат; ј. о-нан деңиз жолу аркылуу ташылуучу жүктөрдүн 2/3 өтөт, анын деңиздөрине кармалуучу балыктардын 2/3 туура келет. 1965-ж. ј. о. аркылуу 1 млрд. т жүк ташылган, жүргүнчүлөрдү ташуу жылына 1 млн. адамга жеткен. Ѕайланыштыруу максатында суу алды м-н океан аркылуу уз. 200 миң км трансатлантикалык кабелдер өткөрүлгөн. јд.: «енкевич Ћ. ј., ‘ауна и биологическа€ продуктивность мор€, т. 2, ћ., 1947; ’аритонов ƒ. √., √идрометеорологическа€ характеристика северной части јтлантического океана. ћ.-Ћ., 1948; ’ е йз е н Ѕ., “арп ћ., ё и н г ћ., ƒно јтлантического океана, пер. с англ., ч. 1, ћ., 1962; ƒеменицка€ –. ћ.,  ора и манти€ «емли. ћ., 1967.

ј“ЋјЌ“» ј ќ ≈јЌџЌƒј√џ Ё ¬ј“ќ–ƒ”   ј–Ўџ ј√џћ, ѕассат аралык каршы агым - јтлантика океанынын экваторго жакын жаткан түн. кеңдиктериндеги мезгилдүү агым. Ѕул агым 50∞ бат. узундукта пайда болот да, жайкысын күчөп, “үн. ж-а “уш. ѕассат агымдарынын ортосу м-н океанды батыштан чыгышты карай кесип өтөт. јл јфрикага жеткенде, √вине€ агымына кошулат. јгымдын ылдамд. 3 км1 с.

ј“ЋјЌ“» ј ’ј–“»я—џ - ј Ў м-н Ѕритани€нын өкмөт башчыларынын 1941-ж. 14-августта јтлантика океанында аскер кемелеринде жүргүзүлгөн сүйлөшүүлөрүнөн кийин кол коюлган деклараци€. јнда сүйлөшкөн эки мамлекеттин согуштагы максаты ж-а согуштан кийин тынчтыкты сактоо ж-дөгү пикири жалпы жонунан ба€ндалган. ј. х-да: эки мамлекет "башка өлкөлөрдүн территори€сын басып алууга умтулбайт", "бардык элдердин өздөрү каалаган башкаруу формасын тандап алууга укуктуулугу урматталат",- деп айтылган. 1941-ж. 24-сент€брда —ов. —оюзу ј. х-на кошулуусун маалымдаган, бирок бул деклараци€ны колдонуу белгилүү бир өлкөдөгү "жагдайларга, зарылчылыкка жана тарыхый өзгөчөлүктөргө ылайык келиши керек",- деп билдирген. 2-дуйн. согуш мезгилинде ж-а андан кийин ј Ў м-н ”луу Ѕритани€ өздөрү ј. х-нын принциптерин бузуу жолуна өтүштү.

ј“ЋјЌ“–ќѕ (јтлас - јфрикадагы тоолуу өлкө ж-а гр. anthropos- адам)-1954-55-ж. јлжирден (3 адамдын астыңкы жаактары м-н баш сөөктөрүнүн төбөсү) табылган адам сөөгүнүн аталышы. ∆аак сөөгү өтө чоң, ээк сөөгү жок, тиштери чоң, төбө сөөгү калың. ј. сөөктөрү м-н кошо шелль-ашель тибиндеги таш куралдар табылган. јнат. түзүлүшү жагынан ј. эң байыркы адамдарга - архантоопторго окшош, пит екант р опт ордун “үн. јфрикадагы түрүнүн өкүлү катарында эсептелет. ј. болжол м-н мындан 360 миң жыл мурда жашаган.

ј“Ћј— (гр. Atlas) - јфриканын түн.батышындагы тоо тизмеги. јтлантика океанынан батыштан чыгышка карай ∆ер ќртолук деңизин жээктеп, ћарокко, јлжир, “унис аркылуу 2000 км ге созулат. ∆арыш жаткан бир нече кырка тоодон (“ель-ј., Ѕийик-ј., ќрто-ј., —ахара-ј. ж. б.) ж-а тоо аралык түздүктөр м-н (800-1200 м бийиктиктеги) бөлүнгөн массивдерден турат.  ырка тоолордун орт. бийикт. 2000-2500 м (эң бийик жери- “убкаль тоосу, 4165 м). ј. негизинен палеоген-неоген мезгилдеринин а€к ченинде пайда болгон. ∆ер титирөө болуп турат. ј. көбүнчө аки таш тектеринен, ар түрдүү чополордон түзүлгөн, айрым жерлеринен байыркы жанар тоо тектери учурайт. “емир, коргошун, полиметалл, кобальт, молибден рудалары, таш тузу ж-а дүйнө жүзүндөгү эң ири фосфорит кени бар. “үндүгүнүн климаты жер ортолук деңиздин ж-а субтропиктик, калган райондорунун жарым чөлдүү. ∆айы кургак ж-а ысык. “үн. капталдары дайыма көгөрүп туруучу эмен, кедр ж. б. токойлор м-н капталган. “оо арасындагы платолордо эрмен, шыбак өсөт.

ј“Ћј—-1) карталардын өзүнчө том болуп чыгышы же бир папкага бириктирилген барактардын системалуу жыйнагы (к. √еографи€лык атлас); 2) атайын альбомдордун наамы, мис, јнатоми€лык атлас, ћашина куруу б-ча чиймелердин атласы ж. б. ј“Ћј’ - о. кылымдагы шаар урандысы; жазма даректерге караганда “алас өрөөнүндө ( ыргыз ——–и) 6- 12-к-дагы “араз (азыркы ∆амбыл) ш-на жакын жерге орношкон. “арыхчы аль-ћукаддаси ж-а аль-»стахринин маалыматтарына караганда, јтын борборунда чоң мечит, четинде базары болгон, сыртын бийик дубал курчап турган; шаарда жемиш багы, чет жакаларында жүзүм өстүрүлгөн. ј. Ќ. Ѕернштамдын пикири б-ча, археол. жагынан ј. ∆оон-2 обонун жанындагы шаар урандысына дал келет.  азуу иштери жүргүзүлгөн эмес.

" јд.: Ѕартольд ¬. ¬., —оор. соч., т. 4, ћ., 1966; Ѕеленицкий ј. ћ., Ѕ е н т ов и ч ». Ѕ., Ѕ о л ь ш а к о в ќ. √., —редневековый город —редней јзии, ƒ., 1973.

ј“ћќ—‘≈–ј - физ., хими€ ж-а тех. илимдеринин түрдүү бөлүмдөрүндө колдонулуучу басымды өлчөө бирдиги. Ќормалдык шартта (g= = 9,80665 At/сек2, t=0∞C) тыгызд. 13 595,1 кг/м3ж-а бийикт. 760 мм сым. мамычасын тең салмактай алган абанын басымы физ. же нормалдык атмосфера деп аталат. ƒеңиз деңгээлинде стандарттык ј. басымы 1 атм га барабар. 1 кг күч а€нты 1 см2 горизонттук тегиз бетке бир калыпта бөлүштүрүлгөн басым тех. ј. деп аталып, ал —» системасында н]м2 м-н ченелет.

ј“ћќ—‘≈–ј (гр. atmos -буу, sphaira-шар)-∆ер шарын курчап турган аба кабыгы; ∆ерди курчап ж-а аны м-н бир бүтүн катары кошо айланып туруучу газ чөйрөсү жайгашкан аймак. јнын массасы 5,151Q15m га жакын. ∆ер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан ј. пайда болушу мүмкүн.  ийин түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. “емп-ранын бийиктик б-ча таралып! өзгөчөлүктөрүнө жараша ј. төмөндөгүдөй 5 негизги катмарга бөлүнөт (к. сүрөт): тропосфера (8-18 км ге чейин), стратосфера (18-40 км ге чейин), мезосфера (40-50 км ден 80- 85 км ге чейин), термосфера же ионосфера (80-85 км ден 500-800 км ге чейин) ж-а экзосфера (800 км ден жогору). јлардын чегиндеги анча калың эмес кабатчалар тропопауза, стратопауза, мезопауза ж-а термопауза деп аталат. ј-нын түзүлүшүн мүнөздөөчү элементтердин бардыгы (темп-pa, басым, тыгыздык) мейкиндик ж-а мезгилге байланыштуу дайыма өзгөрүп турат. ј-нын төмөнкү кабатында (тропосферада) улам бийиктеген сайын абанын темп-расы төмөндөп (орто эсеп м-н ар бир км ге 6∞), анын бийик чегинде 190-220  болот. —тратосфера м-н термосферада болсо, тескерисинче, бийиктеген сайын темп-ра жогорулап, 1000  ге (термосферада) ∆етет. ј. негизинен азот м-н кычкылтектен турат да, анын составында аргон, көмүр кычкыл газ, нЄон ж. б. бар. ќ. эле ј-да дайыма суу буусу, чаң, суу тамчылары, муз кристаллдары болот.  ургак абанын составын (көлөмү б-ча): 78,084% азот, 20,9476% кычкылтек, 0,934% аргон ж-а 0,04% башка газдар түзөт. ј-пын эң негизги бөлүгү - суу буусу. ∆ерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктердеги абада 3% болсо, јнтарктидада 2-10_5%. ј-дагы суу буусунун көпчүлүк массасы тропосферада топтолгон. јбанын тыгыздыгы жерден бийиктеген сайын азайгандыктан, ј-нын массасынын таралышы да ар түрдүү. јнын 80% ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада араң гана 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба ∆ердегиден өзгөчөлөнүп турат. ћында газдардын диссоңиаци€ланышынан ј-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор ж-а жаңы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. ј-нын жог. катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеңили көбөйөт. ј-да болуучу физ. процесстердин энерги€сынын негизги булагы - күндүн радиаци€сы. ј. кыска толкундуу күн радиаци€сын начар сиңирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктан космоско өтүшү азайып, ∆ердин темп-расы жогорулайт. јба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, ј-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. јл көп факторлорго байланыштуу, эң негизгиси - ∆ер шарынын ар түрдүү аймагында ј-нын бирдей жылыбагандыгы. Ѕуга күн нурунун ар түрдүү кубат м-н таралышы себеп болот. ј-нын текши жылыбагандыгы абанын чоң масштабдагы агымдарынын күчөшунө алып калет (к. јтмосферанын циркул€ци€сы). ј-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. јтмосфера оптикасы, јтмосфералык электр, ћетеорологи€лык элементтер ж. б. ∆ер ж-а андагы тиричилик үчүн ј-нын мааниси зор. ј. жаан-чачындарынан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт “оо тектердин талкаланышына, темп-ранын озгерүп турушуна д. у. с-га ј-лык факторлор себеп болот. ј. ∆ер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. ћетеориттердин көпчүлүгү јнын тыгыз катмарына жетери м-н эле күйүп кетет. “ирүү организмдердин жашоо тиричилиги ј-нын өнүгүшүнө чоң таасир тийгизүү м-н бирге алар өз иретинде ј-лык шарттарга көз каранды. ћис, тирүү организмдерге чоң зы€н келтирүүчү күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен ј. катмарларына сиңет. ј-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар м-н өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек.  лиматтык факторлор, айрыкча темп-ралык режим м-н нымдуулук адамдын тиричилигине ж-а ден соолугуна өтө чоң таасир тийгизет.  лиматтын мааниси өзгөчө а. ч-сы үчүн чоң. ј-ны изпл^ дөө байыркы замандан бери жүргузүлгөнү м-н аны изилдөөчү илим - метеорологи€ 19-к-да гана пайда болгон. ћетеорологи€нын тармактарына ј. физикасы, ј. хиыи€сы, климатологи€, синоптикалык ж-а динамикалык метеорологи€ ж. б. кирет. “абигаттагы биол. процесстерге ј-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорологи€ м-н а. ч. метесрологи€сы изилдейт. ј-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станци€лар, посттор коюлган. ∆ерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокаци€ чоң роль ойнойт. ћетеорол. изилдөөлөрдө радиоаонддордун жардамы м-н ј-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы м-н багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында ј-ны тик зонддоонун мааниси чоң. ј-ны изилдөөдө самолеттор, автоматтык аэростаттар, метеорол. спутниктер, ракеталар пайдаланылат.

јд.: ћетеорологи€ и гидрологи€ ва 50 лет —оветской власти, под. ред. ¬.  . ‘едорова, Ћ., 1967; ’ргиан ј, ’., ‘изика атмосферы, 3 изд., Ћ., 1969; «аварин а ћ. ¬., јтмосфера, Ћ., 1956.

ј“ћќ—‘≈–ј Ѕј—џћџ- атмосферадагы абанын жер бетине ж-а андагы, бардык нерсеге болгон гидростатикалык басымы. ј. б.-атмосферанын абалын мүнөздөөчү негизги чоңдук, атмосферанын ар бир чекитиндеги басым анын жогору жагындагы абанын' салмагы м-н аныкталат. Ѕир литр абанын салм. 1,2928 г, ал 1 см* а€нтка 1033 г басым жасайт. ј. б. баро^ метр же гипсотермометр м-н өлчөнөт. јл миллибар (мбар), ньютондун чарчы метрге болгон катышы (н/м2) же 0∞—ге келтирилген барометрдеги сымап мамычасынын бийикт. (760 мм) ж-а оордук күчүнүн ылдамдануусунун нормалдык (деңиз деңг. ж-а 45∞ кеңдик б-ча) чоңдугу м-н туюнтулат..  абыл алынган нормалдуу ј. б. 760 мм сым. мам. = 1013,25 мбар- = 101325 н/м2. Ѕийиктик жогорулаган сайын ј. б. аза€ берет: 5 км бийиктикте ј. б. жер бетиндегиден эки эсеге аз. јл жер бетинде ар кайсы жерлерге ж-а убакытка жараша өзгөрүп турат. Ѕирок түрдүү өзгөрүүлөргө (ңиклон ж. б.) карабастан, жер бетиндеги жылдык орт. ј. б. бир калыпта болот. ƒеңиз деңгээлиндеги бийиктикте байкалган эң төмөнкү басым 584 мм, эң жог. 808,7 мм.

