пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

ggle_h

Ѕ

Ѕ - кыргыз алфавитиндеги экинчи тамга. јл - үнсүз, жумшак, эринчил тыбышты туюндурган белги.

Ѕјј - товар наркынын акчалай туюнтмасы. јл акчанын башка товар-лардай эле наркы болушунан келип чыгат. јнткени акчаны өндүрүүгө да абстракттуу, коомго керектүү эмгек жумшалат. “овар акчага алмаша электе эле анын наркы алтын м-н бааланат. ќшондуктан товардын наркынын акчалай туюнтмасы идеалдуу мүнөздө, б. а. товардын наркы ой аркылуу акча өңдөнүп сезилет. „ындыгында товар наркы м-н алтын наркынын белгилүү бир салыштырмалуулу-гу болот. “овардын баасы товар ж-а алтын наркынын өзгөрүшүнө байланыштуу төмөндөп же жогорулап турат. »мпериализм тушунда товар монополи€лык Ѕ. аркылуу сатылып, ал адатта өндүрүштүк Ѕ-дан ж-а товар наркынан жогору турат. ƒемек, кымбатчылык товар наркынын өзгөрүшүнө эмес, монополи€нын көбүрөөк пайда табуу мүдөөсүнө байланыштуу болот. Ѕ-нын жогорулашы жумушчулар м-н кызматчылардын эмгек акысын, дыйкандар м-н кол өнөрчүлөрдүн кирешесин азайтып, капит, рынокто товарды соода кылуу жагын кыйындатат. —оциализм тушунда Ѕ-нын мазмуну, экономикадагы ролу ж-а айлануудагы милдети өзгөрөт. —оц. экономикада Ѕ. пландуу түрдө чектелип, туруктуу келет да, эл чарбасын башкарууда, уюштуруу иштеринде кеңири колдонулат. Ѕ-нын төмөнкү түрү: а. ч. азык-түлүгүн сатып алуу ж-а сатык Ѕ-сы, дүң, чекене ж-а да€рдоо Ѕ-сы, коммуналдык ж-а трансп. тарифи бар. ћамл. Ѕ-нын ар бир түрү өз алдынча милдет аткарат. Ѕирок алар бири биринен обочолон-бой, бардыгы биригип Ѕ-нын белгилүү системасын түзөт.

Ѕјј ћј—Ў“јЅџ - акчанын асыл металл (алтын) баасына айландыр-гандагы бирдиги. јл асыл металлдын - алтындын туруктуу салмагын көрсөтөт. ћис, ———–де 1 сом 0, 987412 г таза алтынга барабар болуп, 100 тыйындан турат. Ќарк чени адам эмгегинин коомдук маанисин көрсөтүп, асыл металлдын салмагын белгилейт.

ЅјјЅ≈ƒ»Ќ (Ѕахауддин ысмынын кыргызча айтылышы)- 1) диний уламыш б-ча, Ѕухара ш-нын пиринин аты; ќ. јзи€ калктарынын дастандарындагы каармандар кыйынчылыкта Ѕ-дин атын айтып, андан жардам сурап жалынат. 2)  андайдыр бир кырсыктан, апаттан, балакеттен кутулганда, берилүүчү садага же курмандыкка чалынуучу жандык.

ЅјјЋ””  ј√ј«-капит, мамлекетте чыгарылуучу акци€, облигаци€ ж-а күрөө кагаз. Ѕ. к. дивидент же процент түрүндө киреше алуу максатында ишкана капиталына капиталисттин салым кошкондугун же акча каражатын ссуда катары бергендигин далилдейт. Ѕ. к. капитал болуп да саналат. Ѕирок ал-чыныгы капитал эмес, жалган капитал. јнткени ал эмгек продуктусу эмес, капит, кайталанма өндүрүш процессине катышпайт, ошондуктан анын наркы болбойт. Ѕ. к. ссуда капиталын сактоо милдетин аткарат. јкци€, облигаци€ ж-а мамл. за-Ємдор да Ѕ. к-га кирет.

ЅјјЋ””Ћ”  - адам ж-а коом үчүн айлана-чөйрөдөгү объектинин (жаратылыш ж-а коомдук турмуштун ку-булуштарында кездешүүчү жыргал, жакшылык ж-а кара санатайлык, сылыктык ж-а оройлук, сулуулук ж-а көрксүздүк ж. б. ) оң же терс маанисин ачуучу өзгөчө социалдык аныктама. Үстүртөн караганда Ѕ. буюмдун же көрүнүштүн өз касиети сы€ктуу сезилет, чындыгында ал касиет жаратылыштын өзүндө, объектилердин ички структурасында эмес, ал адамдын коомдук турмушунун сферасына гана таандык ж-а адамдардын социалдык мамилелеринин бир чагылышы болуп саналат. ∆еке адам тап, бүткүл коомдун турмушуна, тагдырына, ћекендин келечегине таасири тие турган жаратылыштын ж-а социалдык турмуштун көрүнүштөрүнө (жаман же жакшы, көрктүү же көрксүз, патриот же чыккынчы, интернационалист же улутчул ж. б. ) баа бербей кое албайт. Ѕ-тун мааниси башка социол. кате-гори€лардай коом ж-а коомдук аң-сезим м-н кошо өсүп-өнүгүп турат.

ЅјјЋ””Ћ”  “≈ќ–»я—џ, к. јксиологи€.

Ѕјј— (арабча сөзмө-сөз алганда - кайра жаралуу), к. јрабдардын социалисттик кайра жаралуу парти€сы.

Ѕјј“џ– - 1) илгери түрк ж-а монгол элдеринде айрым кишилерге жоокердик эрдиги ж-а кызматы үчүн берилген атак. Ѕ. эл-жерди жат баскынчы л ардан коргоп калуудагы эрдиги үчүн кылымдар бою эл оозунда айтылып калган. –ев-€га чейин кыргыздын ири манаптарынын көбү да өзүлөрүн Ѕ. деп аташса, алардын мүдөөсүн коргоп, уруу "намысын" талашып, жоокерчилик кылган адамдар да Ѕ. деп аталган. Ѕирок манаптар ж-а алардын союлун чапкандар жалпы эл арасында жек көрүмчү гана болушкан. —ов. доордо Ѕ. деген түшүнүктүн мааниси түп-тамырынан өзгөрүп, орусча "герой" деген сөздүн маанисин алып калды. —овет мамлекетинин мүдөөсүн жактап, кан-жанын а€бай эрдик көрсөткөн өлкөбүздүн гражда-нинине —оветтер —оюзунун Ѕаатыры деген ардактуу наам берилет. Ѕуга –осси€дагы √раждандык согуштун (1918-20), —оветтер —оюзунун ”луу јта ћекендик согушунун (1941-45) Ѕ-лары, бейкут күндөрдө космос мейкиндигин изилдөөдө бөтөнчө эрдик көрсөтүшкөн учкуч-космонавттарыбыз мисал болот. ћындан тышкары —ов. —оюзунда Ѕ. деген түшүнүк өндүрүштө, илимде, мад-тта ж-а өлкөнүн эл чарбасынын башка тармактарында иштегендердин артыкча ийгиликтерин белгилөө үчүн да колдонулат. јндай адамдарга —оциалисттик Ёмгектин Ѕаатыры деген наам берилет.

Ѕјј“џ– ЁЌ≈, к.  өп балалуу эне.

Ѕјј“џ– —–џћ, —рым ƒатов (т. ж. белгисиз - 1802-ж. ченде ө. ) - казактын Ѕайбакты уруусунан чыккан чоң бий. ∆ер маселесинин татаал-дашынан ж-а феод., колон, эзүү-дөн, султандардын зордук-зомбу-лугунан улам  ичи ∆үздө чыккан көтөрүлүштү башкарган.  өтөрүлүш-түн негизги күчү дыйкандар болгон. јга хан ж-а султандардан ыдык көргөн патриарх. -уруу ак сөөктөрү_да катышкан. ƒыйкандар хан бийлигин жоюу үчүн күрөшүшсө, алар хандын бийлигин чектөөнү гана талап кылышкан. ѕадыша өкмөтү көтөрүлүш-чүлөрдүн талабына көнүп, 1786-ж. хан Ќуралыны бийликтен четтеткени м-н, 1792-ж.  ичи ∆үздө кайрадан хан бийлигин калыбына келтирген. Ѕул кыймылдын жаңыдан жогорулашын пайда кылган. Ѕирок бул учурда ^бийлердин көбү кыймылга катышпай калышат. ”шундан улам Ѕ. —. өз алдынча күрөшө баштайт.  өтөрүлүшчүлөр 1797-ж.  ичи ∆үздүн ханы ≈симди өлтүрүшөт. ѕадыша өкмөтү буга жооп кылып көтөрүлүшчүлөрдү жазалоону уюштурат, амал кылып,  ичи ∆үздө ханы жок хан кеңешин түзөт. Ѕул султандардын, бийлердин, старчындардын кызыкчылыктарына туура келгендиктен, алар ич ара биригишти күрөшүп жаткан эл масса-сына каршы чыгышат. ћына ушул жагдайга байланыштуу Ѕ. —. күрөштү а€гына чейин улантпай, 1797-ж. 29-августта хан кеңешинин жыйынына келип, күрөшүн токтоткондугун билдирген. јл хан кеңешинин составына киргизилген. Ѕирок султандар-дын аңдуусунда калган Ѕ. —. 1797-жылдын а€гында ’ивага качып кетүүгө мажбур болгон. Ѕ. —-дын андан кийинки тагдыры белгисиз.

Ѕјј“џ– Ўјј–Ћј– - ———–дин ћосква, Ћенинград,  иев, ћинск, ќдесса, —евастополь, ¬олгоград,  ерчь, Ќовороссийск шаарлары. Ѕул шаарларга ”луу јта ћек. согуш учурунда баатырдык м-н коргонгондугу үчүн берилген ардактуу наам. ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун 1965-ж. 8-майдагы ”казы б-ча аларга "јлтын ∆ылдыз" медалы ж-а Ћенин ордени тапшырылган. ћосква 1941-жылдын 30-сент€брынан 5-декабрына, Ћенинград 1941-жылдын 10-июлунан 1944-жылдын 14-€нварына,  иев 1941-жылдын 10-июлунан 19-сент€брына, ќдесса 1941-жылдын 10-августунан 16-окт€брына, —евастополь 1941-жылдын 30-окт€брынан 1942-жылдын 4-июлуна, —талинград (азыркы ¬олгоград) 1942-жылдын 17-июлунан 18-но€брына чейин коргонгон. ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун ”казы м-н жоокерлердин ж-а бул шаарлардын калкынын зор эрдигин белгилөө урматына 1942-ж. 22-декабрда "Ћенинградды коргогондугу үчүн", "ќдессаны корго-гондугу үчүн", "—евастополду коргогондугу үчүн", "—талинградды коргогондугу үчүн", "ћоскваны коргогондугу үчүн", 1961-ж. " иевди коргогондугу үчүн" медалдары чыгарылган. Ѕаатырдык м-н коргонууга катышкандардын баары ушул медалдар м-н сыйланган, ал эми шаарларга Ѕаатыр шаар деген ардактуу наам берилген. ”луу јта ћек. согуш жылдарында ћекенге көрүнүктүү эмгек сиңиргендиги үчүн, гитлердик баскынчыларга каршы күрөштө көрсөткөн массалык баатырлыгы ж-а туруктуулугу үчүн, Ѕ——–дин,  рымдын,  авказдын немец фашисттеринин басып алуусунан бошотулгандыгынын 30 жылдыгын белгилеп, ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиуму 1973-жылдын 14-сент€брындагы ”казы м-н Ќовороссийск,  ерчь ш-ларына ж-а 1974-жыл-дын 26-июнундагы ”казы м-н ћинс-киге Ѕаатыр шаар деген ардактуу наам берди. Ѕ. ш-да Ћенин орденинин, "јлтын ∆ылдыз" медалынын сүрөтү ж-а ———– ∆ог. —оветинин ”казынын тексти жазылган обелиск коюлган.

ЅјЅј - 1) чоң атанын атасы ж-а түпкү аталар. 2)  ээде аталык жакындыгы болбосо да, акылман кары€лар урматтоо иретинде Ѕ. деп айтылат.

ЅјЅј ƒџ… јЌ - дыйканчылык м-н кесип кылган ќ. јзи€ элдериндеги диндик, мифол. эски түшүнүк. ƒый-канчылыктын колдоочусу (пири) - Ѕ. д. эгинди аралап кетсе, дан мол болот деген түшүнүк болгон.  ыргыздар Ѕ. д-ды ак сакал кары€ же кыргоол деп элестетишкен. “үшүм мол болсун үчүн Ѕ. д-дын урматына ар кандай ырым-жырымдар (сыйынуу, түлөө) өткөрүшкөн. »лимий ж-а маданий деңгээлдин өсүшүнө байланыштуу азыр эл арасында бул расим жоюлуп баратат.

ЅјЅј “»Ћ» (пра€зык, €зык-основа) - тилдерди генеалоги€лык классификаци€ б-ча ар түрдүү топторго бөлүштүргөндө, белгилүү бир тилдин кайсы тилден келип чыккандыгын ж-а кайсы тилге жакын экендигин билдирүүчү тил. ћис, латын тили азыркы француз, испан ж. б. роман тилдери үчүн Ѕ. т. болуп эсептелет. Ёски англис тили-азыркы англис тилинин Ѕ. т. јзыркы орус, украин, белорус, пол€к, чех, серб, болгар тилдеринин Ѕ. т. болуп слав€н тили эсептелет.

