пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

ggle_h

ЅјяЋ»Ќќ¬  асымалы (1902-ж. т., џсык- өл р-ну,  өк-ћойнок кыш. ) - кыргыз совет ад-тын негиздөөчүлөр-дүн бири.  ыргыз ——– эл жазуучусу (1968), коомдук ишмер. 1925-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. „арбалуу дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган.  ат сабаты рев-€га чейин ачылган. “ашкенде советтик-парт. 6 айлык курсту (1919), јлматыда  азак-кыргыз агартуу ин-тун (1925), ћосквада Ѕүткүл союздук журналисттер ин-тун (1928- 33) бүтүргөн. “ашкенден курсту бүтүрүп келгенден кийин респ-кадагы жаңыдан уюшулуп жаткан комсомол кыймылына активдүү катышып, јт-Ѕашы,  очкор р-ндорунда биринчи комсомол уюмдарын түзгөн. 1933- 53-ж. ћосквадагы Ѕорб. басманын кыргыз секци€сында редактор, респ-калык мамл. басманын башкы редактору, ∆ети-Өгүз ћ“—нин алдында райондук газетанын редактору,  ыр-гызмамбаста редактор, обл. "џсык- өл правдасы" газетасынын редактору, ———– »јнын  ырг-ндагы филиалында ил. кызматкер, "—оветтик  ыргызстан" журналынын редактору,  ырг-н ∆—тин башкармасынын пред-ли болуп иштеген. „ыг-лыгы 1923-жылдан башталат. "Ѕиз ким элек, ким болдук", "јла-“оо, өткөн күндү ойло" сы€ктуу ырлары 1924-ж. "“илши", кийин "Ёркин-“оо" газеталарына басылган. "∆етимдин өлүмү" (1926) аттуу аңгемесинен' кийин Ѕ. проза жанрына оой баштайт. 1927-ж. "“үлкү менен суур", "„абалекей менен жылан" тамсил-аңгемелери чыгат. 1927-ж. жарык көргөн "јжар" повести бир гана Ѕ-дун олуттуу ийгилиги болбостон, 20-жылдагы жалпы эле кыргыз про-засынын реалисттик багыттагы өсүшүн аныктаган маанилүү чыг. болду. Ѕул чыг. жазуучунун атын окурмандарга маалым кылды. "∆етилген жетим", "“урмуш түрткүсүндө", " ош жүрөк", "Ѕактылуу жылкычы" деген аңгеме, очерктери жары€ланат. 40-жылдары " ызыл јрми€ үчүн кызмат кылды", "јл эми жетим эмес", "Ўаифтин аңгемеси", "јткарылган ант" аттуу көркөм очерктерди, аңгемелерди жазды; 1947-ж. "Ѕакыт" повести (" өл боюнда" ромапыпын 1-китеби) жарык көрдү. Ѕул повөст-те совет элинин согуш мезгилинде- ги са€сий-морал-  - ≈аялинов. дык биримдиги, фронттогу жоокерлерибиздин баатырдыгы, кыргыз элинин күжүрмөн эмгеги, патриоттук бийик духу дурус чагылган, 1950-жылдан бери "”луу куру-луштарда", "јбхази€да", "“€нь-Ўандын жазы" деген очерктерин, " урман жылга" повестин, үч китептен тур~ ган "Ѕоордоштор" романын жаратты. "Ѕоордоштор" романы-кийинки мезгилдеги жараткан чыг-ларынын ичинен маанилүүсү. “үш. -„ыг. ≈вропа өлкөлөрүндөгү жумушчулардын өткөндөгү турмуштары, рев-чыл мүнөздөгү кыймылдар, ќкт. рев-€сынын –осси€да жеңишинен кийин —овет бийлигин ќ. јзи€да,  аз-нда орно-туудагы күрөштөр, убактылуу өкмөттүн биротоло талкаланышы өңдүү тарыхый оку€лар бул романдын сю-жеттик өзөгүн түзөт. јл ј. —. ѕушкин, ћ. ё. Ћермонтов, ». ј.  рылов, ¬. √. Ѕелинских!, ћ. √орькийлердин ж-а совет ад-ты-нын көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бир катар чыг-ларын кыргыз тилине которгон. "јжар" повести орус тилине ж-а бир катар чет тилдерде (чех, француз, англис, немец) басылып чыккан. "Ѕакыт", " өл боюнда", "Ѕоордоштор" чыг-лары да ———– элдеринин айрым тилдерине которулду. Ѕ. - кыргыз ад-тынын айрым маселелери м-н “октогул, Ѕарпы өңдүү классик-тердин ж-а орустун улуу жазуучулары ј. — ѕушкин, ћ. ј.  рылов, ћ. √орькийдин чыг-ларына арналган бир нече макаланын автору. Ѕ.  ырг. ——– ∆ог. —оветинин 3-шайл. депутаты. ќкт€брь –еволюци€сы, эки Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган. „ыг. : јшар, ‘р., 1926; ѕовесттер жана аңгемелер, ‘р., 1952; „ыгармаларынын эки томдук жыйнагы, 1-2-т., ‘р., 1969-70; —частье. ѕовести и рассказы, ћ., 1948; Ѕратство. –оман, ‘р., 1964.

јд. : “үлөгабылов ћ.,  . Ѕа€линов-дун чыгармачылык жолу, ‘р., 1966; — а-д ы к о в ј., Ёл достугун ба€ндаган роман, "—оветтик  ыргызстан", 1963, 14-дек. ; Ќабойщиков √.,  нига о дружбе, "Ћитературный  иргизстан", 1968, є 1; Ёркебаев ј.,  ыргыз романдарынын контраст-тары, "јла-“оо", 1973, є 5.

ЅјяЋџЎ (solsala) -шакардуулар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Ѕир жылдык чөп, бадалча ж-а бадал. ∆албырактары ичке, калың. √үлдөрү 2 жыныстуу, бирден же бир нечеден жалбырагынын колтугунда жайгашкан. √үл коргону 5 мүчөлүү. Ѕул урууга 120га жакын түр кирет. ———–де 80,  ырг-нда 19 түрү өсөт. Ѕ. - мал үчүн кышкысын жакшы тоют. ∆ерг. эл Ѕ-ты отун катары да пайдаланат,

ЅјяЌ (болжол б-ча, байыркы орус шайыры Ѕа€н же Ѕо€ндын атынан) - пневматика тилдүү, топчулуу муз. аспап, хроматикалык (к. ’роматизм) гармоника. Өркүндөтүлгөн төрт катарлуу хроматикалык гармоникага уста ѕ. ≈. —терлигов, кы€кчы я. ‘. ќрланский Ѕ. деп (1907) ат коюшкан. 20-к-дын башында –осси€да ¬. ѕ. ’егстрем, Ќ. 3. —иницкийлер да Ѕ. жасоонун чеберлери болгон. јзыр биздин өлкөдө көп сандаган ба€нчы-лар ансамблдери бар.  ырг-ндын бир катар муз. окуу жайларында Ѕ. тартуу сабагы өтүлөт, атайын кадрлар да€рдалат.

ЅјяЌƒќќ„ - ээнин аракетин, абалын, ким, эмнелигин, сын ж-а санын, иретин ж. б. ар түрдүү кырдаалда-рын ба€ндап турган сүйлөмдүн баш мүчөлөрүнүн бири. јл граммат. жактан ээге багынат да, ошого жараша аны жак, сан, түр жагынан ээрчийт. Ѕ-тук милдетти ар түрдүү сөз түркүмдөрү аткарат. Ѕ. составына карата жөнөкөй, тутумдаш; өзүнүн милдетин кайсы сөз түркүмү аткарып тургандыгына карата атоочтук Ѕ., этиштик Ѕ. болуп бөлүнөт.

Ѕјя—“јЌ - ќш обл-нын јла-Ѕука р-нундагы јк- оргон сельсоветине караштуу кыштак. "ќкт€брь" к-зу-нун аймагында. –-ндун борбору јла-Ѕукадан 25 км түш. -чыг. тарапта, Ќаманган т. ж. станци€сынан 55 км. - алкы 1885 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

"Ѕјя—“јЌ-—”Ћ“јЌ" -  ырг-ндын түштүгүндө кеңири тараган элдик поэма. Ѕул лироэпикалык поэманын сюжети жөө жомок ж-а легенда түрүндө да айтылат. Өзүнчө обону, күүсү бар. Ѕул жагынан белгилүү "ћак-тым сулуу", "ћырза уул менен јк —аткын" поэмаларына окшош. —южет-тик мотивдери "∆аныш-Ѕайыш" ж-а "∆алайыр жалгыз" поэмаларына ∆акын. ѕоэмада агалы-ини Ѕа€стан м-н —ултандын сырткы баскынчыларга каршы күрөшү, трагеди€луу турмушу ба€ндалат. —южеттик коллизи€-лардын курчтугуна караганда, чыгарма кыргыз элинин чет элдик басып алуучуларга каршы күрөшүнөн кийин пайда болгон сы€ктанат.  . ћифтаков 1947-ж. Ќоокат р-нунда жашоочу  урбанов —ултандан бул поэманын жомок түрүндөгү вариантын жазып алган. “үшундүрмө-сүндө  . ћифтаков поэманы кыскартып жазганын, анын кызыктуу, көлөмдүү экенин эскертет. ѕоэма жары€лана элек.

Ѕ≈Ѕ≈Ћ№ јвгуст (22. 2. 1840-13. 8. 1913) - герман ж-а эл аралык жумушчу кыймылынын ишмери, герман с. -д-ти€сын ж-а 2-»нтерйационалды түзүүчүлөрдүн ж-а жетекчилеринин бири.  есиби б-ча токарь. ѕрусси€-лык кедей унтер-офицердин үй-бүлөсүндө туулган. ∆умушчу кыймылына катышуу, соц. ад-ттын айдыңы ж-а ¬. Ћибкнехт м-н таанышышы Ѕ-ге либералдык демократизмден рев-чыл демократизмге, андан марк-сизмге өтүүгө жардам берди. Ѕ. 27 жашында “үн. √ерм. союзунун рейх-стагына шайланат. ѕарламентте согуш кредитиве каршы добуш бергендиги, ѕариж  оммунасын жашагандыгы ж-а кийин сотто өкмөттүн басып алуучу са€сатын ашкерелеген-диги үчүн бир нече жолу камакка алынып, жалпысынан 6 жыл түрмөдө олтурган. Ѕ. милитаризмге ж-а согушка каршы тайманбай күрөшкөн. јл а€лдарды бурж. коомдун кише-нинен бошотуу күрөшүндө туу көтөргөн. ƒиндин чыгышынын социал-дык-экон. негизин ж-а анын таасирин жеңүүнүн жолдорун көрсөтүүгө көп көңүл бурган. ћарксизм-ленинизмдин классиктери Ѕ-дин ишмердигин жогору баалашкан, ошону м-н бирге ага өз катасын оңдоого жардам беришкен. Ќемең эли тынчтык ж-а демократи€ үчүн күрөшүндө Ѕ-дин рев-чыл мыкты традици€ларын улантууда. „ыг. : ѕрофессиональное движение и политические партии, ћ., 1925; »з моей жизни, ћ., 1963; ∆енщина и социализм, ћ., 1959; ’ристианство и социализм, ћ., 1959. јд. \ ћаркс  . и Ёнгельс ‘., [ѕисьма к ј. Ѕебелю], —оч., 2 изд., т. 34-39 (”казатель имен); Ћенин ¬. »., јвгуст Ѕебель, „ыг., кырг, бас, 19-т.

Ѕ≈√≈Ћƒ»Ќќ¬ “алгат якубекович (1922-ж. т., ‘рунзе ш. ) -эки жолу —ов. —оюз Ѕаатыры (1944, 1945), авиаци€нын отставкадагы подполковниги. 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ”луту - казак, жумушчунун үй-бүлөсүндө туулган. Ѕ-дун учкучтук шыгы жаш кезинен ойгонот. ‘рунзедеги аэроклубдан окуган. 1940-ж. ыкты€ры м-н —ов. јрми€га кирет. 1942-ж. „калов атн. аскердик авиаци€лык мектепти бүтүрүп, 19 жашында согуштук самолетту башкарууга укук алган. 1943-ж. €нварда 144-гвард. авиац. полк м-н  алинин фронтунда согушка катышып, он жолку жеңиштүү учушу үчүн 1943-ж. апрелде 2-дараж. јта ћекендик —огуш ордени м-н сыйланган. 1943-ж. жазында Ѕ. өз полку м-н ¬оронеж фронтунда фашисттерге кыйраткыч сокку уруп, абадагы чаалыкпас "мергенчи" аталат. 1943-ж. сент€брда ’арьков сал-гылашууларындагы эрдиги үчүн  ызыл “уу орденин экинчи жолу алат. ”кр. үчүн болгон салгылашууларда, ћолдави€ны бошотууда өзгөчө эр-диктерди көрсөткөн. 1944-ж. ал эс-кадриль€га командалык кылган. Ѕ. согушта 155 жолу учуп, душманды олуттуу жоготууларга учураткандыгы үчүн ал 1944-ж. 26-окт€брда —ов. —оюз. Ѕаатыры болот. Ѕ-дун эскад-риль€сы 520 жолу ийгиликтүү учуп, полкто 1-орунду ээлеген. Ѕ. ”луу јта ћек. согушта катардагы учкуч-тан полктун командирине чейинки жоокерлик жолду басып өттү. 300дөн ашуун учкан эрдиги үчүн Ѕ. 1945гж. 27-июнда экинчи жолу —ов. —оюз Ѕаатыры болот. Ѕ. 1950-ж. јвиаци€ академи€сын бүтүрүп, полктун командиринин орун басары, штабдын начальниги болуп иштейт. ———– ∆ог. —ов. 2-3-шайл. депутаты. 2 Ћенин ордени, 2  ызыл “уу, 1-2-дараж. јта ћекендик —огуш, јлександр Ќевский,  ызыл ∆ылдыз, 3-дараж. ƒаңк ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган. Ѕ. "305 рейдов" (‘р., 1966), "»Ћы атакуют". "јсмандагы беттешүү" (ј. -јта, 1966, 1967) ме-муарлардын автору.

Ѕ≈√≈ћќ““ќ– (Hippopotamidae) -кеп-шебөөчүлөр түркүмчөсүндөгү ача ту€ктуулар тукуму. Ѕ-дун бирден түрү бар 2 уруусу белгилүү.  адимки Ѕ. (Hippopotamus amphibius) чөп жечү ири айбан. ƒенесинин уз. 4, 5 м, са€м. «-4, 5 т, териси такыр, башы чоң, көздөрү кичине, кулагы кыска, буттары жоон, манжаларынын кичине сүзгүч жаргакчалары бар. Ѕ. топтошуп жашап, суу өсүмдүктөрү м-н азыктанат. ∆алкы тууйт. Ћибери€ же кидик Ѕ. (Choerop-sis liberiensis) кадимки Ѕ-дон кичине, кыска (денесинин уз. 1, 5-1, 75 м, бийикт. 1 м, са€м. 160-240 кг). “ропик токойлорунда сууга жакын жерлерде жашап, өсүмдүктөрдүн жемиштери м-н тамырларын жейт.

Ѕ≈√ќЌ»я (Begonia) - бегони€ тукумундагы ширелүү өсүмдүк. ¬-нын бадал, жарым бадал ж-а чөп сымал түрү бар. √үлү бир жыныстуу, бир үйлүү, айрым аргын гүлүнүн диаметри 20-30 см ге жетет. ћекени - “үш. јмерика ж-а јфрика. Ѕ. көбүнчө кооз өсүмдүк катары өстүрүлөт.  ырг. ——– »јнын Ѕотан. багында Ѕ-нын креднер, марта, бисмарк сорттору бар,

Ѕ≈ƒј Ћеонид »гнатьевич (16. 8. 1920-ж. т.,  устанай обл., Ќ. ѕокровка с. ) - эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (26. 10. 1944 ж-а 29. 6. 1945), авиаци€нын ген. -майору (1960). 1942-жыл-дан  ѕ——тин мүчөсү. 1940-жылдан —ов. јрми€да. „каловдогу аскердик авиац. мектепти (1942) бүтүргөн. ”луу јта ћек. согушта учкуч, согуштун акырында 75-гвард. штурма-лоочу авиаполктун командиринин жардамчысы. Ѕ. 200 жолу учуп, душман м-вг салгылашкан. —огуштан кийин ∆ог. офицердик учуу-тактика-лык мектепти (1945), јскердик-аба академи€сын (1950) ж-а √өнштабдын јскердик академи€сын (1957) бүтүргөн. 4 Ћенин ордени, 4  ызыл “уу, 1-дараж. јта ћекендик. —огуш, јлександр Ќевский ж-а  ызыл ∆ылдыз ордендери м-н сыйланган.

Ѕ≈ƒ≈ (Medicagol) -чанэктуулар тукумундагы көп же бир жылдык өсүмдүк. јнын 50дей түрү белгилүү. ———–деги 36 түрдүн 20сы көп жылдык, 16сы бир жылдык. Ѕ. көп сабак-туу, бийикт. 70-90 см, кээде 150 см ж-а андан ашык. ∆албырагы үч ача, ирети м-н жайгашат, түрүнө жараша гүлү көгүш, кара көк, сары ж. б. Ѕ. ар түрдүү чанактап, бир канча урук байлайт. ”руху майда, 8-10∞— жылуулукта 7-8 күндөн кийин өнүп чыгат. Ѕ. өзөктөн тамырлайт да, жерге 5-10 м ден ашуун тереңдеп кетет. Ёки-үч жылдык бедени бузган-да, 1 га а€нтта 60-100 ц тамыры калат, бул (азот жагынан) 30-40 г кык чачканга барабар келет. ќ. јзи€ м-н  авказдын аймагында ар түрдүү айдама ж-а жапайы Ѕ. арбын өсөт. ћындан 5 миң жылча мурда эле ќ. јзи€ м-н «акавказьеде жашаган эл Ѕ. эгип, аны малга тоют кылганы маалым. јл баалуу биол. касиетине, чарб. маанисине жараша бардык жерге кеңири таралган. ———–де Ѕ-нин 200дөн ашуун сорту эгилет, гектарынан сугат жерде 100-150 ц, кайракта 20-50 ц түшүм алынат.  ырг-нда Ѕ. бир нече жолу чабылат. јл көк, чыктуу ж-а кесек тоют катары пайдаланылат, аны мал сонуркап жейт. «ы€нкечтери: беде кенеси, беде шиш тумшугу ж. б. »лдеттери: чаңгыл кебер, аскохитоз ж. б. —ары чырмоок бедеге чоң зы€н келтирет.