ј“ћќ—‘≈–ј ќ«ќЌ” -абадагы кычкылтектин өзгөрүшүнөн пайда болуп, атмосферанын составына кирүүчү газ (к. ќвон). ∆ерге чектеш атмосферада озон аз болот да, 20-35 км ден 70 км ге чейинки бийиктикте көбөйүп, өзүнчө озоносфера катмарын түзөт. ј. о.  үн радиаци€сынын 4%ин сиңирип турат. јл ультра кызгылт көк нурларды ж-а жерден көтөрүлгөн жы* луулукту өткөрбөйт. ќшондуктан атмосф. прсцесстер ж-а ∆ер бетиндеги тиричилик үчүн анын мааниси чоң.

ј“ћќ—‘≈–ј ќѕ“» ј—џ - жарык нурларынын абада чачырашынан, сиңирилишинен, сынышынан, чачылышынаи ж-а дифракци€сынан пайда болгон оптикалык кубулуштарды изилдөөчү атмосфера фиаикасынын бир бөлүгү. јдамдын көрүү сезими аркылуу кабыл алынуучу абадагы көрүнүш атмосферадан! оптикалык кубулуштар деп аталат. јларга асмандын жарык болушу ж-а анын шоолалары, таңдын атышы, күүгүмдүн кириши, жылдыздардын жымыңдашы, мираж, мунарык, гало, көк желе, уюлдук жаркыроо ж, б. кирет. јтмосферадагы нур энерги€сынын негизги булагы-  үн (к. јктинометри€). ∆арык нурлары жеке гана күндөн келбестен, ал жылдыздардан, жер бетинен, атмосферанын жог. кабаттарынан бөлүнүп чыгат (мис: түнкү асман жарыгы, уюлдук жаркыроо ж. б.). Ѕул кубулуштарды аэрономи€ изилдейт. јбада ор дайым аэрозоль күкүмчөлөрү (чаң, суу тамчылары, муз кристаллдары ж. б.) болот. ћындай кошундулар асмандын тунуктугун начарлантат. —иңген нур атмосферанын жылуулук режимине таасир тийгизет. јбадагы суу тамчыларынын өлчөмү темп-pa м-н нымдуулукка жараша болгондуктан, асмандын өңү да аларга байланыштуу.  үндүн нуру жерге же океандын бетине түшкөндө, бир бөлүгү сиңип, калганы чагылат.  ыртыштын темп-расы сиңген нурдан пайда болот. ∆ер бетинен чагылган нур кайра атмосферага өтүп, аба ырайына таасир тийгизгендиктен, климат өзгөрүп турат. ∆арыктын жаан тамчыларынан чагылышы, сынышы ж-а дифракңи€сы көк желе түрүндө көрүнөт.

ј“ћќ—‘≈–ј —”” Ѕ””—”Ќ”Ќ  ќЌƒ≈Ќ—ј÷»я—џ - абадагы суу бууларынын суюктукка (тамчыга) айланышы. јл суу буусуна каныккан абанын муздак заттарга тийишинен пайда болот. “аштарда, дубалдарда, бакдарактарда же аба конденсаци€сынын €дролорунда кеп байкалат. ј. с. б. к. буунун серпилгичтигине, темп-расына, электр зар€дына, тамчынын өлчөмү м-н хим. составына байланыштуу. јтмосферада конденсаци€ €дролору бууга айланган туздардай, метеориттердин күйүшүнөн, токойлордун өрттөнүшүнөн, түтүндөрдөн, космостук чаңдардан, бактери€лардан ж. б-дан пайда болот.  онденсаци€нын негизинде атмосферада булуттар, тумандар, жаан-чачындар, жер бетинде шуудурум, бубак, кыроо ж. б. келип чыгат.

ј“ћќ—‘≈–ј “≈ћѕ≈–ј“”–ј—џЌџЌ »Ќ¬≈–—»я—џ - жер бетинен бийиктеген сайын атмосферадагы аба темп-расынын жогорулашы. »нверси€ көбүнчө атмосферанын бир катмарынан экинчисине өткөндөгү чек арада байкалат. јнын калыңд. 10- 1000 м ге жетет. »нверси€ катмарында темп-ранын көтөрүлүшү 15-20∞—ге жетип, кээде андан да ашат. јбанын түн ичинде муздашынан улам радиаци€лык инверси€ келип чыгат. јтмосферанын жогорку катмарында аба массасынын которулушунан кысылган инверси€ байкалат.

ј“ћќ—‘≈–ј ‘»«» ј—џ - атмосферада болуучу физ. кубулуштар м-н процесстерди изилдөөчү илим. јл атмосферада жылуулуктун таралышын, абанын жылышын же муздашын, агымын, буулануу ж-а конденсаци€лануу процесстерин, жаан-чачындын пайда болушун, атмосферадагы оптикалык, электрдик, акустикалык ж. б. кубулуштардын себептерин, алардын өз ара байланыштарын физ. же аналит. жолдор м-н аныктайт. ј. ф. метеорологи€нын көп тармактары м-н тыгыз байланышкан, к. ћетеорологи€.

јд.: ’ р г и а н ј. ’., ‘изика атмосферы, Ћ., 1969.

ј“ћќ—‘≈–ј ‘–ќЌ““ќ√” - атмосферадагы физ. касиеттери түрдүүчө аба массаларын бөлүп турган тилкелер. јлардын туурасы 20-60 км, уз. 4-5 миң км ге жетет. ћында муздак агымдын жылуу агымга кошулган жеринде аба ырайы (темпрасы, шамал ж-а анын багыты, абанын нымдуулугу) өзгөрө баштайт да, ал жерде аба массаларынын кыймылы жүрөт. “ыгызыраак келген муздак аба жер бетине жантыгынан (шынаа сы€ктуу) жайгашып, жылуу аба анын үстүндө жатат. ј. ф. дайыма муздак аба жагына кыйшайган абалда болот. јнын бурчу өтө кичине, орто эсеп м-н 1: ёќгө барабар. ј. ф-да басымдан башка метеорол. элементтер горизонталь б-ча чукул өзгөрүлөт. ј. ф-нун суткалык ылдамд. 1000-1500 км чейин жетиши мүмкүн. ј. ф. жылган багытына жараша муздак (катафронт) ж-а жылуу (анафронт) болуп бөлүнөт. ћындай фронттордун кошулушунан пайда болгон татаал фронт - окклюзи€, ал эми негизги геогр. типтеги аба массаларын бөлүп турган фронттор башкы фронттор деп аталат. јларга арктика, пол€р, тропик фронттору кирет. јтмосферадагы калың кара булуттар, жаан-чачын, катуу шамал, чагылгандуу жаан ж. б. кубулуштар көбүнчө ј. ф-на байланыштуу.

ј“ћќ—‘≈–ј ÷»– ”Ћя÷»я—џ - атмосферадагы аба массаларынын алмашуусун пайда кылуучу негизги агымдардын которулуп жылып жүрүшү. ј. ц. жерге күн радиаци€сынын түрдүү кубатта келишине, жердин өз огуна айланышына, жер бетинин бир өң„ө… болбогондугуна ж. б-га байланыштуу. ј. ц. жалпы (пассат, муссон, циклон ж-а антициклон системасындагы агымдар) ж-а жергиликтүү (керимсел, желаргы ж. б.) болуп экиге бөлүнөт. јтмосферанын жалпы циркул€ци€ процесси өтө татаал ж-а тынымсыз өзгөрүп турат, бирок анын жылдык мүнөзү сакталып, жер бетиндеги ири аймактарга мүнөздүү климаттык өзгөчөлүктөрдү түзөт. јтмосферанын жерг. циркул€ци€сы өз алдынча турган айрым аймактарда гана жүрүп, алардын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу болот, мис,  ырг-ндагы сан-таш, улан, керимсел ж-а өрөөндөр м-н капчыгайларда болуучу шамалдар.

ј“ћќ—‘≈–јƒј√џ јЅјЌџ —јЌ»“ј–ƒџ   ќ–√ќќ - калк жашаган жерлердеги абанын булганыш себептерин ачууга, анын организмге тийгизген терс таасиринин калдыктарын жоюуга, санитардык норматив түзүүгө багытталган чаралар. —оставында кремний кычкылы (Si02) бар чаң өпкө ткандарын катыра турган өзгөрүүлөрдү пайда кылат. ”улуу газдар организмди ууландырат, 3, 4 бензпирен өпкөдө зы€ндуу шишиктин пайда болушуна көмөк берет. јтмосф. абанын такай чаңдап турушу ошол абанын тунуктугун төмөндөткөндүктөн, организм үчүн өтө пайдалуу ультра кызгылт көк нурлардын жерге түшүшү аза€т. ј. а. с. к. чаралары: ө. ж. ишканаларын курууда жердин ж-а жерг. климаттын шарттарын эске алып, туура жайгаштыруу, калк жашаган зонаны туура пландаштырып жашылдандыруу, ө. ж-ларды автоматташтырууда өндүрүштүк процесс учурунда бөлүнүп чыгуучу айрым зы€ндуу заттар башка жакка тарабагандай кылып, ал заттарды тазалоочу жабдыктар орнотуу ж. б.

ј“ћќ—‘≈–јƒј√џ ∆јЌј √»ƒ–ќ—‘≈–јƒј√џ “”–Ѕ”Ћ≈Ќ““ҮҮЋҮ - аба ж-а суу агымдарындагы айрым бөлүктөрдүн кыймылынын иретсиздиги. јтмосферадагы абанын ж-а океан м-н деңиздеги суунун агымдарында, алардын кээ бир бөлүктөрүнүн алмашуусу закон ченемдүү кыймылда эмес, иретсиз татаал траектори€ б-ча жүргөндүктөн, кыймылдагы катмарлардын интенсивдүү буркандаган аралашуусун пайда кылат (к. “урбу^ ленттуулук). Үндүн абада таралбай калышы, жылдыздардын жымыңдашы, учуп бара жаткан самолеттун ылдый түшүп кетүүсү турбуленттүүлүк м-н түшүндүрүлөт. “урбуленттүүлүктү изилдөө айрыкча шаарларды куруу пландарын иштеп чыгууда (шаардын үстүндө тутүндүн же чаңдын аз турушу, түтөтүүлөрдүн жардамы м-н өсүмдүктөрдү үшүктөн сактап калуу ж. б. маселелерди чечүүдө) чоң роль ойнойт.

ј“ћќ—‘≈–јƒј√џ ∆џЋ””Ћ”  јЋћјЎ”” - атмосферада жылуулуктун тик ж-а горизонталь багыт б-ча алмашуу процесси. ћында абанын жылуу катмарларынан чыккан агым, анын муздак катмарларына карай жылып, абанын кошулуусунан темпра өзгөрүлөт. Ѕул катмарлардын темп-ралык айырмасы канчалык чоң болсо, ј. ж. а. ошончолук тез жүрөт.  үндүн радиаци€сы, космостон келген ж-а жерден чыккан жылуулуктар - атмосферадагы жылуулуктун негизги булагы. ј. ж. а. негизинен турбуленттүүлүктүн жардамы м-н атмосферанын жерге чектеш катмарына жылуулуктун өтүшү, күндүн радиаци€сынын таралышы, суунун бууга айланышы ж-а атмосферадагы суу буусунун конденсаци€ланышы м-н сублимаци€ланышынан бөлүнүп чыккан жылуулуктун натыйжасында болот.

ј“ћќ—‘≈–јƒј√џ »ќЌƒќ–-атмосферадагы электр м-н зар€ддалган бөлүкчөлөр. јлар  үндүн ультра кызгылт көк корпускул€рдуу ж-а радиоактивдүү космостук нурлардын таасиринен пайда болот. ћында газ молекуласына ионизатордун энерги€сы таасирин тийгизип, анын атомдорундагы сырткы электрондун бирин бөлүп ажыратат. Ќатыйжада бош электрон м-н оң зар€ддалган молекула келип чыгат. Ѕош электрон нейтралдуу молекулал&р м-н тез биригип, терс иондорго айланат. Ѕирок мындай мономолекулалуу иондор узакка жашай албайт. јга газдын нейтралдуу молекулалары кошулат да, туруктуу молекулага өтөт. јңы "жеңил" ион дейбиз. ∆еңил иондор кыймылда болуп, атмосферада кездешүүчү суюк же катуу бүртүкчөлөргө жабышып, оор ионго өтүп кетет. ј. и-дун пайда болушу жерг. ж-а метеорол. шартка байланыштуу. јба нымдуу болсо, оор иондор көбөйүп, жеңилдери аза€т. Өтө жогору бийиктикте жеңил иондор басымдуулук кылып, электр зар€ддарынын пайда болушуна көмөк берет. ∆ер бетиндеги 1 см3 таза абада 500- 1000 жеңил ион болот; алардын оң зар€ддалганы терс зар€ддалганынан 10-20% көп. Ўаарлардын үстүндөгү 1 см3 абада оор иондор ёќќќќге чейин көбөйүшү, ал эми жеңил иондор ёго азайышы мүмкүн. »ондордун топтолушу түрдүү геогр. пункттарда түрдүүчө, ал тургай сутканын ж-а жылдын ичинде өзгөрүп турат. ј. и. айрыкча шаркыратма, фонтан д. у. с-дын айланасында көп пайда болот. ќор иондордон атмосферада көлөмдүү зар€ддар пайда болот. Ѕулуттардагы зар€ддардын, нөшөрлөгөн жамгырдын болушу оор иондордун таасирине байланыштуу. »ондордун өтө көп санда топтолушу биол. проңесстерге да таасирин тийгизет. Ёгер атмосферада терс зар€ддалган иондор көбөйсө, адамдын сергектиги (шпкердиги) артат, ал эми оң зар€ддалган иондордун таасиринен талыкшуу, баш оору ж. б. пайда болот. Ёлдүү жерлерде зар€ддуу иондор атайын ион эсептегичтер м-н текшерилип турат.

