пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
пїњ–Я–Њ–Є—Б–Ї
–Ъ–µ—А–µ–Ї—Вүү –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–і–∞—А–і—Л —Вө–Љө–љ–Їү —З–∞—А—З—Л–і–∞–љ –Є–Ј–і–µ–≥–Є–ї–µ:
–≠—Б–Ї–µ—А—Вүү: –∞–Ј—Л—А—Л–љ—З–∞ –Р–∞ –ґ–∞–љ–∞ –С–± —В–∞–Љ–≥–∞–ї–∞—А—Л–љ –≥–∞–љ–∞ –Є–Ј–і–µ–є —В—Г—А–≥—Г–ї–∞

пїњ
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

 џ–√џ« —ќ¬≈“ ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ

ј‘–» ј ∆алпы маалыматы. ј. чоңдугу б-ча ≈врази€дан кийинки 2-материк. ј€нты 29,2 млн. км2 (аралдары м-н 30,3 млн. км2).  алкы 399 599 миң (1974).

Ёкватор материкти ортосуна жакын жерден кесип өтөт. јнын эң түн. учу Ёль-јбь€д тумшугу (түн. кеңдиктин 37∞20'), түш. чети - »йне тумшугу (түш. кеңдиктин 34∞52'). “үндүктөн түштүккө 8 миң км, батыштан чыгышка 3100 км ден (түш. бөлүгү) 7500 км ге (түн. бөлүгү) чейин созулат. ј-ны батыштан јтлантика океаны, чыгыштан »нди океаны,  ызыл деңиз, түндүктөн ∆ер ќртолук деңизи чулгап жатат.  ууш (120 км) —уэц мойногу ј-ны јзи€ м-н туташтырып, √ибралтар кысыгы (эң кууш жери 13 км) аны ≈вропадан бөлүп турат. ∆ээктери начар тилмеленген, көбүнчө тоолуу. »ри булуңдары: √вине€ ж-а —идра; эң чоң ж. а-ы - —омали. ∆ээгинин жалпы уз. 30500 км, ј. материгине чыгышынан ћадагаскар,  омор, ћаскарен, јмирант, —ейшель, ѕемба, ћафи€, «анзибар, —окотра, батышынан ћадейра,  анар, ∆ашыл “умшук, јннобон, —ан-“оме, ѕринсипи, ‘ернандо-ѕо, ¬ознесени€, џйык ≈лена, “ристан-да- унь€ а-дары карайт.

“аби€ты. ј-нын рельефинде түздүк, плато ж-а бөксө тоолор (200-1000 м) басымдуулук (67,1%) кылат, 9,8% ойдуңдуу, материктин орт. бийикт. 750 м. Ёкватордон түндүккө карай ј-нын көпчүлүк бөлүгүн —ахара, —удан түздүктөрү ж-а платолору ээлейт. —ахаранын борб. бөлүгүндө јхаггар м-н “ибести тайпак тоолору (Ёми уси чокусу, 3415 м), —уданда ƒарфур платосу (ћарра чокусу, 3088 м), —ахаранын түн.-батышында јтлас тоолору (“убкаль чокусу, 4165 м), чыгышында  ызыл деңизди бойлой Ётбай кырка тоосу (ќда чокусу, 2259 м) созулуп жатат. —удан түздүктөрү түштүгүнөн “үн. √вине€ дөңсөөсү (Ѕинтимани чокусу, 1948 м) ж-а јзанде бөксө тоолору м-н курчалган. ј-нын түн.-чыгышында Ёфиопи€ тайпак тоолору (–ас-ƒашан чокусу, 4620 м), андан түштүктү карай „ыг. јфрика бөксө тоолору ( илиманджаро чокусу, 5895 м) созулуп жатат. ћатериктин түш. четинде јжыдаар (3482 м) ж-а  ап тоолору орун алган.

√еологи€лык түзүлүшү жана пайдалуу кендери. ј-нын көпчүлүк бөлүгү байыркы платформа болуп эсептелет (к. јфрика платформасы).  ембрийге чейинки мезгилдеги тоо тектерден турган бул јфр.-јрави€ платформасынын фунда* менти ј-нын бир топ жерлеринде учурайт. ‘ундаменттин составында байыркы архейден тартып, протерозойдун а€гына чейинки метаморфизмделген тоо тектер кезигет. ѕлатформанын фундаментинин көпчүлүк бөлүгү протерозойдун орто ченинде пайда болуп, палеозойдун башында анын азыркы аймагы туруктуу абалга келген. ‘ундаменттин байыркы катмарларын түзүүчү тоо тектерге кристаллдуу сланец, гнейс, метаморфизмделген жанар тоо тектери ж-а граниттер кирет. Ѕүктөлүүгө дуушар болгон палеозойдун башында ж-а ортосундагы деңиз чөкмөлөрү, негизинен —ахара плитасында, јтлас м-н  ап геосинклиналдарында жолугат. ѕалеозойдун акырында ж-а триас мезгилинде континенттик чөкмөлөр пайда болгон. јлар экватордук ж-а “үн. ј-да карбон мезгилинин акыры м-н пермдин башталышына таандык болгон мөңгү чөкмөлөрү м-н башталып, пермдин көмүрлүү чөкмө тоо тек катмарлары м-н а€ктайт. “үн. ј-да көмүрлүү катмарлар таш көмүр мезгилинин ортоңку бөлүгүнө туура келет. јнын үстүндө кызыл түстүү континенттик ж-а лагуна чөкмөлөрү жатат. ёра мезгилинин башында жанар тоолордун ири атылыштары жүрөт ж-а базальттуу магма интрузи€лары пайда болот. јлар “үш. ј-да айрыкча көп тараган. ёра ж-а бор мезгилинин башталышында ј-нын көпчүлүк бөлүгү жогору көтөрүлүүгө учурап, ички ойдуңдарда континенттик чөкмөлөр топтолгон. Ѕул мезгилдин ичинде »нди€, јтлантика океандарынын түп жактары төмөн чөгүп, океан жээктеринде терең ойдуңдардын (Ќигери€, √абон, јнгола ж. б.) пайда болушу м-н материк азыркы кездеги түспөлгө келген. ѕалеозой заманынын акырында эле ћадагаскар материктен бөлүнүп, азыркы “унис, Ћиви€, ≈ј–дын аймактары төмөн чөккөн. Ѕор мезгилинин орто чени м-н а€гында —ахара плитасын суу каптап, ∆ер ќртолук деңизи м-н √вине€ булуңун бириктирип турган кысыктар пайда болот. Ёоңендин акырынан олигоцендин башталышына чейин материктин жогору көздөй ылдам көтөрүлүшүнүн натыйжасында тоолуу рельеф, „ыг. јфр. жаракасы ж-а бир топ жерлерде рифтер-грабендер пайда болгон. ”шул эле мезгилде жанар тоолордун атылуулары башталып, кээ бир жерде алар азыр да басыла элек ( ени€,  илиманджаро ж-а ¬ирунги р-нундагы жанар тоолор). ћиоцендин акырында јтлас тоосунун бүктөлүүлөрү пайда болуп, плиоценде болсо, анын борб. бөлүгү ∆ер ќртолук деңизинин јльборан ойдуңундагы терең жаракалар б-ча төмөн чөгө баштаган.

ј. пайдалуу кендерге өтө бай? јнда темир, марганец, хромит, кобальт, фосфорит, калай, сурьма, литий, уран, асбест, алтын (ј. капит. ж-а өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдөн казылып алынган алтындын 80%ин берет), платина ж-а платиноиддердин (60% ке жакынын), алмаз (98%) кендеринин мол запастары бар. 2-дүйн. согуштан кийин ј-да (негизинен јлжир, Ћиви€, Ќигери€ ж. б.) нефть м-н газдын ири кендери табылган.

 лиматы. ј. зкватордон түндүккө ж-а түштүккө карай бирдей климаттык алкактарга бөлүнөт: экватордук (8∞ түн. кеңдиги м-н 2∞ түш. кеңдиктин ортосунда) климаттан кийин субэкватордук (экватордукмуссондук; батышта 16∞ түн. кеңдиктерге чейин), тропиктик (түн. ж-а түш. кеңдиктердин 30∞на чейин), субтропиктик (материктин түн. ж-а түш. четтеринде) климаттар болуп алмашат. Ёкватордун түндүгүндө шай болгон кезде анын түштүгүндө кыш мезгили же тескерисинче болот. ј.- жер шарындагы эң ысык материк. јнын кеп бөлүгү ысык алкакта орун алып, анда күн жыл бою горизонттун үстүндө бийик турат да, жылына 2 ирет зенитте болот. “үн. жарым шарда жай (июнь-август) айларында —ахара (бат. бөлүгүнүн жылдык орт. темп-расы 35∞ка жетет) ж-а —удан а€бай ысыйт. ћатериктин түш. бөлүгү, тескерисинче, муздайт (четки түштүктө жылдык өрт. темп-ра 12∞). ј-нын аймагында жаан-чачын бирдей жаабайт.  онго ойдуңу м-н √вине€ булуңунун түн. жээктеринде жылына 1500-2000 ww, ал эми  амерун тоолорунда 10 миң мм ге чейин жаайт.  алган райондордо, экватор ж-а »нди океанынан алыстаган сайын жаанчачын (1500 мм ден 200 мм ге чейин) аза€т. —ахарада,  алахаринин түш.-батышында ж-а Ќамиб чөлүндө жамгыр аз жаагандыктан (жылына 100-200 мм), кургак чөл ландшафттары басымдуу.

»чки суулары. ј. дары€ларынын жылдык агымынын көлөмү б-ча (5390 км3) јзи€ м-н “үн. јмерикадан кийин турат. Ёкваторго жакын дары€ тармактары өтө жыш, ал эми чөлдөрдө жокко эсе. ƒары€лары јтлантика океанына (ј-нын а€нтынын 36,05%), »нди океанына (18,48%) ж-а ∆ер ќртолук деңизине (14,88%) ку€т, алардын ирилери:  онго, Ќил (дүйнөдөгү эң узун дары€ 6671 км), Ќигер, «амбези ж-а ќранж. ƒары€лар негизинен жаандан ж-а жер астындагы суулардан куралат. Ќуктарында босоголор (Ќил босоголору)

ж-а шаркыратмалар («амбези д-дагы ¬иктори€,  онгодогу —тэнли ж-а Ћивингстон) көп. »ри көлдөр көбүнчө „ыг. ј-да: јльберт, Ёдуард,  иву, “анганьика (тереңд. б-ча дүйнөдө Ѕайкал көлүнөн кийинки көл, 1435 м), ¬иктори€ (а€нты 68 00Q км2), “ана ж. б. √идроэнергет. запасы (700 млн. кет, дүйн. запастын 20%) б-ча јзи€дан кийин 2-орунда турат, бирок анын 1% гана пайдаланылат.

“опурагы жана өсүмдүктөрү. ј-нын топурагы, өсүмдүктөрү зоналар б-ча жайгашкан. Ќымдуу √вине€ булуңунун түн. жээгин ж-а  онго ойдуңунун баарын латерит топурагы каптап, дайыма көгөрүп туруучу калың экватор токойлору ээлейт. Ѕул токойлор көп түрдүүлүгү м-н айырмаланат ж-а эпифитке бай. ∆амгыр көп жааган райондорун сейрек өсүүчү саванна токою, саванналар (тропик токойлуу талаа) ж-а тикенектүү бадалдар ээлейт.  ургакчыл жылдарда дан өсүмдүктөрү куурап, дарактар жалбырагын күбүйт. —аванналар кызгылт ж-а кызгылт күрөң топурактуу келип, бак-дарактардан пальма, баобаб, акаци€, сүт тикен ж. б. өсөт. —аваннанын басымдуу бөлүгү айдоо ж-а жайыт катары пайдаланылат. „өлдөрү (—ахара, Ќамиб) боз топурактуу, өсүмдүктөрү өтө сейрек. —ахарада - ксерофиттер: төө куйрук, жалбыраксыз ретам бадалы, леконора эңилчеги; кургак өзөндөрдү (вади) бойлой-жылгын, акаци€ ж. б. дарактар, ал эми оазистерде пальма өсөт.  алахари чөлүнүн түш.-батышында суккуленттер, Ќамиб чөлүндө вельвичи€лтр басымдуулук кылат. ј-нын субтропиктик түн. ж-а түш. четтери күрөң топурактуу келип, дайыма көгөрүп туруучу калың бадалдар м-н капталган.  үрөң топурактуу тоолордун капталдарында жазы ж-а ийне жалбырактуу токойлор өсөт. ј-да гүлдүү өсүмдүктөрдүн 40 миң түрү ж-а 3700 уруусу бар. ћатериктин түндүгү √оларктика, —ахарадан түштүккө карай ѕалеотропиктик, түш,-

батышы  ап флоралык обл-на кирет. ∆аныбарлар дүйнөсү. ј. жаныбарларга эң бай. “үн. ј. ж-а —ахара √оларктиканын ∆ер ќртолук деңиз областчасына, калган бөлүгү Ёфиопи€ обл-на кирет. ∆ер ќртолук деңиз областчасында гиена, виверра, куйруксуз маймыл, коЄн, тоодак, антилопа, газель, фенек түлкүсү ж. б., Ёфиопи€ обл-да пил, доңуз, окапи, кодоо бегемот, буйвол, кууш таноолуу маймыл, төө куш ж-а ар түрдүү куштар жашайт. —ахарада нарлар асыралат.  оңуз, көпөлөктөр көп. —аванналарда, жарым чөл ж-а чөлдөрдө ири ту€ктуулар; (антилопа, зебр, жираф, носорог, буйвол, пил) м-н жырткычтар (арстан, кабылан, сүлөөсүн, гепард, гиена) кездешет. “ермит, цеце чымыны өңдүү курт-кумурскалар көп. ∆оголуп бараткан ж-а сейрек учуроочу жаныбарлар үчүн азыркы кездеги коруктар (”луттук парктар) уюштурулган.

“абигый райондору. ј. табигый шартына ылайык 8 ири физ.геогр. р-нго бөлүнөт: јтлас тоолору - айдарым капталдарыныи ландшафты ж-а климаты б-ча жер ортолук деңиздин типке кирет, ички кургак р-ндордо жарым чөлдүү. — ах а р а - жер шарындагы тропиктик чөлдөрдүн эң чоңу. ∆ери таштак, чополуу келип, өсүмдүктөргө өтө жарды. —удан - түздүктүү саванна өлкөсү, жайы нымдуу, кышы кургак. “үндүк √вине€ дөңсөөсү. јфрика платформасынын келки горст тоолору м-н дөңсеөлөрдүн өтө нымдуу айдарым . түш. капталдарын дайыма көгөрүп туруучу токойлор, түн. кургак капталдарын аралаш токойлор каптап жатат. Ёфиопи€ тайпак тоосуна (јфар ойдуңу м-н —омали ж. а. кошо) бийиктик алкактуулук мүнөздүү, ички тоолордогу ж-а жээктериндеги дайыма көгөрүп туруучу токойлор саванна ж-а жарым чөлдөр м-н алмашат.  онго чуңкурдугу экватордук ж-а субэкватордук климаттык алкактарда жатып, нымдуу, дайыма көгөрүп туруучу ж-а аралаш токойлор басымдуулук кылат. „ыгыш ј.- јбиссини€ тайпак тоосунан «амбези д-на чейинки бийикт. 1000 м ге жеткен тайпак тоолор ж*а платолор. “үштүк ј.-  онго - «амбези суу бөлгүч платосунан түштүктө жаткан  алахари чөлүнүн аймагы.

√еографи€лык алуулар жана изилдөөлөр. ј. эзелтен бери эле “үш. ≈вропа ж-а “үш.Ѕат. јзи€ элдеринин көңүлүн буруп келген. ‘иники€лыктар, гректер ж-а римдиктер ј-нын түн. жээгин жакшы билишкен. ‘иники€лыктар б. з. ч. 6-к-да деңиз аркылуу ј-ны айланып өтүшөт. –имдиктер o—ахарага экспедици€ жасашкан. Ѕ. з. 1к-нан баштап ј-нын чыг. жээктерине арабдар ж-а инд. соодагерлер келе башташты. 15-к-да португали€лыктар »нди€га деңиз жолун табуу максатында ј-ны ;жээктей кыдырып, материктин түш. чети- »лгери Үмүт тумшугуна (1487) жетишет. 1498-ж. португали€лык деңиз са€катчы ¬аско да √ама 1-болуп “үш. ј-ны айланып өтүп, »ндостан ш. а-на жетет. 16-17oк-да португали€лык, англ., франц. ж-а голл. са€катчылар ј-нын жээктерин, дары€ларын ( өк Ќил,  онго, —енегал ж. б.) ж-а айрым ички райондорун (Ќь€са көлү, „оң  арру платосу ж. б.) изилдешет. 18к-дын а€гынан тартып бат. европ. капиталисттер ј-нын терр-€сын басып алууга, анын табигый байлыктарың ж-а калкын кеңири масштабда эксплуатаци€лоого өтөт. ”шул максатта —ахара, „ад, —удан,  онго, Ќигер ж. б. жерлерге көп сандаган экспедици€лар жөнөтүлөт. 19-к-да бир катар са€катчылар ј-ны түндүктөн түштүктү (француз –.  айе, 1818-27; немец √. Ѕарт, 1849-55) ж-а батыштан чыгышты (немец √. Ќахтигаль, 1869-74; француз ∆. ћаршан, 1898 ж. б.) карай кесип өтөт. Ѕорб. ж-а “уш. ј-ны изилдөөгө өзгөчө англичан ƒ. Ћивингстон (1841-73), орус окумуштуусу ¬. ¬. ёнкер (1876-86) ж. б. зор эмгек сиңиришкен. 20-к-да, өзгөчө колон, бийликти кулатып, эркин улуттук мамлекеттер түзүлгөндөн бери табигый ресурстарды изилдөө ж-а пайдалануу жерг. илимий ж-а өндүрүштүк мекемелердин колуна өтүп жатат. ј-нын таби€ты, калкы, чарбасы, өлкөлөрү, материктик айрым р-ндору ж-дө атайын ар түрдүү карталар

түзүлүп, көп сандаган эмгектер жазыл-" ган.