Ѕ≈ƒ≈ Ў»Ў “”ћЎ”√” (Otiorrhyn-chus ligustici) - шиш тумшуктуулар тукумуна кирүүчү коңуз. ≈вропа, јзи€да, ———–дин еврон. бөлүгүнүн талаа аймактарында кездешет. “улку боюнун уз. 9-12 мм; өңү кара, курту ак саргыл. јл топуракта кыштан, жазгысын өсүмдүктөрдүн жалбырагы ы-н азыктанат.  өбүнчө беде, уй беде, эспарцет, буурчак, жасмык, со€, кант кызылчасы ж. б. өсүмдүктөргө зы€н келтирет. јндан сактануу чаралары: өнүп чыккан өсүмдүккө инсек-тициддердн бүркүү, коңуз кыштаган а€нтты жаз алды м-н айдап салуу; бедени тез жыйнап, экинчи чабыгын гана үрөнгө пайдалануу.

Ѕ≈ƒ≈ џЋјҢџ - жылбырска же уй бедени күн ачыкта мал оттогондо, күн нурунун кесепетинен тийген дарт. џлаңдаган малдын терисинин пигментсиз, ак жүндүү же такыр жери сезгенин, шишип кетет. Ўи-пшктин үстү кээде исиркектенип, сары суу чыпылдап турат. јк козулардын, улактардын кээсинин кулагы чирип түшөт. ƒарт оорураак болсо, кай бир учурда ургундай жылкыны өлүмгө дуушар кылат. ћындан сактануу үчүн дарттын биринчи эле белгилери шек бергенде, уй беделүү шалбаага мал жаюуну же чабынды чөбүн берүүнү токтотуп, шектүүлө-рүн көлөкөгө байлап, терисинин пигментсиз жерине майлуу көө шыба-лат.

Ѕ≈ƒ≈Ћ -  акшаал кырка тоосундагы ашуу, —уук- ыр ж-а  ара-Ѕел тоолорунун аралыгында. Ѕийикт. 4284 м. Ѕедел суусунун сол куймасы Ѕаштык јк-Ўыйрактын алабы) ушул ашуудан башталат. Ѕ-де жыл бою мөңгү^кар жатат. јшуунун мойногу корумдуу, кумдуу келет. Ѕелде палеозой заманынын а€гында пайда болгон чулу тоо тектери чыгын турат, айланасы аска-300калуу.

Ѕ≈ƒ»Ћ№ ћырза јбдулкадыр (1644- 1721)-иран-тажик акыны, философ ж-а ойчул. Ѕенгали€да аскер кызмат-керлнин үй-бүлөсүндө туулган. ‘арсы тилинде жазган. Ѕ-ден поэтикалык (200 миң сапка жакын ыр) ж-а прозалык бай мурас калган. јнын негизги чыг-лары: "“аң калаарлык тумар" (1669), "”луу океан" (1681), "“өрт элемент", " омде жана ћодан" (поэма). Ѕ. о. кылымдагы „ыгыштын филос. ой-пикиринин, ад-тынын өнүгүшүнө таасир тийгизген. —уфисттик мистицизмдин духунда жазылган чыг-ларында социалдык теңсиздикке, инди€ элдерин касталык бөлүүгө каршы чыккан. јл идеализмдин чегинен чыга албаса да, дүйнөнүн биримдигин таанып, андагы болуп жаткан бардык көрүнүштөрдү, кубулуштарды табигый процесс деп билген. Өлүм ж-дө-гү диний көз карашты танып, "өлүм- жок болуу, ал эми жок болуу - жаңы нерселердин, буюмдардын пайда болушу" деген. јнын чыг-лары ќ. јзи€ элдерине да кеңири маалым болгон. „ыг. ;  омде и ћодан, ћ., 1955.

јд. : ј ини ’. —, Ѕидель и его поэма "»рфон", ƒуш., 1956; ћуминов »., ‘илософские взгл€ды ћирзы Ѕидел€, “аш., 1957.

Ѕ≈ƒЋ≈Ќƒ, б э д л е н д (англ. bad lands - жаман жер) - салааланган ац-дөңдүү рельеф; өтүүгө кыйын, дыйканчылыкка жараксыз жерлер. Ќегизинен жердин чополуу катмарла-рын нөшөрлөп жааган жамгырдын жууп кетишинен пайда болот.  өбүнчө жарым чөлдүү ж-а тоо арасында каксоо райондордо көп. Ѕ. жерди туура пайдаланбагандыктан, талаа ж-а токойлуу талаа зоналарын-да да пайда болот. ќ. јзи€ ж-а  азн-да көп.  ырг-нда јт-Ѕашы, џсык- өл (батышы), Ќарын (Ѕайгөнчөк, јк-“ал) өрөөндөрүндө, ‘ергана өрөөнүнүн тоо этектеринде бар.

"Ѕ≈ƒЌќ“ј" - дыйкандардын күндөлүк газетасы, ¬ ѕ (б) Ѕ нын органы. "ƒеревенска€ беднота", "ƒеревенска€ правда", "—олдатска€ правда" деген газеталардын ордуна 1918-ж. 27-марттан 1931-ж. 31-€нвар-га чейин ћосквада чыгарылып турган. √ражд. согуштун убагында "Ѕ. " эмгекчилерди ак гварди€чыларга, ин-тервенттерге каршы күрөшкө үндөп, жумушчу табы м-н дыйкандардын союзун чыңдоодо, айыл-кыштакта  омпарти€нын са€сатын жүгөгө ашырууда чоң роль ойноду. "Ѕ. " өлкөнү индустри€лаштырууда ж-а а. ч-сын коллективдештирүудө, парти€ м-н —овет өкмөтүнүн чараларын колдоп, айыл-кыштактын мад-тын жогорулатууда, айылдык кабарчыларды тарби€лоодо маанилүү роль ойногон. "Ѕ. " 1931-ж. февралда "—оциалистическое земледелие" газетасы м-н кошулган.

Ѕ≈ƒЌџ… ƒемь€н [чыныгы аты-жөнү - ≈фим јлексеевич ѕ р и-д в ор о в; 1 (13). 4. 1883-25. 5. 1945] - орус совет акыны, поэзи€дагы соц. реализм методун негиздөөчү-лөрдүн бири, коомдук ишмер. 1912-жылдан  омпарти€нын мүчөсү. Ѕ-дын алгачкы ырлары 1899-ж. " иевское слово" газетасына жары€ланган. 1909-10-ж. демокр. багыттагы ырлар жазган. 1911-ж. большевиктик "«везда" газетасына жакындашкан. 1912-жылдан "ѕравда" газетасына активдүү катышкан. 1913-ж. анын "“амсил-дер" аттуу алгачкы жыйнагы чыккан. "∆ер, эрк, үлүш тууралуу" (1917) поэмасында массанын рев-чыл аң-сезиминин өскөнү көрсөтүлөт. "Ѕашкы көчө" (1922) поэмасында рев-€га аттанган элдин образын түзгөн. 20-жылдардагы адабий күрөштө Ѕ. ад-ттын парти€луулук ж-а элдүү-лүк позици€сын жактаган. ”луу јта ћек. согуш мезгилинде "ћен элиме ишенем" аттуу ыр м-н повесть жазган. Ѕ-дын чыг-ларынын ийгиликтери м-н мүчүлүш жактарына ¬. ». Ћенин өз баасын берген. Ћенин ордени ж-а  ызыл “уу ордени м-н сыйланган. јнын айрым поэтикалык чыг-лары кыргыз тилине которулган.

јд. : ћакаров ј., ƒемь€н Ѕедный, ћ., 1964.

Ѕ≈« “ јЌƒј–џ (өсүмдүктөрдө) - суюк абалдагы түрдүү заттарды бөлүп чыгаруучу бир же көп клеткалардан турган түзүлүштөр. јлар өсүмдүктөрдүн бардык органдарында болот да, заттарды ичине ж-а сыртка бөлүп чыгарат. »чки секре-ци€луу Ѕ. т-на идиобласттар (без клеткалары), сүт түтүкчөлөрү, беттери без клеткаларынан турган чайыр, эфир май түтүкчөлөрү кирет. јлар туюк болгондуктан, бөлүп чыгарган заттарынын жыйналуучу жайы болуп да кызмат аткарат. —ырткы мех. таасирлерден бузулганда гана буларда-гы заттар сыртка чыгат. ћис, тилинген жеринен апийим сүтүнүн, кау-чуктун сыртка чыгышы. —ырткы Ѕ. т-на нектарниктер, гидатоддор, тамак сиңирүү бездери, эфир майларын, чайырды, былжырды бөлүп чыгаруучу эпидермисте ж-а анын алдындагы клеткалардын катмарларындагы бир же бир нече клеткадан турган түзүлүштөр кирет. —ырткы Ѕ. т-нын бир түрү - без түктөрү. “амак сиңирүү бездери курт-кумурска м-н азык-тануучу өсүмдүктөрдө болот. Ѕул бездер тамак сиңирүү ширесин бөлүп чыгарат. Ѕ. т. бөлүп чыгарган заттар: апийим, бальзам, каучук ж. б. турмушта кеңири керектелет.

Ѕ≈«Ѕ≈Ћƒ≈  (Tetrax tetrax) - тоо-дактар түркүмүндөгү куш. ƒенесинин уз. 40-50 см. —а€м. 1 кг. ∆акшы жүгүрүп, бат учат. “үсү чаар, жон жагы саргыч күрөң, мойнунда ак ша-кекчеси бар. „алгындары ак. Ѕ. “үн. јфрика, ≈вропа ж-а јзи€ны, ———–ди ( аз-н, Ѕат. —ибирь, ќ. јзи€) мекендейт. Ѕ. шыбактуу талааларда ж-а шалба аларда жашайт.  ырг-н-дын „үй ж-а “алас өрөөндөрүндө кездешет. јпрелде учуп келет да, майда у€лап, июлда балапандарын чыгарат.  үзүндө топтолуп, кыштоо-чу жерлерине кайтат.

"Ѕ≈«Ѕќ∆Ќ» " - 1) ———–деги  үжүрмөн кудайсыздар союзунун борб. советинин органы; 1922-жылдын де-кабрынан 1941-жылдын июнуна чейин жумасына бир жолу чыгып турган газета. јнын жооптуу редактору ≈. ћ. ярославский болгон. √азета динге каршы пропаганданын лениндик принцибин коргоп, ———–деги дин м-н атеизмдин абалы ж-дө макалаларды, билдируүлөрдү, көркөм чырларды, карикатураларды кеңири жары€лап турган. ƒиний догмалардан, ишенимдердин негизсиздигин, дин кызматкерлеринин реакци€чыл иш-аракеттерин ашкерелеген. 2) 1925- 41-ж. ћосквада чыгып турган массалык журнал. 1932-жылдан ал "Ѕезбожник у станка" деген журнал м-н бириктирилген.

Ѕ≈«√≈  - жөнөкөйлүүлөр тибиндеги безгек чиркейинин митеси (плазмо-. дий) организмге кирип, көбөйүшүнөн болуучу оор жугуштуу оору. Ѕ-тин козгогучун (плазмодийин) франц. врач ј. Ћаверан ачкан (1880). ». ». ћечников (1887) оорунун коз-гогучтарынын жайгашуусун аныктаган. Ѕ-тин күн сайын, күн алыс ж-а «-4 күндө кайталануучу түрлөрү бар. Ѕ. оорулуу адамдан соо кишиге анофелес чиркейи аркылуу жугат. Ѕ. кармаганда, оорулуу адам чыйрыгып, калтырап, денесинин темп-расы 40-4√ка чейин көтөрүлөт.  ээде башы айланып, кусат. ќорулуу уктап, тердегенден кийин эсине келет. Ѕ. кармабаган убакта оорулуу жумушка жарамдуу. ќорулуу адамдын канынан Ѕ-тин козгогучун тапканда, Ѕ. аныкталат. ƒарылоодо акрихин, бигумаль, хинин ж. б. дарылар колдонулат. ———–де Ѕ-ке каршы зор иштер (безгек чиркейинин кыштоочу жерлеринде ƒƒ“ ж-а гексохлоран чачуу, саздарды кургатуу, чиркейдин личинкалары м-н азыктануучу гам; бузи€ балыгын өстүрүү) жүргүзүлүп, Ѕ. оорусу жоюлган.

Ѕ≈«√≈  ѕЋј«ћќƒ»я—џ, к. ѕлаз-модийлер.

Ѕ≈«√≈  „»– ≈…», анофелес (Anopheles) -курт-кумурскалар клас-сындагы чиркейлер уруусу. Ѕ. ч-нин ооз органы сайын оорууга ылайыкталган. Ѕуттары денесинен эки эсе узун. Ѕ. ч-нин ургаачысы айбандардын ж-а адамдын канын сорот, эркеги өсүмдүктөрдүн ширеси м-н тамактанат. ∆умурткасын нымдуу жерге таштайт. Ѕ. ч-нин бардык өөрчүшү сууда өтөт. ∆умурткадан өөрчүп чыккан личинка 4 жолу түлөн, куурчакчага айланат. Ѕ. ч-нин жер шарында 300, ———–де 9 түрү учурайт. јлар безгек мителерин оорулуудан таза адамга жугузат, бирок табигый шарттарда мителерди кадимки, ачык тактуу ж-а камыш чиркейлери таратат. Ѕулардын ча-гышынан сактаныш үчүн ар түрдүү дарылар, көбүнчө диметилфталат пайдаланылат.

Ѕ≈«ƒ≈– - адамдын ж-а жаныбарлардын организминдеги физиол. иштерге катышчу өзгөчө затты иштеп чыгарчу органдар. Өзүнүн продукци€сын өткөөлдөр аркылуу дененин сыртына же былжыр челге чыгаруучу Ѕ-ди - экзокриндик же сырткы секреци€ Ѕ. деп, алардын бөлүп чыгарган заттары секреттер ден аталат. Өткөөл түтүктөрү жок, иштеп чыккан заттарын (гормондор) канга же лимфага түздөн-түз берүүчү Ѕ. эндокриндик же ички секреци€ Ѕ. деп аталат.  ээ бир Ѕ. кандагы диссимил€ци€ процессинин акыркы продуктуларын чогултуп, аларды сыртка чыгарат. ќшентип организмди уулануудан сактайт. јларга бөйрөк, тер ж-а жаш Ѕ. кирет. Ѕулар бөлүп чыгарган заттар эксекреттер деп аталат.  өпчүлүк Ѕ. (мис, кулак түп, карын алдындагы) белоктук секреттерди, кээ бир Ѕ. (кызыл өңгөч, жатын) былжырлуу, ал эми гетерокриндик деп аталган Ѕ. бир эле мезгилде белоктук ж-а былжырлуу секрет иштеп чыгарат. Ѕ. бир же көп клеткалуу болот.  өп клеткалуу Ѕ. түтүкчө ж-а альвеол€рдык тоголок болуп бөлүнөт,  . —екреци€.

Ѕ≈«ƒЌј „џ√””—” (1861)-1861-жылдагы дыйкандар реформасына жооп катары  азан губ-дагы дыйкандардын чыгуусу. 1861-ж. апрелде —пасск у-нин Ѕездна с-да башталып, 10 миңдей адам катышкан. Ѕ. ч.  азан, —имбирск, —амара губ-ларынын 75 селосун ж-а деревн€сын кучагына алды. ƒыйкан јнтон ѕетровдун таа-сириндегилер барщина милдетин аткаруудан баш тартып, помещиктердин эгинин бөлүп алышкан. 12-апрел-де ген. -майор граф ј. — јпраксин командачылык кылган “арутин толкунун 2 ротасы Ѕезднага чабуул жасады. —огушта 350дөн ашык киши курман болду. ѕетров 1861-ж. 19-ап-релде аскер сотунун өкүмү б-ча атылды.

Ѕ≈«≈“ » - теридеги май бездери-нин ж-а анын түтүкчөлөрүнүн оорусу. Ѕездер майды арбын иштен чы-гаргандыктан, алардын көңдөйчөлөрү м-н түтүкчөлөрү тосулуп, стафило-кокктун киришинен кызарып, бүдү-рөйүп, түптөнөт да, Ѕ-ни пайда кылат. Ѕ. нерв системасы м-н жыныс бездеринин тез өзгөрүп турганына байланыштуу өспүрүмдөрдө көп кездешет. Ѕ-ни дарылоодо синтомицин эмульси€сы, витамин, ультра кызгылт көк нурлар ж. б. колдонулат.

Ѕ≈«ќј–Ћј– (фарсча бадзар - жай таш) - жылкы, чочко, ит ж-а кеп-шөөчү жаныбарлардын ичеги-кары-нында кыл, жүн, жем-чөптүн того-локтошуп, катын калышы. Ѕ-дын салмагы кээде 2, 5 кг га жетет. ћындан ичеги бүтөлүп калса, мал өлөт. јл узак убакыт кесек тоют берүүдөн, сапатсыз жем-чөптөн, ачка болуп, жүн жештен пайда болот. ћындай учурда малдын тынчы кетип, темп-расы көтөрүлөт, жүрөгү тез кагып, энтигет. ∆ем-чөптү начар жейт. ѕрофилактикалык чаралар: тоюттандырууну жакшыртуу, операци€ жасоо.