ј“ћќ—‘≈–јƒј√џ  ќЌ¬≈ ÷»я - аба көлөмүнүн бийиктик б-ча өйдөтөмөн алмашуусу. јл атмосферадагы темп-ранын айырмасына байланыштуу болуп, жылуу абанын тыгыздыгы айлана-чөйрөсүнө караганда төмөн болгондуктан, ал жогору карай, муздак абаныкы жогору болгондуктан, төмөн карай умтулуу закону м-н түшүндүрүлөт. јбанын алмашуусу көбүнчө тропосферанын төмөнкү ∆-а жог. катмарларынын ортосунда пайда болот. ј. к. жүрүп турган кезде, аба агымынын жер бетинен көтөрүлүүсү байкалат. јндагы абанын көтөрүлүү ылдамд. 20 м/сек, кээде андан да жогору. ћындай жерлерде чагылгандуу булуттар пайда болуп, нөшөрлүү жамгырлар жаайт.

ј“ћќ—‘≈–јƒј√џ “ќЋ ”Ќƒј– - аба адамдарынын төө өркөчтөнүп таралуу процесси. ћүнөзү ж-а пайда болушуна жараша ј. т. түрдүүчө болот. јба массаларынын ылдамдыктарынын айырмасы канчалык чоң, ал эми тыгыздыктарыныкы канчалык кичине болсо, ј. т-дын амплитудасы м-н узундугу ошончолук чоң. ј. т-дын узундугу кээде бир канча км ге, амплитудасы жүздөгөн м ге жетет. Ёки катмар бири бирине карама-каршы келген жарыш кыймылда болсо, өтө узундуктагы туура толкундар пайда болуп, алардын кыры кыймылдын багытына тик жайгашат. Ёгерде ылдамдыктары аз айырмаланган эки катмардын кыймылы түрдүү багытта болсо, анда өз ара кесилүүчү толкундардын эки системасы орун алат. јл эми байкоочу туташ булуттан жогору көтөрүлсө, анда ал булуттун үстүнкү бети деңиз толкуну сы€ктуу болуп көрүнөт. јлар абанын эки катмарынын чек арасындагы туруктуу толкун деп аталат. ј. т-ды изилдөө аба ырайын прогноздоодо чоң роль ойнойт.

ј“ћќ—‘≈–јЋџ  ј ”—“» ј -атмосферада үндүн таралыш өзгөчөлүктөрүн ж-а атмосфераны акустикалык методдор м-н изилдөөчү акустиканып бөлүгү. јба жылуулук өткөргүчтүк ж-а илээшкектүүлүк касиетке ээ. јтмосферанын тыгыздыгы аз, ал эми үн жыштыгы чоң болсо, үн атмосферага көбүрөөк сиңет. ћис, жакындан чыккан мылтыктын же жарылуунун үнү алыс аралыкка угулбайт. “ескерисинче, термелүү мезгили бир нече секундадан бир нече мин га созулган төмөнкү жыштыктагы үндөр (инфраүндөр) миңдеген километрге таралат. Үндүн таралышындагы бул өзгөчөлүктөр төмөнкү жыштыктагы үндөрдүн кубаттуу булагы болгон €дролук жарылууларды алыс аралыкта аныктоого мүмкүндүк берет. Ѕийиктеген сайын темп-расы ж-а тыгыздыгы азайып, атмосфера бир тектүү болбогондуктан, үн өзүнүн таралуу багытынан кыйша€т да, үндүн рефракци€ кубулушу пайда болот. “аралуу багытынан кыйшайган үн толкундары ∆ерге кайрылып келип, акустикалык үн угулуучу ж-а угулбоочу зоналарды пайда кылат.

јд.:  расильников ¬. ј., «вуковые и ультразвуковые волны в воздухе, воде и твердых телах, 3 изд., ћ., 1960.

ј“ћќ—‘≈–јЋџ  ЁЋ≈ “– -1) атмосферадагы электр кубулуштары м-н процесстеринин жыйындысы; 2) атмосф. физикасынын атмосферадагы электр кубулуштары м-н касиеттерин изилдөөчү бөлүгү. ј. э. атмосферадагы электр талаасын, анын иондошуусун, өткөргүчтүгүн, андагы электр тогун, көлөмдүк зар€ддарды, булуттар м-н жаан-чачын зар€ддарын, чагылганды ж. б. кубулуштарды изилдейт.

јтмосферадагы электр талаасы. “ропосферадагы булут, жаан-чачын, туман, чаң ж. б. электр м-н зар€ддальш, атмосферадагы электр талаасын пайда кылат. ∆ер терс (өлчөмү 3 o 105 к), атмосфера жалпысынан оң зар€ддалган. Ѕирок жаан-чачында, бороондо, айрыкча чагылгандуу жаанда электр талаасынын чыңалуу багыты ж-а чоңдугу кескин өзгөрүлүп, кээде 1000 в/м ге жетет. Ёлектр талаасынын чыңалуусу ортоңку кецдикте жог. деңгээлде болуп, түн., түш. уюлдарда төмөндөп, убакытка карата өзгөрүп турат.

јтмосферанын электр ө ткөргүчтүүлүгү. јтмосферанын электрдик абалы, анын электр тогун өткөрүшүнө байланыштуу. јл атмосферада иондордун, б. а. зар€ддуу бөлүкчөлөрдүн болушу ж-а алардын кыймылы м-н түшүндүрүлөт. јбанын электр өткөргүчтүүлүгүн атмосферадагы бардык эле иондор пайда кылат, бирок оор иондордун кыймылы жеңилдеринө караганда бир канча эсө жай болгондуктан, алардын өткөргүчтүгү начар болот. јба канчалык таза болсо, же деңиз деңгээлинен канчалык бийик турса, электр тогун ошончолук жакшы өткөзөт. јнткени мында иондор көбөйүп, алардын кыймылдоосу артат. јтмосферанын электр өткөргүчтүүлүгү өтө кичине, аны жакшы изол€тор өткөргүчтүүлүгү м-н салыштырууга болот. ∆ер үстүндөгү абанын электр еткөргүчтүүлүгүнүн орт. мааниси 2-10-14 сим/м.  осмостук нурлар, радиоактивдүү заттардын нурлануусу,  үндүн ультра кызгылт көк ж-а корпускул€рдык нуру - атмосферанын негизги иондоштургучтары. Ёлектр талаасынын чыңалуусунан иондор козголуп, атмосферада төмөн карай тик багытталган электр тогу пайда болот. Ѕүткүл жер бети б-ча анын өлчөмү 1800 о ге жетет. Ѕир чагылгандуу булуттан ∆ерге түшкөн токтун күчү орто кеңдиктерде 0,01-0,1 а, экваторго жакын аймактарда 0,5-1 а ге чейин болот. Ѕулуттардын өзүндөгү токтун күчү ∆ерге өткөн токтун күчүнөн 10-100 эсе чоң. ∆ер шарында бир эле мезгилде 1800гө жакын чагылган болуп, андагы токтун күчүнүн жалпы суммасы 1000 а ге чейин жетет.

јд.: “верской ѕ. Ќ., јтмосферное электричество, Ћ., 1949.

ј“ћќ—‘≈–јЌџЌ  Ө–ҮЌҮћƒҮҮЋҮ√Ү - алыстагы заттарды күңүрттөнгөн аба катмарларынан ажырата көрүүнүн мүмкүнчүлүгү. јл күндүзгү, күүгүмдөгү ж-а түнкү болуп бөлүнөт. ј. к. заттын канчалык даана көрүнүмдүүлүгү ж-а анын алыстыгы (горизонталь ж-а тик же жантык багыт б-ча) м-н мүнөздөлөт. ј. к-Ќ изилдөөнүн практикалык мааниси транспортто (жол белгилеринин, самолеттор конуучу ж-а учуучу а€нттардын көрүнүмдүүлүгү), топогр. (трансл€ци€лык белгилердин көрүнүмдүүлүгү) ж-а согуш иштеринде (чалгындоодо ж. б.) өтө чоң. ј. к-нүн. өзгөрүшү аба ырайына байланыштуу. √оризонталь б-ча заттардын көрүнүмдүүлүгү кээде 50 км ден ашат. ј. к. жайында жакшырып, кышында тумандуу ж-а жаан-чачындуу күндөрдө, бороон болгондо начарлап, заттар ондогон м ге чейин гана араң көрүнөт. «аттардын көрүнүмдүүлүгүн жакшыртуу үчүн дүрбү ж-а радиолокаци€ колдонулат.

ј“ћќ—‘≈–јЌџЌ –јƒ»ќј “»¬ƒҮҮЋҮ  - атмосферада радиоактивдүү заттардын болушу. ј. р-н пайда кылуучу негизги булактары: 1) радиоактивдүү изотоптордун жер бетинен келиши; 2) табигый €дролук реакци€лардын натыйжасында радиоактивдүү изотоптордун атмосферада пайда болушу; 3) жасалма €дролук реакци€лардын (€дролук жарылуулардьга) эсебинен атмосферада пайда болуучу радиоактивдүү изотоптор. –адиоактивдүү элементтердин табигатта (жер кыртышында) минерал ж-а руда түрүндөгүсү - уран м-н торий.  алгандары - алардын радиоактивдик ажыроосунан гана пайда болгон хим. элементтер. –адиоактивдүү элементтердин (радий, торий, актиний) изотоптору: радон, торон, актиний. јлардын ичинен жер кыртышынан атмосферага аба аркылуу кеңири тараганы - радон.  ургактыктын ар бир см2 а€нтынан орто эсеп м-н 10~7 кюри радон атмосферага өтүп турат. –адон атмосферадагы майда бөлүкчөлөр м-н бирикпегендиктен, ј. р. артат. јндан башка уран кендери, атом бомбасынын жарылуусу ж. б. да ј. р-н көбөйтөт. Ѕирок радиоактивдик ажыроодон, радиоактивдешкен аэрозолдордун гравитаци€лык, электрдик ж-а диффузи€лык чөгүүлөрүнүн, алардын жаан-чачын м-н жер бетине түшүүсүнөн ж. б. натыйжасында атмосфера тазаланып, ј. р-нүн салыштырма бир калыптуулугу сакталып турат.

ј“ћќ—‘≈–јЌџЌ —“–ј“»‘» ј÷»я—џ - темп-ранын ж-а нымдуулуктун тик багыт б-ча бөлүнүшү. “ропосферада темп-pa бийиктеген сайын орто эсеп м-н ар бир 100 м ге 0,6∞ төмөндөйт. ∆ер шарынын аймактарында аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, темп-ранын тик багыт б-ча градиенти дайыма өзгөрүп турат.  ээде бийиктеген сайын абанын темп-расы ө“ө “өћөЌƒө…“. ћ»—, ар бир 100 м сайын 1——. ћындай учурда ј. с. туруксуз. “емп-ранын тик багыт б-ча градиенти эң эле аз же өзгөрүүсүз бир калыпта (изотерми€) сакталат, кээде бир аз жогорулашы (инверси€) мүмкүн. ћындай абал атмосферанын туруктуу стратификаци€сы болуп эсептелет.

ј“ћќ‘»Ћ№ ЁЋ≈ћ≈Ќ““≈–» - жер атмосферасына мүнөздүү хим. элементтер. јларга суутек, азот ж-а инерттүү газдар (гелий, неон, аргон, криптон, ксенон, радон) кирет. ј. э. литосферанын 0,03 %ин түзөт. јлардын атомдору атмосферада бош түрүндө кездешет. ј. э-нин атомдук көлөмү чоң, кайноо, эрүү темп-ралары төмөн келип, диамагниттик касиеттерге ээ.

ј“-ќ…Ќќ   џ– ј “ќќ—” »чки “€нь-Ўандын батышында ( ыргыз ——–и). “алас јла-“оосу м-н „аткал кырка тоосу бириккен жерден түпг.чыгышты карай (Ќарын д-на чейин) 75 км аралыкта жатат. “үш.-батышынан  ара-—уунун алабы, түн.-чыгышынан  етмен-“өбө өрөөнү, чыгышынан Ќарын д-сы м-н чектешет. “уурасы 8-12 км. ќрт. бийикт. 3400 м, эң бийик жери 3897 м. ѕалеозойдун аки таш теги, кумдук ж-а сланец тоо тектеринен турган ассиметри€луу антиклиналь.  апталдары кокту-колоттуу, түш;, капталы жазы ж-а жантайыңкы, түндүгү тик. „ыгышынан  ырк- азык, Ѕеш-“аш суулары агып түшөт. “улаңдуу талаа (1600- 2200 м), бадалдуу токой (2200- 2800 м), шалбаалуу субальпы ж-а альпы (2800-3800 м), ниваль (3800 м ден жогору) ландшафт алкактары жатат. ћалга жайлуу. Ѕайыркы мөцгүлөрдүн издери бар. ј“ќЋЋ - ичинде жайык (100 лг ге чейин) лагуна болгон шакек түрүндөгү жапыз коралл аралы. Ќегизинен “ынч ж-а »нди океандарында таралган,  .  оралл аралдары.