ЅјЅј-ј“ј  џ– ј “ќќ—” “ескей јла-“оосунун батышында, түндүгүнөн  очкор, түштүгунөн Ѕазар-“урук ж-а “өлөк өрөөндөрү м-н чектешет. ”з. 45 км, орт. бийикт. 4100-4300 м, эң бийик жери Ѕаба-јта чокусу (4400 м). ѕалеозойдун кристаллдык ж-а гранит тоо тектеринен турат. –ельефи татаал, 4000 м ден жогору нивалдык-гл€циал-дык формалар мүнөздүү.  апталдары тик (35-40∞), батышы аскалуу. „ыг. бөлүгү басаңдап,  арагатты-—андык тоолоруна өтөт, борб. бөлүгү мөңгүлүү. “ескей капталынан бир нече майда суу ( ош- өл, Ѕөрүлүү-Ѕулак ж. б. ) агып түшүп, ”зун-Ѕулак суусуна ку€т. Ѕөрүлүү-Ѕулак ж-а  өл-Ѕулак өзөндөрүндө бөгөлмө көлдөр бар. Ѕатышы ичкерип,  ыз-јрт белине барып такалат. Ќеотектон. тиби б-ча - кыска мегантиклиналь-горст. “үн. этегинен тектон. жарака өтөт. ћуз доорунда тоонун үстү ири муз калканы м-н капталган. “үш. капталы каксоо, талаа чөптөрү (бетеге, шыбак ж. б. ) өсөт. „ыгышындагы коктулары майда бадалдуу. “үн. беттеринде талаа (2600-3200 м), субальпы (3200- 3600 м), альпы (3600-3800 м), тоолуу тундра (3800-4200 м), нивалдык-гл€-циалдык (4200-4400 м) алкактар жатат. “оо бети малга жайыттуу.

ЅјЅј∆» ’ј“”Ќ ћј¬«ќЋ≈…» - ∆амбыл ш-нан 18 км жердеги јйша-Ѕубу күмбөзүнүн жанында 10-11-к-да курулган архит. эстелик. ћавзолей туташ кызыл кирпич м-н 6, 80 ’ ’6, 78 м өлчөмдө тик бурчтуу формада салынган. ћавзолейдин бет маңдайында "Ѕабажи хатун" деген жазуу сакталып калган. Ѕул жазуулар грек архитектурасындагы "метоп", "триглиф" ордерлерине окшош кынапталган кирпичтер м-н көркөмдөлгөн.

ЅјЅјЎ-ј“ј  џ– ј “ќќ—” -‘ергана тоо тизмегинин түн. -бат. бөлүгү. ”нтама, јпаш-“оо, јнгырак-“оо мас-сивдеринен турат. Ѕатышынан Ќа^ рын д-сы, чыгышынан  ара-Үңкүр суусунун алабы, түштүгүнөн ‘ергана өрөөнү м-н чектешет. ќрт. бийикт. 3200-3600 м, эң бийик жери - ¬ебер чокусу (4485 м), уз. 70 км, туурасы 25 км. ѕалеозойдун сланец ж-а аки таш тоо тектеринен түзүлгөн. “үн. чыгышы түш. -батышынан бийигирээк, зоокалуу чокулары мөңгүлүү; түш. -бат. жагы жапызыраак.  аптал беттери аскалуу, шагыл таштуу ж-а уран-дылуу. “оодо тайпаң жерлер да бар. Ќеотектон. тиби - горст-моноклиналь.  ышы узак, суук, жайы салкын. ∆аан-чачын жылына 500-800 мм жаайт. јлаш-“оодогу кайкыда саздар ж-а башаттар коп. ћайлы-—ай,  ызыл-Үңкүр ж. б. суулар Ѕабаш-јтадан башталат.  ырка тоонун түш., түш. -чыг. капталына кургак талаа (800- 1000 м), талаа ж-а шалбаалуу талаа (1000-1700 м), токой, шалбаалуу талаа (1500-2500 м), субальпы (2500- 3000 м), альпы (3000-3500 м), гл€-циалдык-нивалдык (3500 м ден ө…ƒө) ; түн. -бат. капталдарына талаа (1000- 1700 м), шалбаалуу талаа (1500-2500 м), субальпы (2500-3300 м), гл€ци-алдык-нивалдык (3500 м ден жогору) ландшафт алкактары мүнөздүү. јлма, алча өңдүү жапайы дарактар, жаңгак токою (јрстанбап бөлүгүндө) бар. ћалга жайлуу.

ЅјЅ≈«»ќ«ƒќ–, бабезиеллЄз-д о р -малдын канын бузуучу жугуштуу ылаң. џланды бабези€лар козгойт. ¬етеринари€да уйдун Ѕ. ылаңына өзгөчө көңүл бурулат. Ѕат. ≈вропа, јфрика ж-а јзи€ өлкөлөрүндө көп учурайт. ———–дин европ. бөлүгүндө ж-а ќ. јзи€ респ-каларында кездешет. јнын козгогучу кене чаккан жарат аркылуу таралат. џлаңга чалдыккан мал начарлап, темп-расы көтөрүлүп, ичи катып, мезгил-мезгили м-н чычкактайт; тез арыктайт. —аан уйдун сүтү 80% ке чейин аза€т. —үтү сары, кээде кызгылт тартып, ачуу болот. Ѕооз кой козу салат. Ѕ. 4-8 күнгө созулуп, ылаңдаган уйдун 40%, кой-эчкинин 80% ке чейинкиси өлөт. ƒары катарында гемоспоридин, акаприн ж. б. колдонулат. џлаңдаган малга көк ж-а чыктуу тоют берилет. Ѕ-дон сактануу чаралары - жайытта-гы ж-а малга жабышкан кенени жок кылуу.

ЅјЅ≈ , ѕапак (798-800-ж. ченде т. -838-ж. ө. )-јзербайжанда ж-а Ѕат. »ранда 816-837тж. ченде болгон элдик чоң көтөрүлүштүн башчысы (к. Ѕабгктин көтөрулушу). »ран јзер-байжанында майда соодагердин үй-бүлөсүндө туулган. Ѕала кезинде койчу, төө айдоочу, “ебризде кол өнөр-чүнүн шакирти болгон. ’уррамилер м-н жакындашып, 816-ж. алардын кыймылына башчылык кылган ж-а јзербайжандагы арабдарга каршы көтөрүлүш чыгарган.  өтөрүлүш басылгандан кийин өлүм жазасына тартылган.

ЅјЅ≈ “»Ќ  Ө“Ө–ҮЋҮЎҮ - Ѕабек-тин жетекчилиги м-н 816-837-ж. чамасында јзербайжанда ж-а Ѕат. »ранда арабдар м-н феодалдардын эзүүсунө каршы чыккан антифеод. элдик ири көтөрүлүш. Ѕ. к-нүн негизги күчү дыйкандар м-н кол өнөрчүлөр болгон. јларга халифаттын эзүүсүнөн жапа чеккен майда жер ээлери да кошулган.  өтөрүлүшкө катышкандардын саны 300 миң кишиге жеткен.  өтөрүлүшчүлөр арабдарды гарнизон-дордон кубалап чыгышып, јзербай-жанды ж-а »рандын айрым жерлерин ээлешкен; көтөрүлүш „ыг. јрмени€да да болгон. јраб халифаты ¬изанти€ м-н согушуп, ≈гипетте көтөрүлүш (830-833) чыгышынан алаксып, Ѕ. к-н убактылуу тим койгон. 833-ж. ¬изанти€ м-н тынчтык келишимин түзгөн соң, халиф ћутасим бардык күчүн Ѕ. к-н басууга жумшайт. ’ама-дан ш-нын жанында көтөрүлүшчүлөр-гө катуу сокку урулуп (833-ж. ), айыгышкан күрөш 837-ж. күзүндө басылган. Ѕ. к. араб халифатын начар-латып, анын кулатын тездеткен.

ЅјЅ≈Ќ ќ ѕотап ¬асильевич (1888- 1951)- ыргыз ——–инин  алинин р-€ундагы "«а линию ÷  ¬ ѕ (б)" к-зунун пред-ли (1938), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1948). 1935-жылдан.  ѕ——тин мүчөсү. 1930-37-ж. Ѕ-нун жетекчилиги м-н колхоз алдыңкы чарбага айланып, малдын саны 2 эсе көбөйгөн. 1947-ж. колхоз 40 га буудай а€нтынын ар гектарынан 30, 4 ц түшүм алган.  ант кызылчасынын түшүмү гектарынан 443 ц ди түзгөн. Ѕ. Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу,  ызыл ∆ылдыз ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

ЅјЅ»ƒ  Ө“Ө–ҮЋҮЎ“Ө–Ү - феод. түзүлүшкө ж-а өлкөнүн чет элдик капиталга жем болушуна каршы »ран-да чыккан элдик көтөрүлүштөр (1848-52).  өтөрүлүш чыгаргандар негизинен дыйкандар, кол өнөрчүлөр, шаар кембагалдары, майда соодагерлер болсо да, башчылык кылгандар бабид сектасындагы молдолор ж-а соодагерлер болгон. Ќатыйжада Ѕ. к. диний мүнөз алган. Ѕиринчи көтөрүлүш 1848-жылдын сент€бры-нан 1849-жылдын майына чейин ћа-зендеранда болгон.  өтөрүлүшчүлөр адамдардын теңдигин ж-а мүлктүн ор-толугун киришебиз деп аракеттенишкен.  өтөрүлүштү шахтага аскерлери басып салган. Ёкинчи «енджан көтөрүлүшү (1850-ж. июнь-дек. ) алда канча уюмдашкан ж-а айыгышкан мүнөздө чыккан. јга а€лдар да активдүү катышкан.  өтөрүлүш ырайымсыздык м-н басылган. Үчүнчү көтөрүлүш 1850-ж. июнда Ќейриз-де башталып, бир нече күндүн ичинде эле жеңилип калган. Ѕара-бара террордук жолго түшкөн бабидчилер 1852-жылы бүтүндөй кырылууга кириптер болгон.

ЅјЅ»«ћ - сектанттык окуу ж-а со-циалдык-са€сий кыймыл. 19-к-дын 40-50-ж. »ранда феод. зомбулукка, шахтын жеке бийлигине ж-а чет өлкө капиталына каршы багытталган элдик кыймылда пайда болгон. Ѕ-ди Ѕаб атка конгон шираздык соодагер јли ћухаммед негиздеген. јл ирандын буржуази€ мүдөөсүн көздөп, шах өлкөдө адилеттүүлүк орнотот деген пикир айткан. ћындай көз караш үчүн Ѕаб камалып, түрмөдө "Ѕе€н" деген китебин жазган. јнын ою б-ча, "Ѕе€н" бей-маани куранды ал-маштырмак. Ѕаб-дын диний анти-феод. багыттагы окуусу эзилген элдин активдүүлүгүн күчөтүп, кээ бир жерлерде кө-төрүлүштүн чыгышына түрткү берген. ќшондуктан өкмөттүн буйругу атылган.

ЅјЅ»… я– -  иев ш-нын түн. жак бөлүгүндөгү чоң коо. 1941-ж. сент€брда нем. -фаш. баскынчылар Ѕ. ярда 50-70 миңге жакын кишини (көбү еврей) атып салышкан.  ийин ал жерге —ырец өлүм лагерин куруп, 2 жыл бою ага коммунисттерди, комсо-молецтерди, подполыциктерди, туткун жоокерлерди камашкан. ‘ашисттер  иевден чегинип баратканда, кыл-мыштарынын изин жашыруу үчүн 1943-ж. лагерди бузуп жок кылышып, миңдеген кишилердин сөөктөрүн казып алып, өрттөп, күлүн коонун айланасына чачып жиберишкен.  алкты массалык түрдө аткан жерге 1966-ж. граниттен эстелик тургузулган.

ЅјЅ »Ќ ћихаил Ќиколаевич (1922- 1959) - учкуч, авиаци€нын майору, —ов. —оюз. Ѕаатыры (1945).  өк-∆аң-гак ш-нан 1941-ж. аскерге чакырылып, 1943-ж. „каловдогу жогорку авиац. мектепти бүтүргөн. ”луу јта ћек. согушка штурмалоочу авиаң. полктун составында катышкан. ќрловск,  урск, ¬итебск, √родно ш-ларын ж-а ѕоль-шаны, „ыг. ѕрусси€ны бошотуу үчүн салгылашууларда 145 согуштук учуу жасаган. Ѕ. душмандын көптөгөн аскер күчүн, согуш техникасын, ар-тилл. -миномЄттук позиңи€ларын, т. ж. станци€ларын кыйратууга катышып, күйүүчү май, ок-дары сакталган складдарын, 85 автомашинасын, 8 самолетун жок кылган.

ЅјЅќ„ »Ќ Ѕорис јндреевич [5(18). [1. 1904, —аратов -1975, ћосква] - орус совет актЄру ж-а режиссЄру, ———– ЁЋ артисти (1963). —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1974). 1948-жылдан  ѕ—— мүчөсү. ћосквадагы "∆аш чеберлер" студи€сында окуган. 1921-жылдан театрда (1935-жылдан режиссЄр катары) иштеп, киного тартылат (1927). 1931-35-ж. ѕушкин атн. Ћенинград акад. драма театрында актер, 1937- 40-ж. √орький атн. „оң драма театрды жетектеген.  ийип ћосквадагы ¬ахтангов атн. театр (1940),  иноактЄр театр-студи€сы, 1948-51- ж-а 1955-жылдан  ичине театрга, 1952- 53-ж. ѕушкин атн. ћосква театрына башкы режиссер болуп иштеген. јктЄрдук ролдору: „ацкий (√рибоедов, "јкыл азабы"), жалган атакка умтулуучу (ѕушкин, "Ѕорис √одунов"), ќгнев ( орнейчук, "ћайдан"),  лаверов (—алтыков-ўедрин, " өлөкөдө") ж. б. „апаевдин образын аткарганы ("„апаев" фильми) ага дүйн. атак-даңк алып келген (1934). Ёлдик баатырдын индивидуалдуу мүнөзүн түзүү м-н Ѕ. соц. реализмге чоң салым кошту. –ежиссер катары ћ. √орькийдин "ƒачниктери" („оң театр, 1939), „оховдун "»ванову" ( ичине театр, 1960) сы€ктуу белгилүү чыг-ларды сахнага алып чыккан. 1944-жылдан ¬√» те сабак берет (1966-жылдан проф. ). ———– ћамл. сыйлыгынын лауреаты (1941, 1951). Үч Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени, медалдар м-н сыйланган.