Ѕ≈«ќ—“јя-1 - буудай сорту.  распо-дардагы а. ч. ил. из. ин-тунда безос-та€-4 гибридинен жекече тандоо м-н чыгарылган. ћашагы кылкансыз, даны кызыл, сүйрү, 1000 дайынын салм. 36, 3-44, 5 г. Ѕийикт. 90-100 см, жапырылбайт, күбүлбөйт, суукка, ысыкка чыдамдуу. »лдетке көп чал-дыкпайт. ¬егетаци€ мезгили - 230- 327 күн. 1959-ж. райондоштурулуп; кеңири таралууда. јл өлкөбүздө 9 млн. га га жакын а€нтка эгилет.  өбүнчө  раснодар, —таврополь край-лары, ƒагстан,  абардин-Ѕалкар,  алмак, “үн. ќсетин, „ечен-»нгуш ј——–лери, –—‘—–дин көп областтары,  азак ——– ж-а ќ. јзи€ респ-ка-ларында өстүрүлөт. „ет өлкөлөрдө да арбын кездешет. јнын ар гектарынан 51-60 ц ден, кээде андан да көп түшүм алынат. 1973-ж. ѕржевальски-деги мамл. сорт сыноо участогу 95 и ден түшүм алган. Ѕуудайдын дүң тушүмүнүн 41-53%ин дан түзөт. Ѕул буудайдын наны даамдуу ж-а жагымдуу. Ѕ. -1 респ-кабызда кеңири таралып, 290 миң га га жакын а€нтка эгилет. јны селекционерлер жаңы сорт чыгарууда кеңири колдонууда.

Ѕ≈…»“ Ѕ≈Ћ√» - өлгөн адамды эскерүү үчүн бейит үстүнө коюлган ар-хит. же скульптуралык чыгарма. Ѕ. б. мазмуну ж-а формасы жагынан ар кайсы элде ар түрдүүчө болот. Ѕ. б. (обелиск, мавзолей, бюст же жөн эле плита) түрдүү курулуш ма-териалдарынан жасалат. —ов. архи-текторлор ж-а скульпторлор көрүнүктүү мамл. ишмерлерге, окумуштууларга, јта ћекендин коргоочуларьша арнап ар түрлүү Ѕ. б-лерин тургузуп жатышат.

Ѕ≈…»Ў - диндик түшүнүктө: дин жолунан чыкпай жүргөндөргө "тиги" дүйнөдөн берилген жыргалчылык, ыракат жайы имиш. Ѕ. ж-дөгү жомоктор ар түрдүү шартка ылайык чыккан. ћис, ысык жерлерде жашоочулар Ѕ-ти салкын бак түрүндө сүрөттөсө, суук жерде жашоочуларда Ѕ. жылуу жай түрүндө сүрөттөлгөн. “аптык коомго чейинки диндерде Ѕ. ж-дө түшүнүк болгон эмес.  уранда ж-а “оораттын алгачкы китептеринде Ѕ. эң жакшы, ажайып жай - салкын бак түрүндө сүрөттөлгөн. “аптык коомдун пайда болушу м-н эзүүчү-лөр табы өз кызыкчылыктарын коргоп, эмгекчилер массасын "тигил дүйнөдө" жыргайсыңар деп алдоо үчүн Ѕ. ж-дөгү ишенимди пайдаланган. oЁксплуататорлордун көздөгөнү адамдарды реалдуу дүйнөдөгү чыныгы жыргалчылыктан кур алакан калтыруу болгон. —оциализм шартында Ѕ. реакц. роль ойноп, турмушту коммунисттик духта кайра куруунун жшдеттеринен элди алагды кылат. Ѕ. түшүнүгүн ил. түрдө төгүндөө - атеисттик пропаганданын негизги маселелеринин бири.

Ѕ≈»Ћ»—“»Ќ »Ў» - 1913-ж.  иевде падыша өкмөтү м-н черносотенчилер уюштурган еврей ћ. Ѕейлисти (кыш з-дунун приказчиги) соттоо процесси; ј. ёшинский деген орус баланы линий ырым-жырым максатында өлтүргөн имиш деген жалаа м-н аны айыпташкан. Ѕаланы чыныгы өлтүргөн кишилерди юстици€ министри ». √. ўегловитов соттон далдалап залган. –ев-чыл кыймыл кайрадан нучөп жаткан кезде, черносотенчилер Ѕ. и-н демокр. күчтөргө чабуул жасоо үчүн пайдалануу максатын көз-хөшкөн. ќрус интеллигенци€сынын ыгдыңкы өкүлдөрү, чет өлкөлүк про-грессчил ишмерлер Ѕейлиске коюлган шыптын жалгандыгын ашкерелеш-звен, эгер Ѕейлис соттолсо, болыне-≈гктер буга байланыштуу иш таштоо уюштурууну белгилешкен. Өкмөттүн ж-а черносотенчилердин кысымына карабастан, прис€жный заседа-телдери Ѕейлисти акташкан.

Ѕ≈…–”“ - Ћиван –есп-касынын борбору. ∆ер ќртолук деңизинин чыг. жээгиндеги дөңсөөлүү жарым аралда.  алкы 1290 миң (шаар айланасы м-н, 1972). Ѕ. - ири порт, шоссе ж-а т. ж. тоому. Ѕ. аркылуу ∆акынкы, ќ. „ыгыш ж-а ≈вропа өлкөлөрү соода жүргүзүшөт. Ѕ. - өлкөдөгү ө. ж. ж-а соода-финансы борбору. Ўаар б. з. ч. 18-к-дан белгилүү. Ѕ-та Ћиван мамлекеттик, амер., франц. ж-а араб ун-т-тери, ”луттук китепкана, амер. ун-т-тин музейи (археол. ) бар.

Ѕ≈…“ - „ыгыш поэзи€сында касыда, газел, рубаи, месневи сы€ктуу жанрдык формаларда колдонулуучу эки саптуу ыр. Ѕ. бири бирине ритмикалык ж-а интонаци€лык жагынан тыгыз байланышып, эреже катары бүткөн белгилүү ойду, маанини туюнтуп турушу керек. ”шул себептен Ѕ. араб-фарс поэзи€сында негизги ритмикалык бирдик болуп эсептелинет.

Ѕ≈…“ј–јѕ“џ , нейтралитет (нем. Neutralitat, лат. neuter - бул да, тигил да эмес) эл аралык укукта - согушка катышпай, согушуп жаткан эки тарапка тең бирдей бейтарап (калыс) позици€да турган мамлекеттин са€сий ж-а укуктук абалы; согуш мезгилинде согуштук блокторго катышпоо са€саты. Ѕейтарап мамлекеттер Ѕ. бузулганда, өзүнүн Ѕ-гын курал колдонуу м-н коргоого укуктуу. —огуштан толук четте турган Ѕ. деген түшүнүк 19-к-да келип чыккан. Ѕул түшүнүк б-ча, согуш кезиндеги Ѕ. согуштун башталышы м-н күчүнө кирет да, согуш бүткөндө же Ѕ. са€сатын жүргүзгөн мамлекет согушка тартылган кезинен тартып күчүн жоготот. Ѕейтарап өлкөлөрдүн согуш убагындагы мамилелеринин эрежеси √аага конвенци€-ларында (1890, 1907), бул өлкөлөрдүн укуктары м-н милдеттеринин аныктамасы демократ-юристтердин эл аралык ассоциаци€сынын рез-€сында берилген (1960). »мпер. мамлекеттер Ѕ. ж-дөгү конвенци€ны формалдуу түрдө таанып, иш жүзүндө аны одоно түрдө бузуп келишкен. 1-дүйн. согуш убагында јнтанта ж-а Үчтүк союздун өлкөлөрү бейтарап мамлекеттерди өз тарабына тартууга аракет кылып, алардын Ѕ-гын бузган (1914-ж. Ѕельги€ м-н Ћюксембургдун, 1915-ж. √реци€нын Ѕ-гы бузулган). 2-дүйн. согуш убагында фаш. √ермани€, Ќорвеги€, ƒани€, Ѕельги€, √олланди€, Ћюксембургдун Ѕ-гын бузган (1940). Ѕ. са€саты бир мамлекеттин башка мамлекетке зы€н келтируүсү үчүн пайдаланы л г а н. ћис, 2-дүйн. согуш башталып калган шарттарда кээ бир бат. державала-ры (‘ранци€, јнгли€, ј Ў) Ѕ. ден аталган са€сатты бетке кармап, фаш. √ермани€га жол бергендигин актоого тырышкан. ———– айныбас тынчтык са€сатын жүргүзүп, 20-30-жылдарда бир катар мамлекеттер (“урци€, »ран, јфг-н, ‘инл€нди€, ѕольша, ‘ранци€,  ытай, √ермани€ ж. б. ) м-н кол салышпоо ж-а Ѕ. ке€ишим-дерин түздү. Ѕ. са€саты айрыкча 2-дуйн. согуштан кийин јзи€дагы, јфрикадагы, Ћатын јмерикасындагы жаңыдан өз алдынчалыкка жетишкен мамлекеттер тарабынан колдоого арзыды. Ѕ. бир нече түргө бөлүнөт: 1) согуш убагында Ѕ. сактоо; 2) туруктуу Ѕ. абалда болуу; 3) Ѕ. са€сатын жүргүзүү; 4) позитивдүү, конструктивдүү ж-а активдүү ¬. - колон: эзуүдөн жаңы кутулган „ыгыш ж-а јфрика мамлекеттери туткан са€сат; мындай Ѕ. социалдык эки системанын тынчтыкта жанаша жашоосунун бир түрү болуп саналат. “ынчтыкты чыңдоо, тынчтыкта жанаша жашоо принциптерин жүзөгө ашыруу, колониализмди толук жоюу үчүн прогрессчил ' күчтөрдүн күрө-шүндө Ѕ. зор мааниге ээ.

Ѕ≈…Ў≈≈¬ Үсөн (10. 10. 1920-ж. т., Ќарын обл.  очкор р-ну,  очкор кыш. ) - ƒаңк орденинин толук кавалери. 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1942-ж. —ов. јрми€нын катарына чакырылган. 1943-ж. «-”краина ж-а 1-Ѕелорусь фронтторунда ƒонбасс, ”краина, Ѕелорусси€ ж-а ѕольшаны бошотууга, Ѕерлинди алууга катышкан.  расный с-су үчүн салгылашууда көрсөткөн эрдиги үчүн 3-дараж. (6. 3. 1944), √оловачув ш-ын бошотуу-дагы баатырлыгы үчүн 2-дараж. (17. 3. 1945), «ееловск бекемделген р-нун алуудагы эрдиги үчүн 1-дараж. (15. 5. 1946) ƒаңк ордендери м-н сыйланган.

Ѕ≈…Ў≈ ≈ - 10-12-к-да эл отурукташкан жайдын калдыгы. “алас өрөөнүндөгү Ѕейшеке кыш-да. Ёки бөлүктөн турат. Ѕиринчиси тик бурчтуу формада, а€нты 160X200 м.  оргонуу чеби бар. Ёкинчи бөлүгү толугу м-н сакталбай калган, а€нты болжол м-н 260X270 м. Ѕул дагы чеп м-н курчалган. “үн. тарабынан агып чыккан булак болгон, ал мындагы адамдарды суу м-н камсыз кылган. Ѕ-ге окшогон жайлар о. кылымда “алас өрөөнүндө көп болгон.

Ѕ≈…Ў≈ ≈ -  иров р-нундагы Ѕейшеке сельсоветам караштуу кыштак. "Ѕейшеке" к-зунун аймагында. –-н-дун борборунан 16 км чыг. тарапта. ћаймак т. ж. станци€сынан 65 км.  алкы 1623 (1973). ќрто мектеп, 2 китепкана, клуб, төрөт үйү, медпункт бар.

Ѕ≈…Ў≈ ≈ -  емин р-нундагы  ара-Ѕулак сельсоветине караштуу кыштак. 22-партсъезд атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору Ѕыстровкадан 25 км түн. тарапта, Ѕыстровка т. ж. станци€сынан 27 км.  алкы 959 (1970). —егиз жылдык мектеп, китепкана, медпункт бар.

Ѕ≈…Ў≈ћЅј≈¬  ыдыр (1921-ж. т., ∆ети-Өгүз р-ну, јң-Өстөн кыш. ) - сов. адаби€тчы, филол, илимд. доктору (1974). 1954-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  ћѕ»нин тил, ад-т ф-тетин (1947) бүтүргөн. 1948-жылдан ќш ћѕ»де, 1954-жылдан ѕржевальск ћѕ»де кыргыз тил ж-а ад-т кафед-расынын ст. окутуучусу, башчысы. 1969-71-ж.  ыргыз ——– »јнын “ил, ад-т ин-тунун ст. илимий кызматкери, 1971-жылдан кайра ѕћѕ»нин орус ад-ты кафедрасынын доценти. јл - кыргыз совет ад-тынын өсүш тарыхы ж-а ј. “окомбаевдин чыг-лары ж-дө ( өркөм сөздүн чебери, ‘р., 1971) бир катар ил. эмгектин автору.

Ѕ≈…Ў≈ЌјЋ»≈¬ Ўүкүрбек (1928-ж. т., јк-“алаа р-ну,  уртка ай-лы. ) - кыргыз совет жазуучусу, драматург, публицист,  ыргыз- ——–инин иск-вого эмг. сиң. ишмери (1974). 1950-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Ќарындагы пед. окуу жайын (1946),  ыргыз мамл. ун-тин (1952), ———– ∆—тин алдындагы жог. адабий курсту (1962-64) бүтүргөн. ———– »јнын  ырг-ндагы филиалынын “ил, ад-т ж-а тарых ин-тунда ил. кызматкер (1952-53), "∆аш ленинчи" журналына редактор (1953),  ырг-н Ћ —ћ Ѕ нын секретары (1955-56), "Ћенинчил жаш" газетасына редактор (1956--59),  ырг-н ∆—тин башкармасынын секретары (1959-66) болуп иштеген. 1968-жылдан „ет өлкөлөр м-н достуктун ж-а маданий байланыштын  ырг-ндагы коомунун президиумунун пред-лине орун басар, анын пред-ли (1973). јлгачкы ырлары 1946-жылдан жары€лана баштаган. 1950-ж. жарыкка чыккан "„ыныгы достук" повести респ-калык конкурста √сыйлыкка татыктуу болгон. Ѕ. - "јлкыш" (1953), "ƒемилге" (1954), " ычан" (1956), "јк тайлак", " арлыгач" (1959), "“аалай жолу" (1-китеби, 1957; 2-китеби, 1962), ' " ордун тукуму" (1966), "—олдат махабаты" (1965), "”рпактар үнү" (1969), "јманат", "ƒаңкка жараша жүк" (1973) повесттери м-н романдары-нын, "”€дан учкандар" (1955), "Ѕойдоктор" (1959), "“оо койнундагы гүл" (1961), "“оо ханшасы" (1962), " ычан" (1960), "ƒос" (1971) пьеса-ларынын автору. ƒүйн. ж-а орус классиктеринин айрым чыг-ларын кыргыз тилине которгон. Ѕ-дин " ычан", "ћүйүздүү козу", " арлыгач", "“абышмакчы „ынара", "јк тайлак", "јт жалында секелек", " ордун тукуму" повесттери дүйнө элинин ондогон тилдерине которулду. Ѕ. бир нече медалдар м-н сыйланды.

јд. : јбдраимов ∆., „ыгармаларга ойлор, ‘р., 1967; ћедербеков Ё., 1973-шылдагы кыргыз прозасы, "јла-“оо", 1974, є 8; ћот€шов »., ƒл€ дружбы и понимани€, в кн. : ћастерска€ доброты, ћ., 1974; —улайманов ћ., ¬оспитание нового человека, "ƒетска€ литература", 1974, є 12.

