пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

ggle_h

Ѕј…“≈ћ»–ќ¬ Ќасирдин (1916-ж. т., „үй р-ну,  егети кыш. ) -кыргыз совет жазуучусу, акын, драматург,  ыргыз ——– иск-восуна эмг. сиң. ишмери (1974). 1945-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ‘рунзедеги зооветеринари€ (азыркы а. ч. ) ин-тунда окуган. ћосквада ћ. √орький атн. адаби€т ин-туц бүтүргөн (1955). Ѕ. мугалим, " ызыл  ыргызстан" газетасынын өз кабарчысы,  ырг-н ∆—тин адабий консультанты болуп иштеген. 1967-жылдан бери " ыргызстан мадани€ты" жумалыгынын атайын кабарчысы. Ѕ. чыг-лык ишин 1934-ж. ыр жазуудан баштаган. Ѕалдарга арналган "∆омоктор" (1939) деген китеби чыккан. "јзамат" (1948) повести, "—алтанат" (1949) романы, "∆аш жүрөктөр" (1953), "∆аш муундар" (1951) повести, "Ѕекем достук" (1952) аңгемелер жыйнагы жары€ланган. јл -  ырг-ндагы социализмдин орношу, тап душмандарына каршы күрөш, колхоз курулушунун татаал процессин ж-а салтанат курулушун сүрөттөгөн "јкыркы ок" (1958), "∆ылдызкан" (1959), "“арых эстелиги" (1966) өңдүү окурмандарга кеңири белгилүү романдардын автору. Ѕ. акыркы жылдары "—онун-дар дүйнөсү" (1967), "—анта" (1971), "“урмуш элеги" (1972) романдарын жаратты. Ѕ-дун бир катар поэтикалык ыр жыйнактары ("∆үрөк күүсү", 1955; "—үйгөнүм", 1957; "ƒолон", 1964; "Ёриген таш", 1970 ж. б. ) м-н " үйөө", "јйып кимде", "јдамдын аты" деген пьесалары бар. "∆аш жүрөктөр", "Ёненин жүрөгү" операла-рынын, "јста секин колукту" муз. комеди€сынын либреттолорун ж-а бир нече очерк, адабий сын макалалар жазган, ———– элдеринин айрым акындарынын поэтикалык чыг-ларын кыргыз тилине которгон. јнын бир катар чыг-лары орусчага которулган ("¬ одном совхозе", ћ., 1951; "—тихи", ћ., 1957; "ѕоследний патрон", ‘р., 1958; "—еребр€нна€ волна", ‘р., 1958; "—ам виноват", ‘р., 1958; "∆ылдызкан", ‘р., 1958; "Ѕунтарка и колдун", ћ., 1971). Ѕ. Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг. : ∆омоктор, ‘р., 1939; —алтанат, ‘р., 1949; ∆аш жүрөктөр, ‘р., 1953; ∆ылдызкан, ‘р., 1959; “арых эстелиги, ‘р., 1966; ƒолон, ‘р., 1964; —тихи, ћ., 1957; ѕоследний патрон, ‘р., 1962; Ѕунтарка и колдун, ћ., 1971,

јд. : —амаганов ∆., "∆аш жүрөктөр" жөнүндө ба€н, китепте: —оветтик кыргыз адаби€ты, ‘р., 1958; ћаленов Ѕ., "∆ылдызкан" романынын ийгиликтери жана кемчиликтери, "јла-“оо", 1961, JM" 6; »маналиев  ., ќбраз түзүүдө Ќ. Ѕайтемировдун кээ бир өзгөчөлүгү, "јла-“оо", 1963, MSI; Ac ан а ли ев  .,  ыргыз романы, көркөмдүк критерийлер, "јла-“оо", 1973, Ms 3; ƒ ар он €н —, ¬ разных жанрах, "Ћитературна€ газета", 1958, 16 окт.

Ѕј…“≈–≈ , к. “ерек.

Ѕј…“≈Ў≈ - жыгач уста шайманы. „от түспөлдүү, жазы миздүү келип, жыгач сап ашталат. Ѕ. жыгач устачылык ишинде жумуру, жоон жыгач-тардын бетин түздөп чабууда кеңири колдонулат.

Ѕј…“»  Ө–ӨӨЌҮ  ыргыз јла-“оо-су м-н Ѕайтиктин Ѕас-Ѕөлтөгүнүн ортосунан орун алган. ј€нты 170-180 км2. ”з. 20 км, туурасы 8-12 км. ќрт. бийикт. 1100-1300 м. ∆еринин бети түз, батышты карай өрөөн бир аз бийиктеп адырларга өтөт. Өрөөн негизинен шиленди тоо тектеринен турат, чет жакаларында неогендик кум-чополуу тоо тектер чыгып жатат.  лиматы мелүүн континенттик; €н-вардын орт. темп-расы - 5∞—, -10∞—, июндуку 10-18∞— ∆ылдык жаан-чачыны 350-550 мм. Өрөөндөн јла-јрча суусу агат. ∆ер астындагы суулары ‘рунзе гд-ын камсыз кылат. ∆ери боз, күрөң топурактуу. ћаданий (буудай, картошка, мөмө-жемиш бактары) ж-а талаа өсүмдүктөрү өсөт. Ѕ. ө-ндө ¬оронцовка, —трельникова атн., ќрто-јлыш,  ашка-—уу, јрчалы кыштактары жайгашкан. ¬оронцовка кыштагында эс алуу үйү ж-а балдарды учук оруудан дарылоочу санаторий бар. Өрөөн м-н ‘рунзе ш-нан јла-јрча туристтик базасына баруучу автомоб. жолу өтөт.

Ѕј…“» “»Ќ Ѕј—-ЅӨЋ“Ө√Ү -  ыргыз јла-“оосунан Ѕайтик өрөөнү аркылуу бөлүнүп турган дөңсөөлүү адыр. ‘рунзе ш-нан 6 км түш. тарапта. ”з. 10 км, туурасы 4-6 км, өрт. бийикт. 1200-1400 м. Ќегизинен неогендин кум-чополуу ж-а плейсто-цендин шиленди тоо тектеринен турат. ƒөңсөө чыг. тарабынан јла-јрча өрөөнү м-н чектешет. ќртоңку бөлүгү бийиктеп, бат. ж-а түн. тарабы тепкич-тепкич болуп басаңдайт. ƒөң-сөөнүн үстү жайык, кыртыштуу, түн-дүгүнөн майда тектон. жарака өтөт. Ќегизинен кургак талаа ландшафты басымдуулук кылат. “үн. капталында тулаңдуу чөп, түштүгүндө бетеге, шыбак, коктуларында сейрек майда бадалдар өсөт. Ѕат. этектеринде жемиш багы, түн. -чыг. капталдарында бак-дарак өстүрүлөт.

Ѕј…-“ќЅ” - ќш обл-нын јраван р-нундагы „ек-јбад сельсоветине караштуу кыштак. ќш-ћаркамат шоссе жолунун түндүгүндө, “үш. ‘ергана каналынын чыг. тарабында, ∆данов атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору јравандан » км бат. тарапта. ќш т. ж. станци€сынан 33 км.  алкы 691 (1974). ћектеп, 2 китепкана, медпункт бар.

Ѕј…“”–—”Ќќ¬ Ќасир (17. 11. 1915-ж. т., Ќарын обл., ∆умгал р-ну,  өкөмерен кыш. ) - ƒаңк орденинин толук кавалери, 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1943-ж. —ов. јрми€га чакырылган. ќшол эле жылы 1- ж-а 2-Ѕелорус-си€ фронтторунда болот. ƒруть ж-а Ѕерезина д-ларын кечип өтүүдөгү эрдиги үчүн 3-дараж, ƒаңк ордени м-н (27. 7. 1944), ¬исла д-дагы душмандын коргонуусун бузуп өтүүдө 7 пулемЄт точкасын кыйратып, полкко жол ачкан үчүн 2-дараж. (14. 4. 1945) ж-а Ўвенов кыштагын бошо-туудагы баатырдыгы үчүн 1-дараж. (31. 5. 1945) ƒаңк ордендерине татыктуу болгон. Ѕ.  ызыл ∆ылдыз ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕј…“Үѕ, к. ‘ундамент.

Ѕј…„≈„≈ ≈… (Banunculus) - байче-чекейлер тукумундагы өсүмдүк уруусу.  өп, кээде бир жылдык, чачы тамырлуу жө тамыр сабактуу өсүмдүк. ∆албырагы сабакка кезектешин жайгашат. √үлдөрү бирден же топ гүлгө чогулган. ћөмөсү - ∆аңгакча. ”ругу ж-а вегетативдик жол м-н көбөйөт. ∆ер шарында 600гө жакын, ———–де 160,  ырг-нда 37 түрү өсөт. јл өрөөндөн тартып альпы алкагына чейинки өсумдүктүүлүктүн ар кандай типтеринде кездешет. Ѕ-дип ичинен R. sceleratus өтө уулуу. ”улуу Ѕ. дары-дармек да€рдоого пайдаланылат.

Ѕј…„≈„≈ ≈…Ћ≈– (Ranunculaceae) - эки үлүштүүлөр классынын айрым желекчелүүлөр классчасындагы өсүмдүк тукуму. Ѕ-дин бир же көп жылдык чөп, кээде бадал, жарым бадал, лнана болуп өскөндөрү бар. ∆албырактары татаал же жөнөкөй. √үлдөрү эки жыныстуу, желекчелери түркүн түстүү. ћөмөсү - урукча. ∆ер жүзүндө 1500гө жакын, ———–де 500,  ырг-нда »ќдон көбүрөөк түрү өсөт. Ѕ-дин бардык түрлөрүндө аздыр-көптүр ”” заттар (алкалоиддер, глюко-зиддер) бар.

Ѕј…џ– џ √≈–ћјЌƒј– - индоев-роп. тилдерде сүйлөгөн ири уруулар тобу; б. з. ч. 1-к. ченде –ейн м-н ¬ис-ланын, ƒунай м-н Ѕалтика, “үн. деңиздин ж-а “үш. —кандинави€нын аралыгын мекендеген. Ѕ. з. ч. 1-к-да Ѕ. г. отурукташууга өтүп, уруулук община болуп жашап, жерди менчик-тебестен, чогуу иштешкен. Ѕ. з. 1-к-нын а€гында аларда социалдык жиктелүү башталган. ”руу союздары түзүлүп, айрымдарында король бийлиги болгон.  ороль бийлигин эл чогулушу м-н ак сакалдар совети чектей алган. 2-3-к. өндүргүч күчтөрдүн өнүгүшү уруучулук түзүлүштүн акырындап бузулушуна алып келген. Ёл чогулушунун мааниси төмөндөп, мамл. бийликтин белгилери пайда болгон. Ѕул процессти Ѕ. г-дын –им импери€сы м-н болгон тыгыз байланышы да тездеткен. јл Ѕат. ≈вропанын бир катар өлкөлөрүндө феода-лизмдин өнүгүшү үчүн маанилүү роль ойногон. √өрман уруулары азыркы кездеги бат. европ. элдердин (немец, швед, дани€лыктардын ж. б. ) калыптанышына негиз болгон. ≈вропанын көп эли герман тилдеринде сүйлөгөн. Ѕ. з. 1-к-да эле Ѕ. г-дын өз жазуусу болгон.

Ѕј…џ– џ ƒҮ…ЌӨ - Ѕайыркы „ыгыш, √реци€ ж-а –имдеги алгачкы таптык коом мезгилинин историогра-фи€да кабыл алынган шарттуу туюнтмасы.

Ѕј…џ– џ  џ–√џ« “»Ћ»-6. 3. 8- 9-к-нын аралыгына чейин эле түзүлгөн деген болжол бар (ё н у с а л и-е в Ѕ. ћ.,  иргизский €зык; в кн. : языки народов ———–, т. 2., с. 482- 505). јл учурда ай, эй, ой, өй; аг, ог, ег; ан, эн, он, өң сы€ктуу тыбыштык айкалыштар сөз ичинде, сөз а€гында созулма үндүүлөргө өтө баштаган деп эсептелинет. ‘онет. мындай кубулуш “үш. —ибирдеги алтай кижи, хакас, тува тилдери м-н болгон жалпылык-тын негизинде чыккан сы€ктуу. ћаселен, аа: кыргызча - жаа, жаак, саа; хакасча - чаа, наах, саа; тува-ча - чаа, чаак, саа; алтайча - дьаа, дьаак, саан (жайа, жацак, сага) 2) оо: кыргызча - бооз; алтайча, ту-вача - боос; хакасча - поос, богос; 3) еө: кыргызча, алтайча, тувача, хакасча - сөөк (сөнөк); сөөл (сөгөл); 4) ээ: кыргызча, алтайча, тувача - бээ (бөйө), ээ (эге) ж. б. јл мезгилде сөздөр монгол тилинен көбүрөөк кирген. ћис, кыргызча, алтайча, тувача, хакасча - белен, сонурка, сонун (солуп) деген сөздөр казак, уйгур, өзбек тилдерине мүнөздүү эмес.

јв. :  ыргыз тилинин грамматикасынын жана лексикасынын очерктери, ‘р., 1965; ёнусалиев Ѕ. ћ., ѕроблемы формировани€ общенародного киргизского €зыка, "¬опросы €зыкознани€", 1955, є 2; и  иргизский €зык, в кн. : языки народов ———–, т. 2 ћ., 1966.

Ѕј…џ– џ –»ћƒ≈√» Ћј“»‘”Ќƒ»я, к. Ћатифундизм.

Ѕј…џ– џ —Ћј¬яЌƒј– - чоң уруунун тобу, индоевроп. у€га кирген борб., түш. ж-а чыг. европ. азыркы слав€н элдеринин ата-бабалары. Ѕ. с, тарыхый даректерге караганда, б. з. 1-2-к-да "европалык —армати€",  арпат м-н Ѕалтика деңизинин аралыгында, „ыг. √ермани€да жашаган венеддер деген ат м-н белгилүү болгон. 1-к-дын а€гында венеддер “а-циттерге белгилүү болуп, алар ¬исла д-нын чыгышындагы бастарлар м-н феннамдардын аралыгында жайгашкан. Ѕ. з-дын 2-4-к. герман урууларынын (готтор, гепиддер) түштүккө оошунан Ѕ. с-дын терр-€лык бүтүндүгү бузулуп, Ѕат. ж-а „ыт. тарапка обочолонот. 5-к-да гунндардын бийлиги кулагандан кийин, Ѕ. с. түштүккө оошот. јлар ант ж-а склавин деген 2 топко бөлүнөт. 6-7-к-гы Ѕ. с. тууралуу жазма даректер ———–, ѕольша, –умыни€, „ехословаки€ ж. б. өлкөлөрдүн терр-€ларынан табылган. Ѕ. з. 1000-жылдын а€гында уруучулук түзүлүштүн кулашы ж-а Ѕайыркы —лав€н мамлекетинин пайда болушу м-н о. кылымдагы слав€н элинин түзүлүшү башталды.

јв. : “реть€ков ѕ. Ќ., ‘инно-угры, балты и слав€не на ƒнепре и ¬олге, ћ. -Ћ. 1966; —лав€не накануне образовани€  иевской –уси, ћ., 1963 (ћ»ј, Ki 108).

Ѕј…џ– џ “Ү–  ∆ј«ћј Ё—“≈Ћ» “≈–»-түрк уруулары м-н эл-дерине тиешелүү жазма эстеликтер. јлар негизинен 6-13-к-дан мураста-лып калган (кээ бир ил. ад-ттарда 14-к-дагы жазмалар да ушул эстеликтердин эсебине киргизилип жүрөт). Ѕ. т. ж. э. байыркы орхон-енисей (рун), байыркы уйгур, араб жазма-чиймесинде жазылган. јлардын эң байыркылары - ќрхон ж-а ≈нисей д-ларыны€ боюнан табылган, 7-9-к-га тиешелүү ташка чегилген байыркы түрк жазма эстеликтери. Ёң ирилери:  үл-“егиндин, ћогил€ндын (Ѕилге- агандын), “оңукүктүн, ћоюн-чур м-н  ули-чурдун эстеликтери ж-а ќн-гин эстелиги. Ѕ. т. ж. э-не ушул эле алфавит м-н жазылган “алас та€кчасынын жазуусу, андан башка жүзгө жакын майда эстеликтеги (ташка, ка-рапага, жыгачка ж. б. жазылган) жазуулар, араб алфавити м-н жазылган 11-к-га тиешелүү ћахмуд  ашгаринин белгилүү "ƒивани лугат-ит-түрк" аттуу сөздүгү, ошол эле 11-к-га тиешелүү ∆усуп ’ас ∆ажиб Ѕала-сагунинин " утадгу билиг", јхмед ёгнекинин "јтабетү-аль-хакайик" деген поэмалары ж-а уйгур алфавити м-н жазылган диний мазмундагы чыгарма да кирет. ќ. эле христиан, ма-нихей, будда диндериндеги башка чыг-лар ар түрдүү чарбалык ж-а алым-берим катнаштарды күбөлөгөн укук документтери да бар. Ѕайыркы түрк тилинде манихей, брахми, согда, тибет, кытай тамгалары м-н диний мазмундагы майда эстеликтер да жазылган. Ѕул эстеликтер жазылган жазуу системалары сүрөтү, тилдик өзгөчөлүктөрү б-ча бири биринен да, азыркы кездеги түрк тилдеринен да орчундуу айырмаланат, бирок тектеш тилдердин тарыхый өсүш-өзгөрүш процесстерине байкоо ∆үргүзүүгө, ошол доорлордун коомдук-са€сий, ма-даний-укук, үрп-адаттарын, ал кездеги түрк урууларынын өз ара карым-катнаш, духовный ж-а диний шпеним-дерин изилдөөгө жардам берүүчү ил. булактар катары жогору бааланат.

јд. : ћалов —. ≈., ѕам€тники древне-тюркской письменности, ћ. -Ћ., 1951; его ж е, ≈нисейска€ письменность тюрков, ћ. -Ћ, 1952; Ѕатманов ». ј., язык енисейских пам€тников древнетюркской письменности. ‘р.. 1959.

Ѕј…џ– џ “Ү–  “»Ћƒ≈–» -јзи€дагы байыркы түрк урууларынын (элдеринин) тили. Ѕуга эң оболу орхон-енисей жазма эстеликтери деп аталган жазуулардын тили кирет. Ѕул тилдердин бир өзгөчөлүгү - сөз ортосунда ж-а сөз а€гында р~т //д~с// з~й тыбыштык туура келүү закону үстөмдүк кылат. ћис, эстеликтердин тилиндеги адак азыркы түрк тилде-риндеги азап ÷айак деген сөздөргө туура келет; табыш жөндөмөсүнүн мүчөсү-ыг //иг: niciz - кишини, ашыг-ашты; барыш жөндөмөсүнүн мүчөсү көбүнчө каткалаң: Ќгкэ - "жерге"; капугка-"капкага"; барыш жөндөмө-сүнө-гару //-гэрү мүчөсү мүнөздүү; тиргэру-"жерге"; атоочтук-течи Ң-та-чы мүчөлөрү м-н жасалган: өлтэчи - өлүп жаткан; чакчыл этиштер-гаак// пэн мүчөлөрү м-н жасалган: олыръг-пан - отуруп; өткөн чактын экинчи жагынын жекелик ж-а көптүк түрлөрү - тыг-тиг мүчөлөрү м-н жасалган: ]аңылтыг - жаңылдын; же жацылды-ңар; тыбыштык системасына э<и, ш>с өтүштөрү мүнөздүү: иер эмес, йир, эшит эмес, всид. Ѕул тилдерге 5-9-к-га тиешелүү байыркы уйгур эстеликтери, 10-13-к-дагы манихей-уйгур, будда-уйгур ж-а караханилер дооруна тиешелүү араб тайгасындагы уйгур-мусулман жазма эстеликтери да кирет. јлардын тили бири биринен айырмалуу.  ийинки доорлорго (9-13-к. ) тиешелүү байыркы уйгур эстеликтери тил өзгөчөлүгү жагынан байыркы орхон-енисей мезгилиндегиден айырмаланып, обочолоно баштаган. ћис, сөз башындагы мурдагы "б" ж-а "д", "м" ж-а "т" м-н алмашкан: бен эмес, мен; деее эмес, тебе; мурдагы -ан дын ордуна -ган колдонулган: тамак эмес, там-гак; каалоо-ниет ыңгайдын-асы мүчөсүнүн ордуна-г;/ мүчөсү колдонулган: турасы эмес, турагу; сөз а€гында чи" дын ордуна "н" келген: кой эмес, кон; кайда эмес канда; д÷й дын ордуна "з" түшкөн: адак // айак эмес, азап ж. б. Ћексика-граммат. өзгөчөлүктөр Ѕ. /т. т-ин бири биринен да, азыркы түрк тилдеринен айырмалайт. јлардын азыркы түрк тилдеринин айрымдарына окшош ж-а жакындык белгилери да бир кылка эмес.

јд. : Ѕаскаков Ќ. ј., ¬ведение в изучение тюркских €зыков, а изд., ћ., 1969; “юркологические исследовани€. —борник статей, посв€щенный 80-летию акад.  .  . ёдахина, ‘р., 1970.

Ѕј…џ– џ ”…√”– ∆ј«””—” -байыркы орхон-енисей жазуусунун негизинде түзүлгөн ташка чегип жазууга ылайыктуу рун жазуу. (Ѕуга далил катары —еленга д-нын боюнан табылган байыркы эстеликти көрсөтүүгө болот). Ѕ. у. ж. арамей жазуусунун негизинде өнүккөн согда жазуу системасын өздөштүрүү аркылуу түзүлгөн. ∆азуу жогортон төмөн карай жазылган. Ѕ. у. ж-да манихей ж-а будда диний ад-ттардын котормолору, чарбалык, укук документтеринин үлгүлөрү сакталып калган. Ѕул жазуу системасы байыркы уйгурлардан моңголдор-го оошкон; аны азыр да манжурлар колдонушат. Ѕ. з. 10-14-к-нан тартып уйгурлар араб жазуусуна өтүшкөн. јд. : ћ а л о в —. ≈., ѕам€тники древне-тюркской письменности, ћ. -Ћ., 1951; Ќ а-с и л о в ¬. ћ., ƒревнеуйгурский €зык, ћ., 1963; ƒревнетюркский словарь, ћ. -Ћ., 1969.

Ѕј…џ– џ ”…√”– “»Ћ» -орхон түрктөрүнүн, б. а. байыркы огуздар-дын тилине жакын тил; байыркы жазуу эстеликтери бар жазма тилдердин бири. Ѕул тилде орхон тамгасы м-н ташка чегилген (—еленганын боюнан табылган) байыркы эстелик, 5-8-к-дагы байыркы уйгур тамгасы м-н жазылган манихей-уйгур, будда-уйгур сы€ктуу диний маанидеги чыг-лардын котормолору (манувкрипти), 10-15-к-дагы араб тамгасы м-н жазылган му-сулман-уйгур эстеликтери бар. Ѕ. у. т-нин фонет. түзүлүшү үчүн и-е, д-т, ж-а с-ш тыбыштарынын сөз ичинде алмашуулары мүнөздүү. јнда катар муундардын чегинде лт, рт, нт тыбыш айкаштары келет (болтумуз - болдук, билтимиз - билдик). Ѕ. у. т-нин грам-мат. түзүлүшүндө атоочтуктун ба-йыркы-жа (йор-ыг-ма-бараткан), тангыч формасы (-матын, - метин, - мэтин: билмэтин-билбестен) учурайт. Ћексикасында байыркы иран тилинин элементтери бар.

јд. : ћ а л о в —. ≈., ѕам€тники древне-тюркской письменности, ћ. -Ћ., 1951; Ѕаскаков Ќ. ј., “юркские €зыки, ћ., 1960; Ќасилов ¬. ћ., ƒревнеуйгурский €зык, ћ., 1963; ƒревнетюркский словарь, ћ. -Ћ., 1969.

Ѕј…џ–ЋјЌ””, к. јдаптаци€.

Ѕј…џ“””-туут жакындаганда саан-ды токтотуу. “убар мал, негизинен саан уй түрүнө, породасына, жашына, организминин физиол. өзгөчөлүктөрүнө жараша саалбай калат. ∆акшы төл, көн сүт алуу үчүн малды өз убагында Ѕ. зарыл. јнткени байыган малдын организми туутка чейин чыңалып, тууту жеңил өтөт.  унарсыз малдын сүтү эрте тартылат. —аан уй сүттүүлүгүнө, эттүүлүгүнө ж-а жашына жараша тууруна 45-60 күн калганда байытылат.

Ѕј , к. ћөмө багы.

Ѕј  “»√ҮҮ - бак-дарак көбөйтүү-нүн негизги ыкмасы. Ѕактын өсүп-өнүгүшү м-н түшүмдүүлүгү көчөнү туура тигүүгө байланыштуу. Ѕ. т. эрежеси бузулса, көчөт куурап калат.  өбүнчө бир ж-а эки жылдык көчөт тигилет. јл көчөт керектүү узундукта, жоон, бутактуу (4-6 негизги бутак) ж-а тамыр системасы күчтүү болушу зарыл. “игилүүчү жер терең айдалып, семиз болуу керек.  ырг-н-да Ѕ. т. негизинен жазында, күзүндө жүргүзүлөт. ∆азында отургузулуу-чу мөмө-жемиш багы үчүн чөнөктөр күзүндө, күздүгүнүкү тигүүгө 20-30 күн калганда казышат.

Ѕј ј ∆јЋЅџ–ј  (Plantago) - бака жалбырактар тукумундагы өсүмдүк уруусу - Ѕир же көп жылдык чөп. ∆албырактары жөнөкөй, көпчүлүк учурда гүл огунун негизиндеги розет-кага топтолгон, кээде сабагы жалбырактуу. √үлдөрү майда, көрксүз, топ гүлү - машак, сабагынын учуна жайгашкан. ћөмөсү-кутуча. ∆ер жүзүндө 260ка жакын, ———–де 27,  ырг-н-да 10 түрү белгилүү. Ѕ. ж-тын түрлөрү өрөөндөн тартып, алыш алкагына чейин арыктын жээктеринде, эски аңызда, жолдун бойлорунда, тоо этек-теринде, жайытта, чөлдө өсөт. Ёлдик медицинада 3 түрү колдонулат. „оң Ѕ. ж. жер бетинде эң кеңири таралган түр. ∆албырактары жумуртка формалуу, дого сымал тарамыштуу. Ўиреси - аш-казан оорусуна, ич өткөккө дары. ќртончу Ѕ. ж-тын жалбырактары кичирээк.  ырг-нда  очкор өрөөнүндө өсөт. »нди€ Ѕ. ж-гы бир жылдык, сабагынын бийикт. 5-56 см. ∆албырагы ичке, көбүнчө колдо гана өстүрүлөт, жапайы түрү  етмен-“өбөдө кездешет.

Ѕј ј…џ– -  иров р-нундагы  ара-—ай сельсоветте караштуу кыштак. "Ѕакайыр" к-зунун аймагында. –-н-дун борбору  ировдон 37 км түш. -бат. тарапта. ћаймак т. ж. станци€сынан 30 км.  алкы 1730 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

Ѕј ј…џ– —””—” -“алас суусунун сол куймасы. ”з. 43 км. јлабынын а€нты 196 км2. “алас кырка тоосунун түш. капталынан башталат. “алас суусуна жетпей ј -„»… кыштагынын аймагында соолот. ∆ог. агымында кууш капчыгайлуу, шар агат. “өмөнкү агымында нугу кеңейип, тайыз-дайт. ∆алпы уз. 33 км келген 13 ( уру-Ѕакайыр, —уулуу-Ѕакайыр ж. б. ) чакан куймалары бар. ћай айында кире баштайт, эң көп чыгымы (июнь - сент. ) 1, 19-2, 03 м31сек, эң азы (дек. ) 0, 20 м%\сек га жетет. ∆ылдык орт. чыгымы 0, 70-0, 80 ж3/сек. јл кар, мөңгү ж-а булактардан куралат. ∆ээгинде Ѕакайыр кыштагы жайгашкан.

Ѕј јЋј– (Ranidae) - жерде-сууда жашоочулардын куйруксуздар түркүмүндөгү тукуму. Ѕ. “үш. јмерика, “үш. јвстрали€ ж-а ∆аңы «еланди€-дан башка бардык жерде кеңири таралган. Ѕ. 6 тукумчага бөлүнөт.   а-д и м к и Ѕ. тукумчасына 7 уруу\ кирет.  еңири таралган Ѕапа тукум-часынын 200 гө жакын түрү белгилүү. јлардын тилинин бош учунда оюгу ж-а арткы бутунда сүзгүч жар-гакчалары болот. Ѕ-дын арасында кургакта ж-а сууда жашагандары да бар. Ёң чоң түрлөрү - өгүз бака ж-а голиаф бакасы. Өгүз бакасы-нын денесинин уз. 20 см ге чейин, салм. 600 г га жакын. —ырткы түсү саргыч күрөң, жонунда кочкул күрөң тактары бар. ћайда балык, бака ж-а омурткасыздар м-н азыктанат;  өнөк башы 2 жылда өөрчүп жетилет.  ээ бир өлкөдө чоң Ѕ. тамак катары пайдаланылат. ———–де Ѕапа уруусунун 11, анын ичинен  ырг-нда 2, курбакалардын 1 түрү кездешет.

Ѕј јЌ, ача бакан, түндүк бакан - үй тирчилигинде, айрыкча боз үйдү тигүүдө колдонулуучу жоондугу билектей, узундугу 3-5 м келген бир учу ачакей, экинчи учу мукур учталган жыгач. Ѕ. көбүнчө узун, түз өскөн четин, арча, балаты ж. б-дан жасалат. Ѕ. боз үйдүн түндүгүн көтөрүүгө, үзүктү, түндүк жабууну, эшик чийди салууга, эшик боону түндүктөн өткөрүүгө, жаанда от жакканда түндүк жабуунун бир бурчун тирөөго, кар жааганда ичинен түрткүлөп боз үйдүн үстүндөгү карды түшүрүүгө, шамалда бөл баканды туура коюп ууктарды тирөөгө, кийиз жасаганда, чийдин сыртына кошо таңып коюуга, чий согууга, өрмөк курууга ж. б. жу-муштарга колдонулат. »лгери ич ара болгон жоокөрчиликте ¬-ды учтай салып же учуна курч темир бекитип коюп, найза катарында пайдала-нышкан.

Ѕј Ѕќ, “онкий булуңу-“үш.  ытай деңизиндеги булуң,  ытай ж-а ¬ьетнам жээгинде. јны деңизден Ћэйчжоу ж. а-ы ж-а ’айнань а-ы бөлүп, кургактыкка 330 км кирип турат. Ѕулуңдун кире бериш жеринин туурасы 241 км, тереңд. 40-82 м. “үн. бөлүгү (’айнань а. м-н материк ортосунда) ’айнань кысыгы аркылуу деңиз м-н туташат. “ашкындоо учурунда суу 5-9 м ге чейин көтөрүлөт. ѕорту - ’айфон (¬ƒ–). Ѕј ≈Ћ»“ [ойлоп чыгаруучу бельг. - амер. химик Ћ. Ѕакеланддын (1863- 1944) ысымынан]-жегич катализатор аралаштырылып, формальдегид-дин фенол м-н кошулушунан алынган чайырдын эскирген тех. аты, к. ‘енол-альдегид чайыры. Ѕј ≈Ў ≈вгений »ванович (1910-ж. т. ) - сов. физиолог, мед. илимд. доктору (1949), проф. (1951). —аратов ун-тинин мед. ф-тетин бүтүргөн (1927).  ыргыз ——–инин ∆умгалдагы врачтык участогунун башчысы (1927-31). Ћенинграддагы 1-мед. ин-тунун нормалдуу физиол. кафедрасынын аспиранты (1931-34), андагы борб. рентген радиологи€ ин-тунун ил. кызматкери (1934-42), ст. илимий кызматкери (1942-53).  ћћ»нин нормалдуу физиол. кафедрасынын башчысы (1953-74). —аламаттык сактоонун отличниги (1950),  ыргыз ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1961). Ѕ. "јрдак Ѕелгиси" ордени м-н сыйланган.

„ыг. :   классификации процессов возбуждени€ и торможени€, в кн. : ћатериалы третьей конференции физиологов —редней јзии и  азахстана, ƒуш., 1966; —труктура функции живой системы, ‘р., 1971.

"Ѕј »Ќ— »… –јЅќ„»…" - большевиктик алгачкы газеталардын бири, јзерб.  ѕ Ѕ нын, јзерб. ——– ∆ог. —овети м-н ћин. —оветинин органы. 1906-ж. негизделип, ошол жылдын апрелинен жашырын чыга баштаган. –ед. составына ¬. ѕ. Ќогин, ¬. ј. –а-дус-«енькович ж. б. кирген. 1908-жыл-дын сент. -окт. айларында газетанын акыркы 18-номери жарыкка чыккан. √азетаны — “. якушев редакторлогон. 1917-ж. 22-апрелде (5-май) газета кайрадан чыга баштап, мусаватчыларды, иашнактарды, эсерлер м-н меныне-зжктерди ашкерелеген, массаны боль-шевиктердин айланасына топтоштур-гал. 1918-жылдан тартып газетанын ". аткы редактору ј. јмир€н ж-а — √. Ўаум€н болгон. Ѕакуда —овет бийлигинин убактылуу кулагандыгы-на байланыштуу газетанын чыгышы токтотулуп, 1920-жылдын 7-но€брынан баштап газета кайра чыга баштаган. 1946-ж. Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

Ѕј »–ќ¬ јпас (1935-ж. т. )-сов. геолог, геол. -минералоги€ илимд. доктору (1974). ‘рунзе политех, ин-тунун тоо-геол. ф-тетин бүтүргөн (1957).  ыргыз ——– »јнын √еол. ин-тунун кенже (1957), ст. (1969) илимий кызматкери. Ѕ-дун эмгектери “€нь-Ўандын геол. түзүлүшүнө, тоо тек кат-марларынын стратиграфи€сына, пайда болуу шартына, тектон. структура-лардын өнүгүшүнө, динамикасына арналган. ќ. јзи€нын чыг. бөлүгүндөгү метаморфизмге дуушар болгон тоо тектердин петрологи€сын изилдеп, метаморфизм учурунда болуп өткөн физ. -хим. кубулуштарды аныктап, метаморфизм фаци€ларынын картасын түзгөн. “€нь-Ўань материалдарынын негизинде геологи€нын чечиле элек теори€лык маселелеринин бири - метаморфизм м-н тектониканын байланышын аныктаган. јл тоо тектердин метаморфизмделиши м-н байланышкан кен байлыктар б-ча да изилдөө жумуштарын жүргүзүүдө.

„ыг. : “ипы метаморфических комплексов —редней јзии, в кн. : ћетаморфические по€са ———–, Ћ., 1971;  арта метаморфических фаций восточной части —редней јзии масштаба: 1:1500 000, ћ., 1971 (совм. с Ќ. Ћ. ƒобрецовым); ћетаморфические комплексы восточной части —редней јзии, ‘р., 1972 (совм. с Ќ. Ћ. ƒобрецовым).

Ѕј Ћј∆јЌ, бадриджан (Sola-num melongena)-ит жүзүмдөр тукумундагы көп жылдык өсүмдүк. —абагы катуу, бийикт. 1 м ден ашат.

ћөмөсү алмурут сымал жумуру, салм. 0, 4-1 кг. Ѕ. жылуу, нымдуу жерде жакшы өсөт. ∆апайы түрү “үг€. -„ыг. јзи€да кездешет. “ропиктик, субтропиктик алкактарда айдалат. Ѕат. «акавказьеде, –—‘—– м-н ”краи-нанын түштүгүндө, ћолдави€да, ќ. јзи€да өстүрүлөт. —оставында: 7, 1- 11% кургак заттар, 2, 72-4% кант, 0, 6-1, 4% белок, 0, 1-0, 4% май бар. јл тамак-ашка керектелет; консерва ө. ж. үчүн баалуу жашылча. √ектарынан 15-30 т түшүм берет. Ќегизги сорттору: деликатес - 163, ƒон - 14, —имферополь - 105. «ы€нкечтери: талаа канталасы, ийин чегиртке ж. б. »лдеттери: кургак чирик, солуу, фитофтора ж. б.

Ѕј ћј јј–џ (Apismelibera) - жаргак канаттуулар тукумуна кирүүчү, уюк-уюк болуп жашоочу аарыныи түрү. јр уюкта бирден эне аары ж-а 40-60 миң (кышында 10-15 миң) ишчи аары болот. јарылар эне, эркек-"жатып ичер" ж-а ишчи болуп -бөлүнөт. Ѕал жыйноо, уюкту таза сактоо, тоюттандыруу жумушун ишчи аарылар аткарат. Ѕ. а. түрдүү гүл ширесин жыйнап, аны жем-сөөсүндө балга айландырат да, уюк-тагы мом чөнөктөргө төгөт. јр уюк кыш бою 20-25 кг бал керектейт. јары  ырг-нда эгилме ж-а жапан өсүмдүктүн 200дөй түрүнөн (эспарцет, беде, акаци€, тал, кара жыгач, өрүк, кара өрүк, алма, фацели€, алмурут, күн карама, пахта, четин ж. б. ) бал жыйнайт. јр уюктан бир сезондо 30-50 кг бал, 1 кг мом ж-а 1 жаш уюк бөлүп алууга болот. „үй өрөөнү м-н ќш обл-да эрте жазда бал челектер бак ичине жайгаштырылат, кийин жайытка же өрөөндөгү эспарцет ж-а пахта талааларына жакын которулат.  ырг-ндын түндүгүндө жазында бал челек бакка коюлат, жайында эспарцет талааларына, андан кийин тоо жайыттарына. көчүрүлөт. –есп-канын шартында тоочул боз кавказ аарысын көбөйтүү ылайыктуу. јарынын илдеттери: позема-тоз, аспергиллез ж. б.

Ѕј ћј  јЌј““””Ћј– ‘јЅ–» ј—џ - эт ж-а жумуртка өндүрүүчү мамл. ишкана. јлгачкы Ѕ. к. ф. 1931 -32-ж. ћоскванын жанында курулган. јл ири ө. ж-луу шаарга жакын жайгаштырылат да, калкты эт ж-а жумуртка м-н камсыз кылат. ћында бакма канаттуулар тордо багылат, алардан жумуртка жыл бою алынат. Ѕул - чарба жүргүзүүнүн интенсивдүү системасы. јнын цехтеринде ыңгайлуу темп-pa сакталып, желдетүү, электр жарыгы колдонулат. Ѕакма канаттууларды асылдандыруудан алардын продуктуулугу жакшырууда. јларга дан, минералдуу ж-а вита-миндүү тогот берилет. Өндүрүштүк процесстер (тоют да€рдоо, тоюттандыруу, жумуртка сорттоо ж. б. ) ме-ханикалаштырылган.

Ѕј ћј  јЌј““””Ћј– ‘≈–ћј—џ -үй куштарын: тоок, каз, күрп, өрдөк багуучу ферма. ћындай фермалар колхоз, совхоздо уюштурулат. »ри Ѕ. к. ф.  раснодар, —таврополь крайла-рында ж-а –остов обл-нын к-здорун-да,  ырг-≈дын айрым чарбаларында бар. јл ферма үй куштарынын жаңы породасын чыгарууга катышып, анын продуктулуулугун арттырып, инкубаци€ станци€сын жумуртка м-н камсыз кылат, к. Ѕакма канаттуулар чарбасы.

Ѕј ћј  јЌј““””Ћј– „ј–Ѕј—џ- мал чарба тармагы. Ѕакма канаттуулар жумуртка, эт, мамык, чалгын ж. б. алуу үчүн өстүрүлөт.  ыгы жер семирткич болот. “оок ж-а күрп этин-дө 20% протеин, 15-22% май, 1% минералдуу заттар; бордолгон өрдөк м-н каздын этиндө 30% тен ашуун май бар. “ооктун жумурткасында 5 г дан ашык май, 7, 5 г протеин, минералдуу заттар, ј, ƒ, ≈,   ж. б. ви-таминдер болот. Ѕакма канаттуулар тез жетилет. ћеки€н 4-6 айлыгында тууй баштап, жылына 150-180ден ашык жумуртка берет. Өрдөк, каз ж-а күрптөн, эт көп алынат. Өрдөктүн 2 айлык жөжөсүнүн салм. 2 кг га жетет. Ѕ. к. ч. рев-€га чейин –осси€да артта калган. ———–де ал өлкөнүн бардык жеринде, көбүнчө түштүгүндө, “үн.  авказда, ”краинада, кара топурактуу ж. б. областтарда өнүгүүдө.  олхоздордо бакма канаттуулар фермалары 1929-ж. уюштурула баштаган.  ырг-нда 141 ферма, 4 фабрика ж-а јт-Ѕашы асыл тукум бакма канаттуулар з-ду бар.  олхозчу, жумушчу ж-а кызматчылардын менчигинде бакма канаттуулар көп. ———–де бакма канаттуулардын жаны породаларын чыгаруу б-ча чоң иш жүргүзүлүүдө.  олхоз-совхоздордо жерг. тоокту мыкты порода м-н аргындаштырып, орустун ак, первомай ж-а москва порода-лары чыгарылган. Ѕиздин өлкөдө Ѕ. к. ч. б-ча ил. из. жумушун ———– »ј, союздук респ-калардын »јлары, бакма канаттуулар б-ча ил. из. ин-ту («агорск), “имир€зев атн. а. ч. академи€сы,  ыргыз ——–инде  ырг-н мал чарба ж-а вет. ил. из. ин-ту ж. б. илимий мекемелер жүргүзөт.

Ѕј ћј  ќ≈Ќ, к.  ойон.

Ѕј ћјЋјЎ“џ–”” - адамдын жапайы айбандарды акырындык м-н колго үйүр алдыруу ж-а өзгөртүү процесси. Ќатыйжада алар үй айбандары болуп чыгат. “аби€тта жапайы айбандардын түрлөрүнүн көптүгүнө карабастан, адам анын бар болгону 60-ка жакын түрүн гана бакмалаштыр-ган. Ѕ. болжол м-н 12-25 миң жыл мурда, мезолит ж-а неолит доорунда башталган.  өпчүлүк окумуштуулардын пикирлери б-ча, адегенде чочко, андан кийин эчки ж-а кой бакмага үйрөтүлгөн.  ойлордун түпкү тектери - Ѕорб. ж-а ќ. јзи€дагы жапайы койлор. Ёчкилер безоар эчкилеринен, уй турдан, жылкы тарпан ж-а прже-вальский жылкыларынан бакмалаш-тырылган. “ооктун түпкү теги - жапайы банкив тооктору. Ѕ-нун а. ч-да мааниси чоц.

Ѕј -ѕј–  »— ”——“¬ќ—”- калктын турмуш-тиричилик, маданий ж-а эстет, талаптарын канааттандыруу үчүн нарктарды ж. б-ды жашылдандыруу-чу участокторду түзүү өнөрү. Ѕ. и. ландшафттык композици€сы б-ча « түргө бөлүнөт: 1) кол м-н отургузулган бак-дарак; 2) пейзаждык-жараты-лыштык бак-дарактар; 3) кол м-н отургузулган дарактарды пейзаждык-жаратылыштык бак-дарактар м-н аралаштыра отургузуу. –осси€да азыркыдай бак ж-а парктар 18-к-да пайда боло баштаган. ѕетергоф паркы (азыр ѕетродворец), ћосквадагы  усково парктары ж. б. Ѕ. -и. соц. коомдо бүткүл совет элин тейлейт, ошондуктан ар бир союздук респ-калардын бардык шаарларында, ш. т. посЄлоктордо, кыштактарда ж-а курорттук жайларда бак-дарактар тигилип, парктар ку-рулууда. Ѕуга ‘рунзедеги  ара жыгач багы, ƒостук паркы, ƒзержинский, ∆аш √варди€ бульварлары мисал.

Ѕј – јхмед ’асан (1914-ж. т. ) - »рактын аскер ж-а мамл. ишмери, генерал. 1958-ж. 14-июлдагы антимо-нархи€лык антиимпер. рев-€га катышкан. 1963-жылдын февралынан но€брына чейин »рак өкмөтүндө премьер-министр, 1963-жылдын но€б-рынан 1964-жылдын €нв арына чейин вице-президент болуп, кийин отставкага чыккан. 1968-жылдын 17-июлу-нан »рак –есп-касынын президенти ж-а –ев-чыл командование —оветинин (өлкөдөгү бийликтин жогорку органы) пред-ли; 1968-жылдын 31-июлу-нан бери премьер-министр да болуп иштеп жатат. »рактагы Ѕаас парти€сына башчылык кылат.

Ѕј “≈ “≈– - канаттуулардын көгүчкөн сымалдуулар түркүмүндөгү уруулары. Ѕ-дин көгүчкөндөрдөн айырмасы: алар анча чоң эмес (уз. 14- 30 см), мойнунда кара көк тагы бар, куйругу узун. Ѕ-дин түсү күрөң, арка бели кара көк, боору агыш, куйрук чалгындары көгүш. Ѕ. ≈вропанын борб., түш. бөлүктөрүндө, »ран, јфганистанда жашайт. ———–де 1 уру-ну түзгөн 5 түрү белгилүү, алар  рым,  авказ,  аз-н ж-а ќ. јзи€ респ-каларында кездешет. —удан, —ахара, чөлдөрүндө кыштайт. Ѕадалдар-га у€ салып, эки ак жумуртка тууп, эркеги м-н ургаачысы жарым айча кезектешип басат. Ѕ-тер өсүмдүктүн уругун, мөмөсүн, арпа, сулу, буудай ж. б. жейт. Ёти көгучкөндукундөй.

Ѕј “≈–»ќЋќ√»я (бактери€лар ж-а. . . логи€)- бактери€лар ж-дөгү илим, микробиологи€лык тармагы. Ѕ. бир катар өзүнчө тармактардан турат. ∆алпы Ѕ. бактери€лардын морфо-логи€сын, физиологи€сын ж-а биохи-ми€сын, алардын өзгөргүчтүгүн, тукум куучулугун, жаратылышта тара-лышын, эволюци€сын ж. б. үйрөтөт. ћедициналык ж-а ветеринари€ л ы к Ѕ. патогендүү бактери€лардын биологи€сын, алардын ажыроо методун ж-а иммунитеттик кубулуштарын аныктап, кишинин, жаныбарлардын жугуштуу ооруларын дарылоо, алдын алуу үчүн "тайын заттарды иштеп чыгат. јйыл чарба Ѕ-сы жер кыртышынын түзүлүшүн жакшыртуу ж-а түшүмдүүлүктү жогорулатуу үчүн а. ч. продуктуларын да€рдоого (силостоо, ачытуу, нымдоо ж. б. ) катышкан бактери€лардын маанисин изилдейт. “ехника Ѕ-сы-нын спирт, орг. ж-а амин к-таларын, ферментти, антибиотиктерди иштетип чыгарууда мааниси чоц.

Ѕј “≈–»ќ‘ј√ ћ≈Ќ≈Ќ ЁћƒӨӨ-кээ бир жугуштуу ооруларды дарылоодо ж-а алардын алдын алууда бактерио-фагдарды колдонуу.

Ѕј “≈–»ќ‘ј√ƒј– (бактери€лар ж-а гр. phagos-жегич), ф а г д а р - бактери€ларды ж. б. микроорганизмдерди бузуучу касиети бар бактери€-лык вирустар. Ѕ. адамдын, жаныбарлардын ичегисинде, өсүмдүктөрдө, топуракта, көлмөлөрдө, агын суулар-да кеңири таралган. јл ферменттерди бөлүп чыгарып, бактери€лардын сырткы челин эритип, башындагы ичке жипчелердин жардамы м-н мик-робго кирет, өзүндөгү нуклеин к-тасы аркылуу бактери€ үчүн белок, ƒЌ , –Ќ  синтездөөнү токтотот да, өзү үчүн нуклеин к-тасын ж-а белок синтез-дейт. јл белоктун бир бөлүгү жаңы пайда болгон Ѕ-дын челин түзөт. Ѕ-дын айрымдары белгилүү бир гана түрдү (монофаг). экинчилери микро-организмдин ар кандай түрлөрүн (полифаг) эритет. Ѕ. дизентери€, келте, холера, чума ооруларын дарылоодо, алардын алдын алууда, генетика ж-а молекулалык биологи€лык теори€лык иштери үчүн колдонулат.

Ѕј “≈–»ќ÷»ƒƒ»  Ћјћѕј-төмөнкү басымдагы газ разр€ддык сымап-туу лампа.  убаттуулугу 15-30 вт. Ћампаны электр лини€сына кошкондо, сымап разр€ддалып, ультра кызгылт көк нур пайда болот. Ѕ. л. операци€лык бөлмөдөгү, бактериол. лабо-ратори€дагы ж. б. жайлардагы абаны зы€нсыздандыруу үчүн ж-а дарылоо ишинде колдонулат.

Ѕј “≈–»”–»я (бактери€лар ж-агр. uron - заара) - бактери€лардын заара аркылуу бөлүнүп чыгышы. Ѕактери€лар кан аркылуу (көбүнчө ич келте, грипп, туберкулЄз, кептөөр ж. б. ооруларда) ж-а лимфатикалык жол м-н (ичеги ооруларында) заарага өтөт. ƒарылоо негизги ооруга карата жүргүзүлөт.

Ѕј “≈–»÷»ƒƒ≈– - бактери€ларды ж. б. микроорганизмдерди жок кылуучу хим. каражаттар. Ѕактери€ларды ептүрбөстөн, алардын көбөйүшүн токтотуучу Ѕ. бактериостатикалык заттар деп аталат. Ѕ. катарында орг. ж-а орг. эмес заттар: галогендер, азот кычкылдары, хлориддер гипохлорид-дер, суутектин өтө кычкылы, фенол, спирт, формалин, күкүрттүү газ, этилен кычкылы, бромдуу метил ж. б. пайдаланылат. Ѕ. зы€нсыздандыруу-чу, б. а. дезинфекци€лоочу же антисептик зат катары ж-а химиотерапи€-да колдонулат.

Ѕј “≈–»я  ј–ћј√џ„ - абадагы микроорганизмдердин санын аныктоочу аспап. јбаны текшерүүдө колдонуучу методдор экиге бөлүнөт. — е-дименттик - абадагы микробдордун өстүрүлө турган табактын үстүнө түшүшүнө негизделген. Ѕул метод турак-жайлардагы, мал сарайлардагы абаны текшерүүдө колдонулат. ј с-пираци€лык - изилдеп турган абаны сордуруп алып, микробдорду өстүрө турган табак аркылуу өткөрүүгө негизделген. Ѕул метод м-н ар бир кубометр абадагы микробдордун санын так эсептөөгө болот. Ѕј “≈–»яЋј– (гр. bakterion -та€кча) - микроскоп аркылуу гана көрүнүүчү бир клеткалуу организмдердин чоң тобу. Ѕ. -жөнөкөй €дролуу, хлорофилл ж-а пластиддери жок, бөлүнүү жолу м-н көбөйүүчү организмдер. ‘изиологи€сы ар түрдүү, биохим. жактан активдүү келип, топуракта, сууда, абада кеңири тараган. ћикрос-копту ойлоп тапкан ј. Ћевенгук өсүмдүктөрдүн ширесинен ж-а тиш киринен Ѕ-ды 1-көргөн. 20-к-дын башында бардык шартта кездешип, оору пайда кылуучу түрдүү Ѕ. байкалган. ј. ѕастзр Ѕ-дын ар кандай заттардан азыктанышын, дем алышын ж-а биосинтезге окшогон эң маанилүү өзгөчөлүктөрүн изилдеген.  ийинчерээк сов. илимпоздор —. Ќ. ¬иноградский, ¬. Ћ. ќмел€нский, Ѕ. Ћ. »саченко таби€тта заттардын айланышында Ѕ-дын тиричилик үчүн зарыл шарттарды түзөөрүн анык-ташкан. Ѕулардын чоңдугу микрон м-н өлчөнөт, айрымдарын оптикалык микроскоп м-н да көрүүгө мүмкүн эмес. Ѕ. шар, та€кча, спираль, үтүр формасында болот да, аваэробдуу ж-а аэробдуу шарттарда жашап, жог. темп-рага ж-а уу заттарга туруктуу спора пайда кылат, ыңгайлуу шартта андан жаш вегетативдүү клеткалар өсүп чыгат, физиол. ж-а морфол. касиети б-ча өзгөрүүгө ийкемдүү келет. Ѕ. « класска ж-а ага кирүүчү катар-ларга бөлүнөт. Ѕ-дын бир клеткасы экиге бвлүнгөндөн кийин, бактери€-лык клеткасы өсө баштап, энелик клеткага айланат. јлар эриген заттар м-н гана азыктанат, бул анын бпол. өзгөчөлүктөрү м-н түшүндүрүлөт. Ёрибеген заттар гидролитикалык ферменттердин таасири астында эриген абалга өткөндөн кийин сиңирилет. Ѕ. дем алуусуна жараша 2 түргө бөлүнөт: кычкылтек бар жерде гана өркүндөй турганы - аэробдор, кычкылтек жок жерде да өркүндөй ала турганы анаэробдор деп аталат. јэробдуу дем алууда орг. бирикмелер кычкылданып, көмүртек бөлүнүп чыгат. јнаэробдуу шартта углеводдор түрдүү Ѕ. м-н ачып, сүт же май к-та-сын, этил, пропил же бутил спиртин, ацетон ж. б. заттарды пайда кылышы мүмкүн. Ѕ. космополиттерге кирет, анын бардык түрлөрү материктердин бардыгында жашайт. “аби€тта заттардын айланышында Ѕ-дын ролу чоң: микроорганизм, өсүмдүк ж-а жаныбарлардын калдыктарын толук ми-нералдаштырып, түрдүү клетканын составына кирүүчү бардык хим. элементтердин айланышына катышат. √енетика, биохими€, биофизика, космостук биол. илимдеринин кээ бир маселелерин чечүүдө, топуракты асыл-дандырууда, микробиол. ө. ж-да фер-менттик препараттарды алууда, тоют-тарды силостоодо Ѕ-дын мааниси чоң. “аби€тта азыктарды, курулуш материалдарын, түрдүү сырьЄлорду бузуучу ж-а оору козгоочу Ѕ. кездешет.

јд. : јнатоми€ бактерий, пер. с англ., ћ., 1960; “ и м а к о в ¬. ƒ., ћикробиологи€, ћ., 1973.

Ѕј “≈–»яЋџ  ∆≈– —≈ћ»–“ »„“≈– - өсүмдүктөргө керектүү топурак микроорганизмдери бар препарат. Ѕ. ж. с. чачылган топуракта биол. процесстер күчөп, өсүмдүктүн азык-танышы жакшырат. ———–де Ѕ. ж. с-ден нитрагин, азотобактерин ж-а фосфоробактерин кеңири колдонулууда. Ќитрагин - чанактуу өсүмдүктөргө пайдаланылуучу жер семирткич. јл чанактуу өсүмдүктөрдүн тамыр бактери€ларынан да€рдалып, стерилдештирилген ж-а орг. заттары көп субстратта көбөйтүлөт. ѕрепарат 1-жолу 1896-ж. √ермани€да чыгарылган.  ийинчерээк –осси€, ‘ранци€, „ехословаки€ ж. б. мамлекеттерде жасала баштайт. ———–де лгопинге, со€га, сераделлага, жер жанга гына колдонулат. 1 г нитрагиндө кеминде 70-300 млн. тамыр бактери€сы болот. Ќитрагин орг. ж-а минералдык жер семирткич м-н айкалыштырылып колдонулса, анын эффективдүүлүгү жогорулайт. јзотобактерин - азотобактер микробу бар жер семирткич. ———–деги стандарт б-ча, 1 г азо-тобактеринде 50 млн-дон ашык азотобактер клеткалары бар. ќрг. заттары көп топуракта азотобактер тез өнүгүп, өсүмдүктүн азот м-н азыктанышын ж-а өсүшүн жакшыртат. ‘ о с-форобактерин-составында микроорганизм споралары (1 г да 8, 5-16 млрд. ) бар порошок. јл фосфорду өсүмдүк оңой азыктануучу формага айландырат. Ѕ. ж. с. орг. ж-а минералдык жер семирткичтер м-н бирге колдонулса, жакшы натыйжа берет. Ѕ. ж. с. көпкө сактоого жарабаган-дыктан, бир сезонго гана жете тургандай өлчөм м-н да€рдалат.

Ѕј “≈–»яЋџ   ”–јЋ, биологи€лык курал - зы€н кылуучу таасири микроорганизмдердин (адамдардын, жаныбарлардын, өсүмдүк^ төрдүн оорусун козгогучтардын) оору жугузуу касиетине негизделген курал. Ѕ. к-дын каражаттары: бактери€лар, вирустар, риккетси€лар, бөтөнчө микроорганизмдер ж-а бактери€лар иштеп чыгуучу уулар-токсиндер. Ѕак-тери€лык каражаттар атайын курулган ракеталар, замбиректин снар€д-дары, авиац. бомбалар ж-а диверсант-тар аркылуу да колдонулат. Ѕ. к. аз күч м-н өтө чоң зы€н келтиргендик-тен ага 1925-ж. ∆енева протоколу м-п тыюу салынган. јны бќтан ашык мамлекет, анын ичинде ———– да ра-тпфикаци€лаган. ј Ў, япони€ ж. б. өлкөлөр ратификаци€лаган эмес. ‘аш. √ермани€ м-н япони€ 2-дүйн. согуш убагында Ѕ. к-ды колдонууга астыртан камылга көрүшкөн. јмериканын аскерлери Ѕ. к-дын кээ бир түрлөрүн “үш. ¬ьетнамга каршы агресси€лык согушта колдонду. Ѕ. к-ды колдонуу адамзаттын алдындагы эң зор кылмыш болуп саналат.

Ѕј ” (азерб. Ѕак ы-мүмкүн, фарс-ча бад кубе-шамал үйлөгөн)-јзерб. ——–инин борбору.  аспий деңизинин бат. жээгинде, јпшерон ж. а-нын түштүгүндөгү ири порт. январдын орт. темп-расы 3∞—, июлда 25-30∞— ∆ылдык жаан-чачыны 180-300 мм. „оң Ѕаку 10 админ. р-нду ж-а 46 ш. т. посЄлокту бириктирип турат.  алкы 1337 миң (1972). Ѕ. ж-дө 5-к-дагы жазмаларда, о. эле 9-10-к-дагы географтардын (аль-»стахри, аль-ћасуди ж. б. ) эмгектеринде айтылып, нефть алынары белгиленет. Ѕ. 12-к-дын 2-жарымында бир азга Ўирван мамлекетинин борбору болуп турган. јнын нефтиси „ыг. өлкөлөрүнө ошондо эле чыгарыла баштаган. Ѕ-ну 1540-ж. —ефевилер, 16-к-дын 80-жылдарында “урци€, 1723-ж. орус аскерлери жеңип алган. 1735-ж. ал »ранга кайтарылган.  өп сандаган согуштар ж-а фео-далдардын чабышуулары Ѕ-нун өсүшүнө терс таасир тийгизип, 18-к-дын 30-жылдарында андагы соода-сатык начарлап, нефть чыгаруу азайган. 1747-ж. ал Ѕаку хандыгынын борбору болуп калган. 1804-13-жылдардагы орус-иран согушунун убагында (1806) Ѕ. –осси€га кошулган. 19-к-дын 70-жылдарынан тартып Ѕ. тез өнүгө баштайт. 20-к-дын башында анын көп улуттуу жумушчу табынын саны 60 миң адамдан ашкан. 19-к-дын а€гында Ѕ-да рев-чыл кыймыл башталып, 1898-99-жылда с. -д. биринчи кружоктор пайда болгон. 1901-ж. "»скра" тобу уюшулуп, ошол эле кезде –—ƒ–ѕнин Ѕаку комитети, 1904-ж. анын алдында "√уммет" ("Ёнерги€") деген с. -д. топ түзүлгөн. Ѕ. пролетариаттын көрүнүктүү күрөштөрүнүн бири Ѕаку стачкалары болгон. јнын жумушчу табы 1905-(37-жылдагы рев-€га активдүү катышып, 1905-ж. но€брда ∆умушчу депутаттарынын Ѕаку совети, 1906-ж. нефть ө. ж. жумуш-чуларынын профсоюзу түзүлгөн. 1917-ж. 31-окт€брда (13-но€б. ) —овет бийлиги жары€ланган. 1918-ж. 25-ап-релде Ѕаку Ёл  омиссарлар —овети түзүлгөн. Ѕирок тышкы ж-а ички контррев-чыл күчтөрдүн кысымы астында Ѕ-дагы —овет бийлиги 1918-ж. 31-июлда убактылуу кулайт. 1920-ж. февралда Ѕ-да јзерб. компарти€сынын жашыруун 1-съезди өтүп, ал —овет бийлигин орнотуу үчүн куралдуу көтөрүлүшкө да€рдануу ж-дө чечим кабыл алган. 1920-ж. 28-апрелде Ѕ. пролетариат бурж. -улутчул мусават-чылар өкмөтүн кулаткан.  өтөрүлгөн азерб. элине 11- ызыл јрми€ жардамга келип, 1920-ж. 28-апрелде јзерб. ——–и жары€ланып, Ѕ. анын борбору болуп калды. јзыркы Ѕ. - нефть ж-а газ өндүрүү, нефть-хими€, машина куруу, металл иштетүү ө. ж-лары, курулуш материалдарын өндүрүү, жеңил ж-а тамак-аш ө. ж. комплекстери өнүккөн шаар.  өп сандаган ө. ж. ишканаларынын ичинен "Ћениннефть", "ќрджоникид-зенефть", " ировнефть", "јзизбеков-нефтъ", " арадагнефть" ж. б. нефте-дромыселдери союзга белгилүү. Ѕ-нун чыт. бөлүгүндө нефть иштетүү з-ддо-ру (Ќовобакинский,  ѕ——тин 22-парт-1 съезди атн.,  араев атн. ж. б. ), хим., машина куруу ж-а металл иштетүү з-ддору (лейтенант Ўмидт атн.,  иш-лин жог. волмтуу аппаратура з-ду, прибор куруу, муздаткычтарды, теле-визорлорду, газ аппаратураларын чыгаруучу ж. б. ), тамак-аш ж-а жеңил ө. ж-нын ишканалары топтолгон. Ўаардын чет жакаларында нефть, газ өндүрүүчү ж-а газ иштетүүчү, курулуш материалдарын чыгаруучу ишканалар бар. Ѕ. - ири трансп. тоому. ∆үк ташуунун көлөмү б-ча союздук борборлордун ичинен 3-орунда. ƒеңиз соода порту алдыңкы орунду ээлейт. Ѕ. аба жолу аркылуу өлкөнүн көп жерлери м-н байланышат. Ѕ-нун айланасында «абрат, ћалмага, ƒю-бенди ж-а ѕриморск жаңы шаар-спутниктери курулуп жатат. Ўаардын байыркы бөлүгү кууш көчөлөр-дөн (сепил же »чөри-шехер) турат. ќ. кылымда бул сепил дубалдар м-н курчалган. »чки тарабы 1952-57-ж. кайрадан оңдолуп курулду.  репост-тун аймагында —ынык- ала мунарасы (1078-79),  ыз- ала мунарасы (12-к. ), Ўирваншахтардын дворец комплекси (15-к. ) сакталган. 19-к-дын 2-жарымында Ѕ-да эклектикалык имараттар курула баштайт. 1920-жылдар-дагы ген. план б-ча эски р-ндор кайрадан курулуп, 30-40-жылдарда көп жаңы имараттар: јзерб.  ѕ Ѕ нын, ћин. —оветинин имараты, Ќизами атн. музей (арх. —. ј. ƒадашев, ћ. ј. ”сейнов) ж-а Ќизаминин (1949, арх. ‘. √, јбдурахманов), ¬. ». Ћениндин (1955, арх. ƒ. ћ.  ар€гды) ж. б. скульптуралык эстеликтери тургузулган. Ѕ-да »јсы, ёќдөн ашык ил. мекеме, ун-т, ин-ттар, театрлар, ири китепкана, 16 музей, 13 пионерлер үйү, 9 балдар спорт мектеби ж. б. бар.

јд. : ј ш у р б е й л и —. Ѕ., ќчерк истории средневекового Ѕаку (VIII - начало ’IX вв. ), Ѕаку, 1964; √аджинский ƒ. ƒ., јзизбековаѕ. ј. (сост. ), Ѕаку. »сторические и достопримечательные места, Ѕаку, 1956.