ЅјЅ”– «ахиреддин ћухаммед (14. 2. 1483-26. 12. 1530) -инди€лык башкаруучу, »нди€да ”луу ћоголдор мамлекети (1526) негиздөөчү, өзбек акыны ж-а жазуучусу. “имурилер тукумунан. 12 жашында атасынан ‘ер-гананын тагын мурастап алган.  өп жылдар бою башка хандар ж-а бектер м-н таймашып келген. 1504-ж. Ѕ-ду аскери м-н кошо көчмөн өзбектер ќ. јзи€дан кууп чыккан. Ѕ. ошол эле жылы  абулду каратып алган. 1512-жылга чейин Ѕ-дун Ѕухара м-н —амарканды кайтарып алам деген аракетинин акыбети кайткан эмес. 1519-жылдан тартып  абулдан “үн, - Ѕат. »нди€га жортуул жасап, 1525-ж. ƒелиге аттанган. ƒелинин башкаруучусу »брахим Ћоди м-н 1526-ж. апрелде ѕанипаттын жанында, –аджпут кн€зы —ангра —ингх м-н 1527-ж.  хануанын жанында салгылашып, экөөнү тең жеңип чыккан. 1529-жылга чейин Ѕ. „ыг. јфг-нды, ѕенджабды ж-а √анг өрөөнүн Ѕенгали€нын чегине чейин өзүнө каратып алган. Ѕ. автобиогр. атактуу "Ѕабур-наме" китебин жазган. "Ѕабур-наме"- өзбек ад-тындагы автобиогр. жанрдын биринчи үлгүсү. Ѕ. - лирикалык ырлардын, аруз ж-дөгү трактаттын ж. б. китептердин автору.

„ыг. : Ѕабур-наме. «аписки Ѕабура, пер. ћ. —алье, “аш., 1958; Ћирика, (ћ., 1957),

јд. :   о р-0 г л ы ’. √., ”збекска€ литература, ћ., 1968.

ЅјЅ”Ў »Ќ »ван ¬асильевич (3. 1. 1873-18. 1. 1906) - профессионал революционер, большевик, с. -д. парти€нын көрүнүктүү ишмери. ¬ологда губ-да' кедей дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. 1887-91-ж.  ронштадт пор-тунда, ѕетербургдагы —ем€нников з-дунда слесарь. 1894-ж. ¬. ». Ћенин баштаган маркстик жумушчу кружо-гуна, 1895-ж. ѕетербургдагы "∆умушчу табын эркиндикке чыгаруу үчүн күрөш союзунун" ишине, "»скра" (1900) газетасын уюштурууга активдүү катышкан. 1898-зк. –—ƒ–ѕнин ≈катеринослав комитетин, 1900-ж. жашырын чыгуучу "ёжный рабочий" газетасын уюштурган. 1900-01-ж. ар түрдүү шаарларда рев-чыл иштерди жүргүзгөн. Ѕир нече жолу камакка алынып, сүргүнгө айдалган. 1905- 07-ж. рев-€нын активдүү катышуучусу болгон. –—ƒ–ѕнин »ркутск ж-а „ита комитеттеринин мүчөсү. 1906-жылдын €нварында өзүнүн жолдоштору м-н „итадан курал-жарак алып келе жатканда, ћысова€ станци€сында падыша өкмөтүнүн жазалоочу эк-спедици€сынын колуна түшүп, сотсуз ж-а тергөөсуз эле атылган. ¬. ». Ћенин аны элдик баатыр, большевиктик парти€нын сыймыгы деп атаган. јд. : Ћенин ¬. »., »ван ¬асильевич Ѕабушкин. [Ќекролог], „ыг., кырг. 1-бас, 16-т. 395-399 б. ; ¬оспоминани€ ». ¬. Ѕабушкина (1893-1900 гг. ), ћ., 1955; ћ и итке в и ч √. »., ». ¬. Ѕабушкин, ƒокумент, повесть. Ћ., 1963.

ЅјЅџ–, Ѕоор - ќш обл-нын Өзгөн р-нундагы ћырза-јке сельсоветине караштуу кыштак. "јлга" с-зунун аймагында. –-ндун борбору Өзгөндөн 7 км чыг. тарапта,  ара-—уу т. ж. станци€сынан 60 км.  алкы 377 (1971). Ѕашталгыч мектеп бар.

ЅјЅ-ЁЋ№-ћјЌƒ≈Ѕ  џ—џ√џ (ар. - кайгы дарбазасы) - јраб ж. а-нын түш. -бат. урчугу м-н јфриканын ортосундагы кысык.  ызыл деңизди јден булуңу аркылуу јраб деңизи м-н туташтырат.  ууш жери 26, 5 км, тайыз жери 182 м. ѕерим а. аркылуу „оң ж-а  ичи өткөөлгө бөлүнөт.  ы-сыктын экон. ж-а стратеги€лык мааниси чоң, анткени ал аркылуу ≈вро-падан „ыт. ж-а “үш. јзи€га, јвстра-ли€га жол өтөт.

Ѕј¬ј–»я - √‘–дин ƒунай бассей-ниндеги терр-€сы (админ. бөлүк). ∆ери 10, 6 миң км2.  алкы 10, 2 млн. (1967). јдмин. борбору - ћюнхен ш., ири шаарлары (100 миңден ашык кишиси бары): Ќюрнберг, југсбург, –е-генсбург. ћюнхенде июлдун орт. темп-расы 17∞—, жылына 935 мм жаан жаайт. ƒары€ (ƒунай ж-а анын куй-малары), көлдөрү көп. “ерр-€сынын 1/3 бөлүгүндө токой, бадалдар өсөт. Ө. ж-да калктын 45, 7%, айыл, токой чарбачылыгында 17, 2%, соода ж-а жол катнашында 15, 9%, өндүрүмсүз чөйрөдө 21, 2% (1966) иштейт. √унд-ремингенде √‘–дин туңгуч атом электр станци€сы бар (237 миң кет). —огуштан кийин нефть ж-а нефть-хими€ ишканалары курулду. Ѕ. √‘–-деги алюиинийдин 1/3 бөлүгүн берет. Ө. ж-дын негизги тармагы - машина куруу.  ийим тигүү, фарфор, керамика, тамак-аш ө. ж-лары да маанилүү орунду ээлейт. Ѕ-да, бөтөнчө тоолуу жайыттарда, сүт бере турган мал багылат. ƒан эгиндери, кант кызылчасы, сулу, кара буудай, картошка өстүрүлөт.  апит, чарбаларга (10 га дан ашык жери бар) ж-а помещиктердин ээлигине жердин ж-а токойдун 70% ке жакыны таандык. “. ж-дорунун көп бөлүгү электрлештирилген, автомоб. жолдору көп, ƒунай м-н ћайнда кеме жүрөт.

“арыхы. "Ѕ. " деген наам 6-к-дын ортосунда азыркы Ѕ-нын терр-€сынын көбүн ж-а андан түш. ж-а чыг. жаккы жерлерди мекендеген баварлар уруусунун атынан келип чыккан. Ѕул жерлерде баварлар өзүнүн герцогдугун (јгилольфингдердин тукумунан чыккан герцогдор) түзүшкөн. 788-ж. герцог “ассилон Ўнүн тушунда Ѕавар герцогдугу жоюлуп, ‘ранк мамлекетинин составына кирет. 10-к-дын башында √ерм. королдугунун уруулук герцогдук-тарынын бири катары кайрадан калыбына келет. 10. -13-к-да Ѕ. герцогдугунун терр-€сы кичирейип, өзү бытырап бөлүнүп кетет. √ерцог јльбрехт √”нүн (1467-1508) бийлиги учурунда кайрадан биригишти, Ѕ. 16-17-к-да √ермани€нын кубаттуу кн€з-дыктарынын бири болгон. 18-к-дын акырында ‘ранци€га каршы согушка катышат. 1801-13-ж. Ќаполеон тарапта болгон. 19-к-дын башында мында капит, мамилелер пайда боло баштайт. јвстри€-ѕрусси€ согушунда 1866-ж. Ѕ. јвстри€ тарапта болгон, бирок ѕрусси€ м-н жашырын коргонуу союзун түзүп, 1871-ж. √ерм. импери€сына кирет. √ермани€дагы 1918-ж. Ќо€брь рев-€сынын натыйжасында Ѕ-да респ-ка-лык өкмөт түзүлөт. 1919-ж. апрелде башында коммунисттер турган Ѕавари€ —ов. –есп-касы түзүлөт, бирок ал герм. өкмөт тарабынан талкаланып, ¬еймар конституци€сы (1919) б-ча √ермани€нын жерлеринин бири катарында анын составына кирет. ќшол эле жылы Ѕ-да улутчул соц. (фаш. ) парти€ түзүлүп, ал фашизмдин башкы очокторунун бири болуп калган. ‘аш. диктатуранын мезгилинде (1933-45) Ѕ. фашизмдин традици€луу борбору болгон. ћюнхенде фаш. парти€нын штаб-квартирасы жайгашкан. Ќюрнбергде бул парти€нын съезди өтүп турган. ‘аш. √ермани€ талкалангандан кийин, 1945-ж. Ѕ. амер. оккупаци€нын зонасына кирген. 1949-щылдан тартып Ѕ. √‘–дин жери катары анын составында. Ѕ. - √‘–деги са€сий клерикализмдин борборунун бири.

Ѕј¬ј–»я —ќ¬≈““»  –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ ”луу ќкт. соц. рев-€сынын таасири м-н √ермани€да кулач жайган рев-€лык жалпы жогорулоонун кырдаалында 1919-ж. 13-апрелде Ѕава-ри€да түзүлгөн. 1919-ж. 1-майда кулаган. √ермани€дагы Ќо€брь рев-€сы-нан (1918) кийин бийликке келген оңчул ("көз каранды эмес") с. -д-тар көтөрүлүп келаткан рев-€лык кыймылды басаңдатуу максатында гана Ѕ. — –-н жары€лап коюшкан. „ындыгында алар эмгекчилердин абалын жакшыртуу, контррев-чыл күчтөрдү басуу үчүн чара көрүшкөн эмес. „ыныгы сов. респ-ка ћюнхенде 13-апрелде пайда болгон. јнын башында коммунисттер турган. Ѕул респ-канын өкмөтү ишканаларда жумушчу кон-тролун койгон, буржуази€ны куралсыздандыруу,  ызыл јрми€ түзүү сы€ктуу рев-€чыл чараларды көргөн. Ѕирок Ѕавари€ коммунисттеринин дыйкандар м-н жумушчу табын союздаш кыла албаганы, ички контр-рев-€га каршы чечкиндүү күрөшө албаганы контррев-чыл аскерлердин 1919-ж. 1-майда ћюнхенге басып киришине ж-а Ѕ. — –-нын кулашына алып келген.

Ѕј√јћ ј–јЋƒј–џ, Ѕагам џнтымагы - ¬ест-»нди€ архипела-гындагы мамлекет (1973), ”луу Ѕритани€ џнтымагынын составында Ѕолжол м-н 700 аралдан турган архи-пелагда жайгашкан. ∆алпы а€нты 13, 9 миң км2.  алкы 195 миң (1972), көбү - негрлер ж-а мулаттар. ƒини жагынан - англикан, баптисттер, ка-толиктер. јдмин. борбору - Ќассо (Ќассау) ш. Ёң ири аралдары: јндрос, „оң јбако, „оң »нагуа ж-а „оң Ѕагама. ∆еринин бети түздүктүү, бийикт. 60 м ге чейин, карст формасындагы рельеф кеңири тараган.  лиматы тропиктик, пассаттуу. ∆ылдык жаан-чачыны 1100-1600 мм.  олдорунун көбү туздуу. ƒайыма көгөрүп туруучу тикенектүү бадалдар, кызыл карагай ж. б. өсөт. Ѕ. ј. - ’.  олумб ачкан (1492) јмерика материгиндеги биринчи жер. јл - 1973-ж. 10-июлдан көз каранды эмес мамлекет. ћамлекет башчысы - ”луу Ѕритани€нын королевасы бекиткен ген. -губернатор. «акон чыгаруучу бийлик эки палата-луу парламентке тиешелүү. јткаруучу бийлик ћин. —оветине жүктөлгөн. Ёкономикасынын негизи - талаачылык. јнанас, агава (сизаль), апельсин, чай ж. б. өстүрүлөт. Ѕалык кармоо ж. б. деңиз промыселдери башкы ролду ойнойт. Ө. ж. начар өнүккөн. “амак-аш ж-а цемент ө. ж. ишканалары бар. 1971-ж. нефть иштетүүчү з-д курулган. “уризм жалпы улуттук кирешенин 90%ин берет. Ќью-ѕрови-денс а-да жолдун уз. 432 км, калган аралдарда 560 км.

Ѕј√ј”ƒƒј– (лат. Bagaudae - мүмкүн, келмче Baga - күрөш)-3-5-к-да –имге каршы √алли€ м-н “үн. »спани€да элди эркиндикке чыгаруучу кыймылга катышуучулар. Ѕулар негизинен жакырланган дыйкандар, көз каранды колондор ж-а качкын кулдар болушкан. Ѕ. кыймылы кҮл ээлөөчү –им коомунун ж-а мамлекет тинин кризисинин бир көрүнүшү болгон. Ѕул кыймыл 283-285 же 269- 270-жылы башталып, ири жер ээлеринин турак жайларына, начар корго-нулган шаарларга бүлүк салган. –имдиктер тарабынан бул көтөрүлүш басылса да, 408-ж. кайрадан башталган. 435-447-ж. көтөрүлүш түн. -бат. √ал-ли€га таркаган, бирок 2 жолу басылган. 5-к-дын орто ченинде көтөрүлүш “үн. »спани€да чыккан.