 алкы. 17-к-дын ортосунда ј-да дүйнөдөгү калктын 1/5 бөлүгү жашаса, кул сатуучулук ж-а колонизатордук режимдин күчөшүнүн неги-" зинде анын калкы өтө азайып кеткен. 1940-ж. ј-нын үлүшүнө дүйн. калктын 8% гана туура келген. јзыркы мезгилде 399,6 млн. киши (1974, планетадагы калктын 9,5% ке жакыны) жашайт.

јнтропологи€лык составы. ј-нын калкы антроп. жактан ар түрдүү. ≈вропеоид расага —ахаранын түндүгүндөгү арабдар, берберлер; экватордук (негр-австралоиддик) расага —ахаранын түштүгүндөгү негр, негрилл (пигмейлер) ж-а бушмен раса тибиндеги элдер кирет. Ёфиопи€ м-н —омали ж. а-да эфиоп („ыг. ј.) расасына жатуучу элдер жашашат. ћадагаскар а-нын эли негрлер м-н түш. ази€лык расалардан турат.

—а€сий бөлүнүшү. ”луттук-бошт. кыймылдын жеңиштери ј-нын са€сий картасын түп тамырынан бери өзгөрттү. 1974-жылга чейин ј-да көз каранды эмес мамлекеттердин саны 44кө жетти.  олон. режимдин астында жалпы а€нты 2,3 млн. км2 (јфриканын а€нтынын 8%), калкы 16,8 млн. болгон терр-€ калып жатат. “үш. јфр. –еоп-касы м-н “үш. –одези€ расисттик өкмөттөрү көпчүлүк афр. элдер үчүн каардуу дискриминаци€лык диктатордук режим орнотту. ќќЌдун чечимине карабастан “үш. јфр. –есп-касы Ќамиби€ны (“үш. Ѕат. јфр.) законсуз оккупаци€лап келе жатат. ј-нын колон. элдери импер. эзүүгө каршы бошт. ж-а улуттук көз каранды эместик үчүн тайманбастан күрөшүп жатышат.

*1975-ш. көз карандысыздык укугун алган өлкөлөр ( омор аралдары, ∆ашыл “умшук аравдары, ћозамбик, —ан-“оме жана ѕринсипи аралдары).

јд.: ‘изическа€ географи€ частей света, ћ., 1963; Ўокальска€ 3. 10., ѕочвенно-географический очерк јфрики, ћ.-Ћ., 1948; ћ о р е т т ‘., Ёкваториальна€, ¬осточна€ и ёжна€ јфрика, пер. с франц., ћ., 1951; Ѕарков ј. —, јфрика, ћ., 1953; ƒмитревский ё. ƒ., ¬нутренние воды јфрики и их использование, Ћ., 1967;  ниматы јфрики, Ћ., 1967; ƒ ю-“ о й т ј. Ћ., √еологи€ ёжной јфрики, пер, с англ., ћ., 1957; јфрика. Ёнциклопедический справочник, т. 1-2, ћ., 1963.

ј‘–» ј Ѕ»–»ћƒ»√» ”ёћ” (јЅ”) - јфрикадагы көз каранды эмес мамлекеттердин бирикмеси. 1963-ж. май айында јддис-јбебада (Ёфиопи€) континенттеги көз каранды эмес 31 мамлекеттен өкүлдөр катышкан конф-€да негизделген. 1972жылдын а€гында бирикмеге 41 мамлекет кирген. ”юмду нөгиздеген конф-€да кабыл алынган харти€да јЅ” јфриканы колониализмден тезирээк ж-а толук азат кылуу үчүн, о. эле неоколониализмдин бардык көрүнүштөрүнө каршы күрөшүү үчүн континенттеги өлкөлөрдүн күч-аракеттерин макулдаштыруу ж-а ар тараптан кызматташтыкты өнүктүрүү үчүн түзүлдү деп белгилеген. ’арти€ б-ча јфрикадагы көз каранды эмес ар бир мамлекет уюмга мүчө боло алат. ∆ог. органы - ћамлекет ж-а өкмөт башчыларынын ассамбле€сы (жылына бир ирет чакырылат). ∆ог. аткаруу органы - ћин. совети (буга тышкы иштер министрлери кирет, сесси€ жылына эки ирет чакырылат). јссамбле€лардын ж-а ћин. советинин сесси€ларынын аралыгында уюмдун күндөлүк жумушун √ен. секретариат жүргүзөт.

ј‘–» ј ѕЋј“‘ќ–ћј—џ, јфрика-јраб платформасы- јфрика континентин (јтлас м-н  ап тоолорун кошпогондо), јраб ж. а-нын (ќман тоосунан башкасы) ж-а ћадагаскар, —ейшель а-дарын кучагына алган, кембрийге чейинки мезгилде пайда болгон байыркы платформа. √еол. түзүлүшүн ж-а пайдалуу кендери ж-дө к. јфрика.

ј‘–» ј “јјЌ””, африканистика- јфрика элдеринин экономикасын, социалдык-са€сий проблемаларын, тарыхын, укугун, коомдук ойпикиринин өнүгүшүн, этнографи€сын, тилин, ад-тын, иск-восун үйрөнүүчү илим комплекси. јфрика ж-дөгү алгачкы маалыматтар европ. ад-тта байыркы заманда элө гректер м-н римдиктердин жазып кеткендеринен белгилүү болгон. јфрикадагы элдер, алардын үрп-адаттары, кесипчилиги ж-а табигый байлыгы ж-дөгү маалыматтар о. ази€лык энциклопедистокумуштуулар јхмад ‘аргоний, јбу –айхан Ѕируни, ћахмуд  ашгарилердин эмгектеринде да учурайт. Ѕурж. изилдөөчүлөр колониализмди актоо үчүн јфриканын элин тарыхый эл эмес, өзүнчө цивилизаци€га жетише алышпайт деп жары€лашкан. 2-дүйн. согуштан, бөтөнчө јфрика өлкөлөрүнүн көбү көз карандылыктан кутулгандан кийин, Ѕат. ≈вропа ж-а ј Ўда ј. т. дүркүрөп өсө баштады. јфрика проблемалары ј Ўда (150 ири борбор), јнгли€да (ёќдөн ашык ил. изилдөө уюму), ‘ранци€да (70тен ашык уюм) ж. б. капит. өлкөлөрдө изилденүүдө. јфрика элдеринин улуттук-бошт. кыймылынын күчөшү бурж. ј. т. илимин өз позици€сын өзгөртүүгө мажбурлап жатат. Ѕурж. окумуштуулардын арасында расизмди ж-а колониализмди жактоочулар улам азаюуда. 2-дүйн. согуштан кийин јфриканын өзүндө да ј. т. жолго коюлду. Ѕир катар афр. мамлекеттерде улуттук ил. мекемелер м-н жог. окуу жайлары уюштурулуп, жерг. окумуштуулар өсүп чыкты. 1960-ж. „ыгышты изилдөөчүлөрдүн 25-эл аралык конгрессинин ћосквадагы секци€сы африканисттердин эл аралык конгрессин түзүү ж-дө чечим чыгарды. Ќатыйжада анын 2 конгресси (1-си 1962-ж. јккрада, 2-си 1967-ж. ƒакарда) болуп өттү. ќрус са€катчыларынын јфрика ж-дөгү маалыматтары 17-кдын 30-жылдарына таандык, 1786-ж. орус са€катчысы ћ. √.  оковцевдин јфрика ж-дөгү ил. эмгеги жары€ланган. 1790-91-ж. »јнын "Ѕардык тилдердин жана наречиелердин салыштырма сөздүгү" деген эмгекте айрым афр. тилдер да киргизилген. 19-к-да орус са€катчылары ≈. ѕ.  овалевский, ¬. ¬. ёнкер, ј.  . Ѕулатовичтер јфриканын географи€сы м-н этнографи€сын изилдөөгө зор салымдар кошту. „ыгыш таануу окумуштууларынан Ѕ. ј. “ураев, ј. —. √оленищев, ¬. ¬. Ѕолотовдор јфрика элдеринин тарыхы м-н мад-тын изилдөөдө көп иштерди жүргүздү. ќкт. рев€сынан кийин јфрика проблемасы ———– »јнын “ил ж-а ой жүгүртүү ин-ту м-н Ётногр. ин-тунда, Ћ√”нун „ыгыш ин-тунда изилдене баштады. 2-дүйн. согуштан кийин ј. т. ———–де ого бетер өнүктү. јйрым борб. жогорку окуу жайларында афр. тилдери кафедралары ачылып, бир катар ил. инттарда изилдөө иши кеңири өөрчүүдө. —ов. ј. т-да ». ё.  рачковский, Ќ. ¬. ёшманов, ¬. ¬. —труве ж. б. кошкон салымдар зор. јфриканын дүйн. са€саттагы ж-а дүйн. экономикадагы ролу өскөн сайын сов. ј. т-га коюлуучу талап күчөп жатат. 1959-ж. ћосквада ———– »јнын јфрика ин-ту уюштурулду. "јзи€ и јфрика сегодн€", "Ќароды јзии и јфрики" сы€ктуу журналдарда јфрикага тиешелүү маанилүү маселелер басылып турат.

јд.\ јфрика в советских исследовани€х, т. 1, в. 2, ћ., 1968; ћагидович ». ѕ., ќчерки по истории географических открытий, ћ., 1957; Ќароды јфрики, ћ., 1954.

ј‘–» ј “»Ћƒ≈–» - јфриканын жерг. элдеринин түрдүү тилдик топторго кирүүчү тилдеринин жалпы аты. —еми т-х амит семь€сына кирүүчү тилдик топтор: 1) семит тилдеринен араб тили (ћарокко, јлжир, “унис, Ћиви€, ≈гипет, —удан, ћавритани€, „ад –есп-касы), Ёфиопи€ тилдеринен: геэз, амхара, тигринь€, тигре, харари, гураге, аргобба, гафат? 2) бербер тилдери (“үн. јфриканын бат. бөлүгү); 3) кушит тилдеринен: галла, сомали, афар, сахо, сидама ж. б. ( ызыл деңиздин жээги, Ёфиопи€, —омали); 4) чад тилдери - хауса, ангас, болева, логоне, музгу ж. б. (“үн. Ќигери€, “үш. Ќигер, “үн.  амерун ж-а Ѕат. „ад); 5) христиан дининдеги коптордо чиркөө тили катары сакталган копт ж-а байыркы египет (өлүү) тилдери. —емит-хамит тилдеринде 120 млн-дон ашык адам сүйлөйт. Ќилдин башкы ж-а ортоңку жээгинде нилот тилдеринен нуэр, динка, шиллук, ангуак, луо, буруй, бари, масаи, карамоджо, тесо, сук, нанди, татог, нуои€ тили ж. б. (10 млн-го жакын адам сүйлөйт) таралган. Ѕорнунун ж-а „ад көлүнүн түндүгүндө жашаган калктар канури, теда, канембу, загава, дазза ж. б. канури-тед тилдеринде (3,5 млн-го жакын адам) сүйлөшөт. јфрика материгинин борб. ж-а түш. бөлүгүнүн элдери банту тилдеринде (88 млн-го ' жакын адам, 1967) сүйлөшөт. Ѕанту сымал тилдери (31 млн. адам сүйлөйт) Ќигери€да,  амерунда ж-а Ѕат. јфрика өлкөлөрүндө; манде тилдери (9 млн-го жакын адам сүйлөйт) √вине€, ћали –еспкаларында, Ћибери€, —енегалда, √амби€да, —ьерра-Ћеондо, ѕил —өөгүнүн ∆ээгинде, √вине€-Ѕисауда кеңири таралган. √вине€ жээгинде к в а тобундагы тилдерде сүйлөгөн (34,5 млнго жакын адам) элдер жашайт.  ойсан тилдеринде (150 миңден ашык адам) “үн. ж-а „ыг. јфрикадагы бушмендер м-н готтентоттор; ≈вропадан көчүп баргандар (5 млн-дон ашык адам) герман (Ѕат. јфрика) ж-а роман (“үн. јфрикада) тилдеринде сүйлөшөт.

јд.: ƒюбуа ”., јфрика. ќчерк по истории африканского континента и его обитателей, пер. с англ.. ћ., 1961; јфриканское €зыкознание, ћ., 1963; „исленность и расселение народов мира, под ред.—. ». Ѕрука, ћ., 1962; јтлас народов мира, ћ., 1964.

ј‘–» ј ЁЋƒ≈–»Ќ»Ќ  ќЌ‘≈–≈Ќ÷»яЋј–џ. 1-конференци€сы 1958-ж. декабрда јккра (√ана) ш-да болгон. јга континенттеги 27 мамлекеттен са€сий парти€лардын, профсоюздардын 62 жетекчиси катышкан.  онф-€ јфрикадагы бардык элдердин са€сий көз каранды эместигине жетишүү үчүн күрөшкө чакырган ураан м-н өткөн. 2-конфер енци€сы 1960-ж. €нварда “унистө болуп, ага континенттеги 30 мамлекеттен 70тен ашык са€сий, профсоюздук ж. б. коомдук уюмдардын өкүлдөрү келген.  онф-€нын негизги маселелер б-ча чечимдеринде јфрика элдеринин баарына тез арада ж-а сөзсүз көз  аранды эместикти берүү талабы коюлуп, јфрика банкы түзүлсүн деп сунуш кылынган. 3-к онференци€сы

1961-ж. мартта  аирдө (≈гипет) континенттеги 32 мамлекеттен келген 67 са€сий, профсоюздук ж. б. коомдук уюмдардын өкүлдөрүнүн катышуусу м-н өткөрүлгөн. Ќеоколониализмге каршы күрөш бул конф-€да негизги маселелердин бири катары каралган. Өткөн 3 конф-€нын баарына јфрикадан тышкары бир катар өлкөлөрдөн, алардын ичинде ———–ден да делегаци€лар . байкоочу болуп катышкан. јфриканын боштондукка чыккан ж-а кодой. көз карандылыктагы өлкөлөрүнүн өкүлдөрү да катышкан бул конф-€лар улуттук-бошт. кыймылынын өнүгүшүндө маанилүү роль ойноп, континенттеги антиимдер., антиколон. күчтөрдүн аракеттерин бириктирүүдө тарыхый этап болуп калды.

ј‘–» јƒј√џ  Ө«  ј–јЌƒџ Ёћ≈— ћјћЋ≈ ≈““≈–ƒ»Ќ  ќЌ‘≈–≈Ќ÷»яЋј–џ бүткүл континенттеги көз каранды эмес өлкөлөрдүн кызматташтыгын уюштуруу максатында чакырылган, i-конф-€сы 1958-ж. апрелде јккра (√ана) ш-да 8 мамлекеттин жетекчи ишмерлеринин катышуусу м-н өткөн. 1964-жылга чейинки мезгилде јфрикадагы көз каранды эмес өлкөлөрдүн 8 конф-€сы болгон. јларга мамл. башчылары м-н өкмөт башчылары, са€сий парти€лардын, дагы башка коомдук уюмдардын өкүлдөрү катышкан.  онф-€лардын чечимдеринде тынчтыкты жактоого, ќќЌдун ”ставынан ж-а Ѕандунг конференци€сынын принциптеринен тайбоого, континенттеги өлкөлөрдүн көз каранды эместигин ж-а суверенитетин коргоого јфрика элдеринин умтулгандыгы жары€ланган, о. эле аларда колонианизмди жоюу ж-а неоколониализмге жол бербөө, расалык кемсинтүүнү жок кылуу, экон. өнүгүүнүн чаралары ж. б. маселелер талкуутанган.  онтиненттеги мамлекеттерде өз ара са€сий пикир келишпестиктер чыгып, айрым топтор түзүлгөнүн^ байланыштуу жалпы јфрика б-ча конф-€ чакыруу мүмкүнчүлүгү болбогондуктан, 1963-ж. майда јддис-јбебада (Ёфиопи€) өткөн конф€да јфрика биримдиги уюму негизделген.