Ѕј ”  ќћ»——ј–Ћј–џ - «акавка-зьенин 26 рев-чыл ишмери: — √. Ўаум€н, ѕ. ј. ƒжапаридзе, ћ. ј. јзиз-бекэв, ћ. √. ¬езиров, я. ƒ. «евин, √. Ќ.  органов, ». “. ‘иолетов, ». ¬. ћалыгин, — √. ќсеп€н, ј. ћ. јмир€н, √.  . ѕетров, ». я. √абышев, Ѕ. ј. јвак€н, “. ћ. јмиров, Ё. ј. Ѕерг, ‘. ‘. —олнцев, ». ј. ћипше, ј. ј. Ѕор€н, ћ. ¬. ¬асин, ј. ј. Ѕогданов, — ј. Ѕогданов, ћ. –.  оганов, ј. ј.  останд€н, ». ѕ. ћетакса, ». ћ. Ќиколашвили, ¬. ‘. ѕолухин. Ѕ. к. јзербайжанда —овет бийлигин орнотуу, жумушчу м-н дыйкандардын союзун түзүү, Ѕаку Ё —тин жер ж-дөгү декретин ишке ашыруу сы€ктуу зор иштерди жүргүзүштү. Ѕакуда ж-а јзербайжанда —овет бийлигинин жеңиши буржуази€нын, помещиктердин, англ. -нем. интервенттердин каршылыгына учурады.  онтррев-чыл күчтөр Ѕакуда —овет бийлигин кула-тууга кастарын тикти. 1918-ж. мартта —овет бийлигине каршы мусаватист-тер контррев-чыл козголоң уюштурса, ошол жылдын жайында дапшактар Ѕаку пролетариатына чыккынчылык кылды. Ѕаку пролетарлары каарман-ча каршылык көрсөтсө да, 31-июлда —овет бийлиги убактысынча кулады. 1918-ж. 4-августта англ. интервенттер Ѕакуну ээлеп алат. ћындан кийин Ѕ. к. боштондукта жүргөн боль-шевиктердин жардамы аркасында "“үркмөн" пароходу м-н јстрахани жөнөтүлөт. Ѕирок команданын контррев-чыл ой пикирдеш мүчөлөрү англ. ж-а бир нече дашнак офицери-нин талап кылуусу б-ча параходду англ. интервенттердин ж-а жерг. эсерлер өкмөтүнүн колунда болгон  рас-поводск портуна айдап келет. Ѕул жерде Ѕ. к. камакка алынат. 1918-ж. 20-сент€брда кечинде англ. интервенттер м-н эсердик өкмөт 26 Ѕ. к-н ѕеревал ж-а јхча- уйма станци€ларынан аралыгында атып өлтүрүштү. 1920-ж. сент€брда Ѕ. к-нын сөөгү Ѕа-куга алып келинип, "26 Ѕаку комис-сарынын а€нтына" салтанат м-н коюлган. 1958-ж. аларга эстелик орнотулуп, 1968-ж. пантеон салынды.

јд. : ѕоследние дни комиссаров бакинской коммуны; по материалам судебных процессов, Ѕаку, 1928; Ўаум€н Ћ. —, ƒвадцать шесть бакинских комиссаров, ћ., 1968; ћико€н ј. »., ќ дн€х Ѕакинской коммуны, "ёность", 1967,  г 11-12; 1968, є 1-2.

Ѕј ”  ќћћ”Ќј—џ - 1918-жылдын жаз-жай айларында Ѕакуда ж-а јзербаижандын бир топ райондорун-' да орнотулган —овет өкмөтү. 1917-€?. 31-окт€брда (13-но€б. ) болыпевиктер-дин Ѕаку комитетинин демилгеси б-ча Ѕаку совети «акавказьеде 1-болуп бийлик —оветтин колуна өткөндүгү ж-дө токтом чыгарды. 25-апрелде Ѕаку Ёл  омиссарлар —овети түзүлдү. јл банктарды, нефть промыселдерин, соода флотун мамлекеттештирүү, хандар м-н бектердин жерлерин конфис-каци€лап дыйкандарга берүү ж. б. бир катар маанилүү чараларды жүзөгө ашырды. Ѕирок 1918-ж. жайында “урци€ аскерлери м-н мусаватчылар-дын отр€ддары Ѕакуга чабуул кое башташты. 25-июлда Ѕаку советинин заседаниесинде бир аз көптүк кылган меньшевиктер, эсерлер, дапшактар болыпевиктердин каршы туру-шуна карабастан, шаарды коргоо деген шылтоо м-н англп€лыктардын отр€дын чакыруу ж-дө чечим кабыл алды. ”шундай кырдаалда 31-июлда Ѕакудагы —овет бийлиги убактылуу кулатылды. 4-августта јнгли€нын аскерлери Ѕакуну басып алды. Ѕ. к. кулатылып, бакулук 26 комиссар атылган соң бүткүл «акавказьени интервенттер м-н контррев-€лык күчтөр ээледи. јзербайжанда —овет бийлигин калыбына келтирүү үчүн катуу күрөш улантылды. 1920-ж. 28-апрелдо јзербайжанда —овет бийлиги калыбына келтирилди, к. јзербайжан ——–и, тарыхый очерки.

јд. : Ћенин ¬. »., „ыг., 28-т., 1-20, - 6. ; Ўаум€н —. √., »збр. произв., т. 2, ћ., 1958.

Ѕј ” Ќ≈‘“№-√ј« –ј…ќЌ” - јзерб. ——–индеги нефть м-н газдын мол запасы бар ири аймак. –айон јпшерон ж. а-нын аймагы м-н ага чектеш жаткан  аспий деңизинин акватори€-сында жайгашкан. Ќефть кендери түн. -батыштан түш. -чыгышка созулуп жаткан, көбүнчө диапирлер, кээде балчыктуу жанар тоолор м-н татаалданып бүктөлүүлөргө учураган (бра-хиантиклиналдар) тоо тек катмарла-рында топтолгон. Ќефтинин көпчүлүгү плиоценде пайда болгон чөкмө-лөрдө, азыраак бөлүгү андан эзелки тоо тектердин арасында, 4500 м ге чейинки тереңдикте кездешет.  а-лыңд. 1000-3400 м ге чейин жеткен кум, кумдук, алевролит ж-а чоподон турган катмарларда 40ка жакын неф-тилүү кабат бар. јпшерон ж. а-дагы нефть илгертен бери белгилүү. јнда тайыз кудуктар казылып, аз гана нефть алынган. 19-к-дын а€гынан тартып бургулоо көзөнөктөрү колдонулуп, нефть алуу бир топ арбыйт. 20-к-дын башында бул район нефть чыгаруу б-ча дүйнө жүзүндө 1-орунду ээлеген. Ѕ. н. -г. р. иштетилтенден бери 1 млрд. т дан ашык (1970) нефть алынган. –айондо газ кендери да бар. јлардын ириси - 1957-жылдан баштап пайдаланууга берилген  арадаг газ-нефть кени. јнын запасы мол. –айондун газы  арадаг - Ѕаку,  арадаг -  ировабад-јкстафа-“билиси ж-а јкс-тафа-≈реван газ өткөргүч түтүктөрү аркылуу «акавказье респ-каларына берилет. јл эми нефть болсо Ѕакуда иштетилет. Ќефть ж-а газга байланыштуу ңефть хими€сынын ар түрдүү комплекстери ж. б. өндүрүштөр өстү.

Ѕј ” —“ј„ јЋј–џ (1903, 1904, 1913, 1914) - Ѕаку пролетариаттын массалык стачкалары. 1903-ж ы л д а-гы стачка (1-июль) «акавказьеде-ги биринчи жалпы стачка болгон. јга –—ƒ–ѕнин Ѕаку  омитети жетекчилик кылган. јнын демилгечилери металлчылар болгон. Ўаарда ишканалар иштебей, телефон байланышы, поезддер токтоп калган. ∆умушчулар 8 сааттык жумуш күнүн, ма€нанын көбөйтүлушүн, штрафтарды жоюуну, камакка алынгандарды бошотууну ж. б. талап кылышкан, бирок ал талаптар канааттандырылбай, 22-июлда аскердин күчү м-н стачка басылган. 1904-ж ы л дагы стачка 13-де-кабрда башталып, мурунку стачкада коюлган талаптардын үстүнө жумасына бир жолу дем алыш берүү, 1-майды майрам күнү деп эсептөө, жумушчуларды жалдоодо ж-а бошотууда алардын өкүлдөрүн катыштыруу, ма€наны айына кеминде 2 жолу белгилеген мөөнөттө берип туруу д. у. с. жаңы талаптар кошулган. »шкана ээлери аргасыздан 30-декабр-да коллективдүү договор түзүшкөн. ∆умушчулар 9 сааттык жумуш күнүнө, айына 4 күнү эс алууга, ма€наны көбөйтүүгө ж. б. жетишкен. Ѕул 2 стачка ар түрдүү улуттун ж-а кесиптин жумушчуларынын тилек-тештигин көрсөтүп, «акавказье пролетариаттын са€сий аң-сезиминин өсүшүнө ж-а алардын баш кошушуна көмөк берген. 1913-ж ылдагы жалпы с т а ч-к а 25-июлда башталып, бир катар ишканалардын жумушчуларынын рев-€чыл чыгуулары болду. –—ƒ–ѕ Ѕаку  омитети стачкалык комитет уюштуруп, мурдагы талаптарга жумушчулардын балдары үчүн мектептер, өзулөрүнө эне тилинде окуткан курстар ачуу ж. б. талаптарды койгон, буларга 35 миңден ашуун киши катышкан. Ќатыйжада бир топ ишканалардын жумушчуларынын жарым-жартылай экон. талаптары ка-нааттандырылган. Ѕирок ишкана ээлери убадасын орундатпагандык-тан, кайра жаңы иш таштоо көтөрүлгөн. 1914-жылдагы жалпы стачка 28-майда башталып, өткөн жылдагы талаптар м-н бирге коллективдүү договор түзүү, жумушчулардын уюмдарын таануу ж. б. коюлган. јга 50 миңге жакын жумушчу катышат. ѕадыша өкмөтү стачкага катышкандар ды куугунтукка алган. Ѕуга жооп катары иш таштоолор, демонстраци€лар болгон. –осси€нын бир катар шаарларында бакулук жумушчуларга жардам берүү фондусуна каражаттар жыйналган. 1-дүйнөлүк согуштун башталышына байланыштуу стачка июлда басылган.

јд. : »стори€ јзербайджана, т. 2, Ѕаку, 1960; Ўаум€н —. √., »збр. произв., т. 1., ћ., 1957.

Ѕј ”Ћ≈¬ јлександр Ќиколаевич [25. 11 (7. 12). 1890-31. 3. 1967] -сов. хирург, »јнын акад. (1958). ———– мед. »јнын анык мүчөсү (1948) ж-а президента (1953-60), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1960). 1915-ж. —аратов ун-тинин мед. ф-тетин бүтүргөн. 1919-жылдан ушул ун-ттин проф. — ». —пасокукоцкий жетекчилик кылган госпиталдык хирурги€ клини-касында ординатор. 1926-жылдан ћосквадагы 2-мед. ин-ттун хирурги€ кафедрасында иштеген. јл бөйрөк ж-а сөөк хирурги€сы, көкүрөк ши-шиктери б-ча изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Ѕ. ———–де нейрохирурги€'илими б-ча ”луу јта ћек. согуш учурунда мээ м-н жүлүн жарааттарын хирурги€лык жол м-н дарылоо методдорун иштеп чыккан. —огуштан кийин көкүрөк хирурги€сына көп көңүл бөлүп, өпкө ж-а жүрөккө операци€ жасоону өздөштүргөн. ———– ћамл. (1949) ж-а Ћениндик (1957) сыйл. лауреаты. ———– ∆ќ√. —оветинин 3-5-шайл. депутаты. Ѕ\ 3 Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу,  ызыл ∆ылдыз ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕј ”Ќ»«ћ - анархизмдин бир агымы, ћ. ј. Ѕакуниндин ысымынан аталган. ћайда буржуази€чыл революци€ны, адамдын керт башынын чексиз эркиндигин жактаган Ѕ-дин тарапкерлери жеке менчикти жоюу м-н бирге мамлекетти жок кылууну, майда общиналардын толук өз ал-дынчалыгын ж-а алардын эркин фе-дераци€га биригишин талап кылышкан. јлар соң. рев-€ ж-дөгү маркстик илимге каршы чыгышып, жумушчу табынын күрөшүнүн бардык формаларын, өз алдынча жумушчу парти€-ларын түзүү зарылдыгын танышкан. Өз иде€ларын жүзөгө ашыруу үчүн жашырын уюмдарды уюштуруп, алар аркылуу жумушчу кыймылына жетекчилик кылмакчы, массанын стихи€лык буттарын башкармакчы болушкан. 1-»нтернационалдан ырк бузар иштери үчүн чыгарылган. 19-к-дын а€гында Ѕ. масса м-н байланышы жок, жарамсыз бир секта болуп калган. Ѕирок Ѕ. анархисттик же анар-хизмге жакын ар кандай айымдардын (анархо-синдикализм ж. б. ) пайда болушуна таасир тийгизген.

Ѕј ”Ќ»Ќ ћихаил јлександрович [18(30) 5. 1814, Ќовоторж у., “верь губ. -19. 6(17). 1876]-орус револю-ционери, анархизм м-н народниктерге негиз салган теоретиктердин бири. 1844-ж. ѕарижде ѕ. ѕрудон,  . ћаркс ж-а ‘. Ёнгельс м-н таанышкан. ѕадыша өкмөтү Ѕ-дин чет өлкөдөгү са€сий шн-аракетте-ринө көңүл бөлүп, анын –осси€га кайтышын талап кылган. Ѕирок ал буйрукка баш ийбей, чет өлкөдө кала берген. Ѕ-ди —ибирге сүргүнгө айдоо ж-дө 1844-ж. —енат сыртынан чечим чыгарган. јл 1848-49-жылдагы рев-€га ишкердүү катышып, слав€н элдеринин боштондук кыймылына тилектеш болгон. —ла-в€ндарды немец, венгр элдери м-н достошууга үндөгөн. 1850-ж. ’емниц-те камакка алынып, адегенде —аксони€ өкмөтү (1850), андан кийин јвстри€нын аскер соту (1851) аны өлүм жазасына тартуу ж-дө өкүм чыгарган. Ѕирок ал өмүр бою түрмөдө отуруу жазасы м-н алмаштырылып, падыша өкмөтүнө өткөрүлүп берилген. 1857-ж. —ибирге сүргүнгө айдалган. 1861-ж. —ибирден качып, япони€, ј Ў аркылуу Ћондонго барган. 1862-63-ж. √ерцен, ќгарЄвдор м-н кызматташ болуп, "«емл€ и вол€" м-н байланышкан. Ѕ-дин түшүнүгү б-ча, тарых - адамзаттын "жа-ныбарлар дүйнөсүнөн" "боштондук дүйнөсүнө" эвол. жол м-н өтүү процесси. Ёлдердин эзилишинин негизги себеби - мамлекет деп туура эмес түшүнүп, мамл. түзүлүштүн бардык түрүнө, ошону м-н бирге пролет, диктатурасы ж-дөгү маркстик илимге да каршы чыккан. Ѕ. 1860-70-ж. өзүн материалисттер м-н атеисттердин катарына кошкон м-н философи€нын ролун ж-а милдетин түшүнүүдө ќ.  онттун позитивизмине жакын турган. Өзүн тарыхты материалистче түшүнүү тарапкеримин деп эсептеп, марксизмди "Ёкономикалык материализм" духунда түшүндүрүүгө аракеттенген. 1864-жылдын а€гында ∆умушчулардын эл аралык шериктештигине (1-»нтернационал) мүчө болуп кирет. Ѕирок анархисттик мүнөздөгү жашырын "»нтернационалдык боордоштук" деген уюмун түзүп, чынында »нтернационалга каршы күрөшкөн.  . ћаркс башкарган »нтернационалдык Ѕашкы —оветине каршы Ѕ-дин жүргүзгөн иши интернационал м-н эл аралык жумушчу кыймылына олуттуу зы€нын тийгизген. Ѕ-дин, анын €гактоочуларынын көз караштары пролетариатка жат экенин  . ћаркс, ‘. Ёнгельс дайыма ашкерелеп, ага каршы күрөшкөн. 1872-ж. √аага конгрессинде Ѕ. »нтер-националдан чыгарылган. √. ¬. ѕлеханов Ѕ-дин коомдук көз карашын сынга алып, анын –осси€нын са€сий-экон. түзүлүшү ж-дөгү түшүнүгү утопи€лык мүнөздө экендигин далилдеген. ¬. ». Ћенин анархизмди, кала берсе бакунизмди да майда бурж. көз караш деп эсептеп, анын бардык формаларына каршы керешкен. ¬. ». Ћенин бакунизмдин теор. катасы негизсиз экендигин ашкерелеп, анын эл аралык жумушчу кыймылына тийгизген зы€нын көрсөтүү м-н бакунист-народниктердин –осси€дагы рев-€лык күрөшкө кошкон салымын да- белгилеген.

јд. : ћаркс  . и Ёнгельс ‘., ћнимые расколы в »нтернационале, ћаркс  . и Ё н г е л ь с ‘., —оч., 2 изд., т. 18; Ћ е-н и н ¬. »., јнархизм жана социализм, „ыг., 5-т. ; —тек лов ё., ћ. ј. Ѕакунин, ≈го жизнь и де€тельность, т. 1-4, ћ. -ƒ., 1926-27.

Ѕј „ј - дарбыз, коон, ашкабак ж. б. айдалган жер, к. Ѕакча өсүмдүктөрү.

Ѕј „ј Ө—ҮћƒҮ “Ө–Ү - эгилме өсүмдүктөрдүн ашкабак тукумундагы тобу (дарбыз, коон, ашкабак). јлар төшөлүп жө чырмалып өсөт. Ѕ. ө. јзи€нын, јфриканын ж-а јмериканын тропик ж-а субтропик өлкөлөрүнөн чыккан.  ургакчылыкка чыдамдуу, вегетаци€ мөөнөтү узак. ƒың жерде, кысыр аңызда жакшы өсөт. Ѕ. ө-нүн айдоо а€нты, дүң жыйымы, сапаты б-ча ———– дүйнөдө 1-орунда. ———–де Ѕ. ө. јстрахань, ¬олгоград, —аратов обл., “үн.  авказ, ”краина, ќ. јзи€,  аз-н, «акавказье, ћолда-ви€да эгилет.  ырг-ндын „үй өрөөнүндө, ќш обл-да өстүрүлөт. Ѕ. ө - бэ. адд азык ж-а тоют,

Ѕј „ј-я—Ћ» - 2 айдан 7 жашка чейинки балдарды тарби€лоочу мектепке чейинки мекеме. Ѕ. -€. балдар бакчалары м-н €слилерди бириктирүү аркылуу түзүлөт. Ѕалдар мекемелерин бириктирүүдө ошол жердеги бакчалар м-н €слилердеги орундардын жалпы саның азайтпоо, санитардык нормаларды бузбоо, ар бир топтогу тарби€лануучулардын санын белгиленгенден ашырбоо керек. Ѕ. -€. 45- 160 орунга эсептелип, ушуга ылайык түзүлөт, к. Ѕалдар €слиси.

Ѕј „џЋџ , к. ћөмө өстуруу.

Ѕј Ўџ - 1) кыргыздардын исламга чейин туткан дининдеги (шаманизм) ооруган адамды ар түрдүү айла-амал м-н дубалап дарылоочу адам.  ыр-гыз-казак шаманды Ѕ. деп аташат. Ѕ-лар керт башынын пайдасы үчүн наадандыкты, караңгылыкты үгүттөп, карапайым элди алдап, жалган эмдеп келишкен. Ѕ-лар жаман ж-а жакшы жин-макүл (дух) бар дешип, адамдардын ооруп калышын жаман дух-тун иши, аны кууп чыкса, адам айыгат деп түшүндүрүшкөн.  алктын аң-сезиминин жогорулашына байланыштуу Ѕ-ларга ишенүү негизинен жоюлду. 2) “үркмөн, өзбек, каракал-пактардын төкмө, жамакчы ырчысы. Ѕ-лар репертуарына негизинен ыр, дастан ж-а „ыгыштын классик акындарынын чыг-лары кирген. Ёлдик ырларды ж-а эпикалык чыг-ларды эки кылдуу муз. часпап - дутардын коштоосу м-н аткарган. Ѕ-лар  өѕ“ө√өЌ оозеки чыг-ларды жаратып, калк сабатсыз кезде жазма поэзи€нын үлгү-лөрүн да эл арасына жайылтышкан. ќкт. рев-€сынан кийин Ѕ-лардан оозеки ад-ттын көптөгөн үлгүлөрү жазылып алынган.

Ѕј џ“ - адамдын, иш-аракети натыйжалуу болуп, олуттуу каалоолору, көздөгөн максаты ишке ашып, өзү басып өткөн жолго, өз турмушуна алымсынуу абалын билгизген этикалык түшүнүк. Ѕ-тын маанисин туура түшүнүү адамдын өмүрүнүн мазмуну м-н максатын тактоого байланыштуу. Ѕайыркы грек ойчулдары (—ократ, ѕлатон, Ёпикур, стоиктер) Ѕ-тын теори€лык мазмунун аныктоого аракеттенишкен. Ѕирок алар жеке адамдын коомдук өнүгүшкө байланышпаган бактысы ж-дө жалпы эреже түзүүнү көздөшкөн. ќшондуктан Ѕ-ты айрымдары дене м-н жандын жыргашы же керт башынын камын ойлоо десе (к. √едонизм, ”тилитаризм), кээ бирлери бул дүйнөнүн ыракатынан безип, өзүн тигил дүйнөгө багыттоо (к. јскетизм) деп билген. 18-к-да француз материалисттери адамдын бактылуу болушун алардын материалдык мүдөөсүнүн канааттанышы м-н, ал эми Ћ. ‘ейербах болсо Ѕ-ты махабат м-н байланыштырган. јзыркы кездеги бурж. философи€ турмуштун негизги мааниси Ѕ-та эмес, мээнет тартууда деген пессимисттик көз карашты жактайт. ћаркстик-лениндик илим Ѕ-ты эмгекчилердин негизги мүдөө-максаттарынын бири деп карайт.  апит, коомдо эмгекчилердин Ѕ-ка жетпей турганы ачык. Ёмгекчилерге чыныгы Ѕ-ты коммунисттик коом гана бере алат. —оц. өлкөлөрдөгү калктар м-н капит, өл-көлөрдөгү аң-сезимдүү эмгекчилер өмүрүнүн негизги максатын, анын маанисин коммунизм үчүн күрөш м-н байланыштырат.

Ѕј џяЌ -  иров р-нундагы Ѕейшеке сельсоветине караштуу кыштак, "Ѕейшеке" к-зунун аймагында. –-ндун борбору  ировдон 18 км чыг. тарапта, ћаймак т. ж. станци€сынан 67 км.  алкы 1565 (1973). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар. ЅјЋ - аары өзү азыктануучу нектар-дан ж-а таттуу ширеден пайда кылуучу канттуу, илээшме суюктук. Ѕ. таттуу, жыты жакшы, түсү тунук, саргыч, чирибейт, бара-бара коюу-ланат. Ѕ-да 15 түрдүү орг. кислота, фермент, 35че минералдык зат, витамин бар. —оставында 80% тен ашык кургак зат ж-а 16-22% ке чейин суу болот. јнда глюкоза, фруктоза, сахароза сы€ктуу кант заттары бар. Ѕ-дын сапаты коюулугу, даамы, жыты, өңү ж. б. б-ча аныкталат. јнын 35%ин глюкоза (жүзүм канты) түзөт. јл адамдын организмине тез сиңет. ‘руктоза (жемиш канты) глюкозага караганда таттуу, хим. составы жагынан глюкозага жакын, ал өз калыбында эле пайдаланылышы мүмкүн. ‘руктоза м-н глюкоза аралашмасы-нын дарылык ж-а диеталык касиети бар. Ѕ-дын составында 2% чамасында сахароза, 3-4% декстрин, 0, 1- 0, 3% белок, 0, 03-0, 2% минералдык заттар болот. јнда фосфор ж-а туз к-талары; күлүндө калий, натрий, 'тырд, жгажк, чеми&, <&о<$є), ^ў аз марганец, коргошун, цинк кездешет. —апаты өтө жогору.

ЅјЋ  ј…ћј  - сүт тамактарынын бир түрү. јл кам каймактан майы бөлүнгөнгө жеткирбей кайнатып да-€рдалат. јга кээде бир аз ун чалып да кайнатышат. ƒаамы таттуу болуп, жегиликтүү келгендиктен Ѕ. к. аталат. ћуну көбүнчө балдарга беришет.

ЅјЋ  јћџЎ (Saccharum) - дан-дуулар тукумундагы көп жылдык өсүмдүк. јнын 13 түрү белгилүү. јйдама Ѕ. к. бийикт. 2-6 м, жалбырагы узун, жазы, сабагында 16- 18% кант бар, жоондугу (диаметри) 4-5 см, шыпыргы гүлдүү. “ропик ж-а субтропик өлкөлөрүндө мындан кант чыгарылат. јл »нди€,  ытай, ¬ест-»нди€ ( уба, ѕуэрто-–икр), Ѕразили€да миңдеген га жерге өстүрүлөт.  анттан тышкары андан ром, спирт, чөбөгө алынат. ∆албырагын ж-а канты алынган сабагын мал сонуркап жейт. “аж. ——–инде андан шире алуу үчүн айдалып, ром ж-а спирт жасоодо колдонулат. јму-ƒа-ры€нын жээгинде жапайы түрү өсөт. јмерикада ж. б. өлкөлөрдө анын бир нече гибриди чыгарылган. √ектарынан 30-40 т, айрым жерде 90 т га чейин тех. сабак жыйналат.

ЅјЋ “ј–“ џ„ -бал тартуучу машина. јны чехосл. бал челекчи-кон-структор √руш 1865-ж. ойлоп чыгарган. Ѕ. т-тын бир нече түрү болот. Ѕ. т. кашектери бар өз огунда айла-нуучу баралуу (барабандуу) челектен ж-а кыймылга келтиргичтен турат. ”€чаларынын оозу ачылган бал-дуу рамкалар кашеккө орнотулат. Ѕара чарк айланганда, бал челектин бооруна чачырап, түбүнө жыйылат да, чоргодой тышка агат. јзыр көбүнчө “аганрог з-ду чыгаруучу Ѕ. т. пайдаланылат. „елегинин бийикт. 820 мм, диаметри 660 мм, идишине 30 л бал батат. јзыр электр м-н кыймылга келтирилүүчү өндүрүмдүү Ѕ. т. чыгарылып жатат.

ЅјЋ „≈Ћ≈  - бакма аарынын атанын жайы. Ѕал өндүрүүдө, көбүнчө стандарт рамкалуу (өлчөмү 435’ ’230 мм) Ѕ. ч. колдонулат. „електин стандарт рамкаларындагы (өлчөмү 435X145 мм) бир түрдүү укжтардын аралыгы 37, 5 мм, ортосундагы аары өткөөлү 12-12, 5 мм болууга тийиш. –амканын каптал, алдыңкы ж-а ортоңку аралыгы 7, 5 мм, анын төмөнкү планкасы м-н уюктун түбүнүн ортосу 15-20 мм ден ашпоо керек.  ырг-н-дын шартында курама жалпак Ѕ. ч. колдонулат. јларды көчүрүп жүрүү оңой.

ЅјЋ „≈Ћ≈ „» - балчы, бакма аарыны асыроочу киши, к. јары чарбачылыгы.

ЅјЋј ј—џ–јѕ јЋ”” - ата-эне кам-кордугунан ажыраган (18 жашка чейинки) балдарды тарби€га алуу. —ов. укук б-ча асыранды балдар да өз бала катары укукка ж-а милдеттерге ээ. Ѕойго жеткен, сот тарабынан ата-энелик укугунан ажыратылбаган, ишке жарактуу кишилер гана бала асы-рай алышат. Ѕаланын туура тарби€-ланышы үчүн бала асыроочунун үйүндө ыңгайлуу шарт болушу зарыл. Ѕ. а. а. үчүн Ёмгекчилер депутаттар —оветинин аткому чечим чыгарат. «ј√—та катталат. Ѕала асыроочунун өтүнүчү б-ча асыранды балага асыроочунун фамили€сы берилет ж-а анын туулгандыгы ж-дөгү күбөлүгүнө ата-эне катары жазылат. јсырап алууга 10 жашка толгон баланын өз макулдугу керек. јта-энелери бар балдар үчүн алардын ата-энелеринин макулдугу талап кылынат.

ЅјЋј “Ү…ҮЋƒҮ√Ү, к. “үйүлдүк.

ЅјЋј »–≈¬ ћилий јлексеевич [21. 12. 1836 (2. 1. 1837)-16(29). 5. 1910] - орус композитору, пианист, дирижЄр, муз. коомдук ишмер. Ќовго-роддо пианист ј. ƒюбюк м-н дирижер  . Ёйзрихтен окуган. Ѕ-дпн пианист ж-а дирижЄрлук ишмердиги ѕетер-бургда башталган (1856). 60-жылдар-да "ќрустун жаңы музыкалык мектеби", "Ѕалакиревдин кружогу", " убаттуу топ" аттуу кружоктор түзгөн. 1850-жылдьга акыры ж-а 60-жылдары Ѕ-дин жемиштүү иштеген мезгили болгон. јл "ќрустун үч темасына увертюра" (1858, 2-редакци€сы 1881), "1000 жыл" аттуу орустун үч темасына экинчи увертюра (1862) м-н чех увертюрасын (1867), 1-симфони€сын (1864-1898) жазат (2-симфони€сы 1908-ж. жазылган). ќрустун эпикалык симфони€ жанрыны€ жаралышы Ѕ-дин ысмы м-н байланыштуу. Ѕ. - орустун оригиналдуу фортепь€но стилин жаратуучулардын бири. ќрус камералык-вокалдык музыкасында Ѕ-дин романстары м-н ырлары өзгөчө орун ээлейт.

јд. : Ѕалакирев. Ћетопись жизни и творчества. —ост. ј. —. Ћ€пунова и Ё. Ё. ' язо-вицка€, Ћ., 1967.

ЅјЋјЋј… ј - орустун үч (мурда эки) кылдуу чертме муз. аспабы. ¬. ¬. јндреев тарабынан өркүндөтүлгөн (1880). Ѕ. азыр орус эл аспаптар оркестринде орчундуу орун ээлейт. Ѕ. м-н аткарылуучу- бир топ муз. чыг-лар да жазылган.

ЅјЋјЌ»“ (гр. Balanos - жыныс мүчөсүнүн башы) - эркектин жыныс мүчөсүнүн башынын сезгениши. ћүчөнүн башы учундагы тери м-н кошо сезгенет. Ёркек баланын жыныс мүчөсүнүн башын тери каптап тургандыктан, Ѕ. балдарда көп кездешет. Ѕ. жыныс мүчөнүн учундагы теринин тубаса бүрүк болуп кысуусунан түрдүү бактери€лардын, зааранын ж. б. сакталышынан ж-а астынан сезгенүү, котон жара ж. б. оорулардын заара чыгаруучу жолдору аркылуу тара-лышынан пайда болот. јга диабет, экзема, бору жатыш ж. б. оорулар түрткү берет. Ѕ-те жыныс мүчөсүнүн башы шишип, териси кызарып, заара жасаганда сыздап ооруйт. ƒарылоодо ванналар, антибиотиктер ж-а операци€ жолу колдонулат.

ЅјЋјЌќ√Ћќ—— (Balanoglossus) - жаныбарлардын ичегидей дем алуучулар классындагы уруусу. ƒенесинин уз. 2, 5 м ге чейин. ———–дин јк, Ѕаренц, япон деңиздеринде бир түрү кездешет. Ѕ. деңиз жээктеринин кумдуу, чополуу жерлеринде жашайт. ’орда-луу жаныбарлардын, анын ичинде омурткалуулардын келип чыгуу тегин аныктоодо Ѕ-тун мааниси чоң.

ЅјЋјЌ— ћ≈“ќƒ” (анализде) - чарбалык иштеги өз ара байланышы бар көрсөткүчтөрдү салыштыруу. Ѕул метод м-н тийиштүү көрсөткүчтөрдүн бири бирине таасир тийгизиши аныкталып, өндүрүштүн эффективдүүлү-гүн жогорулатуу резерви белгиленет. Ѕ. м. колдонгондо салыштырылуучу көрсөткүчтөр ар кандай матем. жол м-н эсептелип, анын натыйжасында алынган бардык жыйынтык бири бирине барабар келүүгө тийиш. Ѕул методдун жардамы м-н алынган жы-йынтыктардын бири бирине шайкеш келиши анализде өз ара байланыштуу бардык фактор эсепке алынган-дыгын, алардын ортосундагы байланыш туура чагылдырылгандыгын көрсөтөт. ћис, сатылган продукци€нын көлөмү өткөн жылга караганда кандайча ж-а эмне себептен өзгөргөн-дүгүн аныктоо үчүн чыгарылган, сатылган ж-а сатылбай калган продукци€нын ортосундагы байланыш пайдаланылат. Ѕул метод көп учурда өндүрүш ресурстары кандай пайдаланылып жаткандыгын, эл чарбасынын финанс. абалын анализдөө үчүн кеңири колдонулат. Ѕ. м-нун жардамы м-н бухг. баланстын стать€ларын бир нече майда баланска бөлүп жиберүүгө болот. ћис, нормалануучу айланма каражаттардын балансы, дебитор ж-а кредиторлор м-н эсептешүү балансы ж. б. јкырында чарбанын финанс. абалын билүү үчүн бир нече майда баланстын негизинде жалпы таблица түзүлөт. Ѕул таблицанын оң жагында плансыз алынган каражаттардын суммасы, сол жагында ушул каражаттардын ар кайсы багытта пайдаланылып жаткан суммасы көрсөтүлөт.

ЅјЋјЌ— Ќј– џ - бухг; баланста негизги фонду м-н айланма каражаттардын акчалай бааланышы. Ѕ. н. өндүрүштү пландоо, өндүрүлгөн про-дукци€га кеткен чыгымдын эсебин чыгаруу, амортизаңи€лык фондуну пландоо ж-а ишкананын финансы ишинин жыйынтыгын чыгаруу үчүн колдонулат.

ЅјЋјЌџ “јћј “јЌƒџ–”” - эмчектеги баланы туура тамактандыруу. Ѕул табигый (энесинин же башка а€лдын сүтүн берүү) ж-а ж а-салма болуп бөлүнөт. Ѕаланын жашашы ж-а өсүшү үчүн эмчектин сүтүндө бардык керектүү заттар, о. эле антитела болгондуктан, табигый тамактандырылган балдар жугуштуу ооруларга чыдамдуу келет. Ѕала 1 жашка чейин эмчек эмиш керек. Ёненин сүтү жок болсо же башка себеп-терде (энеси ооруп калса, бала эмчекти тубаса начар сорсо, эмчектин сүтүн көтөрө албаса ж. б. ) жасалма та-мактандыруу колдонулат. јн үчүн малдын (уй, эчки, кой) сүтүнөн жасалган сүт аралашмалар пайдаланылат.

ЅјЋјЌџЌ “ќЌ” -эненин организми м-н түйүлдүктү байланыштыруучу орган. Ѕ. т., түйүлдүк өсө баштаганда, жатында пайда болот. јл аркылуу түйүлдүк эненин канынан керектүү зат ж-а кычкылтек алып, зат алмашуудан пайда болгон заттар м-н көмүр кычкыл газды канга чыгарат. Ѕ. т-нун салм. 500-600 г, диаметри 15-20 см, калыңд. « см. Ѕ. т. түйүлдүктүн өсүшүнө керектүү гормондор м-н ферменттерди иштеп чыгарып, ички секреци€ -бездеринин милдетин да аткарат. Ѕ. т-нун калыптанышы «-4 айында токтолуп, бала төрөлөр-гө жакын жатындан бөлүнүп, баладан кийин түшөт.

ЅјЋј—ј√”Ќ -  ырг-ндын „үй өрөөнүнөн орун алган о. кылымга таандык шаар; адегенде караханилер, андан - кийин кидандар мамлекетинин борбору. јл ж-дөгү 1-маалыматты араб автору аль-ћукаддаси берген (10-к. ). јл Ѕ-дун бгшка шаарлардан чоң ж-а эли көп болгонун ба€ндайт. ћахмуд  ашгаринин (11-к. ) сөздүгүндө бул шаарга 3 ат берилген: Ѕа-ласагун,  уз-улуш ж-а  уз-орду. ”шул эле автордун картасында Ѕ. “араз гл-ныы түштүгүнө жайгашты-рылып, тоолор м-н курчалат. јс-—ама-ни (12-к. ) ж-а якут (13-к. ) Ѕ-ду  ашгарга жакын жерге жайгаштырат. 13-к-дагы кээ бир авторлор болсо аны „үй суусунун жээгине, јлмалыктан (азыркы  улжанын жанында) “аласка кетүүчү жолдун боюна орноштурам ћахмуд  ашгаринин 11-к-га тиешелүү "ƒевону лугат-ит түрк" деген белгилүү сөздүгүндө Ѕ-дун экинчи аты √уз-ќрду деп аталат, ошол эле 11-к-да орто ази€лык акын ∆усуп ’ас ’ажиб Ѕаласагуни Ѕ. ш-нда жашап, байыркы түрк жазма эстеликтеринин бири " утадугу билик" аттуу дидактикалык дастанын жазганы белгилүү. јбу-л-‘иданын эмгегинде (14-к. ) бул шаардын аты кандай жазылышы ж-а астрономи€лык көрсөткүчтөрү берилген. ћухаммед ’андар (17-к) „үй суусунун боюндагы мунара, медиресе сы€ктуу чоң шаардын калдыктары бар жерде имам ћухаммед ‘аких Ѕаласагунинин мүр-зөсүнун үстүндөгү эстелик бар экенин эскерген. ћунед джим-Ѕаши (17-к. ) Ѕ-ду  ашгардан алыс жерге жайгаштырып, анын астрономи€лык көрсөткүчтөрүн берет. ¬. ¬. Ѕартольддун ою б-ча Ѕ. 14-к-дагы узакка созулган өз ара согуштардын натыйжасында жок болушу ыктымал. ¬. ¬. Ѕартольд м-н ј. Ќ. Ѕернштам, о. эле илимпоздордун бир тобу тарыхый жазуу маалыматтарга ж-а археол. табылгаларга та€нышып, байыркы Ѕ. азыркы “окмок шаарынын жанындагы Ѕурананын аймагында болгон, ал эми јк-Ѕешим шаарчасынын уранды калдыгы, анын бир бөлүгү деп эсептешкен. Ѕул пикир чындыкка жакын. ћуну жаңы жүргүзүлгөн казуулар да ырастоодо.

јд. : Ѕартольд ¬. ¬., —оч., т. 2, ч. 2, т. 3-5, ћ., 1964-68; Ѕернштам ј. Ќ., јрхеологический очерк северной  иргизии, ‘р., 1941; ошонуку, јрхитектурные пам€тники  иргизии, ћ. -Ћ., 1950.

ЅјЋј-—ј–”” -  иров р-нундагы ѕокровка сельсоветине караштуу кыштак. "“алас" к-зунун аймагында. –-ндун борбору  ировдон 6 км түн. тарапта, ∆амбыл т. ж. станци€сынан 35 км.  алкы 1915 (1973). —егиз жылдык мектеп, китепкана, медпункт бар.

ЅјЋј“ќЌ  ӨЋҮ - ¬енгри€дагы ќрто ƒунай ойдуңундагы көл. ƒеңиз деңг. 105 м бийиктикте, тектон. чуңкур-дуктан орун алган. ј€нты 59G км2, уз. 78 км, туурасы 12 км ге чейин, орт. тереңд. « м, эң терең жери 11 м. —уунун темп-расы жайында 20∞—ге жакын.  өлгө бир нече суулар ку€т, алардын ириси - «ала. Ѕалык кармалат, кеме жүрөт. Ѕ. к-нүн айланасындагы минералдык ж-а термалдык булактар чыккан жерде ¬енгри€нын ири курорттору жайгашкан.

ЅјЋ-ЅјЋ - “алас р-нундагы ∆ерге-“ал сельсоветине караштуу кыштак. "∆ерге-“ал" к-зунун аймагында. –-ндун борбору “аластан 19 км түш. тарапта, ∆амбыл станци€сынан 139 км.  алкы 492 (1974).

ЅјЋЅјЌƒј–, таш стату€лар - көчмөн түрк уруулары мүрзө үстүнө коюшкан скульптуралык эстеликтер. јлардын көпчүлүгүнө адамдын түспөлүн кийим-кечеси, канжары, кылычы м-н кошо берет. јдамдын бет түзүлүшүнүн сүрөтү гана түшүрүлүп, одоно сомдолуп жасалгандары да бар. ћындай таш скульптуралар ћонголи€дан Ѕорб. “€нь-Ўанга чейинки жерлерде кеңири тараган. јлардын көбү 6-8-к-га, кээ бирлери 9-13-к-га таандык.

ЅјЋЅј— - эт, жүн, сүт берүүчү кылчык жүндүү кой породасы. ћындан бир нече кылым мурда «акавказьеде чыгарылган. Ѕул койдун куйругу толорсугуна чейин түшүп, экиге бөлүнүп турат; өңү ак, шыйрагында, кулагынын учунда, көзүнүн тегерегинде кара тагы бар.  очкорунун тирүүлөй салм. 85-90 кг, чоңу 110 кг; соолугу 55-60, айрымы 75 кг. —ойгондо 45- 50% эт берет.  очкорунан 12 кг га чейин куйрук май чыгат. јр бир койдон 2, 0-3, 2 кг жүн кыркылат, анын 50-65%-таза жүн. Ѕул кой тоо жайытына мыкты көнүккөн. јл ———–де (јрм., јзерб. ——–леринде), »ран ж-а “урци€да өстүрүлөт.

ЅјЋ√ј–“ Ө–ӨӨЌҮ »чки “€нь-Ўандын јрчалуу,  ара- аман м-н Ѕуркан тоолорунун ортосунда,  ара-—аз, Ѕуркан ж-а јрчалуу сууларынын төмөнкү агымында жайгашкан. ј€нты 98 км2, уз. 45 км, эң кенен жери 6 км, орт. бийикт. 2700-2900 м. „ыгышында дары€ кашаттары, түштүгүндө шлейф ж-а бийик кашаттар м-н јрчалуу суусунун шиленди ко-нустары, түндүгүндө мөңгү таштарынан пайда болгон дөңсөөлөр жатат. Ѕорб. бөлүгү түзөң. Өрөөн гранит, кумдун, сланец тоо тектеринен түзүлгөн. јлардын үстүндө чополуу ж-а плейстоцендик шиленди катмарлар жатат. √енет. тиби б-ча өрөөн - син-клиналъ-грабен.  лиматы континенттик, суук. ∆ылдык жаан-чачыны 250-300 мм.  ара- аман, Ѕуркан тоолору мөңгүлүү. ∆ылуу-—уу, јрчалуу, ∆ылаңач,  ара- аман, Ѕалгарт,  ара-—аз ж-а Ѕуркан суулары кошулуп,  ичи-Ќарынды түзөт. Ѕ. ө-дө саз ж-а жер астындагы суулар көп.  ыртышы кумдак боз топурактуу, саз кыртыштуу. Ўалбаа ж-а талаа чөптөрү өсөт. “оо эчки, илбирс ж-а суур мекендеш1.

ЅјЋ√ј–“ “ќќ—” “ескей јла-“оосун-да, түндүгүнөн Үч-Ёмчек, түштүгү-нөн Ѕуркан сууларынын өрөөндөрү м-н чектешет. ∆ерг. эл "“өнөк-“оо". деп да атайт. ”з. 45 км, туурасы 8- 10 км, орт. бийикт. 4000 м. √енет. тиби - антиклиналъ-горст. ѕалеозой-дун кумдун, аки таш тоо тектеринен турат. „ыг. бөлүгүндө байыркы муз м-н жылмалаган тайпаң чокулар бар. Ѕатышка карай бийиктеп, тоо кыр-каларында мөңгү жатат. “ескейи зоо-калуу ж-а мөңгүлүү, майда суулар м-н тилмеленген.  үңгөй бетинде торпу ж-а цирктер бар. Ѕ. т-на алыгы шалбаасы, тоолуу тундра ж-а нивал-дык ландшафттар мүнөздүү.

ЅјЋƒј  - бүркүттү ууга алып чыкканда, аны кондурганда кол талын кетпес үчүн атайын жасалган та€ныч. Ѕ. үчүн ача та€кча тандалып алынат да, анын а€ккы учу көзөлүп, көк м-н ээрдин кашына же аңчынын белиндеги курга тикесинен бекитилет. “а€кчанын үстүңкү ачасына бүркүт кондурулган колдун ичке билеги коюлат. Ѕуту оорулуу адамдар та€нган та€кты да Ѕ. деп коюшат.

ЅјЋƒј– јƒјЅ»я“џ - атайын балдарга арналын жазылган адабий чыгармалар. Ѕ. а. балдардын жаш айыр-мачылыктарына жараша шарттуу түрдө бөбөктөр, тестиерлер, өспүрүмдөр үчүн болуп бөлүнөт. Ѕулардын ар биринин турмуш таануу, аңдап билүү өзгөчөлүктөрүнө жараша оку€лар, каармандар ар башка формада сүрөттөлөт. Ѕ. а. иде€лык-тематика-лык жактан кенен болот. „ыгарма кайсы жаш куракка арналып жазыл-басын, андагы материалдар балдардын өз дүйнөсүнөн да, чоң кишилер дүйнөсүнөн да алына берет. Ѕалдар үчүн жазылган чыгарманын тили жөнөкөй, түшүнүктүү, элестүү ж-а бай болуусу керек. Ѕ. а. балдарды сөз мадани€ты м-н тааныштырат. ƒүйнөлүк Ѕ. а-нын тарыхында ј. — ѕушкиндин жомоктору, ». ј.  рыловдун тамсилдери, ƒ. ƒефонун "–обинзон  рузо" романы балдардын сүйүктүү китептеринен. ’.  . јндерсендин, ага-ини я. ж-а ¬. √риммдердин жомоктору, ћ. “вендин повесттери ж. б. чыгармалар да кеңири белгилүү. Ѕ. а-нын көздөгөн максаты, алдына койгон милдети болот. —ов. Ѕ. а. жаш муундарды кичинесинен турмушту туура таанытат, ай-лана-чөйрөтө көз-карашын тереңдетип, ата журтка, элине болгон чексиз сүйүүсүн арттырат; соң. эмгекке, түркүн өнөргө шыктантат, жоопкерчиликтүү чоң иштерди аткарууга да€рдайт, адамгерчиликтүү асыл сапаттарга, коммунисттик жүрүм-турумга тарби€лайт ж-а балдарды көркөм сезиминин өсүшүн шарттайт. —ов. Ѕ. а. көп улуттуу. јлардын ар биринин өз алдынча өсүш жолу, тарыхы бар. ¬. ¬. ћа€ковский,  . ». „уковский, — я. ћаршак, ћ. »льин, ј. ѕ. √айдар, ¬. ѕ.  атаев, — ¬. ћихалков, ј. ј.  ассиль өңдүү жазуучулардын балдар үчүн жазган чыгармалары дүйнөгө белгилүү.  ыргыз Ѕ. а. совет мезгилинде жаралды, к.  ыргыз балдар адаби€ты.

јд. : √орький ћ., ќ детской литературе ћ., 1958;  рупска€ Ќ.  ., ќ детской литературе и детском чтении, ћ., 1954.

ЅјЋƒј– јяЌ“„ј—џ - балдардын ойноп, эс алышы үчүн атайы жасалгаланган жай. ћектептердин, пионер үйлөрүнүн, үй башкармаларынын алдында, шаардык парктарда, скверлер-де, бульварларда, колхоз-совхоздо болот. Ѕ. а. мектепке чейинки ж-а мектеп жашындагы балдарга ылайыкталып жасалат. Ѕалдарды тарби€лоо иштерин мугалимдер, пионер вожа-тыйлар, тарби€чылар, ата-энелер комитетинин мүчөлөрү, жог. класстар-дын окуучулары жүргүзөт.

ЅјЋƒј– Ѕј „ј—џ - мектеп жашына чейинки балдарга коомдук тарби€ берүүчү мекеме. Ѕ. б. көп өлкөлөрдө бар, алар - элге билим берүүдөгү алгачкы баскыч, Ѕ. б. –осси€да 19-к-дын 60-жылдарьшда уюштурула баштаган. —овет бийлигинин тушунда Ѕ. б. массалык мекеме катары уюштурулуп, коомчулуктун активдүү колдоосу м-н кеңири өнүктү.  ѕ——тин ѕрограммасында мектеп жашына чейинки балдар мекемелеринин тармактарын дагы көбөйтүү милдети коюлган. ———–де 1972-ж. Ѕ. б-да 9, 9 млн. бала тарби€ланган. Ѕ. б-да 3-7 жаштагы балдар тарби€ланат. јлар жаш өзгөчөлүктөрүнө карай 4 топко (кенже - 4, орто - 5, жогорку - 6, мектепке да€рдоо - 7 жаш) бөлүнөт. Ѕ. б-да пед. орто ж-а жог. билими бар тажрыйбалуу тарби€чылар иштейт.  ырг-нда 1-жолу Ѕ. б. 1918-ж. 18-сент€брда  аракол ш-да (азыр ѕржевальск) уюштурулган. 1945-ж. респ-ка б-ча 205 Ѕ. б-да 14 580 бала тарби€ланган. 1974-ж. 1-€нварда анын саны 713кө жетип, 87, 7 миң бала тарби€ланды.

ЅјЋƒј–  »Ќќ—” - бөбөктөргө, тес-тиерлерге, жаш өспүрүмдөргө арналган мультипликаци€лык, хроникалуу-документтик, көркөм фильмдер. Ѕ. к-нун жанры ар түрдүү, мазмуну ж-а көркөмдүк формасы балдардын ой жүгүртүүсүнө ылайыкталып тартылат. Ѕ. к-нун башкы каармандары да көбүнчө балдар болот. —ов. Ѕ. к. дүйнөдө 1-орунда турат. ћосквадагы ћ. √орький атн. киностуди€ балдар ж-а өспүрүмдөр үчүн атайын кино-фильмдер чыгарат. 1962-ж-дан баштап " ыргызфильм" ж-а " ыргызтеле-фильм" студи€лары да балдарга арналган фильмдерди чыгарууда. 1962-ж. " осмонавттар көчөсү" (рөж. –о-шаль-—троева), 1969-ж. " умдагы се-пилдЄр" (реж. ј. ¬идугирис ж-а я. Ѕронштейн), 1972-ж. " өз айнекчен" (реж. ј. ¬идугирис), 1973-ж. "јтадан калган ту€к" (р"еж. Ё. ”раз-баев) ж. б.

ЅјЋƒј–  »“≈ѕ јЌј—џ (———–де) - балдарга коммунисттик тарби€ берүүгө, окуучуларга илим негиздерин терең өздөштүрүүгө, китеп окуу мад-тын үйрөнүүгө көмөк көрсөтүүчү мектептен тышкаркы мекеме. Ѕ. к. ”луу ќкт. соң. рев-€сынын жеңишине чейин –осси€нын айрым ири шаарларында гана болсо, —овет бийлигинин жылдарында бардык жерлерде уюшулду. Ѕ. к-нын фондусу окурмандардын жаш ©агөчөлүгүн эске алуу м-н түзүлүп, анда коомдук-са€сий, көркөм, ил. попул€рдуу ад-ттар, газеталар, журналдар ж. б. болот. Ѕ. к.  ырг-нда 30-жылдарда уюпгула баштаган. Ѕорборубуздагы ћ. ¬. ‘рунзе атн. шаардык Ѕ. к. 1932-ж. ачылган. 1954-ж. ‘рунзе облаткомунун чечими б-ча ‘рунзе обл. Ѕ. к. түзүлүп, ал 1958-ж. респ-калык Ѕ. к-сына айланды.

"ЅјЋƒј–  »“≈ѕ“≈–»Ќ»Ќ ∆”ћјЋџ√џЌ" - ———–деги мектептерде жазгы каникул учурунда жыл сайын өткөрүлүүчү салттуу китеп майрамы. "Ѕ. к. ж. " 1-жолу 1944-ж. ћосква, Ћенинград ш-ларында Ѕалдар ад-тынын мамл. басмасы ж-а ¬÷—ѕ—тин демилгеси б-ча өткөрүлгөн. јзыр мектептерде, китепканаларда, клуб-дарда, пионер дворецтеринде, театр-ларда китеп окуучулардын конф-€ла-ры, жазуучулар, журналисттер, артисттер, иск-во ишмерлери ж. б. м-н жолугушуу кечелери жүргүзүлөт. "Ѕ. к. ж-да" балдар жазуучуларынын чыг-ларынын көргөзмөсү, монтаждар, стенддер, витриналар да€рдалат.

ЅјЋƒј–  ќЌ ”–—“ј–џ ∆јЌј ќЋ»ћѕ»јƒјЋј–џ - илим, ад-т, иск-во тармактары б-ча белгилүү бир тапшырмаларды мыкты аткаруу үчүн жүргүзүлүүчү мелдеш. Ѕулар класстан (мектептен) тышкары массалык иштердин өзүнчө бир түрү болуп, окуучулардын ∆екече кызыгуусун, шыгын билүү максатын көздөйт; жеткинчектер м-н өспүрүмдөрдүн шык-жөндөмүн байкоого мүмкүнчүлүк түзөт, алардын келечекте каалаган кесибин тандап алуусуна жардам берет. Ѕ. к. ж-а о. предметтик, көркөм, тех. чыг-лык, өз крайын таануу, ∆аш натуралисттик, туристтик, спорттук темаларда, о. эле дубал газеталарды чыгаруу б-ча өткөрүлөт. јлар мектептик, райондук же шаардык, областтык ж-а респ-калык болот. јларды өткөрүү шарттарын элге билим берүү органдары бекитет.

ЅјЋƒј–  ќЌ—”Ћ№“ј÷»я—џ - балдарга мед. жардам көрсөтүүчү, дары-лоо-профилактикалык иштерди жүргүзүүчү мекеме. ———–де Ѕ. к. м-н балдар поликлиникасы ж-а балдар орруканасы бириктирилген (1949-50).  ээ бир жерлерде өзүнчө мекеме. Ѕ. к-нын негизги милдети: балдарды туура тарби€лоо, алардын денесин чыңдоо б-ча кеңеш берүү, сүт ашка-наларын уюштуруу. Ѕалдар өлүмүн кескин кыскартуу ж-а түрдүү жугуштуу оорулардын алдын алуу б-ча да Ѕ. к. иш жүргүзөт. ¬рач-педиатр ж-а үйгө барып жардам берүүчү сестра участкалык принщште иштейт (1 участок 1000 баланы тейлейт). Ѕир жашка жете элек ж-а ооруган балдарды врач м-н сестра үйлөрүнө барып көрүп турат. Ѕ. к-да дени таза ж-а оору балдар өз-өзүнчө кабыл алынат. Ѕ. к. кептөөр, көк жөтөл, чечек, кызамык, шал ж. б. жугуштуу ооруларга каршы 14 жашка чейинки балдарды эмдеп, энелер м-н сан. пропаганда иштерин жүргүзөт.

ЅјЋƒј– ћ”«џ ј—џ -балдарга арналып чыгарылган музыка. Ѕ. м. үчүн жазылган чыг-лар сюжетинин ачык-айкындыгы, кызыктуу мазмуну, образдуу ба€ндалышы (айтылышы) м-н айырмаланат. ћында балдардын муз. деңгээли көркөм кабылдоо мүмкүнчүлүгү, жаш өзгөчөлүгү эске алынат. Ѕ. м. балдардын аткаруучунун мүмкүнчүлүгүнө да ылайыкталат. јтактуу композиторлордун дээрлик баары балдар үчүн чыг-лар жазууга дайыма ^көңүл бурушкан. ћис, „айковский, Ѕрамс, Ћ€дов, ѕрокофьевдер бул жанрда классикалык чыг-ларды калтырышкан. Ѕалдар ырлары музыка өнөрүндө айрыкча өөрчүдү. јзыр балдар театрларында коюлган оюн-дарда, балдар кинофильмдеринде, ра-диокомпозици€ларда Ѕ. м. эң чоң орунду ээлейт.  ыргыздын "Ѕешик ыры", "“орпогум", " аркыра-“урна", азыркы учурдагы кыргыз компози-торлору ј. ћалдыбаевдин "ћына минтип", "∆ылдызым", ћ. јбдраевдин "ƒостук үн менен", "ћектебим" ж. б. балдар ырлары кыргыз Ѕ. м-нын улуттук кенчине айланды.

ЅјЋƒј– ќќ–”Ћј–џ - көбүнчө же жалаң гана балдарда кездешүүчү оорулардын тобу. Ѕ. о. баланын өсүү өзгөчөлүктөрүнө ж-а жашына байланыштуу. Ѕоюнда бар а€лдын түрдүү ооруларга чалдыгышы ж-а туура эмес тамактанышы бала түйүлдүгү-нүн өсүшүнө таасирин тийгизет. јра төрөлгөн ж-а төрөттөн жабыркаган балдар өзгөчө багууну талап кылат. ∆аңы төрөлгөн баланын денеси ысык-суукту көтөрө албайт, ошондуктан тез сезгенет. Ёмчектеги балдардын ичеги-карынынан бөлүнүп чыгуучу ферменттердин жетишсиздигинен ж-а тамактандыруу режимипин бузулушунан ич өткөк (диспепси€) оорусу; таза аба ж-а күндүн нурунун жетишсиздигинен итий пайда болот. ясли ж-а мектеп жалгандагы балдарда жугуштуу оорулар (кызамык, көк жөтөл, суу чечек, кептөөр) көп учурайт. ”шул жаштагы балдарда ар кандай ооруларга каршы тубаса иммунитеттин жоголгон мезгили болот. »ммунитетти пайда кылуу үчүн түрдүү эмдеөлөр жүргүзүлөт. Өспүрүмдөрдө кээ бир жугуштуу оорулар, көбүнчө тамагынан сезгенүү, кызыл жугурук көп учурайт. Өспүрүмдөрдүн нерв, жүрөк-кан тамыр системаларынын ж-а ички секреци€ бездеринин туруксуздугуна байланыштуу алардын ишинин бузулушу кездешет. Ѕ. о. балдардын жашына, өсүү мезгилине ж-а организминин ооруга каршылык көрсөтүү-сүнө жараша болот.

ЅјЋƒј– ѕј– “ј–џ ∆јЌј Ўјј–-„јЋј–џ - балдарды тарби€лоо ж-а алардын саламаттыгын чыңдоо үчүн түзүлгөн мектептен тышкаркы мекемелер. Ѕиринчи жолу ћосквадагы ј. ћ. √орький атн. Ѕорб. мад-т ж-а дем алуу паркынын алдында (1928) уюштурулган. 1930-жылдан өлкөбүздүн көптөгөн шаарларында түзүлө баштаган. Ѕ. п. ж. ш. мектепке чейинки ж-а мектептен тышкаркы мекемелер, коомдук уюмдар м-н бирдикте массалык иштерди жүргүзөт.

ЅјЋƒј– ѕ—»’ќЋќ√»я—џ - баланын психол. өсүш закондорун ж-а анын жөндөмдүүлүгүн үйрөнүүчү психологи€нын тармагы. Ѕ. п. окуу-тарби€нын практикалык маселелерин, пед. м-н философи€нын теори€лык маселелерин иштеп чыгууда мааниси зор. Ѕ. п. 19-к-дын ортосунда жалпы ѕсихологи€дан бөлүнүп, өз алдынча илим катарында өнүгө баштады. јнын бөлүнүп чыгышы пед. практиканын өсүшүнө ж-а „. ƒарвиндин эволюци€ теори€сына, психол. изилдөөлөрдүн объективдүү методдорун иштеп чыгарууга байланыштуу болгон. Ѕул мезгилде, мис, балдардын психикасынын өнүгүшү ж-дө 1-болуп немец физиологу ¬. ѕрейордун эмгеги чыккан. 20-к-дын башында Ё. ћейман,  . Ѕюлер, ∆. ѕиаженин Ѕ. п-сы ж-дөгү эмгектери пайда болот. Ѕирок бул изилдөөлөрдүн бардыгы идеалисттик негизде болгон. ———–де диа-лек. материализмдин принциптерине негизделген чыныгы илимий Ѕ. п. ќкт. рев-€сынан кийин өнүгө баштады. —ов. Ѕ. п. баланын духовный жөндөмдүүлүгү сан жагынан гана эмес, сапат жагынан да өнүгөт деген жобого негизделет. Ѕаланын өсүшүн сапат жагынан айырмалай турган бир канча баскычтар бар (ымыркай - төрөлгөндөн бирге чейин, наристе - бирден үчкө чейин, мектепке чейинки курак - үчтөн жетиге чейин, жеткинчек - 7 жаштан ёго чейин, өспүрүм - ёдон-15ке чейин, боз бала - 15-18 жашка чейин). јзыркы кездеги Ѕ. п-нын ил. негизин ». ѕ. ѕавловдун жог. нерв системасынын иш-аракети; ж-дөгү окуусу түзөт.

ЅјЋƒј– “≈ј“–џ - репертуарын, негизинен, жаш балдар ж-а өспүрүмдөргө арнаган профессионалдык театр. Ѕ. т-нын репертуарын жаш балдарды, өспүрүмдөрдү иде€лык ж-а эстет, жактан тарби€лоочу спектаклдер түзөт. Ѕ. т.  ырг-нда^ 1936-ж. уюштурулган. јнын уюштуруучусу ж-а директору ќ. —арбагышев болгон. јлгачкы жолу √оголдун "Үйлөнүү" коме-ди€сы коюлган. јл 1941-ж. жаңыдан уюшулган  ыргыз мамл. драма те-атрына кошулган.

ЅјЋƒј– “≈ћ»– ∆ќЋ” - балдарды т. ж. транспортуна кызыктыруу, аларды т. ж. техникасы ж-а кыймылды башкаруу м-н тааныштыруу максатында ———–деги балдар үчүн ат и дын жабдылган кууш кош€луу темир жол. Ѕ. т. ж-н түзүү-  ѕ——тин ж-а —овет өкмөтүнүн балдарды ар тараптан өнүктүрүү үчүн көргөа камкор-дуктарынын бири. Ѕиринчи Ѕ. т. ж. 1935-ж. “билисидө курулган, азыр алардын саны ———–де 20дан ашык. Ѕул т. ж-догу паровоз, вагон, станци€даЩ курулуштар ж-а жабдуулар кадимки т. ж-догудан кичирээк өлчөмдө жасалып, тех. жаңы приборлор м-н жабдылат. ∆олду 5-10-класстар-дын 11-17 жаштагы окуучулары тей-лешип, жайкы каникул мезгилинде алар тажрыйбалуу инструкторлор м-н педагогдордун жетекчилиги астында т. ж. транспортунун тарыхы м-н таанышат, жүрүүнүн графиктерин түзүшөт ж-а поезд айдатат. Ѕ. т. ж. парт, ж-а чарб. уюмдардын жардамы м-н комсомолдун демилгеси б-ча уюшту-рулат.

ЅјЋƒј– “”–»«ћ» - окуучулардын өз крайын таануу, денсоолугун чыңдоо, мектептеги окуган геогр., таби€т таануу, тарых ж. б. сабактары б-ча алган билимдерин турмуш м-н байланышта өздөштүрүү максатын көздөгөн чара. 1918-ж. –—‘—– Ёл јгартуу  омиссариаты мектеп окуучулары м-н каникул учурунда иш жүргүзүү б-ча мектептик-экскурси€-лык бюро түзгөн. 1932-ж. балдардын борб. экскурси€лык-туристтик станци€сы уюшулган. 1959-ж. ‘рунзеде балдардын экскурси€лык-туристтик станци€сы иштей баштаган. 1972-73-окуу жылында 265 миңден ашык бала экскурси€лык-туристтик жүрүштөрдө болду. —танци€нын филиалдары 1965-ж. ∆алал-јбад (кийин ќшко көчүрүлгөн), 1970-ж. “алас, 1972-ж. ѕржевальск, 1974-ж. Ќарын ш-ларында ачылган.