Ѕј√ЅјЌ -мөмө дарагын ж-а жер-жемиш өсүмдүктөрүн өстүрүүчү адам. јл көчөт тигүү, жер семирткич чачуу, сугаруу, бутоо, кыйыштыруу, түшүм жыйноо ж. б. жумуштарды аткарат.

Ѕј√ЅјЌ„џЋџ , к. ћөмө өстуруу.

Ѕј√ƒјƒ - »рактын борбору (1921). “игр д-нын өйүз-бүйүзүндө. “үш. ж-а Ѕорб. јзи€ны, ∆ер ќртолук деңиз өлкөлөрү м-н байланыштырып турган жолдун кесшшшинде.  алкы 2 млн-го жакын (шаар айланасы м-н, 1972).  лиматы жер ортолук деңиздик, €нвардын орт. темп-расы 10∞—, июл-дуку 34∞—, жылдык жаан-чачыны 163 мм. Ѕ. ’алиф ћансур тарабынан 762-ж. ћадинат ас-—алам (Ѕейкут шаар) деген ат м-н негизделген ж-а јббасилер халифатынын борбору болуп калган, Ѕ. деген байыркы перс-тердин "бага" - алла ж-а "дад" - берген, б. а. "алланын бергени (тартуусу)" деген сөздөрүнөн чыккан деген уламыш да бар. Ѕ-да б. з. ч. 19-18-к-да эле эл жашашы ыктымал. Ѕ. өзгөчө 9-к-да кол өнөрчүлүктүн ж-а кербен соода-сатыгыны€ ири тоомуна, о. кылымдагы араб. мад-тынын эң маанилүү борборуна айланган. Ѕирок јббасилер халифаты кулагандан кийин, ал өзүнүн са€сий беделинен ажыраган. 945-ж. Ѕуиддердин, 1055-ж. —ельжуктардъш карамагына өткөн; 1258-ж. монголдор дон жеңилип, бүлгүнгө ж-а талоонго учураган. 14-к-дын а€гында ж-а 15-к-дын башында ага “имур 2 жолу басып кирген ж-а катуу бүлүндүрүп, талап алган. 16- ж-а 17-к-да түрктөр, фарстар, кайра түрктөр бийлик кылган. 1638-1917-ж. ќсмон импери€сынын составында болгон. 1917-ж. Ѕ-ды англ. аскерлер басып алган. 1920-жылдан брит, подмандатный терр-€нын админ. борбору, 1921-58-ж. »рак королдугунун борбору болгон. јл »рак калкынын антиим-пер., улуттук-бошт. кыймылынын өсү-шүндө ж-а көз каранды эместигин жеңип алууда чоң роль ойногон. 1958-ж. 14-июлда »рактагы рев-€ жеңип, Ѕ-да »рак респ-касы жары€ланган. Ѕ. - өлкөнүн ө. ж., транш., соода ж-а финансы борбору. “. ж., шоссе ж-а аба жолдор тоому. »ри дары€ порту. »рактагы ишканалардын 25% топтолгон. “окуу, булгаары, тигүү ж-а тамак ө. ж. өнүккөн. ———–дин жардамы м-н электр тех. з-д., тигүү ф-касы ж. б. ишканалар курулган. Ѕут кийим тигүү, зергердин буюмдар жасоо өнүккөн. Ќефть иштетүүчү з-ду бар. Ѕ-да байыркы замандан калган јбба-силердин двореци (12-13-к. ), «убай-да мавзолейи (13-к-дын башы), ћус-тансири€ ыедресесинин ансамбли (1227-33-ж. салынып, 20-к-да жаңыртылган), ћуса ал- адимдин јлтын мечит мавзолейи (1515-ж. салынып, 17-20-к-да жацыртылып оңдолгон) ж. б. курулуштар сакталып калган. јзыркы Ѕ. шаары реконструкци€ла-нып, кайра курулууда. ћис, ар-–ашид көчөсүндөгү банк, магазин, борб. ат-“ахрир а€нтындагы "14-июлдагы революци€" аттуу монумент, Ѕелгисиз солдаттын эстелиги, “игр д-нын бат. жээгиндеги ар-–ихаб сарайы, аэропорт ж. б. Ѕ-да ун-т, »ј, 6 музей, этногр., тарых ж. б. музейлери, калк китепканасы бар.

јд. : —толицы стран мира, ћ., 1966.

Ѕј√ƒјƒ  »“≈ѕ јЌј—џ-»рак музейинин жанында курулган (1933) ири китепкана. јнын жаңыдан жасалгаланган ыңгайлуу окуу залдары бар. јнда ил. из., библиогр. иштер жүргүзүлөт. Ѕ. к-нын китеп фондусу 38 миң том (1966), асыресе чыгыш ж-а эски (жоюлган) тилдерде жазылган сейрек кол жазмалар (2340) өзгөчө мааниге ээ.  итеп фондусунун басымдуу көпчүлүгү тарых, археологи€, тил илимине, философи€ м-н динге арналган. Ѕ. к. ———–дин ∆-а дүйнөдөгү башка элдердин китепка-налары м-н китеп алмашып турат.

Ѕј√ƒјƒ ѕј “џ—џ - 1955-ж. 24-февралда Ѕагдадда »рак м-н “урци€-нын ортосунда түзүлгөн договор, кийин ага јлгли€, »ран ж-а ѕакистан кошулган; агресси€чыл согуштук группировканын - Ѕорбордук договор уюмунун (—≈Ќ“ќнун) түзүлүшүнө негиз болгон.

Ѕј√ƒјƒ ”Ќ»¬≈–—»“≈“»-1956-ж. өзгөчө закон б-ча уюшулган окуу жай. јнын ф-теттеринин составына мурдагы врачтык, фармацевтикалык, стоматологи€лык, вет., гуманитардык ж-а таби€т таануу, экон., са€сий, пед., инж. колледждер (окуу жайлар), "јт-“ахрир" колледжи, жог. инженердик ин-т, физ-ра ин-ту кирген.  ийин экон., чет тилдер, жогорку пед., токой ин-ттары кошулган. Ѕ. ун-тиндө 17 ф-тет, 7 ин-т бар (1964). ‘-теттерм-н секци€лардын өкүлдөрүнөн түзүлгөн ил. совет иштейт, аспирантура (1960) ачылган. Ѕ. ун-тинде көпчүлүк ф-теттердин окуу мөөнөтү- 4 жыл, кээ бириники - 5 жыл, финансы, статистика ин-ттарыныкы-2-3 ж,

Ѕј√ƒјЎ ’алед (15. 11. 1912-ж. т. ) - —ири€дагы жумушчу ж-а улуттук-бошт. кыймылынын ишмери. ∆умушчу кыймылына 18 жашынан катышты. 1930-жылдан —ири€ коммунисттик парти€сынын (— ѕ) мүчөсү, 1933-жылдан — ѕ Ѕ нын секретары, 1937-жылдан ген. секретары.  оминтерн-дин 7-конгрессине (1935) катышкан. 1954-58-ж. —ири€нын парламентине депутат.  ѕ——тин 19-20-съезддери-не ж-а коммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын ћосквада өткөн ке-ңепшесине (1957), —ири€ м-н Ћиван компарти€ларынын делегаци€ларына,  ѕ——тин 21-22-съезддерине, коммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын 1960, 1969-ж. ћосквада өткөн эл аралык кеңешмесине —ири€ компарти€сынын делегаци€сына башчы болуп келген. Ѕ. - бир катар теори€лык ж-а публ. эмгектердин автору.

Ѕј√»–ќ¬ј Ѕасти ћасим кызы (1906 - 27. 2. 1962) - јзерб. ——–инин,  асум-»смаил р-нундагы "Ѕакчакурд" (азыркы Ѕ. Ѕагирова атн. ) к-зунун пред-ли (1953-62). Ёки жолу —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1947, 1950). 1937-жыл-дан  ѕ——тин мүчөсү. 1930-ж. колхозго мүчө болуп кирип, 1936-жылдан звено башчысы болуп иштейт. Ѕ. башкарган звено 1946-ж. 5 га а€нттан 105, о. эле а€нттан 1947-ж. 111, 2, 1948-ж. 6, 5 га а€нттан 90, 7, 1949-ж. 6 га а€нттан 100 ц ден пахта жыйнаган. ———– ∆ог. —оветинин 1-3-шайл. ж-а јзерб. ——– ∆ог. —оветинин 4-5-шайл. депутаты. Үч Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕј√»–-’јЌ (1915-ж. ө. )-»ран революци€сы (1905-11) убагында “еб-риздеги федайлардын (партизандар-дын) ыкты€рдуу рев-€чыл отр€ддарынын башчысы (1908-09). »рандын улуттук баатыры, —аттар-хандын шакирти.  есиби - дубалчы. Ўахтын аскерлери м-н хандардын реакци€чыл отр€ддарынан “ебризди коргошкону үчүн Ѕ. "эл башчысы" деген наам алган. 1-дүйн. согуш мезгилинде Ѕ. »рандын бурж. улутчулдарын жактаган.  асре-Ўирин аймагында иран-дыктар м-н курддардын ортосунда чыккан жаңжалда каза тапкан.

Ѕј√ЋјЌ - ќш обл-нын Ќоокат р-нундагы ∆ал сельсоветине караштуу кыштак. ∆ал өрөөнүнүн этегинде жайгашкан. " өк-∆ар" с-зунун аймагында. –-ндун борбору Ёски-Ќоо-каттан 40 км түш. -бат. тарапта,  ызыл- ы€ т. ж. станци€сынан 20 км.  алкы 508 (1974).

Ѕј√–јћяЌ »ван ’ристофорович [20. 11(2. 12). 1897-ж. т., јзерб. ——–и,  ировабад] - —ов. —оюз. ћаршалы (1955), —ов. —оюз. Ѕаатыры (1944). 1941-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ”луту - арм€н. “емир жолчунун үй-бүлөсүндө туулган. 1915-жылдан арми€да. ѕрапорщиктер мектебин бүтүргөн (1917). 1920-ж.  ызыл јрми€га ыкты€рдуу кирип, √ражд. согушка катышкан.  омсоставдын билимин кө-гөрүүчү атчан аскерлер курсун (1925), ћ. ¬. ‘рунзе атн. јскердик акаде-ми€ны (1930), √ен. штабдын акаде-ми€сын (1938) бүтүргөн. 1940-жыл-дан баштап арми€ ж-а округдун оперативдүү тооторунун начальниги, ”луу јта ћек. согушта “үш. -бат. фронт штабынын оперативдүү бөлүмүнүн начальниги. 1-¬алтика бою фронтунун (1943), «-Ѕелорус фронтунун командачысы (1945).  урск дуга-сына, Ѕелорусси€ны, Ѕалтика боюн, „ыг. ѕрусси€ны ж-а  енигсберг чебин алууга катышкан. —огуштан кийин Ѕ. Ѕалтика аскер округунун командачысы, ———– коргоо министринин орун басары (1956-58) ж-а ген. инспектору. 1961-жылдан  ѕ—— Ѕ нын мүчөсү. ———– ∆ог. —оветинин 2-9-шайл. депутаты 5 Ћенин ордени, ќкт€брь –еволюци€сы, 3  ызыл “уу, √дараж. —уворов ордени, 1-дараж.  утузов ордени, ѕольша, ћонголи€нын ордендери ж-а көп медалдар м-н сыйланган. Ѕј√–ј“»ќЌ ѕЄтр »ванович (1765- 1812)-кн€зь, орус генералы (1809), јта ћек. согуштун (1812) баатыры.  изл€р ш-да грузиндин эски кн€здар ”руусунан чыккан полковниктин үй-бүлөсүндө туулган. 1782-жылдан аскер кызматында. ќрус-түрк (1787- 91) ж-а ѕольша согушуна (1793-94) катышкан. ј. ¬. —уворовдун 1799-жылдагы »тали€, Ўвейцари€ жортуу-лунда ген. -майор чининде алдыңкы отр€дга командалык кылып, ‘ранци€ м-н согушта (1805-07) орус арми€сынын арьергардын башкарган, орус-швед согушуна (1808-09) катышып, јланд а-дарын ээлеген. ќрус-түрк согушунда (1806-12) арми€ларга командалык кылган. 2-Ѕат. арми€сы-на, Ѕородино салгылашында орус ас-керлеринин сол тарабына командачылык кылып, туруктуулуктун ж-а эр журөктүүлүктүн үлгүсүн көрсөткөн. ќшол согушта курман болуп, сөөгү —има с-на коюлган. 1839-ж. ал жерден Ѕородино талаасына алып келип көмүлгөн.

Ѕј√–ј“»ќЌƒќ– - 9-к-дан 19-к-га чейинки грузин падышаларынын династи€сы. Ѕ. —пери (азыркы “урщшдагы »спири) провинци€сынан чыгышкан. 9-к-дын 1-жарымында јшот Ѕ. “уш. √рузи€да күчтүү “ао- ларджети кн€здыгын түзөт. ƒавид —троитель (1089-1125), √еоргий Ў (1156-84), “амара (1184-1213) Ѕ-дун көрүнүктүү өкүлдөрү болушкан. 15-к-дын акырында бирдиктүү √рузин мамлекети кулагандан кийин, Ѕ.  арти-лий,  ахетин ж-а »меретин падыша-чылыктарын башкарган. Ѕ-дун падышалык бийлиги 1801-ж. √рузи€ –осси€нын составына кошулгандан кийип жоюлган. Ѕ-дун урууларынан ¬а-хушти, ƒавид өңдүү тарыхчылар, орус полководеци ѕ. ». Ѕагратион сы€ктуу белгилүү адамдар чыккан.