ј‘–» јЌ“–ќѕ-афр. байыркы адам же э€силик адам, палеоантроптор өкүлү. ј-тун 3 баш сөөгүнүн бөлүктөрү 1935-38-ж. “анзани€дагы Ё€си көлүнүн чөкмөсүнөн табылган. —өөктөр м-н кошо таштан жасалган куралдар да чыккан. јнат. жактан ј. јфриканын ж-а ≈вропанын байыркы палеоантропторуна окшош.

ј‘–ќƒ»“ј-байыркы грек мифологи€сындагы сулуулук м-н сүйүүнүн кудайы, «евстин кызы. „ыгыш теги ж-а мүнөзү жагынан ‘иники€нын кудайы јстартага жакын. –имдиктер аны „олпон (¬енера) деп аташкан. ј-га сыйынуу  . јзи€га,  ипр а-на, Ѕалкан ж. а-на ж-а √реци€га таралган.

ј‘“џ (гр. aphthai - жарача) - ооздун былжырлуу челинин бетине чыгуучу майда жара. ј. грипп, ичегикарын, шарп ооруларынын кабылдап кетишинен, кэзде өзүнчө да пайда болот. ј-лар бири бирине кошулса, чоң жарага айланып, дененин темпрасы көтөрүлөт, тамак чайнаганда, сүйлөгөндө кыйынчылык келип, ооздон шилекей агат, лимфа бездери чоңоюп, кол тийсе, ооруйт. ќоруган жерге куруштуруучу, куйгүзүүчү дарылар сыйпалат. ƒүүлүктүрө турган тамак ичүүгө, тамеки тартууга болбойт.  айра жаңыланбаган ј-лар 5-7 күндө ордуна тырык калтырбай айыгат. ќору өнөкөт түргө айланса, ооздогу ж. б. органдардагы . ириң у€ларын жоготуу м-н преднизолон дарысын 15-20 мг дан 7-15 күнгө чейин колдонуш керек.

ј‘‘јЌƒ»  усума (1910-ж. г.) - индонези€лык живописчи ж-а график. —үрөтчүлүккө өз алдынча үйрөнгөн; "Ёл сүрөтчүсү" деген бирикмени (1947) ж-а »ндонези€нын сүрөтчүлөр союзун (1952) негиздеген. ј-нин 1940-50-жылдардагы сүрөттөрү ("Ёлдин ырыскысы", "Ёлдик ополчениедегилер тактикалык машыгууда" 1946) романтикалык салтанаттуулук, күчтүү эмоци€луулугу м-н айырмаланып, жөнөкөй эмгекчилердин. мээримине арзыган.

ј‘‘≈ “ (лат. affectus - көңүлдүн толкушу, туталануу) - адамдын көңүлүнүн тез өзгөрүп, кыска мөөнөттө өтүүчү эмоци€лык абалы (долулануу, ачуулануу, каардануу, үрөйү учуу ж. б.).  орккон, кубанган, кайгырган адамдын эмоци€сы ј. түрүндө өтүшү мүмкүн. ј. эркин кыймылга келүүчү (токтотуу же ашыкча козголуу) ж-а вегетативдик реакци€лардын сферасына (дем алуу ж-а тамырдын кагышынын өзгөрүшүнө, четки кан тамырдын кысылышына) байланыштуу болот. ћындай кабыл алуу, ой жүгүртүү аң-сезимге терс таасир этип, өзүнө ээ боло албай калуу абалына алып келет. Ѕир эле тескери таасирин тийгизген фактор экинчи жолу кайталанса, ј. патологи€лык абалга өтүп кетиши мүмкүн.

ј‘‘» —, к. ћучө.

ј‘‘»Ќј∆ (фр. affinage-тазалоо) - кепдерден асыл металлдарды бөлүп алуунун металлурги€лык жолу. ј. методу электролиздик, нымдуу ж-а кургак болуп бөлүнөт. Ёлектролиздик жол м-н алынуучу металл катодго чогултулат да, кошундулар калдык түрүндө бөлүнүп чыгат. ”шундай жол м-н алынган алтындын пробасы 999,9дан “өћөЌ болбойт. Ќымдуу ј. методу платина, палладий, иридий ж-а родий сы€ктуу сейрек учуроочу асыл металлдарды алууда пайдаланылат. ћында кендеги металлдар азот ж-а туз к-таларынын эритмесинде эритилип, ар түрдүү реагенттердин (хлордуу аммоний, аммиак, кант) жардамы м-н эритмеден бөлүнүп алынат.  ургак ј. методун колдонгондо жог. темп-рада эритилген кендеги металлдар хлор аркылуу өткөрүлөт.

ј‘‘»Ќƒ»  √≈ќћ≈“–»я (лат. affinis - тектеш) - геометри€нын тегиздиктеги же мейкиндиктеги фигуралардын аффиндик касиеттерин изилдөөчү бөлүгү. јр кандай аффиндик түзүүлөр сакталган геом. фигуралардын касиеттери ал фигуралардын аффиндик инварианты (ј. п.) деп аталат. Ѕир түз сызыкта жаткан Mi, ћ2, ћъ чекиттеринин жөнөкөй катыштары негизги ј. и. боло алат. Ёгер х\, ’2, хз ал чекиттердин абсңиссалары десек, алардын жөнөкөй катышы (хг-х\)1(хг-х2) болот, п чекиттен (wJ2=4) турган ј. и-тын ар кандай системасын жөнөкөй катыштар м-н туюнтууга болот. јффиндик түзүүлөрдө геом. фигуранын оордук борборунун өзгөрбөстүгү ушул себептен айтылып калган. Ёркин түрдөгү ј. г-ны түзүүдө жарыш сызыктар жарыш бойдон калат. ј. г-нын методдору механика, теори€лык физика ж-а астрономи€нын айрым бөлүмдөрүндө кеңири колдонулат.

јд.: јлександров ѕ. —, Ћекции по анатилической геометрии, ћ., 1968.

ј‘‘»Ќƒ»  Ө«√Ө–“ҮҮ - тегиздетип ар бир чекити бир маанилүү түрдө кайра эле ошол чекитине өткөндөй болуп, ал тегиздикти өзүн өзүнө сызыктуу өзгөртүүнүн бир түрү. ј. ө. учурунда ћ(х, у) чекити ћ' (х', у') чекитине өтсө, анда х', у' координаталары х, у аркылуу төмөнкүчө туюнтулат: x-=alx+eiy+cl , у' = а2х+в2у+с2, aie2-a2ei=r=0 ј. ө. учурунда түз сызыктардын, тегиздиктердин параллелдиги, параллель кесиндилердин, а€нттардын, көлөмдөрдүн катышы сакталат ж-а векторлордун суммасы, векторду санга көбөйтүү касиеттери орун алат. ј. ө. математиканын ар түрдүү тармактарында, механикада, теори€лык физикада колдонулат.

ј’јЋ“≈ ≈ ∆џЋ џ—џ -элдик селекци€ жолу м-н “үркм-нда чыгарылган мингич жылкы. јл сымбаттуу ж-а күлүк келип, кургакчылыкка. ысыкка байымдуу, суукка чыдамсыз. Өңү тору, кызыл, кара көр ж. б. Ѕоюнун бийикт. 154-157 см, тулку боюнун уз. 154-158 см, көкүрөк курчай өлчөмү 167-173 см.  унаны 1000 м аралыкты 1 мин 07 сек да, 4000 м ди 4 мин 45,8 сек да жүгүрөт. ј. ж-нын көпчүлүгү - атактуу күлүк Ѕой-Ќоунун тукуму. ј. ж. ќ. јзи€ м-н  аз-нда, –—‘—–де өстүрүлөт.

ј’јЋ÷»’≈ - √——–дин јхалцихе рнунун борбор шаары. Ёки тоо арасындагы ойдуңдан, ѕоцхови-÷кали ( уранын куймасы) суусунун жээгинен орун алган. “. ж. станци€сы бар. Ѕатуми, јхалкалаки, Ѕоржоми шоссе жолдорунун тоому.  алкы 19 миң (1970).  үрөң көмүр казылуучу аймактын борбору. "Ёлектродвигатель", чоюн куючу, крахмал, вино куючу, консерва, сыр-май з-ддору, эт комбинаты иштейт.  урулуш материалдары чыгарылат. 10-11-к-да негизделген. ј-ден јбастумани курортуна чейин 28 км.

ј’≈… —ќё«” - ѕелопоннестеги байыркы грек шаарларынын федераци€сы. јл өз алдынча мамлекет катары 12 шаардын (полистердин) дорийликтерге каршы түзүлгөн бирикмеси болуп, б. з. ч. 4-к-дын 3-чейрегинде таркап кеткен. Ѕ. з. ч. 4-к-дын болжол м-н 280-ж. ахейлик 4 полистин македони€лыктарга каршы федераци€лык мамлекети катарында кайрадан түзүлгөн. ј. с-нун күчөшүнөн ж-а анын составына —партанын, Ёлиданын ж-а ћессени€нын кошулушунан чочулаган римдиктер б. з. ч. 146-ж. ј. с. таратып жиберген.

ј’≈ћ≈Ќ»Ћ≈– - Ѕайыркы ѕерси€ державасынын падышалар династи€сы (б. з. ч. 558-330); түбү перс уруулар союзунун башчысы јхеменден башталат. јхемендин тукуму  ир II ”луу (558-530) ∆акынкы ж-а ќ. „ыгыштын өлкөлөрүнүн көбүн бириктирген зор импери€га негиз салган.  ийинчерээк ћиди€ны, јзи€нын көп бөлүгүн (545-539), ¬авилони€ны (539), ≈гипетти (525), ‘раки€ны, ћакедони€ны ж-а »нди€нын түн.-бат. бөлүгүн (519-512) жеңип алат.  ир ѕден кийин державаны  амбис II (530-522), ƒарий I (522-

486),  серкс I (486-465), јртаксеркс I (465-424),  серкс II (424), —огдиан (424-423), ƒарий II (423- 404), јртаксеркс II (404-358), јртаксеркс' Ў (358-338), јрсес (338- 336), ƒарий Ў (336-330) башкарган. ѕерсеполь, ¬авилон, —узы ж-а Ёкбатана мамлекеттин борбору болуп турган. ј-дин аскердик күчү начарлаган сайын державасы кыйрай баштайт. Ѕ з. ч. 330-ж. јлександр ћакедонскийдип соккусу астында ј. мамлекети жоюлган.

ј’ћјƒјЅјƒ - »нди€нын √уджарат штатынын админ. борбору.  алкы 1746 миң (1971). ћаанилүү транш, тоому. ј-ды √уджарат султанатынын башчысы јхыад-Ўах (411-ж.) салдырган. ј. кездеме токуу б-ча Ѕомбейден кийин 2-орунда. ћеталл иштетүүчү, хими€, тамак-аш, булгаары, ширеңке ж-а курулуш материалдарын чыгаруучу ө. ж. ишканалары, √уджарат ун-ти (1949), кездеме ө. ж., ил. из. ассоциаци€сы, музейлер бар. “арыхый эстеликтери о. кылымдагы мусулман мад-тына таандык.

ј’ћј“ќ¬ “октосун  еримбаевич (1929-ж. т., џсык- өл р-ну, “орујйгыр кыш.) - сов. тилчи, филол. илимд. доктору (1969), проф. (1970). 1955-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  ћ”нун филол, ф-тетин бүтүргөн (1954). јспирантураны o бүтүргөндөн кийин (1958),  ћ”нун кыргыз тили кафедрасында окутуучу, доцент, ст. илимий кызматкер. 1974-жылдан кыргыз тил илими кафедрасына башчы. ј. илимий ишмердигин студенттик убагында баштаган.  ыргыз диалектологи€сына, кыргыз тилинин фонет. түзүлүшүн эксперименттик жол м-н изилдөөгө көп көңүл бурууда.

„ыг.  ыргыз тилинин талас говорлору, ‘р., 1959; «вуковой строй современного киргизского €зыка, ч. 1-2, ‘р. , 1968. 1970..

ј’ћј“ќ¬ј (өз фамили€сы - √ о ренко) јнна јндреевна [11(23). 6. 1889-5. 3. 1966] - орус совет акыны. ‘лоттук инженердин үй-бүлөсүндө туулган. ј-нын алгачкы чыг-лыгы акмеизм м-н байланыштуу. ∆аңы исквонун эстет, принциптерин өздөштүрүүдө ј. кыйынчылыктарды тартып, айрым жаңылыштыктар кетирген. 30жылдары ј-нын чыг-ларында жылыштар ачык байкалды. јта ћек. согуш учурунда патриоттук ырлар ("јнт", "Ѕаатырдык" ж. б.) жазган. "“ынчтыкка даңк" (1950) ырлар цикли, " аарманы жок поэмасы" (1940- 62) жары€ланат. "ћезгил агымы" (1965) жыйнагы үчүн »тали€нын Ёнта-“оормин адабий сыйлыгы берилген. ј-нын ырлары орус классикалык поэзи€сынын үлгүлөрүндө жазылган; англис, немец, француз, итали€, €пон, пол€к, чех ж. б. тилдерге которулган.

ј’ћ≈“ќ¬ј ’адича (30. 5. 1902-ж. т.,  аракол ш., азыркы ѕржевальск) - кыргыз совет педагогу.  араколдогу орус-тузем мектебин бүтүрүп (1915- 1918),  аракол ш-дагы жетим балдар үйүндө а€лдардан биринчи тарби€чы (1918-19) болгон. 1920-53-жылдарда  ырг-ндын мектептеринде мугалим болун иштеген. ѕржевальскидеги пед. окуу жайын сырттан окуп бүтүргөн (1940-46). ј. эл агартуу ишине сиңирген эмгеги үчүн Ћенин ордени, "Ёл агартуунун отличниги" значогу (1945),  ыргыз ——– ∆ќ√. —оветинин ѕрезидиумунун јрдак грамотасы (1945), медалдар м-н сыйланган. 1954-жылдан пенси€да.

ј’ћ≈“—ј‘»Ќ ”фа ћеңдибай уулу (15.7. 1912-ж. т.. “үн.  аз-н обл., —овет р-ну, 2-айыл) - сов. гидрогеолог, геол.-минералоги€ илимд. доктору (1947).  азак ——– »јнын акад. (1954),  азак ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1961), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1969). 1941-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ќ. јзи€ индустр. ин-түи бүтүргөн (1935).  азак ——– »јнын  . ». —атбаев атн. Ёмгек  ызыл “уу ордендүү √еол. ин-тунун гидрогеол. бөлүмүнүн башчысы (1940-64),  азак ——– »јнын √идрогеол. ж-а гидрофизика ин-тунун директору (1965).  аз-н гидрогеол. мектебине негиз салган. ј. 200 ил. эмгек жазган. Ёмгектери  аз-н м-н ќ. јзи€нын чөлдүү райондорундагы жер астындагы сууну изилдөөгө, гидрогеол. прогноздоонун принциптерин негиздөөгө, суу ресурстарын картага түшүрүүгө арналган. ј. ачкан теори€лык негиздер мурда суусуз деп эсептелген аймактарда запасы мол артезиан суу бассейндерин табууга чоң көмөк көрсөткөн.  азак ——– ∆ог. —оветинин депутаты ∆-а ѕрезидиум мүчөсү (1955- 59), "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ј’–јћ’”∆ј≈¬ ќбид ћурадович (12. 10.1920-ж. т.)-сов. геолог, геол.минералоги€ илимд. доктору (1959), Өзбек ——– »јнын акад. (1966) ж-а ∆ер жөнүндө илим бөлүмүнүн акад.секретары (1966). Өзбек ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1964). 1950-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ќ. јзи€ политех, ин-тун бүткөн (1945). Өзбек ——– »јнын √еол. ин-тунда ил. кызматкер (1957-59), 1959-жылдан Өзб-ндагы нефть ж-а газ кендеринин геологи€ ж-а чалгындоо интуна директор. ј-дин негизги ил. иштери Өзб-н ж-а “үш.  ырг-ндын чөкмө тоо тек катмарларындагы нефтьгаз чыгуучу геологи€лык свиталарды, нефть-газ пайда кылуучу ж-а топтолуучу зоналарды белгилөө б-ча комплекстүү изилдөөгө, нефть м-н газдын келечегин аныктоого багытталган. Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а бир нече медаль м-н сыйланган.

„ыг.: Ћитологи€ нефтегазоносных меловых отложений ‘ерганской депрессии, “аш., 1960.

ј’“јћј– - арм€н падышалары јрцрунилердин ¬ан көлүнүн (азыркы “урци€нын терр-€сы) аралында жайгашкан резиденци€сы (10-11-к.). ј-да дубалдары ж-а таштары ар түрдүү оймо-чиймелер м-н кооздолгон арм€ндардын о. кылымдагы архитектурасынын эң сонун эстеликтери бар. џйык крест чиркөесу (915-921) ж-а 10-к-дагы порттун урандысы сакталып калган.