ј“ќћ (гр. atomos - бөлүнбөс) - хим. элементтин өзүнө тиешелүү касиеттерине ээ эң кичине бөлүкчөсү. јр бир хим. элементтин атому бири биринен өзүн түзүп турган бөлүкчөлөрдүн (протон, нейтрон, электрон) саны ж-а ат. массасынын чоңдугу б-ча айырмаланат. ј-дор газ дар да эркин, ал эми (уюк ж-а катуу заттарда байланышкан абалда болот да, бир же^5ир нече элементтин атомдору биригип, татаал микро бөлүкчөнү- молекуланы түзө г ј. оң электр зар€ддуу €дродон, терс электр зар€ддуу электрондордон түзүлүп, негизинен электрон оболочкасынын өлчөмү м-н аныкталат. ј-дун сызыктуу өлчөмү ~ -10-8 см, туурасынан кесилиш а€нты 10~16 см2, көлөмү ~10-24 см3 (€дронуку 10-'2 см, Ў-24 см2 ж^а 10-36 см3). ядронун зар€ды ј-дун негизги мүнөздөөчү чоңдугу болуп, белгилүү бир хим. элементке тиешелүүлүгүн аныктайт. јнын зар€ды абс. мааниси б-ча электрондун зар€дына барабар болгон элементардык оң зар€ддын (е) эселенген бүтүн санына барабар (+Ze). јнын элементардык зар€дга эселүүлүгү €дронун түзүлүшүнүн негизинде түшүндүрүлөт. јл б-ча протондордун саны Z (ат. нЋ, зар€ды +е. ядронун зар€ды бардык протондордун зар€ддарынын суммасына, б. а. +Ze ге барабар. ј-дун массасы ат. н-нин өсүшү м-н чоңоет да, €дросунун массасы болжол м-н массалык санына, б. а. протон м-н нейтрондордун жалпы санына пропорци€лаш. Ёлектрондун массасы (0,91 10-27 г) протон же нейтрондун массасынан (1,67-Ў-24 г) бир кыйла кичине (болжол м-н 1840 эсе) болгондуктан, ј-дун массасы негизинен €дронун массасы б-ча аныкталат. Ѕир эле элементтин ј-дору €дролорунун массасы б-ча да айырмаланат (протондордун саны ј-Z өзгөрүшү мүмкүн). ћындай атомдор изотоптор деп аталат ћис, жеңил суутектин (Z=l, A=l) изотоптору дейтерий (Z=l, A=2) ж-а тритий (Z=l, A=3) касиеттери б-ча биринен бир кыйла айырмалуу, к. јтом физикасы.

јд.: јтом физикасы макаласынан кара.

"ј“ќћ ƒ»ѕЋќћј“»я—џ" - ј Ўнын 2-дүйн. согуштан кийинки тышкы са€сатынын багытын билдирүүчү термин. "ј. д." атом куралынын жалгыз гана ј Ўда болушуна ж-а аны чыгарууда америкалыктардын артыкчылыгына та€нуудан пайда болгон. ядролук куралдын ј Ўда түзүлгөн арсеналын амер. империалисттер башка өлкөлөргө кысым көрсөтүү үчүн пайдаланууга тырышкан. ———–де атом (1949) ж-а водород (1953) куралдары, андан соң континент аралык ракеталар жасала башташы м-н <<ј д." толук кыйрады.

ј“ќћ  ”–јЋџ - атом €дросунун ички энерги€сын пайдалануунун негизинде кыйраткыч күчтөргө ээ болгон курал, к. ядролук курал.

ј“ќћ Ќќћ≈–», катар номер - ƒ. ». ћенделеевдин мезгилдик системасындагы хим. элементтердин катар номери. ј. н. атом €дросунун протондорунун санына барабар, ал өз кезегинде нейтралдуу атомдун электрондук катмарындагы электрондордун санына барабар болот.

ј“ќћ —ѕ≈ “–Ћ≈–» - эркин же өз ара начар байланышта болгон атомдордун бир энерги€лык деңгээлден экинчи деңгээлге өтүшүндө жарыкты жутуу же чыгаруусунун натыйжасында алынуучу оптикалык спектрлер. Өтө тыгыз эмес буула рда ж-а газдарда ушундай спектрлер болот. ј с. айрым спектр сызыктарынан турган сызыктуу спектр болуп эсептелет. јр бир сызыгы атомдун энерги€сынын Ej ж-а ≈к энерги€ деңгээлинин ортосундагы өтүшүнө туура келип, жутулуучу же чыгарылуучу жарыктын жыштыгы v м-н мүнөздөлөт. Ќур чыгаруунун кванттык законуна ылайык ¬,-EK - h\ болот h - ѕланк туруктуулугу.

јӨ.: Ўпольский Ё. ¬., јтомна€ физика, 6 изд., т. 1, ћ., 1974.

ј“ќћ ‘ј “ќ–” - атомдун электрондорду же нейтрондорду ж-а рентген нурларын чачыратуу жөндөмдүүлүгүн мүнөздөөчү чоңдук. јйрым учурда ј. ф. чачыраган нурдун интенсивдү^лүгү түшкөн нурдун багытына коз каранды экендигин аныктайт. –ептген нурларынын чачыроодогу ј. ф. (h) - атомдогу электрон оболочкаларынын түзүлүшү, электрондордуку (/э) атомдун электростатикалык потенциалы м-н, ал эми нейтрондордун чачыроодогу ј. ф. (U) алардын €дро м-н өз ара аракеттениши аркылуу аныкталат. јлардын чоңдуктары /р = 10~и см, /э = \0~ъсм ж-а атом номери өсүү м-н көбөйөт, /Ќ = ё-12 см.  айсы нурлануу алынгандыгына жараша ј. ф-нун сан мааниси ж-а дифракци€ максимумдарынын интенсивдүүлүгү б-ча изилденүүчү кристаллдардын же молекулалардын атомдорунун кандайча жайланышканын эсептеп чыгууга болот.

ј“ќћ ‘»«» ј—џ - физиканын атомдун түзүлүшүн ∆-а абалын үйрөтүүчү бөлүгү. јзыркы мезгилдеги ј. ф-нын негизги бөлүктөрү булар: атом теори€сы, атомдук спектроскопи€, рентген спектроскопи€сы, радиоспектроскопи€, атомдук ж-а иондук кагылышуулар физикасы. ј. ф. 19-кдын а€гы 20-к-дын башында пайда болду. 20-к-дын 10-жылдары атом электр күчү м-н байланышта болгон €дродон ж-а электрондордон түзүлө тургандыгы аныкталган. 40-жылдары €дролук физика өзүнчө илим катары калыптанып, 50-жылдары андан элементардык бөлүкчөлөр физикасы же жог. энерги€ физикасы бөлүнүп чыкты. ‘ранцуз окумуштуулары ћ. —клодовска€- юри ж-а ѕ.  юринин радиоактивдүү кубулуш ж-дөгү эмгектери атом бөлүнбөйт деген пикирди биротоло жокко чыгарды. јтомдун түзүлүшүн ж-а негизги касиеттерин классикалык фи€нканын принцибинде түшүндүрүү үчүн англ. физик Ё. –езерфорд планеталык модель деп аталган атомдун жаны моделин сунуш кылган Ѕирок бул модель атомдун турактуу нур чыгара ала тургандыгын, нурлануу спектри сызыктуу түрдө болорун ж-а фотоэлектр кубулушун түшүндүрө алган жок. ћ. ѕланк сунуш кылган квант теори€сы гана заттын атомдору электромагниттик энерги€ны айрым порци€ (жарык кванты) түрүндө чыгарарын ж-а анын энерги€сы Ѕ чыгарылган нурдун жыштыгына v түз пропорци€лаш экенин далилдеди: E-hv, h - ѕланк туруктуулугу. јтомдун түзүлүшү ж-дөгү квант теори€сына дани€лык физик Ќ. Ѕор 2 постулатты айтуу м-н эң маанилүү салым киргизди, к. ¬ орду н постулаттары, ядролук физика.

јд.: Ў п о л ь с к и й Ё, ¬., јтомна€ физика, 6 изд., т. 1-2, ћ., 1974; Ѕ р о й л ь Ћ., –еволюци€ в физике, пер. с франц.. ћ., 1963.

ј“ќћ ЁЋ≈ “– —“јЌ÷»я—џ (јЁ—) - атом (€дро) энерги€сынан электр энерги€сын иштеп чыгаруучу курулуштардын комплекси. јЁ—те атом реактору энерги€нын генератору болот.  ээ бир оор элементтердин €дролорунун бөлүнүшүнүн уланма реакци€сынан реактордо бөлүнүп чыккан жылуулук кадимки жылуулук электр станци€сындагыдай электр энерги€сына айландырылат (к. ядролук реактор). ядролук отун катары реактордо уран (233U, 235U ж-а 288U), плутоний (239Pu), торий (232Th) пайдаланылат. 1 кг шарттуу отун күйгөндө, 104 ккал энерги€ алынса, 1 кг уран бөлүнгөндө. 2 1010 ккал энерги€ алынат. ƒүйнөдө биринчи јЁ— 1954-ж. 27-шонда ———–де (ќбнинск ш.) курулган. јнын кубаттуулугу 5 ћвт. 1958-ж. бир блогунун кубаттуулугу 100 ћвт болгон јЁ— —ибирде салынып, жалпы кубаттуулугу 600 Ћ/втка жетти. Ѕело€р јЁ—тин бир блогу 1964-ж. 100 ћвт ток берсе, экинчи блогу 1967-ж. 200 ћвт ток берди. јЁ— нейтрондордун энерги€сына карата тез нейтрондор м-н иштөөчү реакторлуу јЁ— ж-а жылуу нейтрондор м-н иштөөчү реакторлуу јЁ— болуп бөлүнөт. јЁ—тин жер үстүндөгү имаратынын уз. 80-100 м, туурасы 70-90 м, бийикт. 45-55 м ге жетсе, жер астындагы курулушунун тереңд. 6-12 м болот –еакторлук бөлмөнүн жер астындагы бөлүгү ж-а жер бетиндеги айрым конструкпи€лары темир-бетондон жасалат.  урама темир-бетон конструкци€лары көбүнчө экинчи контурдагы жайларды салууда керектелет. Ѕиол. коргонуу катуу талап кылынган жайларда көлөмдүн салм. 3,6-6 т/м* болгон өтө оор бетон колдонулат.

јд.:   а л а ф а т и ƒ. ѕ., “ермодинамические циклы атомных электростанций, ћ-Ћ., 1963; ѕетрось€нц ј. ћ., јтомна€ энергетика наших дней, ћ., 1968.

ј“ќћ ЁЌ≈–√»я—џ -%атом €дролорунун бөлүнүү ж-а биригүү процессинде пайда болуучу энерги€. ј. €дросунун ички энерги€сы ј. э-нын булагы болуп саналат, к. ядролук энерги€.

ј“ќћ ЁЌ≈–√»я—џ ЅќёЌ„ј ≈¬–ќѕјЋџ  ”ёћ. ≈вратом - эл аралык мамл.-монополисттик уюм; европалык экон. кызматташтыкка кирген 6 өлкө (‘ранци€. √‘–, »тали€. Ѕельги€, Ќидерланддар ж-а Ћюксембург) тарабынан түзүлгөн. јны түзүү ж-дөгү 1957-жылдагы  елишим 1958-ж. 1-€нвардан күчүнө кирген. Ѕул уюмдун офиц. милдети - атом ө. ж. түзүү ж-а өнүктүрүү, ал жагынан изилдөө иштерин биргелешип жүргүзүү, тех. информаци€ларды алмашуу, жабдуулар м-н сырьЄлорду€ жалпы рыногун түзүү ж б Ѕашкы аткаруучу органы -  омисси€. ≈вратомдун иштей баштаган алгачкы 5 жылында »тали€да, Ѕельги€да ил. из. борбору, “рансуран элементтер ин-ту уюштурулду. јтом ө ж-ын өнүктүрүү үчүн 2-беш жылдыкта 455 млн. доллар бөлүштүрүлдү 1975-жылга карата ≈вратомго кирген өлкөлөрдүн атом электр станци€л€рьтнын жалпы кубаттуулугу 17 млн кет ка чейин жетүүгө тийиш 19г!7-жылдын а€гында бул өлкөлөрдө 200дөй атом объекти, анын 20сы уран кени, €дро отунун өндүрүүчү 5 завод, ёќгө жакын реактор ж. б болду ≈вратом долбоорун жүзөгө ашыруу ишинде пеакторлорду тандап алуу ж-а ј Ўдан технол. жактан артта калуучулукту жоюу б-ча бул уюмга кирген да, кирбеген да өлкөлөрдүн (мис, √‘– м-н ‘ранци€) ортосунда курч карама-каршылыктар чыгууда.

≈вратомдун €дролук потенциалын согуш учун пайдалануу штаттарына дуйн. прогрессчил коомчулук атом энерги€сын тынчтык максатында колдонуу программасын каршы коюп жатат.

ј“ќћ яƒ–ќ—” - атомдун протондордон ж-а нейтрондордон турган эң оор борб. бөлүгү. јнын орт тыгызд. 10м г!см–, радиустары ћ-12- ё-'* см. ј. €-дагы протондордун саны Z ƒ. ћ. ћендөлеевдин таблицасындагы элементтердин ат. н. м-н аныкталат. ј. €-дагы массалык санды ј тамгасы м-н белгилесек, €дродогу нейтрондордун саны N=A-Z м-н аныкталат. ядродогу нротондор ж-а нейтрондор өз ара €дролук күч (к. ядполук кучтөр) м-н байланышкан. Ѕизге азырынча 104 хим. элемент, белгилүү экенин эскерсек, алардын ат н. Z 7ден 104кө чейин, ал эми ј 257ге чейин өзгөрөт. ј. €-дагы протондорунун саны бирдей, бирок иейтрондорунун саны түрдүүчө болсо - нзотоптор деп, ал эми нейтрондорунун саны бирдей, бирок €дролордун массалык саны ар түрдүү болсо, изотондоо деп аталат. ядродогу нуклондорду байланыштыруучу €дро күчүнөн башка протондордун ортосунда кулондук түртүү күчү аракет кылат. ядронун бекемдүүлүгү анын байланыш энерги€сы м-н аныкталат. ∆уп-так ј. €-на караганда жаратылышта жупжуп (Z ж-а N жуп болгон) ј. €. көп таралган ж-а бекемирээк.