ЅјЋƒј– Ү…Ү - ———–де ата-энесиз же алар м-н байланышы үзүлгөн балдарды ж-а тарби€лоого шарты жок (оорулуу, ата-энелик укугунан ажыраган, жалгыз бой ж. б. ) үй-бүлөнүн балдарын тарби€лоочу мамл. мекеме. јлгачкы Ѕ. үйлөрү 1918-ж. түзүлгөн.  ырг-нда Ѕ. үйүнүн мектепке чейинки (3-7 жаш) ж-а мектеп жашындагы (7-18 жаш) түрү бар. Ѕ. ү. мектеп м-н бирдикте коммунисттик духта тарби€лоонун, балдарды бардык жактан өстүрүүнүн милдеттерин чечип, аларды өз алдынча жашоого, иштөөгө да€рдайт. Ѕул бардык пед. иштерди мектеп м-н тыгыз байланышта жүргүзөт. Ѕ. ү. √ражд. ж-а ”луу јта ћек. согуштар-дын жылдарында ата-энесинен ажыраган балдарды тарби€лоодо зор роль ойногон.  ийинки жылдарда Ѕ. ү. мектеп-интернатка айландырылды. јзыркы учурда респ-када мектепке чейинки 3, мектеп жашындагы « Ѕ. ү. иштейт.

ЅјЋƒј– џ–џ, к. Ѕалдар музыкасы.

ЅјЋƒј– я—Ћ»—» - 2-3 айлыктай « жашка чейинки балдарды тарби€лоого арналган коомдук мекеме. Ѕ. €. балдардын акыл-эс, дене түзүлүшү жактан бир калыпта өсүшүнө, тар-би€ланышына шарт түзүп, алардын денсоолугун чыңдоо м-н катар энелердин ар түрдүү чарб., маданий ж-а коомдук жумуштарга катышууларына мүмкүндүк берет. јлгачкы Ѕ. €. –осси€да (ѕетербург, ћосква ж. б. ) ж-а ≈вропанын бир катар өлкөлөрүндө 19-к-да уюштурула баштаган. 1913-ж. –осси€да 893 орундук 19 Ѕ. €. болгон. ќкт. рев-€сынан кийин Ѕ. €. тез көбөйүп, 1929-ж. ———–де дайыма иштөөчү 52, 4 миң орундуу Ѕ. €. иштеген. 1974-ж. 1-€нварда  ырг-нда 109 Ѕ. €-де 9167 бала тарби€ланган.

ЅјЋƒј–ƒџ  ќ–√ќќЌ”Ќ ЁЋ ј–јЋџ   ҮЌҮ - балдарды согуш коркунучунан коргоо, ден соолугун сактоо, аларга демокр. негизде тарби€, билим берүүнү иш жүзүнө ашыруу үчүн күрөшкөн дүйн. коомчулуктун ой-пикирин багыттоонун, жумшоонун күнү. јны 1949-ж. ћосквада болуп өткөн ј€лдардын эл аралык демокр. федераци€сынын —оветинин 2-кон-грессинин чечимине ылайык жыл сайын 1-июнда өткөрүү белгиленген. Ѕул күн 1-жолу 1950-ж. 51 өлкөдө өткөрүлгөн.  ийин дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө белгиленип жатат.  апит, мамлекеттерде бул күн а€лдардын, жаштардын эл аралык демокр. уюмдары сы€ктуу балдардын жашоо шарттарын жакшыртуу, мектептерди, балдар мекемелерин ачуу үчүн өкмөткө петици€ тапшыруу, митин-гилер, жыйналыштар, демонстраци€-лар уюштуруу м-н өтөт.

ЅјЋƒј–ƒџЌ ∆јЌј Ө—ѕҮ–ҮћƒӨ–ƒҮЌ √»√»≈Ќј—џ - гигиенанын балдардын организмине сырткы чөйрөнүн ар түрлүү факторлорунун тийгизген таасирин изилдөөчү, алардын денесинин чың болушун ж-а акылы-нын өсүшүн камсыз кылуучу, жашоого ылайыкталган айлана-чөйрөсүнө карата гигиеналык талаптарды ж-а нормативдерди иштеп чыгуучу бир бөлүгү. ———–де бул гигиена төрөлгөндөн чоңойгонго чейинки мезгилдеги балдардын биол. ж-а социалдык факторлордун таасири м-н өсүү ж-а өнүгүү процесстерин изилдейт. Ѕалдардын күндөлүк режими, окуу ж-а эмгек гигиенасынын нормаларын иштеп чыгат. Ѕул гигиенанын негизги проблемалары төмөнкүлөр: балдардын ж-а өспүрүмдөрдүн мекемелерин пландоо, куруу принциптери, атайын жабдуулар м-н камсыз кылуу, денени тарби€лоонун гигиеналык негиздери, балдардын тамактануусун уюштуруу иштери ж. б.

ЅјЋƒј–ƒџЌ ∆јЌј Ө—ѕҮ–ҮћƒӨ–ƒҮЌ —ѕќ–““”  ћ≈ “≈ѕ“≈–» - ———–де жог. квалификаци€луу жаш спортсмендерди, о. эле мектептер м-н пионер уюмдары үчүн дене тарби€ ж-а спорт б-ча коомдук физкультура активисттерин да€рдоочу мектептен тышкаркы атайын спорттук мекемелер. ћындай мектептер комплекстүү (спорттун бир канча түрү б-ча) жө адистештирилген (спорттун бир гана түрү б-ча) болуп бөлүнөт ж-а ———– эл агартуу мин-восунун, о. эле союздук респ-калардын элге билим берүү мин-волорунун системаларында түзүлөт да, 8-14 жаштагы спортко жөндөмдүү балдар ж-а өспүрүмдөр кабыл алынат. ———–де 1971-ж. 3818 мектепте 1, 3 млн.,  ырг-нда 1974-ж. 59 мектепте 30 миңден ашык бала окуган.

ЅјЋƒј–ƒџЌ ∆јЎ Ө«√Ө„ӨЋҮ “Ө–Ү - баланын жашына таандык анат. -физиол. ж-а психол. өзгөчөлүктөр. Ѕалдардын бул өзгөчөлүктөрүн билүү ж-а үйрөнүү окуу-тарби€ ишин туура жолго коюуга, алардын дене түзүлүшүнүн, акыл-сезиминин туура өсүшүнө көмөк берет. Ѕалдардын боюнун, салмагынын өзгөрүү процесси бир калыпта болбойт: кээде бою жай өсүп, салмагы артат жө тескерисинче болуп да калат. Ѕаланын жаш өзгөчөлүгүнө карай шарттуу түрдө ымыркай (төрөлгөндөн 1 жашка чейин), наристе (1-3 жаш), мектепке чейинки (3-^7 жаш), жеткинчек (7-10 жаш), өспүрүм (10-15 жаш), боз балалык (15-18 жаш) мезгилге бөлүнөт. Ѕ. ж. ө. алардын тез өсүшүнө карай өзгөрүп турушу мүмкүн.

ЅјЋƒј–ƒџЌ ∆”√”Ў“”” ќќ–”Ћј–џ, к. ∆угуштуу оорулар.

ЅјЋƒј–ƒџЌ  ҮЌƒӨЋҮ  –≈∆»ћ» - балдардын бир суткадагы оюнун, иш-аракетин, эс алуусун туура уюштуруу. Ѕ. к. р. алардын анат. -физиол. жаш өзгөчөлүктөрүн эске алуу м-н түзүлөт. –ежим б-ча балдар уйкусу канганча (10-12 с) уктоо керек. «-6 жаштагы балдардын эртең мененки тамактануудан кийинки убактысы сүрөт тартуу, кесүү, чаптоо ж. б. м-н өтөт. 7 жаштан тартып, мектеп окуучулары сабактарын окуудан, үй тапшырмаларын аткаруудан кийин мектептеги түрдүү кружоктор-го катышат. Ѕ. к. р-де сабактан кийин 2-3 с дем алуу, таза абада бо-Ћ””) уктоо убактысы да көрсөтүлөт. ћектеп окуучуларынын режиминде сабакка да€рдануу, эс алуу, уктоо убактылары жаш өзгөчөлүктөрүнө, сабак өтүүнүн сменасына жараша түзүлөт.

ЅјЋƒј–ƒџЌ  џЋћџЎ“””Ћ” - жашы жетпегендердин коомго коркунучтуу аракети.  ылмыштын бул түрү бурж. мамл-тергө тиешелүү. ∆у-мушсуздуктан, келечекке ишенбөөчү-лүктөн, билим алуу кыйынчылыкта-рынан улам Ѕ. к. капит, өлкөлөрдө жылдан-жылга өсүүдө. ћис, ј Ўда 1948-56-ж-дын ичинде бойго жете электердин жалпы саны 16%ке көбөйсө, ошол жаштагылардын сотко түшкөн кылмыш иштеринин саны 70% ке өскөн, 1956-65-ж-да ал 2 эсеге көбөйгөн. —оц. коомдо Ѕ. к-нун түпкү себептери жоюлган. ќшентсе да эскинин саркындыларынан, үй-бүлөдө натуура тарби€лануудан, аракеттердин терс таасиринен ж-а кылмышкерлердин азгыруусунан улам соц. өлкөлөрдө да Ѕ. к. биротоло жоюла элек. —оц. коомдо коом мүчөлөрүнүн турмушун, мад-тин, сезим-талдуулугун тынымсыз жогорулатуу жолдору м-н Ѕ. к-н жоюуга толук негиз бар экендиги  ѕ——тин ѕрограммасында ачык көрсөтүлгөн. јларды иш жүзүнө ашыруу үчүн ———–де бойго жетпегендердин иштери б-ча комисси€лар иштейт. јлар Ѕ. к-н азайтуу б-ча ар кандай тарби€лык иштерди жүргүзүп жатат.

ЅјЋƒј–ƒџЌ Ө«ƒҮ   Ө– Өћ „џ√ј–ћј„џЋџ√џ - балдардын көркөм чыг-лыкка тыгын ж-а жөндөмүн өстүрүү үчүн иск-вонун ар түрдүү тармактары (ыр-хор, музыка, бий, сүрөтчүлүк, театр өнөрү ж. б. ) б-ча уюштурулган класстан ж-а мектептен тышкаркы иштер. ћындай көркөм чыг-лыкты уюштуруунун мазмуну, методу ж-а формасы ар түрдүү. јлар мектепте, пионерлер үйү м-н дво-рецинде, мад-т үйүнүн ж-а жумушчулар клубунун балдар секторлорунда уюштурулат. Ѕ. ө. к. ч-нын ийгиликтери майрамдарда, даталуу күндөрдө, кечелерде, чыг-лык конкурстарда ж-а фестивалдарда, радио берүүдө, теле көрсөтүүдө ж. б. кеңири көрсөтүлөт.

ЅјЋƒј–ƒџЌ ӨЋҮћҮ -бир жашка чейинки өлгөн балдардын бир жыл ичинде тирүү төрөлгөн балдарга карата саны. Ѕ. ө. - элдин табигый кыймылынын статистикалык көрсөткүч-төрүнүн бир түрү. јны өлгөн балдардын санын жүз же миң тирүү төрөлгөндөргө карата эсептейт. Ѕ. ө. элдин мад-тына, турмуш деңгээлине, мед. жактан тейлөөнүн сапатына байланыштуу. ———–де элдин мад-ты ж-а турмуш деңгээли жакпгыргандыктан, Ѕ. ө. жыл сайын азаюуда. 1950-ж. ———–де Ѕ. ө. миң тирүү төрөлгөн балага 81 болсо, 1972-ж. 24кө чейин азайды.

ЅјЋƒј–ƒџЌ “≈’Ќ» јЋџ  „џ√ј–ћј„џЋџ√џ - политех. окуунун ж-а кесиптик багыт берүүнүн негизги каражаттарынын бири. јл балдардын техникага кызыгуусун арттырып, чыг-чыл ж-а ойлоп тапкыч жөндөмдүүлүгүн, тех. ойлоосун өнүктүрөт, ил. деңгээлин жогорулатат. Ѕ. т. ч. көбүнчө модель, прибор, механизм, жөнөкөй машина өңдүү тех. объектилерди конструкци€лоодон көрүнөт. Ѕ. т. ч. класстан тышкаркы окууларда ж-а мектептен тышкаркы мекемелерде (жаш техниктердин станци€ларында ж-а клубдарында, пионер үйлөрүндө ж. б. ), о. эле эмгекке үйрөнүү ж-а башка предметтик сабактарда ишке ашырылат. Ѕ. т. ч. 4 негизги этаптан турат: тех. маселени алдыга коюу, зарыл маалыматтарды жыйнап үйрөнүү, маселени чыгаруу жолун издөө, чыг-чыл ниетти ишке ашыруу. Ѕ. т. ч-н уюштуруунун эң эле кеңири таралган формасы - тех. кружок. Ѕ. т. ч. ———–де массалык түрдө 20-ж-дарда өнүгө баштайт. 1967-ж-дан тартып системалуу түрдө өткөрүлүүчү жаштардын тех. чыгар-мачылыгынын кароолорунун составдын бөлүгүн Ѕ. т. ч. түзөт. Ѕардык союздук респ-ка, край ж-а областтардын борборлорунда жыл сайын Ѕ. т. ч. б-ча көргөзмөлөр өткөрүлөт, жакшы жумуштар ———–дин ¬ƒЌ’сында экспонат катары көрсөтүлөт, ар түрдүү сыйлыктар м-н сыйланат. Ѕ. т. ч. биздин өлкөнүн жеткинчектЄрин келечекте өндүрүштө, илимде, техникада чыг-чыл эмгектенүүгө көнүктүрүп, алардын чыг-чылык жөндөмүн өнүктүрөт. Ѕиздеги атактуу ойлоп чыга-руучулардын, рационализаторлордун, өндүрүштүн новаторлорунун, кон-структорлордун, илимпоздордун көбү өз учурунда дал ошол Ѕ. т. ч. аркылуу да€рдалып өтүшкөн.

ЅјЋƒј–ƒџЌ “Ө–Ө““Ө ∆јЅџ– јЎџ - баланын төрөлүп жаткан учурда жапа чегиши. Ѕуга төрөттүн өтө тез жө өтө кеч жүрүшү, жатын-дагы баланы курчап турган суу эрте агып кетип, бала "кургак" төрөлүшү, баланын жатында туура эмес жатышы ж. б. себеп болот. ќ. эле ара же чоң төрөлгөн балдар да жабыркоого дуушар болот. “өрөт убагында баланын ар кайсы жери жабыркап, көбүнчө башы, акырек сөөгү, буту-колу сынышы мүмкүн. јйрыкча баланын мээси м-н жүлүнү жабыркаса коркунучтуу. “өрөт жолу аркылуу өтүп бара жаткан баланын башы катуу кы-сылуудан мээге же мээ кабыкчалары-на кан агуу пайда болушу мүмкүн. ћээ жабыркаганда, демейде асфик-си€нын белгилери байкалат. ћындай учурда баланын өлүп же өмүр бою майып болуп калышы мүмкүн. Ѕ. т. ж-нан сактануу үчүн кычкылтектин жетиштүү болушун камсыз кылуу зарыл. Ѕ. т. ж-н дарылоо: балада жабыркоо белгилери билине баштагандан тартып энеге тынч шарт түзүү, кальций, " " витамини ж-а денени тырыпгтыруудаң сактоочу дарыларды берүү чаралары колдонулат.

ЅјЋƒј–ƒџЌ ЎјЋ ќќ–”—”, полиомиелит (гр. polios - боз ж-а myelos - мээ), √ейне-ћедин оорусу - көбүнчө нерв системасын жабыркатуучу катуу кармама жугуштуу оору. Ќемең врачы я. √ейне (1840) 1-жолу ачып, швед врачы ќ. ћедин (1890) оорунун эпидеми€-лык мүнөзүн ж-а таралышың аныктаган.  өбүнчө 2-4 жаштагы балдар ооруйт. ќоруну вирустар козгойт. ћээнин ткандарына оору козгоочу вирус - кан лимфа дем алуу, тамак сиңирүү жолдору аркылуу тарайт. ќорунун козгогучу эң оболу мээни, айрыкча жулунду жабыркаткандык-тан, балдардын оозу-мурду кыйшайып, колу-буту шал болот, ƒары-лоодо витамин, глюкоза, гаммаглобу-€ин, ооруну басаңдатуучу дарылар м-н бирдикте физиотерапи€ колдонулат. Ѕ. ш. о-нун алдын алуу үчүн балдарга эки айлыгьшан баштап вакцина м-н эмдөө жүргүзүлөт. .

ЅјЋƒ”” Ө—ҮћƒҮ “Ө–-гүлүнөн бал аарысы гүл ширесиң ж^а чаңча-лар жыйноочу өсүмдүктөр тобу.  ээ бир Ѕ, ө, (чие, кипрей) жабышкак заттуу болот. јары ал затты мом ж-ai чаңчалардын < кабыгындагы балъ-замдуу заттар м-н аралаштырып, бал челектин жаракалары€ бүтөө үчүн, суук түшкөндө уюгундагы көзөнөк-төрдү кичирейтип! үчүн жумшалуу чу желим затты (прополис) да€рдайт. Өсүмдүктөр өздөрүн чацдаштыруучу чымын-чиркейлерди гүл ширеси м-н өзүңө тартат. јлардын бул жөндөмдүүлүгү тарыхый процессте пайда болгон. ———–де 1000 түрдөн ашуун Ѕ. ө. бар, бирок аарылар алардын. баарынан эле бал жыйнабайт, √үл щиресине бай өсүмдүктөр: акаци€, зараң, жийде, чырганак, тал, жемиш бактар ж-а, бадалдар, катраң, кашка беде, кычы, жалбыз, каакым, күн карама, пахта, эспарцет ж. б. Ѕалчылыкта колдо өстүрүлгөн Ѕ. ө-дүн (күн карама, пахта, эспарцет, жемиш бактар ж-а бадалдар) мааниси чоң.

ЅјЋƒџ« - а€лынын бир тууган же жакын (туугандыгы б-ча) сиңдилери.

ЅјЋ≈ј– ј–јЋƒј–џ - ∆ер ќртолук деңизинин бат. бөлүгүндөгү аралдар-дың тобу. ћальорка, ћенорка а-дары-нан ж-а ѕитиус архипелагынан турат. Ѕул аралдар »спани€нын Ѕале-арес провинци€сың түзөт. ј€нты 5 миң к. ч%, калкы 510, 9 миң (1969). јд-мин. борбору ж-а негизги порту - ѕальма. ∆еринин бети ойдуңдуу ж-а дөңсөөлүү.  лиматы жер ортолук деңиздин, жылдык жаан-чачыны 600 мм. “аш эмен, кызыл карагай, маквис, кодогой пальма ж-а гаррига бадалдагы өсөт. Ѕалыкчылык өнүккөн.

ЅјЋ≈“ (фр. ballet, итал. balletto, дат. ballo - бийлейм) - мазмунун муз. бий образдары аркылуу туюнта турган сахна өнөрүнүн бир түрү. "Ѕ. " термини негизинен 16-19-к-да чыгып, адегенде европ. Ѕ-ке карата айтылып, 20-к-да „ыгыш бий оюндарын туюнтуу үчүн да айтыла баштаган. ≈вропада Ѕ.  айра жаралуу доорунда пайда болгон. 14-к-дын а€гында карапайым элдик бийден театр-лаштырылган бий бөлүнүп чыккан. Ѕиринчи балеттик спектакль »тали€-да 15-16-к-да, ‘ранци€да 16-к-дын2-жарымында (Ѕ. Ѕальтазаринин " о-ролеванын комеди€ балети", 1581) жаралган. Ѕул учурда бий али музыка м-н сөздөн ажырай элек болчу. 17-к-дын а€гында Ѕ- спектаклинин тематикасын ж-а формасын тартипке келтирүүчү атайын канондор м-н театр бийлеринин үлгүлөрү иштелип чыккан. Ѕ. 18-к-да јнгли€, јвстри€-да, кийинчерээк ‘ранци€да өз алдынча сценалык өнөр катары толук калыптанган. –осси€да 1730-жылдан тартып Ѕ. оюндары үзгүлтүксүз коюла баштайт. ’ильфердинг, јнджоли-нилер классикалык багыттагы панто-мималуу Ѕ-терди киргизишет. 18-19-к-дың ортосунда ». ». ¬альберх сен-тиментализмдин стилине жакын сцек-таклдерди ("∆аңы ¬ертер") койот. ‘ранци€ м-н –осси€дагы Ѕ. өнөрүнүн табылгалары романтикалуу Ѕ-тин жаралышын шарттайт. Ѕара-бара бийдин жаңы түрлөрү, а€лдардын а€к учу м-н бийлеши пайда болот. ”шул багыттагы балеттик спектаклдердин бири - ∆. ѕерро койгон јдандын "∆изель" балети (1841). Ѕ. 19-20-к-да алдыңкы өлкөлөрдө улуттук мад-ттың өнүккөн түрүнө айланат. 19-к-дын 2-жарымында ро-мантизмдин иск-водон сүрүлүп чыга башташына байланыштуу ≈вропада Ѕ. өнөрү төмөндөп кетет. ћындай көрүнүш –осси€га анча мүнөздүү болгон жок. јлсак, ћ. ». Ўтипа койгон алгачкы Ѕ. спектаклдери белгилүү өлчөмдө мурдагы учурларга мүнөздүү сюшеттик бүтүндүктү сактап калды. јндан нары монументтуү Ѕ. спектаклинин эстетикасы калыптанды: сценалык фабула пантомималык сценаларда берилип, чыг-нын негизги иде€сы Ѕ. ансамблдеринин зор жалпыланган образын жарата баштады.  омпозитор-симфони€чылардын Ѕ. театрына келиши абдан маанилүү көрүнүш болгон, ћис, ѕетипа койгон ѕ. » „айковскийдин "”йкудагы сулуу" (1890), ј.  . √лазуновдун "–аймонда" (1898), Ћ. ». »ванов м-н ѕетипа койгон ѕ. ». „айковскийдин "ўелкунчик" (1892) Ѕ-теринде музы-кадагы ойлор м-н сезимдер бий аркылуу жалпыланып туюнтулган. 20-к-дын башында ћ. ћ. ‘опин м-н ј. ј. √орский Ѕ. өнөрүн жаңы ачылыштар м-н байытты. ќрус бийчиле-ри ј. ѕ. ѕавлова, ¬. ‘. Ќижинский, “. ѕ.  арсавина (ѕетербург), ≈. ¬. √ельцер, ћ. ћ. ћордкин, ¬. ƒ. “ихо-мировдор Ѕ. өнөрүнүн өркүндөшүнө зор үлүш кошту. 20-к-дагы орус бий өнөрү јнгли€, ‘ранци€да Ѕ-тин кайра гүлдөшүнө, ј Ўда болсо Ѕ-тин жаралышына өз таасирин тийгизди. —ов. Ѕ. ќкт. рев-€сынан кийин өткөндүн салттарын байытып, жаңы бийиктикке көтөрүлдү. —оц. реализм принциптери Ѕ-те тарыхый чындык, эл-дүүлүк, рев-€лык пафос талаптарын, алдыңкы катарга чыгарды. —овет бийлиги ∆ылдарында жаралган Ѕ. ¬. јсафьевдин ("ѕариж жалыны", "Ѕахчисарай фонтаны"), –. ћ. √ли-эрдин (" ызыл гүл"), ј. ». ’ачату-р€ндын ("√а€нэ", "—партак"), — — ѕрокофьевдин ("–омео жана ƒжульетта"), ј. ј.  рейндин "Ћаурен-си€"),  . ј.  араевдин ("∆ети сулуу") Ѕ-тери совет иск-восунун атагын дүйнөгө чыгарды. ———–де 30-жылдарда союздук респ-каларда Ѕ. театрлары пайда боло баштайт. Өткөндө профессионал Ѕ. гана эмес, бийи да жок элдердин Ѕ-ти түзүлдү.  ырг-нда бий өнөрү классикалык бийдин системасын өздөштүрүү, эл турмушун ж-а үрп-адатын үйрөнүү негизинде келип чыккан.  ыргыздын туңгуч Ѕ. бийлери 1937-ж. "јлтын кыз" муз. драмасында ж-а "јйчүрөк" операсында (1939, балетмейстер Ң. —, ’олфин) көрсөтүлгөн. "јнар" балети (1940)? -кыргыздын улуттук Ѕ. өнөрүнүн саамалыгы.  ыргыз Ѕ-ти-нин ∆аралышы Ќ. — ’олфиндин ысмы м-н байланыштуу. ћ. –аухвер-гердин "„олпон" балети (балетмей-стерлер: Ћ. ћ.  рамаревский, 1944; Ќ. “угелов, 1958) зор чыг-лык жеңиш болуп, —ов. —оюзуна ж-а чет мамл-терге таанылды.  ыргыз опера ж-а балет театрынын сахнасында орус, европ. ж-а сов. классикалык Ѕ-тер да көп коюлду. ј. я. ¬аганова атн. Ћенинграддагы хореографи€лык окуу жайынан тарби€лангандар: ∆. јрзы-гулова, ¬. Ѕейшеналиева, ”. —арбагы-гдев, „. ∆аманова, –. „окоева, Ѕ. јлимбаев ж. б. кыргыз Ѕ-нин өсүшүнө зор салым кошту. Ѕалетмейс-терлердин улуттук кадрлары (Ќ. “угелов, Ё. ћадемилова, ”, —. арбагышев, — јбдужалилов) өсүп чыкты. ———–де 40 опера ж-а балет театры (1970), Ѕ-тин мамл. 16 окуу жайы, бир нече студи€лар, элдик театрлар бар. Ѕий мугалимдерин ж-а балет-мейстерлерди ћосквадагы ј. Ћуначарский атн. мамл. театр ин-ту, Ћенинграддагы Ќ. –имский- орсаков атн. консерватори€,  ырг-нда ћ.  үрөңкеев атн. муз. -хореографи€лык окуу жайы да€рдайт.

јд. : јбдраев ћ., јлагушев Ѕ., ќкт€брдын нуру менен, ‘р., 1966; ’ у д е-к о в —. Ќ., »стори€ танцев, т. 1-4, —ѕЅ, 1913--17; ¬аганова ј. я., ќсновы классического балета, Ћ. -ћ., 1948; —лонимский ё. »., —оветский балет,. . , ћ. -ѕ.. 1950; Ћьвов Ќ.,  иргизский театр, ћ., 1953.

ЅјЋ≈“ћ≈…—“≈– - балетти, бийди, хореографи€лык номерлерди коюучу адам. Ѕ. сахнада көркөм образды ж-а спектаклдин иде€сын көрсөтүүчү кыймыл-аракеттин системасын түзүп, хореографи€лык партийны ар бир актер ж-а бүт коллектив м-н бирге иштеп чыгат.

ЅјЋ≈““»  —÷≈Ќј–»…, к. Ћибретто.

ЅјЋ∆””–јЌ, к. џшкын.

ЅјЋ»ћјЌќ¬ ∆абай (1893-6. 8. 1966) - Өзбек ——–инин Ѕухара обл-нын “амды р-нундагы "јк-“оо" к-зунун (азыркы Ѕалиманов ∆абай атн. ) ст. чабаны, эки жолу —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1951, 1958). Ѕ. 1957-ж. ар 100 тубар койдон 132ден, 1963-ж. 170тен козу, 1957-ж. 94%, 1963-ж. 89, 2% 1-сорттогу кара көл көрпөлерүн алган. Өзбек ——– ∆ќ√. —оветинин 4-шайл. депутаты. « Ћенин ордени, башка 2 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

ЅјЋ ј-1) байыртадан бери колдонулуп келген урма кол аспап. Ѕ. темирден жасалып, жыгач сапталат. Ѕардык усталарга керектүүсүн чоң Ѕ., зергерлер узануучусун теке Ѕ., чалгы чыңдоочунукун чалгы Ѕ., өтүкчүлөр, такачылар колдонгонун кичине Ѕ. деп аташкан. 2) ∆умуш жасоочу аспабы алга умтулма кыймылда болгон урма аракеттүү кол машина. Ѕ. жалпайтам уруучу, дөшүлүк, көзөөчтүк, уруп тү-шүрмө, тазарткыч ж. б. болуп айырмаланат ж-а жыгач уста иштеринде кеңири колдонулат.

ЅјЋ јЌ јЌ“јЌ“ј—џ - биринчи дүйн. согуштан кийинки кырдаалга карата Ѕалканда күчтөрдү бирдей деңгээлде сактап туруу максатында –умыни€, ёгослави€, √реци€ ж-а “урци€нын 1934-ж. 9-февралда јфи-ныда түзгөн союзу. Ѕ. а. “үш. -„ыг, ≈вропада өзүнүн таасирин андан ары күчөтүүнү каалаган. ‘ранци€нын башкаруучу чөйрөлерүнүн демилгеси м-н түзүлгөн. јны түзүү ж-дөгү до-говордо ага катышкан мамлекеттердин ЅаЋкандагы чек арасынын коопсуздугун өз ара гаранти€лоо ж-а алардын бирине кол салынып калса, өз ара жардамдашуу да каралган. јл түзүлгөндөн көп узабай √ермани€ м-н »тали€ өнөктөштөрдүн ортосундагы олуттуу карама-каршылыктардан пайдаланышын, Ѕ. а. өлкөлөрүндөгү фа-пгасттештирилген топторго та€нып, Ѕалканда ‘ранци€нын таасирин олуттуу түрдө начарлатып, өз пози-ци€ларын чыңдашкан. 1939-1945-жылдардагы 2-дүйн. согуш Ѕ. а-н таркатты.

ЅјЋ јЌ ∆ј–џћ ј–јЋџ -“үш. ≈вропадагы жарым арал. ј€нты 505 миң км2, түндүктөн түштүккө 950 км, чыгыштан батышка 1260 км созулуп, јдри€,  ара, ћрамор, Ёгей деңиздери м-н курчалган. “үн. чеги ƒунай ж-а анын куймасы —ава м-н, андан ары “риест булуңуна өтөт. Ѕ. ж. а-да Ѕолгари€, ёгослави€нын көп жери, јлбани€, √реци€, –умыни€нын түш., “урци€нын бат. райондору, »тали€нын түн. -чыг. бөлүгү орун алган. ∆ээктери өтө тилмеленген, жардуу, майда бухталуу. јдри€, Ёгей деңиз-деринде аралдардын ' жалпы а€нты 21, 5 миң км2 ге жакын. ∆ери тоолуу, бат. жээгин бойлой ƒинар бөксө тоосу, түн. -чыгышында »йрин, –ила (эң бийик чокусу - ћусала, 2925 м), –о-дон, —тара-ѕланина, түштүгүндө ѕинд тоолору м-н уланат. “оолор арасында ж-а чет жакаларында ойдуңдар (‘раки€, —алоник, ‘ессали€, “өмөнкү ƒунай ж. б. ) жатат. √еол. түзүлүшү жагынан јльпы бүктөлүүсүнө кирет. ћезозой, палеогендин карбонат тоо тектеринин негизинде рельефте карст формалары кеңири таркалган. Ѕорб. ж-а түн. бөлүгүнүн климаты мелүүн континенттик, калган бөлүктөрү жер ортолук деңиздйк, субтропиктик, »юлдун орт. темп-расы түндүгүндө 23∞—, түштүгүндө 25-27∞—, €нварда - √—, -2∞—ден 8-11∞—ге чейин. ∆ылдык жаан-чачын батышында 1000-1500 мм ( отор бухтасында 5000 мм ге чейин), чыг. ж-а түштүгүндө 1000 мм, кээ бир жерлеринде 500 мм ден ашпайт. »ри дары€лары: ћарица, ћорава, »скыр ж-а чет жагында ƒунай, —ава. »ри көлдөрү: Ўкодер (—кадар), ќхрид ∆-а ѕресна. Ѕ. ж. а-нын түштүгү - субтропиктик күрөң ж-а тоолуу күрөң, түндүгү тоолуу-токой, боз топурактуу. ƒунайдын түздүктөрүндө - кара топурак. Өсүмдүктөрдүн 6, 5 миң түрү өсөт, анын 27% эндемиктер. ƒеңизге жакын ∆ерлеринде дайыма көгөрүп туруучу аралаш токойлор ж-а бадалдар (маквис); кургагыраак бөлүктөрүндө кышкысын жалбырагы түшүүчү токойлор ж-а бадалдар (шибл€к) өсөт. ∆аныбарлары: бугу, элик, каман, серна, аюу, чөө, түлкү, кундуз ж. б. јнда сойлоочулар да бар. Ѕ. ж. а. - ≈врази€ материгиндеги өтө кооз, курорту (ƒубровник, ≈арна ж. б. ), субтропиктик чарбасы (цитрус, маслина, тамеки ж. б. ) бар, деңиз катнашы жакшы өнүккөн ∆ерлердин бири.

ЅјЋ јЌ  ќћћ”Ќ»—““»  ‘≈ƒ≈–ј÷»я—џ (Ѕ ‘) 1910-ж. адегенде Ѕалкан с. -д. федераци€сы (Ѕолгари€, —ерби€, –умыни€ ж-а √реци€нын с. -д. парти€лары) болуп негизделип, 1919-ж.  оминтернди түзүүгө катышкан. 1920-ж. Ѕ ‘ деп аталып,  оминтерн-ге кошулган. Ѕ ‘ Ѕалканда реакци€-нын чабуул коюшуна каршы, компарти€лардын ачык иштөөсү, пролетариат ж. б. прогрессчил күчтөрдүн биримдик фронтун ж-а жумушчу-дыйкан респ-каларынын Ѕалкан федера-ци€сын түзүү үчүн күрөшкөн. "‘е-дерасьон бальканик" деген бир нече тилде атайын журнал чыгарган. Ѕ ‘  оминтерндин жетекчилиги м-н Ѕалкан өлкөлөрүнүн компарти€ларын түзүү ж-а чыңдоо үчүн көп иш аткарган. 30-жылдардын башында фашизм-дин чабуул коюшунан ж-а дүйн. согуштун чыгуу коркунучунун күчөшү-нөн улам компарти€лардын алдында пайда болгон жаңы милдеттерге байланыштуу Ѕ ‘ өз ишин токтоткон.

ЅјЋ јЌ ѕј “џ—џ - “урци€, √реци€ ж-а ёгослави€нын согуштук са€сий союзу. Ѕул пакт аталган мамлекеттердин достугу ж-а кызматташуусу ж-дөгү (1953-ж. 28-февр., јйкара), са€сий жактан кызматташуу ж-а өз ара жардамдашуу ж-дөгү (1954-ж. 9-авг., ёгослави€, Ѕлед ш. ) келишимдин негизинде 20 жылдык мөөнөткө түзүлгөн. 1949-ж. “урци€ м-н √реци€ “үн. јтлантикалык пактыга кошулат; “урци€ —≈Ќ“ќго да мүчө болот. Ѕ. п-нын мүчөлөрү тынч кезде аскердик иш ж-а са€сий жагынан; кызматташууга, согуш мезгилинде куралдуу күчтөрү м-н да өз ара жардамдашуу-га милдеттенишкен. Ѕ. л-нын жетекчи органы - “уруктуу совет. —оюзга кирген өлкөлөрдүн ич ара нарама-каршылыктарынын ырбашынан улам 1955-жылдын а€гынан бери Ѕ. п. кризиске. учурап келе жатат.

ЅјЋ јЌ —ќ√”Ў“ј–џ (1912-13). Ѕиринчи Ѕ. с. (1912-ж. 9-окт. - 1913-ж. 30-май) - Ѕалкан союзуна (1912) кирген мамлекеттердин балкан элдерин кулдавдырган ќсмон импери€сына каршы согушу. јны баштоого “урци€нын ћакедони€ м-н ‘ра-ки€га автономи€ берүүдөн баш тартуусу шылтоо болду. 1912-ж. 8-окт€бр-да „ерногори€ “урци€га согуш жары€лаган. Ѕолгари€, —ерби€, √реци€ согушка 18-окт€брда кирип, “урци€-ны Ћондон тынчтык договорун түзүүгө (1913-ж. май) мажбур кылышты. “урци€ ал договор б-ча ≈вропадагы ээлеген бардык жерлеринен ажырады. Ѕиринчи Ѕ. с-нун прогрессчил да мүнөзү болгон. јл јлбани€нын көз каранды эместикке жетишүүсүн тездет-кен. Ёкинчи Ѕ. с. (1913-ж. 29-июнь-10-авг. ) - 1-тараптан Ѕолга-ри€нын, 2-тараптан —ерби€, „ерногори€, √реци€, –умыни€ ж-а “урци€нын ортосундагы согуш. Ѕиринчи Ѕ. с. б-ча союздаштардын ортосундагы карама-каршылыктын ырбашынан улам чыккан (к. Ѕалкан союзу 1912), Ѕолгар аскерлери ћакедони€-дагы серби€лык, греци€лык аскерлерге 30-июнда капилеттен кол салды. —огушту баштагандар 29-июлда багы-нууга мажбур болду. ћунун натыйжасында 1913-∆. Ѕухарест тынчтык договору түзүлүп, ага ылайык Ѕолгари€ ћакедони€дагы, - : ‘раки€дагы жерлеринен гана эмес, “үш. ƒобруд- o жадан да ажырап калды.  онстантинополь договору б-ча јдрианополду “урци€га калтырууга мажбур болду. Ёкинчи Ѕ. с. Үчтук союздйн (1882) –умыни€нын чыгып кетишине ж-а јнтантага жакындашуусун жардам берди. Ѕолгари€ јвстри€ - √ермани€ блогу тарапка өттү. Ѕ. с. эл аралык мамилелерди андан ары курчутуп, 1-дүйн. согуштун чыгышын тездетти.

ЅјЋ јЌ —ќё«” (1912)-Ѕолгари€, —ерби€, √реци€ ж-а „ерногори€нын “урци€га, иш жүзүндө јвстри€ - ¬енгри€га каршы багытталган согуш-тук-са€сий союзу. '1912-ж. бир катар договорлор, согуштук конвенци€лар ж-а келишимдер м-н толукталган Ѕ. с. –осси€нын активдүү колдоосу м-н түзүлүп, –осси€ бул союздун жардамы м-н јвстри€-¬өнгри€нын ж-а √ермани€нын Ѕалканга келишине тоскоол кылууга умтулган. Ѕ. с-н түзүү иде€сын јнгл. м-н ‘ранци€нын өкмөттөрү да жактырышкан. 1912-ж. окт€брда Ѕ. с-нун мамлекеттери “урци€га каршы согуш башташып, тез эле жеңишке жетишкен. Ѕул жеңиштен кийин —ерби€нын, √реци€нын ж-а Ѕол-гари€нын ортосунда ћакедони€ны бөлүштүрүүдөн келип чыккан чыр-чатактар мурдагы союздаштардын араз-дашуусупа ж-а Ѕ. с-нун ыдырап бузулушуна, алардын өз ара согушуна (1913) алып келди, к. Ѕалкан согуштагы (1912-13).

ЅјЋ ј–Ћј– (өздөрүн т аул у, маллкъарлы - деп аташат)-көбүнчө  абардин-Ѕалкар ј——–инин түштүгүндө ж-а түш. -батышында жашаган эл. Ёлинин саны 60 миң (1970). Ѕ-дын бир азы  ыргыз ж-а  азак ——–леринде бар.  арачай-балкар тилинде сүйлөшөт. ƒинге ишенгендери- мусулман. Ѕ-дын келип чыгышы ж-дө маалымат али толукталып бүтө элек. –ев-€га чейин Ѕ. негизинен көчмөн турмушта жашап, мал баккан, дыйканчылык көмөкчү чарба болгон. —овет бийлигинин жылдарында Ѕ. улуттук автономи€м ээ болуп, ө. ж., а. ч-сы өнүгүп, мад-ты гүлдөдү, жазмасы пайда болуп, улуттук интеллигенци€сы түзүлдү. 1943-жылдын а€гында соң. закондуулук бузулгандыктан, Ѕ. ќ. јзи€га ж-а  аз-нга көчүрүлгөн. 1957-ж. ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун ”казы б-ча балкар элинин улуттук автономи€сы калыбына келтирилиш Ѕ. кайра өз жерине көчүп келишти.

ЅјЋ јЎ - азак ——–инин чыг. бөлүгүндөгү Ѕалкаш - јла- өл өрөөнүнөн орун алган көл. ƒеңиз деңг. 340 м бийиктикте. ј€нты 17-22 миң км\ уз. 605 км, туурасы чыгышында 9- 19 км, батышында 74 км. —уусунун көлөмү 112 км\ Ёң терең жери 26 м. јлабынын а€нты 501 миң км2тв жакын. Ѕатышынан »ле д-сы, чыгышынан  ара-“ал, јк-—уу, Ћепсы ж. б. майда суулар ку€т.  өл жээгинде бу-луңдар ж-а бухталар көп. Ёң ири аралдары: Ѕаш-јрал ж-а “аш-јрал.  өл аймагынын климаты чөлдүү. »юлдун орт. темп-расы 28∞—, €нвар-дыкы - 8∞—. ∆ылдык жаан-чачын 120 мм, орт. жылдык буулануусу 950-1200 мм. Ѕ. но€брдын а€гында тоңуп, апрелдин орто ченинде ачылат.  өл бат. ж-а чыг. болуп бөлүнөт. —уунун туздуулугу - батышында 0, 74 г/л, чыгышында 5, 21 г\л. Ѕалыктын 20 түрү бар: балкаш көк чаары, окунь, чаар ж-а бир түстүү губач, голь€н, каңылтыр, судак ж. б. Ѕашкы пристандары: Ѕурылбайтал, Ѕу-рултөбө.  еме жүрөт.

ЅјЋ јЎ - азак ——–инин  араганды об€-дагы шаар. Ѕалкаш көлүнүн түн. жээгиндеги пристань ж-а т. ж. станци€сы.  алкы 75, 9 миң (1970). “үстүү металлурги€нын ири борбору. ∆ез эритүү комбинаты, дары€ кеме-лерин, курал-жабдык оңдоочу ишканалар, эт, балык консерва комбинат-тары; балык чарба ил. из. ин-ту,  араганды политех, ин-тунун кечки ф-тети, хими€-металлурги€лык техникум, мед. окуу жайы,  азак ——– »ј-нын ботан. багы бар.

ЅјЋ јЎ - јЋј- ӨЋ Ө–ӨӨЌҮ -  азак ——–инин чыгышында деңиз деңг. 342-600 м бийиктиктеги жалпак ойдуң. “үн. -батышын Ѕалкаш көлү, чыг. жагын —асык- өл ж-а јла- өл, түш-түгүн “оо- ум, —ары-Ёшик аймагы, ћоюн- ум ж. б. кум массивдери ээлейт. ќйдуңдун көпчүлүк бөлүгү олигоценге чейинки бүгүлүүдөн пайда болуп, неоген ж-а антропогендик кумдуу агынды чөкмөгө толгон. Өсүмдүк-төрүнөн сөксөөл, терискен, шыбак, шор жерлерде ба€лыч ж. б., дары€ бойлорунда калың камыш, тал, жийде өсөт.  лиматы кургак, кескин континенттик, жылдык жаан-чачыны 135-200 мм.

ЅјЋ џЅ≈ ќ¬ј —айрагүл (1922-ж. т., “€нь-Ўань р-ну, Ёчки-Ѕашы кыш. ) -  ыргыз ——– эл артисти (1970). јктЄр-лук иши 1939-ж. Ќарын драма теат-рынан башталган. 1946-48-ж.  ыргыз драма театрынын, 1949-52-ж. ѕржевальскидеги џсык- өл обл. драма театрынын, 1952-жылдан бери  ыргыз мамл. драма театрынын артисти. јткарган негизги ролдору: јйганыш ( . ∆антөшев, " урманбек"), ∆аңыл ( . ћаликов, ј.  утту-баев, "∆аңыл"), ∆ыпаргүл (“. јбду-момунов, "јтабектин кызы"), ∆ер-Ёне („. јйтматов, "—аманчынын жолу"),  ручинина (ј. Ќ. ќстровский, " үнөөсүз күнөөлүүлөр"), –егана (”. Ўекспир, " ороль Ћир"), јнна (Ћ. “олстой, "јнна  аренина") ж. б. Ѕ. "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ЅјЋЋ (фр. balle -шар, топ)-1) кубулуштун деңгээлин же күчүн аныктай турган шарттуу белги (мис, шамалдын ылдамдыгы, жер титирөө ж. б. ); 2) окуучулардын окуу материалдарын өздөштүрүүсүн ж-а жүрүш-турушун баалай турган цифралык белги (баа). —ов. мектептерде цифралык 5 Ѕ-дуу система б-ча окуучулардын жетишкендиктерине баа коюу 1944-ж. кабыл алынган: 5-"эң жакшы", 4 -"жакшы", 3 - "орто", 2 -"жаман", 1 -"эң жаман". јр түрдүү өлкөлөрдө ар башка цифралык Ѕ-дуу системалар бар. ћис, »тали€-да - 11, ‘ранци€ лицейлеринде - 20, Ќидерландыда - 10 ж. б.

ЅјЋЋјƒј (фр. ballade; лат. ballo - бийлеймин)-түрдүү поэтикалык ж-а муз. жанрлардын аты. ќ. кылымда роман элдеринин поэзи€сында элдик бий м-н кошо аткарылуучу лирикалык хор ырлары Ѕ. деп аталган. 13-к-да француз, »тали€ профессионал поэзи€сында Ѕ. кеңири тараган жанрга айланган. 14-15-к-дарда сюжетсиз лирикалык ырлар да, о. кылымдык јнгли€да тарыхый, фантастикалык, драмалык мазмундагы элдик сюжеттүү ырлар да Ѕ. деле берген. Ѕ. сентиментализм, романтизм, неоромантизм учурунда поэзи€нын барктуу жанр-ларынан болгон (–. Ѕерне,  .  ол-ридж, ”. Ѕлейк, –.  иплинг-јнгли€да; √ермани€да - √. Ѕюргер, ‘. Ўиллер, √. √ейне). 19-к-да орус поэзи€сында ¬. ј. ∆уковский Ѕ. жаза баштаган. јны ј. —. ѕушкин, ћ. ё. Ћермонтов, ј.  . “олстойлор да жазышкан. —ов. поэзи€да Ќ. —. “ихонов, Ё. Ѕагрицкий ж. б. акындардын белгилүү Ѕ-лары бар. Ѕ. романтизм поэзи€сынын доорунда профессионал муз. жанры катары келип чыккан. ¬окалдык Ѕ. жанры √ермани€да, јвстри€да ‘. Ўуберт, –. Ўуман, …. Ѕрамс ж-а √. ¬ольфтун ро-мантикалык чыг-ларында өнүгөт. Ѕ. жанры фортепь€но үчүн жазылган чыг-ларда да жолугат. —ов. музыкада Ѕ. көп учурда баатырдык ж-а баатыр-дык-эпикалык жанр катары өөрчүдү. ћис, —. —. ѕрокофьевдин "Ѕелгисиз бойдон калууну эңсеген бала жөнүндө баллада", ј. Ѕабажан€ндын (фортепь€но м-н оркестр үчүн жазылган) "Ѕаатырдык балладасы" ж. б.

јЁ. : ѕанкратова ¬., Ѕаллада, ћ., 1963.

ЅјЋћ”’јЌќ¬ —аим Ѕалуан уулу (1922-ж. т. )-  азак ——– » јнын акад. (1967).  азак ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1961), мед. илимд. доктору (1959), проф. (1960). 1950-жыл-дан  ѕ——тин мүчөсү. јлматы мамл. мед. ин-тун бүтүргөн (1943). ”луу јта ћек. согушка катышкан (1943- 45).  азак ——– » јнын. ’ирурги€ ин-тунун аспиранты (1946-49), јлматы мамл. мед. ин-тунун рентгенологи€ ж-а раƒиологи€ кафедрасынын башчысы (1953-60), респ-кадагы ѕатологи€ ин-тунун (1960-62), онкологи€ ж-а радиологи€ ин-тунун (1962-70) директорунун орун басары. 1970-жыл-дан ошол ин-ттун директору. Ћенин ордени, башка 3 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

ЅјЋ“ј - эмгек куралы. —абына жарыш миздүү, жазы (10-15 см), калың уңгулуу келип, болоттон жасалат. јнын сапталуучу тешигинин уңгу жагы кең, миз жагы кууш. Ѕ-нын ак балта, кара балта, ай балта деген түрлөрү болот. јк Ѕ. отун кесүүгө, жа-рууга ж-а устачылык кылууга колдонулат. Ѕул курал палеолит доорунда эле пайда болуп, адегенде таштан, колодон, кийин темирден жасалган. Ѕ-нын сабы кармоого оңтой, чабууга эптүү, уз. 40-60 см. јк Ѕ. куралы кыргыздарга орустардан келген. ќшондуктан аны адегенде орус Ѕ. деп да аташкан.

ЅјЋ“ј ∆”“ј– (Gypaetusbarbatus) - жоруларга кирүүчү жырткыч канаттуу. —алм. 5-7 кг.  анатынын жайгандагы жазылыгы 2, 64 м. “ырмактары мукур, тумшугу курч, төшү ж-а боору агыш, жону каралжын. Ѕ. ж. “үш. јмерика, ≈вропа, јрави€да, ќрто ж-а Ѕорб. јзи€ тоолорунда таралган.  ырг-нда анын 1 түрчөсү -G. b. hemachalanus Hutton бийик толуу жерлерде кездешет. јл башка жорулардай элө кайберендин тарпы көп жерлерде учурайт. ”€сын бийик аскаларга салат. ћарттын 2-жарымында 1-2 жумуртка тууйт. Ѕ. ж. балапанын жеген тамагын кул-гуп берип азыктандырат. јлар жаныбарлардын тарпын жеп, жер бетин тазалап, пайда келтирет.

ЅјЋ“ј “”ћЎ”  (Coccothraustes coc-cothraustes) - таранчы сымалдар түр-күмүнүн мукурлар тукумундагы канаттуу. ƒенесинин уз. 18-23 см. “умшугу жумуру ж-а күчтүү. јлкымы, көздөрү м-н тумшугунун айланасы кара. ≈врази€ материгинин түш. жа-рымындагы токойлуу жерлерде жашайт.  ырг-ндын түштүгүндөгү жаңгак токойлордо, о. эле јлай - “үркстан тоолорунун арчалуу беттеринде у€лайт, анча-мынчасы кыштай калат.  үрөң чаар көгүш келген 4-5 жумуртка тууйт. Ѕ. т. шилби, карагат, алча сы€ктуу бадалдардын ж-а бактардын мөмөлөрүн, уруктарын жейт.

ЅјЋ“јЅј≈¬ ћукаш –уставлетович (1921-ж. т.,  очкор р-ну,  очкор кыш. ) - сов. педагог, пед. илимд. доктору (1974), ———– педагогика »ј-нын мүчө-корр. (1968). 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ‘рунзедеги раб-факты бүтүргөн (1939). 1940-47-ж. —ов. јрми€нын катарында болгон. “билиси мамл. пед. ин-тунда (1948- 51) сырттан окуп, √——–инин √арда-бан р-нунун Ќово-”ль€новск сегиз жылдык мектебинде мугалимдик кылган. 1951-ж.  ырг-нга келип,  ћѕ»ни 1952-ж. сырттан окуп бүтүргөн. 1951- 52-ж. „үй орто мектебинин директору, 1953-55-ж.  ырг-н  ѕ Ѕ нын инструктору, 1955-56-ж.  ыргыз ——– эл агартуу мин-восунун кадрлар бөлүмүнүн ж-а жог. окуу жайларынын начальниги, 1956-59-ж. ‘рунзе обл. эл агартуу бөлүмүнүн башчысы, 1959-65-ж.  ыргыз ——– элге билим берүү мин-восунун мектептер башкармасынын начальниги. 1965-66-ж.  ыргыз кыз-келиндер пед. ин-тунуң проректору, 1966-жылдан  ћ”нун пед. кафедрасынын башчысы, 1975-жылдан проректору. Ѕ. негизинен жалпы орто билим берүүнүн ил. пед. проблемаларын изилдейт. "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

„ыг. :  ыргыз ——–инде жалпы орто билим берүүнүн кээ бир проблемалары, ‘р., 1970; ∆аштардын билимишга жана мадани€тынын деңгээлин жогорулатуу-социалдык педагогикалык проблема, " оммунист", 1975, MS 5: ¬сеобщее обучение и вопросы перестройки советской школы в  иргизии, ‘р., 1964; –усский €зык в школах  иргизии, "Ќародное образование", 1965, ћ5 12; ¬опросы преодолени€ второгодничества в школах  иргизии, ‘р., 1966.

ЅјЋ“ј- ј«џ - ќш обл-нын —узак р-нундагы Ѕек-јбад сельсоветине караштуу кыштак. "Ёркин" к-зунун аймагында. –-ндун борбору —узактан 12 км түш. -чыг. тарапта, ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 12 км.  алкы 1500 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, кинотеатр, медпункт бар.

ЅјЋ“» ј Ѕќё Ё ќЌќћ» јЋџ  –ј…ќЌ” - ———–дин Ѕалтика деңизинин жээгиндеги ири экон. район. “үш. -батышынан ѕольша, түш. -чы-гышынан Ѕ——–и, чыгышынан “үн. -Ѕат. экон. району м-н чектешет. —оставына Ёстони€, Ћатви€, Ћитва ——–-лери ж-а –—‘—–дин  алининград обл. кирет. ј€нты 189 миң км2, калкы 7, 6 млн. (1970).  алктын 59, 7% шаарларда турушат. –айондун калкынын көбү литвалыктар (36%), ла-тыштар (22%) ж-а эстондор (15%). Ѕалтика боюндагы р-ндордо орустар (17%), пол€ктар (4, 8%), белорустар (1, 7%) ж. б. калктар жашашат. ќрт. жышт. 1 гел"2ге 40 киши.  лиматы мелүүн. январдын орт. темп-расы жээк боюнда 2, 4-4∞—, чыгышында 7∞— »юлдуку 15- 18—— ∆аан-чачындын жылдык орт. өлчөмү 600-800 мм.  ен байлыктарынан күйүүчү сланец, чым көң, фосфорит, курулушка керектүү аки таш, мрамор казып алынат. —ов. —оюзунда казып алынуучу күйүүчү сланецтин 'ƒ, электр кый-мылдаткычтын ”ю, электр поезд вагон-дорунун '/5 бөлүгүн, металл иштетүүчү станоктордун 9, 4%, радиоприемник м-н радиолалардын 23, 8%, кагаздын 8, 1%, балыктын 14%, тоң майдын 9, 4 %ин берет. Ө. ж-нын башкы тармактарынын бири - машина  ”–””- –игада телефон аппаратын, радиоприемник, электрондук эсептөө машинасын, телевизор ж-а чакан автобус жасоочу; “аллинде радиоприемник, кеме оңдоочу; ¬ильнюста,  аунаста металл кесүүчү станок жасоочу з-ддор бар. Ѕалык иштетүү з-ддору  алининград, –ига, “аллин,  лайпедада. Ѕалтика бою өлкөдөгү өндүрүлүүчү а. ч. продукци€сынын 4, 5 %ин берет. ј. ч-сынын негизги тармагы - мал чарбачылыгы, ал а. ч-да өндүрүлгөн товардык продукци€нын 94%ин, анын ичинен сүт 33, 1%, уй эти 26, 8%, чочко эти 24, 9% ин түзөт. –айон түрдүү транспорттор м-н жакшы камсыз болгон. “. ж. уз. 7 миң км, шоссе жолдору 90 миң км.  еме жүрүүчү дары€ жолдору 2, 1 миң км.

ЅјЋ“» ј ƒ≈Ң»«» (кийинки лат. mare Balticum, байыркы слав€нча - ¬ар€г дең изи)-јтлантика океа-нынын ≈вропа материгине терең кирип жаткан децизи. ———–, ѕЁ–, √ƒ–, √‘–, ƒани€, Ўвеци€ ж-а ‘инл€нди€ өлкөлөрү м-н чектешет. ј€нты 386 миң влг2. ќрт. тереңд. 71 м, суунун орт. көлөмү 22 миң км3. “үш. ж-а түш. -чыг. жээктери ойдуңдуу, кумдуу. “үн. жээктери бийик аскалуу. ∆ээктери булуң буйткалуу, бухталары көп. »ри булуңдары: Ѕотн€, ‘ин, –ига,  урш, √дань бухтасы, ўецин ж. б. »ри аралдары: √отланд, Ѕорнхольм, —арема, ћуху, ’иума, Ёланд, –юген ж. б. Ѕ. д-не Ќева, Ѕат. ƒвина, Ќеман, ¬иола, ќдра ж. б. д-лар ку€т~  лиматы деңиздин мелүүн. јтлантика океанынан соккон циклондордун таасиринен күчтүү толкундар болуп турат. јбанын темп-расы ар түрдүү: түштүгүндө €нварда - 1, 1——, июлда 17, 5∞—; борб. бөлүгүндө - 2, 3∞—, июлда 16, 5∞— ∆ылдык орт. жаан-чачын түндүгүндө 500 мм, түштүгүндө 600 мм, кээ бир райондордо 1000 мм. —уунун үстүңкү катмарынын темп-расы ар түрдүү, августта ‘ин булуңунда 15∞—, 17∞—; Ѕотн€ булуңунда 9∞—, 13∞—, деңиздин борб. бөлүгүндө 14∞—, 18∞—, түштүгүндө 20∞—  ысыктардан алыстаган сайын туздуулугу 11%0 ден 6- 8%0ге чейин аза€т. Ќо€брда Ѕотн€ булуңунун түн. жээгин муз каптап, боро. бөлүгү тоңбойт. Ѕалыктын сельдь, камбала, треска ж. б. түрлөрү бар. Ѕалык уулоо б-ча ———–, ѕольша, √ƒ–, √‘–, ƒани€, Ўвеци€, ‘инл€нди€ мамл-тери үчүн мааниси өтө чоң. Ѕ. д. аркылуу бул аты аталган мамлекеттер соода жүргүзөт. »ри портто-ру: Ћенинград, “аллин, –ига,  алининград (———–), √даньск, √дын€, ўецин (ѕольша), –осток-¬арнемюнде (√ƒ–), Ћюбек,  иль (√‘–),  опенгаген (ƒани€), ћальме, —токгольм, —ун-_ доваль. Ћулео (Ўвеци€), “урку, ’ель-' синки,  отка (‘инл€нди€).

јд. : ≈ г о р ь е в а ј. ¬., Ѕалтийское море, ћ., 1961; «енкевич Ћ. ј., Ѕиологи€ морей ———–, ћ., 1963; —оскин ». ћ., ћноголетние изменени€ гидрологических характеристик Ѕалтийского мор€, Ћ., 1963.

ЅјЋ“» ј ƒӨҢ—ӨӨ—Ү - Ѕалтика деңизин бойлой жаткан мореналык адыр-күдүрлүү тилке. ƒани€дан, √‘–, √ƒ–, ѕольша аркылуу Ѕат. ƒвинага чейин созулуп жатат - ”з. 1500 км ге жакын, туурасы 80-^ 90 км, бийикт. 200-300 м.  өлдөр өтө көп (ирилери: ћюриц, —н€рдвы, ћам-ры). јралаш ж-а жазы жалбырактуу токой каптап жатат. —уу өрөөндөрү Ѕ, д-н ћекленбург, ѕоморск, ћазурск дөңсөөлөрүнө бөлөт. –ельефинин көпчүлүк формалары соңку плейстоцен муз доорунда пайда болгон.

ЅјЋ“» ј  јЋ јЌџ - „ыг. ≈вропа платформасынын түн. -бат. тарабын-дагы кембрийге чейинки мезгилде бүктөлүүгө дуушар болгон фундамент-тин жер бетине чыгып жаткан аймагы.  арел ј——–нин, ћурманск ж-а Ћенинград обл-тарынын бат. бөлүктөрүн, ‘инл€нди€ ж-а Ўвеци€нын аймактарын ээлейт. Ѕ. к. архей м-н протерозой замандарынын метамор-физмделген ж-а татаал өзгөрүүлөргө, бүктөлүүлөргө учураган гнейс, крис-таллдуу сланецтер сы€ктуу тоо тек катмарларынан турат. Ѕ. к-нда темир (Ўвеци€нын √ренгесберг р-нунда, ———–де ќленегорск,  овдор), жез-ни-кель (———–деги ѕеченга р-нунда) ж-а апатит (———–де ’ибин) кендери бар.

ЅјЋ“» ј ‘Ћќ“” -жог. оперативдик бирикме, ———– јƒ‘тын бөлүгү. 1700-21-жылдардагы “үн. согуштун жүрүшүндө ѕетр 1нин демилгеси ж-а жетекчилиги м-н түзүлгөн. 1703-ж. Ѕ. ф-нун базасы -  роншлот (азыр  ронштадт) негизделген. 1704-ж. ѕе-тербургда јдмиралтөйск верфинин курулушу башталып, ал –осси€да кеме куруунун борбору болуп калат. 19-к-дын акырында Ѕ. ф-нун составында 250дөн ашык бардык типтеги кемелер болгон. Ѕ. ф-нун биринчи брондолгон эскадрасына көрүнүктүү окумуштуу ж-а флотоводец адм. √. ». Ѕутаков командачылык кылган. 19-к-дын башында Ѕ. ф-да рев-чыл кыймыл пайда боло баштап, балтикалыктар 1905-07-жылдагы рев-€га активдүү катышат. 1904-05-ж. орус-€пон согушунда Ѕ. ф-нан эскадралар түзүлүп, Ѕалтикадан япон деңизине чейин барып, согуш тарыхында теңдеши жок' эрдикти көрсөттү. 1915-ж.  ронштадт-та Ѕ. ф-нун большевиктер уюмунун борбору түзүлдү. Ѕалтикалыктар пет-рограддык жумушчу-кызыл гварди€-чылар м-н бирдикте ќкт. куралдуу көтөрүлүшүнө активдүү катышты. ”луу ќкт. рев-€сы жецгенден кийин, алар гражд. согушта баатырларча күрөштү. 30-жылдары Ѕ. ф. “үн. ж-а “ынч океан флотун түзүүнүн базасы болду. —ов. -финл. согушта (1939-40) Ћенинград фронтунун аскерлерине жардам көрсөттү. ”луу јта ћек. согуш алдында Ѕ. ф-нун 2 линкору, 2 крейсери, 2 лидер-эсминеци, 19 эсми-неци, 65 суу астында жүрүүчү кайыгы, 48 торпедалык катери ж. б. кеме-лери, 656 самолету бар эле. Ѕ. ф. согуштун учурунда —ов. јрми€ м-н бирдикте ’анкону, “аллинди, ћоонзунд а-ын коргоодо ж-а Ћенинграддын, ѕрибалтиканын, „ыг. ѕрусси€ м-н „ыг, ѕомерани€нын алдында нем. фаш. аскерлерди талкалоодо өзгөчө баатырдыкты көрсөттү. –одинага сиңирген эмгеги үчүн Ѕ. ф. 2  ызыл “уу ордени м-н (1928, 1965) сыйланды. 100 миңден ашык балтикалыктар ордендер, медалдар м-н сыйланышыи, алардын 137си —ов. —оюз, Ѕаатыры болушту. “ех. м-н курал-жарактын жаңы жетишкендиктеринин натыйжасында Ѕ. ф. ушул кезде азыркы замандын күжүрмөн кораблдеринен турат. Ћенинград м-н  ырг-ндын достук байланышы эбактан бери бар. 1932-ж. 17-но€брда  ыргыз респ-касын са€сий ж-а маданий, чарб. жактан шефке алуу ж-дө Ћенинград —овети чечим кабыл алган. 1933-ж.  ыргыз ј——– Ѕј тын ѕрезидиуму "ќкт€брь революци€сы" корабли м-н  ызыл туулуу  ронштадт крепостун  ырг-ндын шефке алуусу ж-дө токтом кабыл алган. Ћенинград м-н  ырг-ндын эмгекчилеринин ортосундагы боордоштук, достук байланыш ”луу јта ћек. согуштун мезгилинде өзгөчө күч алды. 1942-ж. курчоодо калган шаарга белек м-н келишкен кыргыз делегаци€сын ленинграддыктар чоң кубаныч м-н тосуп алышкан. Ўефтик "ќкт€брь революци€сы" линкорундагы жолугушуу бекем достуктун күбөсү болду.  ырг-ндын эмгекчилери м-н  ронштадт мор€ктарынын ортосундагы достук байланыш мезгилдин өтүшү м-н бекемделип, улам өсүп-өнү-гүүдө.

јв. : Ѕалтийский флот. »сторический очерк, ћ., i960; Ѕоевой путь —оветского ¬оенно-ћорского ‘лота, 2 изд., ћ., 1967.

ЅјЋ“»ћќ– - ј Ўдагы ћэриленд штатындагы шаар, „есапик булуңуна ѕатап д-сы куйган жерде.  алкы 2 млн. (1969). »ри деңиз порту, 2 аэропорту бар, шоссе ж-а т. ж. тоому.  ара ж-а түстүү металлурги€ (темир, жез), электр-тех., радиоэлектроника, авиаракета, кеме верфи, хим., тамак-аш ө. ж-лары өнүккөн. Ёки ун-т, консерватори€, иск-во музейи ж-а ”олтере сүрөт галере€сы бар.