Ѕ≈…Ў≈ЌјЋ»≈¬ј Ѕүбүсара (17. 5. 1926, јламүдүн р-ну, “аш-“өбө, кыш;-10. 5. 1973, ‘рунзе)-белгилүү сов. балерина, кыргыз хореогра-фи€сын негиздөөчүлөрдүн бири. ———– эл артисти (1958). ƒыйкан үй-бүлөсүндө туулган. 1936-41-ж. Ћенинград хореогр. окуу жайында окуган. 1948-49-ж. ошол эле окуу жайдын өнөр арттыруу классында айтылуу балет педагогу ј. я. ¬агановадан таалим алган. 1941-жылдан  ыргыз мамл. опера ж-а балет театрынын солисти (1946-жылдан башкы солист) 1947-ж.  ыргыз ——– эмг. сиң. артисти; 1954-ж. респ-канын эл артисти наамын алган. 1949-жылдан ‘рунзедеги хореогр. окуу жайынын педагогу. Ѕ. кыргыз иск-восунун ћосквада өткөн 1-декадасында (1939) бийлеп чыккан. —ахнада туңгуч ирет ¬. ¬ласов м-н ¬. ‘еренин "—елкинчек" (1943, балетмейстер Ћ. ћ.  рамарев-ский) балетинде «айнуранын ролун аткаруу м-н зор бийчилик жөндөмү ж-а жакшы проф. да€рдыгы бар экенин көрсөткөн. Ѕ-нын күчтүү хореогр. таланты "„олпон" (комп. ћ. –а-ухвергер, балетмейстер Ћ. ћ.  рама-ревский) ж-а "–аймонда" (комп. A. √лазунов, балетмейстер ¬. ¬.  озлов) спектаклдеринде ачык-айкын байкалган. јндан кийинки негизги аткарган ролдору: Ћиза (ѕ. √ертель, " урулай сактык", 1948), ћари€ ж-а «арема (Ѕ. јсафьев, "Ѕахчисарай фонтаны", 1949), ќдетта-ќдилли€ (ѕ. „айковский, "јк. куу көлү", 1950), “ао ’оа (–. √лиэр, " ызгалдак", 1953), јнар (¬. ¬ласов ж-а B. ‘ере, "јнар", 1950, 1957), ¬акханка (Ў. √уно, "¬альпургий түнү", 1952),  аарман кыз (—. –ахманинов, "∆аз келатат", 1953), јйдай, (ћ. –а-ухвергер, "„олпон", 1953, 1958), Ћю-чи€ (¬. ёровский, "»тали€ асманы астында", 1954), Ёсмеральда (÷. ѕу-ньи, "Ёсмеральда", 1955), —айра (¬. ¬ласов м-н ‘ере, "јла-“оо жазы", 1955), јврора (ѕ. „айковский, "”йкудагы сулуу", 1956), «ейнеп ( . ћолдобасанов м-н “. ќкунев, " уйручук", 1960), ‘анни (». Ўтраус, "„оң вальс", 1961), ћедор (ј. јдан, " орсар"), ƒжульетта (—. ѕрокофьев, "–омео жана ƒжульетта", 1962), Ћауренси€ (ј.  рейн, "Ћауренси€", 1963), ‘ранческа (ѕ. „айковский, "‘ранческа да –имини", 1963), —ильфида (‘. Ўопен, "Ўо-пениана", 1966),  итри (Ћ. ћин-кус, " он- ихот", 1967), јсел (¬. ¬ласов, "јсел", 1967), —олистка (ћ. –авель, "Ѕолеро", 1970). Ѕ. улуттук ж-а классикалык балет спектаклдери н д е ар кыл мүнөздөгү образдардын бүтүндөй бир галере€-сын жаратып, өзүнүн көп кырдуу артисттик талантынын бардык көркү м-н ар тараптан ачууга жетишкен. јл кыргыз проф, хореографи€ өнөрүнүн башында туруп, анын калыптанышына ж-а азыркы деңгээлге көтөрүлүшүнө өтө зор салым коңшон, жеке өзүнө тиешелүү аткаруучунун салттарын мурас калтырган. јл "„олпон" балетинде алгач „олпондун аруу ж-а назик романтикалык образын түзсө, кийин сыйкырчы јйдай-дын карама-каршылыктуу, темпераменттүү, таасирдүү портретин түздү. јселдин образы аркылуу жаңы заманда тарби€ланган кыргыз а€лынын муңайым, эрктүү, татынакай мүнөзүн психол. жактан жеткилең ачып берди. јртисттик тубаса бийчилик жөндөмү, классикалык бийдин техникасын ойдогудай өздөштүргөнү, образ-дын "ичине" терең кире билгени, ченде жок жароокерлиги –аймонда, ќдетта-ќдилли€, “ао ’оа, ƒжульетта, ‘ранческа сы€ктуу классикалык балет каармандарынын көркөм элесин жаратууда айрыкча айкын көрүндү. јл түзгөн хореогр. портреттердин басымдуу көпчүлүгү кыргыз классикалык бий өнөрүнүн бийик эталону болуп, жалпы совет балетине ортоктош ийгиликтерге айланды. Ѕ. телегейи текши өнүккөн балери-налардын тобуна кошулат. јнын бийчилик өнөрү үчүн тубаса көрктүү мүчөнүн бийик проф. мад-т м-н шайкеш келиши, терең психологизм м-н айкын интеллектуализмдин, назиктик м-н кайраттуулуктун, кыймылдын таамайлыгы м-н эмоци€луулугунун айкалышы өтө мүнөздүү. јртисттин ар бир көрсөткөн оюну сулуулуктун, назиктиктин, шаттыктын жаркын майрамына айлана турган. Ѕ. кыргыздын балет өнөрүнүн даңкын көп жерге чыгарган. јл катышкан "„олпон" балет-фильми дүйнөнүн бќтан ашуун өлкөсүндө коюлган. јл о. эле –умыни€га (1953), „ехо-словаки€га-(1967),  анадага (1967), јзи€ ж-а јфрика өлкөлөрүнүн бир катарына барып бийлеген. Өзгөчө кыргыз иск-воеу м-н ад-тынын ћосквада өткөн 2-декадасында (1958) Ѕ. борб. көрүүчүлөрдүн да, адистердин да эң жог. баасын алууга арзыган. Ѕашкы парти€сын Ѕ. аткарган "јсел" балети мыкты оп≈ралык ж-а балеттик спектаклдердин конкурсунда (1967) сыйлык алган, ошол эле ролду аткарганы үчүн  ыргыз ——–инин “октогул oаш. мамл. сыйлыгына татыктуу болгон (1970). Ѕ. ———– ∆ог. —оветинин 6-7-шайл.,  ыргыз ——– JKor. —оветинин 4-5 шайл. депутаты. Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

јд. :  үмүшалиев  ., Ѕүбүсара Ѕейшеналиева, ‘р., 1958; ”разгильде-е в P., Ѕибиеара Ѕейшеналиева, 2 изд. ‘р., 1974; Ћьвов Ќ.,  иргизский театр, ћ., 1953; Ѕюбюсара Ѕейшеналиева, ‘р., 1958. (  декаде киргизского искусства в ћоскве); —ергеев  ., ѕерва€ балерина, "—оветска€ музыка", 1967, ћ 4; X о л-фин Ќ., –адость творчества, "ѕравда", 1958, 28 дек.

Ѕ≈ , бег, бей, бий (түрк. - бийлөөчү, төрө; ал амир же амир дегендин синоними) - ∆акынкы ж-а ќ. „ыгыш өлкөлөрүндө уруу башчысынын, кийинчерээк феодал ак сөөктөрдүн титулу. јзыркы ———–ге кирген терр-€да 14-к-дан тартып кезигет. јлтын ќрдонун ханы мусулман динин кабыл алган монгол нойондоруна Ѕ. титулун берген.  ырг-нда  окон ханы үстөмдүк кылып турган учурда пайда болот. Ѕ. деп хан тарабынан дайындалып бир вилайетти (районду) башкарган адамды айтышкан. јл түздөн-түз ханга баш ийип, ви-лайетте бүт бийликти өз колунда кармап турган, элден алык-салык жыйнатып хандын казынасына өткөргөн, хандын аскерине толуктоо жиберип, өзү вилайеттеги жоокерлер-ге башчылык кылган.  ыргыз Ѕ-тери таптык жагынан  окон хандыгынын тиреги болуп, жерг. элди эзип, зомбулук көрсөткөн. ћансапта€ ажыраган соң деле кур наам титулу сакталып кала берген.  ыргыздардан чыккан Ѕ. өтө аз болгон.

Ѕ≈ јЅјƒ (1964-ж-га чейин -Ѕ е го-в а д) - “ашкен обл-дагы шаар. ‘ергана өрөөнүндө, —ыр-ƒары€нын өйүз-бүйүзүнө салынган. “. ж. станци€сы.  алкы 57, 5 миң (1970). Өзб-ндын ин-дустр. борборунун бири. Ѕ-да 1944-ж. респ-кадагы туңгуч металлурги€ з-ду курулган. јл ќ. јзи€да чогултулган металл сыныктары ж-а ”ралдын,  аз-ндын чоюну м-н иштейт. ‘архад √Ё—и, цемент комбинаты, темир-бе-тон, кирпич з-ддору, жеңил ж-а тамак-аш ө. ж., индустр. техникуму, мед. окуу жайы бар.

Ѕ≈ -јЅјƒ - ќш обл-нын —узак р-нундагы Ѕек-јбад сельсоветине караштуу кыштак. "Ёркин" к-зунун борбору. –-ндун борбору —узактан 12 км туш. -чыг. тарапта, ∆алал-јбад “. ж. станци€сынан 10 км.  алкы 3194 (1973). ќрто ж-а башталгыч мектеп, китепкана, оорукана бар.

"Ѕ≈ ј–—“јЌ “ј…„џ"- ‘ергана өрөөнүндөгү комузчулар черткен салт куу. Ѕул сол буроого толгонот, көбүнчө программалуу. .

Ѕ≈ Ѕ≈ ≈… - кыргыз оозеки поэзи€сындагы эмгек ырларынын бири. јл көчмөн мал чарбачылыгына байланыштуу келип чыккан. "Ѕ. " дегендин втимологи€сы ж-дө кыргыз фольклористикасында эки ача пикир бар. јйрым илимпоздор (ћ. ». Ѕогданова) ырдагы "Ѕекбекей", "—аксакай" деген аттарды байыркы көчмөндөр сыйынган тотемдик пирлер (колдоочулар) деп болжолдосо, айрымдары (∆. “аштемиров) "бек! бек! эй!" ж-а "сак! сак! эй!" деген этиштик кыйкырыктардан затташуу жолу м-н келип чыккан деп ой жоруйт. Ѕул эки пикир тең тек гана божомол мүнөзүндө. "Ѕ. " ырын жайкы түндө короо күзөткөн жаштар, көбүнчө кыз-келиндер ырдашкан. џрдын тек-стинде байыркы поэзи€дагы маги€-лык элементтер м-н соңку лирикалык ырлардын мотивдери айкалышып кеткен. "Ѕ. " ырынын бир нече варианты бар, варианттарда айырмачы-лыкка караганда окшоштуктар ба-сымдуурак. "Ѕ. " лирикалык мүнөздөгү обон м-н аткарылган. јнын обону ј. јманбаев м-н —. Ћ. √ермановдун "јйша менен јйдар" операсында, ћ. јбдраевдин "—уусамыр" симф. поэ-масында пайдаланылган.

јд. : «акиров —, “окомбаева ј.,  ыргыздын элдик лирикаларынын жанрдык өзгөчөлүктөрү, ‘р., 1964;  ыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки, ‘р., 1973; Ѕогданова ћ. ».,  иргизска€ литература. ќчерк, ћ., 1947; ¬иноградов ¬. —,  иргизска€ народна€ музыка, ‘р., 1958.

Ѕ≈ Ѕќ≈¬ј јлый (12. 6. 1886-ж. т., Ќарын өрөөнү, Ћайлы-—уу кыш. ) - кыргыз саймачысы.  ыргыз ——–инин мад-тка эмг. сиң. ишмери (1969). 1955-жылдан ———– сүрөтчүлөр союзунун мүчөсү. Ѕ-нын оймо-чиймеге болгон кызыгуусу бала кезинен эле башталган. 1934-жылдан сайма саюу, оймо оюунун артынан түшүп, туш кийиз, а€к кап, тегирич, шырдак ж. б. кол өнөр буюмдарын жасоочу уз катары элге таанылат. 1920-72-ж. «ќдан ашуун туш кийиз, 25тей а€к кап, 30 шырдак, ондогон боз үйгө боо-чуу жасаган. Ѕ. -улуттук оймо-чийме ж-а кеште салуунун мыкты чебери. 1958-ж. кыргыз ад-т ж-а иск-восунун ћосквадагы 10 күндүгүнө катышкан. јнын эң жакшы чыг-лары Ћенинграддагы этнографи€ музейине, ћосквадагы „ыгыш элдеринин иск-во музейине ж-а ‘рунзедеги сүрөт музейине коюлган. Ѕ. Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медаль м-н сыйланган.

Ѕ≈ ≈“ - аралыгы 20-25 км болгон почта станци€лары. ћында почта кызматкерлери же чиновниктер эс алып, ат чалдырып же ат которуп өтүшкөн. 19-к-дын ортосунан тартып  ырг-ндын түн. р-ндорунда кара жол жээгинде салынган. ѕочта жүктөрү, көбүнчө кош ат чегилген арабада, чанада ташылган.  абарларды тез жеткирүү, өкмөт чиновниктерин ташуу үчүн токулуу аттар да€р турган. ћындай станци€ларды тейлеп тургандар бекетчи деп аталган.

Ѕ≈ ≈“ќ¬ Ќиколай Ќиколаевич [1(13). 1. 1827-30. 11 (13. 12). 1911] - орус физик-химпги, ѕетербург »јнын акад. (1886).  азань ун-тин 1849-ж. бүтүргөн. 1859-87-ж. ’арьков ун-ти-нин проф. 1886-жылдан ѕетербург »јда иштейт. Ѕ. басым алдында ме-таллдарды алардын туздарынын эрит-мелеринен суутек ж-а жог. темп-рада башка металлдарды туздарынан магний м-н цинк сүрүп чыгара тургандыгын аныктаган. 1859-65-ж. жог. темп-рада металлды металл кычкылдары€ан алюминий м-н калыбына келтирүү мүмкүн экенин байкаган. Ѕул иштери алюминотерми€ процессине негиз болду. Ѕ. физ. хими€нын өсүшүнө, аны өз алдынча илимий ж-а окуу сабагы катары киргизүүдө зор эмгек сиңирген.

Ѕ≈ -∆ј– - ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы  ашкар- ыштак сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору  ара-—уудан 63 км. түш. тарапта. ќш т. ж. станци€сынан 41 км.  алкы 643 (1973). —егиз жылдык мектеп, медпункт бар.

Ѕ≈ »“ҮҮ„Ү ѕј“–ќЌ (машина к”–””ƒа) - металл кесүүчү ста-ноктордо иштетилип жаткан тетикти же аспапты бекитип, кармап туруучу жасалга. Ѕ. п-дун негизги бөлүктөрү - тулкусу ж-а тетикти кармап туруучу түзүлүш. “улкусу станокко бекитилип, иштетүү убагында тетик же аспап Ѕ. п. м-н кошо айланат. —таноктун тибине жараша Ѕ. п. токардык, чарыктык, бургулоочу ж. б. болуп айырмаланат. “окардык Ѕ. п-дун ичинен поводоктуу, эки, үч, төрт муштумчалуу (тетиктерди бор-борлоштура бекитүүчү), төрт цанга-луу патрондор белгилүү. Ёки-үч муштумчалуу патрондор спираль алкак-туу, рычагдуу болуп жасалат. “орт муштумчалуу патрондун ар бир муш-тумчасы өз алдынча жыла алат. Ѕ. п-го тетиктер кол м-н, пневматика-лык же автоматтык түрдө бекитилет. Өтө чоң Ѕ. п. электр к№шмылдаткычы м-н жабдылган.

Ѕ≈ »“ҮҮ„Ү “≈“» “≈– - машиналардын ж-а конструкци€лардын ажы-ратылма бөлүктөрүн бириктирүүчү тетиктер. Ѕ. т. ———–де ∆алпы мамлекеттик стандарт же ведомоств. нор-малар б-ча атайын өндүрүштөрдө массалык түрдө жасалат. ћашина курууда колдонулуучу Ѕ. т-ге: бурама сайлуу бекиткичтер - болт, бурама, гайка, бурама мык; жардамчы тетиктер - эбелек, шплинт, штифт ж. б. кирет. „еге, мыктар да Ѕ. т-ге таандык.

Ѕ≈  ≈ «ј ќЌ” - кристаллдардын сектордун түзүлүш закону.  ристаллдай өсүү процессинде анын кандайдыр бир гранында заттын топтолгон бөлүгү өсүүнүн пирамидасы деп аталат. “үрдүү жөнөкөй формаларга туура келүүчү грандардын өсүү пирамидалары бир биринен ф€з. касиеттери (катуулугу, сынуу көрсөткүчү, жутуу коэфф. ) б-ча айырмаланышат. Өсүп жаткан кристаллдын түрдүү грандарына чөйрөдөн ар кандай кошундулар аралашат.  ристалл-да кошундулардын түрдүүчө саны ж-а ар кандай дефектилөрдин болушу анын физ. касиеттерине таасир этет. Ѕул закон ‘. Ѕеккенин ысмы м-н аталган.

Ѕ≈  ≈–≈Ћ№ јнтуан јнри (15. 12. 1852-25. 8. 1908) - француз физи-ги, ѕариж » јнын мүчөсү (1889). ј. Ё. Ѕеккерелдин уулу. ѕариждеги ѕолитех, мектепти бүткөн. ѕариж улуттук таби€т-тарых музейинин (1892) ж-а ѕолитех, мектептин проф. (1895). Ѕ. оптика, электр, магнетизм, фотохими€, электр хими€сы ж-а ме-теорол. илимдери б-ча изилдөөлөрдү жүргүзгөн. “үрдүү люминесценци€-лык заттардын кара кагаздан өтүп фотопластинкам тийгизген таасирин изилдөөнүн натыйжасында, уран ту-зунун радиоактивдүү нурлануусун ачкан (1896). Ѕул нурланууну изилдөө ћ.  юри-—клодовска€ м-н ѕ.  ю-ринин радиоактивдуулукту ачуусуна алып келди. Ќобель сыйлыгынын лауреаты (1903).

јд. :  апустинска€  . ј., јнри Ѕеккерель, ћ., 1965.

Ѕ≈ ћ”–ј“ќ¬ —аид (1901, ќш обл.,  ара-—уу р-ну, ∆ыл- елди кыш., - 1966, ‘рунзе) - белгилүү кыргыз кы€кчысы.  ырг. ——–инин эмг. сиң. артисти (1939). Ѕ.  ыргыз мамл. драма театрында (1934-36),  ыргыз мамл. филармони€сында (1936- 61) иштеген. Ёлдик ырларды, күүлөрдү  алыбай, Ќармат, јйдараа-лы, ћуратаалыдан өздөштүргөн. јл " ер өзөн", "Ѕекарыстан “айчы", "јк токту", "јт кетти", "Ўырдакбек" ж. б. классикалык күүлөрдү устаттык м-н тарткан. Өзү "—ырдаш", "“изгин күү", " ул пенде", " едейдин арманы", "„уу басар" ж. б. белгилүү кы€к күүлөрүн чыгарган. Ѕ. "ѕаризат", "Ѕери чык", "Ёки жол", "∆ол жүрүш" ж. б. элдик ырларды аткарган. Ѕ. - кыргыз ад-ты м-н иск-восунун ћосквада өткөн эки декада-сынын (1939, 1958) катышуучусу. "јрдак Ѕелгиси" ордени, медалдар м-н сыйланган.