ј’“”Ѕј - ¬олганын сол салаасы. ¬олгоград ш-нан 26 км жогору ¬олгадан бөлүнүп чыгат. ”з. 537 км. ј-нын эски нугу плотина м-н тосулуп, ¬олганын төмөнүрөөк жагынан 6,5 км узундукта жаңы канал казылган. ∆ылдык орт. чыгымы 153 м2./сек. —уу кирген убакта кеме жүрөт. ∆ээгинен ¬олжский, Ћенинск, јхтубинск ш-лары орун алган.

ј’”ЌЅјЅј≈¬ ёлдаш [1 (23). 7. 1885-28. 2. 1943] - сов. мамл. ишмер. 1921-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ‘ергана обл-дагы ћаргалаң р-нундагы ∆ой-Ѕазар кыштагында кедей-дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган; башталгыч мектепте окуган; жаш кезинде батрак болгон. 1920-21-ж. ћаргалаңда  едейлер союзунун, 1921-25-ж. " ошчу" союзунун пред-ли. Ѕасмачылар м-н активдүү күрөшкөн. 1925- 38-ж. Өзбек ——– —оветтеринин Ѕј “џЌ пред-ли, 1938-43-ж. Өзбек ——– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун ѕредли, ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун ѕред-линин орун басары. ј. Ћенин ордени ж-а эки Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

ј’”ЌЅј≈¬ »са  оноевич [12 (25).9. 1908, џсык- өл обл., “ору-јйгыр кыш.,-5. 1. 1975, ‘рунзе]- сов. хирург, мед. илимд. доктору (1948), проф. (1949), ———– мед. »јнын мүчө-корр. (1948),  ыргыз ——– »јнын акад. (1954) ж-а туңгуч президенти (1954-60). 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ј. “ашкендеги ќ. јзи€ мед. ин-тун бүтүргөндөн кийин (1935),  ыргыз ——– саламаттык сактоо эл комиссарынын орун басары (1935- 37),‘рунзе шаардык ооруканасынын хирурги€ бөлүмүнүн ординатору,  ћћ»нин жалпы хирурги€ кафедрасынын ассистента (1941). 1947-жылдан өмүрүнүн акырына чейин  ћћ»нин жалпы хирурги€ кафедрасынын башчысы,  ћћ»нин директору (1948-52). ј-дин ил. изилдөөлөрү негизинен балдардын сокур ичеги, эндеми€лык богок, эхинококкоз, шок ж-а жүрөк ооруларына арналган. ѕатофизиологи€ б-ча союзда белгилүү окумуштуу √. Ћ. ‘ренкель экөө чогулткан эксперименттик-клиникалык материалдардын негизинде жазылган "Ўокторду классификаци€лоо жөнүндө" (1960) ж-а "ќчерки по шоку и коллапсу" (1967) деген монографи€лары  ыргыз ——–инин илим б-ча ћамл. сыйлыгына арзыган (1970). ј-дин демилгеси ж-а жетекчилиги м-н ‘рунзе ш-ндагы респ-калык клиникалык ооруканада көкүрөк хирурги€ бөлүмү уюштурулган (1959). ј. 170ден ашуун ил. эмгектин автору. ћунун 120дан ашыгы мед., калгандары тарыхый, ил. уюштуруу ж-а са€сий маселелерге арналган. ј. мед. илиминин 28 кандидатын, 5 докторун да€рдады. јл бир нече ирет эл аралык ил. ж-а коомдук форумдарга, анын ичинен 4 жолу хирурги€лык конгресске катышкан. јвстри€, ‘ранци€, »нди€, √реци€,  анада ж. б. мамлекеттерге барып ил. докладдар окуган. ј. эл аралык хирурги€лык, ———– хирурги€лык, эндокринологи€лык коомдорунун башкармаларынын мүчөсү, "√рудна€ хирурги€", "ѕроблемы гормонотерапии и эндокринологии", " ровообращение" журналдарынын редакци€лык советине мүчө, ЅћЁнин (Ѕольша€ медицинска€ энциклопеди€) 2-3-басылышынын хирурги€ бөлүмүнүн редакторлорунун бири,  —Ёнин Ѕашкы редакци€сына мүчө болгон.  ырг-н  ѕ(б) Ѕ нын (1949-54),  ырг-н  ѕ Ѕ нын (1954-59) мүчөсү. ———– ∆ог. —оветинин 2-4-шайл. ж-а  ыргыз ——– ∆ог. —оветинин 5, 6-шайл. депутаты, —аламаттык сактоонун отличниги (1946),  ыргыз ——– эмг. сиң. варчы (1945),  ырг-ндын илимге эмг.: сиң. ишмери (1972). Ћенин ордени, ќкт€брь –еволюци€сы ж-а Ёмгек  ызыл “уу ордендери, 3 "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг.: Ёндеми€лык богок, ‘р., 1964 (Ќ. —. јндросов менен авторлош); ∆үрөккө операци€ жасоо, ‘р., 1964; јнатомп€лык-физиологн€лык терминдердин орусчакыргызча сөздүгү, ‘р., 1964; јппендицит детского возраста, ћ., 1947; ѕроблема эндемического зоба в  иргизии, ‘р., 1957; ѕроблема эхинококкоза в  иргизии, ‘р., 1965; ќчерки по шоку и коллапсу, фр., 1967; —правочник симптомов, синдромов болезней человека и диагностических проб, ‘р., 1973.

јд.: Ўубладзе Ѕ.  ., и др., »са  оноевич јхунбаев.   60-летию профессора јхунбаева ».  ., "’ирурги€", 1969, J* 2; јлиев ћ. ј., ‘ренкель √. ј.,   60-летию профессора јхунбаева ».  ., "»зв. јЌ  ирг. ——–", 1968, ћ 6.

ј’”ЌЅј≈¬ј Ќелли »саевна (28. 4 1937-ж. т., ‘рунзе)-сов. хирург, мед. илимд. доктору (1974). 1965-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  ћћ»ни бүтүргөн (1960). ѕржевальск шаардык ооруканасынын хирургу (1960-61), респкалык клиникалык оорукананын көкүрөк хирурги€ бөлүмүнүн ординатору (1961-64),  ћћ»нин жалпы хирурги€ кафедрасынын ассистенти (1964-72), 1972-жылдан доценти. ј-нын эмгеги көбүнчө өткөнүн эхинококк оорусун аныктап дарылоого ж-а анын негизги клиникалык маселелерине арналган. ј.-35тен ашуун ил. эмгектин автору.

„ыг.: ќсновные вопросы клиники, диагностики и лечени€ эхинококкоза лЄгких, ‘р., 1968; Ќекоторые вопросы осложненного эхинококкоза лЄгких, ћ., 1971.

ј’”Ќƒќ¬ ћирза ‘атали [30.6(12.7). 1812., Ўеки, азыркы Ќуха ш.,-26. 2(10. 3). 1878, “ифлис] - азербайжан ад-тынын классиги, агартуучу, философ-материалист. Ќухада орус-азерб. окуу жайын бүтүргөн. јраб, фарс ж-а орус тилдерин билген. ј-дун адабий ишмердиги 19-к-дын 30-жылдарында башталат. —ын макалаларында ад-ттагы реалисттик багытты жактаган. "ѕушкиндин өлүмүнө" аттуу кошок поэмасы 1837-ж. орус тилине которулуп, жарык көргөн. ј-дун таланты өзгөчө драматурги€да айкын ачылган. јл 1850-56-ж. ћусье ∆ордан "Ѕотаник жана айтылуу сыйкырчы, дубана ћастали-шах", "Ћенкоран хандыгынын вазири" ("„ыгыштын адвокаттары") деген комеди€лар жазган. јларда азерб. элинин 19-кдын 1-жарымындагы турмушу реалдуу көрсөтүлгөн, кедерги жактары ашкереленген. ј. патриарх.-феод. мамиленин ыдырап баратканын көрсөткөн "јлданган жылдыздар" (1857) аттуу сатиралык повести м-н азерб. ад-тында проза жанрын баштаган. ј-дун көз карашы ∆. „ыгыштын ж-а орус философи€сы м-н 18-к-дагы француз материалисттеринин прогрессчил иде€ларынын таасири негизинде калыптанган. "»нди принца  емал-уд-ƒовленин персд€ принци ∆алал-уд-ƒовлеге жазган уч каты..." деген филос. трактатында, "‘илософ ёмга жооп" деген макаласында ж. б. эмгектеринде матер, иде€ны өнүктүрүү м-н илимди ж-а философи€ны динден бөлүп, жаратылышты үйрөнүүгө чакырган. ј. андан билүү теори€сы б-ча матер, сенсуализмдин позици€сында турган. Ѕирок тааныпбилуүнун сезүү ж-а рационалдык баскычтарынын диалектикасын ача алган эмес. —оциалдык эзүүгө ж-а „ыгыш а€лдарынын укуксуздугуна каршы чыгуу м-н эзүүчүлөрдү күч аркылуу гана жоготууга болот деген жыйынтыкка келген. ј. кийинки муундарды патриоттук духта тарби€лоону, диний ишенимдерден арытууну максат кылган; алардын билимге, эстет, таалимге жетишине зор маани берген. ј-дун эмгектери азерб. элинин ж-а ∆. „ыгыш элдеринин адттары м-н коомдук ой-пикирлеринин өнүгүшүнө чоц таасирин тийгизген. јнын чыг-лары англис, фарс, француз, немец ж-а ———– элдеринин көп тилдерине которулган.

јв.: –афили ћ., јхундов, ћ., 1959; ћ а м е д о в Ў. ‘., ћировоззрение ћ. ‘. јхундова, ћ., 1962.

ј’”Ќќ¬ј “урсуной (1937-ж. т.) - Өзб-ндын колхоз өндүрүшүнүн ишмери. “ашкен обл-нын янги-ёл р-нундагы  иров атн. к-здун комплекстүү механикалаштырылган бригадасынын бригадири. —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1959). 1962-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ј.-комбайн м-н пахта теруүдө жог. көрсөткүчкө (1956-59-ж. 367 т, 1961-62-ж. 347 т) жетишкен биринчи а€л. ј-нын өрнөгү б-ча миңдеген а€л пахта жыйноочу машиналарды айдай - башташты. јл Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган. Ћениндик сыйл. лауреаты (1967). ј. ———– ∆ог. —оветинин 6-7шайл. депутаты.

јƒ≈“јЋ№ƒ≈√»ƒ, уксус альдегид и, —Ќз—Ќќ - кескин жыттуу, түссүз суюктук, эрүү t 124∞C, кайноо t 20,8∞— —уу, спирт ж-а эфир м-н барлык көлөмдө аралашат.  асиеттери альдегиддерге окшош, алъдолдук конденсаци€ реакци€сына оңой кирет: 2—Ќ3—Ќќ ->- —Ќз—Ќ(ќЌ) - —Ќ2-—Ќќ. ћинерал к-таларынын катышуусунда паральдегидге (—Ќз—Ќќ)з ж-а метальдегидге (—Ќз—Ќќ)4 полимерленет. Ѕул эки полимерди күкүрт к-тасы м-н кошуп ысытканда, ј. пайда болот. ј. сымап тузунун катышуусунда ацетиленге суу кошуу м-н 95∞—де алынат ( учеров реакци€сы). ј. уксус к-тасын, уксус ангидридин, бутадиенди, ацетальдолду, жасалма чайырларды алууда колдонулат.

ј÷≈“јћ»ƒ, —Ќ3—ќЎ2-уксус к-тасынын амиди, эрүү t 83∞C, жытсыз, түссүз кристалл. —ууда, спиртте, глицеринде жакшы эрийт.  үчтүү к-талар м-н гана тузду пайда кылат. ј. кездеме, булгаары, кагаз жасоодо, сымап туздары уруктарды дарылоодо колдонулат.

ј÷≈“ј“ Ѕ”Ћј—џ -ацетил целлюлозадан алынуучу жасалма була. ј. б-нын эки түрү бар: экинчилик ацетил целлюлоза ж-а триацетилцеллюлоза. ј. б. ацетил целлюлозаны орг. эриткичтердө эритүудөн алынат. јнын вискоза ж-а жез аммиактуу булалардан артыкчылыгы - созулгуч. јндан жасалган кездемелер аз бырышып, ультракызгылт көк нурларын жакшы өткөрөт. ј. б. жог. темп-рага, жегичтер м-н орг. эриткичтердин таасирине, сүрүлүүгө чыдамсыз. јл эл кеңири керектөөчү буюмдарды жасоодо, кээде нооту (сукно) ж-а сокмо кездемелерди да€рдоодо жүн ордуна жүрөт. “риацетат буласы электр тогун өткөрбөөчү материалдар катары да колдонулат.

ј÷≈“ј““ј– - уксус к-тасынын туздары ж-а эфирлери. ј. металлдардын кычкылдарын ж-а суу кычкылдарын же карбонаттарын суюлтулган уксус к-тасында эритүүдөн алынат. ”ксус к-тасынын туздарынын көпчүлүгү - сууда жакшы эруучү кристаллдар, эфирлери - жемиш же гүл жыттанган тез учуучу суюктуктар. ј. лактарды, синтет. булаларды, желимдерди, киноплЄнка ларды, жасоодо, парфюмери€да, тамак ө. ж-да, медицинада, а. ч-да ж-а боЄо ишинде колдонулат.

ј÷≈“»Ћ Ө“Ө  џ„ џЋџ, (—Ќ3—ќќ)2 - озон жыттанган, түссүз, кристаллдык туруксуз орг. бирикме; эрүү t 30∞C, кайноо t 63∞— —пиртте, эфирде жакшы эрийт, күчтүү кычкылданткыч. џсытуу, сүрулүу, урулуудан жарылат, жарыктын, жегичтердин таасиринен ажырайт. ј. ө. к. суу м-н кошулуп, ацетилдин суу өтө кычкылын ж-а уксус к-тасын пайда кылат. ј. ө. к. уксус ангидриддерине барийдин өтө кычкылын таасир этуүдөн алынат: (—Ќз—ќ)20 + ¬а02-*-(—Ќз—ќ)202+¬аќ.

ј÷≈“»Ћ≈Ќ, —Ќ з= —Ќ - каныкпаган углеводород, сууда начар, ацетондо жакшы ерүүчү, жагымсыз жыты бар түссүз газ; эрүү t -81,8∞—, кайноо t 83,8∞— ј-дин аба м-н аралашмасы жарылууну пайда кылат. ј-ди 1836-ж. англ. химик Ё. ƒэви ачкан. 1862-ж. франц. химиги ћ. Ѕертло көмүртек ж-а суутектен синтездеп алса, нем. химиги ‘. ¬Єлер 1-жолу кальций карбидинен алган. Ѕул жол азыр да ј-ди ө. ж-да алуунун бирден бир маанилүү жолу. јл реакци€га жакшы кирет, күчтүү кычкылданткыч; хлор м-н трихлорэтилен, тетрахлорэтилен ж. б. бирикмелерди пайда кылат. ј-ден винилацетилен, винилхлорид, винил эфирлери, поливинилацетат ж. б-ды алууга болот. ј-ди күйгузүудө эң көп (3000∞-3150∞) жылуулук бөлунгөадүктөн, металлдарды ширетүү ж-а кесүү ишинде да колдонулат.

ј÷≈“»Ћ≈Ќ √≈Ќ≈–ј“ќ–” - кальций карбидине (—а—2) сууну кошуп, ацетилен газын (—2Ќ2) бөлүп алууга арналган аппарат. јл процесс төмөндөгү реакци€ б-ча жүрөт: —а—2 + 2H2Q= =—2Ќ2 + —а(ќЌ)2. Ѕул реакци€ны€ натыйжасында 1 кг тех. —а—2 ден 20∞— ж-а 101325 н/м2 (760 мм сым. мам.) басымдагы 235-285 л —2Ќ2, теори€ б-ча 1 кг —а—2 ден 370 л —2Ќ4 алынат. —а—2 ден бөлүп алынуучу ацетилен газ пайда кылуучу генератордо алынат да, андан газ чогулткучка' берилет. ј. г. төмөнкү (0,01 ћн/м2 же 0,1 кгк/с.и2 чейин), орто (0,01-0,15 ћн/м2 же 0,1-1,5 кгк/см2) ж-а жогорку (0,15 ћн/м2 же 1,5 кгк/см* ашык) басымдуу болуп айырмаланат. “өмөнкү ж-а орто басымдуу ацетилен газы ширетүү иштеринде колдонулат.

ј÷≈“»Ћ÷≈ЋЋёЋќ«ј, ацетатцеллюлоза -целлюлозанын (клетчатка) уксус кычкыл эфири, ак түстүү аморфтук зат. ј. катализаторлордун катышуусунда целлюлозага уксус ангидридин таасир этүүдөн алынат: [—6Ќ702(ќЌ)з]п +3n(CH3CO)2Q->-*[—6Ќ702(ќ—ќ—Ќ3)з]а + «п—Ќз—ќќЌ. јл физ.-мех. жакшы касиетке ээ: отко күйбөйт, аз нымдалат, жарыктын таасирине чыдамдуу. ∆егичтер ж-а минералдык к-талар таасир этет. ”ксус к-тасында, метиленхлоридинде, хлороформдо, ацетондо, спиртте ж. б. орг. эриткичтердө эрийт. ј. булаларды, электр өткөрбөөчү ленталарды, кинопленкаларды, пластмассаларды жасоодо колдонулат.