ЅјЋ“”Ў»— ёозас (өз аты -јл ь-бертас ёозенас; 1909-ж. т. ) - литва совет жазуучусу, коомдук ишмер. 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. „ыг-лык иши 1932-жылдан башталат. јл -"∆акшы башталган жума" (1940), "јк беде" (1943), "јталар ж-а агалар жолу м-н" (1967) ж. б. аңгемелер жыйнактарында совет бийлигине чейинки литва жериндеги тап күрөшүп көрсөткөн. " ороздор кыйкырат" (1947) пьесасынын автору. "“екке кеткен жылдар" романы (1957- 69) литва ад-тындагы көрүнүктүү табылга болду. Ѕ. Ћитва ——– ∆ог. —оветинин 2-5-шайл. депутаты.

ЅјЋ“џ– јЌ (Heracleum)-өсүмдүктөрдүн чатырдуулар тукумундагы уруусу - Ёки же көп жылдык чөп. —абактары катуу, түктүү, көңдөй. ∆албырактары татаал; гүлдөрү ак, жашыл, сары, мала кызыл. “оп гүлү - татаал чатырча. ћөмөсү - кутуча. ∆ер жүзүндө 70, ———–де 40, анын 4 түрү  ырг-нда өсөт. Ћеман Ѕ-ны јлай тоо кыркаларында, ичке бө-лукчөлүү Ѕ.  емин тоолорунда, гана кездешкендиктен, ќ. јзи€ эндеыдери болуп эсептелет.

ЅјЋ’јЌ “ќќЋќ–” -“үркмөн ——–-инде,  ара- ум чөлүнүн батышында-гы аралча тоолор. ”збой өрөөнү аны „оң ж-а  ичи Ѕалхан тоолоруна бөлөт. „оң Ѕ-дын уз. 70 км, бийикт. 1880 м (јрлан тоосу). Өтө тилмелен-ген, чет жакалары жардуу, үстү түзөң келген горст-антиклиналъ. ёра ж-а бор мезгилдеринин кумдук, аки таш тоо тектеринен турат. „өл, жарым чөл ж-а тоолуу талаа ландшафты басымдуу. “ескейинде сейрек кездешүүчү арчалар, капчыгайларда бадалдар өсөт. „оң Ѕ-га жакын нефть (Ќебит-ƒаг) ж-а озокерит кендери бар.  ичи Ѕ. „оң Ѕ-дын түштүгүндө, обочо турган жапыз (бийикт. 7ѕ м те чейин), жардуу (өзгөчө түн. капталдары), сай-сайга бөлүнүп тилмелешш кеткен жылаңач чолок кырка тоо. ”з. 30 км.

ЅјЋ„џ “”” ∆јЌј– “ќќЋќ–, к. ∆анар тоолор.

ЅјЋџ  «ј¬ќƒ” - балык өстүрүүнү ишкана. јнда балык урук таштоону, инкубаци€лык, чабак өстүрүүчү, тоют да€рдоочу цехтери бар. Ѕ. з-дунун структурасы балыктын түрүнө ж-а андан алынуучу продукци€га жараша түзүлүп, аны курууда ошол жердеги суунун сапатына көңүл бурулат. Ѕалык урук чачуу мезгилге чейин өзүнчө кармалып, жетилгенден кийин уруктандырылат. „абак бассейндерде ж-а жасалма көлмөлөрдө өстүрүлөт. јларды тоюттандыруу үчүн атайын курттар, суу бүргөлөрү тукумдаты-лып, көк боор, эг-сөөк уну ж-а тууралган балык эти пайдаланылат. џсык- өлдөгү “он балык заводу форель балыгын өстүрүп, анын продукци€сы тамак-аш ө. ж-да керекте-лүүдө.

ЅјЋџ  »Ў“≈“ҮҮ„Ү ћјЎ»ЌјЋј– - балыкты мех. жол м-н иштетүүгө ылайыкталган машина. ј л бир операци€ л уу ж-а көп операци€луу болуп бөлүнөт. Ѕир операңи€луу машиналар балык иш-тетүүдөгү бир гана операци€дан турган ишти аткарат (кабырчык тазалоочу, балыктын башын кесүүчү, пор-ци€лоочу машиналар).  өп операңи€луу машиналар бир мезгилде бир нече түрдүү технол. операци€ларды аткарышат. ћашиналардын өндүрүмдүүлүгү өзүнүн өлчөмдөрүнө жараша болот. Ѕалык иштетүүчү жарым автомат машиналар балыктан консерва жасоодо колдонулат. ∆арым автомат-тардын өндүрүмдүүлүгү минутасына иштелип чыккан балыктын саны, бы-чактардын айлануу саны м-н аныкталат.

ЅјЋџ   ӨЋћӨ—Ү - балык өстүрүүчү табигый же жасалма көлмө. јл чарбанын суу тосууга ылайыктуу жеринде болот. ∆ылуу сууда жашоочу балыктар үчүн көлмө шалбаа же саздуу жерге курулат. ћындай көлмөгө жылуу көл ж-а өзөн суусу пайдаланылат. јл эми муздак сууда жашоочу балыктар өстүрүлүүчү көлмө кыртыштуу, орг. заттары аз жерге жай-гаштырылып, булак же арык суусу м-н толтурулат.  өлмө суу м-н толту-рулуп, же суусу алмаштырылып турууга ылайыкталып, ага суу агызгыч орнотулат. јндан балык чыгарбоо, башка балык кнргизбөө үчүн калканч тор коюлат. Ѕалык уругун таштоочу, чабак өстүрүүчү ж-а кыштоочу көл-мөлөр да болот.  өлмөнүн жээгине көлөкө түшүрүүчү өсүмдүк өстүрүл-бөйт ж-а ылай суу м-н агындыдай тазаланып турат.

ЅјЋџ  ћјѕџ (Oleum jaecoris Asell) - өзүнчө жыты ж-а даамы бар коймолжун, саргыч суюктук. —алышт. салм. 0, 92-0, 93. “рескалар тукумундагы балыктын боорунан алынат. ћындай балыктын боорунда 45-70% май, ј, ƒз витаминдери болот. ¬. м. итий, остеомал€ци€, анеми€ оорула-рында, о. эле ар кандай жараатка дары катары ж-а тамак-аш. ө. ж-да пайдаланылат. “ехникада колдонуучу ¬. м. - куйкум жыттуу, сары же күрөң суюктук. Ѕул май балык тазала-гандагы калдыктан жасалат да, булгаары чыгаруучу ж-а самын кайнатуучу е. ж-да колдонулат. Ѕ. м. тоют катарында да пайдаланылат. Ѕакма канаттууларга жемге аралаштырылып берилет. јл төлдүн, жөжөлөрдүн бат торолушуна көмөк көрсөтөт.

ЅјЋџ  ќќ« (өз аты -Ѕекмурат, болжол м-н 1793,  етмен-“өбө өрөөнү,  оңур-Өгүз кыш. -^ 1873, „үй өрөөнү, јрчалуу кыш. )-манасчы, ырчы. Ѕ. ќ. эл жомокторун ж-а ырларын, "ћанасты" 13-14 жашынан айтып, көзгө көрүнө баштаган. 20 жашында чоң топко ырдап чыккан, кийинчерээк "ћанас" айтууну кесип кылып калган. јл кыргыздын санжыра-тарыхын ћанаска байланыштуу айткан.  ыргыздардын тарыхына байланыштуу ула-мыштарды (санжыраны), "Ёр “өштүк", " ан Ўырдак", " ыпчактардын Ёр “абылды-жалгызы", " ытайлардын кыл муруттуу  ожожаш", "—ен - —арынжы, мен - Ѕөкөй" деген дастандарды айткан. Ѕ. ќ. айтыш жанрын да жакшы өздөштүрүп, белгилүү чоң ырчылар м-н айтышкан. јл ыр м-н "ќторкан" деген көлөмдүү жомокту да айткан. Ѕирок ал жомок кийин өз алдынча эпоско айланбай, майда жомок-поэмаларга сиңип кеткен. Ѕ. ќ-дун чыг-лыгы толук изилдене элек.

ЅјЋџ  ӨЌӨ– ∆ј…џ - балыктан, суудагы сүт эмүүүчүлөрдөн (кит, дельфин), омурткасыз жаныбарлардан, өсүмдүктөрдөн түрдүү азык-түлүк ж-а техн. продукци€ чыгаруучу ө. ж. тармагы. “амак ө. ж. тармагы катары 17-к-да пайда болгон. ѕадышалык –осси€нын Ѕ. ө. ж.  аспий, јзов, јрал деңиздеринен, дары€, көлмө жээктеринен орун алган. 1913-ж. –осси€да балыктын 86, 3% ички де-нпздерден, 13, 7% океандардан кармалчу. —овет өлкөсүндө балык уулоо уламдан-улам кеңейип, балыктын басымдуу бөлүгү (74, 1%) дүйн. океандардан кармалат.  ырг-нда бул тармак, негизинен, џсык- өлдүн жээгинде жайгаштырылган. ¬. ө. ∆. соң. өлкөлөрдөн  Ёƒ–де, ѕолыпада жакшы өнүгүүдө; капит, мамлекеттерден япони€, ј Ў, Ќорвеги€ ж-а јнгли€ алдыңкы орундарда турат.

ЅјЋџ  Ө—“Ү–ҮҮ - балык чарбасынын тармагы. јл табигый ж-а ∆асалма көлмөлөрдө балык көбөйтүү ж-а анын сапатын жакшыртуу багытында иш алпарат. Ѕалыктар табигый сууда, көл, деңиз, дары€ ж-а жасалма көлмөлөрдө өстүрүлөт.  өбүнчө судак, лещ, каңылтыр, таран, осетр, белуга, севрюга, лосось, шемай, усач ж. б. тукумдатылат. Ѕалык белгилүү мезгилде дары€нын чатына чогулуп, уругун таштайт. ƒары€лардын гидроме-теорол. шарты балык уругунун өнү-гүп-өсүшүнө дайыма эле жагымдуу болбогондуктан, кээ бир жылда көп зы€нга учурайт. ќшондуктан Ѕ. ө-дө 2 түрдүү чара колдонулат: 1) балык-суу мелиораци€сы; 2) жасалма жол м-н. Ѕ. ө. мелиораци€нын жардамы м-н балыктын өсүшү ж-а көбөйүшү үчүн табигый шарт түзүлөт. ћында туруктуу режим сакталып, суунун ылайланып, көлмөнүн сазга айланып кетишине жол берилбейт. ƒары€, деңиз, көлмөлөр убактысы м-н тазаланат. ∆асалма көлмөлөрдө балык өстүрүүнү адам тейлейт. –осси€да жасалма көлмөлөрдө балык өстүрүү 13-к-да эле башталган. јл Ѕат. ”краина, ѕольша, Ѕелорусси€ ж-а ѕрибалтикада өнүккөн. ———–дин көп райондорунда Ѕ. ө. ийгиликтүү жүргүзүлүүдө. Ѕалтика, јк ж-а Ѕаренц деңиздеринин алабында лосось, кумжи, сырт балыктарын өстүрүүчү заводдор,  ырг-нда “оң балык з-ду ж-а џсык- өл балык комбинаты иштейт. Ѕ. ө-нүн биол. негиздерин иштеп чыгууга көптөгөн ил. из. ин-ттары, ун-ттер ж. б. ил. мекемелер катышат.

ЅјЋџ  ѕ»“ќћЌ»√» - көлмөлөрдө балык өстүрүүчү атайын ишкана. Ѕ. п. балык өстүрүүчү, урук таштоочу ж-а кыштатуучу көлмөлөрдөн турат. ∆азында балык урук таштоочу көлмөлөрдө уруктандыруу жүргүзүлөт да, андан алынган чабактары өстүрүүчү көлмөлөргө которулат. Ѕул көлмөлөрдө күзгө чейин кармалып, бир жылдык балыктар балык кыштоочу көлмөлөргө которулуп, жазга чейин өстүрүлөт. Ѕ. п-нде карантин ж-а балык уулоо көлмөлөрү бар.

ЅјЋџ  ”Ќ” - малдын организмине керек белогу, кальцийи ж-а фосфору мол тоют. јл үчүн балык же анын калдыгы кургатылып, тегирменге тартылат. Ѕ. у. 2 түргө бөлүнөт: 1) составында 2-3% май бар, арык же майы алынып ташталган балыктан да€рдалат. ћындай тоютта 50-55% фосфордуу кычкыл аки таш, 1-3% кайнатма туз болот. 2) —оставы 10- 20% майлуу Ѕ. у. азык-түлүккө жараксыз майда чабактан жасалат. јл баалуу тоют катарында, көбүнчө төлгө берилип, жемдин 10%ин түзөт. Ѕ. у. м-н чочко, тоок, уй да тоюттанды-рылат.

ЅјЋџ  ””Ћќќ —ѕќ–“”-спорттун атайын шаймандар м-н балык кармоочу түрү. Ѕалыкты ар кыл жол м-н карматат. —порттун бул түрү биздин өлкөдө кеңири таралган, анткени ага кары-жаш дебей катыша алат. јл ———–де көп сандаган тузсуз дециздер-де ж-а суу сактагычтарда жүргүзүлүп, балык уулоочулардын саны көбөйдү. Ўаардык, обл. аткомдордун алдындагы спорт коомдорунда ж-а ишкана, мекемелердин профсоюз комитеттеринин секцп€ларында балык уулоочу спортсмендердин бөлүктөрү уюшулган. ћосква, Ћенинград, “аллин, o –ига,  уйбышев, ќдесса ж. б. индустри€луу борборлордо балык уулоочу спортсмендердин ири коллек-тивдери бар. Ѕул коллективдердин арасында командалык ж-а жеке мелдештер өткөрүлүп турат. —порттун бул түрү б-ча ад-ттарды "‘изкультура и спорт" басмасы чыгарат.

ЅјЋџ  ””Ћќќ„”  ≈ћ≈ -атайын балык уулоого ылайыкталып курулган кеме.  армоо ыктарына ж-а жабдылышына карата Ѕ. у. к. : траулер, сейнер ж-а дрифтерге бөлүнөт. “ р а-у л е р - балыкты деңизде мех. трал (чоң тор) м-н кармап, аны алдын ала иштетүүчү бир палубалуу кеме. —ейнер - балык кармоо үчүн чоң тор ж-а кайырмактар тизилген узун жип (€рус) м-н жабдылган моторлуу кеме. ƒрифтер - балыкты тор м-н кармоого ылайыкталган, кыймылдаткычы бар парустуу кеме. јл —ов. —оюзунун бардык деңиздерпнде жүрөт. Ѕалык кармоодо парустун жардамы м-н кемени каалаган жерде токтотууга болот.

ЅјЋџ  „ј–Ѕј—џ -эл чарбасынын бир тармагы. јл балык кармоо, ту-кумдатуу, андан азык-түлүк, дары-дармек, тоют, тех. продукт ж. б. алуу ишин жүргүзөт. ћындан тышкары деңиз сүт эмүүчүлөр үн, ча€н сымал-дууларды кармап, суу өсүмдүктөрүн жыйнайт. ———–дин деңиз, көл, дары€-ларында балыктын 1400гө жакын түрү жашайт. јнын ичинен 250 түрү (треска, сельдь, тюлька, хамса, тынч океан лососу, вобла, лещ, судак ж. б. ) про-мыселдик мааниге ээ. ———–де балык запастарын көбөйтүү максатында көп чаралар көрүлүүдө: балыкты жасалма көлмөлөрдө өстүрүү, көлмөлөрдү мелиораци€лоо, балык өстүрүүчү чарбаларды түзүү, балык жемин көбөйтүү, баалуу балыктарды көлмөлөрдө акклиматташтыруу ж. б.  ырг-нда Ѕ. ч. џсык- өлдө өнүктүрүлүүдө, о. эле колхоз-совхоздордо, суу сактагычтарда, жасалма көлмөлөрдө башка жактан алынып келинген балыктар өстүрүлүүдө. ¬. ч. япони€, ———–, ј Ў,  ытай, Ќорвеги€, ”луу Ѕритани€ ж-а  оре€нын экономикасында орчундуу орун ээлейт.

ЅјЋџ “ј– (Pisces)-сууда жашоочу, бакалоорлору м-н дем алуучу омурткалуулар тибинө кирген жаныбарлар классы.  өкүрөк жуп канаттары, курсак ж-а жупсуз жон канаттары, куйругу, куйрук астындагы сүзгүч канаттары Ѕ-ды башка омурт-калуу жаныбарлардан айырмалап турат. ƒенесинин сырты түрпүлүү ж-а түрпүсүз да болот. Ѕ-дын формалары торпедо сы€ктуу (тунц, макрель, көгүлтүр акула), цилиндр сы€ктуу (угорь), жалпак (камбала), тасма сы€ктуу (тереңде жашаган тасма балыгы), тегерек ай сы€ктуу (ай бадыктары) болот. Ѕ. классы 2 топко бөлүнөт: кемирчектүү ж-а сөөк-түү.  емирчектүү топко кирген Ѕ-дын (скат, акула) скелета кемир-чектен, сөөктүү балыктардыкы сөөктөн турат. ∆ашаган жерлеринин шартына жараша Ѕ-дын түсү ж-а формасы да ар түрдүү: мис, ‘илиппин бычогунун (pandaca pygmea) уз. 1 см болсо, эн; чоң балык - кит акуласыныкы (Rhineodon typus) 15 м ге жетет. Ѕ-дын скелети омуртка тутумунан, баш сөөк ж-а сүзгүч канат скелетте-ринен турат. ƒем алуу органдарынын кызматын бакалоорлору аткарат. —ууда эриген кычкылтек бакалоор жел-бирекчелеринин жука беттери м-н кан тамырларына өтүп, денеге таралат. ∆үрөгү 2 камералуу (карынча ж-а толто) болуп, андан чыккан вена кандары бакалоорго келип, анда газ алмашуу өтөт. Ѕ-дын көрүү, угуу, жыт ж-а даам сезүү органдары жакшы өөрчүгөн. “олкун кыймылдарын каптал сызыктары аркылуу ту€т. √орбыль Ѕ. сүзүү ыйлакчалары аркылуу үн чыгарат.  ээ бир аквариумдук кичинекей Ѕ. бир жыл гана жашаса, чортон балык 100 жылдан ашык жашайт. ”ругун сууга таштап, кээ бирлери (акулалардын көпчүлүгү, гамбузи€, аквариум Ѕ. ) тирүү тууйт. јлгачкы казылып алынган Ѕ. м-н кошо эсептегенде Ѕ-дын 25000 түрү бар. ———–де 1400, анын 50дөн ашык түрлөрү  ^грг-нда бар. „үй д-да сазан, маринка (жылтыр), түрпү, чортон, жа€н, кызыл канат; Ќарын, јт-Ѕашы, —ары-∆аз, јк-—ай сууларында кабырчыктуу ж-а кабырчыксыз көк чаарлар, алабугалар, џсык- өлдө каңылтыр, сазан, алабугалар, чабактар, џсык- өл маринкасы, форель, судак, лещ ж. б. кездешет. Ѕ-дын эл чарбасында мааниси чоң. јлардын эти, ик-расы, майы өтө баалуу.

јд. : Ѕ е р г Ћ. —, »збр. труды, т. 4-»хтиологи€, ћ. -Ћ., 1961; Ќикольский √. ¬., „астна€ ихтиологи€, 3 изд., ћ., 1971; ∆изнь животных, т. 4, ч, 1 - –ыбы, ћ., 1971.

ЅјЋџ „џ, к. –ыбачье.

ЅјЋџ „џ (–џЅј„№≈)  ≈Ќ» - џсык- өл обл-дагы кум-шагыл курулуш материалы бар жер. –ыбачье ш-нан 3-4 км бат. терапта, „үй суусунун боюнда.  ен 1962-жылдан белгилүү. 1965-ж.  ыргыз ——– геологи€ башкармасы геол. чалгындоо жумуштарын жүргүзгөн.  ен аймагы антро-поген мезгилинде пайда болгон дары€ чөкмөлөрүнөн түзүлгөн. ѕайдалуу катмарлардын кыртыш сууларынын деңгээлине чейинки калыңд. 1, 4-14, 1 м.  ен 5 км2 а€нтты ээлеп, анын түн. бөлүгү кумдан, борб. ж-а түш. бөлүгү гравийлүү кошундулардан турат.  умдун составында 5-10 мм өлчөмүндөгү шагыл 7∞/<ь андан чоңураакта-ры -10%.  умдун кесектик модулу-нун кен б-ча орт. саны 2, 07.  албырдай өтпөй калышы 30∞/о. √равийлүү кошундулар негизинен шагыл, галька ж-а кумдан турат. јнын грануло-метрлик составы кен б-ча бирдей; өлчөмү 70 мм ден чоңураак галькалар м-н кой таштар 7, 91%, 5-70 мм деги гравий фракци€сы 53% ж-а 5 лае - 39, 06%.  ендеги кум-шагылдан "300" маркасындагы бетонлт да€рдоого болот.  умдун капасы о ‘" о "2 м3, гравийлүү кошунд> - 34 858 884 м3.  ен азырынча казылып алынбайт, бирок келечектеги мааниси чоң.

ЅјЋџ „џ  ќЋ’ќ« - балыкчылар-дын ыкты€рдуу бирикме чарбасы. ———–де балык кармоочу жеке чарбаларды коллективдештирүү а. ч-сын коллективдештирүү м-н бир убакта өткөрүлгөн. Ѕ. к-дун иши балыкчылар артелинин уставында белгиленет. Ѕ. к-го балык кармалуучу участок ж-а жер а€нты акысыз түбөлүк бекитилет. јнын мүчөлөрү уставда белгиленген санда ж-а өлчөмдө короо жап, менчик мал күтүүгө укуктуу. Ѕ. к-до акчалай кирешени бөлүштүрүү а. ч. артелине караганда бир кыйла башкача. Ѕалыкчылар бригадасы же зве-носу кармаган балыктан түшкөн кирешенин 55-70% ошол бригада м-н звенонун балыкчы колхозчуларынын эмгегине таратылат.

ЅјЋџ „џ  ”Ў (Pandion haliae-tus) - жырткычтар түркүмүнүн тургундар тукумундагы канаттуу. ƒенесинин уз. 60 см, канатынын жай-гандагы жазылыгы 1, 5 м, са€м. 1, 3- 1, 9 кг га чейин. Ѕ. к-тун жону кара күрөң, көкүрөк ж-а курсак жүнү агыш, куйругунда жол-жол темгил-дери бар. ∆ер шарында кеңири таралган.  ырг-ндын бардык жеринде жаз ж-а күз айларында кездешет. ”€ларын көл жээгине жакын дарактарга салып, 2-3 жумуртка тууйт. Ѕалапандарын 35 күндө чыгарат.  өбүнчө балык жейт.

ЅјЋџ–Ћј– (Algae) - көбүнчө сууда өсүүчү, хлорофилл ж. б. пигменттери бар автотрофтуу, жөнөкөй түзүлүш-түү өсүмдүктөрдүн тобу. Ѕ-дын жалбырак, сабак, тамырга мүчөлөнбөгөн денеси таллом деп аталат. јнын микроскоп аркылуу көрүнө тургандары ж-а 40 м ге жеткендери бар. Ѕ. -бир ж-а көп клеткалуу. ќкеан, деңиз, көлдөрдө, агын сууларда Ѕ-дын 30 миңге жакын түрү бар. јйрым түрлөрү нымдуу топуракта да кездешет.  ырг-нда алардын хара, диатом ж. б. түрлөрү өсөт. јлар жыныстык, жыныссыз, вегетативдик жолдор м-н көбөйөт. Өз денелеринде орг. заттарды пайда кылып, көмүр кычкыл га-зын суудан сиңирип алып, кычкылтекти бөлүп чыгарат. Ѕ. балыктарга ж. б. суу жаныбарларына тоют, о. эле жер семирткич катары колдонулат. ƒеңиз Ѕ-нын көпчүлүгүнөн йод, калий туздары, целлюлоза, спирт, уксус к-тасы ж. б. алынат. јйрымдары тамак катарында да пайдаланылат.

ЅјЋ№«ј  ќноре де (20. 5. 1799, “ур, - 18. 8. 1850, ѕариж)-француз жазуучусу. јта-теги дыйкан жаатынан чыккан. ¬андом коллежинде, ѕарижде укук таануу мектебинде окуган. ∆аш кезинде философи€га өтө кызыккан.  ийинчерээк "философ" м-н "художник" деген түшүнүктү айры-малаган эмес. ‘ранцуз агартуучула-рынын материализми Ѕ-ка күчтүү таасирин тийгизген. —а€сий көз карашы б-ча Ѕ. легитимист болгон. 1822- 25-ж. түрдүү псевдонимдер м-н 8 роман жары€лаган. "„игирим булгаары" (1830) романын чыг-лык ишинин башталышы деп санаган. Ѕ. 90 чыг-да€ турган "јдам комеди€сында" бурж. коомдун са€сий, экон., моралдык ту-рум-турпатын ачып берген. ∆еке адамдын коом м-н тарыхта багыныч-туулугу, бурж. коомдун өкүлдөрүнүн пдеалдары, жашоо принциптери "√обсек" (1830), "≈вгени€ √ранде" (1833), "√орио ата" (1834), "Ќусингендин банк үйү" (1838), "ƒыйкандар" (1844) өңдүү ири чыг-ларында ашкереленген. Ѕ. өз чыг-ларында түрдүү мүнөздүү классикалык образдардын бүтүндөй бир га-лере€сын түзгөн. "Ѕальзак француз-дарды 5 миң кишиге көбөйттү" деген афоризм да ушундан улам чыккан. Ѕ-тын чыг-лары дүйн. көркөм өнүгүшкө зор таасир тийгизген. ћис, –осси€да ј. — ѕушкин, ¬. √. Ѕелинский, A. ». √ерцен, ». ј. “ургенев, Ћ. Ќ. “олстой, айрыкча ‘. ћ. ƒостоевский м-н ћ. √орький анын улуу чыг-лык мектебинен өткөн. Ѕ-тын чыг-ларын  . ћаркс. ‘. Ёнгельс жогору баалаган. —ов. —оюзунда анын чыг-лары-нын толук жыйнагы 3 ирет басылды. јйрым чыг-лары кыргыз тилине да которулган.

„ыг. : √обсек, ‘р., 1969; —обр. соч., т. 1- 24, ћ., I960.

јд. : ћаркс  . и Ёнгельс ‘., ќб искусстве, т. 1-2, ћ., 1957; ќбломиев-с к и й ƒ., Ѕальзак. Ётапы творческого пути, ћ., 1961; ћ о р у а ј., ѕрометей, или ∆изнь Ѕальзака, пер. с франц., ћ.. 1967.

ЅјЋ№«јћƒј– (гр. balsamon - жыттуу чайыр)-составы эфир майы м-н анда эрүүчү чайырдан, жыттуу би-рикмелерден ж. б. бөлүктөрдөн турган табигый заттар. Ѕ. көбүнчө тропиктик же субтропиктик өсүмдүктөрдүн сырткы кабыктарында пайда болот. Ѕ. - жыттуу, даамы көбүнчө ачуу ж-а кычкыл. —ууда эрибейт, бирок кээ бир орг. эриткичтерде (спиртте, эфирде, бензинде, өсүмдүк майында ж. б. ) эрийт. —оставына жараша Ѕ. какыртуучу. ƒүүлүктүрүүчү, заара чыгаруучу дарылар ж-а дезинфекци€ каражаттары катары колдонулат.

ЅјЋ№«јћƒќќ - өлүктү чиритпей сактоо үчүн жасалган шп-аракеттер-дин жыйындысы. Ёң биринчи Ѕ. Ѕайыркы ≈гипетте колдонулган. Ѕ. окуу ж-а ил. соттук-мед. иштер үчүн, о. эле көрүнүктүү ишмерлердин сөөгүн бузбай сактоо үчүн жүргүзүлөт. Өлүктү Ѕ. б-ча эң маанилүү методду 1893-ж. Ќ. ‘. ћельников-–азведенков тапкан. Ѕ-чу зат катарында мышь€ктуу ко-шулмалар. сымаптын, цинктин туздары, спирт ж. б. антисептик заттар пайдаланылган. 19-к-дын а€гынан Ѕ. үчүн формалин ж-а антисептик суюктуктар иштетилет. јкадемиктер B. ѕ. ¬оробьев м-н Ѕ. ». «барский тапкан Ѕ методу б-ча ¬. ». Ћениндин (1924), √. ƒимитровдун (1949) денелери бальзамдалган.

ЅјЋ№ћ≈– —≈–»я—џ [швейц. илимпоз ». я. Ѕальмердин (1825-98) ысмынан] - суутектин атому нур чыгарган кезде байкалган ж-а Ѕальмердин формуласы м-н аныкталуучу спектр-дик сызыктардын сери€сы. Ѕ. с-на кирген спектрдик сызыктар көзгө көрүнүүчү ж-а ультра кызгылт чекте жатат. јпы ар түрлүү газдардагы электр разр€ддарынан пайда болгон спектрлерден байкоого болот.  үндүн ж-а жылдыздардын составында суутек көп болгондуктан, бул сери€дагы сызыктар жог. темп-рада пайда болгон жутулуу спектрлөрине€ да байкалат. ћис,  үндүн слектриндеги фраун-гофер сызыктарынын ичинде бул се-ри€га кирген толкун уз. 6562, 8 ј(Ќа); 4861. 3ј (ЌЋ ; 4340. 5ј (Ў); о – 4101, 7ј (Ќе) сызыктар кездешет.

ЅјЋ№Ќ≈ќЋќ√»я (лат. balneum - мончо, сууга түшүү ж-а. . . логи€) - мед. илиминин минералдуу суулардын пайда болушун, физ. -хим. касиетин, аларды дарылык максатта колдонуу методун изилдөөчү бөлүгү. јнын бальнеотерапи€, бальнеотех., бальнеографи€ ж. б. тармактары бар. Ѕ. илими б. з. ч. 5-к-да эле өнүгө баштаган. ћис, байыркы грек илимпозу √еродот минералдуу сууларды дары катары пайдаланууну сунуш кылган. ћинералдуу суулардын колдонулушуна — ј. —мирновдун демилгеси б-ча  авказ минерал сууларынын изилдениши ж-а ”луу ќкт. соң. рев-€сынан кийин сан. -курорттук иштердин жолго коюлушу чоң түрткү берди. »зилдөө багытына жараша Ѕ-нын өз методдору ж-а формалары бар. ‘изиотерапи€, хими€, физ., биол., мед. ж-а гидро-геол. илимдери м-н тыгыз байланыштуу. Ѕ. илиминин курортологи€да, медицинада ооруларды дарылоодо, гео-логи€да (кен издөөдө) ж. б. ил. ачы-лууларда мааниси чоң. Ѕ. б-ча негизги изилдөөлөр ———–де физиотерапи€ ж-а курортологи€ ил. из. ин-ттарын-да (Ѕаку, ≈реван, “билиси, ‘рунзе, “ашкен,, ќдесса, ѕ€тигорск, —очи, “омск ж: б. ) жүргүзүлөт. ———–де Ѕ. б-ча " урортное дело" (1923-28) ж-а "¬опросы курортологии, физиотерапии и лечебной физкультуры" (1955) аттуу журналдар чыгат.

Ѕјћј ќ - ћали –есп-касынын бор-бору, Ќигер д-нын сол жээгинде.  алкы 300 миң (1972). “. ж. станци€сы, шоссе жол тоому. Ө. ж. ж-а соода борбору. Өлкөнүн электр энерги€сынын 85%ин берет. ѕластмасса буюмдарын ж-а транзистор приЄмниктерин жыйноочу ћетал-—удан з-ду бар. “амак-аш ө. ж. (жемиш ж-а минералдуу суу з-ддору, сигарет ф-касы) ж-а кол өнөрчүлүк өнүккөн.

ЅјћЅ”  (малай€ тилинде bambu) - дан өсүмдүктөр тукумундагы дайыма көгөрүп туруучу бир ж-а көп жылдык өсүмдүк. Ѕ-тун 600гө жакын түрү белгилүү. јнын кээ бир түрү күнүнө 90 см ге чейин өсүп, 6-8 жуманын ичинде токтолот. ∆оондугу 25- 30 см, бийикт. 40 м ге жетет. Ѕ. негизинен јзи€да, јмерика ж-а јфриканын нымдуу тропигинде ж-а суб-тропигинде да кездешет. ———–де —ахалин,  урил а-дарында өсөт.  ав-каздын  ара деңиз жээгинде ж-а  рымда 20га жакын түрү бар. Ѕ. - баалуу техн. өсүмдүк. ∆ыгачынан курулуш материалы, түрдүү мебель, кагаз ж. б. да€рдала!. ∆аш сабагы м-н уругу тамак-ашка колдонулат.

ЅјЌјЌ (Musa) - банандар тукумуна кирүүчү көп жылдык өсүмдүк. Ѕ-дын тамыры жоон, сабагы кыска, жалбырагы чоң, бийикт. 15 м. ћөмөсү - жемиш, сүйрү, үч кырдуу, составында 14-22% кант, 5-8% крахмал, 1, 5% протеин бар. —емиз жерде жакшы өсөт,, орг. семирткич м-н кошумча азыктандырганда бир түбүнөн 50-60 кг түшүм алынат. ¬. как ж-а жаңы бойдон тамак-ашка колдонулат. Ѕ-дын 80ге жакын түрү бар. ћекени -тропиктик јфрика, јзи€, јвстрали€. “ех. Ѕ. текстиль ө. ж-да пайдаланылат, андан бышык кездеме токулат, аркан, тор, боолук, жип ж. б. буюм жасалат. ———–де  авказдын  ара деңиз жээгинде, “үш.  рымда кооздук үчүн атайын өстүрүлөт.

ЅјЌј’ ћ≈… »Ќƒ»√» (ѕольша ма-тематиги —. Ѕанахтын атынан) - толук нормаланган сызыктуу' мейкиндик, к. —ызыктуу мейкиндик.

ЅјЌ√»-Ѕорб. јфрика –есп-касынын борбору. ”банги д-нын ( ойгонун куймасы) оң жээгинде.  алкы 238 миң (1971). шоссе жолдорунун тоому, ири дары€ норту. јэропорту бар. Ѕут кийим, тамеки, тигүү ф-калары, кездеме токуу комбинаты, велосипед ж-а мотоцикл жыйноочу, калай буюмдарын чыгаруучу з-ддор, тамак-аш, тактай тилүүчү ж. б. ө. ж. ишканалары, жылуулук электр станци€сы бар.

ЅјЌ√ ќ , Ѕ а н к о к - “аиланддын борбору. ћенам-„ао-ѕра€ д-нын ча-тында, —иам булуңунан 30 км аралыкта. Өлкөнүн са€сий, экон., маданий ж-а диний борбору. Ѕ. 16-к-дан бери шаар, 1782-жылдан “аиланддын борбору.  алкы 3, 7 млн. (1972). Ёл аралык маанидеги т. ж., шоссе, аба жол тоому ж-а маанилүү тышкы соода порту. Ѕ. аркылуу өлкөнүн 90% тен ашык импорту ж-а 75% экспорту өтөт. Өлкөдөгү фабрика-завод ж-а кол өнөрчүлүк өндүрүштүн көбү Ѕ-ко топтолгон, күрүч тазалоочу, жыгач иштетүүчү, электр тех., тамеки, резина, кагаз, кездеме токуу, айнек-керамика, цемеЌт, хими€ ишканалары, автомоб. ж-а трактор жыйноочу з-ддор, кеме верфи, “Ё— бар. ∆ыгач, таш, металл, асыл таштардан, пил сөөгүнөн сувенир жасоо өнүккөн. Ѕ-то ун-т (1917), мед., а. ч. ин-ттары, 18-19-к. салынган көп сандаган будда храмдары, улуттук музей бар.

ЅјЌ√Ћјƒ≈Ў, Ѕангладеш Ёл – е с п у б-» и к а с ы - “үш. јзи€дагы мамлекет. ”луу Ѕритани€ башчылык кылган ынтымакта (18. 4. 1972). ј€нты 142, 7 миң км2.  алкы 71316 миң (1974). Ѕорбору - ƒакка ш.

ћамлекеттик түзүлүшү. Ѕ. - респ-ка. 1971-ж. „ыг. ѕакистанда улут-тук-бошт. кыймыл жеңип чыкканда түзүлгөн.  онституци€сын ”юмдаштыруу чогулушу 1972-ж. 4-но€брда кабыл алган.  онституци€ б-ча, мамл. башчысы-президент (1972-ж. 12-€нв. ), ал бир палаталуу улуттук ассамбле€ тарабынан 5 жылга шайланган. Өкмөт башчысы - чоң бийликке ээ премьер-министр эле, (1972-ж. 12-€нвардан бери ћ. –ахман болчу). 1975-ж. 25-€нварда Ѕ-те президенттик башкаруу киргизилген. 15-августта мамл. төңкөрүш болду.

“аби€ты. Ѕ. жери »нд-√анг түздүгүнүн чыг. жагын ж-а √анг, Ѕрах-мапутра д-ларынын чатын ээлейт. “үш. -чыгышында Ћушай бөксө тоосу бар (60-300 м).  ен байлыктарга жарды. ѕатхари€, ѕ€тна, —илхот р-ндорунан нефть чыгат. „иттагонгдо таш көмүр бар. “ропиктик-муссондук климаты эки сезонго бөлүнөт: жайкы муссон мезгили жамгырдуу (май - окт. ) " кышкы муссон (но€брь - апр. ) кур-гакчыл. ∆айында орт. темп-ра 28- 30∞—, кышында 12-15∞—. ∆ылдык жаан-чачыны батышында 1500 мм, чыгышында 3500 мм,, Ѕ. дары€ларынын суусу мол, кеме жүрөт.

∆ери көбүнчө күрдүү аллювий топурактуу. “үндүктөн түштүккө карай чиринди ж-а фосфорго жарды кызыл, сары топурак көбөйүп отурат. Өсүмдүгү жайы-кышы көктөп турат. јчык жерге чөп калың чыгып, бийик өсөт. ∆еринин 6% токой. ћындагы бак-дарактар: гаржап, манго, камфара, бамбук, тик, сал ж. б. Ѕ. »нд-малай зоогеогр. областка таандык, айбанатка ж-а илбээсинге бай: жолборс, илбирс, аюу, керик, буйвол, кийик, бугу, маймыл, крокодил, таш бака, жылан, канаттуулардын көп түрү бар.

 алкы. Ѕ. - калк өтө жыш отурукташкан өлкө.  алктын орт. жыштыгы км2 ге 500 киши туура келет. 98% бенгал, калганы индус, чакма, кхас ж. б. Ёлдин 80% мусулман. „оң шаарлары: ƒакка (1 млн. киши, 1971), „иттагонг 500 миң, 1971). ћамл. тили - бенгал тили.

“арыхый очерки Ѕ. з. ч. 7-6-к-да Ѕ-тин терр-€сында ¬анга мамлекети түзүлгөн (өлкөнүн азыркы аты ушундан чыккан: Ѕангла-бенгал, деш-өлкө). Ѕ. з. ч. 4-к-дан б. з. 5-к-на чейин Ѕ-тин терр-€сы байыркы инди€лык ар түрдүү импери€лар-дын составына кирген. 6-к-дын а€гында бат. тарабы м-н биригип, өзүнчө Ѕенгали€ мамлекети болгон. 13-к-да Ѕенгали€ны ƒели султанынан чыккан мусулман султан-дары караткан. ќшол кезден Ѕенгали€га ислам тарай баштаган. 14-к-дын ортосунан Ѕенгали€ өз алдынча мамлекет. 16-к-дын 70-жылдары Ѕенгали€ны јкбар каратып алган. 18-к-дын башында Ѕенгали€ көз ка-рандылыктан кутулуп, бирок 1757-ж. кайра јнгли€ тарабынан колони€ланган.  олон, мезгилде (1857-1947) Ѕ-тин терр-€сы жалпы Ѕрит. »нди€сы сыңарындай эле, метрополи€нын агрардык коштондусуна айланган. 19-к-дын башынан Ѕенгали€да улуттук кыймыл жандана баштады. Ѕул кыймыл 1-дүйн. согуштан (1914-i8) ж-а ќкт. рев-€сынан кийин бир кыйла кулач жайды. 20-к-дын 30-жылдарынан диний-жамаатчыл са€сий күчтөр өсүп, индустар м-н мусулмандардын кагылышуусуна алып келди.  олони€чылар ал чыр-чатакты ырбатып турушту. 2-дүйн. согуштан (1939-45) кийин. “үш. јзи€ элдеринин бошт. күрөшү өөрчүп, натыйжада англ. колони€чылар 1947-ж. »нди€га "көз каранды эместик берүүгө мажбур болду. ћурдагы Ѕрит. »нди€сынын терр-€сында 1947-ж. диний жик б-ча эки мамлекет (»нди€ ж-а ѕакистан) түзүлгөндө, негизинен мусулмандар жашаган „ыг. Ѕенгали€ ѕакистандын составына кошулду. Ѕ-тин экон. ж-а са€сий жактан тең укуксуз болушу ѕакистандын башкаруучу чөйрөсү-нүн бенгал тилин мамл. тил деп таануу-дан баш тартышы, бенгалдардын кемсин-тилиши бенгал элинин улуттук кыймылын күч алдырды, бул кыймылга "јвами лиг" парти€сы, о. эле ”луттук элдик парти€ ж-а  оммунисттик парти€ жетекчилик кылды. Ѕиринчи жалпы шайлоодо (1970-ж. дек. ) "јвами лиг" парти€сы жеңип чыгып, ѕакистандын ”луттук чогулушунда-гы 300 орундун 162син ээледи. ѕакистанды башкарып турган аскер өкмөтү шайлоонун натыйжасын жокко чыгарып, „ыг. Ѕенгали€га толук региондук автономи€ берүүдөн баш тартууга аракет жасады. Ёл катуу нааразылык билдирип, чечкиндүү аракетке өттү. 1971-ж. 26-мартта бенгал патриоттору „ыг. Ѕенгали€ны көз каранды эмес Ѕангладеш Ёл –есп-касы деп жары€лашты. ѕакистандык аскерлерден кысым көргөн миллиондогон бенгал патриоттору »нди€га качып кирди. Ѕул »нди€-ѕаки-стандын ыркын бузду. —овет өкмөтү тынчтыкты сактоого аракет кылып, ѕакистандын өкмөтүнө репресси€ны токтотуп, чатакты сүйлөшүп. жөнгө салуу керектигин бир нече жолу эскертти. ѕакистандын аскер өкмөтүнүн чатакты са€сий жөнгө салуудан баш тартышынан 1971-ж. декабрда »нди€ м-н ѕакистандын ортосунда согуш чыкты. 1971-ж. 16-декабрда ѕакистан тарап жеңилип, 22-декабрда Ѕ. өкмөтү ƒаккага келди. 1972-ж. 12-€нварда Ѕ-тин убактылуу конституци€сы жары€ланып, "јвами лиг" парти€сынын жетекчиси шейх ћуджибур –ахман Ѕ. өкмөтүнүн башчысы болду. Ѕ. өкмөтү прогрессчил кайра түзүүлөрдү жүргүзүп, ———– ж. б. соң. өлкөлөрдөн, »нди€дан жардам алды. 1972-ж. 4-но€брда ”юмдаштыруу чогулушу болуп, Ѕ-тин туруктуу  онституци€сын кабыл алды. 1973-ж. 7-мартта ”луттук ассамбле€нын шайлоосунда "јвами лиг" парти€сы жеңип чыкты; 1973-ж. 16-март-та ћуджибур –ахман Ѕ-тин жаңы өкмөтүн түздү. 1975-ж. 15-августтагы мамл. төңкө-рүшта ћ. –ахман өлтүрүлүп,  . ћ, јхмед бийликке келди. Ѕирок 7-но€брга караган түнү контр төңкөрүштөн кийин ј. ћ. —а-йем президент болду да, ”луттук ассам-бле€ны таратып жиберди.

—а€сий парти€лары. "јвами ли г" (Ёлдик лига) 1949-ж. негизделген. ”луттук буржуази€нын мудөөсүн жактап келген. "јвами лиг" улутчулдук, демократи€, социализм ж-а секу-л€ризм деген принциптерди туткан. ѕартийны Ѕ-тин калкы колдоп турган.  оммунисттик парти€ 1948-ж. түзүлгөн (к. Ѕангладештин коммунисттик парти€сы). ”луттук элдик парти€ 1957-ж. түзүлгөн. ѕакистанда демокр. кеңири кайра тү-зүүлөрдүн жүргүзүлүшүн, өлкөнүн согуш блокторунан чыгарылышын жактаган; 1967-ж. эки фракци€га бөлүнүп кеткен. ”луттук социалисттик парти€ 1972-ж. пайда болду. јл-"јвами лиг" м-н оппозици€га чыккан улуттук парти€. 1975-ж. €нварда Ѕ-теги бардык са€сий парти€лар таркатылып, өлкөдө жападан жалгыз парти€ - ƒыйкан-жумушчу элдик лигасы түзүлдү.

Ёкономикасы. Ѕ-тин экономикасы начар өнүккөн.  алкынын 4/s бөлүгү а. ч-да иштейт. Ѕ. дүйн. жут түшүмү-ңүн 50%ин берет. ∆ут, чай, тамеки, бал камыш, май өсүмдүктөрү эгилет. ћөмө-жемиш өсүмдүктөрү: бакан, манго, какое паль-масы, ананас ж. б. Ө. ж. да начар өнүккөн: улуттук продукци€нын 6% ин гана берет. Ќегизги тармагы - жут иштетүү. “екстиль ф-калары, кант, нефть тазалоочу, болот эритүүчү з-ддору бар. “абигый газ өндүрүлөт. Ёлектр стан-ци€лар берген жалпы кубат 200 миң кет-с тан ашпайт. 1972-жылдан өлкөнүн экономикасын көтөрүү үчүн бир катар чара көрүлдү. —огуштан бүлүн-гөн чарбаны калыбына келтирүү үчүн 1972-73-ж. №ќў- млн: така сарп кылынды. 1973-ж. жер реформасы жүргүзүлдү. ∆ер ээлөөнүн жог. чеги 13, 4 га болуп (мурда 60 га), 3, 35 га дан аз жери барлар налогдон бошо-тулду. 1972-ж. 254 ө. ж. ишканасы (бардык жут ж-а кебез-кездеме ф-калары, кант з-ддору, машина куруу, металл иштетүү, хими€, кагаз, токой, газ ө. ж. ), банк ж-а камсыздандыруу компани€лары, сырткы соода, суу транспорту мамлекет карамагына өттү. Өлкөнүн экономикасында мамл. сектор алдыңкы орунга чыкты. 1972-ж. экспортко 2, 5 млрд. такага товар (негизгиси жут, чай, кагаз, булгаары) чыгарды. »мпорту эксперттен ашык болду. Ќегизинен эгин, текстиль ө. ж. товарларын, көмүр, машина жабдууларын алды. Ѕ-те суу жолу, т. ж., шоссе жол да бар. ∆алпы уз. 11 миң км ге жакын. ѕорттор - „иттагонг ж-а „ална. јкча бирдиги - така.

јдаби€ты. Ѕенгал тилиндеги эң байыркы жазма эстелик "„орджапод". јл - диний ырым-жырым ырларынын жыйнагы (10-12-к. ). Ѕенгал ад-тын-да 16-17-к-да лирика өкүм сүргөн. ќ. кылымда кудайлар (ћоноши, „онди) ж-дөгү дастандар чыгарылган. 17-к-да ƒоуолт  азп, —айед јдолдор ад-тка турмуштук теманы киргизди, феода-лизмдин күчөшүнө (18-к. ) байланыштуу Ѕ. ад-ты элдик мүнөзүн жоготуп, өлүк санскриттик поэтика кайра жанданып, "кооз" стиль басымдуу боло баштаган.  өрүнүктүү өкүлдөрү: Ѕха-ротчондро –ай (1707-60), –ампро-шад Ўен (1720-75). 19-к-дын башында диний-мифологи€лык сюжетти филос, поэзи€ —үрүп чыгарып, проза жанры пайда болду. –аммохан –ай (1774-1833), »шшорчондро √упто (1811-59) ж. б-лар агартуучу багыттагы жаңы бенгал улуттук ад-тын проза м-н башташты. –оман, повесть, драмалар жазылды. “арыхый патриоттук ж-а социалдык маселелер иштеле баштады. 19-20-к-дагы бенгал ад-ты-нын көрүнүктүү өкүлү - –абиндранат “агор (1861-1941) Ѕенгали€ ж-а бүткүл »нди€ ад-тына реалисттик багыт берди. »нди€нын көз каранды-лыктан кутулушу бүткүл »ндостан-дагыдай Ѕенгали€да да прогрессчил ад-ттын өнүгүшүн камсыз кылды.  а-пит. коомдогу адамдын трагеди€сы, эмгек адамы ад-тка кирди. Ѕул тема јбул ‘азла (1903-ж. т. ), Ќазрул »слам (1899), ƒжошим ”ддин (1902-ж. т. ) ж. б-дын чыг-ларында көрүндү. јд. : Ќародна€ –еспублика Ѕангладеш. —правочник, ћ., 1972;  ал€гин Ѕ. ј. и — к о с ы р е в ¬. ј., Ѕенгальский дневник. (–ождение республики), ћ., 1973; Ў у куров а ’. —., —часть€ тебе, Ѕангладеш, “аш., 1973; ўедр о в ». ћ., Ѕангладеш: утро новой жизни. »з блокнотов корреспондента, ћ., 1973.

ЅјЌ√Ћјƒ≈Ў“»Ќ  ќћћ”Ќ»—““»  ѕј–“»я—џ (¬ ѕ) - 1971-ж-дын ап-релине чейин „ыг. ѕакистандын компарти€сы ' („ѕ ѕ) деп аталган ж-а »нди€ м-н „ыг. Ѕенгали€нын компарти€ларынын уюмдарынын базасында 1948-ж. түзүлгөн парти€. “үзүлгөндөн эле өкмөттүн куугунтук-тоосуна алынып, 1954-жылдан под-польелик шарттарда иштейт. 1968-жылдагы конф-€да парти€нын ѕрограммасы ж-а ”ставы кабыл алынып, Ѕ  шайланды. Ѕ ѕ 1968-ж. күзүндө, 1969-ж. жазында ѕакистанда согуштук абалды жоюу ж-а демокр. мамл. түзүлүштү орнотуу кыймылына, 1971-ж. яхь€ ’андын режимине каршы ж-а көз каранды эмес Ѕангладеш Ёл –еспубликасын түзүү үчүн куралдуу көтөрүлүшкө активдүү катышты. Ѕангладеш компарти€сы (¬ ѕ) болуп 1971-ж. аталып, "өлкөнүн экономикасын калыбына келтирүү ж-а массанын турмуш абалын жакшыртуу үчүн элдин чыг-лык күчүн жум-шоону" парти€нын азыркы этаптагы эң негизги милдети деп жары€лады. ¬ ѕ Ѕангладеш –есп-касынын өкмөтү жүргүзгөн ички ж-а тышкы са€сатты колдоодо. Ѕ ѕ башкаруучу Ёлдик лига ж-а ”луттук элдик пар-ти€лары м-н бирге Ёлдик биримдик фронтун түздү (1974). Ѕ ѕнин делегаци€сы  оммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын эл аралык кеңеш-месине (1969) катышып, анын документтерин толук жактырды. Ѕ ѕ демокр. централизм негизинде түзүлгөн. ∆ог. органы - съезд, съезддердин аралыгында Ѕ , Ѕ нын борб. аткаруу органы - —екретариат. ¬ ѕ Ѕ нын √ен. секретары - ћ. ‘архад (1973). Ѕ ѕнин органы - "Ёкота" ("Ѕирим-дүүлүк") жумалыгы.

ЅјЌƒј∆ (фр. bandage, bander - байлоо) медицинада - ичти чоюлуу-дан сактоо ж-а ич көндөйдөгү орган-дарды (карын, ичеги, бөйрөк ж. б. ) ылдый түшүрбөй, өз ордуна кармап туруу үчүн пайдаланылуучу атайын белбоо. Ѕ. дарылоо максатындагы ж-а косметикалык деп бөлүнөт. ƒарылоо максатындагы Ѕ-ды боюнда бар ж-а төрөгөн а€лдар же оорулуу адамдар врачтын кеңеши б-ча пайдаланышат. Ѕ. түрдүү материалдардан ар кандай конструкци€да жасалат.

ЅјЌƒј–јЌј» ≈ —иримаво (17. 4. 1916-ж. т. ) - Ўри Ћанка респ-касынын (мурдагы ÷ейлон) са€сий ж-а мамл. ишмери.  үйөөсү —. Ѕандара-наикени реакционерлер өлтүргөн соң (1959) ал уюштуруп кеткен ÷ейлон-дун боштондук парти€сынын жетекчилеринин бири болуп калды. 1960- 65-ж. ÷ейлондун премьер-министри (а€лдан чыккан дүйнөдөгү биринчи премьер-министр). Ѕ-нин өкмөтү са€сий түзүлүштү демократи€лаштыруу са€сатын, прогрессчил экон. реформалар жүргүздү, коомдук түзүлүшү ар түрдүү мамлекеттердин тынчтыкта жанаша жашоо са€сатын жактады. 1970-ж. Ѕ. өкмөт башына кайрадан келди.

ЅјЌƒ∆”Ћ (1973-ж-га чейин Ѕатерст) - Ѕат. јфрикадагы √амби€ респ-касынын борбору, порт.  алкы 45 миң (1970). јфрика -ј Ў аба жолунун негизги пункту. ћай чыгаруу, арахис тазалоочу ж-а аны иштетүүчү, балык консервалоочу, дары€ кемелерин куруучу ишканалар бар. Ёкспортко арахис, мал териси чыгарылат. Ўаарды 1816-ж. англичандар курган.

ЅјЌƒ»“»«ћ (итал. bandito - баш кесер, каракчы) -мамл. башкаруунун негизине ж-а коомдун коопсуздугуна каршы багытталган коркунучтуу кылмыш. Ѕир нече кишиден турган атайын уюмдашкан куралчан туруктуу топ банда деп аталат. јндай топтордун коомдук мекемелерге (ишканаларга) же айрым адамдарга кол салуулары Ѕ. кылмышына жатат. ћындай аракеттери үчүн кылмышкерлер 16 жаштан баштап жоопко тартылат. —овет бийлиги соц. куру-луштун 1-жылдарында кулактар, талкаланган ак гварди€чылар отр€дда-рынын калдыктары, петлюровчулар, махночулар, басмачылар сы€ктуу империалисттер колдогон элементтерден турган бандалар м-н катуу күрөш жүргүзгөн. ”луу јта ћек. согуштун алдыңкы ж-а кийинки жылдарында Ѕат. ”краинада, Ѕелорусси€да, ѕрибалтика респ-каларында ар кандай улутчул уюмдар жетектеген са€сий бандалар —овет бийлигине каршы аракеттенишкен. —огуштан кийин ал бандалар биротоло жоюлган.  ийинки жылдарда Ѕ. кылмышы ———–де жокко эсе. Ѕ. капит, өлкөлөрдө, асыресе ј Ўда көп. ѕрезидент ƒж.  еннеди-нин 1963-ж. өлтүр үлүш ү Ѕ-дин айкын мисалы.

ЅјЌƒ”Ќ√ - »ндонези€дагы жаар, ява а-нын бат. бөлүгүндө.  алкы 1085 миң (1968). “. ж. тоому, токуу ө. ж-нын борбору. Ѕ-да хиңин дарысын чыгаруучу фабрика, тех. резина буюмдарын жасоочу, автомоб. чогултуу-чу ж. б. з-ддор ж-а "ѕаджаджаран" ун-ти (1957), технол. ин-т бар.

ЅјЌƒ”Ќ√  ќЌ‘≈–≈Ќ÷»я—џ (1955) - јзи€ м-н јфриканын 29 өлкөсүнүн Ѕаддунгда (»ндонези€) 14-18-апрел-де өткөн конференци€сы. Ѕ. к-н чакыруу ж-дө »нди€, Ѕирма, »ндонези€, ѕакистан ж-а ÷ейлон өлкөлөрүнүн премьер-министрлеринин  оломбо до өткөн кеңешмесинде (1954-ж. апр. ) макулдашылган. јлардан тышкары конф-€га: јфг-н,  амбоджа.  ытай, ≈гипет, Ёфиопи€, јлтын ∆ээк, »ран, »рак, япони€, »ордани€, Ћаос, Ћиван, Ћибери€, Ћиви€, Ќепал, ‘и-лшшиндер, —ауд јрави€сы, —удан, —ири€, “аиланд, “урци€, ¬ьетнам ƒемокр. –есп-касы, “үш. ¬ьетнам, …емен катышкан. Ѕ. к-нын катышуучулары колониализмди, расачыл сег-регаци€ны ж-а дискриминаци€ны айыптап,  амбоджа, ÷ейлон, япони€, »ордани€, Ћаос, Ћиви€, Ќепал ж-а Ѕириккен ¬ьетнамды ќќЌго кабыл алуу өтүнүчү ж-а  оопсуздук —оветинин убактылуу мүчөлөрүнүн ордун бөлүштүргөндө јзи€ ж-а јфр. өлкөлөрүнүн өкүлдүктөрүнө карата геогр. принципти туура колдонууну каалоо м-н  оопсуздук —оветине кайрылган. Ѕ. к. өлкөлөрдү экон. ж-а маданий кызматташтыкка, куралсызданууга, атомдук ж-а термо€дролук куралдарды чыгарууга, сыноого ж-а колдонууга тыюу салууга; бардык талаш-тартыш маселелерди тынчтык жол м-н жөнгө салууга чакырган. Ѕ. к. јзи€, јфр. элдеринин улуттук аң-сезимин өстүрүүгө, улуттук-бошт. кыймылынын өөрчүшүнө жардам берген.

ѕубл. : «аключительное коммюнике  онференции стран јзии и јфрики, "ѕравда", 1955, 26 апр.

ЅјЌ  Ѕ»Ћ≈“» (б а н к н о т) - борб. эмисси€лык банк чыгарган акча белгиси. јл жүгүртүү ж-а төлөө каражаты катарында металл акчанын ордуна жүрөт.  апит. ө. ж-дын, соода м-н кредиттин өнүгүшү Ѕ. б-ин чыгарууга түрткү берип, мурдагы вексель (кундуу кагаз) жүрө-жүрө Ѕ. б. м-н алмапиырылган. Ѕ. б. акчанын белгилүү формасына ээ болуп, соода же кредит акчасына айланган. 1-дүйн. согушка чейин банкнот (кредит акчанын бир түрү ) алтынга эркин айыр-башталчу. Ѕирок капит, өлкөлөрдө 1929-33-жылдагы дүйн. экон. кризистен улам банкнот туруктуулугун жоготуп, аны алтынга айырбаштоого тыюу салынган. јзыр капит, өлкөлөрдө банкнот плансыз, баш аламан чыгарылып, инфл€ци€ны күчөтүүдө. ———– баштаган соц. өлкөлөрдө Ѕ. б. кредит м-н касса пландарына, жүгүртүү планына ылайык чыгарылып, туруктуу күчкө ээ.

ЅјЌ   јѕ»“јЋџ - капит, банктын акча каражаттарынан түзүлгөн капиталы. јл банктын менчик капталынан, элдин аманатка салган акчасынын белгилүү үлүшүнөн ж-а канита-листтердин банктагы убактылуу бош акчаларынан түзүлөт. Ѕ. к-нин ө. ж-га кредит берилет. ћында капиталдын ээси орто пайданы алат. Ѕ. к. монополи€лык капитализмге чейин ө. ж. капиталы м-н кредит аркылуу гана байланышып келген. јл эми империализм тушунда монополи€лык Ѕ. к. монополи€лашкан ө. ж. капиталы м-н биригүүнүн натыйжасында финанс. капитал түзүлөт.

ЅјЌ  –≈—”–—“ј–џ - банктардагы акча каражаттарынын жыйынтыгы. Ѕ. р. - мамл. бюджет кирешисинин булагы.  апит, коомдо Ѕ. р. капиталга айланып, жумушчуларды эксплуа-таци€лоо каражаты болуп калат. —оц. өлкөлөрдүн банктарындагы Ѕ. р. коомдун кызыкчылыгы үчүн жумшалат. јнын булактары: ишканалар м-н уюмдардын кирешелери, элден алынуучу ар түрдүү салык ж. б. Ѕ. р. өндүрүштү кецири өркүндөтүүгө, илимди ж-а мад-тты өстүрүүгө, өлкөнү коргоого, элдин турмушун жакшыртууга план б-ча бөлүштүрүлөт.

"ЅјЌ ≈–— “–ј—“  ќћѕјЌ»" - ј Ўдагы ћорган группасы контрол-догон миллиардерлер банктарынын бири. 1903-ж. Ќью-…оркто уюштурулуп, капиталы 1 млн. доллар болгон. јл көп сандагы майда, орто ж-а ири банктарды кошуп алат. 1965-ж. Ќью-…орк ш-нан сырткары тармагын жаюу максатында банктын холдинг - компани€сы "Ѕанкерс траст Ќью-…орк корпорейшен" уюшулду. јл Ќью-…орк штатындагы бир нече банктарды, анын ичинде "Ѕ. т. к. " да контролдой. јнын ≈вропа, јфрика, јмерика, јзи€нын айрым капит, мамле-кеттериндө кичирээк банктары, ћехико, –им, ѕариж, ‘ранкфурт-на-ћай-не, ћанила, —идней, Ѕейрут, ÷юрих, “окио ж. б. ш-да өкүлдүктөрү бар. јл "ƒженерал электрик", "”эстерн электрик (ј. “. “. )", "ќтис элевейтор" сы€ктуу ири ө. ж. монополи€лар м-н тыгыз байланышта.

ЅјЌ “ј– (итал. banco - стол) - акча каражатын топтоо, кредит берүү, акчалай эсептешүү; акча, баалуу кагаз чыгаруу ж-а аларды жүгүртүү ж. б. функци€ларды аткаруучу өзүнчө экон. мекемелер. Ѕ-дын социал-дык-экон. ролу ар бир коомдук фор-маци€нын өзгөчөлүгүнө жараша болот. Ѕанк иши кул ээлөө ж-а феод. коомдордо эле чыккан. јл мезгилде баалуу металлды убактылуу сактап, майдалап ж-а айрыбаштап берүүчү адамдар, аларды башка бирөөлөргө карызга берип, андан үстөк процент алган сүткордук капиталдын алгачкы формасы пайда болгон. ќ. кылымда »тали€да сүткорлор, майдалоочулар, алмаштыруучулар өз ишин бир столго чогултуп жүргүзүшкөн. ”шундай ишти аткаруучу жай бара-бара Ѕ. деп аталып кеткен. Ѕ. борб. эмис-си€лоочу, соода ишин тейлөөчү, ин-вестици€лоочу, сактык ж-а айрыкча милдет аткаруучу типтергө бөлүнөт. Ѕ. операци€сы пассив ж-а актив болуп ажырайт. ѕ а с с и в и кредит ресурстарын топтойт. јктиви ал ресурстарды ишке жумшайт. Ѕ. - капитализм мезгилинде карыз берүүчүлөр м-н карызга батуучулар-дын ортосунда далдалчы болуп, акча капиталы б-ча соода кылуучу ишканалар. Ѕулар капиталдын айланышып, концентр аци€ланышын ж-а борбордоштурулушун ылдамдатып, монополи€лардын пайдасын көбөйтүп, эксплуатаци€ны, пролетариаттын өсүшүн ж-а рев-€ кыймылын күчөтөт. —оциализмдеги Ѕ. капит, банктан түп тамырынан бери айырмаланат. —оң. өлкөлөрдөгү Ѕ. акчанын айланышып, кредит мамилелерин тейлеп, мамл. ж-а кооператив ишканаларынын чарб. -финансы иштерин эсепке алат ж-а контролдойт. Ѕ-дын кредит салымы өндүрүмдүү ж-а коомдук керектүү иштерге жумшалып, экономиканын өсүшүнө, элдин жыргалчылы-гыпын жогорулашына алып келет. Ѕ. соц. чарбанын эсеп-кысап борбору катары ишканалардын, ишканалар м-н финансылык-банк системасынын ортосундагы эсептешүүнү уюштурат; соода ж-а экон. байланыш б-ча чет мамлекеттер м-н эсептешүүнү жүргүзөт, о. эле валюта фондусун камсыз кылат. ———–де бардык эсептешүү ишин мамл. Ѕ. аткарат. Ёл чарбасынын капиталдык курулушун тейлөө иши ———–дин курулуш банкына жүктөлгөн. ј. ч. курулушунун банк ишин мамл. Ѕ. тейлейт. “ышкы сооданы кредиттөө, экспорт м-н импорттогу ж-а чет мамлекеттер м-н валюталык эсептешүү ———–дин тышкы соода банкы аркылуу жүргүзүлөт. ———–дин банк системасы башка соц. өлкөлөрдүн өзгөчө шартына ылайык кецири колдонулат.