Ѕ≈ ћ”–ј“ќ¬ј —алима —аидовна (17. 12. 1932-ж. т., ќш обл.,  ара-—уу р-ну, ∆ыл- елди кыш. ) - кыргыз совет опера ырчысы (лирик-сопрано),  ыргыз ——– эл артисти (1973). Ѕ. ћосквадагы ѕ. ». „айковский атн. мамл. консерватори€ны  . ». ¬аськованын классы б-ча бүткөндөн (1952) бери  ыргыз мамл. акад. опера ж-а балет театрынын со-листкасы. јл ќ. јзи€ м-н  аз-ндын ырчыларынын ичинен биринчи болуп вокалисттердин эл аралык конкур-сунда 1-дараж. диплом ж-а алтын медалга татыктуу болгон (Ѕухарест, 1953). Ѕ. сов. ырларды аткаруучулардын Ѕүт. союз. конкурсунун дипломанты (1957). јл дүйн., совет ж-а кыргыз композиторлорунун операла-рынан «ќдан ашык парти€ аткарды. ћис: Ѕаттерфл€й " (ѕуччини, "„ио-„ио-—ан"), ¬иолетта м-н ∆ильда (¬ерди, "–иголетто", "“равиата"), √үлчехра (√ажибеков, "јршин мал алан"), јйчүрөк (ј. ћалдыбаев, ¬. ¬ласов ж-а ¬. ‘ере, "јйчүрөк"), јйнажан (ћ. јбдраев, "∆аш жүрөктөр") ж. б. Ѕ. концерттик ырчы катары да белгилүү. јл —ов. —оюзунун көп жерлеринде ж-а чет өлкөлөрдө да гастролдордо болгон.  ыргыз ад-ты м-н иск-восунун ћосквада өткөн 2-декадасынын катышуучусу (1958). јнын аткаруусунда 500дөн ашык чыгарма бүт. союздук ж-а кыргыз радиосунун фондусуна жазылып алынган. Ѕ. Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ≈ ћ”–«ј≈¬  адыр (1913-ж. т. ) -  ыргыз ——–инин ќш обл-дагы Өзгөн р-нунун "ћадани€т" к-зунун пред-ли (1944). —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1948). Ёмгек жолун 1933-ж. баштаган. јнын жетекчилиги м-н колхоздун экономикасы көтөрүлүп, чарба ар тараптан чыңалган. јгротехниканы мыкты колдонуунун натыйжасында 1947-ж. 40, 5 га а€нттын ар гектарынан 30, 36 ц ден буудай алынып, мамлекетке дан тапшыруу планы ашыгы м-н орундалган. Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ≈ Ќј«ј–  ””ƒ”Ћ, Ѕекназар јрзымат уулу (1881, ќш обл., “октогул р-ну, Ќичке-—ай кыш., - 1953, ошол эле жерде) - эл куудулу, жамакчы. Ѕ.  . тома€ктын үй-бүлөсүндө туулган. јтасы жокчулуктун айынан жалданып иштеш үчүн өз элинен кетип, айтылуу јрстанбапка жакын  ызыл-—уу кыш-на байыр алып калат. Ѕ.  . жети жашында өз энесинен айрылып, өгөй эненин каа-рынан 9 жашында үйүнөн безип јр-станбап мазарына келип, андагы шайыктарга кумганчы (дааратка суу да€рдап бергич) болуп 7 жыл иштеген. Ѕул жерде ал кожо-молдолордун анык алдамчы экенине көзү жетип, аларды жек көрүү сезими күчөйт. ќшол себептен динчилердин кылык-жоруктарын ашкерелөө Ѕ.  -дун негизги темасы болуп калган. јнын "ћусулманчылыктын азабы", "ћу-саллага тойгондогу зикир", "ћолдолор тооруганда", "∆ума намаз эмне үчүн каза болду?", "∆алгыз көздүү жан алгыч", "—үзүшмө намаз, муш-ташма зикир" сы€ктуу оозеки аңгемелери китепке чыга электе эле эл ичинде кеңири таркап кеткен. Ѕ.  . 1930-жылдары “октогул р-ндук театрында иштеген. јл сагызган, чакчыгай, күкүк, карышкыр, мышык, теке, бука, ит (бөтөнчө күчүктөрдүн) ж. б. дабышын куду өзүндөй туурай алган. Ѕ.  . улуу “октогулдун шакирттеринин бири болгон. „ыг. : јйтыштар, i-т., ‘р., 1972.

јд. : Ѕекназар куудул, ‘р., 1963.

Ѕ≈ “≈ћЅј≈¬ »браим (1896-ж. т. ) -  ыргыз ——–инин јламүдүн р-нунда-гы —трельникова атн. мамл. асыл тукум з-дунун уйчусу (1930). —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1948). јл 1947-ж. 24 саан уйдун ар биринен 5617 кг дан сүт алган. ”йдун ала-тоо породасын чыгарууга катышкандыгы үчүн ага ———– ћамл. сыйлыгы ыйгарылган (1951). Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ≈ “≈Ќќ¬  асымалы (1910-ж. т., џсык- өл обл., џсык- өл р-ну,  а-ра-ќй кыш., - 20. 6. 1975, ‘рунзе) - кыргыз совет жазуучусу, прозачы ж-а драматург. 1940-жылдан  ѕ—— мүчөсү. –абфакты (1929), театр ин-тун (1940) бүтүргөн. Ѕ. артист, режиссер, респ-калык драма театрдын директору,  ырг-н киңематографи€-сынын башкы башкармасынын орун басары болгон. 1964-жылдан  ырг-н мамл. “. —атылганов атн. филармони€сында иштеген, кинофильмдерге тартылган. јдабий чыг-лыгы 1950-жылдары башталат. јл - "јйкын жол" пьесасынын, балдарга арналган бир нече китептин, "—өөк өчтү" (1967), " уйручук" (1960), "“абалды ѕудовкин" (1-китеп, 1959; 2-китеп, 1962), "–айкандын күлкүсү" (1963), "ћени унутпа" (1971) ж. б. чыг-лар-дын автору. Ѕ-дун айрым китептери орус тилине которулган. "јрдак Ѕелгиси" ордени м-н сыйланган.

јд. : Ёралиев —, ƒраматург и писатель ( . Ѕектенов ж-де) "—оветтик  ыргызстан", 1960, 18-сент€брь.

Ѕ≈ “”–ќ¬ јбикен Ѕектурович (2. 12. 1901-ж. т. ) --сов. химик,  азак ——– »јнын акад. (1946), тех. илимд. доктору (1945), проф. (1946), 1944-жыл-дан  ѕ——тин мүчөсү.  азак ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1945). 1931-ж. ќмск а. ч. ин-тун бүтүргөн.  азак мамл. ун-тинин жалпы хим. кафедрасыныи башчысы (1937-50),  азак ——– »јнын ’ими€ ин-тунун директору (1946-68). Ѕ-дун жетекчилиги алдында  ара-“оо фосфорити-нен минералдык жер семирткичтер алынып, өндүрүшкө киргизилген. јнын 200дөй ил. эмгеги, 2 монографи€сы бар. Ћенин ордени, "јрдак Ѕелгиси" ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ≈ “”–—”Ќќ¬ —үйүнтбек (1909, ќлу€-јта уезди,  ара-—уу болушу, Үч- ошой кыш., -1962, ‘рунзе) - кыргыз көркөм котормочусу.  едей-дыйкан үй-бүлөсүнөн. ‘рунзедеги педтехникумду бүтүргөн (1930).  ыргыз драма театрынын директору, "Ћенинчил жаш" газетасынын редакторунун орун басары болуп иштеген. Ѕ-дун котормочулук иши 1931-жыл-дан башталат. ј. ѕ. „еховдун, ј. “олстой, ћ. Ўолохов ж. б. сов. жазуучулардын аңгемелерин, ћ. √орький-дин "ƒушмандар" (1935), "Ёң акыр-кылар" (1952), "Ѕасса ∆елезнова" (1952), "≈гор Ѕулычев жана башкалар" (1953),  . —имоновдун "ќрус маселеси" аттуу пьесасын, Ћ. Ќ. “олстойдун "ѕейилдин оңолушу" (1956) ж. б. классикалык чыг-ларды кыргыз тилине которгон. Ѕ-дун котормочулук ишинин эң чоң жетишкендиги Ћ. “олстойдун дүйнөгө белгилүү "—огуш жана тынчтык" романын кыргыз тилине которгону болду.

Ѕ≈Ћ Ѕќќ - кийимдин сыртынан белди курчоого арналып жасалган (1, 5- 2 м), бир жагында тогоосу бар булгаары, кайыш, кездеме. "Ѕел" ж-а "боо" деген сөздөрдүн кошулмасынан келип чыккан. Ѕ. б. кур, илгич деген мааниде да айтылат.  ездемеден жасалганын улгайган адамдар курчанат. Ѕулгаары Ѕ. б-нун (кемер, кур) бетин алтын, күмүш ж. б. металлдар чөгөрүп кооздошкон.

Ѕ≈Ћ  ”ƒј - бала төрөлө электе кудалашуу. Ѕири бирине ымаласы жакын 2 үй-бүлө өзүлөрүнүн жакындыгын күчөтүү максатында Ѕ. к. болушкан. —өөк жаңыртуу иретинде да кудалашкан. ћурда никенин буга окшогон формалары кыргыздарда гана эмес, казактарда ж-а ќ. јзи€нын элдерине да таралган. ќкт. соң. рев-€сынан кийин Ѕ. к. жоюлду. "Ѕ≈Ћ  ҮҮ" -комузда кеңири тараган басып чертүүнүн бир түрү. јспап моюнунун ортосунан аткарылгандыктан, ал Ѕ. к. деп аталат. ћында "ќртончу кербез", "∆аш кербез", "„оң кербез", "ћырза кербез", " ейиштүү кербез", " ыз кербез", "јрмандуу кербез" өңдүү салт күүлөр басылып чертилет. 29"

Ѕ≈Ћ-јЋƒџ -ќш обл-нын “октогул р-нундагы Ѕел-јлды сельсоветине караштуу кыштак. " етмен-“өбө" с-зу-нун аймагында, р-ндун борбору “октогулдай 42 км чыг. тарапта. “аш- ө-мүр т. ж. станци€сынан 187 км.  алкы 650 (1974). Ѕашталгыч мектеп бар.

Ѕ≈ЋјЎќ¬ј ≈катерина ‘едоровна [19. 11(2. 12). 1906-1971] - сов. скульптор, ———– ЁЋ сүрөтчүсү (1963), ———– сүрөтчүлөр акс-деми€сынын мү-чө-корр. (1964). 1945-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Ћенинград көркөм академи€сында окуган (1926-32). Ѕ. ћосквадагы жог. көркөм-ө. ж. окуу жайынын профессору (1952-65), ———– сүрөтчүлөр союзунун секретары (1957-68), пред-ли (1968-71 болуп иштеген. Ѕ. негизинен станковый скульптурада эмгектенген. Ѕелгилүү чыг-лары: "— ј. ƒобролюбовдун портрети" (гипс, 1942), "Ѕагынбас" (гипс, 1943; коло, 1957), " ы€лга батуу" (мрамор, 1957-58), Ќ.  .  рупска€-нын портрети (коло, 1959), "ј. — ѕушкин, 1837-жыл" (коло, 1964), "Ўопен" (1968, коло), ћосквадагы Ќ.  .  рупска€нын эстелигинин дол-боору (гипс, 1970). ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1967). Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ≈Ћјя - Ѕашкырт ј——–индеги дары€,  аманын (¬олганын алабы) сол куймасы. ”з. 1430 км, алабынын а€нты 142 миң км2. “үш. ”рал тоолору-нан башталып, жог. агымында - тез, ортоңку ж-а төмөнкү агымдарында кеңири өрөөндө жай, көп имерилип, салаа-салаа болуп агат. »ри куйма-лары: Ќугуш, „оң »нзер, ”фа (Өфө), “анып, ”ршан, ƒема, „ермасан, —юнь. ƒары€ кар (55%), жамгыр ж-а булактардан куралат. ∆ылдык орт. чыгымы чатында 950 м3/сек (Ќарын д-нан 2 эсе көп), но€брда тоңуп, апрелде ачылат. Ѕашкырт ј——–инин негизги суу магистраль^ ћосква - ”фа суу жолунун бир бөлүгү. ∆ээгинде Ѕелорецк, —алават, »шимбай, —терлитамак, Ѕирок ш-лары жайгашкан.

Ѕ≈Ћјя - –—‘—–дин  раснодар крайындагы дары€,  убань д-сынын сол куймасы. ”з. 273 км, алабынын а€нты 5990 км2. „оң  авказдын Ѕашкы же —уу бөлгүч кырка тоосундагы ‘ишт ж-а ќштен чокуларынан башталат. “өмөнкү агымы жай. Ќегизги куймалары: ѕшеха,  урджипс. √Ё—-тери бар. ∆ээгинде ћайкоп, Ѕелоре-ченск ш-лары жайгашкан.

Ѕ≈Ћјя ÷≈– ќ¬№ - ”——–дин  иев обл-дагы шаар.  иевдин 84 км түш. тарабында.  алкы 103 миң (1970). »ри ө. ж. ж-а маданий борбор. “. ж. станци€сы. "—ельмаш", "Ёлектр конденсатор" з-ддору, үй куруу комби-наттары ж-а бут кийим, трикотаж, мебель ф-калары, эт комбинаты ж. б. тамак-аш ө. ж. ишканалары жайгашкан. ј. ч. ин-ту, эт ж-а сүт ө. ж. техникуму, мед. окуу жайы, край таануу музейи, драма театры, ———– »јнын "јлександри€" ботан. коругу бар. Ѕ. ц, - бальнеологи€лык курорт.

Ѕ≈Ћ√» - кайсы бир туюмдуу материалдык предметтин, оку€нын, кубулуштун таанып-билүү процессиндеЩ башка бир предметтин, оку€нын, кубулуштун субъективдүү элес - түшүнүктөрдүн өкүлү, туюнтмасы, көрсөткүчү. Ѕул мүнөздөмө Ѕ-нин маңызын камтыса да, анын аныктамасы боло албайт. јнткени Ѕ. татаал түзүлүшкө ээ ж-а аны изилдөө методдору эмгиче так иштелип чыга элек. Ѕ. түшүнүгүн анализдөө филос, логика, лингв., психол. илимдеринде чоң орун ээлейт. Ѕ-нин таанып-билүүдөгү милдетин изилдөөгө байыркы грек философтору (ѕлатон, јристотель, стоик-тер) ж-а 17-18-к-дын ойчулдары (Ћокк, Ћейбниц,  ондиль€к) көңүл бөлгөн. 19-к-да изилдөө ишине матем. логика м-н лингв, ат салышкан.  ийин Ѕ. ж-дө семиотика деген өзгөчө илим пайда болду. Ѕул илим ‘. де —оссюр, ѕирс, „. ћоррис тарабынан негизделип, азыркы структурализм-дин өкүлдөрү тарабынан өнүктүрүлүп жатат, к. —емиотика.

Ѕ≈Ћ√»—» KE3EKTEDJME  ј“ј– - мүчөлөрү кезеги м-н оң же терс болгон белгиси өзгөрмөлүү чексиз катар. Ѕул төмөнкүдөй жазылат: а\-аг+ + в3-.. . +(-1)п-1€п +. . . , …;-оң сан. Ёгерде ап-н5 ж-а катардын мүчөлөрүнүн абс. маанилери |an+i|<|an| мо-нотондуу кемисе, Ѕ. к. к. (Ћейбниц-тин белгиси б-ча) жыйналат. ћис, l_i/2 + '/з-------Ѕ. к. к. 1н2 ге, ал Ёћ» 1 -! /з + Vs - 4, 7 + o o ' o Ѕ.  .  . €/4 кө умтулат.

Ѕ≈Ћ√ќ–ќƒ - –—‘—–деги Ѕелгород обл-нын борбор шаары. —еверский ƒонец д-сынын жээгинде.  алкы 151 миң (1970). “. ж. тоому. Ө. ж-нын негизги тармактары: курулуш материалдарын чыгаруу (цемент, аки таш, бор, слюда), машина куруу (энергет. казан жасоо, трансп. каражаттарын оңдоочу ишканалар), тамак-аш (жашылча-жемиш, консерва, ун-акшак, эт ж-а витамин комбинат-тары, лимон к-та з-ду). »ри “Ё÷ иштейт. Ўаар аркылуу Ўебелин-ка - ћосква газ түтүгү өтөт. »ед. ж-а курулуш материалдарынын технол. ин-ттары, Ѕүткүл союздук сырттан окуунун политех., финанс. -экон. ж-а ’арьковдогу а. ч. ин-тта-рынын филиалдары, 6 атайын орто окуу жайы, крайлык музей, драма ж-а куурчак театрлары, теле борбор бар. Ѕ. 1237-жылдан белгилүү.

Ѕ≈Ћ√ќ–ќƒ ќЅЋј—“џ –—‘—–дин составында 1954-ж. 6-но€брда түзүлгөн. ј€нты 27, 1 миң км2.  алкы 1261 миң (1970). јдмин. жагынан 18 район, 9 шаар, 11 ш. т. пос≈локтон турат. Ѕорбору - Ѕелгород. Ѕ. о. ќрто орус дөңсөөсүнүн түш. -бат. бөлүгүн ээлеп жатат. “ерр-€сы көтөрүңкү түздүктүү келип, жар ж-а коолор өтө көп.  лиматы мелүүн-континенттик, €нвардын орт. темп-расы - 8, 4∞—, жылдык жаан-чачыны 450-500 мм. »ри дары€лары: —евер-ский ƒонец, ќскол, “иха€, —осна, ¬орскла. ќбласттын көпчүлүк бөлүгүнүн жер кыртышы кара топурактуу, а€нтынын 9% токой (эмен, кл≈н, €сень ж. б. ).  алкынын көбү - орустар, украиндер. ќрт. жышт. 1 км2 жерге 46, 5 (1970). Ўаар калкы 35%ти түзөт. »ри шаарлары: Ѕелгород, - —тарый ќскол, ¬алуйки, јлексеевка, √убкин ж-а Ўебөкино. Ѕ. о. - тоо көн, машина куруу, металл иштетүү, курулуш материалдар, тамак ө. ж. ж-а а. ч. өнүккөн район. ќбластта  урск магниттүү анома-ли€сынын негизги бөлүгү жатат. «апасы б-ча 10 649 млн. т (1968). ќ. эле бор, чопо ж-а кум кендери кезигет. ћашина куруу ө. ж-нан буу казан (Ѕелгороддо), автомоб., трактор, электр аппаратураларын (—тарый ќскол), тамак ө. ж. жабдууларын (Ўебөкино, –акитное), автомоб., трактор тетиктерин (¬олоконовка) чыгарат. ’им. жабдуулар (јлексеевка), кант (¬алуйки), кесүүчү аспаптар (Ѕелгород) з-ддору, цемент (Ѕелгород, —тарый ќскол), аки таш (Ѕелгород), темир-бетон ж-а минералдык кебез (яковлево), бор өндүрүүчү курулуш ишканалары бар. ќбластта 10 кант з-ду, афир майы (јлексеевка), же-миш-консерва, витамин комбинатта-ры ж-а лимон к-тасын алуучу в-д (Ѕелгород) иштейт. ј. ч-на жарактуу жери 2205 миң га, мунун 1734 миң га сы айдоо, 76 миң га сы чабылды, 352 миң га сы жайыт. Ќегизги дан өсүмдүктөрү - арпа, буудай; о. эле кара буудай, гречиха, таруу, силос үчүн жүгөрү өстүрүлөт. Ѕ. о. кант кызылчасынын а€нты (144 миң га) б-ча –—‘—–де 4-орунда. 1969-ж. малдын саны: уй 724 миң, чочко 684 миң. “. ж^унун жалпы уз. 711 км. ќбласть аркылуу ћосква - —имферополь автомоб. жолу, Ўебелиика - ћосква ж-а —таврополь - ћосква газ түтүгү өтөт. 1969-70 окуу жылында 1470 жалпы билим берүүчү мектеп (247, 5 миң окуучу), 27 профтех, окуу жайлар (10, 3 миң), 21 атайын орто окуу жай (20, 5 миң), пед. ин-т (5, 2 миң студент) болгон. 725 китепкана, 1137 клуб, драма ж-а куурчак театр, 3 музей бар. 1970-ж. 11, 5 миң койкалуу ооруканаларда 2, 2 миң врач иштеген. ќбл-та "Ѕелгородска€ правда" (1917-жылдан) ж-а "Ћенинска€ смена" (1956-жылдан) газеталары чыгып турат.