ј÷≈“ќЌ, диме тилк ет он, —Ќз—ќ—Ќз - мүнөздүү жыты бар, түссүз суюктук. Ёрүү t-94,9∞—, кайноо t 56,2∞— —уу, спирт, эфирлер м-н бардык катышта аралашат, хим. активдүү зат. ј. хлорду ж-а жегичти кошуудан хлороформго (—Ќ—13), ысытуудан (700∞—) кетенге (—Ќ2—ќ) айланат. јндан башка оксим, оксинитрилж. б. бирикмелерди берет. ј. кальций ацетатын ысытуудан же уксус к-тасынын буусун церий, титан кычкылдарынын үстүнөн өткөрүүдөн, крахмалды өзгөчө бактери€лардын жардамы м-н ачытуудан ж-а пропиленди гидраттап, пайда болгон изопропил спиртин андан ары кычкы€дандыруудан алынат. ј. көпчүлүк орг. заттар үчүн (нитро- ж-а ацетилцеллюлозалар, ацетилен) эриткич катарында, тамак-аш ж-а фармацевт е. ж-да, кетен, изопрен ж. о. орг. бирикмелерди алууда колдонулат.

ј÷≈“ќ” —”— Ё‘»–» - ацетоуксус к-тасынын этил эфири. ∆агымдуу жыты бар түссүз суюктук, кайноо t 181∞— “ең салмактагы эки таутемердин аралашмасынан: еноль ж-а кетон формасына€ турат. —Ќ3-—ќЌ = —Ќ -—ќќ—2Ќ5; —Ќ3-—ќ-—Ќ2-—ќќ—2Ќ5 ј. э. кетондук ж-а енолдук касиетке ээ. ј. э. этилацетатка натрийди таасир этүүдөн алынат. Ө. ж-да боекторду, дарыларды ж-а Bi витаминин алууда колдонулат.

ј÷»ƒ»ћ≈“–»я (лат. acidus - кычкыл, гр. metreo - өлчөм) - эритмедеги кислоталарды аныктоонун көлөмдүн методу.  онцентраци€сы белгилүү болгон жегичтердип эритмесин к-талардын эритмесине акырындап кошуу м-н жүргүзүлөт. –еакци€нын а€кталыпш индикатордун жардамы м-н билинет. ј. хим. лаборатори€ларда кеңири колдонулат.

ј÷»ƒќ« (лат. acidus - кычкыл) - орг. к-талардын жетишсиз бөлүнүшүнүн ж-а кычкылданышынын натыйжасында организмдеги кислота м-н жегичтердин тең салмактуулук нун бузулушу (өзгөрүшү).  ош бойлуулукта, ачка болгондо, ич өткөндө ж. б. учурда бул кислота организмде кармалып, жеңил формасында заарада ацетоуксус к-тасы ж-а ацетон пайда болот. ќор формасында (кант диабетинде) эстен тандырышы мүмкүн.

ј÷»ƒќ‘»ЋƒҮҮ —Ү“ - уютулган диета азыгы. јл, нарындагы кислота азайганда, ичеги, боор ж-а уйку бези сезгенгенде, дары катары колдонулат. ј. с. уйдун пастеризаци€ланган сүтүнө таза ацидофил бактери€сын кошуп, 40-42∞ темп-рада уютулуп, мамл. сүт ишканаларында же чарбанын сүт лаборатори€сында чыгарылат. ј. с. мал чарбасында-төлгө профилактикалык максатта, музоого 12 күнгө чейин, адегенде 50-100 г дан, андан кийин 700-1000 г дан берүүгө болот.

ј÷» ЋƒҮҮ Ѕ»–» ћ≈Ћ≈– (алифатикалык, цпклсиз) - молекуладагы көмүртектин атомдору түз —Ќ3- -—Ќ2-—Ќ2-CHS же тармакталган —Ќзх^ —Ќ-—Ќ2ќЌ чынжыр түрүндө —Ќз-^ байланышкан орг, бирикмелер. Ѕул бирикмелерге спирттен, кетондор, орг. к-талар, майлар, углеводдор, аминокислоталар ж. б. ачык чынжырлуу каныккан ж-а каныкпаган углеводороддор! кирет. Ѕулардан ар түрлүү класстагы орг. бирикмелер - спирттер, аминдер, галлоиддүү бирикмелер, кислоталар ж. б. алынат. ј. б. карбоңиклдүү ж-а гетероциклдүү бирикмелерге, тескерисинче, алар кайра ј. б-ге өтүшөт. ћис, ацетилен ж-а анын гомологдору жог. темп-рада полимерленип ароматтык углеводороддорго, этилен кычкылына сууну таасир кылуудан этиленгдиколго айланат. ј. б-дин негизги булагы - нефть ж-а андан өндүрүлгөн заттар. ј. б-ди ө. ж-да алуунун баштапкы продуктысы - олЄфиндер, ацетилен ж-а этилен кычкылы. Ётиленден этил спирти, ацеталъдегид, ацетиленден уксус к-тасы, хлоропрен ж. б. алынат. ј. б. ө. ж-да синтет. каучуктарды, жасалма булаларды, пластмассаларды, орг. эриткичтерди ж. б. алууда колдонулат.

ј÷»ЋƒӨӨ - орг. бирикмелердеги суутектин атомун карбон к-тасынын калдыгы —Ќз—ќ (ацетил тобу) м-н алмаштыруу реакци€сы.

ј„ “јЋјј (√олодна€ степь), “үштүк јч талаа- —ыр-ƒары€нын сол жээгиндеги түздүк. ј€нты 10 миң км2. ∆еринин бети тегиз, бийикт. 230-385 м. “үн. ж-а түш.-батышы  ызыл- умга кошулат.  лиматы кескин континенттик. »юлдун орт. темп-расы 27,9∞—, €нвардыкы - 2,√— „ыг. бөлүгүндөгү жылдык орт. жаанчачыны 240 мм. “үркстан ж. б. кырка тоолордон агып түшкөн суулар сугат ишине пайдаланылат. Ќегизинен шор, боз топурактуу. Өсүмдүктөрү (тулаң, өлөң чөп ж. б.) май айында күйүп кетет, жантак, шыбак, ба€лыш сы€ктуу өсүмдүктөр гана калат. ј. т-нын түштүгүндөгү жердин көбү сугарылып, пахта эгилет. »ри ш-лары: янги-≈р, √үлстан.

ј„ј “”я “””Ћј– (Artiodactyla) - сүт эмүүчүлөр классындагы чеп жечү айбандар. ј. т-дын 3-ж-а 4-манжасы жакшы өөрчүгөн, ту€гы эки ача.  арыны жөнөкөй ж-а татаал түзүлүп, көп каттуу. ј. т-дын (јнтарктикадан башка) бардык материктерде (јвстрали€га да алып барылган) 200 түрү бар. јлар кешпөөчүлөр ж-а кешпебөөчүлөр болуп бөлүнөт.   е п ш ө өч ү л ө р г ө: бугу-марал, элик, жейрен, бөкөн, эчки-теке, багыш, аркар-кулжа, ар түрдүү антилопалар, жираф, зубр, малдын ичинен кой-эчки, уй, топоз; кепшебөөчүлөргө чочко, бегемот кирет. ———–де ј. т-дын ичинен бегемот м-н жираф гана жок.  ырг-ндын аймагында аркар-кулжа, бугумарал, элик-куран, бөкөн түзөңдөн тартып бийик тоолуу р-ндорго чейин кездешет. ј. т-дын кээ бирлери эт, тери ж-а сүт алуу үчүн багылат. “үн. жакта бугуну унаа катары пайдаланышат, ал эми мүйүзүнөн дары (пантокрин) алынат.

ј„ј ≈…-∆”ћј ≈… - 1. Ѕир чүкө м-н эки же бир топ балдар отуруп алып ойноочу оюн. “егерете же маңдай-тескей отурган балдар бир чүкөнү кыдырата улам бирөө өкчөшүп, таа консо бир, алчы консо эки манжасын жуумп, конбой калганга чейин өкчөйт. јдеп өкчөгөндө конбой калса, оюн кезеги өткөрүлүп, андан кийинки бала өкчөйт. ќңко турса кайра өкчөйт.  им беш манжасын мурда ачыпжуумп бүтсө, ошол уткан болот. Ѕул оюнда чүкө, шап, чертмей, матек мөрөйлөшөт. ћындан кызыктуу башка оюндардын көбөйүшүнө байланыштуу ј. ж. азыр өтө сейрек ойнолот. 2.  ичине балдардын оюну. ќюндун шарты төмөнкүчө: бирөө эки колу м-н көзүн басып турат, экинчиси анын колун чертип жиберип, өз колун жуумп, окшош манжаларын ачып калат.  өзүн жаап турган бала мына ушул манжаларың м-н черттиң дегенсип, окшош эки манжасын ошол замат ача көрсөтөт. јчкан манжалары черткен манжаларга туура келип калса, ал черттирүүдөн кутулуп, кармалып калганды өз ордуна тургузат. ќюн ушинтип улантыла берет.

ј„ ј ЅќЋ”” - организмдин тамак жоктугунан же агын жетишсиз өлчөмдө сиңирүусүнөн болгон абалы. Ѕул абал организмдин каршылык көрсөтүүсүнө ж-а нерв системасынын абалына жараша болот. “амактын эң керектүү бөлүктөрүнүн жоктугуна байланыштуу белоксуз, майсыз, углеводсуз, витаминсиз ж-а суусуз ј. б-лар болот. ј. б-нун толук түрү 3 мезгилден турат: 1-мезгилинде организмдеги ашык белок м-н углеводдор аза€ баштаса, 2-синде алар көп сарп болот, 3-сүндө органдар 60-70% ке кичирейип, салмагы азайып, газ алмашуу, жылуулук иштеп чыгаруу начарлап, дененин темп-расы көтөрүлөт. —уусуз ж-а минералсыз ј. б-га жаныбарлар м-н адамдар айрыкча чыдамсыз келишет. ƒенедеги суу 10- 20%, жалпы салмак 30-40% ке аванса, организмдин жашоосу токтолот. јдам карандай суу ичип ачка жүрсө, 40-75 күн чыдайт.  ыска убакытка ј. б. айрым жугуштуу ж-а психикалык оорулар м-н ооруган учурда байкалат. “олук эмес ј. б-ну дарылоодо колдонуу байыртадан белгилүү.

ј„ џ„ (м у з ы к а д а) - ноталык беш сызыктын эң башына коюла турган белги. ј. нота сызыгынын бирине коюлуп, ал сызыктагы добуштун бийиктигин, атын билгизет ж-а калган добуштардын бийиктигин, аттарын аныктоочу белги, к. Ќота жазуу.

"ј„“ј–√ј ∆ј–ƒјћ" ("ѕомгол"), ачарчылыкка учурагандарга жардам комисси€сы Ѕүткүл росс. Ѕј тын алдында уюшулган (1921-22). 1922-ж. ¬олга боюнда, “үш. ”ралда,  рымда, ”краинанын айрым р-ндорунда, “үн.  авказда мурда болуп көрбөгөндөй кургакчылыктан улам каатчылык каптап, 22 млн. киши ачарчылыкка дуушар болгон. јч калгандарга  оммунисттик парти€нын жетекчилиги м-н жардам уюшулду. 1921-ж. 18-июлда Ѕүткүл росс. Ѕј тын декрети б-ча јчарчылыкка учурагандарга жардам берүүчү борб. комисси€ түзүлүп, аны ћ. ».  алинин башкарды. √уберни€ларда, уезддерде, шаарларда ж-а болуштарда жерг. "ј. ж." комисси€лары иштеди. ћамлекет ачарчылыкка учураган калкка миллиондогон пуд эгин ж. б. азык-түлүк, үрөн берди, ачарчылык каптаган губерни€лар налогдон бошотулду, бир катар райондордон 1 млн-го жакын киши эвакуаңи€ланды. Ѕардык жерлерде, о. эле  ырг-ндагы шаар-кыштактардын эмгекчилери да ачарчылыкка дуушар болгондорго дан, мал, акча ∆. б. чогултуп жөнөттү, каат жерлерден келгендерге, бөтөнчө алардын балдарына тиешелүү кам көрүлдү. Өз убагында көрүлгөн бул чаралар ачарчылыкты жеңүүгө мүмкүндүк берди. 1922-ж. 2-жарымында ачарчылык залдары негизинен жок кылынды да, "ј. ж." комисси€лары таркатылды.

ј„”” - микроорганизмдин же алардын ферменттеринин таасирлери м-н орг. заттардын, көбүнчө углеводдордун анаэробдук ажыроо процесси. ј. процессинде микроорганизмдердин тиричилиги үчүн зарыл болгон энерги€ бөлүнүп чыгат. Ѕул энерги€ дененин составын, аминокислоталарды, белокторду, майларды ж. б. организмге зарыл болгон заттарды биосинтездөөгө катышат. ј-нун өтүшү ачыткынын өзгөчөлүгүнө ж-а ачуунун өтүү шартына (мис: рЌ аба м-н кансызданышы, темп-pa, ачытылуучу продуктунун түрү ж. б.) жараша болот. Ѕулардын арасынан спирт (шарап жасоодо, пиво кайнатууда, этил спиртин алууда), сүт кычкыл (сүт азык-түлүктөрүн иштеп чыгарууда, тоюттарды сшгостоодо), май кычкыл, уксус кычкыл өңдүү ј-нун түрлөрүнүн чарбада мааниси чоң.

ј„”” ∆”ћ”Ў“ј–џ - тоо кендерин ачык иштетүүдө пайдалуу казылмалардын үстүндөгү тектерди казып чыгаруу.  ендин үстүндөгү тоо тектери катуу болгондо, ј. ж. жардыруу аркылуу тектерди талкалап, аларды экскаватор м-н трансп. вагондорго жүктөө, ташуудан турат. “оо тектери жумшак болсо, алар массивден. экскаватор м-н казылып, талкалоо ж-а жүктөө жумуштары чогуу аткарылат.  атмарлуу кен горизонт б-ча ж-а бир аз жантык жайланышканда, үстүндөгү тектердин калыңд. 35 м ден ашпаса, пайдасыз тоо тектер карьердин бош орундарына экскаватор м-н оодарылып төгүлөт да, бардык процесстерди бир гана механизм аткарат, ј. ж. тектерди оодарып төгүүгө карата: туурасынан, узатасынан ж-а аралаш иштетүүлөр болуп бөлүнөт. Өркүндөтүлгөн ж-а механикалаштырылган ири жабдууларды колдонуу ј. ж-нын наркын төмөндөтүп, пайдалуу казылмалардын үнөмдүү иштелйшин камсыз кылат, к. ѕайдалуу кендерди өндуруу.

јд.: –жевский ¬. ¬., “ехнологи€ и комплексна€ механизаци€ открытых горных работ, ћ., 1968; јрсентьев ј. »., ќпределение производительности и границ карьеров, ћ., 1970.

ј„џ - ќш обл-нын јраван р-нундагы јраван сельсоветине караштуу кыштак. " оммунизм" к-зунун аймагында. ќш - јраван шоссе жолунун боюнда.  ыз- оргон ж-а „илстан тоолорунун ортосунда жайгашкан. –-ндун борбору јравандан 5 км чыт. тарапта. ќш т. ж. станци€сынан 27 км.  алкы 613 (1974). Ѕашталгыч мектеп, китепкана бар.

ј„џ  ∆јЌј ∆ј–џћ ј„џ  ∆ј—јЋ√јЋј– - ө. ж. имараттарынын сыртындагы ачык ж-а далдалуу а€нттардагы технол. жабдуулар. ћындай жасалгалар кара ж-а түстүү металлурги€ ишканаларында, нефть иштетүүчү, май иштеп чыгаруучу ж-а курулуш материалдарын да€рдоочу ө. ж. тармагында колдонулат. Ќегизги технол. жабдуулар, климаттык шартка карабастан, ачык а€нттарга да орнотулат, кээ бирлерин жаан-чачындан сакташ үчүн жеңил чатырлардын астында орнотуп иштетүү өндүрүш процесстерин автоматташтырууну€ капиталдык чыгымдарын азайтып, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатат.

ј„џ  ∆јЌј “”ё   Өѕ“Ү  - математикадагы түшүнүктөр (к.  өптуктөр теори€сы). Ёгерде ј кетүүнүн ар кандай элементинин ушул көптүктүн ичинде жаткан аймагы бар болсо, ачык көптүк деп аталат, б. а. ачык көптүк пределдик элементтерин өзүнө камтыбаган көптүк. ћис, 1) ј = \0<х<1\ ; 2) айлананын чекиттерин кошпогондо тегеректин ички чекиттери. Ёгерде ј көптүгүнө анын бардык пределдик элементтери кирсе, аны туюк көптүк дешет. ћис, 1) ј = { O^x^l \; 2) тегеректин бардык чекиттери айлананын (пределдик) чекиттерин кошо алганда жабык көптүктү түзөт.