јӨ. : ћаркс  .,  апитал, т. «, ћаркс  . и Ёнгельс ‘., —оч., 2 изд., т. 25, ч. 1, отдел 5; Ћенив ¬. »., »мпериализм - капитализмдин жогорку стади€сы, „ыг., кырг. 1-бас, 22-т. ; “ р а х т е н-б е р г ». ј., ƒенежные обращени€ и кредит при капитализме, ћ., 1962; јтлас ћ. —, –азвитие банковских систем стран социализма, ћ., 1967.

ЅјЌ “ј–ƒџ ћјћЋ≈ ≈““≈Ў“»–ҮҮ - жеке менчик банктарды мамлекеттин карамагына өткөрүү. јл капит, ж-а соц. болуп айырмаланат. Ѕ. JM. үстөмдүк кылуучу таптарга пайдалуу болсо, анда бурж. өлкөлөр аны ишке ашырат. ћында Ѕ. м. чыгымын салык аркылуу эмгекчилерге төлөтүп, андан түшкөн пайданы ка-питалисттер алат. ћис, 1945-46-ж. јнгли€да ж-а ‘ранци€да Ѕ. м. болсо да, капит, өндүрүш жолу м-н моно-полисттердин үстөмдүгү сакталып кала берген. Ѕ. м. - соц. рев-€нын 1-ке-зектө жүргүзүүчү чечкиндүү чарала-рынын бири. ћына ушунда гана пролет, диктатурасы социализмди куруу үчүн зарыл экон. каражатка - банк аппаратына ээ болуп, соц. өндүрүш мамилелерин орнотууга негиз салат. ”луу ќкт. соц. рев-€сы жеңгенден кийин банкирлердин жеке менчик банктары мамлекеттин карамагына алынып, коомдук менчикке айланды-рылган. ———–де Ѕ. м. тажрыйбасынын эл аралык мааниси зор. јны элдик демокр. өлкөлөр пайдаланып жатат.

ЅјЌ“≈Ќ√ (Ribos javanicus) - ача ту€ктуулар тукумундагы жапайы уй. “улкусунун уз. 2 м, бийикт. 1, 5 м. Өңү күрөң, мүйүеү 40-50 см. ∆аш Ѕ-дин мүйүзү тайтагай, чоңунуку ич жагына ийрейин, кайкайыңкы келет. ∆апайы Ѕ. ћалакка, »ндокитай ж. а-да ж-а ћалай€ архипелагында бар. јл түз жерлерде ж-а токойлуу тоолордо (деңиз деңг. 2000 м бийиктикке чейинки) жашайт. —аны азайып, тукуму куруп баратат. Ѕ-дин бакмасы Ѕали малы деп аталат. јл эт үчүн гана өстүрүлөт.

ЅјЌ“” “»Ћƒ≈–»-Ѕорб. ж-а “үш. јфриканын (83 млн-го жакын, 1967) негизги калкы сүйлөгөн, грамматикалык ж-а сөздүк составы б-ча бири-бирине өтө жакын тилдер. Ѕулар көн сандаган тилдерден турат. јнын не-гизгилери: суахили (бул тилде “анзани€ м-н ага чектеш өлкөлөрдөгү 50 млн-го жакын адам сүйлөйт), нь€мвези, сукума, кикуйю, камба, конго, нгала (лингала), луба, мбунду, рунди, руанда, ганда (луганда), дуа-ла, эвондо (€унде), булу, суто, чуа-на, о. эле шона, коса, зулу тилдери кирет. —уахили тилинин таралуу сферасы өтө тездик м-н кеңейип, тропиктик јфриканын чыг. бөлүгүндөгү көпчүлүк өлкөлөрдүн калкынын өз ара байланыш каражатына айланууда. —уахили тилинде атоочтук грамматикалык сөз түркүмдөрү кеңири өнүккөн.

ЅјҢ√»Ћ»  - наркотиктерге (апийим, морфий, кодеин, наша, барба-мил, ичкилик ж. б. ) ашкере ышкы койгондун. Ѕ. наркотиктерди бир жолу же дайыма кабыл алуудан келип чыгат. Ќаркотиктерди ». ѕ. ѕавлов нервди шал кылуучулар деп атаган. ƒайыма кабыл алынган наркотиктөр организмди ууландырып ж-а ден соолук үчүн өтө коркунуч туудурат. јны кабыл алгандардын көңүлү "көтөрүлүп", күлкүсү күчөйт, көзү ала чак-мактайт. Ѕир аз убакыттан кийин күлкүсү тыйылып, ачуусу келип, жинденип, тегерегиндегилерге кол салууга чейин барат.  ээде баңгилер өзүнөн өзү коркуп, жалтайлай берет, айрым учурда калп айтып, байланышсыз ой жүгүртүп, ашкере көп сүйлөп кетет. 1-2 сааттан кийин шалдырап, уйкусу келе баштайт. Ѕ-тин негизги белгилери: наркотиктерди кайталап кабыл алган адам аларды улам көбүрөөк эңсеп, кумарланып, кабыл албай коюуга эрки (абстиненци€) жетпей калат. Ќаркотиктердин таасири бүткөндөн кийин, алардын жүрөгү, бүт денеси ж-а сөөктөрү ооруп, тердейт, тамыры тез-тез кагып, жүрөк-кан тамыр системасынын иши начарлайт, уйкусу качат, көзүнөн жаш агып, ичи өтөт, кээде талмасы кармайт.  оомдук кызыгуулары азайып, өзүнүн билимин жогорулатууну каалабай, жалкоолонот, акыл эмгеги начарлап, бат чарчайт. Ѕ. акырында арам тамак, жатып ичерликке дуушар кылат. Ѕ. м-н ооругандар психиатри€ оорукана-ларында 6 айга чейин дарыланып, андан кийин 2 жыл диспансердин бай-коодо болот.

Ѕјѕј ќ¬ ∆олаалы (1890,  емин р-ну,  арал-“өбө кыш., -1918, ѕшн-пек) -  ырг-нда —овет бийлигин орнотуу үчүн активдүү күрөшүүчүлөрдүн бири. 1918-жылдан  омпарти€нын мүчөсү. ќрто дыйкан үй-бүлөсүнөн чыккан. “окмок ш-дагы орус-тузем мектебин (1914) бүтүрүп, ¬ерный (јлматы) гимнази€сынын да€рдоо курсуна кирет. 1916-ж. үрккөн эл м-н кошо “урпанга ооп ƒаарып, бир жылдан кийин кайтат да, „үй сугат системасынын курулушун жумушчу күчү м-н камсыз кылуу кызматын аткарат. ќкт. рев-€сынын алдында "Ѕукара" союзуна өтөт. ѕипшекте —овет бийлигин орнотууга активдүү катышат. ѕипшек уезд. советинин 1-съез-дине делегат болуп, анда ошол —оветтин секретарлыгына шайланган. 1918-ж. жай, күз айларында ѕишпек у-де коммунисттик €чейкалар түзүүгө катышат. 1918-жылдын декабрында эсерлер колдуу болуп каза тапкан.

Ѕјѕ“»—““≈– (гр. baptizo - сууга салуу, сууга салып чокундуруу) - про-тестантизмдин бир түрүн жактоочулар. 17-к-дын башында пайда болуп, көбүнчө јмерикада ж-а ≈вропада таралган. Ѕ. чокунууну адамдын кудайга аң-сезимдүү түрдө ишене тургандыгын көрсөтүүчү жөрөлгө катарында карайт да, алар адамды бала кезинде эмес, эс тартып чоңойгон кезде чокундурат. ’ристиан дининин башка агымдарынан Ѕ-ге кирүүчүлөр кайрадан чокундурулат. Ѕ. христиан дининде касиеттүү деп саналган ико-наны, чиркөө "сырларын", католи-цизмдин үрп-адаттарын (майрамда-рын) четке кагат. Ѕ. христиан динин-деги көп майрамдардан »са пайгамбардын турмушуна байланыштуу чыккандарын гана майрамдашат. Ѕ. эл массасынын арасында үгүт жүргүзөт ж-а ар бир баптист башка адамдарды мүчөлүккө тартууга милдеттүү. Ѕибли€ны эң жог. керемет катарында көрсөтүп, аны бекем сактоого чакырат. Ѕаптизм –осси€га 19-к-дын орто ченинде √ермани€дан оошкон. јл адегенде Ѕат. ”краина м-н  авказга тараган. Ѕ-дин –осси€дагы негизги та€нычы бай дыйкандар м-н майда буржуази€ болгон. ќкт. рев-€сын душмандык м-н каршы алып, а. ч-сын коллективдеш-тирүүгө ж-а —овет бийлигинин башка чараларына каршы күрөш жүргү-зүшкөн. Ѕ. 1944-ж. инжил христиан-дары м-н "»нжил христиан-баптист-теринин чиркөөсүно" биригишти. Ѕ-дин Ѕүткүл союздук совети бар. Ѕ. адамдын кудурети м-н акыл-эсине ишенбөөчүлүк м-н кароону,  оомдун кызыкчылыгына, илим м-н мад-тка нигилисттик көз карашты үгүттөйт.

Ѕј– ЅќЋ”” - к. Ёкзистенциализм.

Ѕј– —»—“≈ћјЋј–џ - атмосферада-гы төмөнкү ж-а жогорку басымдын астында турган аймактар. Ѕ. с-нын негизгилери - басымы төмөн аймак-циклондор ж-а басымы жогору ай-мак-антициклондор. јлар басымдын таралышы б-ча түзүлгөн парталарда туюк изобарлар (бирдей басымды бириктирүүчү сызыктар) м-н чектелет. јл эми туюк эмес изобарлар м-н чектелген Ѕ. с. "коо", "кыр", "кайкы" болуп бөлүнөт. Ёки изобар сызыгы-нын ортосу "бар талаасы" деп аталат. Ѕ. с-нын өлчөмү ар түрдүү, бирок адатта материктердей, океандар-дай же алардын чоң бөлүктөрүндөй келет. јлар жыл мезгилине ж-а мейкиндикке жараша өзгөрөт. јба агымы, булут, жаан-чачын, темп-ранын таралышы Ѕ. с-на тыгыз байланыштуу.

Ѕј– јЅј “јЋјј—џ - Ѕат. —ибирь түздүгүнүн ќбь-»ртыш суу айры-гындагы (Ќовосибирск ж-а ќмск обл-тарынын аймагында) токойлуу талаа. ј€нты 117 миң км2 ге жакын. ∆еринин бети дөңсөөлүү, бийикт. 100- 150 м.  үл ж-а шор топурактуу келип, шалбаалуу тулаң м-н кайың токою каптап жатат. „уңкур жерлерин туздуу ж-а тузсуз көлдөр („аны, ”ба, —артлан ж. б. ), мохтуу саз ж-а шор а€нттары ээлейт. Ѕ. т. - Ѕат. —ибирь түздүгүндөгү дыйканчылыктын ж-а сүт багытындагы мал чарбачылыгынын ири району. Ѕј–јЅјЌ -урма муз. аспап. »чи көңдөй, тегерек формада жасалып, бир же эки бети тери м-н капталат. Ѕ. байыркы убакта кабар берүүчү аспап катары да колдонулуп, бийди, жүрүштөрдү, диний ырым-жырымдарды коштогон. Үйлөмө аспаптар м-н симфони€лык оркестр де Ѕ-дын эки түрү - чоң, кичине (аскердик) пайдаланылат. „оң Ѕ. жоон, кубаттуу, кичине Ѕ. такылдаган ичкерээк добуш берет.

Ѕј–јЅјЌ - машинанын көңдөй цилиндр формасындагы айлануучу бөлүгүнүн жалпы аты. ћашиналарга орнотулуп, маал-маал же тынымсыз айлануучу Ѕ-дар тазалоочу, кургатуу-чу ж-а жуугуч болуп бөлүнөт. “ а-залоочу Ѕ. калыпка куюлган тешикке жабышкан топуракты кетирүү, кургатуучу Ѕ. чубурма материалдар м-н текстиль товарларын кур-гатуу үчүн колдонулат. ∆уугуч Ѕ. - булгаары ж-а тери өндүрүшүн-дө негизги аппараттардын бири. Ѕулгаары өндүрүшүндө терини жибитүү-ашатууда Ѕ«Ѕ, ийлеп өңдөөдө "√игант", Ѕ√Ѕ, Ѕ’Ѕ ж-а бойоп майлоо үчүн Ѕ∆Ѕ маркасындагы Ѕ-дар колдонулат.

Ѕј–јЅј–—џ«ƒџ  - сандардын же ар кандай чоңдуктардын кайсынысы' чоң экендигин көрсөтүүчү катнаш. Ѕ-та учтуу жагы кичине санга багытталган белги колдонулат. ћис, 2>1 же 1<2. а саны в санынан чоң же барабар дегенди а^в же в^а түрүндө жазабыз. Ѕ. бир нече касиетке ээ. Ѕ-тын 2 жагына бирдей санды кошсок (же кемитсек), 2 жагын бирдей оң санга көбөйтсөк (же бөлсөк), Ѕ. өзгөрбөйт. јл эми Ѕ-тын 2 жагын терс санга көбөйтсөк, анда Ѕ. карама-каршысына өзгөрөт. ј<¬ ж-а C
јд. :  оровкин ѕ. ѕ., Ќеравенства, « изд., ћ., 1966; ’ард и √. √., ѕ ит т льву д ƒж. ≈., ѕолид √., Ќеравенства, пер. с англ., ћ., 1948.

Ѕј–ј „ј - агитаци€лык-са€сий же информ. мүнөздөгү басма ариптүү тексти бар баракча. Ѕ. китеп басуу чыккандан кийин пайда болуп, адегенде мамл. буйруктар жары€ланган. –осси€нын биринчи рев-€лык Ѕ-лары Ћондондо чыгарылган. Ѕ. 1860-70-ж. "∆ер жана эркиндик", "Ёл азатчы-лыгы" жашырын рев-€лык коомдору ж-а туңгуч рев-€лык ийримдер тарабынан өлкө ичинде да, чет жерлерде да чыгарылып турган. Ѕ-ны ¬. ». Ћенин башында турган ѕетербург "∆умушчу табын эркиндикке чыгаруу үчүн күрөш союзу" да рев-€лык ишинде кеңири пайдаланган. Ѕ. айрыкча 1905-07-ж. рев-€да, ќкт. рев-€сын да€рдап, ишке ашырууда массалык түрдө чыгарылып, жумушчуларды ж-а эмгекчи дыйкандарды падышачылыкка, буржуази€га каршы рев-чыл күрөшкө үндөгөн. Ѕ. ар түрдүү жашыруун жолдор м-н көбөйтүл-гөн. јлгачкылары кол м-н жазылып, кийин гектографта ж-а подполдук басмаканаларда басылган. —овет бийлигинин жылдарында бардык элэ большевиктик басма сөз сы€ктуу Ѕ. да завод-фабрнкаларда, колхоздордо өндүрүштүк планды аткаруу үчүн жүргүзүлгөн күрөштө агитатордун ж-а уюштуруучуиун милдетин аткарат. ”луу јта ћек. согуш жылдарында "—овет –одинасынан маалыматтар", "‘ронттон маалыматтар" деген ат м-н атайын Ѕ. чыгарылып турган. Ө. ж. м-н а. ч-сындагы ийгиликтерди даңазалап, өкмөт м-н парти€быздын са€сатын ишке ашыруу үчүн коомчулукту шыктандырууда Ѕ-лардын азыр да мааниси чоң.

Ѕј–јЌ— »… Ќиколай Ќиколаевич [15(27). 7. 1881-29. 11. 1963] - сов. экон. -географ, коомдук ишмер, ———– »јнын мүчө-корр. (1939), ћ√”нун проф. (1929), –—‘—–дин илимге эмгек сиңирген ишмери (1943), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1962). 1898-жылдан коммунист (1917-20-ж. коммунисттердин катарынан чыгып, меньшевик-интернационалист болгон). 1901-07-ж. рев-€лык кыймылга катышкандыгы үчүн бир нече жолу камалган. –—ƒ–ѕнин “аммерфорс конф-€сына (1905) катышкан. 1914-ж. ћосквадагы коммерци€ ин-тун бүтүргөн. 1918-жылдан экон. географи€ б-ча ил. иштерин улантып, маркстик экон. геог-рафи€дагы райондоштуруу багытына негиз салган. ћосква мамл. ун-т€нде экон. географи€ кафедрасын ж-а географ, ф-тетин уюштурган. ———–дин экон. географи€сы б-ча окуу китептерди жазган. 1935-жылдан 16 жолу басылып чыккан 8-кл. үчүн окуу китеби 1952-ж. ———– ћамл. сыйлыгына татыктуу болду. Ёкон. географи€ ж-а экон. картографи€нын теорп€сы м-н методологи€сы ж-дөгү эмгектердин автору. јл 3 Ћенин ордени, башка 2 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕј–јҢ - дарысы, огу оозунан дүрмөттөлүү милте же пистон м-н атыл-чу калың, узун найлуу, шыйрактуу, сайлуу мылтык. Ѕ. 14-к-да пайда болуп, жоокерчнликте, мергенчиликте кеңири колдонулган. јлгачкы Ѕ-дар милте м-н, кийинчерээк пистон м-н атылган.  ыргыздын мыкты усталары Ѕ. жасашкан.  ийин пистондуу мыл-тыктар көбөйгөн соң Ѕ-ды пайдалануу азайып, акыры жок болгон. јзыр музейлердө гана кездешет.

Ѕј–ј“јЎ¬»Ћ» Ќиколоз ћелито-нович [15(27). 12. 1817-9(21). 10. 1845] - грузга акыны. ƒвор€ндын үй-бүлөсүндө туулган. Ѕ-нин чыг-ла-ры (37 ыр, 1 поэма) көзү өткөндөн кийин (1852) жарык көргөн. √рузин ад-тында Ўота –уставелиден кийинки классик катары калган акын. јнын поэзи€сы - грузин романтиз-минин жеткен бийиктиги. Ѕ-нин негизги темалары: грузин элинин тагдыры ("√рузи€нын тагдыры" поэмасы), жеке адам м-н коомдун ортосундагы конфликт ("ћтацминадагы кеч", 1836; " ура боюнда толгонуу", 1837), акыл м-н акыйкаттын салтанатына бекем ишенүү ("ћерани", 1842), түпкүлүктүү турмуш маселелери ж-дө филос. ой жүгүртүүлөр. Ѕ. грузин ырынын поэтикасын жаңыртып, анын филос. тереңдигин, музыкалуулугун, пластикалуулугун арттырган, көркөм каражаттарын байыткан.

јќ. : ќгнев ¬., ћ€тежный дух свободы, "¬опросы литературы", 1968, JS8 12.

Ѕј–ј“ќ¬ –ауф Ѕаратович (10. 10. 1921-ж. т. ) - сов. геолог-петрограф, “ажик ——– »јнын акад. (1968), геол. -минералоги€ илимд. доктору (1966), проф. (1967). 1949-жылдан  ѕ—— мүчөсү. ќ. јзи€ мамл. ун-тин (—ј√”) бүткөн (1945). 1953-жылдан “ажик ——– »јнын √еол. ин-туна директор. Ѕ. “аж-ндагы магма тоо тек-теринин петрологи€ ж-а металлоге-ни€сы б-ча көрүнүктүү адис. Ќегизги ил. эмгектери “үн. “аж-н, ѕамир ж-а “үш. Өзб-ндын геологи€сына, магма-тизми м-н металлогени€сына арналган. јлардын айрымдарында  ырг-н-дын түштүк-бат. аймагынын геологи€сына тийиштүү маселелер да козголот. Ѕ. џсар - јлай аймагында магматизмдин пайда болуу, өөрчүн-өнүгүү ж-а андагы эндоген кендери-нин таралуу закон ченемин аныктаган. —ейрек ж-а түстүү металлдар м-н флюорит кендерин издөө б-ча көп сунуш киргизген. Ѕ. “ажик ——– »бн-—ина атн. ћамл. сыйл. лауреаты (1970),

Ѕј–Ѕјƒќ— - ¬ест-»нди€дагы мамлекет.  ичи јнтиль а-дарынын тобундагы Ѕарбадос а-да. ј€нты 430 км2.  алкы 258 миң (1971), негизинен негрлер, элдин көпчүлүгү христиан дининде, мамл. тили - англис тили. Ѕорбору ж-а негизги порту - Ѕриджтаун.

ћамлекеттик түзүлүшү. Ѕ. - Ѕри- тандык џнтымактын составындагы oдоминион. јзыркы конституци€сы 1966-ж. кабыл алынган. ћамлекет башчысы - англ. король, бийликти ал дайындаган ген. -губернатор жүргүзөт. «аконду парламент чыгарат, ал чогулуш палатасынан ж-а сенат-тан турат. 18 жашка толгон бардык граждандар шайлоого катышат. Ѕ-тун өкмөтү - премьер-министр башында турган мин. кабинети.

“аби€ты. јрал коралл рифтери м-н курчалган. јралдын үстү тектирчеле-нип, көтөрүлүп олтурат, эң бийик жери - ортосу (340 м).  лиматы тропиктик, пассаттуу, жылдык орт. темп-расы 25-27*—, жаан-чачыны 1400 мм. “опурагы күлдүү күрөң, кызыл; тропик өсүмдүктөрү өсөт.

“арыхый очерки. Ѕ-ту 1518-ж. испандык-тар ачышкан ж-а түктүү курма жыгачтары көп өскендүктэн, Ѕарбадос (исп. barbado- түктүү) деп аташкан. Ѕ-тун жерг. эли - индеецтерди (араван ж-а кариб уруула-рын) кул катары өздөрүнүн башка коло-ни€ларына алып кетип турушкан. Ѕ-ко 1605-ж. англичандар келе баштайт. 1625-ж. өздөрүнүн колони€сын негиздеп, тамеки плантапи€ларын түзүшөт. 1628-ж. Ѕридж-таун ш-ын негиздешет. 17-к-дын 30-жыл-дарынпа Ѕразили€дан бал камышынын алынып келинишине байланыштуу јфрикадан кулдарды алып келе баштайт. 1640-ж. Ѕ-тун калкы 6 миң негр, 37 миң европалык болсо, 1786-ж. негрлер 62 миңге чейин өсүп, европалыктар 15 миңге азайган, Ѕ-то бир нече жолу антиангл, көтөрүл үштор чыгып, 1838-ж. кулчулук жоюлган. 1876-ж. куралдуу көтөрүлүш чыгып, федераци€ түзүүгө болгон аракет ишке ашкан эмес. 20-к-дын 30-жылдарында улут-тук-бошт. кыймылы күчөйт. 2-дүйн. согуштан кийин (1939-45) Ѕ-то 1-са€сий парти€лар түзүлүп, алар көз каранды эместикти берүү талабын коюшат. Ѕ-ту улуттук-бошт. кыймылынын өсүшүн токтотуу максатында ”луу Ѕритани€ түзгөн ¬ест-»нди€ федераци€сына 1958-62-ж. киргизет. 1961-ж. Ѕ. өзүн өзү башкаруу укугун алат. 1966-ж. Ѕрит. џнтымактын рамкасында көз каранды эместик берилет. Ѕ. - ќќЌдув ж-а эл аралык башка уюмдардын мүчөсү.

Ёкономикасы. Ѕ. - агрардык өлкө. Ёкон. жагынан ”луу Ѕритани€, ј Ў ж-а  анадага көз каранды. ј. ч-на а€нтынын 70%нен ашыгы пайдаланылат. Ќегизги а. ч. өсүмдүгү - бал камыш. Ѕагбанчылыгы өнүккөн (манго, авокадо, гуа€ва ж-а цитрус). ћал чарбасында көбүнчө кой, эчки, чочко багылат. Ѕалык карматат. Ө. ж-да көбүнчө кант өндүрүрүлөт (20 кант. « ром з-ддору бар).  ирешенин бир тобу туризмден түшөт. —ыртка кант, шире, ром чыгарса, сырттан жабдык, трансп. куралдарын, отун ж-а тамак-аш алат. јкча бирдиги - чыгыш кариб доллары=0, 5 доллар (ј Ў).

—аламаттык сактоосу. 1965-ж. ар миң адамга төрөлгөндөр 26, 1ди (1957-ж. 31, 7), 1967-ж. өлгөндөр 8, 8ди (1955-59-ж. 10, 5), 1965-ж. балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөндөргө 39, 5ти (1945-59-ж. 152) түзгөн. —аламаттык сактоонун негизги проблемалары- туберкулЄз, витамин ж-а белоктун жоктугуна байланыштуу оорулар м-н күрөшүү. 1964-ж. 1, 4 миң койкалуу 10 ооруканада (6 мамл., 4 жөкө менчик) 94 врач болгон.

Ёл агартуусу. Ѕ-тун эл агартуу системасы јнгли€ныкына окшош. Ѕашталгыч мектеби - 6, орто мектеби 5 жылдык. ”н-тке кириш үчүн орто мектептин кошумча 2-3 жылдык жогорулатылган курсун бүтүү керек. Ѕашталгыч билим алуу милдеттүү болбосо да, балдардын баары дээрлик окушат. ќкуу англис тилинде, акысыз.  есиптик да€рдыктын мектеп-тери башталгыч мектептин базасында иштейт. 1963-ж. Ѕриджтаунда »ск-во ж-а илим колледжи ачылган, ал - ¬ест-»нди€ ун-тинин “ринидау ж-а ямайка а-дарындагы бөлүмү. Ѕриджтаунда элдик китепкана, ун-т-тин китепканасы, музей, анын алдында ил. -тарыхый коом иштейт.

јдаби€т жана искусствосу. ∆азма ад-т (англис тилинде) 20-к-дын 40-жылдарында өнүгө баштаган. јдегенде поэзи€ өнүктү. ’. ј. ¬оан, ‘. Ё.  оллимор ж. б. акындардын чыг-ла-рында вест-инди€лык мотивдер күчтүү. Ќовелисттердин ( . —или, Ё. ”олкотт,  . ћ. ’оуп ж. б. ) чыг-ла-рында Ѕ. эмгекчилеринин оөр турмушу сүрөттөлөт.  итеп өтүмүнүн тө-мөндүгүнө байланыштуу көп жазуучулар Ѕ-ту таштап кетишкен. ƒж. Ћемминг (јнгли€да) "“ери-челимдин туюгунда" (1953), "“обокел мезгили" (1960) романдагы ¬ест-»нди€дагы мамлекеттердин улуттук-бошт. кыймылына арналган. ќ.  ларктын ( анада) "—тачкадан кийин аман калгандар" (1964) ж. б. романдары Ѕ-тун кедейлери ж-дө ба€ндайт. Ѕриджта-унда 18-к-дагы бир катар имараттар бар, алар: Өкмөт үйү, —ент-ћайкл собору. 20-к-дын орто ченинде азыркы стилде салынган мин-волор имараты, порт курулуштары, соода мекемелери, отелдер бар.

јд. : √альперина ≈., Ѕури и штили  арибского мор€, "¬опросы литературы", 1963, ћ5 10.

Ѕј–Ѕјћ»Ћ - барбитураттардын тобуна кирген уктата турган дары, к. ”ктатуучу дарылар.

"Ѕј–Ѕј–ќ—— ѕЋјЌџ" ("џйык –им импери€сынын" императору ‘ридрих I Ѕарбаросстун атынан) - ———–ге каршы фаш. √ермани€нын согуш планынын шарттуу аталышы. —огуш жолу м-н —ов. —оюзун жок кылуу герм, империализм м-н фашизмдин бүткүл дүйнөгө өзүнүн бийлигин орнотуу программасынын эң маанилүү бөлүгү болгон. √итлердин 1940-ж. 21-июлдагы буйругу б-ча, ———–ге каршы согуш ачуу планын да€рдоо милдети кургак жердеги аскерлердин башкы командованиесинө тапшырылып, √ен-штабынын начальниги ген. -полк. ‘. √альдер иштеп чыккан. јнын акыркы варианты 1940-ж. 5-декабрда бекитилген. ѕланда сов. аскерлердин негизги бөлүгүн ƒнепр ж-а Ѕат. ƒвина д-сынын бат. тарабында талкалоо, андан соң ћосква, Ћенинград, ƒон-бассты басып алып, јрхангельск- ¬олга-јстрахань лини€сына чыгуу каралган. ћоскваны басып алууга бөтөнчө маани берилген. Ѕул планды жүзөгө ашыруу үчүн фашисттер 1941-ж. 22-июнга карата ———–дин чек арасына 5, 5 млн-дон ашык адам, 3712 танканы, 47260 ар түрдүү атуучу курал ж-а миномет, 4950 согуш самолетун топтоткон. Ѕирок "Ѕ. п. " ордунан чыкпай калды. јга ———–дин са€сий экон. күч-кубатын, сов. элдердин моралдык-са€сий биримдигин фаш. са€сатчылардын жеткире баа-лабагандыгы, фаш. √ермани€нын мүмкүнчүлүктөрүн ашыра баалоолору себеп болду.

Ѕј–Ѕ»“јЋ, веронал - ты€чтан-дыруучу ж-а уктатуучу таасири бар дары, барбитур к-тасынын туундусу.

Ѕј–-Ѕ”Ћј  - џсык- өл обл-нын “оң р-нундагы јк-“ерек сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-адун аймагында. џсык- өлдүн түш. жээгинде, –ыбачье-ѕржевальск шоссе жолунун боюнда. –-ндун борбору Ѕекөмбаевден 41 км бат. тарапта. –ыбачье т. ж. станци€сынан 50 км.  алкы 506 (1972). —егиз жылдык мектеп, китепкана, медпункт бар.

Ѕј–Ѕ√ќ— јнри (17. 5. 1873-30. 8. 1935) - француз жазуучусу, коомдук ишмер. 1923-жылдан ‘ранци€ компарти€сынын мүчөсү. „ыг-лары 1890-жылдан жары€лана баштаган. 1916-ж. фронтто жүрүп, айтылуу "ќт" романын жазган. Ѕ-тун согуш апаатына каршы жазылган "ќт" ж-а "јйкындык" (1919) романдарын ¬. ». Ћенин жогору баалаган. ”луу ќкт. соц. рев-€сынын жеңиши Ѕ-тун өмүрү ж-а чыг-лыгына зор таасирин тийгизген. —ов. —оюзуна бир нече жолу келип, ага арнап социализмди куруп жаткан жаңы мамл. ж-дө көптөгөн очерктер жазган. Ѕ. импер. согушка каршы Ѕүткүл дүйн, конгресске (јмстердам, 1932), согушка ж-а фа-шизмге каршы күрөшүүчүлөрдүн Ѕүт. дүйн. комитетине (1933) башчылык кылган. ћад-тты коргоо б-ча жазуучулардын эл аралык конгрессинин ишине ж-а аны да€рдоого активдүү катышкан (ѕариж, 1935). Ѕ-тун чыг-лары ———– элдеринин көп тилдерине которулган.

„ыг. : ќгонь. ясность. ѕравдивые повести, ћ., 1967.

јќ. : √ у р о »., ‘ о м е н к о Ћ., ј. Ѕар-бюс, ћ., 1962.

Ѕј–√”«»Ќ  ќ–”√” - Ѕур€т ј——–индеги Ѕаргузин кырка тоосунун бат. капталында, Ѕайкал көлүнүн түн. -чыг. жээгинде жайгашкан корук. ј€нты 248, 2 миң га. Ѕаргузин булгу-нун сактоо ж-а көбөйтүү максатында 1916-ж. түзүлгөн. Ѕул жердин тоолуу-тайгалуу ландшафттары да корулат. Ѕ. к-да багыш, кабарга, күрөң аюу, суур, кекилик, чил бар, көл жээгинде түлөн жашайт. јгын сууларында омуль, осетр, хариус, таймень, ленок ж. б. балыктар көп.

Ѕј–√”«»Ќ  џ– ј “ќќ—”- Ѕай-калдын түн. -чыг. жээгин бойлой „и-выркуй булуңунан ∆ог. јнгара д-на чейин созулуп жаткан кырка тоо. ”з. 280 км. ќрт. бийикт. 2000 м (эң бийик жери 2840). ѕротерозойдун а€гында пайда болгон гранит ж-а кристалл-дык сланецтерден түзүлгөн. „ыг. капталы тик, батышы жантайыңкы. Ѕайыркы муз доорунун издери сакталган. “оонун бат. беттеринде 1200- 1400 м, чыгышында 1400-1800 м ге чейин тайга өсүмдүктөрү өсөт. јндан жогору субальиы ж-а алыгы шалбаасы, тоо тундрасы жатат. ћинералдык булактары көп.

Ѕј–√џ - ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы —авай сельсоветине караштуу кыштак; “аширов атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору  ара-—уу-дан 4 км түш. -чыг. тарапта.  алкы 807 (1973). —егиз жылдык мектеп, медпункт бар.

Ѕј–ƒ»Ќ »ван ѕавлович (13. 11. 1883-7. 1. 1960) - сов. металлург, ———– » јнын акад. (1932),. —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1945).  иев политех, ин-тун бүтүргөн (1910). 1910-11-ж. ј Ў з-ддорунда, кийин –осси€нын түштүгүндөгү металлурги€ з-ддорун-, да жумушчу. 1929-36-ж.  узнецк металлурги€ комбинатынын курулушунун жетекчилеринин бири, 1937-ж. кара металлурги€ тармагына жетекчи. ———– »јнын ћеталлурги€ ин-тунун (1939) ж-а Ѕорб. кара металлурги€ ил. из. ин-тунун (1944) директору. 1960-ж. бул ин-т Ѕ-дин ысмына коюлган. 1942-ж. ———– »јнын вице-президенти. ”луу јта ћек. согуш жылдарында (1941-45) ———–дин чыг. р-ндорунун ресурстарын өлкөнүн коргоо талабына мобилизаци€лоого жетекчилик кылган. ———– ∆ќ√. —оветинин 1-5-шайл. депутаты, ———– ћамл. (1942, 1949), Ћениндик (1958) сыйл. лауреаты, 7 Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕј–ƒќ ƒќ√ќ¬ќ–”-1881-ж. “унис-те франц. колони€лык үстөмдүктүн башталышын негиздеген ‘ранци€-“унис договору. 12-майда “унис ш-нын жанындагы Ѕардодо кол коюлган. Ѕ. д-на ылайык франц. аскерлер “унисте каалаган пункттарын окку-паци€лоого, өлкөдө франц. министр-резиденттин бийлигин орнотууга “унис бейи "макул болгон", ‘ранци€-дан уруксатсыз эч кандай эл аралык договор түзбөөгө милдөттенген. " оркунуч пайда болгондо", ‘ранци€ бей-гө ж-а анын династи€сына жардам-дашууга убада берген. 1883-ж. 8-июн-да Ћа-ћарстагы конвенци€ Ѕ. д-н толуктап, ‘ранци€нын “унистеги формалдуу протекторатын белгилеген. 1956-ж. 20-мартта “унис көз каранды эместикке жетишкенден кийин, Ѕ. д. жоюлган.

"Ѕј–ƒџ  ӨЋ ӨЋӨ–ƒҮЌ ѕ–ќЋ≈“ј–Ћј–џ, Ѕ»–»  »Ћ≈!" - дүйнө жүзүндөгү пролетариаттын эл аралык рев-чыл девизи, социалдык ж-а улуттук эзүүдөн куткаруу үчүн рев-чыл күрөштүн туусу астында бардык өлкөлөрдүн жумушчу табы м-н эмгек-чилерин баш коштуруучу күжүрмөн ураан; ал пролетардык интернациона-лизмдин ачык-айкын көрүнүшү болуп саналат. Ѕул ураанды 1-жолу  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельс көтөргөн ж-а  оммунисттер союзунун девизи катары 1847-ж. бекитилген. ћаркс м-н Ёнгельс жазган " оммунисттик парти€нын манифести" (1848) ушул ураан м-н а€ктайт.

Ѕј–ƒџ ћј (Hemiplegia laryngis) - малдын энтиктирмө дартынын бир түрү. Ѕул көбүнчө жылкыда кезигет. ћында дарттуу мал дем алганда ышкырык пайда болот.  ээ бир жугуштуу ылаңдардын ылаңдаткычтарынын токсиндери Ѕ. себепкери деп божо-молдонот. ”лаарма Ѕ-ны коорсуз айыктырууга даба жок, бирок шалга каршы колдонулуучу дарылар жардам берет.  ээде операци€ жасалат.

Ѕј–≈Ћ№≈‘ - скульптуранын бир түрү. Ѕ. архит. курулуштарды ж-а декоративдик буюмдарды кооздоодо кеңири колдонулат. Ѕ-түу сүрөттөр көбүнчө эстеликтердин постамөнтте-ринде, мемориал такталарда, монеталарда ж-а медалдарда болот.

Ѕј–≈Ќ÷ ƒ≈Ң»«» - “үн. ћуз океандан четки деңизи. ≈вропанын түн. жээги м-н ¬айгач, ∆аңы ∆ер, ‘ранц-»осиф жери, Ўпицберген ж-а јюулуу а-дарынын ортосунда. ј€нты 1405 миң км2, суусунун орт. көлөмү 282 миң км\ орт. тереңд 200 м. ∆ээктери көбүнчө фьорддуу, бийик жарлуу, булуң-буйткасы өтө көп.  а-нин “умшук ж. а-нын чыгышы түзөң. Ѕулуң-буйткасы as. »ри булуңдары: ѕорсангер-фьорд, ¬арангер-фьорд,  ола ж. б. ƒеңиздин түбү кум-шагыл-дуу. Ѕ. д-нин климаты јтлантика океанынын жылуу ж-а “үн. ћуз океандын муздак агымдарынын таасиринен өзгөрүп турат.  ышында түш. -бат., жазында ж-а жайында түн. -бат. шамалдары басымдуулук кылат. ‘евралдын орт. темп-расы түндүгүндө -25∞—, туш. -батышында -4∞—; августта түндүгүндө 0∞—-1∞—, туш. -батышында 10 —. ∆ыл бою күн бүркөк болот. ∆ылдык жаан-чачын түштүгүндө 250 жж. түш. -батышында600 мм. —уткасына 2 жолу ташкындайт. “олкундун бийиги  ола ж. а-нын жээк-теринде 6, 1 м, башка жерлеринде 0, 6-4, 7 м ге жетет. ƒеңиздин түш. -бат. бөлүгүнө јтлантика океанынан жылуу агым келгендиктен, суунун темп-расы бир кыйла жогору. ћында февр. -мартта суунун үстүңкү катмарларынын темп-расы 3∞—, 5∞—, августта 7-9∞— ге жогорулайт. ƒеңиздин түш. -чыг. бөлүгү м-н 74∞ түн. кеңдиктен түндүгүрөөк кышында суунун үстүңкү катмарларынын темп-расы - 1∞—ден төмөн, жайында түндүгүндө 4∞—, 0∞—, түш. -чыгышында 4∞—, 7∞—. “узд. түш. -батышында 34, 2- 35, 0∞/оо, чыгышында 33, 0-34%о, түндүгүндө 32-33, 0% о. ƒеңиздин түш. -батышы гана жыл бою тоңбойт. “үн. -батышы ж-а түн. -чыгышында муз жыл бою жатат, бирок айрым жылуу жылдары деңиздеги муз толугу м-н эрийт. Ѕалыктын 114 түрү бар. —үт эмүүчүлөрдөн ак аюу, нерпа, √ренланди€ түлөнү, белуха ж. б.  анат-туулары: кайра, чистик, ак чардак ж. б. Ѕ. д. ———–дин европ. бөлүгүн бат. ж-а чыг. өлкөлөрү м-н байланыштыра!. Ѕалык уулоо өнүккөн. Ќегизги порту - ћурманск, тоңбойт. Ѕ. д. голл. деңиз са€катчысы ¬. Ѕаренцтин ысмына коюлган.

Ѕј–∆ј (фр. barge) - сүйрөгүч (буксир) же түрткүч аркылуу жылдыры-ла турган жүк ташуучу кеме. Ѕ. суюк (мис, нефть) ж-а катуу жүк т ашыгыч болуп бөлүнөт. »чки суу катнаштарында жүк ташуунун негизги каражаттарынан болуп эсептелет да, деңизде сейрек колдонулат. Ѕ. негизинен болоттон жасалып, нефть куюлуучу Ѕ. 12 миң т га, жүк салынуучу Ѕ. 5 миң т га чейин жүк ташый алат.

Ѕј–» јнтуан Ћуи (1795-1875) - франц. скульптор ж-а живонисчи. –омантизмдин өкүлү, пейзаж м-н айбандар скульптурасын көп тарткан. Ѕ-нин скульптураларында айбандардын алышып, жаалданып жаткан учуру чебер берилген. Ѕелгилүү чыг-лары: " рокодилди айра тарткан жолборс" (1831), ѕариждеги »юль колоннасындагы "јрстан" рельефи (1836) ж. б. јлар колодон куюлган.

Ѕј–»… (лат. Baryum), ¬а - мезгилдик системанын II тобундагы хим. элемент, ат. н. 56, ат. м. 137, 34. Ѕ-ди швед окумуштуусу  . Ўееле 1-жолу (1774) Ѕ. кычкылы (¬аќ) түрүндө тапкан. ћеталл түрүндөгү Ѕ-ди англ. химик ’. ƒэви ¬а(ќЌ)2ни электро-лиздөөдөн алган (1808). Ѕ. -күмүш түстүү, жумшак ак металл, эрүү t 710∞—, кайноо t 1640∞C. јл жегич жер металлдарга кирет, хим. касиети кальций, стронцийдикине окшош. Ѕи-рикмелеринде 2 валенттүүлүктү көрсөтөт, хим. активдүү металл. јбада тез кычкылданып, жука кычкыл ка-быкча пайда болот. —уу м-н оңой реакци€га кирип, барий суу кычкы-лына - ¬а(ќЌ)гге айланат. Ѕ. гало-гендер ж-а күкүрт м-н галогениддер-ди ¬а—12 ж-а еульфидди BaS, суутек м-н гидридди ¬аЌг пайда кылат. Ө. ж-да металл түрүндөгү Ѕ. ¬аќну алюминийдин күкүмү м-н калыбына келтирүүдөн алынат: 4¬аќ+2ј1= «¬а+¬аќј1203. Ѕ. ж-а анын Mg, A1 м-н куймалары вакуум техникасында, металлурги€да, –№ м-н куймасы ти-погр. ариптерин да€рдоо үчүн керектелет. Ѕ-дин өтө кычкылы ¬аќг суутектин өтө кычкылын алуу, жибек ж-а өсүмдүк булаларын агартуу; сульфиди BaS тери жыдытуу үчүн колдонулат.

Ѕј–»… ѕќ–ќЎќ√”, к. Ѕарий сульфаты.

Ѕј–»… —”Ћ№‘ј“џ, BaS04 - күкүрт к-тасынын барий тузу, түссүз кристалл. Ёрүү t 1580∞— сууда эрибейт, концентраци€ланган H2SO4 жакшы эрийт. ∆аратылышта барит минералы түрүндө кездешет. јл - барийди ж-а анын бирикмелерин алуу үчүн негизги сырьЄ. Ѕ. с. рентген нурларын жакшы сиңиргендиктен, ашказан, ичегини рентгендин жардамы м-н изилдөөдө колдонулат.

Ѕј–»… —””  џ„ џЋџ, жегич барий, ¬а (ќЌ) 2 - түссүз кристаллдык негиз.  адимки шартта ¬а (ќЌ) 2 o o8Ќ20 түрүндө болот. —ууда жакшы, 78∞—де өзүнүн кристаллдашкан суу-сунда да эрийт. Ёритмеси күчтүү жегичтик касиетке ээ.  адимки темп-радагы каныккан суу эритмеси барит суусу деп аталат. јл кбадагы —02 м-н кошулуп, барий карбонаты түрүндө чөгөт. Ѕ. с. к. ка^аонат ж-а сульфат иондорун табууда, кант жасоодо колдонулат.

Ѕј–»… ’Ћќ–»ƒ», хлордуу барий, ¬а—12 - түссүз кристаллдык туз.  адимки шартта сууда жакшы өрүүчү дигидрат ¬а—12-2Ќ20 түрүндө жолугат. јны 100∞—ге чейин ысыткан-да, суусу жоголот. —уусуз Ѕ. х. 960∞— де эрийт. Ѕарий ж-а кальций хлори-динин аралашмасына көмүр кошуп ысытуудан алынат. Ѕулгаары ө. ж-да, аналит. хими€да ж-а а. ч. зы€нкеч-терин жок кылуу үчүн колдонулат.

Ѕј–»ќЌƒќ– (гр. barys - оор) - спи-ни жарым бүтүн сан ж-а массасы протондукунан кем болбогон оор элементардык бөлүкчөлөрдүн группасы. јга протондор, нейтрондор, гиперон-дор ж-а бариондук резонанстар кирет. Ѕ-дун ичинен протон гана турактуу.  алгандары удаалаш ажыроонун натыйжасында протонго ж-а жеңил бөлүкчөлөргө айланат. Ѕ-до өз ара күчтүү аракеттенүүлөр болот, бул Ѕ-дун атом €дросу м-н активдүү аракеттенишип шарттайт.

Ѕј–»“, оор шпат - сульфаттар классына кирүүчү минерал. ’им. формуласы BaS04. –омб системасында кристаллданат. Өңү ак, боз, көгүлтүр, кызгылт, ачык кызыл, кээде түссүз, айнек сымал жалтырак.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 3-3, 5. —а-лышт. салм. 4, 5. √идротерм кенде-ринде кварц, флюорит ж. б. м-н бирге же өз алдынча тарамдар, ал эми чөкмө тоо тектерде цемент, конкре-ңи€лар түрүндө кездешет.  агаз, резина, булгаары, оптика, кант ө. ж-да ж-а жогорку сорттуу ак боек да€рдоодо, медицинада колдонулуучу барий туздарын алууда, о. эле бургулоо иштеринде пайдаланылат.

Ѕј–»“ќЌ (гр. barys -оор ж-а tonos - тон) - 1) жоон ж-а ичке үн-дөрдүн ортолугундагы эркектердин коңур үнү. Ћирикалык Ѕ. мүнөзү жагынан тенорго, ал эми драмалык Ѕ. баска жакын келет. 2) ƒобушу өтө жоон кылдуу аспап. 3) —үйрү формадагы жез аспап.

Ѕј– ј–ќЋј (итал. barka - кайык) - итал. кайыкчылардын ырларынын баштапкы аты.  ийин кайыкта сейилдеп ырдагандагы ырлардын баары Ѕ. атына көчкөн. ћузыкасы ачык, лирикалуу, жай, салмактуулугу м-н айырмаланат. Ѕ. ‘. Ўуберт, ћ. ». √линка, ‘. Ўопен, ѕ. ». „айковский ж. б. композиторлордон ж-а итали€-француз опеваларынан да кездешет.

Ѕј– Ћј…-ƒ≈-“ќЋЋ» ћихаил Ѕогданович (1761-14. 5. 1818) - орус ген. -фельдмаршалы (1814). јта ћек. согуштун баатыры (1812), кп€зь (1815) –игага көчүп келген илгерки шот-ланди€лык уруудан. ќрус-түрк (1787- 91) ж-а орус-швед согуштарына катышкан. јта ћек. согушта 1-„ыг. арми€сынын командачысы болгон, ага 2-Ѕат. арми€сы да баш ийген. Ѕородино салгылашуусунда орус арми€сынын оң тарабына командачылык кылып, согуштук жог. чеберчиликти ж-а эр жүрөктүүлүгү көрсөткөн. 1813-ж. «-јрми€га, андан кийин орус-прусси€ аскерлерине командачы болуп, алардын чет өлкөлөргө жасаган жортуулдарына жетекчилик кылган.

Ѕј– ќ¬ј ”ль€на —пиридоновна (3. 1. 1906-ж. т. ) -  острома обл-дагы " а-раваево" с-зунун уй фермасынын бригадири (1943). Ёки жолу —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1948, 1951). 1941-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1917-25-ж. жалданып иштейт. 1925-43-ж. саанчы. 1935-ж. сабатсыздыкты жоюу курсун бүтүрөт. јл 1947-ж. 16 уйдун ар биринен 6047, 1948-ж. 24 уйдан 6277, 1949-ж. 56 уйдан 6404 ж-а 1950-ж. 40 уйдан 7386 кг дан сүт саап алган. Ѕ. - персоналдык пенсионер. 4 Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕј–- ќ’Ѕј (байыркы еврейче - жылдыздын уулу) - 132-135-ш. римдиктерге каршы »уде€да чыккан көтөрүлүштүн согуш жетекчиси —и-мондун ылакап ысмы.  өтөрүлүшчүлөр 50 чепти басып алышканы м-н, римдик кол башчы ёлий —еверден жеңилип калышкан. Ѕ. - . курчоого алынган Ѕетара ш-ын коргоодо курман болгон. 1952-ж. ћураббаат үңкү-рүнөн Ѕ. - -нын ошол кезде жазган каты табылды. »ешуа бен-√алголдун аскер башчысына арналган ал катта Ѕ. - . : "христиандарга тийбегиле", - деп буйрук берген экен.

Ѕј–ћ»Ќ ¬ладимир ѕавлович (17. 3. 1909-ж. т. ) - сов. илимпоз, механика ж-а машина куруу б-ча адис, ———– »јнын акад. (1966; 1958-ж. мүчө-корр. ). —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1956). 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1930-ж. ћосква жогорку тех. окуу жайын (ћ¬“”) бүтүрүп, " омпрессор", з-дун-да иштейт. 1941-ж. конструкторлор бюросунда начальник ж-а башкы конструктор. 1931-жылдан бери ћ¬“”да сабак берет (1960-жылдан проф. ). Ќегизги эмгектерин компрессор куруу, муздатуу техникасынын маселелери ж. б. б-ча жазган. ———– ћамл. (1943, 1964) ж-а Ћениндик (1957) сыйл. лауреаты. 5 Ћенин ордени, башка 2 орден, медалдар м-н сыйланган.

Ѕј–Ќј”Ћ - –—‘—–дин јлтай крайы-нын борбор шаары. Ѕарнаулка суусунун ќбь д-на куйган сол жээгинде.  алкы 439 миң (1970), т. ж. тоому, пароход пристаны. Ѕат. —ибирдеги ири ө. ж. ж-а маданий борбор. ћашина куруу (буу казандары, дизель-моторлор, металл кесүүчү станоктор, мех. пресстер, радиотех. жабдуулар), хими€, текстиль, тамак-аш (эт, сүт, май, пиво) ж-а курулуш материал ө. ж. тармактары өнүккөн. ѕолитех., мед., а. ч. ж-а пед. ин-ттар, 12 атайын орто окуу жайы, театрлар, край таануу музейи бар.

Ѕј–ќ√–ј‘_ (гр. baros - оордук, басым, grapho - жазам) - атмосфөрада-гы аба басымын үзгүлтүксүз өзү жазып туруучу прибор. ћетеорол. стан-ци€ларда ж-а басымдын өзгөрүшү б-ча аныкталуучу бийиктикти үзгүлтүксүз жазуу үчүн самолет м-н аэро-статтарда колдонулат.  абыл алуучу бөлүгүнүн иштөө принциптери б-ча, Ѕ. анероид дик ж-а сымаптык болуп бөлүнөт. ѕрактикада көбүнчө ане-роиддик Ѕ. колдонулат. јнын кабыл алуучу бөлүгү мамычага бириктирилген бир нече анероиддик кутучадай турат, к. јнероид.

Ѕј–ќ јћ≈–ј (гр. baros - оордук, салмак ж-а камера) - төмөнкү (ва-куумдук) ж-а жогорку (компресси€-лык) атмосф. басымды жасалма түрдө алуу үчүн колдонулуучу аба кирбей турган жылчыксыз бөлмө (камера). Ѕасымды, абанын составын өзгөртүү ж-а аны бир калыпта сактап туруу үчүн Ѕ. атайын аппараттар м-н жабдылат. Ѕ. адамдын организмине бийиктиктин тийгизген таасирин изилдөө, учкучтар м-н космонавттар-дын машыгуусун өткөрүү, авиац. кыймылдаткычтарды текшерүү, кээ бир ооруларды дарылоо ж. б. үчүн пайдаланылат.

Ѕј–ќ  ќ (итал. №агосо - укмуштуу, кызык) - ≈вропада, адегенде »тали€ иск-восунда 16-к-дын а€гынан 18-к-дын орто ченине чейин өкүм сүргөн агым. Ѕ. бат. европ. өлкөлөрдө двор€ндар бийлеп турган чакта пайда болуп, абсолютизмдин арааны жүргөн учурда айрыкча өнүккөн. √ермани€, јвстри€, ‘ранци€, –осси€ өлкөлөрүнө анча таралган эмес. Ѕ. өнөрү декоративдик көлөмү, динами-калуулугу м-н айырмаланат. јрхит. Ѕ. үчүн сарай, чиркөө, зор ансамбл-дер, классикалык жасалгалоо мүнөздүү. ќрус Ѕ-су өз алдынча прогресс-чил мүнөзгө ээ болгон. ѕетергоф ансамбли,  ышкы сарай, ѕетропавловский сепили, ћосквадагы ак сарай ансамблдери ж. б. орус Ѕ-суна айкын мисал.

Ѕј–ќћ≈“– (гр. baros - оордук, салмак, metreo - өлчөйм) - атмосф. басымды өлчөөчү прибор. »штөө принциби б-ча суюктуктуу Ѕ., деформа-ци€лык Ѕ., гипсотермометрлер болуп бөлүнөт. ѕрактикада көбүнчө атмосф. басымды катыш идиштердеги суюктук мамычасынын салмагы м-н теңештирүү принңибине негизделген сымап Ѕ-лери колдонулат. јл - 2 туташ ичке айнек түтүкчөдөн турган катыш идиш. “үтүктүн биринин уз. 90 см ге жакын, жогору жагы туюк. Ёкинчиси кыска, учу ачык, бир аз кеңейип кетет. “үтүктүн туюк жагынан абасыз бөлүк (вакуум) калтырылып, идишке сымап куюлат. “үтүктүн ачык жагындагы сымаптын бетине болгон атмосф. басымдын таасиринен ж-а анын өзгөрүшүнөн туюк түтүк-төгү сымап мамычаеы көтөрүлүп же төмөн түшүп турат. јтмосф. басымдын өлчөмү түтүктөгү сымап мамы-„асынын бийиктиги б-ча аныкталып, мм сым мам. же мбар м-н туюнтулат.  атыш идиштердеги формалары-на карай сымап Ѕ-лөри чөйчөкчөлүү, сифондуу ж-а сифон чөйчөкчөлүү болот (к. сүрөт).

Ѕј–ќћ≈“–ƒ≈Ќ Ќ»¬≈Ћ»–ЋӨӨ-жер бетиндеги эки чекиттин бийиктик айырмасын аныктоо үчүн колдонулуучу метод. ¬. н. бийиктикке көтөрүлгөн сайын абанын басымы төмөндөн тургандыгына негизделип, атмо-сферанын басымын өлчөө м-н жүргүзүлөт. Ёки чекиттин бийиктик ж-а атмосф. басым айырмаларынын ортосундагы байланыш барометрдик формула б-ча эсептелет. Ѕасым барометр, анероид м-н өлчөнүп, темп-pa ж-а нымдуулукка карай түзөтүүлөр кир-гизилгенден кийин, бийиктикти 3 м ге чейинки тактыкта аныктоого болот.

Ѕј–ќћ≈“–ƒ»  ‘ќ–ћ”Ћј - газдын басымы же тыгыздыгы оордук күчүнүн талаасында бийиктикке көз каранды экендигин аныктоо формула-сы. “емп-расы турактуу ж-а оордук күчүнүн бир тектүү талаасындагы идеалдык газ үчүн Ѕ. ф. – = –0. е*– [-gP(h-h0)/RT], (1) – -газдын h бийиктиктеги басымы, –э - нөлдүк (й=й0) деңгээлдеги басымы, ц - газдын мол. массасы, R - газ турактуу-лугу, “ - абс. темп-pa. Ѕ. ф. бийиктик көбөйүү м-н газдын басымы (тыгыздыгы) аза€ турганын көрсөтөт. ”чуучу аппараттардагы бийиктикти ченөөчү приборлор Ѕ. ф-га негизделген.

Ѕј–ќЌ (лат. baro - киши, эркек) - Ѕат. ≈вропада королго түздөн-түз көз каранды феодал, кийинчерээк двор€н-дык титул (а€л - баронесса). јнгли€да Ѕ. титулу (азыр да сакталып калган) жог. двор€ндык баскычта акыркы орунда турат.  еңири маанисинде англ. бардык жог. двор€ндар, лорд-дор палатасынын мүчөлөрүнүн му-расчылары Ѕ-го кирет. ‘ранци€да, √ермани€да Ѕ. титулу графтан төмөн турган. –осси€ импери€сында Ѕ. титулу Ѕалтика боюндагы жог. немец двор€ндары үчүн ѕетр I киргизген.

Ѕј–ќ“–ј¬ћј (гр. baros - салмак ж-а майып кылуу) - атмосф. басымдын капыстан өзгөрүшүнөн угуу мүчөлөрүнүн (кээде өпкө, ичегинин) бузулушу.  үчтүү атмосф. басым акырындык м-н таасир этсе, кулактын тарсылдагынын эки жагындагы (тышкы угуу тешитиндөги ж-а ички кулактын көңдөйүндөгү) басым евс-тахий түтүгү аркылуу теңдешип турат да, бузулуу пайда болбойт. Ѕасым капысынан өзгөргөндө (мис, самолет ылдам көтөрүлгөндө ж-а ылдый түшкөндө), басымды теңдөө үчүн жутуу кыймылын жасоо сунуш кылынат. Ёгер басым теңделүүгө жетише албай калса, кулактын тарсылдагы ичин карай тартылат да, басым угуу сөөк-чөлөрү аркылуу ички кулакка оойт. Ѕасым абдан күчтүү болсо, кулактын тарсылдагы жарылып кетиши мүмкүн. Ѕ. учкучтарда, парашютчулар ж-а суучулдарда кездешет. јны алдын алуу үчүн мындай жумушка евстахий түтүктөрү таза адамдарды тандап, алып, алар м-н атайын баро-камераларда машыгууларды жүргүзүү зарыл.

Ѕј–ѕџ јлыкулов (1884, ќш обл., —узак р-ну, јчы кыш., - 9. 9. 1949, ‘рунзе) -кыргыз эл ырчысы, кыргыз оозеки поэзи€сынын классиги, ойчул.  едей үй-бүлөсүндө туулган. —егиз жашынан байлардын малын кайтара баштаган. ќкт. рев-€сынан кийин “үш.  ырг-нда —овет бийлигин куруу ж-а чыңдоо ишине активдүү катышат. " ошчу" союзунун, өз ара жардамдашуу тооторунун жооптуу кызматтарында иштейт. 1920-жылдар-да ∆арды-жалчылар комитетинин төр агасы, кийинчерээк ∆алал-јбад кан-тонунда „анген айыл советинин пред-линин орун басары. 30-жылдар-дын башында катуу ооруп, көзү азиз болуп калган. ќшондон кийин коомдук турмушка жалаң ырчылык өнөрү м-н катышып келген. Ѕ. жашынан ырдай баштаган. јнын ырчылык тыгынын ойгонушуна элдик оозеки поэзи€, жерг. ырчылардын чыг-лары түрткү берген. Ѕолочок төкмөнүн атасы јлыкул Ўамур-за уулу да жамактап ырдаган, элдик оозеки чыг-ларды жашпы билген. Ёкинчи жагынан, жаштайынан оор тагдырга кирептер болуу, бай колунда эзилип иштеп, "бири күлсө, миңи ыйлаган акыйкатсыз заманда" жалпы эле кара таман кедейлер тарткан муң-зарды тартып, турмуштун социалдык конфликттеринө аралаш өскө-нү Ѕ-ны ак м-н караны эртерээк ажыратууга, турмушка сын көз м-н мамиле кылууга үйрөтүп, таптык сезимин да эртерээк ойготкон. ћындай жагдай анын чыг-лыгы элдүүлүк багытта болушун шарттаган, "ак күмүштөн сом албайм, ак жибектен тон албайм, ар кимди барып бир мактап, ары жок ырчы боло албайм" деген эстет, кредосун аныктаган. јл 15- 16 жашында ырчы катары оозго кирип, аты чыккан ырчылар м-н айтышка түшөт; өзүнүн кайгылуу абалы, муң-зары ж-дө ырлар чыгарат. Ѕ-нын алгачкы ырларында арман, махабат, коомдук мамилелерге нааразылык мотивдери ("Ѕада баккандагы ыр", "Ќазар менен Ѕарпынын арманы", "∆етим", "Ѕарпы менен Ќазар-байдын айтышы", "“еңдик бир күн жарк этээр") басымдуулук кылат. 1915-ж. “октогул м-н жолугушуп, андан таалим алган, улуу демократ ырчы ага иде€лык багыт берген. Ѕ-нын ырчылык таланты ќкт. рев-€сынан кийин дүркүрөп өсүп, жаңы бийиктикке көтөрүлдү. јкындын са€сий сезими өсүп, чыг-лыгы иде€лык-тематикалык жактан байыды. џрларында ¬. ». ƒениңди, —овет бийлигин,  оммунисттик партийны, колхоз курулушун даңазалап, жердештерин жаңы турмушка үндөгөн. Ѕуга "Ћенин ата", "ѕарти€га", "“еңдик күн", "џрымдын аты - ркт€брь", "∆ер өзгөрүшү", " олхозчулар" деген ырлары мисал. —огуш жылдары Ѕ. жа€ны эле калайыктын патриоттук ой-сезимин козгогон ырлар чыгарган. —огуштан кийин соң. курулуш-тун жеңиштерин даңазалады. џрчы кыргыз фольклорун жакшы билген: "јк —аткын менен  улмырза", "∆ала-йыр жалгыз" деген элдик поэмаларды кайра иштеп чыгып, "Ёр ∆олон" деген оригиналдуу поэма жараткан. Ѕ-нын ырчылык өнөрүнө ички динами-калуулук, назик лиризм, түрдүү формага бай куюлушкан уйкаштар, көркөм каражаттардын оригиналдуулугу, лексикасынын байлыгы мүнөздүү. јнын рев-€га чейинки ырларында ("јйт-айт десе", "ƒүнүйө", "Ёмне бар бул жерде", "јккан суу", " үн", "Ўамал", "јжал", "јла-“оо көрккө келбейт эл болбосо" ж. б. ) атеисттик мо-тивдер м-н матер, айрым ойлор бар. Ѕул багыттагы чыг-лары карапайым элдин мусулман динине каршы аң-сезимин ойготууда маанилүү роль ойногон. Ѕ-нын махабат лирикасы ырчылар поэзи€сындагы сүйүү ырларынын классикалык үлгүлөрүнөн ("Ѕу-ракжан", "ћырзайым", "ћөлмөлүм", "јрзыкан", "јк жылдыз", "Ћөлүкан", "√үл кыздар", "ƒилбарым"^ "√өзөл кыз", "Өзгөчөм" ж. б. ). Ѕ-нын чыг-лыгында айтыш өзгөчө мааниге ээ. јл - айтыш жанрынын эстет, принциптерин жаңылап, жаңы формалар, ыкмалар м-н байытып, аны жаңы баскычка көтөргөндөрдүн бири. Ѕуга анын “октогул м-н айтышы эң сонун далил. Ѕ-нын көркөм мурасы кыргыз ырчылар поэзи€сынын алтын казынасынан өз ордун таап, элибиздин сыймыгына айланды. Ѕ-нын ыр жыйнактары бир нече жолу басылып чыккан ж-а боордош совет элдеринин тилдерине которулган. јнын чыг-лары ад-тчылар, тилчилер, философтор тарабынан кеңири изилдешш, эл оозунан жыйналып жатат. Ѕир нече ырына обон чыгарылган. џрчынын өмүр жолу тууралуу көркөм чыг-лар да жаралууда.  ырг-нда айрым кыштак, колхоз, мектеп, шаар көчөлөрү-нө улуу ырчынын ысмы коюлган.

„ыг. : “андалган ырлар, ‘р., 1949; Ѕарпы („ыг. бир томдугу), ‘р., 1960; Ѕарпы, ‘р., 1970; “аби€т санаты, ‘р., 1973; ћөлмөлүм, ‘р., 1974; »збранные произведени€, ‘р., 1958; —тихи, ћ., 1958.