Ѕ≈Ћ√–јƒ, Ѕеоград - ёгослави€нын ж-а анын составындагы —ерби€ —оң. –есп-касынын борбору. —ава д-нын ƒунайга ку€ бериш жеринде. ј€нты 182, 46 км2.  алкы 746 миң, шаар айланасы м-н 1204 миң (1971). јзыркы Ѕ-дын аймагында байыркы кельттердин —ингидунум аттуу конушу болгон, андан кийин б. з. ч. ошол эле ат м-н римдик шаар болуп калган (б. з. ч, 1-, б. з. 4-к-да). 6-к-да шаар ¬изанти€нын карамагына өткөн. 9-10-к-да болгарлар ээлешкен. 11-12-к-да ¬изанти€нын, андан кийин болгарлардын, венгрлердин ж-а сербдердин бийлигинде болгон. 1521-ж. Ѕ-ды түрктөр басып алат. јвстри€-“урци€ согуштарында Ѕ. « жолу (1688-90, 1717-39, 1789-91) авст-ри€лыктардын колуна өткөн. 1806-ж. түрктөрдөн бошотулуп, —ерби€ кн€з-дыгынын (1882-жылдан королдугу-нун) борбору болуп калат. 1813-30-ж. шаар кайрадан түрктөрдүн бийлигине өткөн. 1-дүйн. согушта' Ѕ-ды 2 жолу (1914, 1915-18) австр. аскерлер басып алат. 1918-ж. 1-декабрдан Ѕ. сербдер, хорваттар ж-а словендер королдугунун (1929-жылдан ёгослави€нын) борбор шаары. 1941-ж. 13-апрелде Ѕ-ды фаш. √ермани€ басып алган, 1944-ж. 20-окт€брда —ов. јрми€ м-н ёгослави€нын Ёлдик-бош-тондукка чыгаруучу арми€сы аны бошоткон. 1945-ж. но€брда Ѕ. ёЁ‘–-дин (1963-ж. ё—‘–дин) борбор шаары болуп жары€ланган. Ѕат. ≈вропадан ∆акынкы ж-а ќ. „ыгышка бара турган ири трансп. тоому. Ёл аралык маанидеги аэропорт бар. ћеталл иштетүү, машина куруу (машина ж-а самолет куруу, а. ч. машиналарын, электр тех. машина куруу), хими€, токуу (жүндөн), бут кийим ултаруу, жыгач иштетүү, тамак-аш, ун, эт, консерва, кант ж. б. ө. ж. иштейт. —ава өзөнүнүн оң жээгиндеги ∆ог. ж-а “өмөнкү чөптөр тарыхый Ѕ-дын борб. бөлүгү м-н кошо курулган. ћында римдик ж-а о. кылымдык архитектурадан калтырган изи байкалат. 17-19-к-да салынган Ѕайракли-∆ами€ мечити, ƒоситей ќбрадович лицейи (18-к-дын ортосу) ж. б. сакталган. 20-к-дын башында Ёлдик театры, “өразиө а€нтындагы ансамбль, ун-т курулган. 1960-жылдан —ава өзөнүнүн сол жээгинде ∆аңы Ѕелград курулууда. Ѕ-да —ерб »јсы, ун-т, музейлер, Ѕ. ш-нын  өркөм га-лере€сы, 300парк ж. б. бар.

Ѕ≈Ћ√–јƒ  ќЌ‘≈–≈Ќ÷»я—џ ёго-слави€да 1961-ж. 1-6-сент€брда өткөн. јга јлжир, јфг-н, Ѕирма, √ана, √вине€, »нди€, »ндонези€, »рак, …емен,  амбоджа,  ипр,  онго (борбору - Ћеопольдвиль),  уба, Ћиван, ћали, ћарокко, Ќепал, ≈гипет, —ауд јрави€сы, —омали, —удан, “унис, ÷ейлон, Ёфиопи€, ёгослави€ катышкан. Ѕоливи€, Ѕразили€ ж-а Ёкуадор өкүлдөрү байкоочу болушкан.  онф-€ колониализмди биротоло жоюу, ∆алпы ж-а толук куралсыздануу, коомдук-са€сий түзүлүшү ар түрдүү мамлекеттердин тынчтыкта жанаша жашоосу, ќќЌдун ролу ж-а структурасы ж-дөгү маселелерди кеңири талкуулагам блокторго кошулбаган мамлекеттердин мамлекет ж-а өкмөт башчыларынын согуш коркунучу ж-дө Ѕилдирүүсү м-н тынчтыкка үндөөсүн ж-а ƒеклараци€сын кабыл алган. Ѕул документтерде блокторго кошулбоо са€сатынын принциптери формулировал анган.

Ѕ≈Ћ√–јƒ “џЌ„“џ  ƒќ√ќ¬ќ–” (1739) –осси€-“урци€ согушун (1735- 39) бүтүргөн. Ѕул согушта –осси€ јвстри€ м-н союздаш болгон. Ѕ. т. д. б-ча –осси€га јзов кайра кайтарылып берилген. ƒондогу „еркас а-на чеп курууга укук алган; о. эле “урци€  убандын куймасына чеп кур-мак болгон; јзов ж-а  ара деңизде-ринде –осси€га флот күтүүгө тыюу салынган,  ара деңизде “урци€ ке-мелери м-н гана соода жүргүзмөк. ќшентип, Ѕ. т. д. орус аскерлеринин ийгиликтерине шайкеш келген эмес, орус дипломати€сынын негизги максаты -  ара деңизге чыгуу ишке ашпай калды. Ѕул договор  учук- айнар тынчтыгы (1774) б-ча жокко чыгарылган.

Ѕ≈Ћƒ≈ћ„» - а€лдардын белден ылдый тартынчу кийими. јл баркыт, нооту, лампүк, трайке сы€ктуу кезде-мелерден этеги жазы, жог. бөлүгү кууш, кашат коюлуп, эки учалуу тигилет. Ѕ. кебез же жүн, айрым учурларда жука жасалган кийиз же ара туулган козу-улактын өцдөлгөн терилери м-н ичтелет.  ашаты башка жактарына караганда тыгыз шыры-лып, калыңыраак келип, кемер сымал адамды тыкан алып жүрөт. ∆ээктери саймаланып, кундуз карматылып, ча-чыланып кооздолот. Ѕ-ни жазда, күздө, айрыкча кышта тартынат. Ѕ-вин кездемеси, тигилиши, көркөмдөлүшү, түсү аны кийүүчү кишилердин жашына, өңүнө, тулкуна жараша жасалат.

Ѕ≈Ћ≈  - —окулук р-нундагы „ат- өл сельсоветине караштуу кыштак. "ƒружба" к-зунун аймагында. –-ндун борбору —окулуктан 7 км түш. тарапта, Ўопоков т. ж. станци€сынан 5 км.  алкы 916 (1976). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

Ѕ≈Ћ…« (√ондурас британи€-л ы к, 1973-жылдан тартып Ѕ е л и з аталат) - ”луу Ѕритани€ ээлиги. Ѕорб. јмерикада,  ариб деңизинин жээгинде; ёкатан ж. а-нын чыг. бөлүгүн ээлейт. “үн. ж-а түн. -батышы-нан ћексика, бат. ж-а түштүгүнөн √ватемала м-н чектешет, чыгышы  ариб деңизине барын такалат. ј€нты 23 миң км2.  алкы 130 миң (1972). Ѕорбору - Ѕельмопан [(1973), 3 миң киши (1972)].  олони€ башында ”луу Ѕритани€-нын өкмөтү дайындаган англ. губернатор турат. √убернатордун алдында закон чыгаруучу орган - сенаттан ж-а өкүлдөр палатасынан турган улуттук чогулуш бар.

“аби€ты. ∆еринин көбүн көл ж-а лагунасы арбын ойдуңдуу түздүк ээлейт. “үштүгүндө ћай€ тоосу (би-йикт. 1122 м ге чейин) орун алган.  лиматы тропиктик-пассаттык. ќрт. айлык темп-расы 25-27∞— ∆ылдык жаан-чачыны 2000 мм. »ри дары€ла-ры - –ио-ќндо ж-а Ѕелиз. “ерр-€сы-нын 1/2 бөлүгүн нымдуу тропик токою каптап жатат.  алкынын 75% негрлер ж-а мулат-тар, 17% май€ индеецтери, калгандары - метистер, европалыктар ж. б. ћамл. тили - англис тили.

“арыхый справка. 16-к-дын башына чейин Ѕ. аймагын индеец уруулары мекендеген. 16-к-да »спани€ Ѕорб. јмериканы басып алгандан кийин, Ѕ-дин түн. бөлүгү "∆аңы »спани€-нын" (ћексика) составына, түштүгү √ватемала генерал-капитанствосуна киргизилген. 18-к-дын орто ченинен тартып, өлкөдө јнгли€нын таасири күчөй баштайт. 1840-жылдан англи€-лыктар Ѕ-ди Ѕрит. √ондурас деп атайт; 1862-ж. ал бфиц. түрдө англ. колони€ болуп жары€ланат. 1930-жылдардап жерг. элдин колонизатор-лорго каршы кыймылы күчөп, 1961-ж. Ѕ-ге ички өзүн өзү башкаруу укугун берүүгө ”луу Ѕритани€ны мажбур кылды.

Ёкономикасы. Ѕ. - англ. ж-а амер. капиталга көз каранды артта калган аграр. өлкө. 47 миң га (1968) жери иштетилет, анын көбү чет элдик компани€лардын колунда. ѕланта-ци€ларында бал камышы, цитрус өсүмдүктөрү, о. эле кокос пальмасы, ананас, банан өстүрүлөт. Ө. ж. начар өнүккөн. Ќегизги ө. ж. борбору ж-а деңиз порту - Ѕелиз ш. јвтомоб. жолунун уз. 1, 2 миң км. —ыртка кант, цитрус ж-а сок, жыгач чыгарып, четтен машина, трансп. жабдууларын, азык-түлүк ж-а кеңири керектелүүчү товар, отун сатып алат. Ѕашкы соода шериктери - ”луу Ѕритани€, ј Ў,  анада, ¬ест-»нди€ өлкөлөрү. јкча бирдиги - Ѕ. доллары. 4 доллар = 1 фунт стерлинг. јд. : Ќароды јмерики, т. 2, ћ. 1959.

Ѕ≈Ћ»Ќ— »… ¬иссарион √ригорьевич [30. 5(11. 6). 1811. —веаборг, -26. 5 (7. 6). 1848, ѕетербург]-орус рев-€чыл демократы, адабий сынчы, ойчул. ƒоктордун үй-бүлөсүндө туулган. „ембар у-дик окуу жайында (1822- 24), ѕенза гимнази€оында (1825-28) окуган. 1829-ж. ћосква ун-тинин көркөм сөз бөлүмүнө кирип, 1832-ж. окуудан чыгарылат. „ыг-лыгы студенттик жылдары башталган. џрлар ж-а крепостной түзүлүштү айыптаган "ƒмитрий  алинин" драмасын жазган. Ѕ. 1833-ж. Ќ. ¬. —танкевич-тин кружогуна катышып,  ант, ‘ихте, Ўеллинг, √егелдин философи€сын үйрөнөт. 1834-ж. "“елескоп" журналында анын "јдабий кы€лдар" деген көлөмдүү макаласы жары€ланган. 1838-39-ж. ал √егелдин идеалисттик философи€сына азгырылып, –осси€дагы коомдук түзүлүшкө "келишүүчүлүк" мамиле жасаган. 1840-жылдан √егель философи€сынын маңызын түшүнүп, матер, багытка түшөт. јл Ћ. ‘ейербахтын философи€сы,  . ћаркс, ‘. Ёнгелъстин алгачкы чыг-лары м-н тааныш болгон. Ѕирок коомдук турмушту матер, негизде түшүнүүгө жете алган эмес. јнын социализм ж-дөгү окуусу утопи€лык мүнөздө болгон. Ѕ. орустун реалисттик эстетикасына ж-а сынына негиз салган. "“аза искусствонун" теори€сына каршы туруп, жазуучулардан коомдун алдыңкы тенденци€сы ачып берүүнү талап кылган. Өз эстет, принциптерин "»скусствонун иде€сы" (1841), "ѕоэзи€нын төктергө ж-а түрлөргө бөлүнүшү" (1841), "—ын жөнүндө сөз" (1842). "јлександр ѕушкиндин чыгармалары" (1843-48), "1847-жылдагы орус адаби€тына көз караш" (1848) өңдүү макалаларында ачык-айкын жары€ кылган. "ќрус повести жана √оголдун повесттери" (1835) макаласында √оголдун чыг-ларында реализм м-н эл-дүүлүк принщштеринин кеңири оруп алганын көрсөткөн. Ѕ-дин сынчылык мурасында ѕушкинге арналган макалалар цикли өзгөчө орунда. Ѕул пикл-ди орус ад-тынын Ћомоносовдон ѕушкинге чейинки тарыхы десе да болот. јнда ѕушкиндин поэзи€сы орус ад-тындагы жаңычыл көрүнүш экени, анын улуттук мүнөзү, көркөмдүк өзгөчөлүгү кеңири ачылат. ќ. эле ћ. ё. Ћермонтовдун поэзи€сынын улуулугун ачып көрсөтүп, андан көңүл калгандыкты ж-а активдүү иш-мердүүлүктү эңсөөнү байкайт. Ѕ. ≈вропанын улуу художииктери Ўекспир, ѕ. Ѕеранже, ∆. —анд, √. √ейне, ¬. √ете, „. ƒиккенстин чыг-лары ж-дө баалуу ойлорду айткан. Ѕ-дин чыг-лык мурасы кыргыз адабий сы-нынын калыптанышына да өз таасирин тийгизди. јнын тандалма макалалары 1948 ж-а 1973-ж. кыргыз тилинде өзүнчө китеп болуп чыккан. „ыг. : “анд. чыгармалар, ‘р., 1973; ѕолн. собр. соч., т. 1-13, ћ. -Ћ., 1953-59.

јд. : ∆игитов —, ”луу сынчы (¬. √. Ѕелинскийдин туулган күнүнүн 150 жылдыгына карата), "јла-“оо", 1961, є 6; Ћаврецкий ј., Ѕелинский, „ернышевский, ƒобролюбов в борьбе за реализм, ћ., 1941; Ќечаева ¬. —, ¬. √. Ѕелинский. ∆изнь и творчество, 1842-1848, ћ., 1987.

Ѕ≈Ћ»-—џЌџ  - јлай - “үркстан тоо системасындагы кырка тоо. „ыгышынан ∆амангул тоосу, батышы-нан  ожо-Ѕакырган өрөөнү, түндүгү-нөн ‘ергана өрөөнүнүн адырлары, түштүгүнөн ћаргун, ƒаргун ж-а ћа-дыген өрөөндөрү м-н чектешет. ”з. 60 км, туурасы 10-15 км. ќрт. би-йикт. 1800-2000 м, эң бийик жери 2330 м (ƒаргун тоосу). “оонун кап-талдары неоген-антропоген мезгилде-ришга конгломерат ж-а кум-чополуу чөкмөлөрүнөн, кыры палеозойдун аки таш ж-а сланец тоо тектеринен турат. Ёрози€лык ж-а тектон. процесстердин натыйжасында өтө тилмелен-ген горст-антиклиналь. “оонун кап-талдары адырлуу. ∆арым чөл (700- 900 м) ж-а талаа (900 м ден жогору) ландшафттары басымдуулук кылат.

Ѕ≈Ћ- џЎ“ј  - ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы  ызыл- ыштак сель-советине караштуу кыштак. "“өлөй-көн" с-зунун аймагында. –-ндун борбору  ара-—уудан 30 км туш. -бат. тарапта. ќш т. ж. станци€сынан 10 км.  алкы 589 (1973-ж. ). Ѕашталгыч мектеп бар.

Ѕ≈ЋЋ≈“–»—“» ј (фр. belles lett-res - көркөм сөз) кеңири маанисинде жалпы көркөм ад-тты түшүндүрөт. “ар маанисинде алганда, Ѕ. деген көбүнчө көркөм прозага карата айтылат.  ээде иде€лык көркөмдүүлүгү жагынан жеткиликтүү иштелбеген чыг-ларды да Ѕ. деп коюшат.

Ѕ≈ЋЋ»Ќ—√ј”«≈Ќ ‘аддей ‘аддеевич [9(20). 9. 1778-13(25). 1. 1852] - орус са€катчысы, адмирал. 1803- 06-ж. ∆ер шарын айланган 1-орус са€катына катышкан. 1819-21-ж. Ѕ. ∆ер шарын айланууга уюшулган экспедици€ны башкарган. Ёкспедици€ 1819-ж. јнтарктикада бир нече аралды, 1820-ж. 16 (28)-€нварда јнтаркти-даны ачкан. “ынч океандын тропиктик бөлүгүндө бир нече аралдарды табышкан. 1839-жылдан  ронштадт-тын согуш губернатору. Ѕ. ысымы м-н “ынч океандагы деңиз, “үш. —а-халиндеги тумшук, “уамоту архипе-лагындагы арал ж. б. аталган.