ј„џ  ћ≈Ћƒ≈Ў“≈– - спорттун айрым түрлөрүн пропагандалоо, спортсмендердин классификаци€сын жогорулатуу максатында башка спорттук коомдордун, шаарлардын, респ-калардын, өлкөлөрдүн өкүлдөрү катышкан мелдештер. јлар көбүнчө атайын уюштурулган байгелер үчүн жүргүзүлөт.  ырг-нда спорттун ар кайсы түрлөрүнөн ћ. ¬. ‘рунзенин, ». ¬. ѕанфиловдун, ƒ. Ўопоковдун, я. ». Ћогвиненконун,  ожомкулдун ысмындагы ж. б. байгелер үчүн ачык м. өткөрүлөт.

ј„џ  —јЅј  - мугалимдердин педагоги€лык тажрыйбасын өркүндөтүү үчүн атайын чакырылган адамдардын катышуусу м-н өткөрүлгөн сабак. ј. с-ты пед. илимдин жетишкендиктерин ишке ашыруу максатында окутуу, тарби€лоо б-ча ыкмаларды натыйжалуу өздөштүргөн устат мугалимдер өткөрүшөт. ј. с-ты мектеп директору, окуу бөлүмүнүн башчысы, райононун инспекторлору уюштурат.

ј„џ  “јЎ“ј– -кош сульфаттардын кристаллогидраттары. ‘ормуласы: Me'2S04 o Me'"(S04)2 o 24Ќ20 жө Me'[Me"'(S04)2] o 12Ќ20, мында ће' - бир валенттүү (Na+, K+, NH4+), ал эми ће'" - үч валенттүү (ј–+, —х3+) катиондор. ј. т. кош туздар түрүндө комплекстүү бирикмелерге кирет. ј. т. жаратылышта кеңири тараган.  адимки шартта туруктуу, ысытканда суусун жоготуп, бышкан ј. т. пайда болот. —ууда жакшы эрийт. ј. т-ды бир ж-а үч валенттүү металлдардын сульфаттарынын суудагы ысык эритмелерин аралаштырып алууга болот. јлардын ичинен алюминий калийлүү [K2S04 o A12(S04)3 o 24Ќ20], хром калийлүү [K2S04 o Cr2(S04)3 o 24H20J ј. т. кеңири белгилүү. јлюм. калийлүү ј. т. тери өңдөөдө, сүрөт иштеринде, кездеме боЄодо, кагаз жасоодо ж-а медицинада керектелет. ј. т-ды рев-€га чейин кыргыздар жүн, жипшуу, кийиз ж-а тери боЄгондо боекко кошуп көп колдонгон. ј. т. колдонулуудан мурда жылуу сууга эритилип, бир саатча турат. јга чейин боек салынуучу суу ысытылат, анан ага ј. т-дын суусу кошулуп чогуу кайнатылат. —ууга мындан кийин да боек салынат o ж-а дагы бир жолу кайнатылат. ЅоЄлуучу нерсе (жүн, кийиз, милте жип ∆. б.) мына ушундан кийин гана сууга салынып, кеминде 1-1,5 саатча кайнатылат. јнан от өчүрүлүп, суу муздаганча буюмдар боЄкто калтырылат. “ери боЄгондо деле ј. т-дын суусу жогоркудай жол м-н да€рдалат. Ѕирок аны муздатып туруп колдонушат. јл өңдөлгөн териге ушундан кийин гана сыйпалат. Ѕоелгон тери жылтырак болсун үчүн ага жылкынын майы сүртүлөт.  ыргыздар мындай терилерден тон, күрмө шым ж. б. кийим-кечелерди тигишкен.

ј„џ  Ўјј– (эл аралык укукта) - согуш учурунда согушуп жаткан мамлекеттердин бири тарабынан ачык деп жары€ланып, корголбогон, согуш объектилери жок ж-а өз демилгеси м-н согуш аракеттерин жасабаган шаар. јндыктан ал согуш театры боло албайт. ћис, 2-дүйн. согуш учурунда ѕариж, –им ж. б. ш-лар ј. ш. деп жары€ланган.

"ј„џ  ЁЎ» " —јя—ј“џ - амер. импер. доктрина. 1899-ж. ј Ўнын мамл. секретары ƒж. ’ейдин ноталарында ба€ндалган. јл  ытайда ж-а импер. державалардын "таасир тийгизүү чөйрөлөрү" болуп турган башка райондордо ј Ўнын экон. ж-а са€сий үстемдүгүн орнотушун жаап-жашырууну көздөгөн. 1921-22-жылдагы ¬ашингтон конф-€сында түзүлгөн 9 державанын договорунда ј Ў "ј. э." с-н импер. державалардын официалдуу түрдө таанууларына жетишкен. ј Ў 1939-45-∆. ж-а 2-дүйн. согуштан кийинки жылдарда гоминьдандык са€сатка, экономикага ж-а куралдуу күчтөргө толук контролдук кылууга жетишкен. 1949-ж.  ытайда Ёлдик-демокр. рев-€нын жеңип чыгышы  ытайдагы амер. импер. са€саттын толук ойрон болушуна алып келген.

ј„џ -“јЎ  ≈Ќ» -“алас р-нундагы күкүрт колчеданы чыгуучу жер. “алас ш-нан 18 км түн.-бат. тарапта,  ыргыз јла-“оосунун түш. капталында.  ен жерг. элге илгертеден белгилүү болуп, андан алынган күкүрттү дары катары колдонуп келишкен. 1918, 1921-жылдарда геологдор ». ». –утковский ж-а ¬. ј. Ќиколаев кенди текшерип көрүшүп, ага чоң маани беришкен. 1930, 1940-55-жылдын ортосунда мезгил-мезгили м-н "—редазцветметразведка" трести геол. чалгындоо иштерин жүргүзгөн.  ен аймагы протерозой заманында пайда болгон ачык таш свитасынын тоо тектеринен түзүлгөн.  ен графиттүү сланецтердин арасында бири биринен 150 м аралыкта жайгашкан эки рудалуу тилкеден турат. Ѕиринчи тилкенин уз. 1500 м, экинчисиники 1650 м. јлардын калыңд. 10-20 м ден 100 м ге чейин жетет. –уда кабатчалары пирит минералына бай (98-99%) сульфиддерден түзүлгөн линза түрүндө кезигет. ј. к. алгач ирет чөкмө түрүндө пайда болуп, кийин метаморфизмдин таасиринен өзгөрүп кеткен.  ен запасы б-ча респ-када күкүрт к-тасын өндүрүп алуунун ири булагы болууга мүмкүнчүлүгү бар, бирок азырынча казылып алынбайт.

ј„џ -“јЎ —¬»“ј—џ -  ыргыз јла-“оосунда кездешүүчү байыркы тоо тек катмарлары.  ыргыз јла-“оосунун бат. бөлүгүнүн түн. капталдарында, айрыкча јчык-“аш өрөөнүндө кеңири тараган. 1959-60-ж. ». ≈. ћедведева аны өзүнчө геологи€лык свита катары бөлүп, јчык-“аш өрөөнүнүн аты м-н атаган. —вита өтө метаморфизмделген кристаллдуу сланецтерден турат. —ланецтердин арасында амфибол гнейстери, доломиттүү мраморлор ж-а пиритке бай сульфид кабатчалары бар графиттүү сланецтердин катмарлары учурайт. —вита доломиттүү мраморлордон табылган строматолиттердин калдыктарынын негизинде протерозой заманында пайда болгон деп божомолдонот. —витанын калыңд. 1,5-2 миң м. —витада күкүрт колчеданынын кендери жайгашкандыктан, анын эл чарб. мааниси бар, к. јчык-“аш кени.

јд.: √еологи€ ———–, т. 25, кн. 1, ћ., 1972.

ј„џЋћј  ӨѕҮ–Ө- кемелерди өткөрүүдө та€ныч аралыгынын ортосундагы бөлүктөрү ачылып-жабылуучу көпүрө. ј. к-нүн бир же эки жакка ачылма, өйдө көтөрүлмө, тегеренип ачылма ж-а жылдырылыц ачылма түрлөрү бар. ј. к. бир же эки канаттуу болот. Ѕир канаттуу көпүрөдө ачылуучу бөлүгү горизонталдык ок б-ча бир жакка, эки канаттууда эки жакка ачылат (к. сүрөт). ћындай көпүрлөрдүн ачылып-жабылып туруучу бөлүктөрүн теңдеш үчүн анын артына тең салмактоочу жүктөр орнотулат. Ѕир канаттуу ј. к-лөрдүн аралыгы 79 м ге, эки канаттуулардыкы 102 м ге жетет.

ј„џ“ џ - максымды, бозону, кымызды, кайырды ж. б. ачыта турган көрөңгө, үрп, камыр туруш.  амырдын ј-сы-камыр туруш; жарма, бозонун, кымыздын ј-сы-көрөңгө; кымыздын алгачкы ј-сы үрп (мурунку жылы күзүндөгү кымыздын үрпүн сүзүп алып кургатып коЄт) делет.  амыр туруш жокто анын ордуна бозо же ачыган жарма колдонулат. ∆арманын ј-сы - көрөңгөсү жокто бозону же ачып калган камыр-турушту жылымык сууга эзип куюшат.

ј„џ“ џ  ќ«”  ј–џЌƒј– (Saccharomycetales) - бир клеткалуу, баштыкчалуу козу карындар. ј. к. к-дын клеткалары шар же жумуртка формасында, уз. 8-10, туурасы 2-7 мкм. Ѕүчүрлөө ж-а жыныстык жол м-н көбөйөт. ∆ыныс процессинде эки клетка кошулуп, андан аскоспора калыптанат. Ѕүчүрлөөдө адегенде энелик клеткада кичинекей өсүндү пайда болуп, ал бара-бара чоңоюп, өзүнчө бир клеткага айланат, көп узабай ал энелик клеткадан бөлүнөт. јлардын айрым клеткалары көп учурда биригип бутактанган шуруну пайда кылат. јчыткычтар азоттуу минерал заттарды жакшы сиңирет. јлар аз кычкылдуу (–Ќ-5-5,8) ж-а 25- 30∞— чөйрөдө жакшы өөрчүйт. ∆аратылышта ј. к. к. кеңири таралган, негизинен канттуу азыктарда көп. јлар камыр ачытууда, шарап чыгарууда, спирт, сүт витаминдерин ж-а кээ бир орг. к-таларды өндүрүүдө пайдаланылат. —уюк пиво ачыткычтары медицинада аз кандуулукту ж-а кант, невралги€ ооруларын дарылоодо колдонулат.  ургак ачыткычтар да болот. јлардын адам м-н жаныбарга оору жугузчу түрлөрү бар. јЎ - өлгөн кишинин жыл маалы өткөндө же андан кийин эскерүү маанисиндеги диний ырым-жырым; байыркы анимизм дининин калдыгы. ћаркумду эскерүү маанисинде ј. берүү көп элдерде (байыркы грек, герман, слав€н, түрк ж. б.) болгон.  ыргыздарда ј. туура жыл маалында берилип, өлгөн адамдын арбагына аталып мал союлуп, эти келген элге таратылган, өлгөн адамдын бир жыл бою турган тулу алынып ташталган; жесир а€лдын кара кийими чечилип, отко өрттөлгөн. ѕатриарх.-феод. коомдо кыргыз эзүүчүлөрү ј. берүүнү атак-даңк чыгаруу максатында көп эл чогултуп, толгон каражат жумшап, арбын байге сайып ат чабыш, эр эңиш, күрөш ж. б. шаан-шөкөт м-н өткөрүшкөн. јшка кеткен чыгымдар "тууганчылык жардам" букаралардан жыйылган. јштан тышкары кыргыздарда адам өлгөндөн кийин үчүлүк, жетилик, кыркы сы€ктуу ырым-жырымдар өткөрүлгөн. ќкт. рев-€сынан кийин бул маанидеги ј. берүү жоюлуу жолуна түшкөн. јЎ  Ө  (Anethum) - чатырлуулар тукумундагы бир жылдык өсүмдүк. “амыры тик кетип, майда тамырчалардан турат. —абагы түз, жалбырагы кезектешип орун алган. ћайда, үч салаалуу, чатыр сы€ктуу, топ гүлдүү; уругу күрөң, 4-5 жылга чейин сакталат. ∆апайы ж-а эгилме түрү бардык жерге тараган. јл жашылча м-н тамак-аштын жытын жакшыртуу үчүн колдонулат. јны кышка кургатып же туздап сакташат. јл бадыраң, помидор ж. б-ды туздаганда да кошулат. —оставында ј, ¬, — витаминдери, жыпар жыттуу эфир майы бар. ј. к. суукка чыдамдуу, жылына бир нече жолу түшүм берет.

јЎ  џ«џЋ„ј—џ - көп жылдык техникалык өсүмдүк. Ёгилме ј. к. 1-жылы тамыр ж-а жалбырак байлайт. 2-жылы аңызда казылбай калган же жерге көмүлгөн кызылчадан урук алынат. ј. к-нын составында (% м-н) 82,2 суу, 1,8 азоттуу заттар, 14,4 углеводдор, 0,7 клетчатка, 0,1 май, 0,6 күл, о. эле кант м-н витаминдер болот. ј. к. ———–дин бардык аймагында өстүрүлүп, винегрет, борщ, маринад ж. б. да€рдоо үчүн колдонулат. јр гектарынан 150-500 ц (айрымдары 1000 ц) түшүм берет. јнын бир нече сорту бар.

јЎ ј…–јЌ - сүт м-н дандан жасалган муздак ичилчү суюк тамак. Ќакта сүткө үчтөн бирине суу кошуп, ысып келгенде акшак же талкан чалып бытырат. јнын табы кайтып жылымык болуп сууганда, уютку кошуп уютат. ј. а. ток ж-а жагымдуу болот. јны көбүнчө эрте жаздан жай айына дейре жасайт. Ѕул сүт кайткан күз айларында да көп жасалат. јл мүнөз тамак катары да пайдаланылат.

јЎјЌ““ј–, ашанти федераци€сы - 17-к-дын а€гы - 19-к-да јлтын ∆ээк (азыркы √ана) жеринде болгон феодализмдин башталыш тибиндеги мамлекет. 1697-1701-ж. түзүлгөн. ј. көбүнчө дыйканчылык, кол өнөрчүлүк м-н кесип кылган. јлтын ж-а кул сатып соода кылышкан. ћамлекетти башкы көсөмдөр (ашантихене), областтарды жерг. көсөмдөр (оманхене) башкарган. 1896-ж. јнгли€-јшанттардын 7-согушунда јнгли€ ј-ды жеңип алып, анын айрым уруулары м-н протекторат ж-дө келишим түзгөн. ”шундан баштап ј. мамлекет болбой калган. 1900-ж. јнгли€ ј-дын көтөрүлүшүн басып, анын жерин јлтын ∆ээк колони€сына кошуп жиберген. 1935-ж. ј. федераци€сы формалдуу түрдө калыбына келтирилген.  өз каранды эмес √ана мамлекети түзүлгөндөн кийин, 1957-ж. кабыл алынган конституци€ б-ча ј-га область статуту берилген.

јЎј– (ар. хашар - жардамдашуу) - эл чакырып, бир ишти көптөп бүтүрүп жиберүүчү элдик салт. јл байыркы общиналык коомдо зарылдыктын натыйжасында биргелешип иштөөдөн келип чыкса керек.  ул ээлөөчүлүк, феодалчылык коомдордун убагында үстөмдүк кылуучу таптардын өкүлдөрү ј-ды өз мүдөөсү үчүн пайдаланышын, эмгекчилерди эзүүнүн куралына айландырышкан. ќкт. рев-€сына чейин кыргыздарда ј-ды көбүнчө эгин отоо, оруу-жыюу, чөп чабуу, мал кыркуу, кийиз жасоо, арык казуу окшогон жумуштарга колдонгон. —оң. курулуштун жүрүшүндө ј. сов. жаңы салттардын бутактарынын бири болуп калды.

јЎј“”” -к. “ери ашатуу.

јЎ≈Ћ№ ћјƒјЌ»я“џ-байыркы палеолиттин археол. мад-ты; шеллъ мадани€тын алмаштырган ж-а мунун ордуна ћустьер мадани€ты пайда болгон. ‘ранци€дагы јмьен ш-на жакын —ент-јшель деген шерден табылган. ƒээрлик бүткүл јфрикада, “үш. ≈вропада ж-а јзи€да таралган. јнын убагында таштан жасалган тешкич, балта ж. б. куралдар пайдаланылган. јш. м. тушундагы адамдар алгачкы общиналык түзүлүштүн башында жашаган.

јЎ≈–Ѕ–≈ЌЌ≈– ћихаил ёльевич (1842-1926) -орус революционери. 18[70-82-ж. Ќиколаеве ш-нда кызмат өтөп, офицерлер кружогун уюштурган; ал кружок 1881-ж. "Ќародна€ вол€" уюмуна кошулган. –ев-€чыл иши үчүн ј. 1883-ж. камалып, 1884-ж. өмүр бою камакка кесилген. 1904-ж. түрмөдөн чыккан. 1924-ж. ———– –¬— ј-ге "кары€ кызыл аскер" деген наам берген.