ј¬,: јйзенбуд Ћ., ¬игнер Ћ., —труктура €дра, пер. с англ., ћ., 1959; —троение атомного €дра, пеп е англ., под пед. ј —. ƒавыдова. ћ.. 1959: “! е т е √., ћорисон ‘., Ёлементарна€ теори€ €дра. чер с* англ.. ћ.. 19RR

ј“ќћ яƒ–ќ—”Ќ”Ќ »«ќћ≈–»я—џ- атом номери Z ж-а массалык саны ј бирдей, ажыроо мезгили түрдүүчө болгон дүүлүккөн абалдарга атом €дросунун нурлануу кубулушу. Ѕ. ¬.  урчатов, ». ¬.  урчатов, Ћ. ¬. ћысовский ж-а Ћ. ». –усинов жасалма радиоактивдүү €дролотщо ј. €. и. бар экендигин 1-жолу байкашкан. јлар бромдун изотобу S5 Br 4,4 с ж-а 18 мин жарым ажыроо мезгилине ээ экендигин аньткташкан. »зомери€ абалындагы заттардын жарым ажыроо мезгили 10-' сек дан бир нече жылга чейин согулат. ј. €. и. радиоактивдүү €дролордо туруксуз абалдардын болушу м-н түшүндүрүлөт. ћис, 35 ¬г алгачкы учурда өтө дүулүккөн абалда болот. Ёгерде ал у-фотондорду нурлантса, негтгти абалына келет да, ¬-ажыроо 7*= 18 мин да болуп өтөт. “уруксуз абалга дуушар болгондо, €дронун негизги абалга өтүшү 4,4 с ка созулат. ёќдөн ашык изомери€луу €дро белгилүү.

ј“ќћ яƒ–ќ—”Ќ”Ќ ћќћ≈Ќ““≈–»- яƒ–ќЌ”Ќ ички түзүлүшүн ж-а тышкы талаа м-н өз ара аракеттенишип аныктоочу €дронун маанилүү мүнөзƒөћөЋќ–”Ќ”Ќ бири. яƒ–ќЌ”Ќ составындагы нуклондордун ар бирине тиептелуу мех. ж-а магнит моменттепи геом. жол м-н кошулуп, €дронун “ќЋ”  моментин түзөт. яƒ–ќЌ”Ќ мех. моменти - I =o"*?, ал эми магнит моменти - M=gfti, мында h=--< Ћ -2€ »ланк туруктуулугу, - ядронун ичинде нейтрон м-н протондордун саны жуп-жуд болсо, анын моменти нолгө барабар. ј. €. м-н изилдөөдө негизинен спектроскопи€ методдору колдонулат.

ј“ќћƒќ–ƒ” “јћ√јЋќќ ћ≈“ќƒ”, изотоптук индикаторлор методу - илимде ж-а техникада ар кандай изилдөөлөр үчүн тамгаланган атомдорду (изотоптук индикаторлорду) колдонуу жолу. ј. т. м. элементтердин ж-а алардын кошулмаларыньш ар кандай процесстерде жылып жүрүү жолун текшерген учурда колдонулат. ћис, өсүмдүктү радиоактивдүү көмүртеги (—1") бар көмүр кычкыл газдуу абада өстүрсө, тамгаланган атомдору бар орг. заттын пайда болуу процессин ж-а ал заттын өсүмдүктүн ткандарына таралышын ж-а топтолушун башынан а€гына чейин байкоого болот. ј. т. м. биол., мед., биохим., агробиол. изилдөөлөрдө ж-а техникада кеңири колдонулат.

ј“ќћƒ”  ћј——ј, атомдук салмак - элементтердин атомдук салмагынын көмүртек бирдиги м-н болгон өлчөмү, ј“. м. түшүнүгүн ƒж, ƒалмон аныктап киргизген (1803).  ийинчерээк я. Ѕерцелиус, ∆. —. —тас, “. ”. –ичарде ж. б-лар јт. м-ны тактоодо чоң салым кошкон. 1869-ж. ƒ. ». ћенделеев элементтердин касиеттеринин јт. м-га болгон көз карандылыгы ж-дөгү мезгилдик законун ачып, ошондон улам бир топ элементтип (Ѕе, U, La) јт. м-сын тактап ж-а ал кезде ачыла элек элементтердин (Ga, Ge, Sc) јт. м-ларын алдын ала айткан. ∆аратылышта бир изотоптон турган элементтердин (F, A1) јт. м-сы анын изотобунун јт. м-сына туура келет. јл эми изотоптордун аралашмасынан турган элементтердин јт. м-сы болуп, ошол изотоптордун јт. м-ларынын орт. мааниси эсептелет.  өпчүлүк элементтердин изотоптук составына жараша јт, м-сы да туруктуу болот. Ѕул - элементтердин эң негизги касиеттеринин бири. јт. м-нын бирдиги катарында жаратылыштагы кычкылтектин атомунун орт. массасынын Vie бөлүгү алынат. ∆аратылыш кычкылтега 1ьќ, 170, 1йќ изотонторунан турат. Ѕул бирдик м-н өлчөнгөн јт. м. хим. шкаланы түзөт. ћындан башка физ. шкала бар. јнда јт. м-нын бирдиги үчүн кычкылтектин 1ьќ изотоќунун массасынын Via бөлүгү алынган. Ѕул эки шкала м-н иштөө ыңгайсыз болгондуктан, 1961-ж. көмүртек шкаласы, б. а. јт. м-нын бирдиги үчүн көмүртектин 12— изотобунун массасынын '/и бөлүгү алынган. јт. м. түрдүү методдор м-н аныкталат; аны жог. тактыкта аныктоо физ. метод м-н жүргүзүлөт. јт. м. хим. теңдемелерди эсептөөдө, бирикмелердин мол. салмагын табууда колдонулат.

ј“ќћƒ”  –јƒ»”— - атомдордун өлчөмүн болжолдоп ченөөгө мүмкүндүк берүүчү мүнөздөмө. јл ангстрем (ј) м-н өлчөнөт (14 = 10~8 см). ј. р. металлдык ж-а коваленттик болуп бөлүнөт. ћеталлдык радиус үчүн элементтердин кристаллдык түзүлүшүндөгү атомдордун эң кыска аралыгынын жарымы алынат.  оваленттик радиус металлоиддердин молекулаларындагы бир байланышынын узундугунун жарымына барабар (мис, хлордун молекуласындагы —1г - атомдордун аралыгынын жарымы). ј. р-тун кристалл хими€сында мааниси өтө чоң.

ј“ќћƒ”  –≈ј “ќ–, к. ядролук реактор.

ј“ќћƒ”  —јј“ -жүрүшү убакыттын (жыштыктын) атомдук репери м-н жөнгө салынуучу саат, к.  ванттык саат.

ј“ќћƒ”  Ѕј»ЋјЌџЎ, VK.  оваленттик байланыш.

ј“ќћƒ”Ќ ∆јЌј ћќЋ≈ ”ЋјЋј–ƒџЌ ƒ»‘–ј ÷»я—џ, к. Ѕөлукчөлөрдун дифракци€сы.

ј“ќћ»«ћ, атомистика - философи€дагы ж-а таби€т таануудагы матери€нын атомдон ж. б. майда бөлүкчөлөрдөн тургандыгы ж-дөгү филос. окуу. ј-дин өкүлдөрү дүйнөгө матер, көз карашты жакташып, мистикага ж-а динге активдүү каршы чыгышкан, дүйнөнү кудай же дух жараткан деген түшүнүктү төгүндөшкөн. јтомисттик иде€ байыркы инди€лык материалисттердин - чарвактардын (б. з. ч. 4-2-к.) филос. окуусунда орун алган.  ийинчерээк ј. байыркы грек материалисттери Ћевкипп, ƒемокрит, Ёпикурлардын ж-а алардын жолун жолдогон рим философу Ћукреций  ардын эмгектеринде толугураак өнүккөн. јтомисттер дүйнөнү кудай да, адам да жараткан эмес, ал түбөлүктүү, чеги жок бөлүнбөс материалдык чексиз майда бөлүкчөлөрдөн - атомдордон турат дешкен. ƒин кызматкерлери материализмге каршы күрөш жүргүзүп, атомисттерди куугунтукка алышкан. ј. 18- 1”- . √алилейбин, Ѕойлдун, Ќьютондун, Ћомоносовдун, ƒальтондун, Ѕуглеровдун, ћенделеевдин эмгектеринде иштелип, матери€нын физ.-хим. түзүлүшү ж-дөгү теори€га айланган. јлгачкы атомисттер атом-матери€нын эң майда бөлүгүнүн акыркы чеги деген ойдо болушкан. »лимде радиоактивдүү нурдун (1895-96) ж-а электрондун (1897) ачылышы атомдун бөлүнбөстүгү ж-а физикадагы кризис ж-дөгү эски көз карашты төгүнгө чыгарды. јзыр ј. матери€нын түзүлүшүндө молекулалардын, атомдордун, "элементардык" бөлүкчөлөрдүн бар экендигин, алардын түгөнбөс татаалдыгын, дайыма кыймылда болуп, бир формадан экинчи бир формага тынымсыз өтүп туруу мүмкүнчүлүгүн моюнга алат ж-а матери€нын акыркы бөлүкчөлөрү бар деген ойду четке кагып, аны сандык ж-а сапаттык жагынан чексиз деп эсептейт.,

ј“ќћ-ћќЋ≈ ”ЋјЋџ  “≈ќ–»я - заттардын атомдук ж-а мол. түзүлүшүнүн теори€сы. “еори€нын алгачкы негаздөөчүлөрү: Ћомоносов, Ѕойль, ƒалмон,  анниццаро, јвогадро, √ейЋюссак, ∆еррар ж. б. Ѕул теори€ б-ча бардык заттар атомдордон ж-а молекулалардан турат. 18-к-да пайда болгон бул теори€ физ. ж-а хими€ илимдеринин жаңы табылгалары м-н толукталып, жаратылыштын көп кубулуштарын түшүнүүгө мүмкүндүк берет. јтомдук ж-а мол. салмак чоңдуктары илимге ј.-мол. т-нын негизинде киргизилген. “еори€нын өнүгүшүнө мезгилдик системанын, электрондун, рентген нурларынын ж-а радиоактивдүүлүктүн ачылышы чоң түрткү берди. ћурда бөлүнбөс деп эсептелген атом, жаңы ачуулардын негизинде, электрондон ж-а €дродон турган татаал бөлүкчө экендиги далилденди.

ј“ќћќ’ќƒ - энерги€нын негизги булагы катарында €дролук күч берүүчү түзүлүштү пайдалануучу кеме.

ј“ќћ-—””“≈ “ҮҮ Ў»–≈“ҮҮ - электр ширетүүсунүн бир түрү. ј.-с. ш-дө вольфрам электродунун ортосунда пайда болгон электр жаасы суутектин ичинде күйөт. ћында пшретилүүчү металл электр жаасыны€ ток өткөрүүчү тизмегине түздөн-түз туташтырылбайт. ∆аанын таасири м-н диссоңиаци€ланган суутек металлдын бетине жабышат да, кайра калыбына келүүдө бөлүнүп чыккан энерги€ (100 миң кал/моль) металлды эритип, ширетүү ваннасын пайда кылат. јйрым учурларда суутектин ордуна аммиак колдонулат. Өлчөмдөрү бир кыйла чоң болгон 1-5 мм калыңдыктагы алюминий ж-а дат баспай турган болот элементЩ ј.-с. ш-дө суутектин ордуна аргон же гелий газдарын колдонуу жакшы натыйжаларды берүүдө.

ј“ќЌ»я (гр. atonia - шалкаюу, былбыроо) - скелеттеги ж-а ички органдардагы булчуңдардын жыйрылышынын начарлашы. ј-га чалдыккан булчуң ж-а орган чымырдыгын, чоюлгучтугун жоготуп, алардын функци€лык иши .төмөндөп же токтоп калышы мүмкүн. ј. нерв ж-а эндокрин системаларынын иштешинин бузулушунан келип чыгат. ќрганизмде зат алмашуу процесстеринин бузулушунан (ачкалыктан) алсыроо да буга көмөктөш болот. ∆емсөөнүн, жумурдун, ичегинин, карындын, өт кабынын, тогуз каттын, жатындын ж. б. ј. дарттары кезигет. ƒарттын өтүү убактысына жараша жаңы ж-а өнөкөт ј. деп экиге бөлөт. Ѕул дарт кышжаз айларында малда, бакма кугптарда ж-а энеси жериген музоо, козуларда учурайт. ћалды ј-дан сактоодо аларга аш болумдуу тоют берип, кышкысын жылуу сарайга багуу керек. џлаңдаган малга, куштарга жылма булчуңдардын' жыйрылышын күчөтүүчү ж-а ич алдыруучу дарылар берилет же операци€ жасалат.

ј“ќќ„“ќ– - лексика-семантикалык мааниси б-ча заттардын атын, сыйсыпатын, санын билгизүучү ж-а заттын, анын белгилеринин ордуна колдонулуучу, маани берүүчү сөз түркүмдөрүнүн тобу. ј-го зат, сын, сан, ат атоочтор кирет. Ѕирок булар өз ара лексика-семантикалык, граммат. белгилери б-ча бири биринен айырмаланса да, атоо мааниси ж-а айрым граммат. категори€лар (жөндөмөлөр, көптүк, таандык мүчөлөр) негизинен алардын бардыгына орток. ј“ќќ„“”  - кыймыл-аракетти заттын белгиси, касиети катарында көрсөтүүчү этиштер. ј. -ган, -ар, -бас, -оочу мүчөлөрү ж-а -а, -е, -й формасындагы чакчылдар аркылуу да жасалат. —ын атоочтун суроосуна жооп берет, бирок этишке окшоп кыймыларакетти билдирет; сүйлөмдө ба€ндоочтун (∆етим жүрүп жетилер), аныктоочтун (Ёл сагынбас эр болбойт), ээнин ( елген - бригадир) милдеттерин аткарат.

ј“ќќ„“”  “Ү–ћӨ  - сүйлөмдүн бир мүчөсү катары милдет аткарган эки же андан көп сөз тизмеги. ј. т-төгү сөздөр граммат. жактан өз ара ажырагыс биримдикте болуп, анын эң акыркы сөзү атоочтук формалардын биринде болот. ћис, —үйлөшө турган сөз, сураша турган суроолор көп. “иги кетиреңдеп күлгөн јки€ кетирекей деген болот. ј. т. интонаци€сыз айтылып, бүт бойдон бир гана суроого жооп берип, сүйлөмдүн кандайдыр бир мүчөсүнүн милдетин аткаргандыктан жөндөмөлөр б-ча жөндөлөт. —үйлөмдүк касиетке ээ боло албайт. ”луу кишини сыйлагандан бой кичирип калбайт ж. б.