Ѕј√–ј“»ќЌ» »оанн (16. 5. 1768- 15. 2. 1830) - грузин жазуучусу ж-а агартуучусу. √рузи€нын акыркы падышасы √еоргий ’ѕнин уулу. √рузи€ –осси€га кошулгандан кийин (1801), ѕетербургда жашаган. Ѕ-нин негизги чыг-сы - " алмасоба" (1813- 28). Ѕул 3 томдон турган энциклопеди€ кеңири тарыхый-филос. материалдарды камтып, билимдин ар түрдүү тармактарынан маалымат берет. јнда √рузи€нын көз каранды эместиги ж-а ички таптык мамилелерди жакшыртуу сы€ктуу коомдук-са€сий иде€лар бар. јта журтунун келечектеги гүл-дөшүн наадан феодалдарды, чиркөө кызматкерлерин кайрадан тарби€лоо-дон, эл арасына агартуу иде€сын жа-йылтуудан көргөн. Ѕ-нин социалдык ж-а филос. көз караштары анын жары€ланбаган "ћамлекетти башкарууну жөнгө салуу" (1799) деген чыгармасында да чагылган.

Ѕј√џЌџ„—џ« “ј“јјЋ —Ү…ЋӨћ - граммат. жактан бири бирине багынбаган, тең байланыштагы жөнөкөй сүйлөмдөрдүн айкалышынан түзүлгөн татаал сүйлөм. Ѕ. т. с. байламталуу, байламтасыз болуп экиге, ал эми анын байламтасызы мезгилдеш, шартташ, каршылаш, салыштырма, себептеш, салмакташ, чечме сүйлөмдөр болуп 7 түргө, байламталуусу бириктирүүчү, каршы, себен, божомол байламталуу сүйлөмдөр болуп 4 түргө бөлүнөт.

Ѕј√џЌџ„“”” “ј“јјЋ —Ү…ЋӨћ - тутумундагы жөнөкөй сүйлөмдөрдүн бири мааниси ж-а граммат. жак б-ча экинчисине багыныңкы абалда турган татаал сүйлөм. —интаксистик аткарган милдеттерине карай мезгил, себеп, максат, шарттуу, карама-каршы, сыпат, салыштырма, өлчөм амал багынычтуу сүйлөмдөр болуп өз ара бир нече түргө бөлүнөт.

Ѕј√џ““ј– “јЋјј—џ - ар бир че-китине белгилүү багыт туура келген мейкиндиктин же тегиздиктин бөлүгү. y'-f(x, у) (1) дифференци-алдык теңдеменин оң жагы Џ областында аныкталсын. јнда берилген чекит аркылуу өткөн (1) теңдеменин чыгарылышынын жаныма сызыгынын бурч коэффициента м-н ошол чекиттин координаталарынын арасындагы байланышты (1) теңдеме берет, б. а. ар бир чекитке белгилүү багыт туура келет. јл багыт п ге эселик болгон бурчка айландырууга чейинки так-тыктагы белгилүү бурч arctgy' м-н туюнтулат.

Ѕј√џ““ќќ„”Ћј– (станокто) - ар кандай станоктун бөлүктөрүн бир багыт б-ча жылдыруучу түзүлүш. Ѕ. тетиктин так иштетилишин, станоктун жумуш аткаруучу бөлүктөрүнүн бир калыпта жылышын камсыз кылат, алар м-н суппорт, стол, каретка жылдырылат. јлар көбүнчө металл кесүүчү станоктордо колдонулат. ћында түз сызыктуу ж-а айланма кыймылдуу Ѕ. пайдаланылып, бетинин формасына карата жалпак, призма, трапеци€ түрүндөгү, тик бурчтуу ж-а жумуру, с үрүл ү үнүн түрүнө карата жылмышып ж-а тоголонуп сү-рүлүүчү болуп бөлүнөт. ћеталл кесүүчү станоктун тактыгы Ѕ-дын тактыгына жараша болот. Ѕ. жешилбесин үчүн анын бети жылуулук м-н иштетилет, майпайып турулат.

Ѕј√џЎ (Alces alces) - бугулар тукумундагы ача ту€ктуу ири жаныбар. ƒенесинин уз. « м, бийикт. 2, 2 м, салм. 300-600 кг. ƒене түзүлүшү москоол, башы чоң, мойну жоон, өркөчү бийик, буту узун. Ёркегинин гана мүйүзү болот. ”ргаачысы кичирээк. ≈вропанын, јзи€нын, ж-а “үн. јмериканын, Ѕат. ж-а „ыг. —ибирдин токой тилкелеринде ж-а “үн.  аз-нда бар. Ѕ. сент€брда букадан качып, май-июнь айларында эгиз, кээде жалкы музоо тууйт. Ѕукалары көбүнчө жалгыз, ургаачылары топ-топ (5-20) болуп жайылат. Ѕ-тын эти ж-а териси керектелет. ———–де Ѕ-ты атууга тыюу салынган, алар атайын коруктарда өстүрүлөт.

Ѕј√џЎ -ќш обл-нын —узак р-нун-дагы ќкт€брь сельсоветине караштуу кыштак. "ƒружба" с-зунун аймагында. –-ндун борбору —узактан 18 км түн. -чыг. тарапта, Ѕагыш т. ж. станци€сынан 18 км.  алкы 1400 (1973). ќрто мектеп, медпункт бар.

Ѕј√џЌ√јЌ - Ќарын обл-нын ∆умгал р-нундагы  ызыл-“уу сельсоветине караштуу кыштак. " ызыл-“уу" к-зунун аймагында. ∆умгал суусунун боюнда. –-ндун борбору „аектен 35 км түн. -чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 145 км.  алкы 829 (1973). ќрто мектеп, клуб, китепкана, төрөт үйү, медпункт бар.

Ѕјƒј - уйлардын тобу. ”йлар чарбанын негизги багытына, малдын жашына, жынысына карата зоовет. кароо учурунда бада-бадага бөлүнөт.  ырг-ндын шартында бир бадада 100-120 уй болот.

Ѕјƒј≈¬ јлексей ≈горович (4. 2. 1883-3. ». 1951) - сов. мамл. ж-а парти€лык ишмер. 1904-жылдан  омпарти€нын мүчөсү. ѕетербургдагы јлександров з-дунда ж-а Ќиколаев т. ж. станци€сында слесарь болуп иштеген. 1912-ж. ѕетербург жумушчула-рынын ж-а ѕетербург губ-нан 4-ћамл. думага депутат. ћында ал большевиктер фракци€сынын мүчөсү болгон. 1913-ж. –—ƒ–ѕ Ѕ нын  раков ж-а ѕоронино кеңешмелерине катышкан. –—ƒ–ѕнин ѕетербург комитети м-н Ѕ нын ќрус бюросунун мүчөсү (1913-14). 1914-ж. ƒумадагы большевиктер фракци€сынын 5 мүчөсү м-н камакка алынып, “урухан кр айына сүргүнгө айдалган. 1917-ж. ‘евр. рев-€сынан кийин ѕетроград ш-дык думасына шайланып, ѕетроградда ќкт. куралдуу көтөрүлүшүнө катышты. ќкт. рев-€сынан кийин ѕетроград азык-түлүк башкармасынын пред-лп, ѕетроград ж-а “үн. областынын азык-түлүк комиссары. 1925-ж. Ћенинград губаткомунун пред-линин ©рун басары, 1930-ж. ÷ентросоюздун пред-ли, ћосква —оветинин пред-линин орун басары. ———– Ѕј тын мүчөсү, 1938-43-ж. –—‘—– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун ѕред-ли ж-а ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун ѕред-линин орун басары. ѕарти€нын 11- 13-съезддеринде – ѕ (б) Ѕ нын мүчөлүгүнө кандидат, 14-18-съездде-ринде Ѕ нын мүчөсү. 2 Ћенин ордени ж. б. орден, медалдар м-н сыйланган.

ЅјƒјЋ  џ–  џ„ - бадал, майда токой кыркуучу асма, чиркелмө же өзү жүрүүчү машина. јл жаңы жерди өздөштүрүүдө, чөп чабынды м-н жайытты жакшыртууда, бадал кыр-кууда ж. б. жумушта пайдаланылат.  өбүнчө тракторго, экскаваторго орнотулат.

ЅјƒјЋƒј– - бийикт. 2-3 м ден ашпаган, сабактарынын диам. 0, 5- 8 см ж-а бийикт. б-ча бири биринен анчалык айырмаланбаган көп жылдык жыгач өсүмдүгү. Ѕ-га табылгы, ыргай, шилби, аса-муса, чие, катын жаңгак ж. б. кирет. јйрымдары чар-бактарда, көчө бойлорунда жашыл тосмо катары өстүрүлөт. ∆аш сабактары, жалбырактары малга тоют иретинде пайдаланылып, кээде курулуш иштерине жумшалат.

Ѕјƒјћ (Amugdalus)-роза гүлдүү-лөр тукумундагы дарак же бадал өсүмдүгү. јнын 40ка жакын түрүнөн ———–де 13 түрү белгилүү, жапайы ж-а эгилмеси бар. јл  рым,  авказ ж-а ќ. јзи€да көп учурайт.  ырг-нда „аткал, јлай тоолорунда өсөт. Ѕ-дын көчөтү 2-3 жылдан кийин гүлдөй баштайт. √үлү ак же кызгылт. ƒанеги ширин, анда 54% май, 21% азот-туу, 13% азотсуз заттар бар. “окойдогу кээ бир Ѕ-дын данеги ачуу да болот. Ѕ. кургакчылыкка байымдуу. “үштүктүн какыр адырларын ж-а тоолорун жашылдандыруу үчүн өстүрүлөт. јр гектарынан 400 кг га чейин түшүм алынат. јйрым дарагынан 10 кг дан ашык таттуу данек алууга болот.

Ѕјƒјћ  »—Ћќ“ј—џ, ф е ни л гликоль кислотасы, —бЌб—Ќ(ќЌ) - -—ќќѕ - ароматтык оксикислота. Ёрүү t 133, 3∞— Ѕ. к. L ж-а D изомер-лери түрүндө кездешет. ’лордуу тио-нплдин таасиринен бензальдегидге ж-а көмүртектин кычкылына ажырайт; фосген м-н пиридинди таасир кылганда, татаал эфирди пайда кылат.  алий перманганаты Ѕ. к-н фе-нилглиоксаль к-тасына чейин кыч-кылдантат. Ѕул кислота бадам өсүмдүгүнүн жемишинде болот, бензаль-дегидден синтезделип алынат. Ѕ. к. медицинада дары-дармек алуу үчүн колдонулат.

ЅјƒјЌ (Bergenia) -көп жылдык өсүмдүк. —абагы кыска, тамыры жоон. “үбүнөн жалбырактайт, жалбырагы чоң, кабыктуу, гүлү кызыл же ак. Ѕ-дын 11 түрү бар, алар көбүнчө Ѕорб. ж-а „ыт. јзи€да кездешет. ———–де анын 4 түрү өсөт. „ыг. —ибирь м-н “үн. ћонголи€нын кээ бир жеринде калың жалбырактуу Ѕ. коюу чыгат. јл эзелтен бери кооздук үчүн өстүрүлөт. ƒары-дармек ж-а тех. (боек) өсүмдүк катарында да мааниси чоң. јндан танин, арбутин ж. б. жасалат.

Ѕјƒј„џ -уй кайтаруучу адам. ”йларды жайытка чыгарып, күн бою багат.

Ѕјƒ≈Ќ ћ≈ “≈Ѕ» - 19-к-дын а€гы - 20-к-дын башында неокангчылыктын субъективдик-идеалисттик багыттары-нын бири. Ѕ. м-нин көрүнүктүү өкүлдөрү - √ермани€нын Ѕаден жериндеги √ейдельберг ж-а ‘рейбург ун-тте-ринин профессорлору ¬. ¬индельбанд ж-а √. –иккерт. Ѕулар  антты "оң" жагынан сынга алып, анын илиминен матер, элементтерин чыгарып таштап, априоризмин өөрчүтүшкөн. Ѕ. м. илимдерди предметтер б-ча эмес, сынга алуу методуна карап класси-фикаци€лайт. Ѕ. м. тарыхый методду таби€т таануу методуна карама-каршы коюп, ал-өнүгүүнүн индивидуалдык фактылары, ал эми таби€т таануу болсо жаратылыштын көрүнүш-төрүнун кайталанып турушу ж-а жалпы закону ж-дөгү илим деп карайт. јзыркы кезде Ѕ. м-нин иде€лары немең социологи€сында марксизм-ге каршы келүүчү субъективизм ж-а волюнтаризм духунда өнүгүп жатат.

Ѕјƒ»√»Ќ ћихаил ѕетрович (21. 10. 1923-ж. т. ) - ƒаңк орденинин толук кавалери. 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1942-ж. —ов. јрми€га ќш обл-нын  ара-—уу р-нунан чакырылган. ќшол эле жылы —талинград фронтуна катышкан ж-а «-”краина, 1-Ѕело-русси€ фронтторунда танкага каршы атылуучу куралдын (ѕ“ќ) командири болуп, ћагнушев плацдармындагы салгылашууда душмандын 3 танка-сын кыйраткан. јнын каармандыгы жогору бааланып, 3-дараж. ƒаңк ордени м-н (1944), √оловачув ш-дагы душмандын коргонуусун талкалоодогу эрдиги үчүн 2-дараж. ƒаңк ордени м-н (1945), Ѕерлинди алууда көрсөткөн эрдиги үчүн 1^дараж. ƒаңк ордени (1946) м-н сыйланган.

Ѕјƒћ»Ќ“ќЌ (фр. volant-учуучу) - чачылуу тон ж-а ракетка м-н ойнолуучу спорттук оюн. Ѕ. адегенде Ѕайыркы ћалай€да, кийинчерээк. јзи€ өлкөлөрүндө пайда болгон. 1-жолу 1872-ж. јнгли€да демонстраңи€ланган. Ѕул оюн тик бурчтуу (13, 4X6, 1 м де эки-экиден ж-а 13, 4X5, 2 м де бир-бирден ойногондо) а€нтчада 1, 55 м бийиктиктеги керилип тартылган торчодон топту ашыра чаап ойнолот. “оп - булгаары м-н капталган пробка (массасы 4, 5-7, 0 г), ракеткасы (массасы 135-190 г) теннистик типте болот. ќюндун максаты - топту каршысы-нын а€нтчасына түшүрүү.