јЎ»ћќ¬ Ѕайкен (10. 8. 1917:ж. т.) - сов. мамлекеттик ишмер. ƒыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ј. ч. техникумун (1938), Ћенинграддагы колдонмо зоол. ж-а фитопатологи€ ин-тун (1957),  ѕ—— Ѕ нын алдындагы ∆ог. парт. мектепти бүтүргөн (1969). 1938-41ж-а 1942-45-ж. —ов. јрми€да болгон. 1945-55-ж. ж-а 1957-70-ж. сов. ж-а парт, жумушта. 1959-61-ж.  аз-н  ѕ  өкчө тоо обкомунун 2-секретары, 1961-63-ж. ж-а 1964-68-ж.  араганда облаткомунун пред-ли, 1963-64-ж.  араганда обкомунун (селолук) 1-секретары, 1968-70-ж.  аз-н  ѕ “алды оргон обкомунун 1-секретары. 1970ж. марттан  азак ——– ћин. —оветинин ѕред-ли, 1970-жылдан  аз-н  ѕ Ѕ нын бюро мүчөсү. ј.- ѕ——тин 22-24-съезддеринин делегаты,  ѕ—— Ѕ нын мүчөсү (1971). ———– ∆ог. —оветинин 8-9-шайл. депутаты,  аз. ——– ∆ог. —оветинин 6-8-шайл. депутаты. Ћенин ордени, 2 Ёмгек  ызыл “уу,  ызыл ∆ылдыз, 1-дараж. јта ћекен —огушу ордендери м-н сыйланган.

јЎ јЅј  (Cucurbita) - ашкабак тукумундагы бир жылдык же көп жылдык өсүмдүк. ј. дүйнөгө јмерикадан тараган, анын жапайы ж-а эгилмеси болот. ј-тын жалбырак сабы узун, сабагы төшөлмө, гүлү чоң, сары, коңгуроого окшош. ∆емишинин формасы, чоңдугу ж-а түсү ар кыл. ”ругу чоң, ак же саргыч. јл негизинен тоют, тамак-аш үчүн өстүрүлөт. ј. кондитер өндүрүшүндө пайдаланылып, уругунан май алынат.  ургакчылыкка чыдамдуу, уругу 13∞ жылуулукта өнөт, 110 күндө толук өсүп жетилет. ”краина, ћолдави€,  аз-н ж-а ќ. јзи€ респ-каларында айдалат. ј.  ырг-ндын түштүгүндө көбүрөөк эгилет.  ээде бир ј-тын салм. 60-80 кг га жетип, гектарынан 1000 ц ге чейин түшүм алынат.

јЎ јЅј “ј– “” ”ћ” (Cucurbitaceae) - бир же көп жылдык, эки үлүштүү, бир же эки үйлүү өсүмдүктөр. √үлдөрү айрым же эки жыныстуу; сары, ак кызгылт. —абагы түктүү, төшөлүп, жармашып же чырмалып өсөт. ∆албырактары жөнөкөй. ћөмөсү ширелүү, көп уруктуу. ј. т. жылууда жакшы өсөт. ∆ер бетинде 90 ”–””—”, 800 түрү белгилүү, негизинен тропикте таралган. ———–де 14 уруусунун 24 түрү бар.  ырг-нда 15 түрү кездешет, көпчүлүгү - эгилме. ј. т-дагы өсүмдүктөрдүн дээрлик баары чарбачылыкта мааниси чоң. јйрымдары дарылыкка, кооздукка ж-а тоют катары колдонулат.

јЎ јЋ-“Өѕ≈ - коло доорундагы турак жай урандысы. јнжи€н обл-дагы  ара-ƒары€ суусунун соп жээгинде. ј€нты 320x400 м. ј.-“-ден турак жай калдыгы, очок, ар кандай оймо-чийме түшүрүлүп сырдалган чопо идиша€ктар табылган.  алкынын негизги чарбачылыгы дыйканчылык болгон. ј.-“. эстеликтери чуст мад-тына таандык.

јЎ јЌј - 1. Ѕоз үйдүн эпчи жагындагы (оң жак капшытындагы) чий м-н калкаланган тамак-аш, идиш-а€к коюучу жай. ј. тосулган чийдин аты - чыгдан же ашкана чий. 2. “амак бышыруу үчүн атайын жасалган үй же бөлмө. 3.  өпчүлүк үчүн тамак-аш да€рдап сатуучу жай.

јЎ јЌј-‘јЅ–» ј - өндүрүшү толук циклдүү, механикалаштырылган коомдук ири ашкана. јнын иши сырьЄну алгач да€рдоодон башталат да, тамак жасоо м-н бүтөт. Ќегизги продукци€ны чыгаруучу цехтери м-н катар ј.-ф-нын кошумча продукци€ чыгаруучу цехтери болот.  улинари€ тамак-ашын жасоодой башка ј.-ф. жашылча, эт, балык ж. б-дан чийкилей азык-түлүк да€рдап, алар м-н ашканаларды, кафелерди, азык-түлүк дүкөндөрүн камсыз кылат. ј.-ф-да тамак ичүүчү бир нече зал болот. ƒа€р тамактын айрымдары буфетте сатылат. ———–де алгачкы ј.-ф. »ваново ш-да 1925-ж. ачылган.

јЎћј–ј, ј с п а р а - „үй өрөөнүндөгү  урагат суусунун оң куймасы. ”з. 108 км, алабынын а€нты 1210 км2.  ыргыз јла-“оосунун түн. капталынан башталып,  ырг-н м-н  аз-ндын чек арасын бойлоп агат. „үй өрөөнүнө чыкканда, нугу кеңейип, тайыздайт. »ри куймалары: ћахан, јршалы ж. б. ∆ылдык орт. чыгымы 3,31 мъ\сек, эң көбү 7,20-9,66 м3/сек, эң азы 1,07-1,02 м3/сек. ћайда кирип, сент€брда тартылат. Ќегизинен кар, мөңгү ж-а булактардан куралат. —угатка пайдаланылат. Ѕоюнан „алдыбар, –овный, √ранитогорск ж. б. кыштар орун алган.

јЎћј–»Ќ Ќиколай »ванович (1870 -1933)-сов. тилчи, түрколог, ———– »јга мүчө-корр. (1929). “үркологи€га, чуваш филологи€сына байланыштуу 30га жакын эмгек жазган. Ќегизги эмгектери: "„уваш тилин изилдөө үчүн материалдар" (1897-98), "„уваш тилинин синтаксисин изилдөө маселелери" (1-2-бөлүм, 1903-23) ж. б. ј. чуваш тилинин лексикасы, диалектилери ж-а говорлору, этнографи€сы ж-а тарыхы ж-дөгү баалуу маалыматтарга бай "„уваш тилинин сөздүгү" деген 17 томдук эмгеги м-н ил. журтчулукка атагы чыккан.

јЎќ“ - Ѕагратилер династи€сынан чыккан арм€н падышалары. Ѕу династи€га јшот I Ѕагратуни (891-ж. ө.) негиз салган. јшот II “емир (928-ж. ө.) 914-жылдан баштап падыша болгон. јшот Ў  айрымдуу 953-977-ж. бийлик жүргүзгөн. ј. падышаларынын мезгилинде јрмени€ борбордошкон күчтүү мамлекетке айланат.

јЎѕј–ј - о. кылымдагы шаар урандысы.  ырг-ндын „үй өрөөнүндөгү „алдыбар кыш-нын бат. жагында. јлгачкы археол. изилдөөлөрдү ¬. ¬. Ѕартольд, ј. Ќ. Ѕернштам, андан кийин 1964-65-ж. ∆ети-—уу археол. экспедици€сы жүргүзгөн. Ўаар сепилден, шахирстандан ж-а дыйкандар м-н кол өнөрчүлөр жашашкан турак үйлөрдөн туруп, сыртынан чеп м-н курчалган.  азуу учурунда дубалы сокмо ж-а бышпаган кирпичтен салынган үйлөрдүн калдыктары, чопо идиштер (кумара, табак, чыны), уй айбанаттарынын сөөктөрү табылган. “абылгалардын ичинен уйгур алфавитиндеги жазуусу бар уйдун далысы өтө кызыгууну туудурат. Ўаар 8-кда пайда болуп, 15-к-да жок болгон.

јЎ–ј‘» ћухтар јшрафович (1912ж. т.)-өзбек совет композитору, дирижЄр, ———– эл артисти (1951). 1941жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1934-36-ж. ћосква, 1948-ж. Ћенинград консерватори€сын бүтүргөн. 1944-ж. “ашкен консерватори€сында окутуучу, 1953-ж. проф. јл ¬асиленко м-н бирге туңгуч өзбек операсы "Ѕороон" (1939) ж-а "”луу канал" (1941) операсын жазды. "Ѕаатырдык симфони€" (1942), "ƒилером" (1958), "јкын жүрөгү" (1962) операларынын, "—үйүү тумары" (1969) балетинин ж. б. чыг-лардын автору. ј. ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1943, 1952). Ћенин ордени, дагы башка 3 орден м-н сыйланган.

јЎ“ј–’јЌ»Ћ≈– - Ѕухара хандарынын династи€сы (1599-1785); јстрахань хандарынын тарамынан чыккан. Ўейбанилер династи€сы кулаган соң тактыны ээлеген. ј-дин эң атактуулары: »мам-кули (1611-42), Ќадир-ћухаммед (1642-45), јбд-ал-јзиз (1645-80), —убхан-кули (1680-1702), ”байдулла II (1702-11), јбу-л-‘айз (1711-47). ј. үстөмдүк кылган доордо ири өзбек уруулары Ѕухарадагы ж-а ’орезмдеги бийлик үчүн хандар м-н тынымсыз катуу күрөш жүргүзүп турушкан.  аракалпактар, казактар ж-а калмактар да узак убакыт бою аларга каршы күрөшүп келген. ћына ошол күрөштөрдүн баары өзбектердин ћангыт уруусунун Ѕухарада ж-а  онграт ( оңурат) уруусунун ’орезмдө бийликке келүүсү м-н бүткөн. јЎ“џ , к. Ёгин.

јЎ”Ѕј≈¬ ∆екшен (1912, азыркы “үп р-ну, ћамай кыш.,-1943, –остов-на-ƒону) - кыргыз совет жазуучусу. 1925-1931-ж. “үптөгү а. ч. техникумунда окуган. " очкор", "ќргочор" с-здорунун са€сий бөлүмүндө иштеген (1931-36).  аракол райком комсомолунун секретары,  ырг-н Ћ —ћ обком комсомолунун секретары (1936-37), ыргызЁ —тин алдындагы иск-во иштери б-ча башкармасынын начальниги болуп кызмат кылган,  ырг-н жазуучулар союзунун аппаратында, „үй районосунда иштеген (1937-41). јта ћек. согушта курман болгон. ј-дин чыг-лык иши 1939-ж. башталат. Ѕалдарга арналган " айырдуу достор" поэмасы (1940), кыргыз интеллигенңи€сынын турмушунан алып жазган "“ерең кечүү" повести (1941), "ћемөлөрүм" пьесасы ж. б. чыг-лары бар. "ƒостук" аңгемеси, " оштошуу" драмасы согуш темасына арналган.

„ыг.:  айырдуу достор, ‘р., 1940; “ерең кечүү, ‘р., 1959.

јЎ”√, а ш ы к - азербайжандын, ага коңшулаш айрым сов. элдердин ж-а осмон түрктөрдүн эл ырчысы, дастан айтуучусу. јзербайжанда ј. термин катары 15-к-дан бери белгилүү. ј-дар поэзи€сынын ондогон формалары, түрлөрү бар. ј-дар өз чыг-ларынан башка элдик ырларды, эпикалык чыг-ларды (дастандарды) да аткарат. —ов. доордо ј. чыг-ларынын мазмуну өзгөрдү. ј-дардын съезддери, слЄттору өткөрүлүп, чыг-лар жыйнагы бастырылууда.

јЎ”” - тоо кыркасындагы же тоо массивиндеги өтүүгө мүмкүн болгон айрык же кайкы жер. ј. бийик же жапыз, өтүүгө оңой же катаал болот.  ээ бир ј. түбөлүк кар ж-а мөңгү зонасында жатат.  ырг-ндагы маанилүү ј-лар: ƒолон, “өө-јшуу, јлаЅел, “алдын,  ывыл-јрт, „апчыла ж. б. Ѕулар аркылуу респ-канын ж-а ќ. јзи€нын эң негизги экон. р-ндорун байланыштыруучу шоссө жолдору өтөт. ј. бел, даван, кайкы деп да аталат.

јЎ’јЅјƒ (ар. ашк-ашык, ир. абад -шаар, мурда - јсхабад, 1919- 27-ж. - ѕолторацк) - “үркмөн ——–инин борбору (1924-жылдан).  опетдаг тоосунун этегинде, деңиз деңг. 214-240 м бийиктикте, ќ. јзи€ (“ешкен -  расноводск) т. ж-нун боюнда жайгашкан, шоссе жолдор тоому.  алкы 280 миң (1974). ј. байыркы јсхабад кыш-нын ордуна аскер чеп катары 1881-ж. курулуп, «акаспий обл-нын админ. борбору болгон. 1905-ж. мында с.-д. уюм түзүлүп, темир жолчулар м-н жумушчулар 1905- 07-жылдагы рев-€га активдүү катышкан. 1917-ж. декабрда ј-да —овет бийлиги орногон. 1918-ж. 11-12-июлда англ. агенттердин колдоосу б-ча эсерлер м-н ак гварди€чылар бийликти тартып алышкан. 1919-ж. 9-июлда сов. аскерлер ј-ды интервенттер м-н ак гварди€чылардан бошотту. 1919-ж. 17июлда шаар “үркстанда —овет бийлиги үчүн күрөштүн уюштуруучуларынын бири ѕ. √. ѕолторацкийдин ысмынан аталган. 1924-жылга чейин ј.- “үркстан ј——–инин борбору. 1924-ж. 27-окт€брда “үркмөн ——–и түзүлгөндөн бери ресн-канын борбору, 1927-жылдан јшхабад деп аталды. —овет бийлиги орногондон кийин, ј. ири ө. ж. ж-а маданий борборго айланды. ћашина куруу, металл иштетүү, кебезден кездеме токуу, айнек жасоо, жибек жибин ийирүү, токуу, тамак-аш ө. ж. өөрчүгөн. 1969-ж. Ѕайрам-јли - јшхабад - Ѕезеин газ түтүгү курулган. Ўаар бир нече жолу (1893, 1895, 1929, 1948) жер титирөөгө дуушар болгон. јкыркы жер титирөөдөн шаар мүлдө кыйроого учураган. √ен. план б-ча шаардын кварталдары ирилештирилип, көчөлөрү кеңитилди. Ћоджи€, балкону бар көп квартиралуу, жер титирөөгө чыдамдуу 3-4 кабаттуу турак үйлөрү ж-а коомдук има" раттар: “үркмөн ——– ћин. —оветинин (арх. ¬. ћ. Ќовосадов), “үркм-н  ѕ Ѕ нын имараттары (арх. ј. Ќ. јфанасьев, ≈. ј. –аевска€), “үркмөн ——– »јнын комплекси (арх. Ћ.  . –атинов ж. б.) курулду. “үркмөн ун-ти, политех., а. ч., мед. ин-ттары, »ј, мамл. китепкана, музейлер, 4 театр, 51 мектеп, 12 атайын орто окуу жайы бар. 1969-жылдын 1-€нварына ј-да 1505 врач, 2774 орто билимдүү мед. кызматкер иштеген. јр миң кишиге 11,9 койка туура келет. ј-да 2 диспансер, 2 сан.-эпид. станци€ иштейт.

јЎЎ”– - јссири€дагы байыркы шаар. Ѕ. з. ч. 4 миңинчи жылдары негизделген. Ѕ. з. ч. 2 миңинчи жылдарда чоң соода борбору болуп турган. Ѕ. з. ч. 18-11-к. јссири€нын борбору. 614-ж. мидийликтер талкалаган. Ўаардын жалпы а€нты 70 га, коргонууга ылайыкталган чептери болгон. »зилдөө убагында храмдар, дворецтер, үйлөрдүн калдыгы табылган.

јЎЎ”–ЅјЌ»ѕјЋ, јшшурбанап а л - јссири€нын падышасы (б. з. ч. 669-633-ж. чамасында). јссири€ мамлекетин сактап калуу үчүн аскердик ж-а дипл. күрөш жүргүзгөн. Өзү* нүн падышалыгынын алгачкы жылдарында көтөрүлүш чыгарган ≈гипетке каршы бир катар жортуулдарды жасап, аны багынтса да (655-ж. чамасында), ≈гипет јссири€дан бөлүнүп кетет. ј. бат. жагында “ир м-н јрвадды багынтат. „ыг. ж-а түн. жагындагы киммерийликтер, скифтер, перси€лыктар ж-а инди€лыктар м-н күрөшөт. Ѕ. з. ч. 653-ж. ¬авилонду башкарып турган өзүнүн иниси Ўамашшумукин ј-га каршы көтөрүлүш чыгарат. Ѕ. з. ч. 648-ж. ¬авилонду каратып, андан кийин анын союздаштарын биринин артынан бирин талкалайт. Өмүрүнүн акыркы жылдарында (639-ж.) Ёламды талкалайт ж-а араб тайпаларына каршы жортуул жасайт. ј-дын буйругу б-ча он миңдеген тарыхый, диний ж-а ил. жазмалар жыйналган. ј. китепканасы 1849-54-жылдагы казуулардан табылган.