јд. : ћаликов  ., Ёл ырчысы Ѕарпынын жыйнагы тууралуу, "—оветтик  ыргызстан", 1950,  а«; “аштемиров ∆., Ѕарпы јлыкулов, ‘р,. 1957; Ѕайзаков “., Ќускоочу ырчы, "јла-“оо", 1974, Ћ1" 12; ћаликов  ., —лово об акыне, "Ћитературный  ирг€зстан", 1974, є 6; јлыкулов Ѕ. в кн. :  ратка€ литературна€ энциклопеди€, ћ., 1962; ‘илософска€ энциклопеди€, т. 2, ћ., 1962; »стори€ киргизской советской литературы, ћ., 1970.

Ѕј––» јƒј - жерг. материалдардан (устун, дөңгөч, кум салынган мешок, таш ж. б. ) көчөлөрдө, жолдордо, кө-пүрөлөрдө ж-а тоодогу өткөөлдөрдө тосулуп коюлган жасалма бөгөт. Ѕ. 13-14-к-да ћоскваны, –€занды, ¬ла--димирди монгол-татар баскынчылары-нан коргоодо, —тепан –азин ж-а ≈мель€н ѕугачЄвдун жетекчилиги м-н болгон дыйкандар согушунда колдонулган. 19-к-дагы пролетариат көтө-рүлуштөрүндө (ѕариж, Ѕрюссель. Ћион, ѕрага, Ѕерлин, ƒрезденде), 1871-ж. ѕариж  оммунасы учурунда баррикадаларда айыгышкан салгылашуулар болгон. –осси€да 1905-ж. рев-€да ж-а ”луу ќкт. соң. рев-€сы күндөрү көтөрүлгөн эл Ѕ-ны падышанын аскерлерине каршы күрөшүү үчүн пайдаланды. √ражд. согушта (1918-20) ж-а ”луу јта ћек. согушта (1941-45) кээ бир шаарларда Ѕ. - жасалган.

Ѕј––ќ” - јл€сканын түндүгүндөгү тумшук. 71∞23' түн. кеңдик м-н 156∞12' бат. узундукта жайгашкан.

Ѕј–—ј- ≈ЋЅ≈—  ќ–”√” -јрал деңизиндеги Ѕарса- елбес а-дагы мамл. корук ( азак ——–и). ј€нты 18, 5 миң га. 1939-ж. чөл-талаа жаратылышын коргоо ж-а андагы бөкөн, жейрен, сары суур сы€ктуу жандыктарды көбөйтүү максатында уюштурулган. Ѕул корукта куланды сактап, санын көбөйтүү колго алынды.

Ѕј–—≈ЋќЌј - »спани€нын түн. -чы-гышында, ∆ер ќртолук деңизинин жээгиндеги ири порт.  алкы 1, 8 млн. (1968). ƒеңиз, аба, шоссе ж-а т. ж. тоому. »спани€нын маанилүү экон. ж-а ө. ж. борбору.  ездеме токуу, электр металлурги€, машина куруу, хими€, электр техника, цемент, тамак-аш, жыгач иштетүү, булгаары ж. б. ишканалары өнүккөн. Ѕайыркы шаарлардын бири (болжол м-н б. з. ч. 3-к-да карфагендиктер негиздеген). ”н-т (15-к. ) ж. б. окуу жайлары, опера ж-а балет театры, консерватори€, астрон. обсерватори€, музейлер, зоол. бак бар.

Ѕј–— ќќЌ - Ѕарскоон суусунун башындагы ашуу. “ескей јла-“оосунун ортоңку бөлүгүндө. Ѕийикт. 3754 м. Ѕорб. ж-а »чки “€нь-Ўандын сырт-тарын џсык- өл өрөөнү м-н байланыштыра!. јшуу илгертен эле эл аралык жол катнашы болгон. јзыр шоссе жол салынган. јшуунун суу бөлгүч кыры катуу граниттен ж-а це-менттелген аки таш тектеринен турат. јшуунун түш. бети түзөң (трог), түндүгү тик, торпулуу.

Ѕј–— ќќЌ - “ескей јла-“оосунун ортоңку бөлүгүндөгү  ереге-“аш ашуусунан (бийикт. 3684 м) башталып, џсык- өлгө куйган ири суу. ”з. 62 км, алабынын а€нты 352 км2. ∆алпы уз. 100 км ге жеткен 49 куймасы бар, алардын ирилери: ƒүңгүрө-мө, Ўаркырак, јт-∆айлоо, ∆аңы- оргон,  ереге-“аш ж. б. јлабында жалпы а€нты 0, 48 км2 келген 9 көл, кооз шаркыратмалар бар. јлабынын жалпы а€нтынын 10% мөңгүлүү. Ќегизинен мөңгү сууларынан куралат. ∆ай (июнь) айларында кирип, сент€брда тартылат. —уунун орт. чыгымы 4, 07 м3/сек, эң көбү 55, 8 ле'/сек, эң азы 0, 11 м3/сек. "Ѕарскоон", "Үл-гүлүү-∆аш", "“амга" к-здорунун айдоо а€нттары сугарылат. ∆ээгинде Ѕарскоон кыштагы жайгашкан.

Ѕј–— ќќЌ - џсык- өл обл-нын ∆ети-Өгүз р-нундагы Ѕарскоон сельсо-ветине караштуу кыштак. "Ѕарскоон" к-зунун борбору. –-ндун борбору ѕо-кровкадан 45 км түш. -бат. тарапта, Ѕарскоон суусунун оң жээгинде. –ыбачье т. ж. станци€сынан 153 км.  алкы 5188 (1974). ќрто мектеп, мектеп-интернат, клуб, китепкана, медпункт бар. ”луу јта ћек. согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.

Ѕј–— ќќЌ Ўјј–„ј—џ - о. кылымдагы Ѕарскоон ш-нын чалдыбары (8- 12-к-дагы жазма маалыматтар б-ча). Ўаарчанын калдыгынын а€нты 4 км2. “үндүгүнөн џсык- өл, түштүгунөн зоокалуу “ескей јла-“оо, батышынан Ѕарскоон суусу м-н чектешет. Ѕ. ш. топографи€сы ж-а топонимикасы б-ча Ѕарсхан ш-на туура келет. Ѕашкы кербен жолдорунун тоому болуп, чыг. ж-а бат. өлкөлөрүн экон. жактан байланыштырып турган. Ўаарча 6-13-к-га таандык. јл татар-монгол жортуу-лу убагында ойрон болгон. ј«.. - ¬ ини ик ƒ. ‘.,   исторической топографии средневековых поселений »с-сык- ульской котловины, в кн. : ƒревн€€ и —редневекова€ культуры  иргизста-на, ‘р., 1967.

Ѕј–—џЋƒј  (Grossularia) - өсүмдүктөрдүн саксифрагалар тукумундагы уруусу. Ѕийикт. 130 см ге жеткен бадал. ∆аш бутактары тикендүү, жалбырактары татаал, сабагына кезектешип жайгашат. √үлдөрү мала көк, 2 жыныстуу, 5 мүчөлүү. “оп гүлү чачы, кээде жалгыздан. ћөмөсү - жемиш, көп уруктуу, андан кы€м, вино жасалат. ∆ер жүзүндө 50, ———–де 3,  ырг-нда бир түрү („үй, џсык- өл өрөөнүндө) өстүрүлөт. Ѕ. вегетативдик жол м-н да көбөйөт.

Ѕј–“Ћ≈““  Ү„Ү, к. ядролук кучтөр.

Ѕј–“ќ јгни€ Ћьвовна [4 (17). 2. 1906-ж. т. ] - орус совет акыны. Ѕалдар үчүн жазат. „ыг-лыгы 1925-жыл-дан башталган. " ичинекей бир туугандар" (1928), " ежир бала" (1934), "ќюнчуктар" (1936), "—негирь" (1939) ж. б. ыр жыйнактарын чыгарган. јга "Ѕалдар үчүн ырлар" (1949) китеби үчүн ———– ћамл. сыйлык (1950), "√үл издеп кышкы токойго" ыр жыйнагы үчүн Ћениндик сыйлык ыйгарылган (1972). јнын ырлары үчүн тилдин жөнөкөйлүгү, ачыктык, жумшак юмор мүнөздүү. Ѕ-нун чыг-лары ———– ж-а дүйнө элдеринин тилдерине которулган. " ичинекей бир туугандар" (1937), "Ѕалдар үчүн" (1954), "ћашенька" (1961) ж. б. ыр жыйнактары кыргыз тилинде да чыккан.

Ѕј–“ќ  Ѕела (25. 3. 1881-26. 9. 1945) - венгер композитору, пианист ж-а музыковед-фольклорист. 1907-жылдан Ѕудапешттеги муз. академи€нын проф. ѕианист катары 1919-жылдан тартып көп өлкөлөрдө гастролдо болгон. Ѕ. венгр, румын, словак ж. б. элдериндеги дыйкандардын фольклорун изилдеген. јнын " өк —акал герцогдун сепили" (1911) опе-расына окшогон чыг-ларын консервативдүү сын жактырган эмес. 1919-ж. жазылган эң көрүнүктүү чыг-сынын бири - "”кмуштай мандарин" белети (1926-ж. коюлган). Ѕ-тун чыг-ла-рынын көпчүлүгү - аспаптык музыка. ƒүйнөдөн кайткандан кийин ага  ошут атн. сыйлык (1948) ж-а “ынчтыктын эл аралык сыйлыгы (1955) берилген.

Ѕј–“ќЋ№ƒ ¬асилий ¬ладимирович [3(15). 11. 1869, ѕетербург -19. 8. 1930, Ћенинград] - „ыгышты изилдөөчү сов. илимпоз, акад. (1913). 1891-ж. ѕетербург ун-тин (чыг. тилдери ф-тетин) бүтүрүп, ошол жерде илимий ж-а окутуучулук кызматта иштөөгө калган. 1901-жылдан проф. "ћонгол эзүүсүнүн доорундагы “үркстан" деген 2 китеби үчүн ага „ыгыш тарыхынын доктору деген ил. наам берилген. Ѕурж. коомдун шарттарында тарби€лангандыктан, ал тарыхый процессти идеалистче түшүнгөн. Ѕирок Ѕ. дайыма социалдык-экон. маселелердин тарыхын, эл массасынын абалын билүүгө кызыккан. Ѕ-дун ќ. јзи€ элдеринин тарыхына арналган эмгектеринин чоң ил. мааниси бар. јл эмгектерде араб, фарсы ж-а жерг. авторлордун эң көп материалдарын пайдаланган. Ѕ. -исламдын тарыхы б-ча "»слам" (1918), "ћусулмандар дүйнөсү" (1922) деген ж. б. эмгектердин автору. Ѕул китептеринде ал араб ж-а бат. европ. авторлордун исламдын тарыхы ж-а анын „ыг. элдерине таралышы ж-дөгү атактуу эмгектерин сын көз м-н караган. ћонголдордун басып алуулары ж-дөгү Ѕ-дун эмгектеринен бир беткей түшүндүрүүлөрдү учуратууга болот. ћис, монголдордун басып алуулары өндүргүч күчтөрдү кыйраткан-дыгы ж-а багынган элдерди узак убакыт бою кулчулукта кармагандыгы эске алынган эмес. Ѕ. байыркы слав€ндар ж-дө жазган араб авторлорунун эмгектерин изилдеп үйрөнүүдө көп иштеген ("ћусулмандардын орустар жөнүндөгү жаңы кабары", 1896; "јрабдардын орустар жөнүндөгү кабарлары", 1918; 1940-ж. жары€ланган). Ѕ. чыг. таануу илиминин тарыхына зор көңүл буруп, "≈вропада жана –осси€да „ыгышты изилдеп үйрөнүүнүн тарыхы" (1911; 1925-ж. 2-жо€у басылган), "ѕетербург университетинин чыгыш тилдери факультетинин 1855-1905-жылдагы иш-аракетинин обзору" (1909) дегендей эмгектерин жары€лаган. "∆ети-—уу тарыхынын очерки" (1898; 1943-ж. 2-жолу басылган) аттуу эмгегинде ∆ети-—уу аймагындагы элдердин байыркы убакыттан 18-к-дын ортосуна чейинки са€сий-экон. тарыхын ба€ндаган. " ыргыздар" (1927; 1943-ж. 2-жо-лу басылган) деген монографи€сында жазма эстеликтердин негизинде кыргыз элинин са€сий тарыхын кыскача мүнөздөгөн. Ѕ. ќкт. рев-€сынан кийин „ыгышты изилдөөчүлөр коллеги€сын, анын басма сөз органын башкарган. ќ. јзи€ ун-тин уюштуруу, чыгыш таануу ки-тепканаларын уюштуруу, кол жазмаларды чогултуу б-ча —овет өкмөтүнүн тапшырмаларын аткарган. јнын мо-нографи€лары чет тилдерге (англис, француз, немең, араб ж. б. ) да которулган. јл "»слам энциклопеди€сы" үчүн 250дөй макала жазган.

„ыг. : —очинени€, т. 1-8, ћ., 1963-73.

Ѕј–’јЌƒј–, чөлдөгү материк дюналары - шамал чогулткан жылаңач эшилме кум дөбөлөр.  атуу жерде пайда болгон бириндеген Ѕ. мүйүз формасында болуп, бийикт. 0, 5 м ден бир нече метрге чейин жетет. Ўамал жагы узун ж-а айдөш (5-14∞), ыктоо жагы кыска ж-а тик (30-33∞) келет. Ѕ. жылына жүздөгөн м ге жылат.

Ѕј–ў»Ќј, иштеп берүү рентасы -; феод. жер рентасынын бир түрү; феодалга көз каранды дыйкандын өз шайман-турманы м-н феодал-дын чарбасында аргасыздан бекер иштеген эмгеги. Ѕ. үстөмдүк кылган шартта эмгектин өндүрүмдүүлүгү өтө төмөн болгон, өндүргүч күчтөр эң жай өнүккөн. ‘еодализмдин ар кайсы өнүгүү стади€сында ж-а ар башка өлкөдө Ѕ-нын өлчөмү ж-а экон. ролу ар түрдүү болгон.  репостной дыйкан Ѕ. системасы б-ча феодал үчүн аптанын көпчүлүк күнүн, өзү үчүн жуманын аз күнүн иштеген. –осси€да крепостной укук жоюлганда деле Ѕ. кала берген. Ѕ. крепостной-луктун саркындысы катары ќкт. рев-€сынан кийин гана жоюлду.

Ѕј–џћ“ј - феодализм мезгилинде кыргыз, казак, башкырт ж. б. көчмөн элдерде мүлктөй алынуучу доо. ѕатри-арх. -феод. мамилелер өнүккөн мезгилде Ѕ. кан төгүү аркылуу өч алууга чейин жеткен. Ѕ. жеке адамдардын ортосунда эмес, уруу м-н уруунун же коңшулаш элдердин, кээде айыл м-н айылдын ортосунда болуп турган. јнын уюштуруучусу ж-а шыктанды-руучусу ири феодалдар болгон. "Өзүнүн" уруулаштарынын же жалпы элдин ар-намысын коргомуш болуп, алар Ѕ-га чакырган, эч бир күнөөсүз өз оокатын өткөрүп жаткандардын малын айдатып, дүнүйөсүн талатып алышчу да, кээде өздөрүн уруп, өлтүрүп да кетишчү. Ќатыйжада эл массасы бүлүнүп, талоонго учураган.  ыргыздар –осси€га ыкты€рдуу кошулгандан кийин, уруучулук кагы-лышуулардын токтолушу м-н ба-рымтачылык азайып, ќкт. рев-€сынан кийин биротоло жок болду.

Ѕј— (итал. basso - төмөнкү)-1) эркектердин эң төмөнкү (жоон) үнү; 2) оркестрде колдонулуучу үйлөмө жез аспап; 3) үндөшүүнүн эң төмөнкү (жоон) үнү; 4) көп добуштуу музыкадагы эң төмөнкү (жоон) үн.

Ѕј—јҢƒј“ џ„“ј– - силикат пе-ментинин ж-а гипс ангидриттүү илээшкек материалдардын катууланып! убактысын узартуу үчүн аларга кошулуучу заттар. —иликат цемента үчүн Ѕ. катары гипс, күкүрт к-тасы-нын күчсүзүрөөк эритмеси, күкүрт кычкылдуу темир алынат. √ипс ангидриттүү илээшкек материалдары үчүн Ѕ. болуп жегич натрий же аки таш кайыры м-н аралаштырылган жыгач желими колдонулат. Ѕ. кошулганда эритмелердин катууланып! мөөнөтүн 5-10 мин нын ордуна 30 мин дан бир нече саатка чейин узартууга болот. √ипске караганда ангидрит цемента акырындык м-н катат да, 30 мин дан кийин башталып, 24 с та, экстрихгипс эки сааттан кийин ката баштап, 6-10 с та катып бүтөт.

Ѕј—-ЅӨЋ“Ө ,  едейбай - јламүдүн р-нундагы јрашан сельсоветине караштуу кыштак. —трельникова атн. с-здун аймагында. –-ндун борбору јламүдүндөн 35 км түш. тарапта, ‘рунзе т. ж. станци€сынан 30 км.  алкы 684 (1974). ќрто мектеп, оорукана, клуб бар.

Ѕј—»Ћ≈…, басилес -ћикен доорундагы Ѕайыркы √реци€да азыраак калк жашаган жердин башкаруучусу. √омердик мезгилде согуштук, жрец-тик ж-а соттук укукка ээ болгон ”руунун же уруулар союзунун башчысы; адегенде бийликке шайлануу жолу м-н келишкен, кийинчерээк бийлик атадан балага мурас болуп калган. јфиныда падышалык бийлик жоюлгандан кийин (б. з. ч. 11-к-дагы салт б-ча) "Ѕасилей" деген термин экинчи архонтту белгилөө үчүн, —пар-тада - падышалардын титулдарынын бири катарында, эллиндик мамлекеттерде монархтардын аты катарында колдонулган. Ѕайыркы грек ад-тында –им императорлору Ѕ. деп аталган. ќ. кылымда Ѕ. ¬изанти€ император-лорунун атайын титулу болгон.

Ѕј— ј ќ¬ Ќиколай јлександрович (1905-ж. т. ) - сов. түрколог, филол, илимд. доктору, проф. (1950). –—‘—–,  азак, “үркмөн ——–леринин,  аракалпак ј——–инин илимге эмг. сиң. ишмери. ”рал-јлтай коомунун ардактуу мүчөсү. ћосква ун-тин бүтүргөн (1930). Ѕ-дун алгачкы эмгеги каракалпак тилин изилдөөгө арналган (1930). јл - 300дөн ашуун ил. эмгектин автору. “үрк тилдеринин фонетикасы м-н грамматикасынын теори€лык маселелерине арналган "Ќогой тили жана анын диалектилери", " аракалпак тили", "јлтай тили", "“үрк тилдери", "“үрк тилдерин үйрөнүүгө киришме" деген изилдөөлөрү ил. чөйрөгө кеңири маалим. Ѕ. казак, каракалпак, ногой, хакас, алтай ж. б. түрк тилдери б-ча окуу куралдарын түзгөн. Ѕ-дун демилгеси б-ча ѕольша тилчилери м-н бирге карайм тилинин сөздүгү түзүлдү. јзыр ал ѕольша ж-а „ехословаки€ түркологдору м-н бирге "—лав€н тилдериндеги түркизм-дер" деген эмгекти жазууда.

јд. : юлдашев ј. ј., т е н и ш е в Ё. P., Ќиколай јлександрович Ѕаскаков. (  65-летию со дн€ рождени€), "—оветска€ тюркологи€", 1970, ћ 1.

Ѕј— ≈“ЅќЋ (англ. basket - корзина, тор ж-а ball - топ) - командалык спорт оюну. Ѕ-дун эрежесин ∆. Ќейс-мит (ј Ў) иштеп чыккан. –осси€да 1-матч 1906-ж. ѕетербургда өткөрүлгөн. Ѕ. 4 бурчтуу, уз. 26 м, туурасы 14 м келген а€нтчада өткөрүлөт. ќюнга эки команда катышат. ј€нтка ар бир командадан бештен оюнчу чыгат. ќйноочулар топту (са€м. 600-650 е, айланасынын уз. 75-78 см) кол м-н ыргытып торго (корзинкага) түшүрөт. “опту торго көп түшүргөн команда уткан болот.  ырг-нда Ѕ. б-ча машыгуучулардын сары (1973) 680, ———– спортунун мастери 22, ———– спортуна эмгек сиңирген мастер 1 киши.

Ѕј— »Ћ≈– (өздөрүн эускалдунак деп аташат) - »спани€ м-н ‘ранци€дагы жашаган эл. »спани€да 800 миңге (1970), ‘ранци€да 130 миңге жакын, 250 миңге жакыны Ћатын јмерикасындагы эмигранттар. Ѕаск тилинде сүйлөшөт. ƒини б-ча като-ликтер.  есиби - мал чарбасы, дыйканчылык. ћеталлурги€ ө. ж-да, кенде иштешет. Ѕ. васкондордун иберий урууларынын тукумдары. Ѕ. жашаган терр-€нын түндүгү ‘ранци€нын (16-к. ), түш. райондору бирдиктүү »спани€ мамлекетинин (15-к. а€гы - 16-к. ) составына кошулган. ”луттук р-ндорду борборлоштуруу ж-а күч м-н испандаштыруу са€сатына Ѕ. дайыма каршы күрөшкөн. 1931-39-жылдагы испан рев-€сы улуттук жаңы кыймылдын күчөшүнө алып келген. 1936-ж. окт€брда автоном. район түзүлүп, ал Ѕаск өлкөсү болуп аталган. Өлкөнү ‘ранконун фаш. аскерлери басып алгандан тартып (1937-ж. июнь) Ѕ. автономи€сы жоюлган.

Ѕј— ”Ќ„ј  - јстрахань обл-дагы туздуу көл, ¬олга д-нан 50 км чыг. тарапта. ј€нты 106 км2.  өл океан деңг. 19, 5 м төмөн жатат. “уздуу булактар м-н жаан-чачындан толукталат. “уз катмарларынын калыңд. 12 м ге чейин. “уз 1917-жылга чейин кол м-н казып алынса, азыр механи-калаштырылган. ∆ылына 4 млн т га жакын туз алынат.

Ѕј— џ„ - муз. добуш катарынын, гамманын, ладдын ар бир добушу. Ѕүткүл добуштардын ар бири 12 добуштан турган октавага бөлүнөт. јлардын ичинен жетөө эң негизги (негизги добуш катарлары - до, ре, ми, фа, соль, л€, си) ж-а бешөө жогору же төмөндөтүлүүчү баскычты түзөт (мис, до-диез же рө-бемоль).

Ѕј—ћј »Ў» - китеп, газета, журнал, нота, плакат ж. б. материалдарды басууга да€рдоону, басып чыгарууну ж-а таркатууну уюштуруучу маданий ж-а өндүрүштүк тармак. Ѕ. и. ≈вропада 15-к-да китеп чыгаруу муктаждыгынан улам келип чыккан. Ѕайыркы ≈гипеттин (б. з. ч. 25-к. ) папирус түргөктөрү азыркы китеп чыгаруунун эң жөнөкөй үлгүсү болгон. јл түргөктөр жаза турган материал катары б. з. ч. 5-к-да √реңи€га, кийинчерээк –имге өткөн. 16-17-к-да бир катар ≈вропа өлкөлөрүндө жеке менчик басмалар түзүлгөн. –осси€да китеп чыгаруу 10-к-дын а€гында, 11-к-дын башында башталат. 18-к-да ири жогорулашка ээ болот. 19-к-да ж-а 20-к-дын башында тармактык ж-а универсал басмалар өнүккөн. 1913-ж. –осси€да 30 миңден ашык наамдагы китеп басылган; –осси€ дүйнөдө √ермани€дан кийинки 2-орунда турган. 1914-18-ж. Ѕ. и. кескин төмөндөп кеткен. –ев-€га чейин китеп басуу ћосква, ѕетербург,  иев,  азань, —аратов, “билиси ж. б. чоң ш-ларда топтоштурулган. Ѕ. и. басып чыгаруучу материалдарынын түрүнө карата китеп, газета, газета-журнал ж. б. басчу басмаларга бөлүнөт. —ов. соң. коомдогу  омпарти€нын, —овет өкмөтүнүн са€сатын жетекчиликке алып, мамлекеттин ж-а элдин кызыкчылыгын көздөйт. Ёлдик демокр. ж-а соң. өлкөлөрдө Ѕ. и. - мамлекеттин же коомдун энчиси.  апит, өлкөлөрдө Ѕ. и. - колунда барлардын жеке менчиги. јлар көбүнчө басып чыгарылуучу продукци€нын эсебинен баюу-га, бири-бири м-н атаандашууга умтулушат. јзыркы кездеги бурж. Ѕ. и. анчалык көп эмес сандагы капит, монополи€нын колуна топтолгон, алардын көпчүлүгүндө басма сөздү чыгаруу куралдары, басмаканасы, кагаз чыгаруучу фабрикасы, тамгаларды куюучу, көркөмдөөчү ж-а башка з-ддору, аппараттары бар. Ѕурж. Ѕ. и. эмгекчилерди эзүү максатында, басып алуучулукту жактап, импер. согушту пропагандалоого багытталган.  апит, коомдогу коммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын, ар кандай прогрессчил уюмдардын басмалары буга каршы турат. ”луу ќкт. соң. рев-€сынын жеңиши м-н ———–де формасы улуттук, мазмуну соң. Ѕ. иши дүркүрөп өстү. 1971-ж. ———–де 233 басма болгон, алар күнүгө орто эсеп м-н 4, 3 млн. нуска китеп, брошюраны ———– элдеринин 65 тилинде, чет элдин 42 тилинде басып чыгарган. –ев-€га чейин бир да басмасы болбогон биздин респ-када " ыргызстан" басмасы, "ћектеп" басмасы, " ыргызстан  ѕ Ѕ нын" басмасы, "јла-“оо" басмасы, "»лим" басмасы, статистикалык от-чЄтторду, бланкаларды чыгаруучу "—оюзучетиздат" бирикмесинин кыргыз бөлүмү бар.

Ѕј—ћј ћ≈ ≈ћ≈Ћ≈–»Ќ»Ќ ƒќ√ќ¬ќ–”- адабий, илимий, иск-во чыг-ларын басуу же кайра чыгаруу ж-дө-гү автор м-н басманын ортосундагы договор. јнын негизинде автор басма мекемелерине чыг-сын белгилүү мөөнөттө жазып берүүгө же жарактуу эмгегин басуу үчүн өткөрүүгө, басманын жүйөлүү көрсөтүүлөрү б-ча чыг-га оңдоо киргизүүгө, басманын макулдугусуз чыг-сын 3 жылга чейин башка жакка бербөөгө милдеттенет. ќ. эле басма мекемеси да чыг-ны жакшыртууга, кайра жаратууга, жарыкка чыгарууга, аны таратууга жардам берүүгө ж-а эмгегине тиешелүү гонорар төлөөгө милдеттүү. јвтордун да, басманын да максаты адамды коммунисттик духта тарби€-лоочу жог. иде€луу чыг-ларды жаратууда болот.

Ѕј—ћј ћќЌ“ј∆, басмасхема - схеманын кошуучу өткөргүчтөрү изол€ци€ негизине полигр. метод м-н түшүрүлгөн электрондук аппаратура-нын түйүнү. ћында схемадагы басма өткөргүчтүн учтарына монтаждык зым данакерленип, ошол зым аркылуу басма схема бөлөк схеманын элементтери м-н кошулат. ¬. м-ды колдонуу аппаратуранын көлөмүн көп эсе кичирейтип, аны чыгаруунун технологи€сын жеңилдетет, өндүрүштү автоматташтырууга мүмкүндүк берет ж-а аппаратуранын ишеним-дүүлүгүн жогорулатат. Өткөргүч түшүрүлүүчү негиз катары орг. материалдар, гетинакс, карапа, айнек ж. б. колдонулат. Ѕ. м. өндүрүштүк электр техниканын аппаратурасында, ар түрдүү күчөтүүчү схемаларда, ра-диоаппаратурада, эсептөө техникасы-нын элементтеринде ж. б. көптөгөн санда чыгарылуучу түзүлүштөрдө колдонулат.

Ѕј—ћј —Ө« - мезгилдүү (газета, журнал, альманах ж. у. с. ) ж-а мезгилсиз (китеп, брошюра, баракча) басып чыгарылган басмаканалык продукци€. Ѕ. с. - са€сий ж-а ил. билимдерди пропагандалоо, коомдук эй-пикирлерди билдирүү максатын көздөгөн са€сий күрөштүн кубаттуу куралы.  итеп басып чыгаруу иши адам баласына эчактан белгилүү. Ѕ. с. адамзаттын мад-тынын өнүгүшүндө т. а, басма ишинин өркүндөшүндө да зор роль ойногон.  апит, өлкөлөрдө китеп, газета, журналдарды басып чыгаруу иши - айрым адамдардын жеке менчиги. ћындай шартта Ѕ. с-дүн чыныгы эркиндиги болбойт. јзыркы учурда капит, өлкөлөрдөгү прогрессчил демокр. ж-а парти€лык Ѕ. с-дөр бир топ кыйынчылыкка, тынымсыз куугунтуктоого каршы чыдамдуулук м-н күрөшүүнүн натыйжасында өсүп, чыңалып, жумушчулардын толук ишенимине ж-а колдоосуна ' ээ болууда. ‘ранци€дагы "ёманите" ("јдамзат"), »тали€дагы "”нита" ("Ѕиримдик"), јнгли€дагы "ћорнинг стар"' ("“аңкы жылдыз"), яшши€дагы "јкахата" (" ызыл “уу") ж. б. газеталар буга мисал болот. Ѕольшевиктик басма сөздүн тарыхы коммунисттик парти€нын ж-а —овет өкмөтүнүн тарыхы м-н ажырагыс байланышта. ѕарти€лык-сов. Ѕ. с-дүн күжүрмөн салтын лениндик "»скра", андан кийин "¬перЄд" ж-а "ѕролетарий" газеталары негиздеп, "«везда", "ѕравда" газеталары өөрчүткөн. Ѕ. с-дөгү эң чоң роль ѕетербург жумушчуларынын колдоосу б-ча 1912-жылдан [22. 4. (5. 5)] баштап жарык көргөн "ѕравда" газетасына таандык. "ѕравда" газетасынын 1-но-мери чыккан күн - 5-ћай биздин өлкөбүздөгү Ѕ. с-дүн туулган күнү болуп калды. ћарксизм-ленинизм иде€ларына сугарылган парти€лык сов. газеталар ———–де ¬. ». Ћениндин осу€тын иш жүзүнө ашырып, коллективдүү агитатор болуу м-н гана чектелбестен, коммунисттик коомду курууда коллективдүү уюштуруу-чунун ролун да абийирдүүлүк м-н аткарып келе жатат. ѕарти€лык сов. Ѕ. с. массаны пролет, интернациона-лизмдин, эмгекчилердин эл аралык тилектештигинин, бүткүл дүйнө жүзүндө тынчтык үчүн күрөшүүнүн духунда тарби€лайт. Ѕорб. "ѕравда" (1912), "»звести€" (1917), "“руд" (1921), " омсомольска€ правда" (1925) ж. б. газеталар м-н бирге ———– элдеринин тилдериндеги реш-калык, крайлык, областтык, шаардык, райондук, завод-фабрикалык газеталар чыга баштады. ”луу ќкт. соң. рев-€сынын жеңипга м-н пайда болгон "Ёркин-“оо" газетасынын жарык көрүшү (1924) кыргыздын улуттук Ѕ. с-нө негиз салды. 1926-ж. респ-ка б-ча 5 миң нуска м-н үч газета гана чыгарылса, 1974-ж. бир жылдык тиражы 223 млн 651 миң даана болуп, респ-калык 8, областтык 6, шаардык 10, райондук 36, көп тираждуу 17, колхоздук 22 газета; 5 млн 16 миң даана болуп 13 журнал чыгарылган. "—оветтик  ыргызстан" (мурдагы "Ёркин-“оо", 1924), "Ћенинчил жаш" (1926), " ыргызстан пионери" (1933), "ћугалимдер газетасы" (1953), " ыргызстан мадани€ты" (1967), "—оветска€  иргизи€" (1925), " омсомолец  иргизии" (1938), "Ўыйуеди чи" ("ќкт€брь туусу", 1957) газеталары, " оммунист" (1926), "јла-“оо" (1931), " ыргызстандын пропагандис-ти жана агитатору" (1937), " ыргызстан а€лдары" (1951), "∆аш ленинчи" (1952), "„алкан" (1955), " ыр' гызстан айыл чарбасы" (1955), "ƒенсоолук" (1960), "Ћитературный  ир-гизстан" (1955), "—оветское здравоохранение  иргизии" (1938), "Ёл агартуу" (1972; "жаңы мадани€т жолунда", 1928), "»лимдин жана техниканын жаңылыктары" (1963) ж. б. журналдар коммунисттик коомду куруу үчүн болгон күрөштө респ-кабыз-дын элин эмгекке шыктандыруучу сүйүктүү газета, журналдардан. –есп-кадагы 7 басманын үчөө китеп, брошюра чыгарат. 1974-ж. жалпы тиражы 7 267 миң даана 662 китеп, брошюра чыгарган. 1926-1974-ж-да респ-када 150 млн 880 миң даана 23368 китеп, брошюра чыгарылган. ”луу көсөмүбүз ¬. ». Ћениндин эмгектери ушул убакыттын ичинде кыргыз тилинде 176 жолу 1 млн. 485 миң даана м-н басылып чыкты. ”луу ќкт. соң. рев-€сына чейин эч кандай по-лигр. мекемеси болбогон  ырг-нда азыр ќ. јзи€ б-ча эң зор полиграф-комбинаты баш болгон 36 басмакана ж-а полигр. цехтер бар. јндан ар кандай адистиктеги 1640 адам ийгиликтүү эмгектенүүдө.

Ѕј—ћј —Ө« ј√≈Ќ“—“¬ќ—” -газеталарды, журналдарда!, радиону, төлө көрсөтүүнү, китеп басмаларын, өкмөттүк мекемелерди, коомдук уюмдарды ж-а жеке кишилерди өзү чогултуп ж-а иштеп чыккан информаци€лар м-н камсыз кылуучу уюм.  апит, өлкөлөрдө Ѕ. с. а. көпчүлүк учурда жеке менчик уюм болсо, соң. Өлкөлөрдө мамл. же коомдук уюм болуп саналат. Ѕ. с. а. мезгилдүү басма сөздүн өнүгүшүнө байланыштуу келип чыккан. 17-к-да ж-а 18-к-дын башында газета-журналдар өздөрүнө керек информаци€ларды өздөрү таап турган. »нформаци€ көбөйгөнгө байланыштуу чоң-чоң газеталар адегенде өз өлкөсүндө, андан кийин чет мамлекеттерде штаттуу кабарчылар кармай баштайт. “елеграф байланышы өнүккөн соң 19-к-дын 1-жарымында Ѕ. с. а-нун бир бөлүгү "“елеграф агентствосу" деген наам алган. 1835-ж. Ў. √авас ‘ранци€да газеталарды информаци€ м-н камсыз кылуучу өзүнчө бюро уюштурган. јл "√авас агентствосу" деген наам м-н 100 жылдан ашуун турган. "√авас агентство-сунун" кызматкерлери Ѕ. ¬ольф (1849) Ѕерлинде "¬ольфтун телеграф бюросун", ѕ. –ейтер (1851) Ћондондо азыркы күнгө чейин иштеген "–ейтер агентствосун" түзгөн. –осси€да 1-жо-лу орустун телеграф агентствосу - –“ј 1866-ж. түзүлгөн. 1918-ж. –осс, телеграф агентствосу (–ќ—“ј) уюшулган. јл 1925-ж. —оветтер —оюзунун телеграф агентствосуна айланды. “елеграф агентстволору бардык союздук респ-каларда ( ыргызстанда -  ыргыз “ј√) бар. ∆аңылык басма сөз агентствосу (јѕЌ) 1961-ж. ћосквада негизделген. —ов. —оюзундагы ж-а соң. өлкөлөрдөгү Ѕ. с*, а-нун негизги милдети: дүйн. басма сөздү социализм ж-а коммунизм к}рулушу ж-дө туура информаци€лар м-н камсыз кы-Ћ””. бурж. пропаганданын бетин ачуу, тынчтык, демократи€ ж-а социализм үчүн күрөшкө күчтөрдү топтоого жардам берүү. јзыркы кездеги Ѕ. с. а. тиешелүү басма сөз органдарына репортаждарды, макалаларды, обзорлорду, очерктерди берип турат. јйрым Ѕ. с. а. заказ бергендерге газетанын атайын беттерин, бир санын да да€рдайт.

Ѕј—ћј —Ө« Ё– »Ќƒ»√» -эмгекчилердин таламдарына ылайык ж-а соң. түзүлүштү чыңдоо максатында ———– граждандарына берилген негизги демокр. са€сий эркиндиктердин бири. Ѕ. с. э. эмгекчилергө ж-а алардын уюмдарына басмаканаларды, кагазды, коомдук имараттарды, байланыш каражаттарын берүү ж. б. материалдык шарттарды түзөт. ———– граждандары бардык газөта-журналдардын беттерине эркин жазууга укуктуу. ———–деги басма сөз - сов. коомдун кыймылдаткыч күчү, сын ж-а өзүн өзү сындоону кеңири жайылтуу жолдорунун бири. —ов. —оюзунда жашаган бардык улуттар м-н элдер санына ж-а өнүгүү деңгээлине карабастан, өз тилинде газета-журналдарды чыгаруу мүмкүндүгүн алышты. Ѕурж. мамлекеттерде басма сөз капиталисттердип колунда болгондуктан, эмгекчилер Ѕ. с. э. үчүн күрөш жүргүзүүдө.

Ѕј—ћј „≈ѕ ≈Ќ - чепкендин бир түрү, к.  ементай.

Ѕј—ћј…џЋ - унаага токулганы бекитүү үчүн колдонулуучу жабдык. Ѕ. көбүнчө атайын өрүлгөн кайыштай жасалып, эки учуна жез, коло, темир д. у. с. материалдан тогоо кадалат. ”наага тартканда үстү жагынан алынчу тогоосуна ичке кайыш боо улаштырылат. Ѕ-га көрпөчө бас-тыргыч кошо тагылат.

Ѕј—ћј јЌј - китеп, газета, журнал ж-а ар түрдүү басма продукци€ларын да€рдап чыгаруучу полигр. ишкана. Ѕасуунун ар кандай ыкмалары колдонулган ишкана - полигр. комбинат, чыгарылуучу продукци€нын бир эле түрүнө адистештирилген ишкана китеп ф-касы дөп аталат. »штеп чыгарылуучу продукци€нын түрүнө карата Ѕ. газеталык, газета-журналдык, китептик, бланкалык; ал эми продукци€нын көлөмүнө ж-а жайланышына карата борб., респ-ка-лык, обл., райондук болуп айырмаланат. Ѕ-нын карамагында басылуучу формаларды да€рдоочу (терүү, цинкографи€, стереотип), басуучу (жалпак калыпта, ротаци€лык ж-а тигель машиналарында), жасалгалоочу (брошюровкалоо, мукабалоо) цехтер, алардан башка да ремонттөо-мөх., кагаз ж-а мукаба да€рдоочу цехтер, лаборатори€ ж-а кампалар болот. Ѕул цехтердө тамга терүүчү (линотип, монотип), жалпак формалуу басуучу ж-а ротаци€лык, барак бүктөөчү ж-а чогултуучу, тигүүчү, кесүүчү машиналар орнотулат.  ырг-нда биринчи Ѕ. 1925-ж. уюштурулган. јзыр респ-кабызда эң ири полигр. комбинат, респ-калык газета-журнал Ѕ-сы, обл. «, шаардык ж-а райондук ондогон Ѕ-лар иштеп жатат.

јд. : 400 лет русского книгопечатани€, I, 1-2, ћ., 1964; Ќазаров ј, »., ќкт€брь и книга, ћ., 1968.

Ѕј—ћј јЌј  ”…ћјЋј–џ - ариптерде стереотип басуу формаларын да€рдоо үчүн колдонулуучу түстүү металл куймалары. Ѕ- к. калай, сурьма, коргошунду кошуп эритүүдөн алынат; алардын окула турган өлчөмү максатка ылайык өзгөрүлүп турат. ћис, ариптер куюлуучу курманын составында 74-76% коргошун, 20-23% сурьма, 2-4% калай болот. ѕолигр. ө. ж-да бийиктиктен басуу формаларыны€ тамгалай ж-а саптай терилген ариптери, стереотиптер, бош жер толтуруучу ж-а кооздоочу материалдар, сызгычтар Ѕ. к-нан куюлуп да€рдалат. Ѕасылуучу продукци€нын тиражын көбөйтүү максатында ферманын бети гальваностеги€ ыкмасы м-н жалатылат. јзыр коргошун куй-масына караганда абдан катуу цинк ж-а мышь€к куймалары көбүрөөк таралган.

Ѕј—ћј јЌј „≈Ќ —»—“≈ћј—џ, т и-пометри€ - ар түрдүү терүү материалдарын ж-а басуу фермаларынын да€р элементтерин ченөөчү бирдиктер. Ѕ. ч. с-нын бирдиктеринө пункт ж-а квадрат алынат. ћетрдик системага чейин колдонуп келген француз дюймунун (бийикт. 27, 1 мм) 1/72 бөлүгү пункт деп аталат.  ээ бир өлкөлөрдө англи€ дюймунун (бийикт. 25, 4 мм) негизинде түзүлгөн пункт (1 пункт=0, 351 мм) колдонулат. Ѕасмакана чен бирдиктери: квадрат=48 пункт, цицеро=12 пункт же '/4 квадрат. ћетрдик система киришилгенден кийин, ———–де басмакана чен бирдиги м-н метр ченинин ортосунда төмөнкүдөй барабардык түзүлдү: 1 пункт=0, 376 мм, 1 цицеро=4, 51 мм, 1 квадрат=18, 05 мм; 2660 пункт =*1л".

Ѕј—ћј„џЋџ -1917-30-ж. ќ. јзи€дагы куралдуу контррев-чыл-улутчул кыймыл. јнгли€ м-н јмериканын им-периалисттери Ѕ-ды өздөрүнүн  ашгар, »нди€, јфг-ндагы базалары аркылуу курал ж-а акча м-н жабдып, алардын аракетине багыт берип турган. Ѕ-дын социалдык базасы - эзүүчү таптардын калдыктары: байлар, соодагерлер, сүткорлор, ак гварди€чы-лар, молдолор, таптык белгилерин жо-готушкандар, кылмышкерлер болгон. Өз катарына караңгы, динге берилген дыйкандарды да тартышкан. ¬-дын i-бандалары —овет өкмөтүнүн 1917-жылдагы бурж. " окон автономи€луу өкмөтүнө" каршы күрөшүү мезгилинде пайда болгон. Ёзүүчү тап бул каракчылар ды согуштук күч катарында —овет бийлигине каршы пайдаланып, алардын аракеттерине контр-рев-чыл панисламисттик, пантюркист-тик са€сий багыт беришкен. Ѕ. кыймылы  ырг-ндын бир кыйла жерлеринде, “үркстандын ‘ергана, —амаркан, —ыр-ƒары€ аймактарына жайылган. ”бактылуу басып алышкан жерлеринде Ѕ. зулумдук бийлик орноту-шуп, жерг. —оветтерди таратышкан, элден оор чыгым алып,, баш ийбеген-дерди ырайымсыз жазалашкан. 1919-ж. ∆алал-јбадда англ. империализмдин агенти  . ќ. ќсипов м-н эсер ћонстров кулактардан, эсерлерден, ак гварди€чылардан "ƒыйкандар арми€сын" түзүшкөн. Ѕул арми€ Ѕ-дын эң эле ири бөлүгүн башкарган ћадамин-бек м-н бирге 7 миңден ашык аскер курап, сент€брдын башында —овет өкмөтү м-н кармашууга чыккан. јлар ∆алал-јбад, ќш ш-ларын ж-а аларга жакын болуштарды басып алышкан. 1919-ж. сент€брда ак гварди€чылар м-н ¬-дын биригишкен согуштук күчтөрү јнжи€нды басып алууга аракеттенгенде,  ызыл јрми€нын бөлүктөрү тарабынан талкаланган.  омпарти€ ж-а —овет екмөтү бардык күчтү Ѕ-га каршы күрөшкө бурду. Ѕ-ды ж. б. контррев-чыл каршылыктарды жоюуда – ѕ (б) Ѕ  м-н –—‘—–дин өкмөтү тарабынан 1919-ж. окт€брда жиберилген атайын “үркстан комисси€сы зор жардам көрсөттү. —огуш операци€ларын чечкиндүү жүргүзүү үчүн “үркстан аткычтар дивизи€сы жиберилди.  ызыл јрми€нын бөлүктөрү м-н бирге жерг. парти€лык, сов. уюмдар түзгөн ыкты€рдуу аскердик отр€ддар Ѕ-га каршы күрөшүштү. 1922-ж. июнда ќш у-деги Ѕ-дын бир нече бөлүгүн бириктирген ћойдунбек-тин 3 миңден ашык колу талкаланды. 1923-24-ж. Ѕ-дын бардык ири бөлүктөрү негизинен жоюлду. јлардын кээ бир кор башылары өз отр€ддары-нын калдыктары м-н чет мамлекетке качышты. јлар 1930-ж. мамп. чек араны (јфг-н,  ыта^ »ран) бузуп, кайрадан Ѕ. кыймылын жанданды-рууга аракеттеништи. Ѕул жолу ¬-дын та€нычы а. ч-сын коллективдештир үүгө каршылык көрсөтүшкөн байлар м-н кулактар болду. Ѕирок алар да талкаланды. ќ. јзи€дагы Ѕ. кыймылы крайдын эл чарбасына чоң зы€н келтирди. —овет өкмөтү, парт, уюмдар Ѕ. кыймылына каршы күрөшүүдө согуштук аракеттерин экон. чаралар ж-а са€сий иштер м-н айкалыштыра жүргүздү.

јд. : Ћенин ¬. »., ќ —редней јзии и  азахстане, “аш., i960;  ыргыз ——– тарыхы, ‘р., 2-т. 1973; ћалабаев ƒ., ”крепление —оветов  иргизии в период строительства социализма, ‘р., 1969; Ќ и-к и ш о в ѕ. ѕ., Ѕорьба с басмачеством на юге  иргизии, ‘р., 1967.

Ѕј—ќ¬ Ќиколай √еннадиевич (14. 12. 1922-ж. т., ¬оронеж)-сов. физик, кванттык радиофизиканы негиздөө-чүлөрдүн бири, ———– »јЌџЌ акад. (1966), ———– »јЌџЌ ѕрезидиум мүчөсү (1967), —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1969). 1951-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ћосква инж. -физ. ин-тун бүткөн (1950). 1950-жылдан бери ———– »јнын ‘из. ин-тунда, ошол институттун директору, 1962-жылдан лаборатори€ башчысы. ћосква инж. -физ. ин-тунун проф. (1963) "ѕрирода" журналынын башкы редактору (1967). ј. ћ. ѕрохоров м-н бирдикте кванттык системанын жардамы м-н электр-магниттик термелүүнү генера-ци€лоочу жаңы методду иштеп чыгып, мол. 1-генераторду (мазер) түзгөн. Ѕ. 1-болуп оптикалык диапазон-догу (лазер) кванттык генераторго жарым өткөргүчтөрдү колдонуу иде€сын сунуш кылып, ар кандай типтеги жарым өткөргүч-түү лазерлерди түзүү методун өркүндөшү, ———– « ог. —оветинин 9-шайл. депутаты. Ћениндик (1959) ж-а Ќобель (1964) сыйл. лауреаты. Ћенин ордени м-н сыйланган.

„ыг. :  вантова€ радиофизика, "¬естник јЌ ———–", 1960, Mi (совм. с A. M. ѕрохоровым); ѕолупроводниковые квантовые генераторы, "”спехи физических наук", 1965, т. 85, в. 4.

Ѕј—–ј, Ѕассора - »рактын түштүгүндөгү шаар.  алкы 313 миң (1965). јл Ўатт-эл-јраб д-дагы ири порт, автомоб. ж-а т. ж. тоому. ∆ип, аркан, спирт-арак чыгаруучу, курма жемишин иштетүүчү ишканалар бар. Ѕ-га жакын жерден (Ёззубайр ж-а –умайла) нефть алынат. ¬-ны 637- 638-ж. ’алиф ќмар негиздеген. 1258-ж. монголдор тарабынан талкаланган. 1-дуйн. согуштан кийин »рактын карамагына өткөн.

Ѕј——  џ—џ√џ - јвстрали€ м-н “асмани€ а-нын ортосундагы кысык. “асман деңизин »нди океаны м-н тутагптырат. ”з. 317 км, туурасы 224 км, тереңд. 97 м. Ѕат. бөлүгүндө  инг, чыгышында ‘юрно а-дары жайгашкан. “уруктуу агымы батыштан чыгышты карай агат. »ри порту - ћельбурн. ¬. к. 1798-ж. аны ачкан англ. изилдөөчү ƒж. Ѕасстын ысмынан коюлган.

Ѕј——≈…Ќ (с. п о р т т о) - сууда топ ойноо, секирүү, сүзүү б-ча машыгуу-лар ж-а мелдештер өткөрүлүүчү көлмө. “абигый Ѕ. суусу жай аккан, түбү тегиз, муздак булактары ж-а суу өткөрүүчү түтүктөрү жок көлмөлөргө курулат. ∆асалма Ѕ. бир же бир нече ванналардан, машыгууга да€рдануу-чу а€нттан ж-а тех. имараттардан турат. Ѕ-дердеги суунун сапаты санитарлык талаптарга толук жооп бериши керек.

Ѕј—“»Ћ»я - 1370-82-ж. ѕарижде курулган чеп. 15-к-дан баштап ал чеп гана эмес, мамл. түрмөнүн да милдетин аткарган. 16-к-дын а€гынан тартып көбүнчө са€сий күнөкөрлөр отургузулган. ¬ольтер анда 2 жолу камалган. 1789-ж. 14-июлда абсолютизм-дин символу - Ѕ-ны көтөрүлүшчүлөр басып алган. 1880-жылдан бери 14-июль ‘ранци€нын улуттук майрамы болуп белгиленди. Ѕул ”луу француз рев-€сынын башталышы болгон. ¬. 1 жылдан кийин бузулган.

Ѕј—“џ–ћј - мал байлануучу, отун-суу, а. ч. техникасы, тоют, эгин, азык-түлүк ж. б. сакталуучу ачык же 1-3 тарабы тосмо ж-а үстү жабык сере. јл көбүнчө жайыттарда, колхоздор м-н совхоздордун чарбакта рында курулат. јнын өзүнчө ж-а имараттын дубалына туташ тургузуу-чу 2 түрү бар. ћында колдогу арзан материалдар: тактай, жыгач, чырпык, камыш ж. б. пайдаланылат. ј. ч. техникасы сакталуучу Ѕ. бекем болууга тийиш. јнын дубалдары темир-бетон каркастан жасалып, үстү асбес-це-меңт же шифер м-н жабылат. “и-рөөчтөрү 6X6 м аралыкта орнотулат. Ѕийикт. «-3, 5 м болот, таманына бетон, асфальт төшөлүп, шагыл төгүлөт. Ѕ. оьой ж-а арзан салынат.

Ѕј—”” - басуу формасына сүйкөлгөн бойокту басым аркылуу кагаздын же башка материалдын бетине түшүрүп, көп сандаган окшош нускаларды алуу. јл үч түргө бөлүнөт бийиктиктен Ѕ., тегиздиктен Ѕ., тереңдиктен Ѕ. Ѕийиктиктен Ѕ-да форманын кагазга басыла турган элементтери жог. тегиздикте, басылбай турган элементтери төмөнкү тегиздикте жайланышат. ‘ормага сүйкөлгөн боек анын бийик элементтерине жугуп, андан кагазга түшүрүлөт. Ѕийиктиктен Ѕ-нун формасы басмакана теримдери, ксилографи€, линогравюра, стереотип, тордуу ж-а кош түстүү клише болуп бөлүнөт. “егиздиктен Ѕ-да форманын кагазга басыла ж-а басылбай турган элементтери бир тегиздикте жайланышат. ÷инк, алюм же биметалл пластиналарынан жасалган форманын бетине сүрөт (текст) фотомех. жол м-н түшүрүлөт. “екстке сүйкөлгөн боек хим. заттар м-н иштетилген резина пластинасына жугуп, андан кагазга басылат. –езина м-н аны иштеткен заттардын ортосундагы физ. -хим. процесстин негизинде форманын кагазга басыла турган элементтерине боек жугуп, басылбай турган жерлерине боек жукпай калат. “егиздиктен Ѕ-нун формасы литографи€лык, офсеттик Ѕ., фототипи€ деп аталат. “ереңдиктен Ѕ-да жез цилиндр-дин бетине сүрөт (текст) фотомех. жол м-н түшүрүлөт. јны хлорлуу темир эритиндиси м-н бир нече жолу жедиргенде, форманын кагазга басыла турган элементтери желип ылдый түшөт да, басылбай турган элементтери жогору болуп калат. —үйкөлгөн боек оюктарга толгондон кийин форманын бетин толугу м-н жаап калат. Ёгерде форма кол м-н да€рдалса, боек томпок кыргыч, фотомех. жол м-н да€рдалса, ракель бычагы м-н кырып тазаланат. ќюкка толгон бойоктор кагазга сүрөт же текст болуп түшүп, бычак м-н кырылган жерлери кагазда актай бойдон кала берет. “ереңдиктен Ѕ-нун кол м-н да€рдалган формасынын түрлөрү: оюп из түшүрүлгөн гравюра, меццо-тинто, офорт, акватинта; мех. жол м-н да€рдалган формасынын түрлөрү: гелиогравюра, ракелдүү тереңдиктен Ѕ., автотипи€.  еп сүрөттүү кооз журналды, фото-альбомду ж-а портреттерди Ѕ-да ракелдүү тереңдиктен Ѕ. кеңири таралган.

Ѕј—”” ѕ–ќ÷≈——“≈–» - окшош от-тискаларды кагазга көп жолу кайталап түшүрүү процесстери. Ѕ. п-не булар кирет: 1) басуу формасына боек сүйкөө; 2) басууну машинанын формасына кагазды иреттеп берүү; 3) оттисканы басып чыгаруу (боек басым м-н формалан кагаздын бетине түшөт); 4) да€р оттискаларды кабыл алуу жайына жайгаштыруу. Ѕасуунун сүрөттү боексуз ныктап наар түшүрүү жолу да бар.  ийинки жылдарда тийиштиржлбеген ж-а трафе-реттик Ѕ. п. иштелип чыкты. “и-йиштирилбеген Ѕ. п-дө боек кагаздын бетине электр магнит та-лаасынын жардамы аркылуу түшүрүлөт. јга электр фотографи€, ферро-магнитографи€ кирет. “рафарет-тик басуунун формасы элек сы€ктуу тор болгондуктан, боек тордун тешиктери аркылуу кагазга түшөт да, оттиск пайда болот. јга мимеографи€, жибек тору аркылуу басуу ж-а се-риографи€ кирет.

Ѕј—””„” “Ү«ҮЋҮЎ - электрондук зсептегич машинанын информаци€-сын кагазга басуучу түзүлүш. Ѕасыла турган ннформаци€га жараша Ѕ. т. цифра басуучу, тамга-цифра басуучу ж-а оператордук башкаруучу-басуучу болуп бөлүнөт. ÷ифра басуучу түзүлүш аракетте иштейт: 1) басыла турган машина сөзүн өзүнүн басуу регистрине кабыл алат; 2) алынган машина сөзүн эсептөө системасына жараша басуучу системага айлан-дырат ж-а басуучу механизмди ишке киргизет. Ѕасылуучу машина сөзү электрондук механизм аркылуу машинанын разр€ддык торуна жараша кабыл алынат. јлынып бүтөрү м-н жерг. басууну Ѕ. т-түн командасы аркылуу ар бир басуучу разр€д басылуучу сандардан өзүнө тийиштүү санды басуучу механизмине салыштырып таап, бөлүп турат. Ѕасуучу механизмдер да€рдалып бүтөрү м-н, басуу командасы берилип, ар бир басуучу механизм өзүнүн иштөө шартына жараша басуу аракетин аткарат. ќператордук Ѕ. т-тө болсо ар бир сан-тамга электр мех. жандыр-гычтан биринин артынан экинчиси удаа өтүп, басуучу механизмин ишке киргизет.

Ѕј—џћ - эки же көп муундуу сөздөрдүн бир муунунун башка муун-дардан күчтүү айтылышы. јзыркы тил илиминде Ѕ. үч топко бөлүнөт: 1) сөздөгү басымдуу муун басымсыз муундан айтылыш күчү б-ча айырмаланганы - динамикалык Ѕ. (мис, орус тилинде); 2) сөздөгү басымдуу муундун басымсыздан үн тонунун бийиктиги жагынан өзгөчөлөн-гөнү - музыкалуу Ѕ. (мис, дунган, кытай, €пон тилдеринде); 3) сөздөгү басымдуу муун басымсыз муундан айтылыш убакыты б-ча айырмаланганы - созулма Ѕ. (мис, грек тилинде) болот.  ийинки экспери-менттик тил илиминин маалыматтары б-ча, Ѕ-дын жог. үч түрү көп учурда айкалышып да кездешет (мис, дина-мика-созулма Ѕ. кыргыз тилинде, ди-намика-музыкалуу Ѕ. немец тилинде). јйрым тилдерде Ѕ. сөз айырмалоо же сөз бөлүү милдетин- аткарат. ћис, кыргыз тилинде Ѕ. сөз бөлүү үчүн кызмат кылат (∆олдош президент —альвадор јльенде - „и-линйн улуттук баатыры); орус тилинде Ѕ. сөз айырмалоо үчүн жумшалат (мука - ун; мука - азап).

јв. : «индер ј. –., ќбща€ фонетика, Ћ., 1960; –еформатский ј. ј., ¬ведение в €зыкознание, ћ., 1967; ќ р у с б а-е в ј.,  иргизска€ акцентуаци€. ќпыт экспериментального исследовани€ ударени€ в слове и во фразе, ‘р., 1974.

Ѕј—џћ - кандайдыр бир нерсенин бетине экинчи нерсенин тик аракет кылган күчүн мүнөздөөчү физ. чоңдук. ћис, үй фундаментинин - жерге, суюктуктун - идиштин түбүнө ж-а беттерине, цилиндрдеги газдын поршенгө жасаган басымдары. Ёгер. аракет этүүчү күч бетке бир калыпта бөлүштүрүлсө, анда Ѕ. – =-формуо ласы м-н аныкталат; S - беттин а€нты, F - күч. Ёгерде күч бетке бир калыпта, бөлүштүрүдбөсө, жог. формула орточо Ѕ-ды аныктайт. √аздар-дагы Ѕ. жылуулук кыймылында болгон газ молекулаларынын бири бирине же чектешип турган катуу нерсенин бетине үзгүлтүксүз урунуусу-нан пайда болот.

Ѕј—џћ ј– џЋ”” ћ”«ƒј  Ў»–≈“ҮҮ-басым күчүн колдонуу м-н металлдардын ширетилүүчү жерин пластикалык түргө айландырып, муздак абалда ширетүү. Ѕул ширетуү-нүн чекиттик, жаракалык, роликтүү ж-а жылчыктуу ширетүү ыкмалары белгилүү. Ўиретилүүчү буюмдардын ширетиле турган жери абдан тазаланып, анан бири бирине беттештири-лет. ѕластикалык жог. касиетке ээ болгон алюминийди, жезди ж-а жез-дин куймаларын басым күчүнүн таасири астында муздак абалда ширетүү жаңы ж-а прогресстүү методдордун бири болгондуктан, электр ө. ж-да кеңири колдонулууда. Ўиретүү процессинде зымдардын ширетилүүчү жери кысуучу күчтүн таасири астында ысып, пластикалык түргө айланат да, муздагандан кийин биригип катып калат. ћындай пшретүүнүн артыкчылыгы: ширетүү учурунда электр энерги€сы сарп кылынбайт, эмгек өндүрүмдүүлүгү жогорулайт, металлдардын составы өзгөрбөйт.

Ѕј—џћ ј—“џЌƒј  ”ё” -эриген металлды же куйманы чоң басым м-н (196 ћн/м1) калыпка куюп, керектүү формадагы ж-а өлчөмдөгү тетиктерди алуу ыкмасы. Ѕул ыкма м-н куюу ныктоочу муздак ж-а ысык камералуу машинада аткарылат.  уюла турган эриген металл ныктоочу камерага кол м-н же өлчөмдөн куюучу аспап м-н куюлат да, андан ныктоочу поршендин басымы аркылуу тыгыз бекитилген калыпка куюлат.  алыптан ички көңдөйү жасала турган тетиктин формасындай болот.  уюлган металл каткандан кийин, калып ачылып, тетик бошотулат. Ёриген металл куюлуучу калып көбүнчө болоттон жасалып, анын ички бети чоң басымга чыдамдуу кылый да€рдалат. Ѕ. а. к. үчүн арналган машина бир жалпы станинага бекитилген эки механизмден турат да, анын бири металлга басым жасап, экинчиси калышы жылдырып жөнгө салат ж-а тетикти түртүп түшүрөт.  уюлган металлга поршендин же кысылган абанын басым жасагандыгы-на карата машина поршендүү ж-а компрессордуу болуп бөлүнөт. Ѕ. а. к. жолу м-н авиаци€, электр тех. ж-а аскер ө. ж. техникасында так өлчөмдөгү тетиктер да€рдалат.

Ѕј—џћ ћ≈Ќ≈Ќ »Ў“≈“ҮҮ - машиналардын тетиктерин ж-а металл буюмдарды сомдоо же штамптоо жолу м-н да€рдап чыгаруу. —омдоо ж-а штамптоо м-н жасалган тетиктер самолетто, автомашинада, паровоздо көп болот. Ѕул тетиктер темирчилик-штамптоо өндүрүшүндө да€рдалып, анда ар түрдүү өлчөмдөгү барскан м-н штамптар кеңири пайдаланылат. ћашина м-н сомдоодо 100 кг - 10000 т ж-а андан көбүрөөк басым м-н иштөөчү барскандар, гидравл. пресстер колдонулат. “етиктерди сери€лык ж-а массалык түрдө иштеп чыгаруучу өндүрүштөрдө ысык ж-а муздак штамптоо кеңири жүргүзүлөт. Ўтамптоо процессиндеги негизги аспап - штампт, ал аспаптык болоттон жасалат. Ўтамптоо иштери сомдоочу машиналарда ж-а ысык штамптоочу пресстердөжүргүзүлөт.

Ѕј—џћƒџ Ѕ»Ћƒ»–√»„ - суюктук-тардын же газдардын басымын электрдик, пневматикалык ж. б. түрдөгү чыгыш сигналына айландырчу өзгөрткүч. јвтоматтык текшерүү ж-а жөндөө системаларында электрдик (а -сүрөт), иневматикалык (б - сүрөт) Ѕ. б. кеңири таралган. —езгич элементте (1) ченелүүчү басым (–) пайда кылган күч тескери байланыштын (3) күч түзүлүшүнөн алынган күч м-н түздөн-түз же рычаг системасы (2) аркылуу тең салмактанып турат. Өлчөнүүчү басым өзгөргөндө, индикатордун (5) башкаруучу органынын (4) абалы өзгөрөт. ѕайда болгон келишпөөчүлүк сигналы күчөт-күч (6) аркылуу күч түзүлүшүнө (3) берилет. Ѕ. б-тин сезгич элементтери катары мембрана, сильфон, манометр-дик түтүкчө ж. б. серпнлгил элементтер колдонулат.

Ѕј—џѕ ∆ј«””„” ћјЎ»Ќ ј - рычагдардын жардамы м-н тамгаларды бирден басып, тексттүү документтер да€рдоодо эмгекти жеңил-детүүчү аппарат. Ѕ. ж. м. колдонулушу б-ча төмөнкү түрлөргө бөлүнөт: 1) механикалык ж-а электрлештирил-ген машинкалар - ишканаларда, мекемелерде ж-а уюмдарда колдонулат, каретасы 330-820 мм. ∆азы кагаздарга басууга ылайыкталган; 2) ала жүрүп иштөөгө ылайыкталган чакан машинкалар, каретасы 240-330 мм; 3) жыйнактан басып жазуучу машинкалар ж-а автоматтар - инфор-маци€лардын тексттерин эсте сакта-гычтарга код түзүүдө пайдаланылат; 4) атайылаштырылган ж-а атайын машинкалар, буларга: конструктордук чиймелерге тексттер түшүрүүчү, бланкаларды, паспортторду, технол. карталарды ж. б. толтуруучу, стено-графи€га ылайыкталган, ноталык тамгаларды ж-а белгилерди басып жазуучу, сокурлар үчүн арналган машинкалар кирет. јтайын машин-калардын бул түрлөрүнүн ар бири өзүнчө түзүлөт.