ј“–ј«»Ќ (CSHHN5C1)- отоо чөптөрдү жоготуу үчүн колдонулуучу ак кристалл түрүндөгү гербицид. ј. негизинен жүгөрү, таруу эгилүүчү талааларда, жүзүмзарларда, алма ж-а алмурут багында колдонулат. ќтоо чөп өнүп чыкканга чейин кумдак топурактуу жердин гектарына 1-1,5 кг, боз топурактуу жерге 2-3 кг, кара чириндилүү жерге 3-4 кг, жүзүм ж-а мөмө-жемиш багынып гектарына 2,5- 5 кг ј. чачылат.

ј“–≈«»я (а... ж-а tresis - тешик) - түтүк түрүндөгү органдардагы (толто, өпкөнүн кызыл кан тамыры, кекиртек, кызыл өңгөч ж. б.) табигый тешиктердин же жылчыктардын жоктугу. ј. тубаса ж-а айрым оорулардан (күйүктөй) пайда болот. ѕайда болуу процесстери татаал органдардын арасынан кызыл өңгөчтүн, көтөн чучуктун, толгонун (аортанын) ж-а заара, жыныс түтүкчөлөрүнүн ј-лары тубаса түрүндө көп учурайт. “олто ж. б. кан тамырлардын ј-сы адамды узак жашатпайт. ј, жаңы төрөлгөн балдар үчүн өтө опурталдуу. јны айыктырууда хирурги€лык операци€ колдонулат.

ј“–≈  (—ел€ха, —ул€ха) - »ран м-н “үркмөн ——–инин чек арасын бойлоп аккан дары€. ”з. 669 км, алабынын а€нты 27 «ќќ км2. “үркмөн’орасан o тоолорунан башталып,  аспий деңизине ку€т. ∆амгырдан ж-а кардан куралат. ∆амгыр нөшөрлөп жааганда, ташкындайт. ƒары€ сугатка пайдаланылат. Ѕашкы куймасы - —умбар.

ј“–»Ѕ”“, аттрибут (лат. attribuo - берем, күч берем, маани берем) - 1) нерселердин же кубулуштардын ажырабас негизги зарыл касиети ж-а белгиси. Ѕуларсыз нерсе ошол нерсе болуудан, кубулуш ошол кубулуш болуудан калат. ћис, матери€нын ј-у - кыймыл. јристотель нерселердин зарыл касиеттерин ј. деп атаган. ƒекарт ј-ту субстанци€нын негизги касиети катарында караган. 2) —үрөт өнөрүндө каармандын, кудайдын өзгөчө касиетин зат аркылуу көрсөтүү. 3) √рамматикада- аныктооч.

ј“–»Ѕ”÷»я (лат. attributio - таандык деп каттоо)-1) адаби€т таанууда автору бүдөмүк же белгисиз болгон чыг-нын авторун же ал чыгнын кайда ж-а качан жазылганын аныктоо. ј.- текстологи€нын илгертен бери келаткан өтө орчундуу проблемаларынын бири. јдабий чындыкты ачуу үчүн ј-нын тарыхында методол. маанилүү жол-жоболор иштелип чыккан. ћис, бир нече классикалык трагеди€нын автору жөнөкөй актер Ўекспир болууга мүмкүн эмес деген шектүү ойлор пайда болгон. ћындай проблемалар ј-лык далилдер м-н чечилген. ј-лык далилдерди изилдөө үч топко бөлүнөт: документ фактылар, тексттин иде€лык-образдык мазмунундагы мүнөздүү белгилер ж-а тил м-н стилди анализдөө. 2) » с к-в о таанууда ј. негизинен чыг-нын стилистикалык ж-а технол. өзгөчөлүктөрүн (материалын, композици€сын, сүрөтчүнүн жекече манерасын ж. б.) анализдөөгө негизделет. ј-да чыг-нын сюжетин ж-а кимге арналгандыгын ачуу, тарыхый-маданий маалыматтарды, архивди ж-а адабий булактарды пайдалануу чоң роль ойнойт. ћурда ј. адистердин змпири€лык билимине ж-а божомолуна негизделип келсе, 19-к-дын а€гынан ил.стилистикалык анализге, хим. ж-а физ. изилдөөлөрдүн натыйжаларына негизделе баштады.

ј“–ќѕ»Ќ - паслен тукумундагы өсүмдүктөрдө (меңдубана, адырашман) жолугуучу алкалоид. ј-дин күкүрт, күкүрт кычкыл туздарынын суудагы эритмелери, медицинада жараат, ичеги, өт жолдорунун ооруларына, бронхиалдык астмада, көздү текшерүүдө, карегин кеңейтүү үчүн ж-а морфин, ацетилхолин ж. б. м-н уукканда колдонулат. ј. м-н ууланганда, көздүн кареги кеңейип, тамырдын кагышы ылдамдайт. Ѕул учурда ууккан адамга алгачкы жардам көрсөтүү (аш казанга суу же активдүү көмүр кошулган суу жүгүртүү) керек.

ј“–ќ‘»я (atrophic, a... ж-а trophe - тамак-аш, тамактануу) - түрдүү жагдайлардын таасиринен адамдын ж-а жаныбарлардын айрым органдарынын, ткандарынын көлөмүнүн кичирейиши, иштешинин бузулушу же биротоло токтошу. ј. организмде ассимил€ци€га караганда диссимил€ци€ процесси басымдуу болгондон келип чыгат. ј-нын физиол. ж-а патологи€лык жалпы ж-а жерг. түрү бар. ‘и8иол. ј. организмдеги улгаюудан болуучу өзгөрүүлөргө байланыштуу, карыган адамдардын сөөктөрүнун, баш мээси м-н ички органдарынын кичирейиши, терисинин жумшарышы кирет. ѕатологи€лык ј., оорунун залдарынан, айрым органдардын жетишсиз тамактануусунан, ички органдардагы шишиктер чоңоюп, жанындагы органдарды кысканда, келип чыгат. ”закка созулуучу жугуштуу оорулардан, уулануулардан ж-а боро. нерв системасы м-н эндокриндик бездердин бузулуусунан организмдин жалпы ј-сы байкалат.  ыйлага кыймылсыз жаткандыктан (сыныкта), нур энерги€сынын таасиринен, йоддон жасалуучу дарыларды арбын керектөөдөн ј-га учураган орган, анын пайда болушуна себепкер дарттарды дарылоодон кийин, кайра калыбына келиши мүмкүн.

ј““јЋ»Ћ≈– - ѕергам башкаруучуларынын (б. ъ. ч. 283-133) династи€сы. јны јтталдын уулу ‘илетер (283-263) негиздеген деп эсептелет. Ћисимах ‘илетерди ѕергам чебине башчылыкка дайындаган; 283-ж. ‘илетер Ћисимахка каршы көтөрүлүш чыгарып, 281-ж. иш жүзүндө ага көз каранды болбой калган. јнын ишин улантуучу ≈вмен 1нин (263-261) тушунда ј. офиц. көз каранды эместикке жетишкен. ≈вмендин ишин улантуучу јттал 1нин (241-197) убагында ј. бүткүл јзи€ны дээрлик өзүнө каратып, ѕергам падышачылыгынын составына кошуп алган. јттал 1нин уулдары: ≈вмен II [197-160 (же 159)], јттал ѕ [160 (же 159)-139 (же 138)], јттал Ў [139 (же 138) - 133] ј-дин акыркы өкүлдөрү болушкан.

ј““≈Ќёј“ќ– (фр. attenuer - төмөндөтүү) - электр чыңалуусун, токтун күчүн ж-а электр-магниттик термелүүнүн кубаттуулугун жайыраак, баскычтуу ж-а берилген гана чоңдукка төмөндөтүүчү түзүлүш. Өтө жог. жыштыктуу тармакта ј-дун сиңирүүчү ж-а чектүү эки тиби колдонулат. —иңирүүчү ј-до электр-магниттик толкундун кубаттуулугу радио толкун өткөргүчтүн ичине жайлаштырылган пластинанын сырткы графит катмарына же ички жог. каршылыктуу өткөргүчкө жутулуп, ал кубаттуулук төмөндөтүлөт. „ектүү ј. толкун узундугу критикалык абалдан бир кыйла чоң болгон электр-магниттик термелүүлөрдүн радио толкуну өткөргүчтөн өткөндө, абдан тез басаңдай тургандыгына негизделген. ј. электр, радио ж-а өтө жог. жыштык техникасында кеңири колдонулат.

ј““» ј - ќрто √реци€нын түш.-батышындагы байыркы область. Ѕайыркы грек уламыштары б-ча, ј. јфинынын айланасына са€сий жактан падыша “есейдин тушунда бириккени айтылат; чындыгында бул процесс бир нече кылымга созулган. Ѕ. з. ч. 6-к-дын башында јфины ј-да абсолюттуу экон. ж-а са€сий беделге ээ болуп турган (к. јфины Ѕайыркы). јзыркы √реци€да ј.- ушул эле аталыштагы область, борбору - јфины.

ј““»Ћј (453-ж. өлгөн) -434-453жылдагы уруулардын гунн союзунун жол башчысы. ј-нын тушунда гунн союзу өтө күч алып турган. „ыг. –им импери€сына нечен жолу талоончул жортуулдарды (443, 447-48) жасап, –им импери€сы ага жыл сайын зор өлчөмдөгү салык төлөп турган. √алли€ны басып алууга да аттанып,  аталаун талаасындагы салгылашууларда жеңилип калган (451). 452-жылдагы жортуулунда –имге жакындап кирип барган, бирок салык алып кайра кайткан. ј. өлгөндөн кийин, гунн союзу тараган. ј-нын образы кийин легендага айланып кеткен.

ј““ќ ”–ќ¬ —абыр. (1932-ж. т., ∆умгал р-ну, џлама кыш.) - сов. тарыхчы, тарых илимд. доктору (1969), ———–дин 50 жылдыгы атн.  ћ”нун  ырг-н тарыхы кафедрасынын проф. (1971). 1961-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  ћ”нун тарых ф-тетин бүтүрүп (1953), аспирантурада окуган. 1956жылдан  ћ”нун тарых ф-тетинин окутуучусу, доценти (1961-71), деканы (1965-69). ј-дун негизги изилдөөлөрү  ырг-ндын ө. ж-нын өсүшүнүн тарыхына арналган.

„ыг.:  арл ћаркс атындагы колхоздун тарыхы. (ћосква району), ‘р., 1962; »стори€ индустриального развити€  иргизии (1917-1937), ‘р., 1965; »з истории промышленности  иргизии (1938-41), ‘р., 1971.

ј““–ј ÷»ќЌ (фр. attraction - тартуу, кызыктыруу)- 1) цирк программасынын эң таасирдүү номери; 2) наркта, сейил багында көңүл ачуунун түрү.

ј““”” —јЌ - берилген чоңдуктун өлчөө бирдиктеринин аты м-н кошо жазылган сан. јл жөнөкөй ж-а курама сан болуп бөлүнөт. ћис, 5 м, 3∞, 8 га жөнөкөй ј. с-дар; 5 м 65 см, 10 кг 250 г - курама ј. с-дар.

ј“-„јЅј– - ќш обл-нын Ћенин р-нундагы Ѕүргөндү сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында. –-ндуп борбору Ћенин-∆олдон 45 км бат. тарапта, Үч оргон т. ж. станци€сынан 38 км.  алкы 422 (1970).

ј“„јЌ ј— ≈– - аскерлердин бир түрү. јлар атчан жүргөндүктөн, согуш аракеттеринде ар кандай жерлерде оз алдынча чабуул коюуда, коргонууда көп артыкчылык кылган. Ѕиринчи жолу ј. а. б. з. ч. 9-к-да јссири€ арми€сында куралып, кийин башка кул ээлөөчү мамлекеттерге таркайт. ј. а-дин согушуудагы башкы ыгы - колдо бар бардык куралдарды (найза, жаа, кылыч ж. б.) пайдаланып, чабуул коюу. Ѕайыркы грек мамлекеттери (—парта, јфины) жылкыга бай болгондуктан, “үн. √реци€да, ‘ивада эң көп ј. а. түзүлүп, б. з. ч. 4-к-дын 1-жарымында фивалык кол башчы Ёпаминод ј. а. м-н жөө аскерлердин биригип аракеттенишип биринчи мертебе жакшы пайдаланып, душманын кыйраткан. Ѕ. з. ч. 4-к-дын 2-жарымында јлександр ћакедонскийдин арми€сында ј. а. жакшы машыгып, негизги сокку урар күчкө айланган. ‘еод. түзүлүш орногондо, Ѕат. ≈вропа өлкөлөрүндө 8-9-к-да башкы согуш күчүн рыцардык ј. а. түзгөн. –ыцарлардын коргонуу куралы темир калкан, туулга ж. б. эле. 1242-ж. јлександр Ќевскийдин ј. а-и немец рыцарларын жеңген. 1380-ж.  уликов салгылашында ƒмитрий ƒонскойдун ј. а. полку зор күч берген. 13-14-к-дагы монгол ј. а. атка шамдагай, чыдамкай болгон. ƒары м-н атылчу куралдардын көбөйүшүнөн 15к-дагы рыңарлык ј. а. өз маанисин жоготот. ѕетр 1нин убагында 1709-ж. ѕолтава согушунда, 19-к-дагы Ѕородино, Ћейпциг, ¬атерлоодогу француз ж-а орус аскерлеринин ортосундагы салгылашууларда орус ј. а. мыкты баатырлыкты көрсөтөт. ј. а. 1-дүйн. согуш мезгилинде да негизги күч болгон,  . јтчандар арми€сы.