"јЎџ√-√ј–»Ѕ" -  авказ м-н ∆. „ыгыш элдерине тараган дастан. јзербайжандарда "ј.-√-дин" тогуз варианты бар. јнын төртөө басмадан чыккан. ƒастанда кедей јшыг-√арибдин бай үй-бүлөдөн чыккан Ўахсенемге ашыктыгы ба€ндалат. Ўахсенем √арибди жети жыл күтөөрүн, жети жылда келбесе, башкага чыгаарын билдирип, экөө ажыратат. √арибди күтө берип энеси эки көзүнөн ажырайт. √арибди көрө албагандар аны өлдү деп угузуп, Ўахсенемди Ўахвеледеге алып бермек болуп той жасашат. ќшол учурда √ариб ырчынын кейпин кийинип, сыйкырдуу ат м-н жетип келип, тойго кирет да, ыры м-н Ўахсенемгө өзүн билдирип, душмандарын жеңип, эки ашык баш кошушат. —ыйкырдуу дарынын күчү м-н энесинин көзүн айыктырат. Ѕу дастандын сюжеттик мотивдери ћ. ё. Ћермонтовдун о. эле аттагы аңгемесине негиз болгон.

јд.: якубова —. 3., јзербайджанское народное сказание "јшыг-√ариб", Ѕаку, 1968.

366-367-беттер тартылбай калыптыр, тилекке каршы - кечирим сурайм (∆.∆.)

тибиотиктерди, сульфаниламид препараттарын аэрозоль түрүндө колдонуу башка жолдорго салыштырганда жакшы натыйжа берет.

јЁ–ќ»ќЌќ“≈–јѕ»я (аэро..., ион ж-а терапи€) - абадагы иондор м-н дарылоо. јтмосф. абада белгилүү өлчөмдө электр зар€ддуу бөлүкчөлөр - иондор бар. »ондорду негизинен жердин радиоактивдүулүгү, космостук ж-а ультра кызгылт көк нурлар жаратат. јйрым жерлерде (тоодо, шар аккан суулардын боюнда, деңиз-көлдүн жээктеринде) иондор арбын болору илимде далилденген. јэроиондор адамдардын организмине өпкө ж-а тери аркылуу оң таасирин тийгизет. јэроиондордун дарылоо дозалары кан жүрүү системаларына, айрыкча гипертони€ ооруларына жакшы жардам бере турганы аныкталган. Ѕул ооруларга каршы терс зар€ддуу иондор кеңири колдонулат. Ѕронхиалдык астма ж-а нерв системасынын ооруларын дарылоодо ј. жакшы натыйжаларды берет. Өлкөбүздүн з-ддорунан чыгарылган аэроионизаторлор дарылоо мекемелеринде кеңири колдонулуп жатат.

јЁ–ќ Ћ»ћј“ќЋќ√»я - атмосферадагы климаттык шарттар ж-дөгү илим; климатологи€нын бир бөлүгү. ј. үчүн негизги материалдар болуп, көп жылдык байкоо м-н радиозонддоонун ж-а учуучу шар станпи€лардын маалыматтары эсептелет (к. јэрологи€). ј-нын милдети-негизги метеорол. элементтердин үч өлчөмдүү бөлүнүшүн ж-а өнүгүшүн эмпири€лык жол м-н аныктап, теори€лык жактан түшүндүрүү. ј-нын маалыматтары атмосферанын жалпы циркул€ци€сынын үч өлчөмдүү көрүнүшүн ж-а ага байланыштуу жер шарындагы темп-ранын, нымдуулуктун режимин аныктоого мүмкүндүк берет. јба хранен, катнашын камсыз кылууда ј-лык изилдөөлөрдүн практикалык мааниси чоң.

јЁ–ќЋќ√»я (аэро... ж-а гр. logos - илим) - атмосф. физикасынын атмосферанын жог. катмарындагы физ. процесстер м-н кубулуштарды изилдөөчү бөлүгү. ј. атмосферанын составы м-н түзүлүшүн, жаан-чачын м-н булуттун пайда болушун ж-а алардын өнүгүүсүн жөнгө салуу жолдорун, аба массаларынын бири бирине тийгизген таасирин д. у. с-ды изилдейт. ј. атмосфераны изилдөөнүн түрлүү методдорун иштеп чыгуу ж-а алар үчүн приборлорду (к. јэрологи€лып приборлор) ойлоп табуу иштерин да жүргүзөт. ј-лык изилдөөлөр электрондук аппаратуралардын, авиаци€нын, ракеталык ж-а метеорол. спутник техникасынын, о. эле ј-лык обсерватори€лар ж-а станци€лардын жардамы м-н жүргүзүлөт.

јЁ–ќЋќ√»я —“јЌ÷»я—џ - атмосфераны такай изилдеп туруучу метеорол. мекеме. ј. с. радиолокатор же радиотеодолит м-н жабдылып, алардын жардамы м-н радиозонддун учушуна байкоо жүргүзөт. јтмосферанын 30-40 км ге чейинки бийиктигинде болуучу шамалдын ылдамдыгын, абанын темп-расын, басымын ж-а нымдуулугун радиозонддун сигналы аркылуу аэрологи€ радиолокатору кабыл алат. јлынган маалыматтар атмосфераны изилдөөдө ж-а аба ырайын прогноздоодо пайдаланылат. ƒүйнө жүзүндөгү 1000 ден ашык ј. с-нын 200дөн көбү ———–дин аймагында. јлар бири биринен 200-300 км аралыкта жайгаштырылган.

јЁ–ќЋќ√»яЋџ  ѕ–»Ѕќ–Ћќ– - атмосферанын жог. катмарларындагы абанын басымын, ылдамдыгын, темпрасын, нымдуулугун, булуттарды, күндүн радиаци€сьтн, атмосферанын турбуленттүүлүгүн, озон м-н аэрозолдун топтолушун, электр талаасынын потенциалын ж. б. өлчөө үчүн колдонулуучу приборлор. Ќегизги ј. п.- метеорограф, радиозонд, самолетко орнотулган шар зонд.  еңири аймакты ээлеген атмосферанын өлчөмү самолетторго орнотулган метеорол. лаборатори€лардын жардамы м-н ченелет. јтмосферанын 100 км ж-а андан бийик катмарларындагы абанын темпрасын, басымын, тыгыздыгын өлчөө үчүн метеорол. ракеталар, өтө кең мейкиндиктеги атмосфераны изилдөө үчүн метеорол. спутниктер пайдаланылат.

јд.:  алиновский ј. Ѕ., ѕину с Ќ. 3., јэрологи€, ч. 1, ѕ., 1961.

јЁ–ќћј√Ќ»“ќћ≈“– - ∆ердин магниттик талаасын учма аппараттан ченөөчү прибор. »ндукци€ принцибинде жасалган ј-дин геомагнит талаасын сезгич бөлүгү зым м-н оролгон айланып турчу рамадан турат. ∆ер магнетизминен рамада пайда болгон электр тогу магнит талаасынын өлчөмүн көрсөтөт. јэромагниттик съемкада колдонулуучу феррозонддуу ј-дин иштеши магниттик каныгуу касиетине негизделген. ј-ге самолеттун электр-магниттик талаасы таасир этпес үчүн, анын сезгич бөлүгү самолеттун сыртына орнотулат, ал эми так өлчөөлөрдө ал 30-50 м кабель м-н сүйрөтүлүп коюлат. ј-лердин €дролук (протоңдук) ж-а кванттык түрлөрү да болот, практикада "јћћ-13" ј. көп колдонулат.

јЁ–ќћј√Ќ»““»  —Џ≈ћ ј - атайын жабдылган самолеттор, вертолЄттор ж-а спутниктердеги аппараттар м-н жердин магнит талаасын изилдөө методу. јл изилденчү жердин магниттик чыңалуу күчүнүн тике багыттуу вектор бөлүгүн же жер магнетизминин толук векторун тынымсыз автоматтуу түрдө аэромагнитометр м-н ченөөгө негизделген. ј. с. методу тоо тектердин айрым түрлөрүн ажыратууда, геол. карталарды түзүүдө ж-а темир, боксит ж. б. кендерин издөөдө колдонулат. —ъемканын масштабына жараша маршруттардын аралыгы 500 м ден 10 км ге чейин өзгөрөт. ћаршруттар геол. структуралардын туурасын карай бири бирине жарыш жүргүзүлөт. ћында самолЄт бир калыптагы бийиктикте учууга тийиш. ј. с-нын жыйынтыктары изокарталар ж-а графиктер түрүндө көрсөтүлөт.

јд.: Ћотачев ј. ј., ћагниторазведка, 3 изд., ѕ., 1968.

јЁ–ќћ≈“ќƒƒќ– (∆ерди изилдөөдө) - жер бетин, андагы кубулуштарды, табигый ж-а өздөштүрүлгөн ландшафттарды атайын жабдылган самолеттун, вертолеттун, спутниктин же ракетанын жардамы м-н изилдөө ж-а картага түшүрүү жолдору. ∆ер бетинин ж-а андагы кубулуштардын физ. касиеттери электрмагниттик толкундардын ар кандан спектр зоналары б-ча түрдүү приборлор м-н абадан кабыл алынып капалат. ќшого байланыштуу ј. аэрофотографи€лык, фотоэлектрондук, аэрогеофизикалык ж-а аэровизуалдык болуп бөлүнөт. ј-дун 1-этабы - жер бетинин көрүнүшүн учуучу аппараттан сүрөт же регистрограмма түрүндө тартып алуудан, 2-этабы алардын мазмунун изилдөөдөн турат. ј-дун негизинде жер бети ж-а андагы кубулуштар ж-дө көп маалымат качан бул эки этап өзгөчөлүгүнө ж-а коюлган максаттын маанисине жараша бирин бири толуктаганда гана алынат. ј. түрдүү изилдөө процесстерин ылдамдатуу ж-а эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу м-н алардын сапаттуулугун арттырып, изилдөөгө көмөк берет. ј. өз алдынча же жер бетинде колдонулуучу башка методдор м-н бирге эл чарбасынын көп тармагында (геологи€да, геодези€да, токой чарбасында ж. б-да) кеңири пайдаланылат.

јд.: јэрометоды изучени€ природных ресурсов, ћ., 1962; јэрометоды при геологической съЄмке и поисках полезных ископаемых, т. 1-2, ћ., 1964.

јЁ–ќЌ - кустурбоочу дары, составында алкалоиддердин камфор кычкыл туздары бар таблетка. „айкалуудан жүрөк айланганда (аба ж-а деңиз ооруларында), кош бойлуу а€лдардын талгагында колдонулат. јнын таасири ичкенден 1 с 30 мин өткөндөн кийин башталып, 6-12 с ка чейин созулат. Ѕир жолу 2ден, суткасына 4 таблеткадан ашык ичүүгө болбойт.

јЁ–ќЌј¬»√ј÷»я - учуучу аппараттарды башкаруунун теори€сы ж-а практикасы ж-дөгү илим. Ѕелгилүү бийиктикте самолеттун учуу багытын өзгөртпөстөн, баруучу жерине өз убагында жеткирүү ј-нын негизги милдеттерине кирет. ј. б-ча самолеттун экипажы анын кайсы жерде баратканын, учуу багытын, ылдамдыгын, бийиктигин аныктап турат. ј-да самолет айдоонун түрлүү ыкмалары тех. каражаттардын (компас, ылдамдык ж-а бийиктик өлчөгүч, гиромагниттик компас, гировертикаль, автопилот, авиагоризонт, авиац. секстант, астрокомпас, радио ж-а инерци€лык навигаци€) жардамы м-н изилденет,  . Ќавигаци€.

јЁ–ќЌќћ»я (аэро... ж-а гр. nomos - закон) - абадагы атом м-н молекулалардын өз ара ж-а алардын күн нуру

м-н аракеттенишине байланыштуу болгон физ. ж-а хим. кубулуштарды изилдөөчү атмосф. физикасынын бир тармагы. ј. изилдөөчү маселелердин эң негиздүүлөрү: бийиктик б-ча темпранын, тыгыздыктын бөлүнүшү; ионосферадагы электрондордун топтолушунун профили; уюлдук жаркыроо, жердин радиаци€лык курчоолору (по€стары) ж. б. ј-нын милдети - аталган маселелерди изилдөө м-н бирге алардын себептерин түшүндүрүү.

јЁ–ќѕќЌ» ј (аэро... ж-а гр. ponos- жумуш), аба ө с ү м д үгү - өсүмдүктөрдү топураксыз же аны алмаштыруучу нерселерди колдонбой өстүрүү. Өсүмдүктөрдү азык заттар м-н камсыз кылуу үчүн тамырына мезгил-мезгили м-н (ар бир 10-20 мин) азык зат эритмелерин бүрктурүү жолу м-н жүргүзүлөт. ј. методун 1910-ж. орус окумуштуусу ¬. ћ. јрциховский ил. тажрыйба үчүн сунуш кылган.  ийинчерээк ј. жашылча ж-а гүл өстүрүүдө кеңири пайдаланыла баштады. ј-нын космостук станци€ларда, кораблдердө өсүмдүктөрдү өстүрүүдө өзгөчө мааниси бар.

јЁ–ќѕќ–“ - жүргүнчүлөрдү, ар кандай жүктөрдү аба транспорту б-ча жеткирүү жумуштарым арналып курулган аба порту. ∆абдылышына ж-а самолетту кабыл алуу, тейлөөсүнө жараша ј. жергиликтүү, союздук ж-а эл аралык болуп

бөлүнөт. ј-тор радиолокаци€лык, автоматтык, радиотех. аспаптар ж-а навигаци€лык түзүлүштөр, метеорол. жабдуулар м-н жабдылып, миңдеген га а€нтты ээлейт. ј-тун карамагында аэровокзал, почта, жүк кабыл алуучу ж-а жөнөтүүчү бөлмөлөр, мейманкана ж-а диспетчер пункту болот, к. јэродром, "ћанас" аэропорту. јЁ–ќ—“ј“ (аэро... ж-а гр. statos- туруучу) - абада учуучу жеңил аппарат. ј-тын көтөрүлүү күчүн пайда кылууда чел кабыкчасына абадан жеңил, тыгыздыгы аз газдар (гелий, суутек) толтурулат. ј-тын башкарылуучу (дирижабль), башкарылбоочу (стратостат) ж-а байланма түрлөрү бар. Ёркин ј-тын учуу бийиктигин жогорулатуу үчүн андагы жүктөрдөн (кум салынган мешок) ыргытып салмагын, ал эми төмөндөтүү үчүн көлөмүндөгү газдан клапан аркылуу сыртка чыгарып, көтөрүү күчүн азайтуу аркылуу жүргүзүлөт. Ёркин ј-тар спортто, изилдөө иштеринде колдонулат; аларга радиотелеметрдик жабдуулары бар радиозонддор, шарпилоттор, автоматтык түрдө башкарылуучу метеорол. ј-тар кирет. Ѕайланма ј. согуш убагында аба чабуулунан коргонуу ж-а артиллери€нын огу түшкөн жайларды белгилөө үчүн пайдаланылат.

јЁ–ќ—“ј“» ј - гидроаэромеханиканын газ абалындагы чөйрөдө (негизинен атмосферадагы) тең салмактуулукту изилдөөчү бөлүгү. ј-да атмосф. басымдын бийиктикке карата өзгөрүшү ж-а абада сүзүүчү нерсени кармап туруучу күчтөр аныкталат.

јЁ–ќ“≈–јѕ»я (аэро..., therapeia - дарылоо) - ачык абада дарылоо. ј-нын максаты - организмди кычкылтек м-н камсыз кылып, анын сырткы темп-ранын терс таасирлерге чыдамдуулугун жогорулатуу. ј-нын негизги формасы - аба ваннасы. “аза абада болуунун өлчөмү жыл мезгилине, аба ырайына, дененин чыдамдуулугуна, ден соолукка жараша суткасына 1-2 с тан 12-24 с ка чейин созулат. јба ваннасын кабыл алуу убактысы аста-аста көбөйтүлүп, ачык абада, бак-дарак көлөкөсүндө, үй ичинде нымдуу сүлгү м-н сүртүнүү, душка, сууга түшүү м-н айкалыштырылып жүргүзүлөт. ј-дан кийин организмдин айлана-чөйрөнүн терс таасирлерине чыдамдуулугу жогорулап, мээ, жүрөк, кан тамырлардын иштеши жакшырат.



пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