Ѕјƒ’џ« - “үркмөн ——–инин түш. -чыгышындагы дөңсөө. “еджен ж-а ћургаб д-ларынын ортосунда. Ѕийикт. 1000 м ге чейин.  апталдарын-да чөл ж-а жарым чөл өсүмдүктөрү, мисте бадалдары өсөт. „уңкур жерлери такыр ж-а шор топурактуу.

Ѕјƒ’џ«  ќ–”√”-“үркмөн ——–ин-деги “еджен ж-а ћургаб өзөндөрү-нүн аралыгындагы корук. ј€нты 86 миң га. Ѕ. к. 1941-ж. субтропиктик талаа ж-а чөл ландшафтын коргоо үчүн түзүлгөн. “алаасында тулаң, өлөң чөп ж-а чатыр гүлдүү түрдүү өсүмдүк өсөт.  орукта мисте токою бар.  емирүүчүлөр, кескелдирик, жылан (гюрза, чекир жылан ж. б. ) көп, тоосунда аркар, тоо эчки, кабылан, чүткөр, гепард, жейрен, көк жал кездешет.  анаттуулардан ак кажыр, жору, кузгун ж. б. бар. ћында кулан (700гө жакын) сакталып калган.

Ѕјƒџ–ј  - куурулган буудай, жүгөрү, буурчак же арпа. ∆үгөрү (тиш жүгөрү) кумга куурулганда, баары жарылып, көлөмү чоңоюп, ак түскө айланат. ∆үгөрү Ѕ. күйбөй бат куу-рулсун үчүв кургак кум кошулат. Ѕуудай, буурчак, арпа кумсуз эле куурулат. јрпа Ѕ. сокуга күйшөлүп акталган. Ѕ-ты көбүнчө жаш балдар жеген.

Ѕјƒџ–јҢ (cucumis sativus) - ашка-бак тукумундагы бир жылдык жашылча өсүмдүгү. —абагы жерге жайылып өсөт. ∆албырагы туташ, беш бурчтуу, өзөк тамырлуу. јйрым жы-ныстуу. Ѕ. »нди€дан таралып, анын көп формалары түзүлгөн. —оставында витамин, кант, фермент, белок ж-а щЄлочтуу туздар бар. Ѕ. даамдуу, тамак-ашка пайдаланылат. јл табитти ачат; тамакты сиңирүүгө жардам берет, организмдеги зат алмашууну жөнгө салат. Ѕ. респ-када жашылча-нын ичинен 4-орунду ээлейт, талаада ж-а жылытылма жайда өстүрүлөт. јкыркы жылдарда аны чүмкөмө ппЄнкалуу жасалгала өстүрүү кеңири колдонулууда.  ырг-нда Ѕ-дын уо-пех-221, маргелан, победитель, уро-жайный-86, щедрый-118 ж. б. сорттору көбүнчө „үй өрөөнүндө өстүрүлөт. џсык- өлдүн климат шарты да Ѕ. өстүрүүгө ылайык.

Ѕјƒя√јЋј– (Spongillidae) - кремний мүйүздүү губкалар түркүмүнө кирген, тузсуз сууну мекендеген омурткасыз жаныбарлар тукуму. —уу астындагы нерселерге жабышып жашайт. ƒарак сымалдууларынын би-йикт. 1 ж ге жетет. “үсү жашыл, сары же күрөң. Ѕ-дын скелети орг. заттар м-н бириктирилген кремний ий-нечелерииен турат. Ѕ-дын 16 уруусу жер шарынын тузсуз сууларында, анын 4 ———–дин дары€лары м-н көл-дөрүндө жашайт. ∆ыныстык ж-а бү-чүрлөө жолу м-н көбөйөт. Ѕ. суу түтүктөрүн бузуп, зы€н келтирет. Ѕ-дан алынган күкүм медицинада да пайдаланылат.

Ѕј≈“ќ¬ ћуса (1902-1949) -  ыргыз ——– эл артисти, обончу, ырчы, к. ћуса Ѕаетов.

Ѕј≈“ќ¬ ј - џсык- өл обл-нын џсык- өл р-нундагы „оң-—ары-ќй зельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында. –-ндун эорбору „олпон-јтадан 9 км бат. тарапта. –ыбачье - ѕржевальск шоссе жолунун боюнда.  алкы 405 (1972).

Ѕј∆ј - эже-сиң-дилердин күйөөлөрү. ∆алпы эле бир атадан тараган, тууган - туушк а н-дардын кыздарынын күйөөлөрү туугандык жакындыгын туюндуруу иретинде бирин бири улуу-кичуү-сүнө карабай Ѕ. дейт.

Ѕј∆јЌ ћикола (Ќиколай ѕлатонович) [26. 9(9. 10). 1904-ж. т.,  аменец-ѕодольский] -украин совет акыны, —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1974), ”——– »јнын акад. (1951), 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Ѕ-дын чыг-лык иши 1923-жыл-дан башталат, 1926-ж. √ражд. согуш темасында жазылган "ќн жетинчи патруль" аттуу биринчи китеби чыккан. јкындын мындан кийинки чыг-лары соң. курулушка, жаңы турмушка арналган. "Өчпөс өмүр" (1937) поэмасында —. ћ.  ировдун образын түздү. "јталар жана балдар" (1938) деген ырлар жыйнагында совет адамдарынын тынчтык эмгектеги ж-а ћекенди коргоодогу эрдигин ырдады. ”луу јта ћек. согуштун күндөрүндө жазган "јнт" (1941) деген ыры украин элинин гимнине айланды. "ƒаниил √алицкий" аттуу тарыхый поэмасында карапайым элдин немең рыцарларына каршы күрөшүн көрсөттү. Ѕул чыг-лары үчүн ¬. 1946-ж. ———– ћамл. сыйлыгын алган. “ынчтык үчүн күрөшкө чакырган "јнгли€лык таасирлер" (1949) жыйнагы-на 1949-ж. ———– ћамл. сыйлыгы берилген.  ийинки жылдары жараткан чыг-ларынын ичинен "Үмүт жөнүндө төрт аңгеме" (1967) өзгөчө мааниге ээ. Ѕ. - ”кр. —овет Ёнциклопеди€сынын Ѕашкы редактору. ———– ∆ог. —оветинин 2-5-шайл. депутаты. Ѕ. Ћенин ордени,  ызыл “уу ж-а Ёмгек  ызыл “уу ордендери м-н сыйланган.

„ыг. : ƒнепр толкундары (—оветтик ”краина жазуучуларынын жыйнагы), ‘р., 1968; ѕолЄт сквозь бурю, ћ., 1967.

јд. : јдельгейм ≈., ћикола Ѕажан,  ., 1965.

Ѕј«ј¬Ћё  (—линько) ≈вдоки€ —ергеевна (1923-ж. т. ) -  ыргыз ——–инин —окулук р-нундагы "Ќова€ жизнь" o к-зунун звено башчысы. —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1948). Ѕ. эмгек жолун колхозчудан баштаган. 1941-ж. ком-сомол-жаштар звеносунун башчысы. 1947-ж. кант кызылчасынын ар гектарынан 870 ц түшүм жыйнаган. Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕј«јЋ№“ (лат. basaltes, гр. basanos - сыналуучу таш, эфиоп, basal-тамырлуу таш)-магмалык тоо тек. —оставынын негизги бөлүгү плагиоклаздан түзүлүп, кошумча иретинде пироксен, оливин, магнетит, ильменит, титанит, апатит ж. б. минер алдар кездешет. ’им. составы б-ча габброео окшош ж-а анын эффузивдик аналогу. Ѕ. майда бүртүктүү, нык келип, өңү кара, жашыл, кара сур. √еологи€лык мезгилдерди", бардыгында пайда болгон жанар тоо тек катмарларында кеңири таралган. Ѕ-тарда жез, никель, платина ж-а исланд шпатынын кендери учурайт. Ѕ. - эң жакшы курулуш материалы.  авказ м-н ”краинадан казылып алынат.

"Ѕј«јЋ№“"  ј“ћј–џ, к. Ћитосфера.

Ѕј«јЌќ¬ј Ќейле ќразгүл кызы (». 11. 1911-ж. т., ‘рунзе ш. ) - сов. физиолог.  азак ——– »јнын акад. (1951), казак а€лдарынан чыккан туңгуч биол. илимд. доктору (1945),  азак ——– илимге эмг. сиң. ишмери (1946). 1941-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. јлматы вет. ин-тун бүтүргөн (1923). ќшол ин-ттун ассистента, доценти, проф., кафедра башчысы (1932-48).  азак ——– »јнын биол. ж-а мед. бөлүмүнүн акад. -секретары (1948-62), 1966-жыл-дан  азак ——– »јнын ‘изиол. ин-ту-нун директору. Ѕ. бодо малдын тоют-ту сиңиришинин кээ бир өзгөчөлүктөрүн ж-а жаш төлдүн өсүшү м-н фи-зиологи€сын изилдейт. ———– ∆ог. —оветинин 2-5-шайл. депутаты. Ѕ. Ћенин ордени ж. б. орден, медалдар м-н сыйланган.

„ыг. : Ќекоторые особенности нищеваре-ни€ сельскохоз€йственных животных в видовом, породном и возрастном аспекте, в кн. : VIII-¬сесоюзный съезд физиологов, биохимиков, фармакологов, ћ., 1955; ‘изиологи€ сельскохоз€йственных животных, ћ., 1967.

Ѕј«ј– - 1) белгилүү күнү шаарда же элдүү пунктта товар ж-а азык-түлүк сатылуучу жай. Ѕ-дагы товар м-н азык-түлүктүн басымдуу бөлүгү аларды өндүрүүчүлөрдүн менчиги болот. Ѕ-да мамл. ж-а колхоз соода-сатыгы кеңири уюштурулуп турат. Ѕул коомдук сооданын өркүндөшүнө шарт түзөт. 2) ћезгили м-н же майрам алдында мамл. соода да (мис, жаңы жыл Ѕ., китеп Ѕ. ) Ѕ. аркылуу өткөрүлөт.

Ѕј«ј–-ЅјЎџ - ќш обл-нын Ѕаткен р-нундагы Ѕаткен сельсоветам караштуу кыштак. "ћосква" к-зунун аймагында. –-ндун борбору Ѕаткенден 2 км түн. тарапта, »сфара (“ажик ——–и) т. ж. станци€сынан 20 км.  алкы 767 (1971). ћай з-ду, башталгыч мектеп бар.

Ѕј«ј–- ќ–√ќЌ - ќш обл-нын Ћенин р-нундагы Ѕазар- оргон сельсоветине караштуу кыштак.  ара-Үңкүр суусунун сол жээгинде. Ѕ. -ƒзержинский атн., " омсомол" к-здорунун борбору. –-ндун борбору Ћенин-∆олдон 13 км түш. -чыг. тарапта, “ентек-—ай т. ж. станци€сынан 20 км.  алкы 12 950 (1970). ћай ж-а нан з-ддору, пахта пункту, айылдык профтех, окуу жайы, 4 орто, 4 сегиз жылдык мектеп, 4 клуб, 12 китепкана, 2 оорукана, медпункт бар. —овет бийлигин орнотууда ж-а ”луу јта ћек. согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.

Ѕј«ј–- ќ–√ќЌ —”” —ј “ј√џ„џ-  ырг-ндагы суу сактагычтардын бири. ќш обл-нын Ћенин р-нунда. —уу сак-тагычка  ара-Үңкүр суусу ку€т. —ы-йымд. 22, 5 млн. ма, мунун ичинен 20, 08 млн. м3 сугатка сарп кылынат.  ыргыз ——–инин ќш обл-нын ж-а Өзб. ——–инин айрым р-ндорунун 18 000 га жерин суу м-н камсыз кылат. ѕлотинасынын эң бийик жери 25 м, уз. 2400 м. —уу чыгымы орто эсеп м-н 7, 5 м3/сек. ѕлотинада суу өткөргүч ж-а өлчөгүч бар.

Ѕј«ј–ƒџ  - базарга барган адамдын белекке алып келген букшу. Ѕ. соода иштеринин өнүгүшү м-н келип чыккан.

Ѕј«ј–ќ¬ џймаш (1918-ж. т. )- ыргыз ——–инин “оң р-нундагы Ћенин атн. к-здун кой-товар фермасынын башчысы. —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1958), 1934-жылдан колхозчу, кой-товар фермасынын башчысы. јнын фермасы 1957-ж. 15 774 ириктин ар биринен 3, 191 кг жүн кыркып алган. ћамлекетке тапшырылган 2206 ириктин ар биринин тирүүлөй салм. 67 кг болгон эле. 1958-ж. 17 559 ириктин ар биринен 3, 420 кг жүн кыркылган. јл Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕј«ј–-“”–” -Ќарын обл-нын ∆умгал р-нундагы ∆аңы-јрык сельсове-тине караштуу кыштак. " ыз-јрт" с-зунун аймагында. –-ндун борбору „аектен 56 км түн. -чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 124 км.  алкы 1174 (1973). ќрто мектеп, клуб, китепкана, оорукана бар.

Ѕј«≈ƒќ¬ ќќ–”—” - калкан безинин чоңоюшу, анын функци€сынын жогорулашы м-н мүнөздөлүүчү оору. ќоруну немец врачы  . Ѕазедов ачкан. Ѕ. о. нерв системанын бузулууга учурашынан (оор кайгы, корккондо, мээнин өтө чарчоосунан) келип чыгат. Ѕ. о-на негизги үч белги - калкан безинин богокко айланышы, көздүн чанагынан чыгышы ж^& тамырдын тез кагышы мүнөздүү. јны да-рылоодо нерв ж-а жүрөк, кан тамыр системаларын жөнгө салуучу дарылардан жардам болбосо, хирурги€лык жол колдонулат.