јд. : »ванов —. и √олованов  ., ‘. ‘. Ѕеллинсгаузен, ћ., 1952; “решников ј, ‘., »стори€ открыти€ и исследовани€ јнтарктиды, ћ., 1963.

Ѕ≈ЋќЅќ–ќƒќ¬ јфанасий ѕавлантье-вич [18(31). 1. 1903-ж. т., азыркы »ркутск обл., јкинино кыштагы] - арми€нын генералы (1963), 2 жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (1944; 1945). 1926-жмлдан  ѕ——тин мүчөсү. 1923-жылдан —ов. јрми€да. ∆өө аскерлер мектебин (1926), јскердик са€сий курсту (1929), ‘рунзе атн. јскер академи€сын (1936) бүтүргөн. ”луу јта ћек. согушта 1941-жылдын ок-т€брынан 78-аткычтар дивизи€сына командачы, 1942-жылдын окт€брынан аткычтар корпусуна командир. 1944-жылдын майынан 43-арми€га командачы. 1945-ж. августта япони€га каршы согушта 1- ызыл “уулуу арми€ны башкарган. —огуштан кийин аскердик жетекчи кызматтарда, 1968-жылдан ———–  оргоо мин-восунда жооптуу иште. 1966-жылдан  ѕ—— Ѕ нын мүчөсү. ———–∆ог. —ов. «-ж-а 7-шайл. депутаты. Ѕ. 2 Ћенин ордени, 5  ызыл “уу, 1-2-дараж. —уворов, 2-дараж.  утузов ордендери ж-а' медалдар м-н сыйланган.

Ѕ≈Ћќ¬≈∆ “ќ ќё - ———– м-н ѕоль-шанын чек арасындагы Ќеман, Ѕат. Ѕуг ж-а ѕрип€ть д-ларынын алабын-дагы ири токой массиви. ∆алпы а€нты 1250 км'1 (740 км2 ———–ге тийиштүү). –ельефи кокту-колоттуу. ∆ери саздак. Ѕул чытырман токойдо кызыл карагай, ольха ж. б. өсөт, аны зубр, каман, элик, койон, тыйын чычкан, токой кундузу, кашкулак, мадыл, түлкү, чил, каракур, ылаачын, өрдөк, айры куйрук, бүркүт өңдүү жаныбарлар мекендейт. ћында сүт эмүү-чүлөрдүн 50, куштардын 200дөн ашык түрү жашайт. ———–дин аймагындагы 85 миң га жерине корук-аңчылык чарбасы уюштурулган. јнда аң ай-банаттары м-н куштардын зкологи€-сын изилдөө, өсүмдүктөрдү рационалдуу пайдалануу, токой чарбасын коргоо б-ча иш жүргүзүлүүдө.  орук-аңчылык чарбасында "Ѕеловеж токою" деген таби€т музейи, ал эми ѕольшанын улуттук паркында "“аби€т музейи" бар.

Ѕ≈Ћќ¬ќƒ— »…  јЌ“ «ј¬ќƒ” -  ырг-ндагы ири кант заводдордун бири. ћосква р-нунун аймагында жайгашкан. Ѕ. к. з. 1941-ж.  урск обл-нан эвакуаци€ланган –амон кант з-дунун базасында курула баштап, 1946-ж. эксплуатаци€га берилген. јлгачкы өндүрүштүн кубаттуулугу суткасына 5600 „ кант кызылчасын иштеп чыгарууга ылайыкталган. «аводдун реконструкци€лан кийинки (1949) суткалык өндүрүмдүүлүгү 9600 ц ге жеткен. 1953-ж. буулантуучу 2 корпус кошумча ишке киргизилип, кубаттуулугу 12200 ц ге чейин жогорулаган. 1970-ж. заводдун айрым бөлүктөрү жакшыртылып, суткалык кубаттуулугу 13200 ц ге жеткирилди.

Ѕ≈Ћќ¬ќƒ— »…, јк-—уу - ћосква р-нунун борбору, кыштак. 1867-ж. пайда болгон. „үй өрөөнүндөгү ‘рунзе - ќш шоссе жолунун боюнда. ‘рунзе- ш-нан 40 км бат. тарапта. Ѕеловодск т. ж. станци€сынан 5 км.  алкы 20 миң (1973). Ѕ-де ниво, вино, май, нан з-ддору, элди турмуш тиричилик жактан тейлөө комбинаты, стадион, 2 орто, 1 сегиз жылдык мектеп, балдар үйү, атайын профтех, окуу жайы, кинотеатр, клуб, 4 китепкана, 2 o оорукана, амбулатори€, 2 медпункт бар.

Ѕ≈Ћќ¬ќƒ— »… - џсык- өл обл-нын “үп р-нундагы јк-Ѕулак поссоветине караштуу кыштак. џсык- өлдүн түндүгүндө,  үрмөнтү суусунун жээгинде. џсык- өл с-з техникумунун аймагында. –-ндун борбору “үптөн 15 км түн. -бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 172 км.  алкы 291 (1972).

Ѕ≈Ћќ√ќ– ј - —окулук р-нундагы Ѕелогорка сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун аймагында. —окулук суусунун боюнда. –-ндун борбору —окулуктан 25 км түш. -бат. тарапта, Ўопоков т. ж. станци€сынан 27 км.  алкы 1684 (1973). ќрто мектеп, клуб, китепкана, оорукана, амбулатори€ бар.

Ѕ≈Ћќ  јЋћјЎ”” - организмдеги белоктордун ж-а алардын ажыроо продуктуларынын (аминокислоталар) айлануусу. Ѕ. а. - заттардын алмашуусунун олуттуу бөлүгү. јми-нокисжоталарынын алмашуусу башка азот бирикмелери бар алмашуу м-н тыгыз байланышкандыктан, Ѕ. а. көбүнчө азот алмашуунун жалпы түшүнүгүнө кошулат. јвтотрофтук организмдерде - өсүмдүктөрдө (козу карындардан башка) ж-а хемосинтездөөчү бактери€ларда Ѕ. а. орг. эмес азотту сиңирип, ами-нокислота€арын ж-а амиддерди син-тездөөдөн башталат. јдам м-н н?аны-барлардын организминде аминокисло-талардын айрым бөлүгү гана жөнөкөй орг. бирикмелердөн синтезделип, башка бөлүгү тамактан алынат. “амак-аш продуктуларындагы белоктор ичеги-карындагы ферменттердин"' таасири м-н аминокислоталарга ажырап, канга сиңип, орган ж-а ткандарга жеткирилет да, организмде белок түзүүчү эркин аминокислоталар фондусун түзөт. Ёркин аминокислоталар-дын ар түрдүү ички процесстерге, негизинен биол. жол м-н органга ылайыктуу белокторду, ферменттерди синтездөөгө ж. б. катышат. јшык аминокислоталар ферменттердин таасири м-н ажырайт. јминокислоталар-дын реакци€сы кычкылданып деза-минденүү м-н башталып, андан ары аминокислоталардын молекулалары-нын азотсуз калдыктары —ќг, Ќгќ ж-а NH3 түрүндөгү азотко чейин бөлүнөт. ∆аныбарларда аммиактан мочевина синтезделип ж-а аммоний туздары түрүндө бөлүнүп чыгуу жолу м-н зы€нсыздалат. Өсүмдүктөрдөгү орг. эмес аммоний азоту, аминокислоталардын, амиддердин ж-а белоктордун кайрадан синтезделипшне катышат. Ѕ. а. жаныбарлардын ж-а адамдын организминде нерв системасы ж-а гормондордун катышуусу м-н жөнгө салынып турат. Ѕ. а-нун медицина ж-а а. ч-сы үчүн практикалык мааниси чоң.

Ѕ≈ ƒќ “ќ–, протеинд-ер- организмдин түзүлүшүндө ж-а тиричилигинде негизги роль ойноочу аминокислот алардан турган жог. молекула-луу табигый орг. заттар. Ѕ. -тиричиликтин материалдык негизи. ќрганизмдин тиричилиги клеткаларда жүрүп жаткан биохим. процесстерге негизделген. Ѕул процесстер ферменттердин, гормондордун катышуусу м-н жүрөт. Ѕиол. катализаторлор- ферменттер, гормондор (мис, инсулин) ж-а иммунитет процессинде пайда болгон антителолор Ѕ-дон турат. Ѕ. клетканын протоплазмасын, ферментти, гормонду түзүү м-н катар организмдеги көптөгөн тиричилик кубулуштарына - тамактануу, өсүү, көбөйүү, тукум куучулук, козголуу ж. б. процесстерге тикеден тике катышат. јдамдын ж-а жаныбарлардын организми орг. эмес азот бирикмеле-рипен Ѕ-ду синтездей албайт, ошон үчүн ал белоктуу азык. зат ж-а тоют м-н камсыз болууга муктаж. Ѕ-дун мол. массасы бир нече миң-1 ден 1 млн-го жетет, кээде андан да ашат. јлардын составында 50, 6- 54, 5% —, 6, 5-7, 3% Ќ, 21, 5-23, 5% ќ, 15-17%N, 0, 3-2, 5%S, кээ бирлерин-де фосфор болот.  ээ бир Ѕ. сууда оңой эрисе, айрымдары бир аз туз кошкондо, дагы бири күчтүү жегич-тин таасири м-н гана эрийт.  арбок-силь (кислоталык) ж-а амин (негиздин) топтору болгондуктан, алар амфотердуу касиетке ээ. ќрганизмдеги Ѕ. аминокислоталардын 20 түрүнөн турат. Ѕ-дун молекуласындагы аминокис-лоталар өз ара п*ептид байланышы (-CO-NH-) аркылуу кошулуп, биринчилик, полипептид чын-жырынын кээ бир жерлери спираль түрүндө буралып, экинчилик стурук-тураны түзөт. ѕолипептиддик чын-жырдын цистин аминокислоталары жайгашкан жериндеги дисульфид байланышынан (-S-S-) бүк-төлүшүп, үчүнчүлүк, бир нече белок бөлүкчөлөрү (субстраттар) ири моле-кулага чогулуп, төртүнчүлүк струк-тураны пайда кылат. јр түрлүү физ. ж-а хим. факторлордун таасири м-н Ѕ-дун табигый структурасынын бузулушу денатураци€ деп аталат. ѕолипептид чынжыры-нын жайланышына жараша Ѕ-дун молекулаларынын формасы жип сымалдан (эт булчуңу - миозин, малдын жүнү, жибек пилласы ж. б. ) тоголокто (альбумин, глобулин, гемоглобин ж. б. ) чейин өзгөрөт. Ѕ-дун түзүлүшүн үйрөнүү аларды синтез-деп алууга мүмкүндүк берди. Ѕ. жөнөкөй - протеиндер (амино-кислоталардан гана турган) ж-а татаал - протеиддер (аминокислота-лардан ж. б. бирикмелерден турган) болуп бөлүнөт. ∆өнөкөй Ѕ-го альбу-миндер, глобу€индер, гистондор, про-таминдер ж. б., ал эми татаал Ѕ-го гликопротеиддер, липопротеиддер, фосфопротеиддер ж. б. кирет. ќрганизм клеткаларында аминокис-лоталардаг Ѕ-дун пайда болуу процесси биосинтез деп аталат. Ѕул процесс өзгөчө татаал механизмдин жардамы м-н рибосомдордо өтөт. јнда нуклеин к-талары, өзгөчө рибонукле-ин кислоталары (–Ќ ) катышат да, аденозинтрифосфор к-тасы (ј“‘) түрүндө жыйналган энерги€нын сарп-талышы м-н ишке ашат.

Ѕ≈Ћќ “”” (ѕ–ќ“≈»ЌƒҮҮ) “ќё“- өсүмдүктөрдөн ж-а жаныбарлардан алынуучу белогу (протеини) мол тоют. јларга чөп, дан, күнжара, шрот ж. б. кирет.  өк тоюттун ичинен уй беде, беде, эспарцет, со€, жер буурчак, кашка беде, буурчактарда протеин көп болот. ћис., көк беденин 1 тоют бирдигинде 193 г сиңимдүү протеин, ал эми гүлдөгөн мезгилинде 135 г протеин болот. ƒемек, өсүмдүк өсүп жетиле баштаган сайын анын протеини азайып, сапаты начарлайт. Ѕуурчактын 1 тоют бирдигинде 171 г, жер буурчакта 186 г, со€да 228 г, күнжара ж-а шротто 270-310 г га чейин протеин бар. ∆аныбарлардан алынган тоют өсүмдүк тоютуна караганда белоктуу келет. ћис, эт унунун 1 тогот бирдигинде 480 г, эт-сөөк унунда 400 г, балык унунда 600 г, кан унунда 554 г, көк сүттө 150 г протеин бар.

Ѕ≈Ћќћќ–—  -  арел ј——–индеги Ѕеломорск р-нунун борбор шаары. јк деңизден јк деңиз-Ѕалтика каналы чыккан жерде жайгашкан порт. “. ж. тоому.  алкы 16 миң (1968). Ѕалык ж-а тактай тилүү, жыгач иштетүү ө. ж. өнүккөн.  еме верфи бар.

Ѕ≈ЋќѕќЋ№— »… јристарх јполло-нович (1854-1934) - сов. астроном, ѕетербург »јнын акад. (1903). 1877-ж. ћосква ун-тин бүткөн. Ѕ. кометанын (1884), јйдын тутулган учурунун ж-а  үндүн тутулган кездеги таажы-сынын (1887) сүрөтүн алган. 1888-жылдан ѕулков обсерватори€сында иштеп, 1917-19-ж. анын директору болуп шайланган. 1895-ж. —атурндун шакегинин түзүлүшүн изилдөөдө жарык ылдамдыгын өлчөө методун колдонуп, ал шакек планетаны айланган көп сандаган майда телолордон турганын аныктаган. Ѕ. жылдыз спек-трографынын жардамы м-н  үндүн айлануу ылдамдыгынын бир аз азай-ганын байкаган (1925-33), аны башка астрономдор да ырастады.

јд. : ‘ е с е н к о в ¬. √., јристарх јпол-лонович Ѕепопольский, в кн. : Ћюди русской науки. ќчерки о выдающихс€ де€тел€х естествознани€ и техники. ћатематика. ћеханика. јстрономи€. ‘изика. ’ими€, ћ., 1961.

Ѕ≈Ћќ–”— ј¬“ќћќЅ»Ћ№ «ј¬ќƒ” - оор жүк авгосамосвалдарын чыгаруучу ишкана. «авод ћинскиге жакын ∆одино ш-да. јл 1958-ж. курулуп, алгачкы 25 тонналык ћх\3-525 автосамосвалы чыгарылган. 1961-ж. 27 тонналык Ѕелј«-540 автосамосва-лын чыгарат. «авод 1962-68-ж. жүк көтөрүмдүүлүгү 40 тонналык Ѕелј«-548 автосамосвалын, 65 тонналык Ѕелј«-548 ¬ автопоездин, 65 тонна-лык Ѕелј«-524 дизель-тролдейбусун ж-а Ѕелј«-531 маркасындагы жүк сүйрөгүчүн, 75-80 тонналык Ѕел-ј«-549 автосамосвалын чыгарып турду. 1969-ж. 120 тонналык самосвал чыгаруу ишке ашырылды. 1958- 1968-ж. автосамосвал чыгаруу 8, 2 эсе өстү. «авод 1966-ж. Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган. ∆огорку тех. -экон. көрсөткүчтөрүнө ылайык Ѕелј«-540 автосамосвалы Ћейпциг (1965), Ѕелј«-548 маркасындагы автомобиль ѕловдив (1968) ш-ларында өткөрүлгөн €рмаркаларда алтын ме-далдарга татыктуу болду.

Ѕ≈Ћќ–”— ƒ–јћј “≈ј“–џ янка  упала атындагы - Ѕ——–дин драма театры. Ѕелорус, мамл. театры болуп 1920-ж. ћинскиде уюштурулган (1926-жылдан 1-Ѕелорус театры). 1921-31-ж. ага ≈. ј. ћирович жетекчилик кылган. 1940-ж. театр Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган. 1944-ж. я.  упаланын ысмы, 1955-ж. академи€лык деген наам берилген. “еатрда ———– эл артисттери ѕ. —. ћолчанов, Ћ. √. –ахленко, Ћ. ». –жец-ка€, 3. ‘. —томма; Ѕ——– эл артисттери ћ. —. Ѕелинска€, —. —. Ѕирилло, 3. ». Ѕроварска€ ж. б. иштейт. Ѕашкы режиссеру - –—‘—–дин пск-вого эмг. сиң. ишмери “. ј.  ондратов; башкы сүрөтчүсү - Ѕ——–инин иск-вого эмг. сиң. ишмери ј. Ѕ. √ри-горь€нц.

Ѕ≈Ћќ–”— ∆јЋџ - Ѕелорус ——–инин түн. -батџшындагы дөңсөөлүү тилке. “үш. -батыштан түн. -чыгышка 500 км ге созулат. √родно, ¬олков, Ќовогрудск, ћинск, ж. б. дөң-сөөлөрдөн турат. Ёң бийик жер0 345 м. ћорена тектеринен түзүлгөн.

Ѕ≈Ћќ–”— ∆џЋ џ—џ - –осси€нын бат. обл-тарындагы жерг. жылкыны жүкчүл жылкынын айгыры м-н ар-гындаштыруудан чыгарылган жылкы породасы. Ѕ. ж. тоютту көп керекте-бейт, жерг. шартка чыдамдуу. “алаа жумушунда пайдаланылат, арабага жакшы жүрөт. јнын тулку бою жу-ћ”–”! башы кичине, асыл тукум ай-гырынын бийикт. 156 см, тулку боюнун уз. 158 см, көкүрөк курчата өлчөмү 193 см, бээсинин тирүүлөй салм. 500-600 кг, айгырыныкы 600- 700 кг. Өңү көбүнчө тору, жээрде, кула, буурул. јл Ѕ——–дин √родно ж-а ћолодочне ж. б. обл-тарында өстүрүлөт.