Ѕј“ј¬ –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ (1795- 1806) - 1795-ж. €нварда Ќидерланд-дардын терр-€сына ‘ранцуз –есп-ка-сынын аскерлеринин киришинин ж-а жерг. калктын көтөрүлүшүнүн (1795-ж. €нв. - март) ' натыйжасында түзүлгөн респ-ка. Ѕайыркы убакта Ќидерланддардын терр-€сында жашаган батавдардын атынан аталган. Ѕ. –-нын 1795-ж. майда ‘ранци€ м-н согуштук-са€сий союз түзүшү анын ‘ранци€га көз карандылыгынын башталышы болду. Ѕ. –-нын ички^ өнүгүшүнө эл массасы колдогон майда ж-а орто буржуази€нын ири соода бур-жуази€сына ж-а финансы олигархи€-сына каршы са€сий күрөшү мүнөздүү болгон. 1776-ж. 1-мартта ”луттук чогулуш да€рдаган конституци€нын долбоорун калктын көпчүлүгү четке каккан. Ўайлоодо (1798-ж. €нв. ) басымдуулук кылган радикалдык топтор консерваторлорду өкмөт башынан четтетип, конституци€ сунуш кылды. 1798-ж. июндагы реакци€чыл төңкөрүш бурж. -демокр. укук ж-а эркиндик ж-дөгү конституци€дагы чараларды жүзөгө ашырбады. 1801-ж. демокр. бардык жеңип алууларды алып таштаган жаңы конституци€ таңууланган. 1806-ж. Ќаполеон Ѕ. –-сын √олланди€ королдугуна айландырып, бир тууганы Ћюдовик ЅонапартЩ анын королу деп жары€лаган.

Ѕј“јЋƒџ  ∆јЌ– (фр. bataille - салгылашуу) - сүрөт өнөрүнүн, асыресе живопистин согуш темасын чагылдыруучу түрү. —огуш майданын сүрөткө тартуу байыркы убакка таандык болсо да, Ѕ. ж-дын калыптанышы 16-17-к-га туура келет. “арыхый баталдык живописчилердин чеберчилиги, айрыкча француз бурж. рев-€сынан кийин, Ќаполеон согушкан доордо кеңири өнүккөн. ћис, ј. √ро бүткүл чыг-лыгын Ќаполеон согуш-тарын мактоого арнаган. –осси€да Ѕ. ж. өз алдынча жанр катарында ѕетр 1нин доорунда пайда болуп, ≈вропадагы улуу держава катары –осси€нын жетишкендиктерин көрсөтүп, ѕетр 1нин жеңиштерин даңазалаган. Ѕуга ». ћ. Ќикитиндин " уликов салгылашуусун" атоого болот. Ѕ. ж. айрыкча 19-к-дын 2-жарымында жог. деңгээлге жетет. ќрустун улуу живо-писчиси ¬. ». —уриков өзү жашаган доордун алдыңкы демокр. иде€сын, тарыхтын жаңы түшүнүгүн, эл массасынын кыймылын Ѕ. ж. аркылуу берген. јнын "≈рмактын —ибирди багындырышы" картинасы (1895) Ѕ. ж-дагы дүйн. живопистин эң мыкты үдгүлөрүнө кирет. —ов. Ѕ., ж. √ражд. согуш мезгилинде пайда болуп, аны ћ. ¬. √реков, ћ. ». јвилов, ‘. — Ѕогородский ж. б. башташкан. —ов. сүрөтчүлөр ”луу јта ћек. согуш темасындагы бир катар чыг-ларын ушул жанрда жазышты. ћис, ѕ. ј.  ривоногов " урск дугасында" (1949), ‘. —. Ѕогородский " урман болгон баатырларга даңк!" (1945) ж. б.

Ѕј“јЋ№ќЌ (фр. bataillon, итал. bat-taglione - отр€д) - полктун, брига-данын жог. тактикалык бөлүкчөсү. Ёгер Ѕ. түздөн-түз бирикменин составына кирсе, ал өз алдынча ад-мин. бирдик болуп саналат да, өзүнчө Ѕ. деп аталат. —ов. јрми€да тан-калык, парашюттук-десанттык, са-пЄрдук, байланыш, автомобилдик, авторемонттук, курулуш ж. б. Ѕ-дор бар.

Ѕј“ј–≈я - иш-аракети пайдалуу болсун үчүн бирдей типтеги бир нече прибордун, аппараттын, түзүлүштүн бирдиктүү бир системага же установкам биригишкен түрү. Ѕуга кокс, радиатор, муздатуучу, электр Ѕ-лары кирет. Ёлектр техникада токтун хим. оулактарын - термоэлемент-терди же фотоэлементтерди конструк-ци€лык ж-а электрдик жактан бир Ѕ. кылып туташтырып, айрым элемент бере албай турган чыңалууну, ток күчүн, сыйымдуулукту, кубаттуулук-ту алууга болот.

Ѕј“ј–≈я (фр. batterie, battre - согуу сөзүнөн) аскердик - артиллери€нын негизги аткыч бөлүкчөсү. Ѕ. өзүнчө да болот (полктук батаре€, жээктеги артилл. оатаре€сы) жө ар-тилл. дивизиондордун (полктордун) составына кирет. јзыркы кездеги арми€ларда Ѕ. 2-3 аткыч взводдон, башкаруу взводунан (бөлүк) түзүлүп, миномЄт же 4-6 установка м-н жаб-дылат. Ѕ. согушта көбүнчө толук составы м-н катышат.

Ѕј“»јЋ№, батиалдык зона (гр. bathys - терең) - ƒүйнөлүк оке-анда нерит (тайыздык) м-н абиссаль (тереңдик) зоналарынын аралыгынан орун алган зона. јл 200 м ден 2000 м ге чейинки тереңдикте жайгашып, күн шооласынын өтө аз же жок болушу, жыл мезгилдери б-ча тамп-ранын бир аз өзгөрүп турушу ж-а суунун туздуулугу м-н мүнөздөлөт. Ѕ-дын үстүңкү жагында жаныбарлардын кээ бир түрлөрү', айрыкча балык көп. Өсүмдүктөрү сейрек. ќкеан түп-төрүндө батиаль чөкмөлөру жатат.

Ѕј“»јЋ№ „Ө ћӨЋӨ–Ү - 200 м ден 2500 м тереңдикке чейинки океан ж-а деңиз түбүндө пайда болуучу жашыл, кызыл, көгүш түстүү ылайлар. јрасында кээде кум м-н шагыл болот. Ќегизинен терриген (кургактык-та пайда болгон) материалдарынан турат. Ѕ. ч. байыркы тоо тек катмар-ларында жокко эсе болуп, көбүнчө палеоген м-н неоген чөкмөлөрүнүн арасында ж-а азыркы мезгилдеги океан м-н деңиздердин түбүндө кездешет.

Ѕј“»— ј‘ (гр. batys - терең ж-а skaphos - кеме) - океан м-н деңиздердин тереңдигин изилдөөчү аппарат. Ѕ. жеңил (калкыма) корпустан ж-а ички болот гондоладан турат. Ёкипаж, башкаруу аппаратурасы, байланыш радиостанци€сы, телефон, теле көрсөтүү камерасы ж-а ил. приборлор гондолага, электр кыймылдаткычтары, аккумул€торлор, жарык кылгычтар, балласттар корпуска жайгаштырылат. Ѕиринчи Ѕ-ты швейң. окумуштуу ќ. ѕиккар 1948-ж. куруп, сыноодон өткөргөн. 1960-ж. анын уулу ∆. ѕиккар ж-а ƒ. ”олш "“риест" Ѕ-ы м-н “ынч океанында-гы ћариан кобулунун түбүнө жетишкен.

Ѕј“»—‘≈–ј (гр. bathys -терең ж-а sphaira - шар) - суу астында байкоо жүргүзүү үчүн ылайыкталган шар түрүндөгү камера. јл телефон, өлчөө аспаптары, бир нече иллюминатор ж-а аба тазалоо системасы м-н жаб-дылат.  өбүнчө болоттон жасалат да, кемеден зым аркан м-н түшүрүлөт. Ѕ-ны 1-жолу 1892-ж. итал. илимпоз «альзамелло 165 м тереңдикке түшүргөн. √идростаттардын чыгары-хыпгына байланыштуу 20-к-дын 50-жылдарынан тартып Ѕ. сейрек колдонулат.

Ѕј“»÷ »… ѕавел ‘едорович [14(27). 6. 1910-ж. т., ’арьков] - —ов. —оюз. ћаршалы (1968), —ов. —оюз Ѕаатыры (1965). 1938-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. јтчан аскер мектебин (1929), ‘рунзе атн. јскер академи€сын {1938), √өнштабдын аскер академи€-сын (1948) бүтүргөн. Ёскадрондун гэмандири. √енштабда иштеген, бригада, дивизи€ штабдарынын начальниги. ”луу јта ћек. согушта “үн.-Ѕат. фронтто (1941 -43) штабдын начальниги ж-а аткычтар дивизи€сынын командири, ¬оронеж, 1-2-”кр. ж-а 1-Ѕелорус фронтторунда 73-∆-а 128-аткычтар корпустарына командачы болуп, Ѕерлинди, ѕрага-ны бошотууга катышкан. —огуштан кийин аскердик жетекчи кызматтарда. 1966-жылдын июлунан өлкөбүздүн јба чабуулунан коргонуу аскерлеринин Ѕашкы командачысы ж-а ———– коргоо министринин орун басары. 1966-жылдан  ѕ—— Ѕ нын мүчөсү. ———– ∆ог. —оветинин 6-9-шайл. депутаты. 4 Ћенин ордени, ќкт€брь –еволюци€сы, 5  ызыл “уу, 2-дараж. —уворов, 1-2-дараж.  утузов ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕј“ ј  ћ≈Ќ≈Ќ ƒј–џЋќќ, пелотерапи€ (гр. pelos - ылай, балчык ж-а theropeia - дарылоо) - жаралышы жагынан ар түрдүү баткак ж-а баткак сымал заттарды (парафин, озокерит ж. б. ) дарылоо максатында колдонуу. Ѕаткактын организмге тийгизген таасири анын радиоактивдүү-лүгүнө, электрдик ж-а физ., хим., биол. касиеттерине байланыштуу. Ѕаткак теридеги нервдердин учтарын дүүлүктүрүп, организмде биол. активдүү заттарды (гистамин, ацетил-холин) пайда кылат. јл заттар мээ аркылуу зат алмашууга, ткандын та-мактануусуна, жүрөк-кан тамыр ж-а нерв системаларына таасир берет. Ѕаткак 36-40∞ темп-рага чейин жы-лытылып, тазартылып, дененин тийиштүү бөлүктөрүнө 15-20 мин жабылат.

Ѕј“ ≈Ќ (элдик этимологи€ б-ча, та-жикче бат - шамал, шамалдын кени дегенден) - ќш обл-дагы Ѕаткен р-нунун борбору, кыштак. „оң-јлай кырка тоосунун ‘ергана өрөөнү жак этегинде. Ѕ. аркылуу ќш - »сфана шоссе жолу өтөт. ќш ш-нан 290 км. »сфара (“ажик ——–и) т. ж. станци€сынан 22 км.  алкы 4939 (1971). ћай з-ду, " ыргыз сельхозтехниканын" райондук бирикмеси, автомоб. моторло-рун оңдоочу устакана, 2 орто мектеп, профтех, окуу жайы, сегиз жылдык мектеп, шофер да€рдоо курсу, кинотеатр, мад-т үйү, оорукана, поликлиника, 3 китепкана бар.

Ѕј“ ≈Ќ –ј…ќЌ”- ыргыз ——–инин ќш обл-нын бат. бөлүгүндөгү админ. район. 1933-ж. уюшулган. Ѕа-тышынан Ћейлек р-ну, чыгышынан ‘рунзе р-ну, түндүгүнөн “ажик ——–и, түштүгүнөн јлай, “үркстан кырка тоолору м-н чектешет. ј€нты 6, 1 миң км2.  алкы 30, 7 миң (1970-ж. ). Ѕ. р-нда 3 совхоз, бир колхоз, 40 кыштак, 7 айылдык совет бар. –айондун борбору - Ѕаткен кыш. »сфара т. ж. станци€сынан 22 км аралыкта. Ѕ. р. —ох,  ишемиш кап-чыгайларын,  ара-“окой, Ѕаткен-Ѕу-жум, –оут- аут, —амаркандек-–ават тоо этектериндеги өрөөндөрдү ээлейт. –айондун терр-€сындагы тоолордун өрт. бийикт. 4500 м. јйрым чокулары 5800 м ден жогору, эң жапыз бөлүгү (–оут- аут) 1000 м.  ен байлыкта-рынан сымап, сурьманын бир аз запастары белгилүү. - Ўудман,  ожо-јшкан өрөөндөрүндө жылуу булактар бар. –айон курулуш материалдарына бай.  лиматы кескин континенттик. “оо этегиндеги дыйканчылык зона-ларында жылдык орт. темп-расы 10, 3∞—, июлда 29, 2∞—, €нварда - 4, √—. ∆аан-чачын дыйканчылык зонала-рында 100-200 мм. “оо бөлүгүндө 300-450 мм ден ашңк, айрым жерлерде 900 мм (—ары-“аш). »ри суулары: »сфара, —ох ж. б. “оо этегиндеги адырлар м-н түзөң жерлери кургак талаалуу келип, таштуу боз топурагына шыбак, бетеге, кызыл гүл чыгат. “оолордун күрөң топурактуу тескей капчыгайларында - арча аралаш токой, шалбаа, күңгөй беттери талаа тибинде болуп, бетеге, ак кылкан, айгыр жыгар, шыбак өсөт. ∆айыттардын 30% жайлоо.  алкынын көбү - кыргыз, тажик; орус, татар, украиндар да жашайт. ќрт. жышт. 1 км2 ге 5 киши. Ѕ. р-нун экономикасынын башкы тармагы - мал чарбачылык. 142 миңден ашык кой-эчки (жер шартына ылайык эчки жалпы баштын 20%ин түзөт), 21 миң уй ж-а жылкысы (1974), бир аз бакма канаттуулары бар. 1972-ж. 10, 1 миң гектарга жакын жерге дан эгиндери (5, 9 миң га), тоют өсүмдүктөрү (« миң га га жакын), бир аз жашылча, бакча өсүмдүктөрү айдалган. “ех. өсүмдүктөй пахта (100 га), тамеки (150 га га жакын) эгилет. Ѕаткенде илгертен өрүк көп өстүрүлөт. —ы-йымд. 80 миң м* болгон “өрт- үл суу сактагычынын бүтүшү м-н Ѕат-кен-Ѕужум,  улкент, „оң-“алаа, ѕаран талааларында кошумча 9 миң га жер сугарылып, райондун айдоо а€нты 2 эсеге көңейет.  елечекте негизинен тоют өсүмдүктөрү, пахта, тамеки айдалып, өрүк багынын а€нты көбөйөт. ћында шоссе жолу негизги ролду ойнойт. –айондон ќш - »сфана автомоб. жолу өтөт. –айондун борбору Ѕаткен аба жолу аркылуу ‘рунзе, ќш, ∆алал-јбад, »сфана, Ћенинабад м-н байланышып турат. Ѕ. р-нунда 30 мектеп,  араван а. ч. профтех, окуу жайынын бөлүмү, « оорукана, амбулатори€, төрөт үйлөрү, медпункттар, 19 клуб, 22 китепкана, элди турмуш-тиричилик жактан тейлөөчү комбинат, соода мекемелери иштейт. 1945-жылдан " ызыл “уу" аттуу райондук газета чыгат.

Ѕј“ћјЌ - 1) салмак чен бирдиги. ќ. јзи€ элдеринде ќкт. рев-€сына чейин колдонулуп келген. Ѕ-дын ченем бирдиги ар кайсы жерде ар түрдүү алынган. ћис, “ашкен,  окон, —амаркан ш-ларында бир Ѕ. 8 пудга, ќлу€-јта ж-а “алас өрөөндөрүндө 12 пудга барабар болгон. 2) ј€нт өлчөө бирдиги. Ѕ. “ашкенде 1 теше, “алас өрөөнүндө 12 теше жерге жакын болгон. 3) —алмагы белгисиз чоң өлчөм бирдиги.  ыргыз эли –осси€га ыкты€рдуу кошулгандан кийин, дүйнө элдеринде кабыл алынган чен бирдиктеринин киргизилиши м-н Ѕ. өз маанисин жоготкон.

Ѕј“ћјЌќ¬ »горь јлексеевич (28. 10. 1906, Ћуцк ш., ¬олынск губ., -8. 1. 1969, ‘рунзе) - сов. тилчи, түрколог, филол, илимд. доктору (1950).  ыргыз ——– »јнын акад. (1954), респ-канын илимге эмг. сиң. ишмери (1963),  ыргыз ——–инин эмг. сиң. мугалими (1956). 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ”——– »јнын алдындагы „ыгыш таануу ил. ассоциаци€ курсунун түрк бөлүмүндө окуган (1925-27). “агдкен ун-тинин чыгыш тилдери кафедрасынан аспирантураны а€ктап, 1941-ж. филол, илимд. кандидаты деген ил. даража алган. 1951-жылдан ———– »јнын  ырг-ндагы филиалынын “ил, ад-т ж-а тарых ин-тунун директоруна ил. иштер б-ча орун басар; 1954-жыл-дан  ырг-н »јнын “ил ж-а ад-т ин-тунун директору.  ыргыз кыз-келиндер педин-тунун кафедра башчысы, 1959-жылдан  ырг-н »јнын “ил ж-а ад-т ин-тунда түркологи€ секторунун, 1963-жылдан „ыгыш таануу бөлүмүнө башчы болуп иштеген. Ѕ-дун ил. иштери негизинен кыргыз тилине арналган: " ыргыз тилинин элементардык грамматикасы" (1932, 1933, орусча ж-а кыргызча чыккан), " ыргыз тилиндеги сөз түркүмдөрү" (1936, орусча), " ыргыз тилинин түндүк диалектилери" (1938), " ыргыз тилинин грамматикасы" (3 бөлүктөн турат. 1939-40), " ыргыз тилинин фонетикалык системасы" (1946), " ыргыз тилин үйрөнүүгө кыскача киришме" (1947), " ыргыз адабий тилинин калыптаныш маселелери" (1952), " ыргыз тилинин грамматика-сын түзүү принциптери" (1954). Ѕ. өмүрүнүн акыркы жылдарында байыркы түрк жазма эстеликтеринин тилин изилдөөгө көп көңүл бурган. ”шул маселеге байланыштуу анын төмөнкүдөй эмгектери орус тилинде жары€ланган: "Ѕайыркы түрк жазма эстеликтеринин тили" (1959), "јзыркы шана байыркы енисеика" (1962), "“уванын байыркы түрк жазма эстеликтери" (1963-65) ж. б. Ѕ-дун кыргыз тили ж-а байыркы түрк тили б-ча 90дон ашык эмгеги ж-а макалалары бар. —ов. ж-а чет элдик түркологдордун арасында чоң кадыр-баркка ээ. Ѕ. Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

јд. ; —артбаев  ., “урсунов ј., ёбилей академика »гор€ јлексеевича Ѕат-манова. (  60-летию' со дн€ рождени€), "»зв. јЌ  ирг. ——–", 1966, N. 3; »горь јлексеевич Ѕатманов. Ќекролог, "—оветска€ тюркологи€", 1970, JM1 1.

Ѕј“ќ¬ ѕавел »ванович. [20. 5(1. 6). 1897-ж. т. ] - арми€нын генералы (1955), эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (1943; 1945). 1929-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1915-жылдан арми€да, 1-дүйн., √ражд. согуштарга катышкан. "¬ыстрел" курсун (1927), ∆ог. академи€лык курсту (1950) бүтүргөн. 1936- 37-ж. »спани€дагы гражд. согушка, 1939-40-ж. сов. -финл. согушка катышкан. Ѕ. ”луу јта ћек. согушта ж-а согуштан кийин аскердик жооптуу жетекчи кызматтарда, ———– ∆ог. —оветинин 1-2- ж-а 4-6-шайл. депутаты. "ќдер операци€сы" (1965) ж. б. эскерүүлөрдүн автору. 5 Ћенин ордени, 3  ызыл “уу, 3 1-дараж. —уворов, 1-дараж.  утузов, 1-дараж. Ѕогдан ’мельницкий, "јрдак Ѕелгиси" ордендери, чет өлкөлүк 3 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕј“ќЋ»“ (гр. bathos - тереңдик, lithos - таш) - жер кыртышынын терең катмарында пайда болгон ири көлөмдүү интрузи€ (көбүнчө грани-тоид) тоо тектери€ин жайгашуу формасы. ћурда Ѕ. төмөн карай чексиз тереңдикке созулган, а€баган зор өлчөмдөгү магмалык массив деп эсеп-телсе, кийинки кезде геофиз. изилдөөлөрдүн натыйжасында Ѕ-тердин астында метаморфизмделген тоо тек-тердин жаткандыгы, алардын ар түрлүү формаларда жайгаша тургандыгы, өлчөмдөрүнүн чексиз эместиги белгилүү болду. Ѕ. орун алган жерде калай, вольфрам, алтын ж. б. ме-таллдардын кендери кездешет. Ѕ-тер ”ралда, ќ. јзи€да,  аз-нда, «абай-кальеде,  авказда,  арели€да кеңири таралган.  ырг-нда —уусамыр Ѕ-и ж. б. бар.

Ѕј“ќћ≈“– - суунун физ., хим. касиеттерин, анын составындагы орг. эмес заттарды изилдөө максатында көлмөнүн тереңдигинен суу алуу үчүн колдонулуучу прибор. »штөө принциптери б-ча Ѕ. тез ж-а жай толмо болуп бөлүнөт. ѕрактикада көбүнчө 2 учунда жабылмалуу капкак-часы м-н оодарылмалуу термометри бар ичке латунь ңилиндринен (көлөмү 300-1000 'мг) турган Ѕ. колдонулат. јл троско байланып, капкак-тары ачык б-ча сууга тик ылдый чөгөрүлөт. Ѕелгилүү тереңдикке жеткенде, анын артынан түшүрүлгөн жүктүн жардамы м-н капкактарды кармап турган тетик бошоп, цилиндр жабылат да, суу анын ичинде калат.

Ѕј“–ј “ј– - капит, айыл чарбадагы жалданма жумушчулар; малы, мүлкү жок, жери жетишсиз болгондуктан, элет жеринде байларга, ма-наптарга жалданып иштеген кишилер, элеттеги пролетариат. јжардын бирден бир жашоо булагы - жалданма эмгек, булар! а эмгек акы башка а. ч. жумушчуларына караганда кем төлөнөт. Ѕатрактык  ырг-нда эзүүнүн капит, формасынын калыптанышына жараша өнүккөн. ѕатриар-халдык-феод. мамилелердин шартында, өзгөчө уруучулук сакталып турган кыргыздар арасында Ѕ. айрыкча эзилген; мал. чарбачылыгында, дыйканчылыкга, о. эле үй тиричилигинде иштешкен. —овет бийлиги ор-ногондон кийинки алгачкы жылдарда да байлар м-н кулактар Ѕ-дын эмгегинен пайдаланышкан. Ѕирок  ырг-п- ' да —овет бийлигинин чыңдалышы Ѕ-дын ал-абалын түп-тамырынан бери жакшыртты. 1927-28-ж.  ырг-нда жүргүзүлгөн ∆ер-суу реформасынын убагында Ѕ-га жер, мал берилди. —овет мамлекети Ѕ-дын мүдөөсүн жактан, жалданып иштөө эзүүгө байланыштуу экенин көрсөттү да, аларга белгилүү жумуш күнүн, туруктуу эмгек акы, дем алыш күнүн ж. б. чараларды белгиледи.  оллективдештирүү башталгандан кийин, Ѕ. колхоздорго киришти. ѕарти€ м-н —овет өкмөтүнүн жүргүзгөн са€сий зор иштери Ѕ-дын таптык аң-сезимин көтөрдү, натыйжада алар —овет бийлигинин элет жериндеги олуттуу ти-регипин бирине айланды. —овет мамлекетинде эзүүчү таптардын жоюлушуна байланыштуу батракчылык жок болду. Ѕ. колхозчуларга айланды. Ѕатракчылык кылуу соң. өлкөлөрдө да жоюлган.

јд. :  ыргыз ——– тарыхы, 2-т., ‘р., 1973.

Ѕј“–ј’ќЋќ√»я (ip. batrachos - бака ж-а. . . логи€)-зоологи€нын жер-де-сууда жашоочуларды изилдөөчү бөлүмүнүн эски аталышы. Ѕ. кийинчерээк жерде-сууда жашоочуларды ж-а сойлоочуларды изилдөөчү герпетологи€ м-н бириктирилген.

"Ѕј“–ј÷ јя ѕ–ј¬ƒј" - газета, ¬ ѕ (б) кыргыз обкомунун ж-а облаткомунун органы, к. "—оветска€  иргизи€".

Ѕј““≈–‘Ћя… (англ. butterfly - көпөлөк) - спорттук сүзүүнүн ыгы, брасстын бир түрү. ———– ∆-а ј Ўда бир убакытта (1934) пайда болгон. —үзүүнүн Ёл аралык федераци€сы (‘»Ќј) 1952-ж. брассты өзүнчө 2 ыкмага - брасс ж-а Ѕ-га бөлгөн. 1953-ж. Ѕ-дын өркүндөтүлгөн варианты- дельфин пайда болду, к. —ууда сугуу.

Ѕј“”ћ»-√рузи€дагы јджар ј——–инин борбору,  ара деңиздин түш. -чыг. жээгинде жайгашкан.  алкы 101 миң (1970).  урорттуу ж-а ө. ж-луу шаар. »ри порт, т. ж. ж-а шоссе жол тоому. Ќефть иштетүүчү (нефть Ѕакудан ж-а “үн.  авказдан алынып келинет), машина (чай ж-а тамак-аш ө. ж. тармактары үчүн) ж-а кеме куруучу з-ддор, чай ф-касы, цитрус комбинаты иштейт. Ѕулардан тышкары сүт, асфальт-бетон, электр тех. приборлор, электрокар ж. б. з-ддор бар. „айдын калдыгынан кофеин алуучу —ов. —оюзундагы жалгыз з-д иштейт. Ѕ-нин түн. -чыг. “а



1-томдуктун 431-432-беттер тартыблай калыптыр - кечирим сурайбыз (∆.∆.)





бат. аймактарынын терр-€лык бө-төнчөлүгүнүн негизинде келип чыккан. јзыркы Ќарын ж-а џсык- өл обл-тары, „үй ж-а “алас өрөөндөрүн Ѕ. “. к. ээлеп турган. Ѕул жерлерде саптар м-н усундардын калдыктары, түргөштөр м-н карлуктар, €гмалар м-н кангулөр жашашкан.  агандар-дын ставкасы „үй суусунун боюндагы —у€б ш-да болгон (азыркы “окмокко жакын). ћамлекеттин башында "эл" деп аталган эң көрүнүктүү феодалдар турган. ”руу башчыларынын жыйынында башкаруучу ж-а аскер башчысы - каган шайланган.  аган өз алдынча падыша сы€ктуу болуп, өз туугандарына ж-а уруу башчыларына та€нган. Үстөмдүк кылган таптын негизи уруу байлары, феодалдар болгон. ћамл. башкаруучу аппарат аскер башындагы бектер м-н толукталып турган. Ёзилген тап "кара будун", "букара эл" деп аталган.  өчмөн калк феодалдар1 уюштурган согуш жортуулдарына катышууга милдеттүү болгон.  өчмөн уруулардын негизги өндүрүш каражаты ж-а феод. өндүрүш мамилелеринин негизи жеке менчик мал ж-а жайыт болгон.  аган мамлекетте башкы жер ээлөөчү болгон, калган феодалдарга өзүнчө жерлер менчиктелип берилген. ‘еодал жайыттарды каалагандай пайдаланган. ћал көчмөндөрдүн жеке менчиги болуу м-н укумдан-тукумга мурас катары өткөн. 6-8-к-да „үй, “алас өрөөндөрүндө ж-а азыркы  ырг-ндын түштүгүндө отурукташкан дыйканчылык мад-ты бир кыйла деңгээлге жеткен. Ўаарлар ж-а кыштактар дыйканчылыктын, сооданын ж-а кол өнөрчүлүктүн борборуна айланган.  алктын 32 тамгадан турган жазуусу болгон. 7-к-дын башында каганат бөтөнчө гүлдөп-өнүккөн. јга —огда ж-а „ыг. “үркстан баш ийген. —анджибу каганы (626) уйгурлардын аймактарын ж-а азыркы јфг-ндын терр-€сын каратып алган. —анджибу-дан кийин каганатта үзгүлтүксүз феод. согуштар жүрүп, төбөлдөр жыл сайын алмашып турган. 704-ж. түр-гөштөрдүн жетекчилеринин бири Ѕ. “. к-нын акыркы кагайын өлтүрүп, ушундан тартып ал терр-€ “ургвш каганатынын карамагында болуп калат. , јд. :  ыргыз ——– тарыхы, 1-т., ‘р., 1973.

Ѕј“џЎ „ќҢ „Ү…  јЌјЋџ -  ыргыз ——–индеги эң ири ирригаци€лык ж-а энергет. канал. ¬ ѕ (б) Ѕ нын ж-а ———– Ё —тин токтому (1940) б-ча курула баштаган.  анал „үй өрөөнүн чыгыштан батышка карай кесин өтөт. јнын 70 км жери 1943-ж. бүтүп, 10 миң га жерди өздөштүрүүгө мүмкүндүк түзгөн. ”луу јта ћек. согуш убагында курулуш иши токтотулган, 1946-ж. кайрадан башталып, 1958-ж. бардык тармагы пайдаланууга берилген.  аналдын уз. 147 км, туурасы 10-20 м, тереңд. 5-6 м. Ѕаш жагы 56 м3/сек суу өткөрөт. 1954-ж. „үй суусунун нугунда плотинага типтеш автоматташтырылган башкы гидро-тех. курулуш салынган.  ызыл-—уу каналдын экинчи суу булагы катары пайдаланылат.  анал респ-канын „үй, јламүдүн,  ант, —окулук, ћоск-ква,  алинин р-ндорун,  азак ——– ћерке р-нунун 78 миң га жерин суу м-н камсыз кылат.  аналда кубаттуулугу 29 миң кет 7 гидроэлектр станци€ курулган. јнда 226 гидро-тех. курулуш, 196 суу өлчөгүч пост бар.

Ѕј“џЎ ЎјћјЋ ј√џћџ - “үн. жарым шардын 40∞ ж-а 50∞ кеңдик-теринин ортосунда батыштан чыгышка багытталган суу агымы. Ѕул р-н-догу агым көбүнчө батышка карай жүрүүчү шамалдын таасири астында пайда болуп, “ынч, јтлантика ж-а »нди океандары м-н ∆ер шарын айланып чыгат. Ѕ. ш. а-нан Ѕенгал, Ѕат. јвстрали€ ж-а ѕеру муздак агымдары бөлүнүп чыгат. јгамдын ылдамд. 1-2 км/с. —уунун темп-расы агамдын түн. бөлүгүндө 12-15∞—, түштүгүндө 1-2∞—, тузд. 35, 0 %0 ден 33, 9-34, 0% о ге чейин.

Ѕј“џЎ„џЋƒј– - 19-к-дын 40-жыл-дарында түзүлгөн орустун коомдук ой-пикириндеги бир багыттын өкүлдөрү-. јлар феод. -крепостной мамилелерди жоюп, –осси€нын "батыштык", б. а. капит, жол м-н өнүгүшүн жактап чыгышкан. Ѕ-дын ћосквадагы кружогуна 40-жылдардын орто ченинде ј. ». √ерцен, “. Ќ. √рановский, Ќ. ѕ. ќгарев, ¬. ѕ. Ѕоткин,  . ƒ.  авелин ж. б. катышкан. Ѕ-дын көпчүлүгү двор€н-помещиктерден чыккан. Ѕул кружок м-н Ѕелинский тыгыз байланышта болгон. ». “ургенев, ѕ. јнненков, ». ѕанаев ж. б. Ѕ-га кошулган. Ѕ. самодержавиелик-крепостной түзүлүштү сынга алып, падышачылыкты "официалдуу элдик" өкмөт деп үгүттөгөн теори€га каршы чыккан.  ийинчерээк Ѕ-дын эстет., филос, социалдык-са€сий маселелер б-ча талаш-тартыштары кружоктун чегинен чыгып, 40-жылдардын а€гында 2 тенденци€нын пайда болушуна алып келди. ќрустун улуу ре-волюционер-демократтары Ѕелинский, √ерцен, ќгарев матер, багытта болуп, дыйкандардын соц. коомун курууну үгүттөшкөн. јл эми  авелин, Ѕоткин ж. б. дин м-н идеализмди, бурж. -по-мещиктик либерализмди жакташкан. јзыркы кездеги Ѕат. өлкөлөрүнүн та* рыхчылары ( .  он, — ѕ. “омкинс, ј. Ўелтинг ж. б. ) "Ѕ. " термининин маанисин тескери түшүндүрүү м-н аны –осси€нын тарыхын бурмалап көрсөтүү максатында пайдаланып жатышат.

Ѕј”Ћ - ќш обл-нын Ћейлек р-нун-дагы  атраң сельсоветине караштуу кыштак.  ашка-—уу өзөнүнүн боюнда. " улунду" к-зунун аймагында. –-ндун борбору »сфанадан 80 км чыг. тарапта, ѕролетарск т. ж. станци€сынан 125 км.  алкы 430 (1971). —егиз жылдык мектеп, китепкана бар.

Ѕј”ћјЌ  арл янович (29. 8. 1892, ¬ильненский волосту, Ћатви€, -1937) - сов. парти€лык ишмер. 1907-жыл-дан  омпарти€нын мүчөсү.  иевдеги коммерци€ ин-тун бүтүргөн. 1917-ж. ѕсков,  иев^ —аратовдо парт, иштерде жүргөн.  йевде ќкт. рев-€сынын катышуучусу/ ( иев). 1920-жылдын декабрынан – ѕ (б)  урск губкомуна секретарь, 1923-^t. – ѕ (б) Ѕ нын аппаратында иштеген. 1928-ж. ¬ ѕ (б) Ѕ ЌЅ… ”юштуруу бюросуна мүчө ж-а —екретариатынын мүчөлүгүнө кандидат, парти€нын Ѕ сынын айыл-кыштак м-н иштөө б-ча бөлүм башчысы, ¬ ѕ (б) нин ћосква  омитетинин экинчи секретары. 1929-30-ж. ¬ ѕ (б) Ѕ нын секретары ж-а ћосква комитетинин биринчи секретары. 1930-ж. ¬ ѕ (б) Ѕ нын секретары ж-а ¬ ѕ (б) Ѕ нын ”юштуруу бюросуна мүчө. 1931-34-ж. ¬ ѕ (б) Ѕ нын ќ. јзи€ Ѕюросуна биринчи секретарь болуп иштеп, ќ. јзи€да парт, уюмдарды иде€лык ж-а уюштуруу жагынан чыңдоого, ќ. јзи€ респ-калары-нын экономикасы м-н мад-тын өнүк-түрүүгө зор салым кошкон. 1934-ж. ¬ ѕ (б) Ѕ нын бөлүм башчысы. ѕарти€нын 14-17-съезддеринде ¬ ѕ (б) Ѕ га, ———– Ѕј ка мүчө болуп шайланган.

Ѕј”ћјЌ Ќиколай Ёрнестович [17 (29). 5. 1873,  азан, -8 (31). 10. 1905, ћосква] - адис революционер, большевиктер парти€сынын ишмери.  ол өнөрчү үй-бүлөдон. 1895-ж.  азан вет. ин-тун бүтүргөн. 1896-97-ж. ѕетербург "∆умушчу табын эркиндикке чыгаруу үчүн күрөш союзунун" активдүү мүчөсү. 1897-ж. камалып, 1899-ж. ¬€тка губ-на айдалат, андан Ўвейцари€га качат. јл "»скраны" уюштурууда (1900) ¬. ». Ћенинге активдүү жардамчы ж-а "»скранын" жашырын агенти болгон. ѕарти€нын 2-съездинин (1903) делегаты. 1903-ж. ћосква парт, уюмун ж-а –—ƒ–ѕ Ѕ нын “үндүк бюросун башкарат. 1904-жылдын июнунан 1905-жылдын окт€брына чейин камакта. “үрмөдөн чыккандан кийин рев-€лык ишке активдүү катышат. 1905-ж. 18-окт€брда демонстраци€ мезгилинде черносотЄн-чи тарабынан жырткычтык м-н өлтү-рүлгөн. јны көмүү 300 миң адам катышкан зор са€сий демонстраци€м айланган. ћосквадагы район, көчө, а€нт, жог. тех. окуу жайына Ѕ-дын ысымы берилген.

"Ѕј”’ј”«"- √ермани€дагы архит. курулуш, көркөм чыг-лык жог. окуу жайы ж-а анын бирикмеси. 1919-ж. архит. чыг-лыктын педагогу ж-а тео-ретиги ¬. √ропиус тарабынан архи-текторлорду, сүрөтчү-конструкторлор-ду жаңы метод м-н тарби€лоо максатында уюштурулган. "Ѕ. " 1933-жылга чейин иштеп, фашисттер бийликке келгенде жоюлган. "Ѕ-да" белгилүү функционалист архитекторлор ¬. √ропиус, ’. ћейер, Ћ. ћис ван дор –оэ-лер шакирттери м-н эксперимент жасашып, аларга өз өнөрлөрүн үйре-түшкөн.

Ѕј”Ё– ќтто (1882-1938)-австра-ли€лык с. -д. лидерлеринин бири, ав-стромарксизмдин идеологу. Ѕурж. үй-бүлөдө туулган. Ѕилими б-ча юрист, 2-»нтернационалдын көрүнүктүү ишмери.  . –еннер м-н бирге маданий-улуттук автономи€ теори€сын сунуш кылган. ќрус аскерлерине 1-дүйнелүк согушта туткунга түшүп, –осси€дагы ‘евр. рев-€сынан кийин ѕетроград-дагы меньшевиктер м-н жакындашкан. јвстри€ респ-касъгаын тышкы иштер министри (1918-19). јвстри€ м-н √ермани€нын биригүүсүн жактаган. Өзүнүн эмгектеринде –осси€дагы пролет, рев-€га ж-а большевиктер парти€сынын са€сатына каршы болгон. Ќегизинен оппортунистчил, центристчил позици€да турса да, ———–де социализмдин ийгиликтери-нен, башка өлкөлөрдө фашизмге каршы, антиимпер. күрөштүн күчөшүнөн улам өмүрүнүн акырында өзүнүн кээ бир реформачыл көз караштарын кайра талдоо жолуна түшкөн.

Ѕј‘‘»Ќ ƒ≈Ң»«» -“үн. ћуз океа-нынын жартылай туюк деңизи; √ренланди€ м-н  анада, јрктика архипе-лагынын ортосунда. ƒеңизди ƒейвис кысыгы јтлантика океаны м-н, ал эми түндүгүндө бир нече кысык “үн. ћуз. океаны м-н туташтырып турат. ј€нты 689 км2, орт. тереңд. 861 м, эң терең жери 2136 м. —уусунун орт. көлөмү 593 миң км3. “узд. 30, 0-32, 0 %0.  ышында тоңот. Ѕ. д-нин чыг. бөлүгүндө көн сандаган айсберг-дер пайда болуп, јтлантика океанына таралат. ƒеңиз балыктарга (белуха, треска, сельд ж. б. ) бай. јвг. ж-а сент. айларында гана кеме жүрөт. ƒеңиз англ. са€катчы ”. Ѕаффиндин ысымынан аталган.

Ѕј‘‘»Ќ ∆≈–» -  анаданын јрктика архипелагындагы эң ири арал;  анаданын бир бөлүгү. ј€нты 478 миң -км2. Ќегизинен кембрийге чейинки кристаллдуу тоо тектерден, көбүнчө гнейс ж-а кристаллдуу сланец-, тен түзүлгөн. „ыг. бөлүгү тоолуу (бийикт. 2591 м), жээктери фьорддуу. Ѕат. жагы жапыз ж-а жазы дөңсөө-лүү түздүк (бийикт. 150-200 лг), мында саз м-н ири көлдөр көп.  лиматы арктикалык-нымдуу, кар көп жаап, тоолору мөңгүлүү (а€нты 83 миң км2). ћохтуу эңилчек, тундра ба-далдары өсөт. јйбанаттары: деминг, арктика койону, ак түлкү ж. б.  алкы «. миңге жакын. јнгл. са€катчы ”. Ѕаффиндин ысымы м-н аталган.

Ѕј’ »оганн —ебасть€н (1685, Ёйза-нах, - 1750, Ћейпциг) - немец композитору, органист. ћузыканттын үй-бүлөсүндө туулган, ќрдруфта (1965- 1700), Ћюнебургда (1700-03) окуган. јл тирүүсүндө органист катары атак алып, композиторлук жагы анчалык таанылган эмес. јнын музыкасынын кадыры кийин гана билинди. Ѕ. опе-радан башка жанрлардын баарында иштеп, ёќќден ашык ар түрдүү муз. чыгарма жараткан. ќрган, клавир, оркестр үчүн жазылган сюиталары, со-наталары, концерттери, фугалары бар. Ѕелгилүү чыг-лары: "ћатфейди эңсөө", "—и-минор ћессасы", "ћагнифи-кат", "–ождество оратори€сы", "ѕасха оратори€сы" ж. б. ƒиний мазмун-да болсо да, Ѕ-тын музыкасына полифони€ м-н гармони€лык ойлоонун көркөм айкалышы, көркөм сүрөттөөнүн дааналыгы, филос. тереңдик мүнөздүү. Ћейпңигде 1950-жылдан бери ар 4 жылда Ѕах атн. эл аралык конкурс өткөрүлөт.

јд. : ’ у б о в √., —ебасть€н Ѕах, 4 изд., ћ., 1963.

Ѕј’ћјЌ  урт (22. 6. 1909-ж. т. ) - немец жумушчу кыймылынын ишмери. 1932-жылдан √ермани€ компарти€сынын мүчөсү (1938). ‘ранци€га барып  аршылык көрсөтүү кыймылына катышкан. 1942-ж. камакка алынып, 1945-жылга чейин фаш. конц-лагерде болгон. 1945-ж. "Ќацизм убагында куугунтукка алынган адамдардын бирикмесин" уюштурууга катышып, анын президиум мүчөсү ж-а  аршылык көрсөтүү кыймылына катышуучулардын эл аралык федера-ци€сына мүчө болгон. 1950-жылдан √ермани€ компарти€сынын башкармасынын секретариатында иштеп, парти€га тыюу салынгандан кийин (1956), "“ат" журналынын Ѕонндогу кабарчысы болгон. √ермани€нын коммунисттик парти€сын (√ ѕ) түзүүнүн демилгечиси. 1969-жылдан √ ѕ-нин пред-ли, 1973-жылдан ардактуу пред-ли.

Ѕј’–≈…Ќ, Ѕахрейн аралдары - јзи€дагы ѕерси€ булуңунун түш. -бат. бөлүгүндөгү 20га жакын аралды бириктирген кн€здык (шейхтик). ј€нты 598 км2.  алкы 216, 2 миң (1971), көпчүлүгү - арабдар. ћусулман дининде, мамл. тили - араб тили.  алкынын 74% шаарда турат. Ѕорбору - ћанама. »ри аралдары: Ѕахрейн (уз. 60 км, туурасы 18 км), ћу-харрак, ”мм-Ќаасан, —итра ж. б. ∆ери түзөң (бийикт. 135 м ге чейин) келип, аки таш тоо тектеринен турат.  лиматы тропиктик ж-а субтропиктик. январдын орт. темп-расы 16∞—, июль - августта 37∞—, жаан-чачындын жылдык саны 90 мм ге жакын. Ѕ. - экономикасы начар өнүккөн, чет өлкөлүк капиталга көз каранды өлкө. “арыхый справка. Ѕ. з. башындагы Ѕ. - араб кн€здыгы; 4-6-к-дарда —а-санилер мамлекетине, кийин јраб халифатына кирген. 9-к-да карматтар басып алган. 13-к-да көз каранды эместикке жетишкен, бирок көп узабай эле ќрмуз эмиратына кошулган. 16-к-дын башында Ѕ-ди португали€-лыктар басып алса, 17-к-да »рандын кол астына өткөн. 1784-ж. көз каранды эмес болуп жары€ланган. 1820-ж. англичандар Ѕ-ди иш жүзүндө колони€га айландырган. 1-дүйн. согуш кезинде Ѕ-де Ѕритани€нын ири аскер базасы түзүлгөн. 2-дүйн. согуш мезгилинде (1939-45) Ѕ-де јнгли€нын куралдуу күчтөрү турган. 1918-ж. башталган улуттук-бошт. кыймылы 2-дүйн. согуштан кийин күчөй баштаган. 1956-жылдан тартып бул кыймылга ”луттук-боштондукка чыгуу фронту жетекчилик кылган. 1968-жыл-дан бери бир кыйла өлкөлөр м-н катар ѕерси€ булуңупдагы јраб кн€з-дыктарынын федераци€сына кире тургандыгы жары€ланган. ќќЌдун атайын жиберилген мисси€сына (1970) Ѕ-дин калкы көз каранды эместикти каалаганын билдирди.  оопсуздук —овети 1970-ж. 11-майда мисси€нын докладын кубаттап, Ѕ. өз алдынча көз каранды эмес мамлекет болуп калды. Ќегизги байлыгы - нефть. Өлкөдөгү бардык нефть кендери амер. "Ѕахрейн петролеум компани€сынын" (Ѕјѕ ќ) колунда. јлынган нефть (3, 5 млн. т, 1972) ж-а —ауд јрави€-сынан нефтинин бир бөлүгү суу астындагы түтүк аркылуу келип, анын чыг. бөлүгүндөгү Ѕахрейн з-дунда (жылына 11 млн. г нефть чыгарат) кайра иштетилет. Ѕахрейн, ћухаррак, —итра а-дарында дан эгиндери, финик пальмасы, батат, помидор, баклажан ж. б. эгилет. Ѕалык уулоо ж-а бермет промысели м-н кесипчилик кылат. јвтомоб. жолдорунун уз. 200 км ге жакын. Ѕашкы порттору: ћанама, —итра, —ульман. Ѕ-де 1919-жылга чейин жалпы билим берүүчү мектеп болгон эмес. —абаттуу адамдардын саны кийин чет өлкөлүк ком-пани€лардын нефть кендерин шпте-түүсүнө, б. а. кат тааныган жумушчуларды да€рдоонун зарылдыгына байланыштуу көбөйдү. Ѕирок калктын көбү али сабатсыз. Өлкөдө бир дагы жогорку окуу жайы жок.

јд. : Ѕод€нский Ѕ. Ћ., Ѕахрейн, ћ., 1962; Ѕод€нский ¬. Ћ. и Ћазарев ћ. —, ёжна€ и восточна€ јрави€, в кн. : Ќовейша€ истори€ арабских стран, ћ., 1968; Ѕод€нский ¬., √ерасимов ќ., ћ е д в е д к о Ћ.,  н€жества ѕерсидского залива, ћ., 1970.

Ѕј’–”Ў»Ќ —ергей ¬ладимирович (1882-1950)-сов. тарыхчы, ———– »јга мүчө-корр. (1939), –—‘—– пед. »јнын анык мүчөсү (1945), ћосква ун-тин бүтүргөн (1904). ќшол ун-ттин приват-доценти. (1909), проф. (1927). 1937-жылдан ———– »јнын “арых ин-тунда иштеген. 16-17-к. –осси€нын экон. тарыхын, тап күрөшүн, чет €?акаларынын тарыхын, ички са€сатын. изилдеген. "ћоскванын тарыхы" (1-2-т., 1952, 1953), "ƒипломати€нын тарыхы" (1941; бул эмгеги ———–дин ћамл. сыйлыгына татыктуу болгон, 1942) деген көп томдуу китептердин редактору ж-а авторлорунун бири. ќ. јзи€ м-н «акавказьенин, —ибирдин, џ. „ыгыштын элдеринин тарыхы б-ча бир нече эмгек жазган. јлардын ичинде "17-кылымдагы ≈нисей кыргыздары" деген китеби бар. ∆ог. окуу жайлары үчүн окуу китептеринин автору.

Ѕј’„»—ј–ј… “џЌ„“џ  ƒќ√ќ¬ќ–” (1681)-17-к-дын 70-ж-дары ќрус мамлекети м-н “урци€ ж-а  рым хандыгынын ортосунда 20 жылга түзүлгөн убактылуу тынчтык договору. 1680-ж. 26-августта ѕольшадагы резидент ¬. ћ. “€пкин, дь€к Ќ. ћ. «отов, украиналык катчы —. –акович  рымга элчи болуп жиберилип, 1681-ж. 13-€нварда Ѕахчисарайда договор түзүлгөн. јнын шарты: –осси€ м-н “урци€нын чек арасы ƒнепр б-ча өткөн;  иев, ¬асильков, “риполье ш-лары, ƒедовщина ж-а –адомышль жерлери –осси€га калган. —ол жээк ”краина м-н  иевдин –осси€га ко-шулушун ж-а запорожьелик казак-тардын –осси€ букарасы болушуна “урци€ макул болгон. Ѕуг м-н ƒнепр ортосунда бейтарап зона түзүлгөн.  рым татарлары ƒнепр ж. б. өзөндө-рүнүн жээктериндеги талааларда көчүп жүрүү ж-а аңчылык кылуу үчүн укук алышкан; казактар ж. б. орус калкы ƒнепрде ж-а анын куймала-рында балык кармоого, туз алууга, аңчылыкка ж-а ƒнепрден  ара деңизге чейин эркин сүзүүгө укук алышкан.

Ѕј÷»ЋЋјЋј– (лат. bacillum - та€кча)-өөрчүү учурунда спора пайда кылуучу та€кча түрүндөгү бактери€лар.  ургакчылыкка, жог. темп-рага ж-а хим. заттардын таасирине туруктуу.  өпчүлүк Ѕ. - сапрофиттер, айрымдары оору козгогучтар. Ѕ. жаратылышта кеңири таралган, алар орг. заттарды минералдаштыруу процессине катышат.

Ѕј÷»ЋЋјЌџ јЋџѕ ∆Ү–ҮҮ„ҮЋҮ  - оорунун белгилери билинбей, организмде сакталган кээ бир жугуштуу оорулардын козгогучтарынын айлана-чөйрөгө бөлүнүп чыгышы.  өпчүлүк жугуштуу оорулардын коз-гогучтарын адам организминде алып жүрөт, бирок өзү оорубайт. Ѕ. а. ж. түрдүү жугуштуу ооруларда түрдүүчө болот. ћис, ич келтеде 8-15 күндөн бир нече жылга созулат. Ѕ. а. ж. тамак-аш ж-а балдар мекемелерине өтө коркунучтуу. јларды өзгөчө эпи-деми€лык көзөмөлгө алып, өз убагында дарылоо керек.

Ѕј„ј…џ - жибек кездеменин бир түрү. јл ќкт. рев-€сына чейин “ешкен, јнжи€н, ‘ергана, ќш ж. б. кол өнөрчүлүгү өнүккөн шаарларда токулган. Ѕул кездемеден кыргыздар жууркан, алтыгат капташып, туш кийизге ортолук жасашкан. Ѕ-дан кыз-келиндер көйнөк, күрмө, улгайган а€лдар, балдар чапан кийишкен.

ЅјЎ - жандуулардын тулку боюнан обочолонгон дененин алдыңкы же жог. бөлүгү. јнда борб. нерв системасы, сезүү органдары, тамак сиңирүү ж-а дем алуу системаларынын алдыңкы бөлүктөрү жайгашкан. Ѕ-тын обочолонушу м-н кыймылы ар бир класс өкүлдөрүндө түрдүүчө: ба-лыктарда ж-а жерде-сууда жашоочу-ларда-кыймылсыз, ал эми сүт эмүү-чүлөрдө, канаттууларда, боору м-н сойлоп жүрүүчүлөрдө моюн бөлүгү омурткалуу болгондуктан, кыймылдуу келип, туш тарабын кароого (киттен башкасы) жарамдуу. . јдамдын Ѕ. башка жандыктардыкынан өзгөчө өөрчүгөн; оой жүгүртүүгө ийкемдүү мээси бар.

ЅјЎ Ѕ”““”” ћќЋЋё— јЋј– (Cephalopoda) - моллюскалар тибиндеги омурткасыз жаныбарлар классы. ”з. 1 см-18 м, денеси симметри€луу 2 жактуу, айрым жыныстуу, башында 8 же 10 булчуңдуу тинтүүр-лөрү бар. јлар башка моллюскалар сы€ктуу эле, баш буттуулар классы-на биригет. ƒенеси жон жагынан манти€ м-н капталып, курсагынын бош калган жери манти€ көңдөйүн түзөт. јл башынын жанындагы жылчык аркылуу тышкы чөйрө м-н байланышат. ћанти€ көңдөйүнүн кире беришинде сыртка чыгып турган булчуңдуу орган - воронка орун алган.  өңдөйгө кирген суу күчтүү булчуң-дардын жыйрылуусунан воронка аркылуу сыртка түртүлүп чыкканда, ал арты м-н жылат. Ѕ. б. м-дын 600гө жакын түрү жер шарынын бардык деңиздеринде жашайт. јлардын калдыктары палеозой ж-а мезозой мезгилиндеги пайда болгон тоо тектер-дин жашын аныктоодо кереги тиет.

ЅјЎ  ≈Ћ“≈ - катуу кармаган, кээде (согуш убагында, ачарчылыкта ж. б. ) эпидеми€лык мүнөздөгү жугуштуу оору. Ѕ. к-нин козгогучун амер. илимпоз ’. –иккетс (1910) ж-а чех илимпозу — ѕровацек (1913) тапкан-дыктан, ѕровацек риккетси€сы деп аталган. јдамда Ѕ. к-нин табигый иммунитети жок. јны оорулуу адамдан соо адамга бит жугузат. ќорулуу адамдын канын соргон бит 5-7 күндөн кийин жугуштуу болуп калат. ”шул мезгилде биттин ичегисинде көбөйгөн риккетси€лар анын заңы м-н адамдын денесине ж-а ич кийимдерине чыгат.  иши тырманганда териге сүртүлгөн микробдор кан ж-а ткан-дарга өтөт. Ѕ. к-нин козгогучу организмге киргенден 10-14 күндөн (ин-кубаци€лык мезгил) кийин оору капысынан катуу кармайт. ƒененин темп-расы 38-40∞ка көтөрүлөт, башы ооруп, бети шишимик тартат. “амыр бат-бат кагып, кандын басымы төмөндөйт. ƒеми кысылып, көк боор чоңоет. ќору башталгандан 4-5 күндөн кийин териде кызамыкка окшогон кызыл тактар, адегенде көкүрөктө, андан кийин бүт денеде пайда болот.  ызыл тактар пайда болгондо, - оорулуу эсинен танып, жөөлүйт, ' баш оорусу күч алат. ƒененин ысышы 12 -15 күнгө созулат. Ѕ. к. кабылдап кетсе, жүрөк кан тамыр системасынын начарлашына ж-а өпкөнүн сез-генишине алып келет. ќорулуу сакал баштаганда, темп-ра 2-3 күндүн ичинде акырындык м-н төмөндөйт. ƒарылоодо антибиотиктер колдонулат. Ѕ. к-нин алдын алуу үчүн битке каршы чараларды колдонуп, оорулуу м-н бирге болгон адамдардын эсебин алып, 25 күнгө чейин текшерип туруу керек. Ѕ. к-ге каршы вакцина м-н арасынан 7-10 күн өткөрүп, « жолу эмдөө жүргүзүлөт.

ЅјЎ  »…»ћ -башка кийүүчү кийимдин жалпы наамы.  алк мекендеген жерлердин аба ырайына, элдердин салтына, жаш өзгөчөлүктөрүнө, жыныстык ж-а социалдык жик-терине жараша Ѕ. к. сырткы түрү, жердиги ж. б. жагынан айырмаланат, о. эле анын жасалыш жагдайлары өндүрүштүн өнүгүү баскычтарына ж-а коомдун маданий деңгээлине да байланышат.  ыргыздын кылымдардан берки Ѕ. к., бир катар көчмөн элдердикиндей эле, тебетей, тумак, малакай, топу, калпак, элечек, шөкүлө, жоолук болгон. Ѕулар айбанаттардын терисинен, кийизден, кездемеден ∆ыл мезгилдеринин жылуу же суук убактарында кийип жүрүүгө ылайыкталып жасалган. Ѕ. к-дин жердиги-нин сапаты, өңү ж-а сырткы түрү кишинин жынысына, жашына, о. эле социалдык абалына жараша болгон. ћис, малакайдын кыры саңсаң көрпөдөй же түлкү теринин боорунан жасалган; төбөсүнүн ичи-тышы арзан кездемеден 2-3 талаа болуп бычылып, жүн же кебез салынып кабылган. Ѕул балдар м-н улгайып калгандар кийүүгө же жумуш _уба-гында башка сала коюуга ыңгайлуу болгон. ∆оолук үй тиричилигинде а€лдар салынып жүрүүгө ыңгайлуу ж-а аны жасап алуу кымбат эмес. ќшондуктан мурунку замандарда элечек, шөкүлө кийүү колунан келбеген жарды үй-бүлөдөгү а€лдар ургунда-та жоолук салынган. јзыркы кыргыз эли интер. Ѕ. к. м-н катар өзүнүн улуттук Ѕ. к-мин да кийет.

ЅјЎ ћј јЋј - мезгилдүү басма сөздүн (газета, журналдын) биринчи бетине берилүүчү директивалык, жетекчи макаласы. Ѕ. м. тигил же бул маселе б-ча редакци€нын көз карашын ба€ндаган ред. макала катары газета-журналдын негизги багытын белгилеп турат. ѕарти€лык сов. басма сөздө Ѕ. м. чоң мааниге ээ, ал - коммунисттик парти€нын са€сатын про-пагандалоонун, сынды, өзүн өзү сыноону жайылтуунун, рев-€чыл кыраакылыгы өстүрүүнүн ж-а элди чыг-чыл демилгелүүлүккө шыктандыруу-нун негизги куралынын- бири.

ЅјЎ ќќ–” - түрдүү оорулардын көп жолугуучу белгилеринин бири. ћээнин же анын кабыкчасынын, кан та-мырларынын, нерв учтарынын (репе птордун) оорусунан пайда болот. Ѕ. о-нун пайда болушу түрдүү факторлорго байланыштуу, ошон үчүн аный белгилери да ар түрдүү. Ѕаш ооруганда кусуу, баштын айланышы ж-а көздүн көрүүсүнүн бузулушу ыктымал. Ѕаштын сырткы бетинин бир гана жери ооруса, анда ал демейде ооруган органдарга (көз, кулак, тиш ж. б. ) тийиштүү. Ўакыйда, баш сөөгүнөн же омурткадан чыккан нерв-дин невралги€ сында баштын жарымы ооруйт. Ѕ. о. мээнин орг. оорусунда (шишик, абсцесс, атеросклероз ж. б. сезгенүүлөрдө), мээге сары суу толгондо, гипертони€, гипотони€ ж-а ички органдардын оорусунда же уулан-ганда байкалат. ќ. эле эт ысыганда, нерв системасынын иштеши бузулганда да баш ооруйт. ƒарылоо негизги ооруга жараша жүргүзүлөт: кан-тамырларын кеңейтүүчү же тарытуу-чу, мээнин кан тамырынын басымын азайтуучу ж. б. ооруну басылтуучу дарылар берилет.

ЅјЎ —ӨӨ  (cranium) - кишинин ж-а омурткалуу жаныбарлардын баш ске-лети. Ѕ. с. 2 бөлүктөн турат: негизги (мээнин же нервдүү) ж-а висцерал-дык (бет жак). Ќегизги Ѕ. с. тулку бойдун скелетинин уландысы болуп, мээни ж-а мээдеги жыт сезүү, көрүү, угуу органдарын тышкы уру-нуудан сактайт. Ѕакалоору м-н дем алуучу жаныбарларда висцералдык Ѕ. с. дем алуу функци€сын, анын алдыңкы догосу тамакты тиштөө милдетин аткарат. ∆аныбарлардын негизги Ѕ. с-гү омурткалардын жог. до-госунун кошулган жерине туш келүүчү, хорданын алдыңкы учунун узундугу м-н кеткен муунактардын калдыгы бар кемирчек пластинкалардан (парахордали€лардан) пайда болот. ¬исцералдык Ѕ. с. жаныбарларда ичеги каналынан жутуу бөлүгүндө, бакалоор тосмосунда скелет (висцералдык дого) түрүндө жаралат.  ишинин Ѕ. с. 8 жуп (төбө, чыкый, үстүңкү жаак, мурундун төмөнкү ка-цылжаары, таңдай, чыкчыт, жаш, мурун) ж-а 7 жалкы (маңдай, желке, шынаага окшош же негизги, калбыр сымал, көнчөк, алдыңкы жаак, тил алдындагы сөөк) сөөктөн турат. јдамдын Ѕ. с-гү 2 бөлүктөн турат: мээ жак (өйдөкү, ортоңку) ж-а бет сөөктөрү (ылдыйкы, алдыңкы). ћээ жак көцдөйдүн үстү - Ѕ. с-түн төбөсүн, асты негизин түзөт. “өбө ортосунда кемик заты бар, ички ж-а сырткы пластинкадан турган жалпак (маңдай, төбө, желке ж-а эки шынаа сымал сөөктөрдүн кабырчыктары) сөөктөрдөн турат. Ѕ. с-түн негизин желке, шынаа сымал, маңдай ж-а 2 чыкый сөөгү тү::өт. ∆елке сөөгү Ѕ. с-түн негизин ж-а төбөсүн түзүү м-н аны артынан ж-а ылдый жагынан чектеп, өзүнүн дөмпөк урунчугу аркылуу 1-моюн омуртка м-н муундаштырып турат. „ыкый сөөктөрү мээ жак Ѕ. с-түн каптал тарабын ж-а негизин түзөт. јнын көңдөйүндө угуу ж-а тең салмак органдары жайгашкан. ћээ жак Ѕ. с-түн негиаинин ички бети (к. сүрөт) 3 жуп ойдуңдан турат. јлдыңкы Ѕ. с. ойдуңун маңдай сөөктүн көз жак бөлүгү, калбыр сы€ктуу сөөктүн горизонталь плас-тинкасы түзөт. јга мээнин маңдай бөлүгү туура келет. ќртоңку ойдуң-ду шынаа сымал сөөктүн чоң канаттары м-н чыкый сөөгүнүн пирамида-сынын алдыңкы бети түзүп, анда мээ бөлүгү орун алган. јрткы ойдуңда кичине мээ жайгашып, аны чыкый сөөктөрүнүн пирамидасынын арткы бети ж-а желке сөөгүнүн кабырчыгы түзөт. ћээ жак Ѕ. с-түн негизинин сырткы бетинде (к. сүрөт) көп ур-чуктар ж-а тешикчелер бар. Ѕорб. бөлүгүн кулкун бекүүчү желке сөөгүнүн негизги бөлүгүнүн астыңкы бети түзөт. јл чыкый сөөгүнүн пирамидасынын таштуу бөлүкчөсү м-н чектелет. Ѕул бетке кан тамыр ж-а нерв өтүүчү тешиктердин эң чоңу - Ѕ. с-түн моюнтурук тепгокчеси кирет. Ѕет Ѕ. с-түн "каптал бетинде тышкы угуу жолу, анын артында бет нерви өтүүчү чыкый сөөгүнүн шибеге-упчу сымал тешиги орун алган. Ѕет Ѕ. с-нүн алдыңкы каптал бөлүгү чыкый сөөгүнүн урчугу м-н биригип, чыкчыт догосун түзүүчү чыкчыт сөөгүнөн турат (к. сүрөт). јстыңкы жаактын сөөгү 2 урчукчасы аркылуу чыкый сөөгү м-н байланышып, тамак жегенге ж-а сүйлөөгө катышат.

ЅјЎ —Ү…ЋӨћ - багынычтуу татаал сүйлөмдүн составындагы өзүнчө ажыратып жиберсе, маанисин толук сактап кала турган ж-а айтылуучу ойдун негизин билдирген сүйлөм. ћис, Ѕиз а-бу дегенче болбой, капты жонуна силкий көтөруп, эңкейген ƒани€р кампаны көздөй басты („. јйтматов).