ј“„јЌƒј– ј–ћ»я—џ -сов. атчандардын оперативдүү жог. бирикмеси. √ражд. согуш мезгилинде (1918-20) –ев-чыл аскер советинин (–¬—) чечимине ылайык 1-ј. а. түзүлгөн (командачысы — ћ. ЅудЄнный, –¬—тин мүчөлөрү:  . ≈. ¬орошилов, ≈. ј. Ўаденко, —.  . ћинин). Ѕул арми€нын уюткусун 4, 6, 11-дивизи€лардан турган ЅудЄнныйдын 1-атчандар корпусу түзгөн. 1920-ж. апрелде ј. а-нын составына 4, 6, 11, 14- ж-а Ѕлинов атн. 2-атчандар дивизи€сы ж. б. бөлүктөр кошулуп, саны 16-17 миң кишиге жеткен. јйрым операци€ларда 1-ј. а-на 2-3 аткычтар дивизи€сы баш ийип турган. 1-ј. а. түрдүү фронттордо согушуп келди. —. ћ. ЅудЄнный командачылык кылган 1-ј. а-нын ¬рангель, ƒеникин,  олчак, ћахнонун бандасы, бурж.-помещикчил ѕольша м-н салгылаштарда көрсөткөн эрдиги  ызыл јрми€нын тарыхында чоң орун ээлейт. 1921-ж. май айында 1-ј. а. таркатылат, бирок анын штабы 1923-ж. окт€брга чейин иштейт. 1-ј. а-нын катарында кийин көрүнүктүү аскер башчылары болгон —.  . “имошенко, ј. ¬. ’рулев, ќ. ». √ородовиков, ». ¬. “юленев, ». ’. Ѕаграм€н,  . — ћоскаленко, ј. ј. √речко кызмат кылган. ¬рангелге ж-а ак гварди€чыл арми€га каршы күрөштү күчөтүү максатында –¬—тин приказы б-ча, 1920-ж. 16-июлда 2-ј. а. түзүлөт. јнын составына 16, 20, 21-атчандар дивизи€сы кирип, арми€нын командирлигине ‘.  . ћиронов дайындалат. 2-ј. а. ¬рангелге ж-а ак гварди€чыларга катуу сокку урган. ј. а. ”луу јта ћек. согуш мезгилинде да массалык баатырлык көрсөткөн, ага "√варди€" деген наам берилген. јрми€нын татаал согуш техникасы м-н жабдылышы ј. а-нын жоюлушун шарттады.

јд.: »стори€ гражданской войны в ———–. 1917-1922, т. 1-5, ћ., 1939-60.

ј“„џ - ат багуучу адам. ј-нын милдети: аттарга жем-чөп берүү, сугаруу, аткананы ж-а жылкыны тазалоо, ат жабдыгынын сакталышына көз салуу, зоовет. эрежелерди сактоо.

ј“џ– - жыпар жыттуу заттардын спирттеги ж-а спирт-суу аралашмасындагы эритмеси; жыпар жыт берүүчү, тазалык ж-а сергитүү үчүн пайдаланылуучу суюктук. ј-ды да€рдоодо аралашмага «ќќгө жакын ар түрдүү жыпар жыттуу зат кошулат. јл бекем бекитилген аралаштыргыч м-н жабдылган атайын идиштерге куюлуп, анын жытын чыгаруу процесси иштетилүүчү затка жараша 10 сааттан 12 суткага чейин созулат да, андан кийин чыпкаланат. ј-дын айрым түрлөрүнө боЄочу заттардын суу кошулган эритмеси аралаштырылат. ƒа€рдалган ј. ар кандай формада жасалган кичинекей бөтөлкөлөргө автоматтык жол м-н куюлуп, оозу бекитилет. ј-лардын гүлдөн алынгандары ("Ѕела€ сирень", "Ћандыш" ж. б.) ж-а эфир майынан жасалгандары ("Ўипр", " ристалл" ж. б.) жыттуулугу м-н айырмаланат.

ј”Ѕј »–ќ¬ ћаннаф јубакирович (1925-1945)-ƒаңк орденинин толук кавалери. „ыг.  аз-н обл-нын «айс€н ш-да туулган. “атар. 1945-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. —ов. јрми€га 1943-ж. мартта  ыргыз ——–инин  очкор райондук аскер комиссариаты тарабынан чакырылып, ”луу јта ћек. согушка —тепной, 1-Ѕелорус ж-а 2-ѕрибалтика фронтторунда 76 мм замбиректин командири болуп катышкан.  урск салгылашуусунда, ѕулавск плацдармында ж-а душмандын ¬аршава - –адомск группировкаларын талкалоодогу эрдиги үчүн ј. 3-дараж. (25. 8. 1944) ж-а 2-дараж. (17. 2. 1945) ƒаңк орденин алган. 1945-ж. Ѕерлин операци€сына катышып, Ћебус ш-на (√ермани€) жакын жердеги урушта курман болгон. ќшондогу каармандыгы үчүн ј. өлгөндөн кийин 1-дараж. ƒаңк ордени м-н сыйланган (15. 5. 1946). Ѕаатыр жоокердин сөөгү ‘ранкфурт-на-ќдердеги Ўторков ш-нын четине коюлган.

ј”√—Ѕ”–√ ƒ»Ќ»… “џЌ„“џ  ƒќ√ќ¬ќ–” (1555) - √ермани€нын протестант кн€здары м-н император  арл VHHH ортосунда југсбург шаарында түзүлгөн келишим. ј. д. т. д. католиктер м-н протестанттардын ортосундагы согушту токтоткон. јл кн€здардын, импери€лык ж. б. сословиелердин дин б-ча толук көз каранды эместигин белгиледи ж-а аларга өздөрүнүн карамагындагы граждандардын диний ишенимдерин өзүлөрү аныктоо укугун бекитти ("ким бийлесе, ошонун дини" деген принципке ылайык).

ј”ƒ»≈Ќ÷»я (лат. audientia - угуу, кабыл алуу)-эл аралык укукта ишеним ж-а чакыруу грамоталарын тапшырган же башка учурда мамлекет башчысынын дипл. өкүлдү кабыл алышы. 1815-ж. ¬еналык ж-а 1818-ж. јахендик протоколдор б-ча, ј-дан элчилер гана пайдалана алышат; башка рангадагы өкүлдөрдүн мындай укугу жок. ѕосол мамлекет башчысынын гана өкүлү деп эсептелгендиктен, ал дайындалган мамлекет башчысынан өзүн кабыл алууну талап кылууга толук укугу бат".

ј”≈— » џЋјҢџ (лат. Morbus Aujeszky), жалган кутурма- айбанаттардын жугуштуу дарты. ј. ы. м-н киши да ооруйт. ƒарттуу айбанат тышкы чөйрөгө бөлүп чыгарган вирус- ылайдын чыгышына себепкер. ¬ирус кирген жерин катуу кычыштырып, борб. нерв системасын ж-а дем алуу органдарын жабыркатат. ?909-ж. венгр окумуштуусу ј. јуески бул ылан уй, ит ж-а мышыкта кездешерин ачкан.  ийинчерээк бул ылайга јуескинин ысмы коюлган. ј. ы. чочкодо, кой, эчкиде, түлкүдө да болот. јл, көбүнчө күзүндө же кышка жуук, кемирүүчүлөр орун (ийин) которугптурган мезгилде пайда болот. џлай чарбага көп зы€н келтирет. џландаган жаныбарлар (айрыкча торопойлор) өлүмгө көп учурайт. »нкубаци€лык (белгисиз) мезгили' 1-15 күнгө созулуп, тез өтөт. џлаңдаган айбанаттардын денеси ысып, тоютка көөнү чаппай, басканы бузулуп, уйдун сүтү тартылат. ƒары катарында гамма-глобулин, гипериммундуу сывороткалар колдонулат. Ѕул ыландан сактануу үчүн кемирүүчүлөрдү жок кылып, малды зоогигиена талаптарына ылайык Tyvpa тоюттандыруу ж-а багуу керек.  ороо-жай өз убагында дезинфекци€ланып, фермага дароо карантин коюлат.

ј”  - ќш обл-нын Ћенин р-нундагы —овет сельсоветине караштуу кыштак. Ёнгельс атн.  -«ƒ”Ќ аймагында, р-ндун борбору Ћенин-∆олдон 10 км түн. тарапта, ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 35 км.  алкы 1114 (1970). —егиз жылдык мектеп, медпункт бар.

ј” —јЌќћ≈“– (гр. auxano - өстүрөм ж-а metreo - өлчөйм) - өсүмдүк* төрдүн жалпы өсүшүн ченөөчү курал. Ѕул куралда өсүмдүктөрдүн өсүшү чыгырык механизмдеринин жардамы аркылуу ишке ашырылат. ∆өнөкөй ј. горизонталдык окко орнотулган ири догодон турат. ƒогодогу чыгырыкка бекитилген жебе жип аркылуу өсүмдүккө байланат. Өсүмдүк өсө баштаганда, жиптин салмагы м-н жебе белгилүү аралыкка жылат. ∆ебенин башталыш ж-а токтогон жердеги сандарын карап көрүп, өсүштү эсептеп чыгарышат. јзыр өсүмдүктүн өсүшүн өтө так өлчөөчү электрондук ј-лер бар.

ј” —»Ќƒ≈– (гр. аихо - өстүрөмүн, чоңойтомун)-өсүмдүктүн клеткаларына пайда болуп, өсүү процессин жөнгө салып туруучу физиол. активдүү заттар. Өсүмдүктөрдө ј. төмөнкү формада кездешет: јуксин а (ауксинтриоль к-тасы —18Ќ32ќ5) ж-а јуксин б (ауксинолон к-тасы —18Ќзо04) ж-а гетероауксин (–-индолилуксус к-тасы —юЌдќг). јз өлчөмдөгү ј. өсүмдүктөрдүн өсүшүн тездетет, ал эми көбүрөөк болсо, өсүмдүктөрдү жабыркатып, өсүшүнө терс таасир берет. ј. өсүмдүктөрдүн бардык бөлүктөрүндө учурайт. ј. эритмеси (1 л сууда 50-100 мг) калемченин өсүшүн, тамыр алышын тездетет.  ийинки жылдарда, ј. чоң дарактарды көчүргөн кезде, алардын тамырларын тез калыбына келтирүү үчүн да колдонулуп жатат.

ј”Ћќѕќ–»ƒјЋј– (гр. aulos-түтүкчө, porus - тещикче) - деңиздин түбүндө чогуу жашоочу кораллдардын бир түрү, к.  оралл полиптери.

ј”Ќ —јЌ (13. 2. 1915-19. 7. 1947) - Ѕирманын улуттук баатыры, са€сий ж-а мамл. ишмери, улуттук-бошт. кыймылынын жетекчилеринин бири. –ангун ун-тин бүтүргөн (1937). 1939-ж. Ѕирманын компартм€сың түзүүгө катышып, анын ген. секретары болгон (1939-40). ј. —. 2-дүйн. согуш башталгандан кийин јнгли€ м-н япони€нын џ. „ыгыштагы кагылышууларын Ѕирманы боштондукка чыгаруу үчүн пайдалануу, б. а. япони€ м-н кызматташуу керек деп эсептеген. ќшондуктан ј. япони€га ж-а ал басып алган айрым өлкөлөргө барып, Ѕирма арми€сына командир да€рдоого катышкан. Ѕирок япони€нын аскерлери Ѕирманы басып киргенден кийин, ал –одинасына кайра келип, Ѕирманын көз каранды эмес арми€сынын башында турган ж-а патриоттор м-н бирге япони€га каршылык көрсөтүү кыймылын уюштурган. 2-дүйн. согушта япони€ жеңилген соң, англ. колонизаторлорго каршы патриоттук күчтөргө жетекчилик кылды. 1947-ж. €нварда Ћондондо англ. өкмөт м-н Ѕирмага көз каранды эместикти берүү ж-дө сүйлөшүп, Ѕирманын ”юмдаштыруу чогулушун өткөрүүгө макулдашкан. јны ” —онун реакци€чыл тобу өлтүргөн.

ј”–≈Ћ»я (Aurelia aurita) - ичеги көңдөйлүүлөр тибинин сцифомедуз классына кирген омурткасыз деңиз жаныбары. ƒенеси килкилдек, тунук. ƒиаметри 40 см ге жакын, көрүнүшү кол чатырдай, оозу астынкы бетинде жайгашкан. ƒенесинин айланасында мурут-тинтүүрлөрү ж-а 8 теңдеме органы бар. Ѕаренц, јк,  арек деңиздеринде, “ынч ж-а јтлантика океандарында таралган.

ј”–»ѕ»√ћ≈Ќ“ (лат. aurum-алтын, pigmentum - боек)-мышь€к сульфиди, минерал. ’им. формуласы As2S3. ћоноклин системасында кристаллданат. Өңү сары ж-а кызгылт сары.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 1,5-2, бычак м-н оңой кесилет. —алышт. салм. 3,49. Ёлектр тогун өткөрбөй, магниттелбейт. “өмөнкү темп-ралуу гидротерм кендеринде, арашан суулардын чөкмөлөрүндө ж-а жанар тоо кратерлеринде учурайт. ј.- мышь€к рудасы. —ары боек катары да колдонулат.

ј”— ”Ћ№“ј÷»я (лат. auscultatio- тыңшоо) - ички органдардан чыгуучу үн кубулуштарын тыңшоо аркылуу аларды изилдөө методдорунун бири. Ѕ. з. ч. 2-к-да жүрөктү тыңшоону 1-жолу грек врачы јретей ачкан. ‘ранц. врачы –. Ћаэннек (1819) "медициналык түтүк"- стетоскопту колдонуп, азыркы кездеги ј-нын методун иштеп чыккан. ј-да фонендоскоп пайдаланылат. ‘онендоскоп өпкө сезгенгендеги мүнөздүү кыркыроолорду, жүрөктүн дабышын, анын өзгөрүшүн, артери€лык кан басымын аныктоодо колдонулат.