Ѕј«≈Ћ№-“үн. Ўвейцари€дагы шаар. –ейн д-нын өндүрүндө. ј€нты б-ча өлкөдө 2-орунда.  алкы 213, 4 миң, шаар айланасы м-н 370, 0 (1970). Ѕ. –им чеби катары 374-жылдан белгилүү. 13-к-дан Ѕ. - соода м-н кол өнөр-чүлүктүн борбору. 14-к-да импери€ шаары деген укук алган. јйланасындагы кыштактарды өзүнө кошуп отуруп, Ѕ. бара-бара чоң аймактын (кантондун) борборуна айланган. 1501-ж. Ѕ. Ўвейцари€ конфедераци€сына кирген. 15- 16-к. Ѕ-де соода, кол өнөрчүлүк, кредит-сүткордук иштер, китеп басуу өнүгөт, шаар гуманизмдин ≈вропадагы ири борбору болуп калат. 1529-ж. Ѕ-де реформаци€ жүргүзүлгөн. 17-18-к. олигархи€лык патриций-лердин (ак сөөктөрдүн) режиминен кысым көргөн дыйкандар м-н шаардыктар бир нече ирет көтөрүлүшкө (1653-1789) чыккан. 1833-ж. кантондун кыштактарда жашаган калкы куралдуу көтөрүлүшкө чыгып, кыштак Ѕ. деп өзүнчө жарым кантон түзгөн. Ѕ-де эл аралык көп келишимдерге кол коюлган. ћында 1869-ж. 1-»нтер-националдын 4-конгресси, 1912-ж. 2-»нтернаңионалдын конгресси болуп өткөн. Ѕ. - эл аралык мааниси бар соода-финансы борбору, ири трансп. тоому, –ейндеги порт. јл аркылуу өлкөнүн 40% ке жакын дүң продукци€сы сыртка чыгарылып, алынып келип турат. Ѕ-де көптөгөн швейц. ж-а эл аралык эсептешүү банкысы бар. Ө. ж. б-ча ÷юрихтен кийинки шаар. Ѕ-де машина куруу, хими€, жибек, дары-дармек ө. ж. бар. јнын китеп басып чыгаруу, китеп соодасын жүргүзүү б-ча мааниси чоң. Ѕ-де –ейн д-сы шаарды экиге („оң Ѕазель ж-а  ичине Ѕазель) бөлүп агат, өйүз-бүйүз көпүрөлөр (5) аркылуу катташып турат. јрхит. эстеликтерден роман-готика собору (1019-ж. башталып, 15-к-да бүткөн), эски ун-т (1460), тарыхый ж-а этногр. музей ж. б. бар.  айра жаралуу доорундагы сүрөтчүлөрдүн (’. ’ольбейн, ’. Ѕаль-дунг), импрессионисттердин, ќ. –оден, ј. ћайоль ж. б-дын скульптуралык эмгектери сакталган. Ѕј«≈Ћ№ “џЌ„“џ  ƒќ√ќ¬ќ–Ћќ–” (1795)-‘ранци€га каршы биринчи коалици€нын катышуучулары ѕрусси€ м-н »спани€нын ж-а ‘ранци€ –есп-каеынын ортосунда Ѕазелде түзүлгөн тынчтык договорлор. 5-апрелде ‘ранци€-ѕрусси€нын договору м-н –ейндин сол жээги ‘ранци€га өткөн (договордун бир катар жашырын ста-ть€лары болгон). 22-июлда' ‘ранци€ м-н »спани€нын ортосунда түзүлгөн договор б-ча √аити а-нын испани€лык бөлүгү ‘ранци€га өтүп,  аталони€-дагы, Ќаваррадагы ж-а Ѕаск провин-ци€ларындагы франц. аскерлер ээлеп алган терр-€лар »спани€га кайтарылып берилген. Ѕ. т. д. франц. арми€нын ийгилигин ж-а ‘ранци€га каршы биринчи коалици€нын ич арасындагы карама-каршылыктар күчөгөндүгүнүн далили болуучу. Ѕ. т. д-нун түзүлүшү бул коалици€нын бузула баштаганды-гын көрсөткөн.

Ѕј«≈Ћ№ ћјЌ»‘≈—“» (1912)-24- 25-но€брда Ѕазелде (Ўвейцари€) 2-»нтернационалдын конгрессинде кабыл алынган манифест. Ѕалкан согушу башталган ж-а дүйн. согуштун чыгып кетүү коркунучу кырдаалында эл аралык пролетариатЩ согушка ж-а үстөмдүк кылуучу таптарга каршы аЄосуз күрөшкө чакырган. Ѕ. м. 2-»нтернационалдын Ўтутгарт конгрессинен рез-€ларындагы негизги жоболорду ырастап, согуш башталса, ал экон. ж-а са€сий кризисти пайда кыларын көрсөткөн. Ѕирок 2-»нтернационалдын оппортун. лидерлери Ѕ. манифестин бузуп, согуш башталганда, өз өкмөттөрүнүн импер. са€сатын жактап кетишкен.

Ѕј«»ƒ»яЋ””  ќ«”  ј–џЌƒј–, базидиомицеттер [Basidiomycetes (гр. basidion - фундамент ж-а mykes - козу карын) ] - көбөйүү органы базиди€ болгон татаал түзүлүш-түү козу карындар классы. ∆етилген базиди€нын өсүндүлөрүндө стеригма-ларында 4 спорасы (базидиоспоралар) жайгашкан. јр бир базидиоспорадан козу карынча өсүп чыгат. Ѕ. к. к. классынын 15 миңден ашуун түрү бар; алардын көпчүлүгү желет (кайың козу карыны, ак козу карын ж. б. ), кээ бири уулуу (мухомор, куба арам ж. б. ) ж-а өсүмдүктөрдү ар кандай илдеттерге учуратат. Ѕ. к. к. эки классчага: базиди€сы бир клетка-дан турган холобазидиомицеттерге ж-а базиди€сы 4 клеткадан турган фрагмобазидиомицеттергө бөлүнөт. Ѕј«»Ћ»  (Ocimum) -эрин гүлдүү-лөр тукумундагы бадал жө бадал сымал өсүмдүк. “ропиктик ж-а субтропиктик өлкөлөрдө анын 150гө жакын жапайы түрү кездешет. ћелүүн климаттуу райондордо эфир майын алуу үчүн айрым түрү өстүрүлөт. √рузи€-да,  раснодар крайында эвгенол Ѕ. эгилет. √ектарынан 40-80 ц жашыл масса жыйналып алынат. јнда 0, 3% эфир майы, 70% ке чейин эвгенол болот. ћайы м-н эвгенол парфюмери€ ж-а тамак-аш ө. ж-да, ванилин пре-паратын чыгаруу үчүн медицинада колдонулат. Ѕ. катар аралыгы иштетилүүчү өсүмдүктөр сы€ктуу айдалып, жер семирткичтер м-н азыктан-дырылат. ∆ашыл массасы чанагы саргайып, уругу быша баштаганда жыйналат. ќгород Ѕ. негизинен ———–дин европ. бөлүгүндө өстүрүлүп, тамак-ашка татымал катарында, кондитер өндүрүшүндө ж-а ликер чыгарууда пайдаланылат. _^ Ѕј«»Ћ» ј (гр. basilike - падыша үйү)-о. кылымдагы ичи бир нече колонна ж-а түркүктөр м-н жасалгаланган храм. јнын дубалдарынын жог. тарабы айнек м-н кыналып, андан дубалдын капталындагы нефтерге жарык түшүп турат. Ѕ-нын кире бе-ришиндеги бөлүкчө нартекс деп аталып, анын каршысына чоң жарым тегерек (апсида) купол м-н чатырлан-ган имараттын бөлүгү орношкон. –им импери€сында Ѕ. сот залы, базар ж-а биржа катарында пайдаланылган.  ийинчерээк ал сыйынуучу жайга, бара-бара храмга айланган.

Ѕј«»— ∆јЌј Ќјƒ—“–ќ… ј-тарыхый материализмдин белгилүү бир коомдун экон. ж-а са€сий мамилелеринин байланыштарын билдирүүчү негизги категори€лары.  оомдун өнүгүшүнүн белгилүү бир тарыхый бас-кычындагы өндүрүш мамилелеринин жыйындысы, өндүргүч күчтөрдүн өнүгүшүнүн белгилүү бир баскычына ылайык келе турган экон. түзүлүш базис (гр. basis - негиз, байдубал, түп) деп аталат.  оом өз өнүгүүсүнүн кайсы гана баскычында турбасын, материалдык байлыктарды өндүрүүгө муктаж болот. Өндүрүштө адамдар өз эркинен тышкары белгилүү бир өндүрүштүк мамилелерге киришет. Ѕул мамилелер алардын материалдык өндүргүч күчтөрүнүн өнүгүү баскы-чына ылайык келет. Ѕазис м-н байланыштуу болгон коомдун идеол. мамилелеринин, көз караштарынын ж-а мекемелеринин жыйындысы надстройка (орусча - негиздин үстүндөгү нерсе, дубал) деп аталат да, ага мамлекет ж-а укук, философи€, мораль, дин, иск-во, коомдук аң-сезимдин са€сий ж-а укуктук формалары, аларга ылайык келүүчү мекемелер ж-а уюмдар кирет. Ѕ. өндүргүч күчтөрдүн мүнөзүнө ылайык өзгөрүп турат.  оомдун экон. түзүлүшүндөгү өзгөрүш надстройканын өзгөрүшүн камсыз кылат. Ќадстройка - базистин туундусу, ага көз каранды. Ѕазис катып калган нерсе эмес, белгилүү бир тарыхый доордо эски базис жаңы базис м-н алмашып турат. Ѕул тарыхтын объективдүү закон ченеми болуп, өндүргүч күчтөр м-н өндүрүштүк мамилелердин ортосундагы диалек. каршылыкты көрсөтөт. Ѕазис таптын мүнөзүнө жараша эки түрдүү болот: а) адамды адам эзүүгө, таптык ан-тагонизмге негизделген базис. јнын материалдык негизи - өндүрүш каражаттарына жеке менчиктин үстөмдүк кылышы. Ѕуга кул ээлөөчүлүк, феод., капит, формаци€лар кирет.  апит, коомдун базиси буржуази€нын пролетариатты эксплуатаци€ кылы-шына, ушул эки таптын антагониз-мине негизделген.  апит, коомдун надстройкасында буржуази€нын үстөмдүк кылуучу идеологи€сы м-н катар жумушчу табынын соц. идеологи€сы да жашайт. јр бир коомдук-экон. формаци€нын өз базиси ж-а ага ылайык келе турган надстройка-сы болот. Өндүрүштүк мамилелер - коомдун экон. -∆эазисинин өзгөрүшү м-н анын надстройкасы-да өзгөрөт. Ѕелгилүү бир формаци€нын ичиндеги надстройка дайыма өзгөрүштө, ЁЅќлюци€да болот. “аптык коомдо надстройка таптык мүнөздө. Ѕул кул ээлөөчулүк, феод., капит, формаци€-ларда байкалган.  апитализмдин надстройками бурж. жеке менчикти чыңдоого, капитализмди кыйроодон сактап калууга, кызмат кылат; б) антагонисттик эмес, б. а. экс-плуатаңи€дан эркин жашаган эмгекчилердин ортосунда тууганча камкордук көрүү ж-а өз ара жардамдашуу мамилелерине негизделген базис. ћындай базистин материалдык негизи - өндүрүш каражаттарына болгон коомдук менчик. Ѕуга соц. коомдун базиси кирет. —оң. коомдун надстрой-касы, б. а. соц. мамлекет, укук, са€сат, мораль ж-а филос. көз караштар өзүнүн экон. негизине, базисинө кызмат кылат. Ќадстройка базиске көз каранды болсо да, бир катар өз ал-дынчалыкка ээ. Ќадстройка базисти өзүндө чагылдырып гана тим болбой, өз кезегинде өндүргүч күчтөргө, өндүрүштүк мамилелерге, демек, базиске активдүү таасир кылып, анын өнүгүшүнө жардам берет же тоскоол кылат. Ѕир коомдук формаци€дан экинчи формаци€га өткөндө, ошого ылайык бир Ѕ. ж-а Ќ-нын ордуна экинчи Ѕ. ж-а Ќ. келет да, рев-чыл күчтөр реакци€чыл күнү бүткөн идеол. формаларды жойот, алдыңкы катардагы иде€ларды сактап калат.  апитализмдин кезинде бурж. идеологи€ жашап турган коомду түбөлүк сактап калууга жан талашса, пролет, идеологи€ ошол коомду талкалап, анын ордуна жаңы социалдык түзүлүштү орнотууга аракеттенет. —оң. коомдун надстройкам! коммунисттик парти€нын жетекчилиги м-н соц. базисти өнүк-түрүп, импер. ж-а агресси€чыл күчтөргө каршы өлкөнүн коргонуу күчүн, дүйн. жумушчу ж-а коммунисттик кыймылдын биримдигин чыңдоого кызмат кылат.

AS. :   а м м а р и ћ. ƒ., „то такое базис и надстройка общества, ћ., 1957;  елле ¬.,  овальзон ћ.,  урс исторического материализма, ћ., 1969.

Ѕј«»—“»  ѕ–»Ѕќ–-бир багыт б-ча белгиленген жер бетиндеги аралыктын же базистин узундугун өтө тактык м-н ченей турган геод. прибор. 1880-ж. швед геодезисти ≈дерин ойлоп чыгарган. Ѕ. п. 1-жолу –осси€да колдонулган. јлгачкы учурда темир сыз-гычтар колдонулса, азыр: 1:1000 000-дон ашпаган тактыкты камсыз кылуучу инвар зымы пайдаланылат. «ым-дын уз. 24 м. Ёки учундагы 8 см лик аралыктар мм шкалаларга бөлүнгөн. јралыктын узундугу, зымдын эки учуна 10 кг дык жүктөр илинип, зым керилгенден кийин гана ченелет.

Ѕј«»—“»  “ј–ћј  -геод. ченөө-лөрдө колдонулуучу уч бурчтуктар-дын системасы. јл жер бетинде тикеден-тике өлчөнгөн геод. кыска базис-тен, триангул€ци€нын составына кирүүчү үч бурчтуктардын биринин узунураак жагына талап кылынган тактыкта өтүүнү камсыз кылат. Ѕ. т. триангул€ци€нын баштапкы жактарын түздөн-түз өлчөө мүмкүн болбогон учурларда түзүлөт.