ЅјЎ “јҢћј… - жаштардын, асыресе кыз-келиндердин оюн-300гу. »лгери ата-энелери бир жакка кеткенде, жаштар үйлөрүндөгү катылуу тамак-аштан алып чыгышып, бир үйгө жыйналып, кичинекей отуруш жасашып, көңүл ачышкан.

ЅјЎ „≈ “ӨӨ „ј–ј—џ - тергөө же сот органдары тарабынан айыпкерте, соттолуучуга колдонулуучу мажбурлоо чарасы. Ѕ. ч. ч. кылмыш жоопкерчилигине тартыла турган адам тергөө ж-а сот органдарынын тер-гөөлөрүнөн же сот өкүмүн аткаруудан качып кетпес үчүн же иштин акыйкатына жетүүгө тоскоолдук кел-тирбес үчүн, о. эле кылмыш жасоону улантпоо же кайталантпоо максатында колдонулат. ¬. ч. ч. төмөндөгүлөр: турган жеринен кетпөө тил каты, жекече же коомдук уюмдардын кепилдигине берүү, үйдө камоо, мүлкүн кармоо, залог (салым) калтыруу, камакка алуу.  ылмыштуу кишиге Ѕ. ч. ч-н белгилөөдө анын кылмышынын оордугу, тергөөдөн, соттон качып кетүүгө шектүүлүгү, кылмыштын бетин ачууга тоскоол кылуучу жагдайлары, саламаттыгы ж. б. абалы эске алынат.

ЅјЎ-Ѕ”Ћј  - ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы  атта-“алдык сельсо-ветине караштуу кыштак. " атта-“алдык" с-зунун аймагында. ќш ш-нан 14 км чыг. тарапта, р-ндун борбору  ара-—уудан 36 км.  алкы 433 (1973). јйылдык профтех, окуу жайы, орто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ЅјЎ ј »Ў ≈  ќ“ќ–”” -сов. эмгек укугу б-ча жумушчу, кызматчы-нын эмгек келишиминде көрсөтүлгөндөй башка ишке которулушу. ∆умушчу, кызматчыларды убактылуу же дайыма иштөөгө которууга болот. Ѕир эле ишканада, мекемеде, уюмда квалификаци€сын, кызматын, эмгек акынын өлчөмүн, жеңилдикти, артыкчылыкты ж. б. эмгек шарттарын олуттуу өзгөртпөстөн эле жумушчу же кызматчыны башка ишке которуштуруу Ѕ. и. к. болуп саналат. ∆умушчу, кызматчыларды башка ишке дайыма иштөөгө которуу үчүн алардын макулдугу керек. јндай болбосо которуу законсуз деп эсептелип, мурунку ишине кайра коюлат. ∆умушчу, кызматчыларды башка ишке дайыма иштөө үчүн которгондо, алардын мурунку иштеген кызматы сакталбастан, аны м-н түзүлгөн 1-эмгек келишиминин негизги шарттары таптакыр өзгөрөт, ишке убактылуу которгондо, иш оруну сакталып, мөөнөтү бүткөн соң, мурунку ишине кайра барат. ”бактылуу которуу ошол эле мекеменин ичинде, ошол эле жерде болууга тийиш; бөлөк жерге, бөлөк мекемеге иштешке кызматкерди убактылуу которууга болбойт. Ѕ. и. к-нун тартиби " ыргыз ——–инин эмгек жөнүндөгү закондор  одексинин" 27- 30, 170-171-стать€ларында ачык көрсөтүлгөн.

ЅјЎ- ј…џҢƒџ -Ќарын обл-нын јт-Ѕашы р-нундагы јча- айыңды сельсоветине караштуу кыштак. ———–дин 50 жылдыгы атн. с-здун аймагында. –-ндун борбору јт-Ѕашыдан 16 км чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 257 км.  алкы 2140 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ЅјЎ- ј–ј-—”” - јламүдүн р-нундагы ќрто-јлыш сельсоветине караштуу кыштак. јламүдүн с-зунун аймагында. Ѕайтиктин Ѕас-Ѕөлтөгү-нүн түш. -бат. этегинде жайгашкан. –-ндун борбору јламүдүндөн 26 км түш. -бат. тарапта, ѕишпек т. ж. станци€сынан 20 км.  алкы 601 (1974). Ѕашталгыч мектеп, китепкана, медпункт бар.

ЅјЎ ј–√џ„ —Ө« - эсептейм машинанын иштешинин айрым этапта-рын аныктоочу коддордун комбинаци€сы же сандар м-н айрым амалдарды жүргүзүүнү гана эмес, көп сандарга өтүүнү да аткаруучу код.  оманда эң жөнөкөй Ѕ. с. болуп саналат. Ѕ. с-дүн мындай системасы "—тертч" машинасы үчүн иштелип чыккан. Ѕул система машинанын бир адрестүү командаларынын структурасы м-н тыгыз байланышкан. Ѕ. с. кадимки командаларга караганда ал-горитмди бир кыйла үнөмдүү ж-а көрүнүктүү жазууга мүмкүндүк берет. Ѕ. с-дүн жардамы м-н алгачкы ж-а орто аралык көп сандар жакшы жазылат.

ЅјЎ ј–”” - материалдык объектини иретке келтирүү процесси. Ѕ. информаци€ м-н тыгыз байланыштуу. Ёффективдүү башкаруу үчүн информ. процесстерди билүү керек. Ѕ. ж-а информ. процесстерди * өздөштүрүү, материалдык өндүрүш чөйрөсүндө эмгектин эффективдүүЋүгүн жогорулатуу, эмгектин интеллектуалдыгы үчүн зарыл. ∆аныбарлар дүйнөсүндө, техникада, экономикада Ѕ. көп жактуу болгондугуна карабастан, алардын баарына таандык универсал мүнөздөгү анын жалпы бир схемасы болот. јр кандай Ѕ. процесси байланыш каналы м-н бириктирилген башкаруучу системада ж-а башкарылуучу же аткаруучу органдан турган уюштурулган система м-н байланышкан. Ѕ. уюштурулган система м-н ин-формаци€ны кабыл алуу, берүү ж-а кайра иштетүүнүн негизинде ишке ашырылат. Ѕ-чу система түз байланыш аркылуу аткаруучу органдарга команда берип, кайра аткаруучу ор-гандардан кабар берүүчү информа-ци€ны алат. Ѕ-чу система мындан тышкары сырткы чөйрө ж-дөгү ин-формаци€ны атайын сезгич же ченегич органдар аркылуу да алат. Ѕиздин өлкөдө са€сий, а. ч-лык, экон., шшмий-тех. проблемаларды чечүү үчүн Ѕ. маселесине олуттуу көңүл бурулуп жатат. “ехникада тех. системаларды Ѕ. объектинин ар кандай даражада автоматташтырылган жөндөөчү органдарына таасир берүү м-н ишке ашырылат. Ѕ-нун негизги түшүнүктөрүнүн бири - тескери байланыш. “ескери байланыш түшүнүгүн жалпылоо автоматтык Ѕ. теори€сында жыйналган динамикалык туюк системаларга тийиштүү методдорду экон. системалардын маанилүү эсептерин чыгаруу ж-а жандуу организмдердеги көп кубулуштарды түшүнүү үчүн колдонууга мүмкүндүк берет. Ѕ. системаларын изилдөөдө башкаруучу элементтер бөлүнүп алынып, системанын калган бөлүктөрү башкарылуучу объект катары каралат. ћурда Ѕ. теори€сында эң жөнөкөй бир гана элемент м-н башкарылуучу объект каралып келген. јзыр татаал структура-луу башкарылуучу подсистемалардын тобу изилденип жатат. Ѕуга окшогон татаал системаны Ѕ. иерархи€лык структура б-ча жүргүзүлөт. Ѕ-нун сапатын жогорулатууда матем. методдору чоң роль ойнойт.

ЅјЎ ј–”” »Ў“≈–»Ќ ј¬“ќћј““јЎ“џ–”” - эл чарбасынын ар түрдүү тармактарында башкаруу маселелерин чечүүдө матем. методдорду, автоматтык түзүлүштөрдү ж-а эсептөө техникасынын каражаттарын колдонуу. Ѕ. и. а. өндүрүштү план-доону, аны оперативдүү башкаруу м-н башкаруунун бардык органдарынын аракетин бири бирине тууралап жүргүзүүнү камсыз кылат. јнын ил. негизи - эл чарбасын башкаруунун өзгөчөлүктөрүн, башкаруунун оптималдуу системаларын синтездөө методдорун изилдөөчү ж-а экон. милдеттерди чечүүдө матем. методдорду колдонуу маселелерин үйрөнүүчү экон. кибернетика. Ѕ. и. а-нун негизги проблемасы - эл чарбасын ж-а анын ар бир звеносун автоматташтырылган башкаруунун бирдиктүү системасында адам м-н кибернет. машиналардын өз ара аракеттеринин ме-тодол. ж-а ачык-айкын маселелерин чечүү. Ѕ. и. а-нун негизги тех. каражаттары -- электрондук эсептегич ж-а электрондуу башкаруучу машиналар. ÷ифралуу эсептегич машиналар башкаруу иштерин. кеңири автоматташтыруу үчүн Ѕ. и. а-нун башка каражаттары м-н бирге колдонулат. јлар берилген чоңдуктарды иштетүүнүн борборлоштурулган системасын түзүү, пландоо, статистика, эмгек акыны эсептөө, запастын эсебин алуу, жабдуу ишинин графиктерин түзүү ж-а жумушчу күчүн пайдалануу б-ча маалыматтарды иштетүү үчүн пайдаланылат. јналогдуу эсептегич машиналар негизинен атайылаштырылып жасалат да, технол. процесстерди оптималдуу түрдө жөндөө үчүн пайдаланылат. ѕроцесстерди жалаң гана технол. жактан эмес, экон. жактан да оптималдуу жөндөө үчүн аналогдуу өзгөрткүчтөр электрондуу башкаруучу машиналар м-н бирге колдонулат. Ѕулардан башка да ар түрдүү атайы-лаштырылган, мис, информаци€ларды белгилен каттоочу, иштетүүчү, өзгөртүүчү, сактоочу издөөчү ж. б. байланыш каражаттары колдонулат. Ѕ. и. а-ну уюштуруу жалпы мамл. масштабда пландаштырууну ж-а башкарууну азыркы ил. методдор м-н ишке ашырат.  өп сандаган абонент-тер м-н түздөн түз байланыш каналдары аркылуу кошулган кубаттуу эсептөө борборлорун түзүү ишке ашырылууда.

ЅјЎ ј–””  Ќќѕ ј—џ - электр магниттүү аппараттарды кол м-н аралыктан башкарууга арналып, кон-такттуу ж-а кыймылга келтирүүчү элементтерден турган электрдик башкаруучу аппарат. Ѕ. к-нын контакт элементи ж-а кыймылга келтиргичи бир блокко орнотулган туташ блок-туу ж-а бөлөк-бөлөк орнотулган 2 блоктуу түрлөрү бар. Ѕ. к. 660 в ко чейинки өзгөрмө ж-а 440 е ко чейинки турактуу токтун тизмектерин-де колдонулуп 2-16 контакттуу болот да, ал контакттар күмүштөн, жезден жасалат. јйлана чөйрөнүн таасирине карата Ѕ. к. ачык, жабык ж-а ным өткөрбөөчү болуп бөлүнөт.

ЅјЎ ј–”” ѕ”Ћ№“” -кабар берүүчү каражаттар ж-а энергөт., өндүрүштү*?, транш,, коммуналдык объектилерди башкаруучу органдар жай-лаштырылган стол, стенд, колонка ж. б. түрүндөгү түзүлүштөр. Ѕ. п. жергиликтүү, аралыктан башкарылуучу болуп бөлүнөт. јлар татаал агрегаттарда (прокаттоо стандарын-да), автоматтык катарда, завод-авто-маттарда ж. б. объектилерде технол. процесстердин жүрүшүн же машиналардын (приборлордун) туура иштешин текшерүүде колдонулат.

ЅјЎ ј–”” “ј–“»Ѕ»Ќ≈  ј–Ўџ  џЋћџЎ“ј– - ———–дин мамл. башкаруу органдарынын кызматкерлеринин адилет аракеттерине каршы коомго коркунучтуу аракеттер. «аконду аткаруу, эмгек дисциплииасы€ сактоо, коомдук ишке адилеттүү мамиле кылуу, соц. коомдук тартиптин эрежелерин барктоо сы€ктуу конституци€лык негизги милдеттерди сов. граждандардын бузуулары Ѕ. т. к. к-дын чыгышына ж-а ага карата уго-лов. жоопкерчиликтин болушуна шарт түзөт.  ылмыштын бул түрү  ыргыз ——– ” нын 9-главасында көрсөтүлгөн.

ЅјЎ ј–””Ќ” »Ћ»ћ»… ”ёЎ“”–”” - өндүрүштү механикалаштыруу ж-а автоматташтыруу аркылуу ишти илимге негиздеп уюштуруп, анын эффективдүүлүгүн жогорулатуу. Өндүрүштү ил. уюштуруу жолдору ¬. ». Ћениндин "—овет бийлигинин кезектеги милдеттери" аттуу эмгегинде көрсөтүлгөн. ћында ¬. ». Ћенин капитализм шартындагы илим м-н практиканын таптык мүнөзүнүн бетин ачып, соц. өндүрүштү жакшыртууда илимдин бардык жетишкендиктерин пайдаланууга чакырган. ¬. ». Ћениндин бул теори€лык жоболору соц. ишканадагы өндүрүштү ж-а эмгекти илимий негизде уюштурууга шарт түздү. Өндүрүштү Ѕ. и. у-га төмөнкүлөр кирет: өндүрүштү башкарууда прогрессчил, экон. жактан ыңгайлуу формаларды, ыктарды изилдөө ж-а көрсөтүү; мас-салуу, сери€луу, жеке өндүрүштө үзгүлтүксүз, натыйжалуу иштөө ыкта-рын изилдөө; продукци€нын сапатын жакшыртуу, жабдууну унифика-ци€лоо, аларды пайдаланууну жөнгө салуу, стандартташтыруу деңгээлин жогорулатуу, өндүрүш процессинде-ги экон. эффективдүүлүктү изилдөө; өндүрүштү адистештирүүдө, коопе-ративдештирүүдө ишкананын, цехтин, бөлүмдүн өндүрүш структурасын жакшыртуунун рационалдуу формасын иликтөө; өндүрүштү пландоо, анын аткарылышын контролдоонун рационалдуу жолун табуу; илимдин жетишкендиктери м-н алдыңкы тажрыйбаны өндүрүшкө кийирүү; сырь≈ну, материалдык да€р продукци€ны тапшыруу процессинин уюш-турулушун жакшыртуу; ишканада продукци€ чыгарууну бир калыпта уюштуруу; машинаны ж-а агрегатты пайдалануунун, сырь≈ну, энерги€ны ж. б. чыгымдоонун прогрессчил тех. -экон. нормаларын иштеп чыгуу; эсепти, контролдоону, диспетчер байланышын ж-а сигнализаци€ны механикалаштыруу ж-а автоматташтыруу. ”шул чараларды айкалыштырып ишке ашыруу аркылуу өндүрүштү башкарууну өркүндөтүү м-н соц. экономиканы кыйшаюусуз өнүктүрүүгө жетишилет, к. Ёмгекти илимий уюштуруу.

ЅјЎ ј–””Ќ”Ќ »≈–ј–’»я ѕ–»Ќ÷»Ѕ» (техникада) - башкаруу милдети системага баш ийген бөлүктөргө бөлүштүрүлүп, берилген көп баскычтуу башкаруу системасын түзүү принциби. "∆огорку даражадагы" түзүлүштөрдүн башкаруу сигналдарга: жалпыланган мүнөздө болуп, ага баш ийген түзүлүштөргө берилгенде, айкын (конкреттүү) түргө келет. ÷ифралуу эсептегич машиналарды микро программалуу башкарууда борб. башкаруучу түзүлүштөн келген операци€лардын колдору микро командалардын катарына өзгөртүлүп түзүлүп, ал микро командалар ар бир түзүлүштү башкаруучу сигналдарга айландырылат. ћис, прокаттоо ста-нын башкаруу схемасында Ѕалдардын ылдамдыгын башкаруучу блок прокатталуучу металлдын калыцды-гын аныктоочу блоктон тууралап өзгөртүүчү сигналдарды алып турат.

ЅјЎ ј–””„” ћјЎ»Ќј - татаал объектилерди же өз ара байланышкан объектилердин тобун автоматтык түрдө башкара турган эсептегич машина. Ѕ. м-ны колдонуунун негизги максаты - башкарылуучу объектинин нормалдуу ж-а өндүрүмдүү иштешине жетишип, жог. сапаттагы продукци€ алууну, сырь≈лорду же электр энерги€сын үнөмдөөнү камсыз кылуу. Ѕ. м. үзгүлтүксүз, дискреттүү аракеттеги ж-а айкалыштырылган типтеги машиналарга бөлүнөт. Үзгүлтүксүз аракеттеги машиналардын амалдары (операци€лары) үзгүлтүксүз өзгөрүп туруучу чоңдуктар (электр чыңалуусу, кыйшаюу бурчу ж. б. ) ж-а дискреттүү машиналардын амалдары сан түрүндө берилген чоңдуктар м-н аткарылат. јйкалыштырылган типтеги машиналар үзгүлтүксүз ж-а дискреттүү аракеттеги машиналардан турат. Ѕ. м. негизинен жөндөлө турган чоцдуктары көп өндүрүш тармактарында: электр энерге-тикасында, металлурги€да, нефть ж-а хими€ ө. ж-да өндүрүштүк процесстерди автоматтык түрдө башкаруу учун колдонулат.

ЅјЎ ј–””„” “јј—»– - автоматтык жөндөө системасынын киришин-деги башкаруучу элементкө берилүүчү таасир. Ѕ. т-ге ылайык башкаруучу элементте керектүү кириш сигналы иштетилип чыгарылып, бул сигнал башкы тескери байланыштын сигналы м-н салыштырылып турат. Өз мүнөзүнө жараша Ѕ. т. турактуу, убакыттын функци€сы катары-берилүүчү, убакыт ичинде мурдатан белгисиз закон б-ча өзгөрүүчү чоңдуктар болушу мүмкүн, Ѕ. т-дин ушул түрлөрүнө жараша автоматтык жөндөө системасы 3 класска: автоматтык ста-билдештирүү, программалуу башкаруу (жөндөө) ж-а, ээрчүү системаларын бөлүнөт.

ЅјЎ ј–””„” “Ү«ҮЋҮЎ - башкаруу алгоритмине ылайыктап башкарылуучу объектиге таасир берүүчү түзүлүш. Ѕ. т-тү (ј) ж-а башкарылуучу объектини (¬) ичине алган автоматтык башкаруу системасынын структуралык схемасы сүрөттө көрсөтүлгөн. Ѕашкаруу максатында Ѕ. т. объектиге башкаруучу таасир берет. Ѕашкаруунун. максаты объектинин ишин мүнөздөөчү кандайдыр бир / критерийин экстремумга (эң чоц же эң кичине мааниге) жеткирүү. Ёгер / чоңдугунун эң кичине маанисин алуу керек болсо, анда 1(х, х') = минимум (1) шарты аткарылыш керек, мында х - объектинин чыгыш чоңдугу; х' - системанын кириш чоңдугу. јвтоматтык жөндөө системасында х чоңдугу х' тен көп айырмаланбоо-го тийиш: 1(х, х') = (х-х')2=шаж€-мум (2). ћында башкаруунун максаты толук аткарылбайт, анткени, объектиге (¬) башкаруучу таасирден (и) башка да ' алдын ала билүүгө мүмкүн болбогон кедерги (%) таасир кылат. ќшондуктан х жалаң эле и га эмес, z ке көз каранды: х=х(и, z) (3). ∆акшы башкаруу максатында Ѕ. т. башкарылуучу объект ж-дөгү бардык информаци€ларды эсепке алып ж-а алардын негизинде башкарууну таасирди (и) берип турушу керек. Ѕирок көп учурда, башкарылуучу объект ж-дөгү информаци€ жок же жетишсиз болушу мүмкүн. ќшондуктан Ѕ, т-түн кириш таасиринин (х') учурдук мааниси м-н бирге объектинин абалы ж-дөгү маалыматтар да объектинин чыгышын Ѕ. т-түн кириши м-н байланыштырып туруучу тескери байланыштын сызыгы аркылуу берилет.  едергинин (%) учурдук маанисин өлчөөгө мүмкүн болсо, ал дагы Ѕ. т-кө берилет (сүр. пунктир сызыгы). јлынган х, х', % маанилеринин негизинде башкаруучу таасир чыгарылат: и=и(х, х', %) (4). Ѕул көз карандылык Ѕ. т-түн алгоритми деп аталат. јлгоритм татаал болуп калышы да мүмкүн. ћис, и чоңдугу учурдук маанилерге гана эмес системанын абалына да көз каранды болгон учурда, Ѕ. т-кө эске тутуучу блоктор бириктирилет. Ёгерде Ѕ. т-түн алгоритми (4) I критерийинин эң кичине маанисин бере алса, анда Ѕ. т. - оптималдуу башкаруучу түзүлүш, ал эми автоматтык башкаруу системасы оптималдуу система деп аталат.

ЅјЎ ј–џЋ””„” “”«Ө“ Ү„ - өзгөрмө (бир ж-а үч фазалуу) токту түзөтүүгө арналып, чыгышындагы тү-зөтүлгөн чыңалуусу башкаруучу па-раметрдин чоңдугуна карата өзгөрүп туруучу вентилдүү өзгөрткүчтүн түрү. Ѕ. т. схемасы б-ча башкарылбоо-чу түзөткүчтөрдөн айырмаланбайт, бирок анда башкарылуучу вентилдер (жаа разр€ддуу тиратрон, тиристор, игнитрон) пайдаланылат. Ѕ. т. негизинен: 1) турактуу токтун электр кыймылга келтиргачинин айлануу ылдамдыгын жөндөө; 2) өзгөрмө ж-а турактуу токтун электр машиналарын дүүлүктүрүү; 3) электролиз ван-наларын азыктандыруу; 4) аккуму-л€торду зар€ддоо ж. б. үчүн колдонулат.

ЅјЎ »–»яƒј√џ  јЌ“ќЌ ЅјЎ ј–ћј—џ - падышанын 1798-ж. 10-апрелдеги указы б-ча киргизилген башкаруу системасы. ћында баш-кырттар, тепт€рлар ж-а мишарлар аскерлешкен казак-орустардын сосло-виесинө айланган. јлардан кантон-дорго (округдарга) бөлүнгөн регул€рдуу аскер түзүлгөн. ѕадышалык –осси€ бул система аркылуу мамлекеттин чыгыгптагы чек арасын кайтаруу түйшүгүн жерг. калкка жүктөөгө далалаттанган, Ѕатыштагы согуш аракеттери (јта ћек. согуш, 1812) убагында аларды пайдаланган.  өп улуттуу калкты жикке бөлүп таштап, башкырттардын өзүн өзү башкаруу-сун биротоло жойгон.  алктын тиричилиги аскер башчыларынын көзо-мөлдөөсү м-н өтүп калган, мусулман динчилери да ошолорго көз каранды болгон. Ѕ. к. б. 1865-ж. жоюлган.

ЅјЎ- ” ”√јЌƒџ - Ќарын обл-нын ∆умгал р-нундагы  айырма сельсо-ветине караштуу кыштак. "ƒыйкан" к-зунун аймагында, „аек -  очкор шоссе жолунун боюнда. –-ндун борбору- „аектен 17 км чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 163 км.  алкы 1603 (1973). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ЅјЎ џ ј— ≈–ƒ»  ѕ–ќ ”–ќ– - ———– ѕрокуратурасынын составына кирүүчү Ѕашкы аскердик прокурату-раны башкаруучу кызмат адамы. јл √ен. прокурордун сунушу б-ча ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиуму тарабынан 5 жылдык мөөнөткө дайындалат. Ѕ. а. п. арми€нын бардык тармакта-рындагы аскерлердин, аскер окууларыңарга аскерге милдеттүулөрдүн ж-а анда иштешкен жумушчу, кызматкерлердин законду так аткаруу-ларына, аскер тергеөчүлөрүнүн иштерине, аскер трибуналдарынын ишти законго ылайык карашына над-зорлук кылат.

ЅјЎ џ ∆≈ —”” ЅӨЋ√Ү„  џ– ј “ќќ - „оц  авказ тоо тизмегинин бийик бөлүгү. “үн-батыштан түш. -чы-гышты карай созулуп жатат. “үн. ( убань, “ерек, —улак ж. б. ) ж-а түш. ( одорп, »нгури, –иони,  ура ж. б. д-ларынын алантары) тарапка аккан дары€лардын суу бөлгучү, к.  авказ.

ЅјЎ џ ќ “ќ– - борб. беттерден ж-а борб. экинчи тартиптеги ийри сызыктардын симметри€ октору.

ЅјЎ џ –≈ƒј “ќ–, к. –едактор.

ЅјЎ џ–“ ј¬“ќЌќћ»яЋ”” —ќ¬≈““»  —ќ÷»јЋ»—““»  –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ (Ѕашкыртстан) –—‘—–дин составында, 1919-ж. 23-мартта түзүлгөн. ј€нты 143, 6 миң км2.  алкы 3831 миң (1973). Ѕ-да 54 район, 17 шаар, 38 ш. т. пос≈лок бар. Ѕорбору - ”фа.

ћамлекеттик түзүлүшү. Ѕашкырт ј——–и - жумушчулар м-н дыйкандардын соң. мамлекети, автон. сов. соц. респ-ка.  онституци€сы 1937-ж. 23-июнда Ѕашкырт ј——– —оветтери-нин чукул чакырылган 10-съездинде кабыл алынган. ћамл. бийликтин жог. органы - ∆ог. —овет ж-а анын ѕрезидиуму. Ѕашкырт ј——– ∆ог. —овети респ-канын өкмөтү - ћин. —о-ветин түзөт. ∆ерг. мамл. бийлик органдары - эмгекчилер депутаттарынын шаардык, райондук, пос≈локтук, селолук —оветтери. Ѕашкырт ј——– ∆ог. —овети 5 жылдык ћөөЌө“ ћ-Ќ ∆ог. сотту шайлайт. Ѕашкырт ј——– прокурорун ———– √ен. прокурору 5 жылга дайындайт.

“аби€ты. Ѕ. јзи€ м-н ≈вропанын чек арасында, „ыг. ≈вропа түздүгү-нүн четки чыг. бөлүгүндө. „ыгышында ”ралдын түш. кырка тоолору (бийикт. 1000-1500 м), түн. -чыгы-шында ”фа бөксө тоосу (бийикт. 500 м), түш. -батышында Ѕугульма-Ѕелебей дөңсөөсү (бийикт. 450 м), түштүгүндө ∆алпы —ырт тармактары жатат. Ёң бпйик жери - “үш. ”ралдагы ∆аман-“оо (бийикт. 1640 м). Ѕ. минералдык ресурстарга, айрыкча нефтиге (ѕредуралье) бай. “абигый газ, көмүр, туз кендери ачылган. „ыгышында темир рудасы, жез, цинк, алтын кени бар.  лиматы континенттик. январдын орт. темп-расы - 14∞—, июлда 16, 5∞— ∆ылдык жаан-чачын 400-500 мм, «ауральеде 500-600 мм. Ѕашкы дары€сы - Ѕела€ (јгизель, уз. 1420 км), анын куймалары: —им, ”фа, ƒ≈ма. Ѕ-нын түзөң жерлеринин көпчүлүк бөлүгү кара топурактуу. Ѕела€ д-нын тун. жагы чымдуу-күл ж-а боз-токой топурактуу. ∆еринин 40% не ийне ж-а жазы жалбырактуу токойлор (карагай, кайың, ак кайың) өсөт.

 алкы.  алкынын көбү башкырт-тар. ћында орус, татар, чуваш, украин, . мордва, удмурт ж. б. улуттар да жашайт.  алкынын орт. жышт. 1 кмг ге 26, 6 киши (1970). »ри шаарлары (миң киши, 1970): ”фа, (773), —тер-литамак (185), —алават (114), ќк-т€брьск (81), Ѕелорецк (36), »шим-бай (55).

“арыхый очерки. Ѕ-нын терр-€сындагы адамдын алгачкы изи палеолит дооруна таандык. 9-13-к. башкырттар ”ралдын этегинде, “үш. ”ралда ж-а ¬олга, яик (”рал) д-ларынын ортосундагы аймакта жашаган, мал чарбасы ж-а балык кармоо м-н жан баккан. 1229-ж. Ѕ-га монгол-та-тарлар басып кирип, 1236-ж. толук багынтып алат. 15-к-дын 2-жарымында, јлтын ќрдо кулагандан кийин, Ѕ. хандыктарга бөлүнгөн. 1557-ж. Ѕ-нын басымдуу бөлүгү өз ыкты€ры м-н –осси€га кошулган. 16- 17-к. орус дыйкандары м-н ¬олга боюндагы элдердин Ѕ-га көп көчүп келиши баш-кырттардын бир бүтүн элге айланып, оту-рукташына өбөлгө түздү. ∆ерг. -феодалдардын эзүүсү, орус поме-щиктеринин жерлерди тартып алышы баш-кырттардын кеңири катмарын кыжырлан-тып, 17-к-дын 2-жарымынан 18-к-дын ортосуна чейин бир катар ири көтөрүлүштөр-дүн болушуна алып келген. Ѕашкырттар ≈. ». ѕугач≈в жетекчилик кылган ƒыйкандар согушуна активдүү катышып, алар; дын ичинен айтылуу баатыр —алават ёла-ев, кол башчы  инз€ јрслановдор чыгышкан. 1865-ж. ”фа өз алдынча губерни€ болуп түзүлөт. 19-к-дын акырында социалдык эзүүгө, зордуктап орусташтыруу са€сатына каары р-да жаңы стихи€лык кыймылдар болгон. ”фада алгачкы с. -д. топтор 1895-97-ж. пайда болуп, 1900-ж. паровоз ремонттоо устаканасында маркстик кружок уюштурган. ¬. ». Ћениндин ”фада болушу (1900, февр. -июнь) жерг. жумушчулар үчүн зор мааниге ээ болгон, 1903-ж. €нварда –—ƒ–ѕ-нин ”фа комитети түзүлүп, 1904-ж. –—ƒ–ѕ-нин ”рал обкомуна кошулат. ”ралдык болыпевиктердин уюштуруучуларынын ж-а жетекчилеринин бири я. ћ. —вердлов болгон. ”фада 1905-ж. 7-декабрда ∆умушчу депутаттардын совети уюшулат. 1917-жылдагы ‘евр. рев-€сынан кийин 5-март-та ”луттар —овети түзүлөт. 1917-ж. 26-окт€брда (8-но€брь) ”фада —овет бийлиги орнойт. Ѕ. -–—‘—–дин составындагы биринчи автон. сов. респ-ка (1919). 1920-ж. июлда Ѕүткүл Ѕ-лык советтердин 1-съезди болуп, Ѕј  шайланат. Ѕорбору ”фа болот. 1937-ж. 23-июнда —оветтердин чукул чакырылган 10-съездинде Ѕашкырт ј——–инин жаңы  онституци€сы кабыл ' алынган. 1934-ж. парти€нын 17-съездинде Ѕ-да ири нефть базасын куруу маселеси көтөрүлүп, нефть ө. ж. дүркүрөп өнүгөт. Ѕ. 1935-ж. 15-мартта ө. ж. ж-а а. ч-дагы жетишкендиктери үчүн Ћенин ордени м-н сыйла-нат. ”луу јта ћек. согуш, жылдарында ө. ж. продукци€сың өндүрүү 2, 5 эсеге өсөт. —огуштагы каармандыгы үчүн Ѕ-дан 250 жоокер —ов. —оюз. Ѕаатыры болот. —огуштан кийин Ѕ-нын экономикасы ж-а мад-ты өзгөчө темпте өнүктү. »ри ө. ж. продукци€ларын өндүрүү 1968-ж. 1913-жылга караганда 414 эсеге өскөн. 1957-ж. 13-июн-да Ѕ-нын –осси€га кошулгандыгынын 400 жылдык урматына Ѕ. ј——–и 2-жолу Ћенин ордени, 1969-ж. 21-мартта коммунисттик курулушта жетишкен ийгилиги ж-а респ-канын 50 жылдык урматына ќкт€брь –еволюци€сы, 1972-ж. 29-декабрда Ёлдердин ƒостугу ордендери м-н сыйланды.

Ёл чарбасы. Ѕ. - ө. ж. өнүккөн, ири а. ч-луу респ-ка. ———–дин нефть өндүрүүчү маанилүү р-нун бири; хими€ ө. ш. м-н машина куруунун маанилүү борбору. Ѕ. 70-жылдардын башында нефть өндүрүү б-ча —ов. —ою-зунда (“атар ј——–инен кийин) 2-орунду ээлеген. Ќефть иштетүүчү ишканалары ”фа, —алават, »шимбай ш-ларында. Өлкөбүздүн ө. ж-луу борборлорун нефть м-н газ түтүктөрү (“уймазы-ќмбы, “уймазы- уйбышев, Ўкапово-»шимбай-ћагнитогорск, »шимбай-”фа) жүргүзүлгөн. Ө. ж-нын н≈фтиден кийинки орчундуу тармактары: кара ж-а түстүү металлурги€ (Ѕелорецк, —ибай), электр тех. (”фа), нефть иштетүүгө керектүү жабдыктар м-н бургулоо станокторун чыгаруу (—терлита-мак). Ќефтегазохими€ ишканаларын-да спирт, синтет. каучук, полиэтилен, пластмасса, жуугуч заттар, синтет. була, гербициддер чыгарылат. ∆еңил ж-а тамак-аш ө. ж-да, айрыкча ун, май, сыр, эт продуктуларын чыгаруу, бут кийим, кийим тигүү тармактары жакшы өнүккөн. Ѕ. ^- дыйканчылыгы, мал чарбачы-чылыгы жакшы өнүккөн р-ндордув бири. ƒыйканчылыктын башкы тармагы - дан чарбачылыгы, мал чарба-чылыгында' сүт-эт ую, эт-жүн берчү кой өстүрүлөт. –есп-канын кээ бир р-ндорунда жылкы багылат. Ѕ-нын эл чарбасында т. ж. башкы ролду ойнойт. јнын уз. 1197 км (1969). Ўоссе жолдору 9, 4 миң км (1968). Ѕашкы суу жолдору - Ѕела€, ”фа д-лары (навигаци€ кезиндеги уз. 757 км).

—аламаттык самоосу. 1913-ж. Ѕ-да 143 врач, 342 орто билимдүү мед. кызматкер иштеген. 1, 7 миң оорукана койкасы болгон. 1969-жылдын 1-€нварында 32, 8 миң койкалуу 375 ооруканада ж-а амбулатордук-поли-клиникалык жардам берүүчү 505 врачтык мекемеде 6353 врач, 23, 3 миң орто билимдүү мед. кызматкер эмгектенген. Ѕ-да 31 санаторий, 11 дем алуу үйү (1968) бар.

Ёлге билим берүү, маданий-агартуу жана илимий мекемелери. ќкт. рев-€сына чейин жог. окуу жайлары жок эле.  алктын 80% тен кобү сабатсыз болгон. —овет бийлигинин жылдарында Ѕ-да маданий рев-€ ишке ашты. ∆алпыга милдеттүү 8 жылдык окуу киргизилип, окуу жайларынын тармагы кеңиди. Ѕ-да 4636 жалпы билим берүүчү мектеп, 63 атайын орто, 9 жог. окуу жайы бар. 1973-74-окуу жылында жалпы билим берүүчү мектептерде 908 миң окуучу, атайын орто ж-а жогорку окуу жайларында 114 миң студент окуган. 1974-ж. балдар €елисинде ж-а бакчасында 150 инидей бала тарби€ланган. –есп-каца 1974-ж. 1861 массалык китепкана, 2911 клуб мекемеси, 7 музей, 7 театр, 3114 киноустановка, ”фада ѕионерлер двореци, 48 пионер үйү, 12 спорттук мектеп, жаш техниктер ж-а на-туралисттер станци€лары бар.

Ѕасма сөз, радио уктуруу, теле көрсөтүү. ¬-да 1968-ж. тиражы 1658 5ЎҢ даана 241 китеп ж-а брошюра басылган. –есп-када орус, татар, мари, чуваш, удмурт тилдеринде бир жолку тиражы 966 миң даана 112 газета чыгарылат. –еспубликалык газеталар: "—овет Ѕащкортостаны", "—оветска€ Ѕашкири€", "Ћенинсе", " ызыл тан"; журналдар: "јгидель", "Ѕашкортостан кызы", "ѕионер". –адио уктуруу ж-а теле көрсөтүү 2 программада: башкырт ж-а орус тилинде жүргүзүлөт. ”фада теле борбор бар.

јдаби€ты. Ѕашкырт элинин оозеки ад-ты эпос, тарыхый, турмуш-тиричилик ырларга, жомок, легендаларга бай. —алават ёла-евдин эркиндикти эңсеген ырлары да элдик чыг-ларга кошулат. 18-19-к. чыккан жазуучулар “. ялсыгул, √али —окрый, Ў. я. «аки, √. —алиховдор диний-этикалык =ыг-лар жазышкан. Ѕ. ад-тына агартуучу-лук иде€ ж-а окутуунун схоластикалык методун сындоо 19-к-дын 2-жарымында чыгышкан жазуучу ж-а илимпоз ћ. ”мит-баев, ћ.  . јкмулла, ћ. Ѕикчурин ж. б-зын чыг-лары аркылуу кирди. 1905-07-жылдагы рев-€нын алдында ад-тка ћ. √а-фури келди. јнын " ызыл “уу" (1917) аттуу жыйнагы башкырт рев-чыл лирика-сына негиз салды. –ев-€дан кийин ад-т майданына гражд. согуштун катышуучулары: √ариф √умер, Ѕ. 3. »шемгулов, “ухват янаби, »май Ќасыри ж. б. жазуучулар кошулду. ƒ. ёлтыйдын " арагул" пьесасын-ха Ѕ. элинин эркиндик үчүн күрөшү көрсөтүлгөн. ѕоэзи€ багытында иштеген акындар эркиндикке чыккан эмгек адамын ырбатты. Ѕ. ад-тында 30-жылдардагы коллективдештирүү ж-дө да жазылды. Ө. к-дын өнүгүшүнө байланыштуу Ѕ, ад-тына жумушчу темасы кирди. Ѕул темаларга —. јгиш, Ѕ. √. Ѕикбай, ’. Ћ. ƒавлетшина, д.  арнай, —. ‘.  удаш ж. б-дын роман, -овееттери арналды. ”луу јта ћек. согуш voarHHfla поэзи€ жанры кулач жайды. “. √. јрслан, ј. ћ. ¬алеев, ћ. —.  арим, ¬. Ќ. Ќаджми, –. Ќигмати ж. б-лар фронт-тагу ж-а тылдагы баатырлардын образын түзүштү. —. ‘.  удаш, √. √умер, ’. ƒав-детшина, 3. Ѕиишева ж. б-дын согуштан гинин жазылган повесть, романдары Ѕ. 1д-тына эле эмес, совет ад-тына кошулган ъоц салым болду. Ѕ-да ад-т таануу ж-а 1лабий сын да өнүгүүдө. Ѕ. ад-тына ж-а иңик чыг-лыкка арналган монографи€лар в-аралды. Ѕул багытта ј. ’арисов,  . јх-медзь€нов, —. √алин өңдөнгөн илимпоз-з€нчылар иштеп жатат.

јрхитектура жана сүрөт искусствосу. S-нын аймагынан палеолит доорунда аскага тартылган чиймелер (Ўулганташта), лүрзөлөрдөн ар түрдүү кооздук буюмдары табылган. Ѕашкырттар кылымдар бою боз тждө ж-а сайма алачыкта, токойлуу жерлерде жыгач үйлөрдө жашашкан. Ѕ-нын гтрулуштарында, айрыкча мечит м-н күм--√ездөрүндө Ѕолгари€нын (¬олга- ама јрхитектурасынын) таасири айкын байка-jar; Ѕ. –осси€га кошулгандан кийин (16-к. ) грус архитектурасынын таасири тий-лж. 16-18-к. курулган —терлитамак, Ѕеле-fcft, ”фа ш-ларына классицизм стилиндеги ?жараттар курулду. 19-к-да эклектикалык мүнөздөгү үйлөр курулду. —овет бийлигинен жылдарында эски шаарлар реконструкци€ ланды.  лассицизмдин элементи зсзулуп жаңы театр, мад-т үйлөрү, окуу oeat имараттары курулду. 60-жылдардан *н"€ Ѕ-да азыркы стилдеги курулуштар зг^рулууда. з-нын сүрөт өнөрүнүн өнүгүшүнө рев-я«≈џЌ алдында чыккан сүрөтчүлөр  . ƒав-зыегаци€сын ¬. ». Ћениндин кабыл ∆. б. чоң роль ойногон. јлар 1916-ж. ”фа-ж сүрөт көргөзмөсүн уюштурушкан. 1920-а-- ”фада  өркөм сүрөт өнөр музейи, :'≈?-ж.  өркөм сүрөт окуу жайы (азыр ”фа иск-во окуу жайы) ачылган. Ѕ-нын fee художниктери ошондон билим алыш--L 30-40-жылдары Ѕ-нын живописчилери -;ж5ыхый рев-чыл темадагы сурөттөргө кө-тшш бурушуп, ». » ”р€дов ¬. ». „апаев-€. ј- ѕ. Ћежнев —алават ёлаевге арналган; сүрөттөрдү, √. ћустафин "Ѕашкырт лвэнгаин€сын ¬. ». Ћениндин кабыл шпгдтгч" деген сүрөттү тартышты. 50-- =jir-ардан бери Ѕ. иск-восу ар тарап-*““ ^нүгүудө. Ѕ. элдик чеберчилигинде ?эн»зочггпык күчтүү өнүккөн. 60-жылдары штраытура да көрүнүктүү орунга чыкты. явтдеы. Ѕ. улуттук проф. театры ќкт. рииидшз€ кийин түзүлдү. 1919-ж. —терли-"итвв--г :--ы;ыл аскердик өздүк көркөм чыг-лык кружогунун негизинде улуттук театр (азыркы ћ. √афури атн. акад. драма театр) ачылган. 20-30-жылдары башкырт драматургдары ’.  . »брагимовдун "Ѕашмакчалар", ј. “агировдун "«авод", ћ. √афуринин " ызыл жылдыз" пьесала-ры, орус ж-а чет элдик классиктердин белгилүү спектаклдери коюлган. 30-40-жылдары театрлардын тармагы кеңиди. ”фада, —терлитамакта, —ибайда ж-а —ала-ватта жаңы театрлар ачылды. јта ћек. согуш жылдарында театрлар патриоттук темадагы пьесаларды коюшту ( . ћэргэн-дин "—огуш", Ћ. ћ. Ћеоновдун "„абуул", –. Ќигматтын "јк дары€нын боюнда" ж. б. ). Ѕ. театрларынын репертуары кийинки жылдарда азыркы турмушка, тарыхый рев-€лык темага арналган пьесалар м-н байыды. јлар: ћ. јбдуллиндин "Ѕиз ажы-рашпайбыз", ћ.  аримдин "∆алгыз кайың", "јй тутулган түнү", –. »шмурат-тын "Ѕороонду утурлап" ж. б. Ѕ-нын театр өнөрүнүн чеберлеринин арасында ———– эл артисти ј.  . ћубар€ков; –—‘—– эл артисттери 3. ». Ѕикбулатова, √. ћ. ћин-гажев, ј. ‘. «убаиров, √. ’.  арамышев ж. б. бар. –есп-калык театр кадрларын √»“»— м-н ”фа иск-во ин-ту да€рдайт. ћузыкасы. ќкт. рев-€сына чейин Ѕ. му-зыкасын негизинен эл чыг-лыгы түзгөн. Ёлдик муз. чыг-лары узун күү (созолонгон обон), орточо күү (бир аз созулуп ырдалуучу обон), кыска күү (кыска обон) —олуп бөлүнгөн. ћуз. аспаптары: курай (сыбызгы), кы€к, кобыз (металл же жыгачтан жасалат). Ѕул аспапты, көбүнчө а€лдар м-н балдар тартышкан. Ѕ-да —овет бийлиги орногондон кийин гана профессионалдык муз. мад-т өнүгө баштайт. 1922-жылдан тартып ”фада спектаклдер, муз. комеди€лар коюлат. 1932 ж. ћосква кон-серватори€сынын алдында Ѕ. студи€сы ачылып, ага Ѕашкырт ј——– эл артисти Ѕ. √. јльмухаметов жетекчилик кылган. 30-жылдары бул студи€ны ’. ‘. јхметов, ’. Ў. «аймов, 3. √. »смагилов, –. ј. ћур-тазин ж. б. бүтүрүп чыгат. 1938-ж ”фада Ѕ-нын муз театры, 1941-ж. мамл. опера ж-а балет театры, филармони€ ж-а эл аспаптар оркестри уюштурулган.  өрүнүктүү комп-лору: ’. ‘. јхметов, ’. Ў. «аймов, –. ј. ћуртазин ж. б. Ѕ-да консерватори€, муз. 2 окуу жайы, муз. бир нече мектеп, ”фада –—‘—– комп. союзунун бөлүмү бар.

јд. : »стори€ Ѕашкирской ј——–, 3 изд., ”фа, 1968; Ѕашкири€ за полвека, ”фа, 1969; ’исматов ћ. ‘., Ѕашкири€. Ёкономико-географическа€ характеристика, ”фа, 1968; Ќаука —оветской Ѕашкирии за 50 лет, ”фа, 1969; »стори€ башкирской советской литературы. ќчерки, ч. 1-2, ”фа, 1963-66; Ћебединский Ћ. Ќ., Ѕашкирские народные песни и наигрыши, 2 изд., ћ., 1965; ’ай. руллин –., Ѕашкирский ансамбль народного танца, ”фа, 1966.

ЅјЎ џ–“ ∆џЋ џ—џ - Ѕашкырт жергесинде илгери чыгарылган жерг. жылкы. Ѕою жапыз, кичине, тукур ж-а чымыр келет.  онтиненттик кли-матка байымдуу. ∆ыл бою жайына багылат. Өңү ар түрдүү, кула м-н торусу көп учурайт. Ѕ. ж-нын тирүүлөй салм. 370-420 кг. Ѕээси сүттүү, күнүнө 8-10 л, байыганча 1100- 2000 л сүт саап алынат. ∆оош, чыдамкай, а. ч. жумуштарында ж-а унаа катарында пайдаланылат. Ѕ. ж. Ѕашкырт ј——–инде күтүлүп, эттуү-лүгүн, сүттүүлүгүн көбөйтүү максатында асылдандыруу иши жүргүзүлүп жатат.

ЅјЎ џ–“  ќ–”√” - Ѕашкырт ј——–инде, “үш. ”ралдын борб. бөлүгүндөгү ж-а Ѕела€ д-нын боюндагы корук. ј€нты 72 миң га, 1930-ж. токой, токойлуу талаа ландшафтта-рын сактоо ж-а аларды изилдөө үчүн уюштурулган.  орукта кызыл карагай, чайыр карагай, кайың өсөт. јй-банаты: багыш, марал, элик, күрөң аюу, илбирс, суусар, кызыл күсөн, тыйын чычкан, ала чычкан; канаттууларга: каракур, чил, кекилик ж. б. ћында жапайы аары, сууларында таймень, жилингир, хариус балыкта-ры кездешет. јйтылуу  ап үңкүрү ушул коруктун аймагында.

ЅјЎ џ–“  Ө“Ө–ҮЋҮЎ“Ө–Ү (17- 18-к. ). 1662-64-жылдагы көтөрүлүш падыша өкмөтү башкырт фео-далдарынын калмактарды чаап алуусуна тыюу салып, туткундарын кайтарып берүүнү талап кылгандан улам башталган.  өтөрүлүшкө ири феодалдар башчылык кылышкан. јлар оруска көз каранды болуудан баш тартып, калмак тайшалары же —ибирь падышасы  учук м-н ымала-га келүүнү көздөгөн.  өтөрүлүш бүткүл башкырт жерин ж-а ага коңшу башка уезддерди камтып, 1662-ж. жай айында өтө өөрчүгөн, 1664-ж. күч м-н басылган, бирок падыша өкмөтү көтөрүлүшчүлөрдүн айрым талаптарын канааттандырган. 1681 - 83-жылдагы көтөрүлүш т ү н чыгышына ѕоволжьенин ж-а ѕриуральенин орус эмес элдерин христиан динине зордоп киргизип жатыптыр деген имиштин таркашы шылтоо болгон. јга башкырт фео-далдары башчылык кылышкан.  өтөрүлүш 1681-ж. күзүндө башталып, башкырт жерине калмак отр€ддары жардамга келишкен, бирок алар чындыгында башкырт калкын баш ийди-рүүгө аракеттенишкен.  өтөрүлүшчүлөр күрөшүүнү 1683-ж. токтотушкан. 17 0 5 - 11-ж ылдагы көтөрүлүш 1704-ж. жаңы салыктын киргизилишинен ж-а орус арми€сына ат бересиңер деген талаптан улам чыккан. ћында башкырт ири феодал-дары башкырт хандыгын түзүүгө аракеттенишкен. 1705-06-ж. башталган кыймыл күч м-н басылып, 1707- 08-ж. кайра чыккан. јкыры падыша өкмөтү салыктын өлчөмүн азайтып, айрым жерлерди салыктан бошотууга мажбур болгон. 17 3 5 - 4 0-ж ы л д а г ы көтөрүлүш башкырт жерине чеп салып кирген падыша өкмөтүнө каршылык көрсөтүү катары чыккан.  өтөрүлүштү ири феодалдар башкарган.  азак ханы јбулкайырдын колдоосун эш туткан башкырт феодалдары оруска букара болуудан баш тартууну жак-ташкан. ”шундан улам 1740-ж. кыймыл кайрадан жанданып, көтөрүлгөн-дөр бул жолу өзүн өзү хан деп жары€лаган  арасакалдын (ћинлигул ёлаевдин) жетекчилигинде болгон. Ѕирок бул көтөрүлүш ырайымсыздык м-н басылып, падыша өкмөтү башкырт общиналарынын турмушуна орус администраци€сынын реформа-ларын жүргүзгөн. 17 5 5-ж ылдагы көтөрүлүш, Ѕатыршанын көтөрүлүшү феод. эзүүнүн, падышалык администраци€нын жерг. элди кысымга алып, өз жеринен куугунтукка алуу-сунан ж-а зордоп христиандаштыруу са€сатынын күчөшүнөн чыккан. јны да€рдоодо јбдулла јлеевдин (Ѕатыр-ша) чакырыгы белгилүү роль ойногон. Ѕирок Ѕатырша ага иш жүзүндө жетекчилик кылган эмес.  өтөрүлүш стихи€луу мүнөздө өткөн. ѕадыша аскерлеринин кысымы көтөрүлүштүн активдүү катышуучуларын казак та-лааларына кетүүгө аргасыз кылган. “үн. башкырт жеринде мындан кийин көтөрүлүш 2 жолу чыгып, кайра токтогон. Ѕул көтерүлүштөн кийин падышачылыктын Ѕашкыртстан-дагы эзүүсү бир аз бошоңдогон.

ЅјЎ џ–“ “»Ћ» - түрк тилдеринин кыпчак тобуна кирген башкырт-тардын тили. Ќегизинен 2 диалекти-ден турат: түш. (юрмат) ж-а чыг. (кувакан). Ѕул тилде 820 миңге жакын адам (1970) сүйлөйт. “атар тилине жакын, бирок фонет., граммат. жактан айырмачылыктары бар. Ѕаш-кырттар 1939-жылдан бери орус алфавитинин негизиндеги жазмада. Ѕуга чейин араб (1929-жылга чейин), латын (1929-жылдан) алфавитиндеги жазманы урунуп келген.

јд. : ƒмитриев Ќ.  ., √рамматика башкирского €зыка, ћ. -ѕ., 1948; Ѕ а и-ш е в “. √., Ѕашкирские диалекты в их отношении к литературному €зыку, ћ., 1955;  иекбаев ∆., Ѕашкорт теленең фоне-тика№ы, Өфө, 1958.

ЅјЎ џ–“ ”Ќ»¬≈–—»“≈“» ќ кт € б р д ы н 40 жылдыгы атындагы-”фадагы  . ј. “имир€зев атн. пед. ин-ттун базасында (1957) негизделген. ‘из. -матем. ; биол., филол., тарых, геогр., хим., чет тил ф-тетте-ри бар. —ырттан ж-а кечки окуу бөлүмдөрү^ аспирантура, 36 кафедра иштейт. 1969-70-окуу жылында 7 миң студент окуп, 420 окутуучу (ил. даражасы м-н наамы бары 208) иштеген. 550 миңге жакын томдуу ки-тепканасы бар. 1957-жылдан "”ченые записки" жыйнагы чыгат.

ЅјЎ џ–““ј– (өздөрүн башкорт деп аташат) - улут, Ѕашкырт ј——–инин негизги калкы. Ѕашкырт тилинде сүйлөшөт. ∆алпы саны 1240 миң киши (1970), анын ичинен 1, 181 миңи Ѕашкырт ј——–инде жашайт. ƒинге ишенгеңдери - мусулман. Ѕ. з. ч. 1-миң жылдыкта “үш. ”ралда жашаган малчы сарматтардын, ошол эле мезгилде “үш. ”ралга ооп келген көчмөн түрк элинин мад-ты м-н тили Ѕ-дын эл болуп калыптанышында зор роль ойногон. Ѕул процесске огуз-печенег уруулары, волга-кама-лык болгарлар, кийинчерээк (11- 13-к. ) кыпчактар ж-а айрым монгол урууларынын да катышы бар. Ѕ-дын ћосква мамлекетине кошулушу (1552-57) башкырт урууларынын бы-тырандылыгын жоюп, алардын баш кошушуна өбөлгө түздү. Өткөндө Ѕ. негизинен мал чарбасы м-н күн көргөн көчмөн эл болгон; аңчылык, аарычылык кеңири тараган; кол өнөр-чулүгү: токуу, кийиз жасоо, килем токуу, саймачылык, булгаары жасоо болгон. 17-19-к. Ѕ. дыйканчылыкка өтүп, отурукташа баштаган. ∆ыгач, сокмо ж-а колек үйлөрдө ж-а боз үйдө ("тирмэ") жашаган. 1919-ж. улуттук автономи€ алган Ѕашкырт-станда азыр кубаттуу ө. ж. жогору механикалашкан а. ч. түзүлдү. »лим м-н мад-т өнүгүп, улуттук интеллигенци€ өсүп чыкты, улуттук ад-т, иск-во түзүлдү, к. Ѕашкырт ј——–и.

"ЅјЎћј " - “үш. -Ѕат. √ермани€да-гы дыйкандардын жашырын союзу (15-16-к. ). Ѕут кийимдин сүрөтү тартылган туу феодалдар м-н кн€здар-дын эзүүсүнө каршы дыйкандар күрөшүнүн символу болгон. "Ѕ. " термини ушундан чыккан. "Ѕ-тын". талабы антифеод. мүнөздө (чиркөө жерлерин бөлүштүрүү, феод. алык-салыктарды жоюу, коомдук жерди эркин пайдалануу) коюлган.  ийин "Ѕ-тын" бети ачылып калып, союз жок кылынат. Ѕирок анын жетекчиси - дыйкан ‘риц »осс 1513-ж. борбору Ћеен кыштагы болгон жаңы союз уюштурат. Ѕул союз иипера-тордон башка бийликтин бардыгын жоюу талабын коюу м-н √ермани€нын бытырандылыгын жоюуну көздөгөн. "Ѕ-тын" жаңы заговорунда (1517) дыйкандардын шаардык пле-бейлер м-н бирдикте аракеттенүүгө умтулуулары даана көрүнгөн. "Ѕ. " койгон талаптар √ермани€даЩ ƒыйкандар согушун (1524-26) да€рдоодо маанилүү роль ойногон.

ЅјЎ“јЋ√џ„ Ѕ»Ћ»ћ - билим берүүнүн негизи, башталгыч класстарда берилүүчү алгачкы таалим-тарби€. Ѕ. б. берүү мурда 4 жылга созулса,  ѕ—— Ѕ  м-н ———– ћ»Ќ. —оветинин 1966-ж. 10-но€брдагы "∆алпы орто билим берүүчү мектептердин иштерин мындан ары да жакшыртуунун чаралары жөнүндө" деген токтому-нан кийин 3 жылдык мөөнөткө өттү. Өлкөбүздө илим, тех., иск-во, ө. ж. м-н а. ч-нын өсүшү, элибиздин мад-тынын артышы, билим деңгээлинин жогорулашына байланыштуу Ѕ. б. берүүнүн жаңыдан түзүлгөн программалары кабыл алынып, билим берүүнүн мурдагы мазмунуна чоң өзгөрүүлөр, . толуктоолор киргизилди. Ѕ. б. берүүдө кыргыз тил, орус тил, математика, ыр ж-а музыка, сүрөт, дене тарби€, кол эмгек, жаратылышты үйрөнүү сабактары окутулат. јр бир предмет б-ча окуу программаларына ылайык билим берилет.

ЅјЎ“јѕ џ  ќћ—ќћќЋ ”ёћ” - комсомолдун негизи. Ѕаштапкы уюм кеминде 3 комсомол, мүчөсү бар' заводдор м-н фабрикаларда, колхоз-совхоздордо, ишканалар м-н мекемелерде, —ов. јрми€нын бөлүктөрүндө, окуу жайларында түзүлөт.  омсомол мүчөлөрүнүн саны ишканаларда 50дөн, колхоздор м-н совхоздордо 20дан, окуу жайларында ёќдөн ашса, комсомол комитеттеринин уруксаты м-н Ѕ. к. у-нун укугундагы цехтик, участоктук, фермалык, бри-гадалык, бөлүмдүн, ф-теттик, курстук уюмдар түзүүгө болот. Ѕ. к. у-нун ичинен бригада, агрегат, курс ж. б. өндүрүштүк звенолор б-ча топтор түзүлөт. Ѕ. к. у-нун жог. органы - кеминде айына бир жолу өткөрүло турган комсомолдук чогулуш. Ѕ. к. у. күндөлүк ишти жүргүзүү үчүн 1 жылдык мөөнөткө комсомол комитетин, ал эми цехтик, ' бригадалык, ф-теттик, курстук комсомол уюмдары бюро шайлашат. ¬Ћ —ћдин мүчөсү ёдон кем уюмдарда комитет, бюро түзүлбөй, комсомол уюмунун секретары м-н анын орун басары, комсомолдун топторунда уюштуруучулар шайланат. Ѕ. к. у. ¬Ћ —ћге жаңы мүчөлөрдү кабыл алат. “ийиштүү парт, уюмдардын жетекчилиги м-н иш жүргүзүп, уландар м-н кыздарды парти€нын директиваларын ишке ашырууга мобилизаци€лайт.

ЅјЎ“јѕ џ ѕј–“»яЋџ  ”ёћ- парти€нын негизи деп саналган  ѕ——тин төмөнкү уюму,  омпарти€нын са€сий жетекчилигин жүзөгө ашыра турган башкы звеносу. јнын негизги милдети -  ѕ——ке жаңы мүчөлөрдү кабыл алуу, коммунист-терди коммунисттик моралдын ду-хунда тарби€лоо, аларга маркстик-лениндик теори€ны үйрөнүшүн уюштуруу, эмгекчилердин арасында агит. -пропагандалык иштерди жүргүзүү ж. б. Ѕ. п. у. «төн кем болбогон парти€нын мүчөлөрү бар заводдо, фабри-када, колхоздо, совхоздо, ишканаларда, мекемелерде, —ов. јрми€нын бөлүктөрүндө, окуу жайларында ж. б. түзүлөт. 50дөн ашык парти€ мүчөсү бар уюмдарда райондук, шаардык парти€ комитетинин уруксаты м-н цехтик, участоктук, фермалык, бри-гадалык, бөлүмдүн парти€ уюмун; ал эми коммунисттердин саны 50ге жетпеген уюмдарда бригада ж-а башка өндүрүш звенолору б-ча парт, топторду уюштурууга болот. Ѕ. п. у-дун жог. органы - кеминде айына 1 жолу өткөрүлө турган жалпы чогулуш. ÷ехтик уюмдары бар жерде жалпы чогулуш 2 айда бир жолу, коммунисттердин саны 300дөн ашык при парти€ уюмдарында зарылдыгына жараша же бир нече цехтин, уюмдун талап кылуусу б-ча чакырылат.  оммунисттердин саны 300дөн ашкан ири ишканалар м-н мекемелерде, терр-€сы бытыранды ёќдөн ашык коммунисти бар уюмдарда, кеминде 50 коммунисти бар колхоздо, совхоздо, жог. парт, уюмдардын чечими м-н парткомдор түзүлөт.  оммунисттердин саны ёќќден ашкан уюмдардын парткомдоруна райкомдун укугу берилет. Ѕ. п. у. өз жумушунда  ѕ——тин ѕрограммасы м-н ”ставын жетекчиликке алып иштейт.

ЅјЎ“јѕ џ Ўј–“ - белгилүү бир процесстин, убакыттын кандайдыр бир моментиндеги абалын туюнтуучу шарт. Ѕул процессти мүнөздөөчү диф-ференциалдык теңдеменин жалпы чыгарылыштарынын арасынан ал процесстин алдыда айтылган момент-теги абалын бере турган айрым чы-гарылышын бөлүп алууга мүмкүндүк берет.

ЅјЎ“џ  - таардан, теридей, кезде-меден жасалган идиш. јны кыргыздар көчмөн жашап жүргөндө көп урунган. »чине салынчу нерсесине жараша Ѕ. бир нече түргө бөлүнгөн. ћис, туз баштык, жем баштык, чай баштык ж. б.  ичинекейи көз Ѕ. деп аталган. Ѕ-тын көп түрлөрү азыр үрунуудан чыгып калды.

ЅјЎ“џ „јЋ””  ќ«”  ј–џЌƒј–, аскомицеттер (Ascomycetes) - татаал түзүлүштүү козу карындардын чоң классы. ∆ипчелери көп клеткалуу. ћүнөздүү белгиси: тукумдук денелеринде баштыкчаларды пайда кылат. јлар жыныстык про-песстен пайда болот. Ѕаштыкчада 8ден спора (аскоспора) калыптанат. Ѕ. к. к. кээде кониди€лары м-н көбөйөт.  өпчүлүгү азык-түлүктөрдө (кеберлер), ичимдиктерде (ачыткы-лар) өсүп, алардын бузулушуна се-o'<еп болот.  ээ бири (ак кебер, өсүмдүк рагы, темгил, чакалай, чирик), көбүнчө өсүмдүктөрдө, чандасы кишиде ж-а жаныбарларда мителик кылат. јйрым Ѕ. к. к. тамак-ашка ачыткы катары колдонулуп, кээсинен медицинада кеңири пайдаланылуучу пенициллин препараты да€рдала!.

ЅјЎ“џ „јЌƒј– (Marsupialia) - сүт эмүүчүлөрдүн классчасы.  лаока-луулар м-н катар Ѕ. эң жөнөкөй сүт эмүүчүлөр. ”з. 8 см ден 2 м ге чейин жетет. “ериси түктүү, кээ бир-лериники тыбыттуу. јйрымдарынын куйругу жакшы өнүккөн.  өпчүлүк түрлөрүнүн балдары баштыкчасында чоңоет. Ѕаштыкчасы тери бырышта-рынан түзүлүп, желинин каптап турат. Ёмчектеринде 2-27 үрпү болот. Ѕ. 8-39 күндө тууйт. „оңдугу 3 см болгон балдарын баштыкчасында 6-8 айча көтөрүп жүрөт. Ѕ-дын 220-га жакын түрү белгилүү. јлар јвстрали€да, “асмани€да, ∆аңы √вине€-да, “үн., “үш., Ѕорб. јмерикада таралган. ƒаракчы Ѕ-дын денесинин капталында учуучу жаргакчалары болот, токойлордо жашайт. “алаалар-да жашоочу түрүнө кенгуру, баштыкчан кош а€к ж. б. кирет. јлардын арткы буттары ж-а куйругу жакшы өөрчүгөндүктөн, секирип ж-а чуркап жүрүүгө ылайыкталган. Ѕ. түрдүү курт-кумурскалар, майда омуртка-луулар, куштардын жумурткасы м-н тамактанат. »ри жырткычы - баш-тыкчалуу карышкыр койду, тарпты, кээде кенгуруну жейт.






пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