ј”—“≈Ќ»“-көмүртек ж-а легирлөөчү элементтердин гамма-темирдеги катуу уютмасы; темир-көмүртектүү катуу куйманын составдын бөлүгү. ј. англ. окумуштуу ”. –оберто-ќстендин (1843-1902) ысмы м-н аталган. “емир м-н көмүртектин куймасында ј-тин бар экендигин темирди ж-а болотту 1120∞— темп-рада кургак хлордуу суутек м-н жедирүү (ойдуруу) аркылуу орус окумуштуусу ј. ј. Ѕайков 1909-ж. далилдеген. ј. магниттүү эмес, тыгыздыгы болоттун башка структуралык түзүүчүлөрүнөн көбүрөөк. ј. анча катуу эмес, серпилгичтиги азыраак, жог. бекемдикке ж-а илээшкектик касиетке ээ.

ј”“»√≈Ќ ћ»Ќ≈–јЋƒј–џ (гр. autigenes-пайда болушу жергиликтүү) -

седиментаци€ процессинен же алгачкы тунган жеринде калган чөгүндүлөрдүн кийинки өзгөрүүлөрүнен пайда болгон чөкмө тоо тек минералдары. јларга ар түрдүү карбонаттар, чополуу ж-а руда минералдары, эрүүчү туздар, кварц, барит, целестин, талаа шпаты ж. б. кирет. „өкмө тоо тектердин пайда болуу шарттарын ж-а алардын кандай өзгөрүү процесстерине учураганын изилдөөдө ј. мин-нын мааниси чоң.

ј”“ќ√≈Ќƒ»   ӨЌҮ√ҮҮ -ички органдардын иштеши бузулганда, аны өзүн-өзү ишендирүү ж-а өзүн-өзү башкаруу жолдорун айкалыштыруу аркылуу дарылоо. 1-жолу (1956) немец окумуштуусу ». Ўульц сунуш кылган; ———–де ћ. —. Ћебединский (1963) тарабынан жакшыртылган. ј. к-нү өзүнчө же дары-дармектер м-н өз денесинде жылуулукту сезүүгө, колу-бутунун булчуң эттерин өз эркинче бошотууга, өзүн-өзү тынчтандырууга, дарылоонун ийгиликтүү болушуна ишенүүгө көндүрөт. Ќерв системасынын иши бузулганда, ј. к-нү өзүнчө же дары-дармектер м-н аралаш жүргүзсө, натыйжалуу болот.

ј”Ё«ќ¬ ћухтар ќмарханович [16(28). 9. 1897, —емей обл., јбай р-ну-27. 6. 1961, ћосква, табыты јлматыга ко-, юлган]-атактуу казак совет жазуучусу, көрүнүктүү илимпоз, коомдук ишмер,  азак ——– »јнын акад. (1946). —емейдеги мугалимдер семинари€сын (1919) бүтүргөн. 1923-28-ж. ј. бир кыш “ашкендеги ќ. јзи€ мамл. ун-тинде, 4 жыл Ћенинград унтинде окуп, филол, ф-тетин бүтүргөн. 1928-30-ж. ќ. јзи€ ун-тинин аспирантурасында окуган. ј. туңгуч чыг-сы - "Ёнлик- ебекти" 1917-ж. жазган. ѕьесада феод.-уруучулук түзүлүштүн катаал заң-законунун курмайы болгон эки жаштын трагеди€луу махабаты ба€ндалат. јйрым иде€лык-көркөмдүк кемчиликтерине карабастан, "Ёнлик- ебек" автордун чыныгы талант ээси экендигин айгинелеген. 20-30-ж, " оргоосуз калгандардын тагдыры" (1921), " им айыптуу?" (1923), " аралуу сулуу" (1937) ж. б. пьесалары жары€ланган. ј-дун алгачкы эле аңгеме, повесттеринен анын орус ж-а европалык ад-т м-н казак элинин көркөм адабий салттарын айкалыштыра билгени, бийик жазуучулук мад-т, социалдык баамчылдык, эпикалык чабыты таасын көрүнгөн.

ј. көркөм чыг-лык м-н бирге, ил. майданда белсенип иштеп, казак ж-а боордош элдердин ад-тынын маанилүү маселелери б-ча бир нече ил. сын макала жазган. ќрус ж-а дүйн. классиктердин (Ўекспир, ѕушкин, “ургенев, √оголь, ѕогодин) чыг-ларын казак тилине которгон. ј. —оболев м-н бирге "јбай" аттуу трагеди€сын жазган (1940). Ѕул тарыхый чыг-да јбай өмүрүнүн соңку жылдарына кайрылып, улуу акындын трагеди€луу тагдырын көрсөтөт. ј-дун талантынын гүлдөгөн мезгили "јбай жолу" роман-эпопе€сын жараткан жылдарга туш келет. –омандын 1-2-китеби (1942-47) ———–дин ћамл. сыйлыгына (1949), 3-4-китептери (1950-56) Ћениндик сыйлыкка (1959) арзыган. Ѕул дүйнөгө атагы кеткен роман-эпопе€да улуу акын јбай  унанбаевдин татаал өмүр жолу казак элинин рев-€га чейинки коомдук турмушунун соңиалдык-са€сий ж-а нравалык конфликттери м-н, элдин аң-сезиминде болгон өзгөрүү процесстери м-н тыгыз байланышта сүрөттөлөт. „ыгарма иде€лык-эстет. күчү жагынан улуу классиктерге мүнөздүү чеберчилик м-н жазылган. –оманда классикалык образдардын бүтүндөй бир галере€сы түзүлгөн. ƒүйн. ад-тта 20-к-да жаралган улуу чыгармалардын бири ќолгон "јбай жолу" йќдан ашуун дүйнө тилдерине которулган.

ј. өмүрүнүн акыркы жылдарында ад-ттын башка жанрларында да жемиштүү эмгектенди. "јлтын шакек", "јсыл насилдер", "ћайдан", "јкын элинде", "“үштүк очерктери", "»нди€ очерктери", "јмерика таасирлери" ж. б. очерк, аңгемелерин жаратты. "јк кайың" (ј. “ажибаев м-н бирге) "Ѕекет" (1939), "—ыноо сааты" (1942), " аракыпчак  абыланды" (1942-44) пьесаларын жазды. ј-дук коммунисттик курулуштагы совет адамдарынын эмгегин, күрөшүн, жаңы рухий дүйнөсүн, улуттар арасындагы достук мамилелерди кеңири көрсөтүүнү максат кылган жаңы эпопе€сынын 1-китеби -"Өскөн өркөн" романы өзү дүйнөдөн кайткандан кийин (1962) жарыкка чыкты. ј. дүйн. көркөм процесс м-н жеткиликтүү тааныштыгы бар ири илимпоздордун бири болгон. јл о. кылымдагы  үн чыгыш классикасы, казак фольклору ж-а профессионал ад-ты, 19-к-дагы орус классикасы, Ѕатыш ад-ты, азыркы учурдагы ———– элдеринин ад-ты, көркөм котормо маселелери б-ча өзүнүн баалуу ойлорун ортого салып келген. јнын ил. изилдөөлөрү, сын макалалары "јр жылкы ойлор" (1959) китебине кирген. ј. кыргыз адтынын тагдыры үчүн дайыма кам көрүп, кыргыз жазуучуларына өрнөк көрсөтүп келген. ”луу "ћанас" эпосун изилдөөгө арналган эмгеги бүткүл союздук илимпоздор чөйрөсүнө кеңири белгилүү. ј-дун "јбай жолу" роман-эпоне€сы (1955-65), " араш- араш оку€сы" повести, аңгемелери ж-а ил. эмгектери кыргыз тилинде жарык көргөн. ј. Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг.: Ўыг., 12 томдык, 1-12-т., ј., 1967-69;  ек карышкыр, ‘р., 1928; јбай. “арыхый роман. 1-2 китеп, ‘р., 1955, 1957; јбай жолу. –оман, 3-4 китеп, ‘р., 1963, 1965;  араш-караш. јңгемелер жыйнагы, ‘р., 1969; ѕуть јбал, Ѕ-ка всемирной лит-ры, сер. 3, т. 7 (134)-8(135), ћ., 1971.

јд.:  едрина 3. —, ћухтар јуэзов, ћ.,' 1951; Ќуркатов ј., ћухтар јуэзов, 1957; Ћизунова ≈., ћастерство ћухтара јуэзова, ј.-ј., 1968; ј у э з о в а Ћ., »сторические основы эпопеи "ѕуть јбал", ј.-ј., 1969; ћухтар јуэзов в воспоминани€х современников, ј.-ј., 1972.

ј”Ё–Ѕј’ „џ–ћјЋ””—” (Plexus myentericus, нем. илимпозу Ћ, јуэрбахтын ысмынан) - омурткалуу жаныбарлардын, адамдын тамак сиңирүү органдарындагы булчуң челинин узун ж-а циркул€рдык катмарынын ортосунда жайланышкан көп урчуктуу нерв клеткаларынын (нейрондордун) жыйындысы. ј. ч-нда нейрондордун 2 тиби бар: 1-типтеги клеткалар нерв импульстарын борб. нерв системасынан же 2-тинтеги нейрондордон кабыл алат да, аларды тамак сиңирүү органдарынын жылма булчуңдуу клеткаларына жиберет; 2-типтеги клеткалар рефлектордук догонун сезгич (борб. нерв системасы м-н тийишпеген) звенолорун түзөт. ј. ч. тамак сиңирүү органдардын кыймыл-аракетин камсыз кылат.

ј‘ј »я (а... ж-а phakos - оптикалык айнек) - чечекейдин жоктугу. ј. көз катуу майып болгондо, кээде операци€дан (бозоргон, чел баскан чечекейди алып таштагандан) кийин, о. эле тубаса түрүндө сейрек учурайт. ј-дан улам көздүн жарык нурларды сындыруу кубаты (рефракци€) кескин өзгөрүлүп, түрдүү алыстыктарды көрүүгө ыңгайланышы жоголот. A-nys көздүн көрүүсүн томпок же контакттуу линза түрүндөгү көз айнек кийгизүү м-н жакшыртууга болот.

ј‘јЌј—»… ћјƒјЌ»я“џ -б. з. ч. 3 миңинчи жылдын а€гында ж-а 2к-дын башында жог. ≈нисейде ж-а јлтайда таралган археол. мадани€т. ќ. јзи€дагы келыеминар мад-ты м-н мезгилдеш. јл Ѕатени с-на жакын жердеги (’акас јќ) јфанасий тоосунун жанындагы көрүстөндөн табылгандыктан, ошонун атынан аталган (1920). јф. м-нын көрүстөндөрү бири бирине жамаатташ корумдардан турат. “абылган сөөктөргө караганда мүрзөгө коюлгандар палеоевропа тибиндеги адамдар болгон. јлар мал багып күп өткөрүшкөн, дыйканчылыкты да билишкендей жайы бар.  өрүстөндөрдөн түп жагы учтуурак келген жумуртка формасындагы карапалар да табылган. јлардын алдындагы мүрзөлөр жалпак таштар м-н жабылган.  арапа идиштеринин түптөрү учтуурак, жумуртка формасында, "елка" түрүндөгү оймо-чиймелер м-н кооздолгон. јф. м-нын ордун ќкунев мад-ты баскан.

ј‘јЌј—№≈¬ ћихаил ƒенисович (1923-ж. т.,  ыргыз ——–и, „үй р-ну, —тара€ ѕокровка с-су)-—ов. —оюз. Ѕаатыры, ст. лейтенант. 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  едей-дыйкандын үй-бүлөсүнөн. „каловдогу аскердик авиаци€ мектебин бүтүргөн.  ызыл јрми€га 1941-ж. чакырылып, согушка 1943-ж. катышкан. 1943-44-жылда ћелитополь, —евастополь, “ырва, “арту ж. б. жерлерде салгылашып, душмандын 8 танкасын, 25 автомашинасын, жүктүү 20 киресин, т. ж. эшелондорун, көп сандаган адам күчүн бомбалап жок кылган. ћындай эрдиги үчүн ага —ов. —оюз. Ѕаатыры деген наам берилген. ј. 2  ызыл “уу ордени ж-а 1-дараж. јта ћекендик —огуш ордени м-н сыйланган.

ј‘јЌј—№≈¬ ‘едор јфанасьевич (жашырын аты: ќтец, ќсецкий, »ванов) [8(20). 2. 1859, ѕетербург губ.-22. 10(4. 11). 1905]-орус жумушчу-революдионери. ƒыйкан үй-бүлөсүндө туулган. 1871-ж.  репногольмский мануфактурасында, 1887жылдан ѕетербургда ¬орониндин ф-касында иштеген. ”шул жерде революционерлер м-н таанышып, токуучулардын кружогун уюштурган. 1891ж. ј. ѕетербургдагы маевканы уюштурууга катышкан. ќшол эле жылы башка шаарлардын жумушчу кружоктору м-н байланыш түзүү үчүн ћосквага келет. 1894-жылдан ѕетербургда жашырын иш жүргүзүп, ¬. ». Ћенин жетекчилик кылган жумушчулар кружогуна катышкан. 1896-ж. февралда »ваново-¬ознесенскиде, –игада, ѕавлово-ѕосадда, Ўу€да с.-д. уюмдарды бириктирүү үчүн жигердүү аракеттенет. –ев-чыл иши үчүн 3 жолу камакка алынат. 1904-ж. €нвардан »ваново-¬ознесенскиде жашырын жашап, –—ƒ–ѕнин "“үндүк комитетинин тобуна", андан кийин »ваново-¬ознесенск комитетинин мүчөсү ж-а секретары болгон. ћ. ¬. ‘рунзе м-н бирге ј.- »ваново-¬ознесенск иш таштоолорунун (1905) уюштуруучуларынын ж-а жетекчилеринин бири. “алка өзөнунүн боюндагы митингиде ј-ди черносоте€чилер м-н казак-орустар өлтүрүп кетишкен.

ј‘ј–-—ј’ќ “»Ћƒ≈–» (данак и л ь) -Ёфиопи€нын түн. чыгышында ‘ранц. —омалинин түндүгүндө жашаган афар ж-а сахо элдеринин тилдери. ј. т-де 500 мицге жакын адам сүйлөйт. —емит-хамит тилдеринин кушит тобуна кирет.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