Ѕј«ќ‘»Ћ»я - клеткалык түзүлүштөрдүн негизги бойоктор м-н бойолууга жарамдуулугу. Ѕ. клеткалар да кыч-кылдуу компоненттердин - көбүнчө рибонуклеин к-таларынын (–Ќ ) болушуна негизделген. Ѕ. белокту көп синтездегендиктен, составында –Ќ  арбын клеткаларга мүнөздүү болот. ћис, эмбриондун, шишиктин ж-а нервдин клеткалары ж. б. Ѕул процесс ж-дөгү тагыраак көрсөткүчтөр авторадиографи€ ж-а цитофотометри€ методдору аркылуу аныкталат.  леткалык структуралардын Ѕ-сы же ацидофили€сы кандын клеткаларын айырмалоо, гипофиздин алдыңкы бөлүгүнүн клеткаларын ж. б-ды анализдөө үчүн пайдаланылат.

Ѕј… - ќ. јзи€да,  аз-нда ж-а  ав-каздын айрым жерлеринде болгон ири мал ж-а жер ээси.  апит, мамилелерге чейин калыптанган.  ыргыз Ѕ-ынын мүлкү мал болуп, алар эзүүчү таптардын негизин түзгөн. Ѕ. малай күчүн пайдаланып, өздөрүнүн жарды-жалчы туушкандарына саан, унаа, ортокко жер берип, иштетип байышкан. »ри байлардын түмөндөгөн төрт түлүк малы, жайыттары же зор өлчөмдө айдоо а€нттары болгон.  очкор өрөөнүндөгү бай Ўамен —еит уулунун 2000 жылкысы, 3000 кою, 200 төөсү, 300 ую, —олтон-—ары м-н  ара- ужурду ээлеген  алча байдын 10000 кою, 1000 жылкысы, 200 топозу болгон.  алчанын малын 21 койчу, 15 жылкычы ж-а да бир топ адамдар багышкан. ƒыйканчылык өнүккөн жердеги Ѕ-лар ири жер ээлери да болушкан.  уршабдык “ашмамат бай 250, ала-букалык  ал-мабай 270, ноокаттык Ќурмат 150 танап (1 танап-1/6 га га жакын) жер ээлешип, ар бири ондогон батрактар-дын ж-а чайрекерлердин эмгегинен пайдаланышкан. –осси€га кошулгандан кийин Ѕ-лар орус буржуази€сына жакындашып, капит, тартиптин жер-жердеги тиреги болду. јлар манаптар ж-а динчилдер м-н бирге рев-€га ж-а —овет бийлигине каршы чыгышып. 1918-24-ж. контррев-€лык улутчул козголоңдорго катышып, басмачылар-ды колдоду. ќшондуктан —овет бийлиги алгачкы жылдардан эле байларды чектөө са€сатын жүргүздү. 1927-28-ж.  ырг-нда болгон ∆ер-суу реформасынын негизинде 494 байдын чарбасы жоюлуп, 3447 оокаттуу чарба кысымга алынды, алардан 17277 га жер коомдоштурулду. 1929-ж.  ыргыз ј——– Ѕј тын ири Ѕ-лар м-н манаптарды респ-канын чегинен сырткары жер которуштуруу ж-дөгү чечимине ылайык таасирлүү байлардын баары башка жакка айдалды. јл эми а. ч-сын коллективдештирүү негизинде Ѕ-лардын калдыгы тап катары жоюлду.

јд. :  ыргыз ——– тарыхы, 2-т., ‘р" 1973; ƒүйшөмалиев “., ќчерк истории коллективизации сельского хоз€йства  иргизии, ‘р., 1965. ”сенбаев  ., ќбщественно-экономические отношени€ киргизов в период господства  окандского ханства, ‘р., 1961.

Ѕј… яЌ№-’”, ћухаммед јньюб Ѕай —у (1840-82) - 1862-77-жыл-дагы дунган көтөрүлүшүнүн жетекчилеринин бири. јл "янь-’у" ("“айманбас жолборс") деген ылакап атын дунган элинин ÷инь династи€сынын зомбулугуна каршы күрөшүнө активдүү катышкандыгы ж-а жетекчилик кылганы үчүн алган.  өтөрүлүш жеңилген соң Ѕ. я. -’у дунган калкынын бир бөлүгүн –осси€га баштап келген. јл адегенде  ара- оңузда (дунганча - »ньпань, азыркы ∆амбыл обл.,  ордой р-ну) турган. 1880-жылдын башында ѕишпекке көчүп келип, 1882-ж. 26-июлда ошо жерде каза болгон. Ѕ. я. -’у дунган элинин тарыхына улуттук баатыр,  ытайдагы ÷инь зомбулугуна каршы элдешпес күрөшчү катары кирди.

Ѕј…Ѕј“џ–ќ¬ јдамкалый (1895- 1953) - белгилүү кыргыз өнөрпозу, к. јдамкалый Ѕайбатыров.

Ѕј…Ѕ»„≈ - 1) рев-€га чейин кыргыз арасында болгон көп а€лдуу эркектин, асыресе бай-манаптын биринчи а€лы; 2) жашы улуу а€лды кичүүлөрдүн ызааттап аташы.

Ѕј…Ѕ»„≈ “ќќ—” Ќарын кырка тоосунда. ќрто Ќарын ж-а јт-Ѕашы өрөөндөрүн бөлүп турган тоо. ”з. 75 км, туурасы 48 км. ќрт. бийикт. 3000-3300 м, эң бийик жери 3456 м (“өө- уйрук). ѕалеозойдук аки таш, сланец ж-а гранит тектеринен турат. Ќеотектон. түзүлүштү б-ча - антикли-налъ-горст. „ыг. тарабы кууш кокту-лар м-н тилмеленген. “оону кесип өткөн антецедент капчыгайлары ( а-ра-Ѕук, јк-“ал, ”чкун, “ерек) бар. Үстү түзөң, мөңгү жок. “үн. -чыг. капталдарынын кээ бир жери токой (карагай, бадал), колотторунда суб-альпы өсүмдүктөрү (3100-3300 м), түш. күнөстүү беттеринде бетеге, шыбак, доңуз сырты өсөт. ћалга жайлуу. Ѕ. т. аркылуу ƒөрбөлжүндөн ќрто-—ыртка автомоб. жолу өтөт.

Ѕј…Ѕ»„≈Ќ»Ќ —ќќ–”—”- ыргыз јла-“оосунун түн. -чыг. четиндеги тоо. „ыгыштан батышты карай 18 км созулат, туурасы 3-5 км. ќрт. бийикт. 1700-2000 м, эң бийик жери 2254 м. √енет. тиби б-ча - горст-ан-тиклиналъ. Ѕ. с. асимметри€лык тү-зүлүштө: түш. капталы тик ж-а чолок, түндүгү жантайыңкы. Үстү жон сы€ктуу келип, байыркы денудаңи€-лык рельефтен турат. “үн. бетин ж-а жонун шалбаалуу талаа, чыг. ж-а түш. капталдарын кургак талаа ландшафттары ээлейт. “үндүгүндө кууш Ѕөрүбай, түштүгүндө ∆еларгы өреон-дөрү жатат.

Ѕј…Ѕ”Ћј“ќ¬ Ѕегалы Ѕайбулатович (1905-ж. т.,  аракол у., „иркей ай-лы) - сов. тарыхчы, тарых илимд. доктору (1966), 1926-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1925-28-ж. парти€лык-сов. мектепте окуган. 1928-34-ж. ¬ ѕ (б)  ыргыз обкомунун пропа-гандисти, ¬ ѕ (б)  ызыл- ы€ райкомунун бөлүм башчысы ж-а биринчи секретары. 1934-37-ж. ¬ ѕ (б) Ѕ нын алдындагы  ызыл профессура ин-тунда окуган. 1937-42-ж. ‘рунзедеги  омвуздун директору,  ыргыз ——– –адио комитетинин пред-ли, ќш мугалимдер ин-тунун директорунун орун басары. 1942-47-ж. —ов. јрми€да болгон. 1947-52-ж.  ырг-н  ѕ(б) Ѕ нын лектору, ∆алал-јбад мугалимдер ин-тунун директору. 1952-59-ж.  ырг-н  ѕ Ѕ нын алдындагы ѕарти€ тарыхы ин-тунун директору. 1959-жылдан бери ошол эле ин-тта ст. илимий кызматкер.  ырг-н  омпарти€сынын 8, 9-съезд-деринде  ырг-н  ѕнын “екшерүү комисси€сынын пред-лдигине шайланган.  ызыл ∆ылдыз, эки "јрдак Ѕелгиси" ордени, медалдар, грамота-лар м-н сыйланган.

„ыг. : јдамдардын аң-сезиминдеги өткөндүн калдыктарын жоюу жөнүндө, ‘р., 1957; —оциально-экономический строй  иргизии до ¬еликой ќкт€брьской социалистической революции, ‘р., 1958; ќт кочевь€ к социализму, ‘р., 1969.

Ѕј…√≈ - мелдеште жеңгендиги үчүн берилүүчү сыйлык. Ѕ. ат чабышта, күрөштө, эр эңиште ж. б. ар кандай мелдештерде берилет.

Ѕј…√≈Ћƒ» - јламүдүн р-нундагы ќрто-јлыш сельсоветине караштуу кыштак. "јламүдүн" с-зунун аймагында. –-ндун борбору јламүдүндөн 30 км түш. -бат. тарапта, ѕишпек т. ж. станци€сынан 20 км.  алкы 406 (1974), медпункт бар.

Ѕј…√ӨЌ„Ө  - Ќарын обл-нын јк-“алаа р-нундагы јк- ы€ сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору ƒөрбөлжүндөн 10 км тун. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 300 км.  алкы 302 (1974). Ѕашталгыч мектеп, медпункт бар.

Ѕј…ƒј √ригорий »ванович (16. 12. 1902-ж. т. ) - комбайнЄр, эки жолу —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1951, 1958), ”——–дин а. ч-га эмг. сиң. механизатору. 1959-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1929-32-ж. заводдо иштеген.  ри-ничан р-нундагы  риничан ћ“—инин тракториста (1932-38), Ќовомосковск ћ“—инин (1938-41, 1945-59) ж-а ƒнепропетровск обл-нын Ќовомосковск р-нундагы "¬ыдвиженец" к-зу-нун комбайнЄру (1959). —-6 комбайны м-н 25 жумуш күнүндө 8197 ц дан ж-а май өсүмдүгун бастырган (1950), ”——– ∆ог. —оветинин 5-шайл. депутаты. Ёки Ћенин ордени, башка 2 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕј…ƒ” ќ¬ √еоргий ‘илиппович [13(26). 5. 1907-ж. т. ]-авиаци€нын ген. -полковниги (1961), —ов. —оюз. Ѕаатыры (1936). 1936-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. “. ж. жумушчусунун үй-бүлөсүнөн. 1926-жылдан —ов. јрми€да. јскердик учкучтар мектебин бүтүргөн (1928); учкуч-сыноочу. 1936-ж. ¬. ѕ. „калов, ј. ¬. Ѕел€ков м-н ћосквадан ”дд а-на, 1937-ж. “үн. уюл аркылуу ј Ўга учкан. 1939-40-ж. сов. -финл. согушуна катышкан. ”луу јта ћек. согушта авиац. дивизи€-€ардын, авиакорпустун командири. —огуштан кийин да командачылык кызматтарда иштеп келди. 1947- 49-ж\ гражд. аба флотунун Ѕашкы башкармасынын начальниги. 1952-жылдан ———– коргоо мин-восунда жооптуу кызматта иштеди. 2 Ћенин ордени, 4  ызыл “уу ордени, 2-да-раж. —уворов, 1, 2-дараж.  утузов, 2-дараж. јта ћекендик —огуш, 4  ызыл ∆ылдыз ордени ж-а медалдар м-н сыйланган. "јмерикага биздин учушубуз" (1937), "”чкучтун запис-калары" (1938), "„калов жөнүндө" (1939) китептердин автору.

Ѕј…ƒ”Ћ” “ќќ—” - ќрто Ќарын өрөөнүнүн түн. -чыгышындагы Ќура кырка тоосунун бат. уландысы, ќн-јрча суусунун алабында. ”з. 45 км, туурасы 12-16 км. ќрт. бийикт. 3800 -4000 м, эң бийик жери 4167 м (ќн-јрча). –ельефи альпы тибине кирет. „ыгышы аскалуу, батышында тайпаң жерлер кезигет. “үш. капталы терең колоттуу, өрөөндүү. Ѕайыркы муз каптоолордун издери байкалат. Ќегизинен палеозойдун сланец, аки таш теги, кумдун, палеоандезит, туф, туфтуу конгломерат ж-а дацит-тер сы€ктуу тоо тектерден түзүлгөн. јларды герциндин монцонит м-н гра-нодиорит интрузи€лары жиреп чыккан. “оонун тектон. ички структурасы - анын кыры м-н жарыш багытта жайгашкан ¬айдулу синклиналы. јл түндүгүнөн јк-“аш, түштүгүнөн “үш. —оц- өл -  өк-“ай аттуу тектон. байыркы, терең жаракалар м-н чектелген. —инклиналдын түштүгүндө —оң- өл-—уу антиклиналь! жатат.  ен байлыктары: алтын ( ум-Ѕел,  ара-Үңкүр), шеелит, кобальт (ћуз-“өр).  урулушка керектүү материалдары да бар. “үн. капталына - суб-альпы, альпы ж-а ниваль, түштүгүнө нивалдык (3900-4100 м), альпы (3900-3500 м), субальпы (3500-3100 м), суйдаң токой (3100-2800 м), тоолуу шалбаа (2800-2500 м) алкакта-ры мүнөздүү. ќн-јрча суусунун алабында палеолит адамы жашаган турак табылган.






пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