Ѕ≈Ћќ–”— –јƒј—џ - Ѕелорусси€да 1917-18-жылдагы контррев-чыл бурж. улутчул уюм. 1917-ж. июлда ћинскиде түзүлгөн. Ѕ. р. меныпевиктер, эсерлер, бундчулар м-н тыгыз байланышып, Ѕелорусси€да соң. рев-€ны да€рдоону үзгүлтүккө учуратууга аракет кылган. ќкт. рев-€сы жеңген-ден кийин, —овет бийлигине каршы чыккан. 1917-ж. декабрда ћинскиде "Ѕүткүл белорусси€лык конгресс" чакырып, —овет бийлигин тааныбоо ж-дө токтом кабыл алган. јндан кийин Ѕ. р. —овет бийлигине каршы куралдуу күрөштүн жолуна өткөн. Ќемецтер м-н бекем байланышып, башында помепшк —кирмунд турган марионеткалык "Ѕелорус республикасынын өкмөтүн" түзгөн. 1918-ж. мартта Ѕелорусси€ны –осси€дан бөлүүнү жары€лап, —овет бийлигинин декреттерин жараксыз деп эсептеген.  ызыл јрми€ Ѕелорусси€ны бошоткондон кийин, 1919-ж. €нварда Ѕ. р. жоюлду.

Ѕ≈Ћќ–”— —ќ¬≈““»  —ќ÷»јЋ»—““»  –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ (Ѕ——–), Ѕелорусси€ 1919-ж. 1-€нварда түзүлгөн. 1922-ж. 30-декабрда ———– түзүл-гөндө, союздук респ-ка болуп ага кошулган. Ѕаты-шынан ѕольша Ёл –есп-касы, түн. -батышынан Ћитва ——–и, түндүгү-нөн Ћатыш ——–и, түн. - чыгышынан ж-а чыгышынан –—‘—–, түштүгү-нөн ”——– м-н чек-тешет. ј€нты 207, 6 миң км2.  алкы 9268 миң (1974-ж. 1-€нв. ). Ѕ——– 6 область, 117 район, 96 шаар, 109 ш. т. пос≈лка бар. ћамлекеттик түзүлүшү. Ѕ——– - жумушчулардын ж-а дыйкандардын соц. мамлекети, ———–дин составындагы союздук респ-ка. Ѕ——–дин азыркы  онституци€сы 1937-ж. 19-феврал-да Ѕ——– —оветтеринин атайын чакырылган 12-съездинде бекитилген. ¬——–дин мамп. жогорку бийлик органы- 4 жылга шайлана турган респ-канын бир палаталуу ∆ог. —овети. ∆ог. —оветтин сесси€ларынын аралыгындагы мамл. бийликтин жог. органы - Ѕ——– ∆ог. —оветинин ѕрезидиуму. ∆ог. —овет респ-канын өкмөтүн - ћин. —оветин түзөт ж-а ¬——–дин закондорун кабыл алат. ќбласттык, райондук, шаардык, пос≈-локтук, селолук бийлик органдары - 2 жылга шайлануучу Ёмгекчилер депутаттарынын жерг. —оветтери. Ѕ-да —оттун жог. органы - Ѕ——– ∆ог. соту, аны респ-канын ∆ог. —овети 5 жылга дайындайт. ћамл. желегин ж-а мамл. гербин к. ћамлекеттик желек, ћамлекеттик герб макаласынын таблицасынан.

“аби€ты. Ѕелорусси€нын жеринин бети түзөн келет. јнда муз доорунда пайда болгон дөнсөөлөр, саздак ой-дуңдар ж-а көлдөр (10 миңден ашык) бар, алар көбүнчө түн. -батышында. “үн. -батыштан түн. -чыгышка карай Ѕелорус жалы созулуп жатат. јнын эң бийик ортоңку бөлүгү (ћинск дөңсөөсүндөгү ƒзержинский тоосунун чокусу) деңиз деңг. 345 м бийиктикте. –есп-канын түштүгүндө саздуу ѕолесье ойдуңу жатат; анын абс. бийикт. 100-150 м. —аздардын ж-а шалбаалардын арасынан 5-8 м бийиктеги кум дөбөлөр кездешет, аларда кызыл карагайлуу токойлор өсөт.  лиматы мелүүн континенттик, - ага јтлантика океанынан келген аба массасы чоң таасир тийгизет. январда орт. темп-расы: түш. -батышта -4, 4∞—, түн. -чыгышта -8∞—; июлду-ку: түндүктө 17∞—, түштүктө 18, 8∞— ∆аан-чачындын жылдык орт. саны 550-700 мм, 2/3 бөлүгү жай айларында жаайт. »ри дары€лары: ƒнепр (анын Ѕерезина, ѕрип€ть, —ож деген куймалары бар), Ѕат. ƒвина, Ќеман. ƒары€лары сал агызууга, кеме жүргүзүү үчүн пайдаланылат. ƒары€лардын жалпы уз. (5 км ден ашканы эсепке алынган) 51 миң км ден ашат. ƒары€лары негизинен кардан ж-а жаан-чачындан куралат. »ри көлдө-рү; Ќарочь (80 км2), ќсвейское (53 км2), ƒрв€ты, —нуды-—трусто, Ќещер-до, „ервоное (мурдагы  н€зь көлү), ¬ыгоновское. Ѕелорусси€да чымдуу-күл, чымдуу-саздак, чым көңдүү-күл топурак көп кезигет. –есп-када чым көңдүү жерлерди өздөштүрүү ж-а саздарды кургатуу б-ча зор иштер жүргүзүлүп жатат (респ-канын терр-€сынын 12% саз, 20% саздак жер). 1972-жылга чейин 1993, 8 миң га жер кургатылган, бул - респ-канын а. ч. а€нтынын 20%ке жакынын түзөт. Ѕ. казылып алынуучу кендерге бай. ћаанилүүлөрү: калий ж-а кайнатма туз (10 млрд т, —таробинское, ѕетри-ковское, ƒавыдовское, ћозырь кендери), жогору сапаттуу нефть (–ечиц-кое, ќсташковичское, ¬ишанское ж. б. ).  үрөң көмүр м-н күйүүчү сланец-тер, курулуш материалдары (доломит, отко туруштук берүүчү чополор, айнекке ж-а калыпка куюу үчүн пайдалануучу кумдар), минералдык суулар бар. „ым көңдүн запасы арбын. Ѕ-нын терр-€сы аралаш токой зона-сында жатат. “ерр-€сынын 1/3 токой, 1/5 шалбаа м-н жайыт, 1/3 маданий өсүмдүктөр, 1/10нен бир азыраагын саздак жерлер ж-а караган-бадал өсүмдүктөрү ээлейт. »йне жалбырактуу токой басымдуулук кылат (70% ке жакын). “окоюнда кызыл карагайлар көп (56% тен көбүрөөк), 25% ке жакыны бай терек, кайың ж-а ольха, 5% тен ашыгы жазы жалбырактуу жыгачтар (эмен, граб, кл≈н, €сень, липа). ƒүйнөгө атагы чыккан Ѕела-веж чер токою ж-а Ѕерезина кору-гу бар. Ѕ-да омурткалуулардын 400гө жакын, анын ичинде сүт эмүүчүлөр-дүн бќка жакын, канаттуулардын 280ге жакын түрү мекендейт. “үлкү, тыйын чычкан, койон, багыш, элик, доңуз, суусар, кашкулак көп, күрөң аюу, сүлөөсүн ж. б. кездешет.  емчет, кундуз, норка, арс чычкан да бар. јмерика жанаты, жанат сымал уссури€ ити, ондатр байырлатылган. Ѕ-нын өзөндөрү м-н көлдөрүндө лещ, таман, чортон, жа€н, €зь ж. б. балыктар көп.

 алкы. 1975-жылдын 1-€нварында Ѕ——–де 9331 миң киши жашаган. 1970-жылдагы эл каттоо б-ча элдин 81% белорустар, 10, 4% орустар, 4, 3% пол€ктар, 1, 6% еврейлер, 2, 1% украиндер болгон. –есп-када татарлар, лит-валыктар, латыштар ж. б. элдер жашайт.  алктын орт. жышт. (1973-ж. 1-€нв. ) 1 км2 ге 44, 3 киши. –есп-канын борб. бөлүгүндө (ћинск - Ѕара-новичи - —луңк үч бурчтугунда) ж-а √омель обл-нын түш. -чыгышында калк өтө жыш (1 км2 ге 60 киши), ѕолесьеде ж-а түндүгүндө калк өтө сейрек (1 км2 ге 25 ке жакын киши).  алктын 48% (1973-ж. 1-€нв. ) шаарларда. 52% селолук жерлерде жашайт. Ёң ири шаарлары (1973, миң адам м-н): ћинск (1095), √омель (311), ¬итебск (258), Ѕобруйск (160), ћогил≈в (232), √родно (153), Ѕарано-вичи (111).

“арыхый очерки. Ѕ-нын терр-€сында алгачкы адамдар ортоңку палеолитте жашаган. Ќеолит доорунда адамдар эгин айдап, мал багууну үйрөнгөн. Ѕ. з. ч. 7-к-да Ѕ-нын терр-€сында жашаган уруулар темирден курал жасай башташкан. Ѕ. з. 2-5-к. Ѕул жерге ƒнепр боюнан слав€ндар келе баштап, Ѕ-нын негизги аймагын мекендеп калышкан. ƒнепр м-н ƒвинанын баш жагында кривичтер, ѕолесье м-н ќртоңку Ѕ-нын бир бөлүгүндө дреговичтер, Go" алабын-да радимичтер турган. Ѕ. з. 5-к-нан тартып жер айдап, дыйканчылык кылган, мал асыраган, балык, аң уулаган. јлар 9-к-га чейин түн. -батышта жашаган балтикалык урууларды сиңирип алышат. 6-8-к. Ѕ-ны мекендеген чыг. слав€ндарда уруулук байланыш үзүлүп, таптык феод. мамилелер пайда болот; уруу союздарынын ордуна кн€здыктар түзүлөт, кол өнөрчүлүк өнүгүп, соода-сатык кеңеет, шаарлар пайда болот. 9-11-к. Ѕ. жери  иев –усунун составына кирет. Ѕул мезгилде ѕолоцк, ¬итебск, “уров, ѕинск, ћинск сы€ктуу ири ш-лар пайда болот. ѕольша, Ўвеци€ ж. б. чет жерлер м-н да соода. жүргүзүлөт. Ѕайыркы орус мамлекетинин феод. бытыроо процессинде (11-12-к. ) ѕолоцк, “уров, —моленск кн€здыктары бөлүнүп чыгат, кийин алар да өз ара майда кн€здыктарга ажырап кетет. 13-14-к. Ѕ. жери Ћитва улуу кн€здыгынын составына кирип калат. ‘еод. бытырандылыктын ж-а Ѕайыркы орус мамлекетинен оолактап калгандыктан, –устун бат. бөлүгүндөгү калкта өзүнчө тил, мад-т, үрп-адат пайда болот. Ѕ. эли калыптана баштайт.  ийинчерээк Ѕайыркы орус мамлекетинин бат. тарабындаЩ жерлер "Ѕела€ –усь" ("јк –усь") деп аталып калат. 13-15-к. белорус эли, литва, пол€к, орус элдери м-н бирге немец рыцарларына каршы күрөшкөн. Ќемец рыцарларынын “евтон орденин талкалоодо √рюнвальд салгылашуусу (1410) чечүүчү мааниге ээ болгон. Ќемец ордендеринин бийлигинин бо-шоңдошу Ѕ-га Ѕат. ≈вропа м-н соода кылууга мүмкүнчүлүк берген. Ѕ. шаарлары-нын экон. маанисинин өсүшү ж-а шаардыктардын өз укуктары үчүн дайыма жүргүзгөн күрөшүнөи улам 14-к-дын а€гында ”луу кн€зь 40тан ашык шаарга ћагдебург укугу деп аталган өзүн өзү башкаруу укугун берүүгө мажбур болот. 15- 16-к. шаарларда кол өнөрчүлүк уюмдары түзүлөт. 16-к-да белорустардын эл болуп калыптануусу а€ктайт; Ћюблин уни€сы (1569) түзүлгөндөн кийин, Ѕ. феод. –ечь ѕосполита€ мамлекетинин составына кирет. 1590-1663-жылдын аралыгында белорус эли польш. феодалдардын зордук-зомбулугуна ж-а католиктик чиркөөнүн чабуулдарына каршы күрөшөт, украин элинин Ѕ. ’мельницкий жетекчилик кылган бошт. согушун активдүү колдойт. –осси€-ѕольша согушунда (1654-67) белорус эли орус аскерлерине жардам көрсөтөт. —огуш, ачарчылык ж-а эпидеми€ Ѕ-нын экономикасын а€бай бүлүнтөт, калкы тең жарымына дээрлик аза€т. “үндүк согушу (1700-21) өлкөнүн экономикасын ого бетер жакырлантат. ћамл. мекемелерден ж-а үстөмдүк кылган топтордун чөйрөсү-нөн белорус тилин пол€к тили сүрүп чыгарат. –ечь ѕосполита€ны 1772, 1773, 1795-жылдардагы бөлүштүрүүлөрдө Ѕ. –осси€ импери€сынын составына кирет. ћунун белорус эли үчүн прогрессчил мааниси чоң болот. јта ћекендик согушта (1812) Ѕ. катуу бүлүнөт. Ѕелорус дыйкандары Ќаполеон-дун аскерлерине каршы партизандык кыймылга активдүү катышат. 19-к-да Ѕ-да капит, мамилелер калыптанып, ө. ж. ишканалары, жумушчулар, шаар калкы көбөйөт. Ѕирок экономиканын өсүшүнө крепостной укук тоскоол болду. Ѕ-да да 19-к-дын 40. -50-ж. –осси€дагыдай эле феод. -крепостной системанын кризиси күчөп, 1861-жылдагы реформа белорус дыйканда-рын ƒ… жакырланткан. Ѕ-да жердин 65% помещик, казына ж-а чиркөөнүн колунда калган. Ѕул дыйкандардын кыймылына түрткү болгон.  репостной укуктун жоюлушу Ѕ-да капитализмдин өнүгүшүн тез-детти. 19-к-дын 2-жарымында белорус эли улут болуп түзүлгөн. 20-к-дын башында Ѕ-да 800гө жакын завод, фабрика ж. б. е. ж. ишканалары болуп, анда 25 миңден ашык жумушчу иштеген. 19-к-дын а€гында тап күрөшү күчөп, 90-жылдары маркс-тик багыттагы жумушчу кружоктору, с. -д. уюмдар түзүлөт. ћинскиде –—ƒ–ѕнин 1-съезди болуп (1-3. 3. 1898), 1904-ж. –—ƒ–ѕнин ѕолесье ж-а “үн. -Ѕат. комитеттери уюштурулат. ∆умушчулар м-н дыйкандар –осси€дагы 1905-07-жылдагы рев-€га активдүү катышат. 1909-14-жылда Ѕ-нын ө. ж. дагы өнүгөт, алардагы жумушчулардын саны 280 миң кишиге жетет, а. ч-да 200 миң жумушчу иштеген. 1-дүйн. согуштун жылдарында Ѕ. согуш аракеттеринин аренасына айланып, 1915-ж. Ѕ-нын бат. бөлүгүн √ермани€нын аскерлери басып алат. Ѕат. фронттун чек арасы Ѕ-дан өттү. јл жерге 1917-ж. 1, 1 млн. солдат топтолду. ‘ронтту тейлөөчү мастерской-лор түзүлдү. Ѕ. рев-чыл күрөштүн маанилүү участогуна айланды. 1917-ж. феврал-дагы рев-€нын алгачкы эле күндөрүндө ћинскиде, √омелде, ќршада ш. б. ш-ларда ∆умушчу депутаттарынын советтери, Ѕ-нын фронттук аскер бөлүктөрүндө —олдат депутаттарынын советтери түзүлүп, бат эле экөө ∆умушчу ж-а —олдат депутаттарынын советтерине биригишти. Ѕ-да рев-чыл күрөшкө ћ. ¬. ‘рунзе, ј. ‘. ћ€сников, ¬. √.  норин сы€ктуу большевиктер башчылык кылышты. ѕетроградда ќкт. куралдуу көтөрүлүшү болгон күнү [25. 10 (7. 11) 1917] ћинскидеги ∆умушчу ж-а солдат депутаттарынын совети шаардагы бийликти алышты. Ѕ-нын болыпевиктери ж-а рев-чыл отр€ддар улуу ќкт. соң. рев-€сынын биринчи күнүнөн баштап контр-рев-чыларга каршы күрөштү, ѕетроградга, ћосквага ж. б. рев-чыл борборлорЩ куралдуу көтөрүлүштү басуу үчүн ”бактылуу өкмөт фронттон жиберген аскер бөлүктөрүнүн жолун бөгөп турушту. 1917-ж. 19-но€-брда контррев-€нын акыркы тиреги болгон жог. башкы командачынын ћогил≈вдогу —тавкасы жок кылынды. 1917-ж. [26. 11 (9. 12)] Ѕ-нын оккупаци€ланбаган бардык жеринде бийлик Ѕат. обл-нын ∆умушчулар, —олдаттар ж-а ƒыйкандар депутаттарынын советтерине өттү. 1918-жылдын февр. -мартында немец аскерлери тынчтык келишимин бузуп, Ѕ-нын көп жерин басып алды, оккупанттарга каршы элдик күрөш башталды.  ызыл јрми€ белорус парти-зандарынын жардамы м-н 1918-жылдын акырында баскынчыларды кууп чыкты. 31-декабрда Ѕ——–дин рев-чыл жумушчу-дыйкан ”бактылуу өкмөтү түзүлдү. 1918-ж. 30-31-декабрда —моленскиде – ѕ(б) нин “үн. -Ѕат. обл-нын 6-конф-€сы болуп, ал Ѕ——–ди түзүү ж-дө чечим кабыл алган. —оветтердин бүткүл белорусси€лык 1-съез-динде (ћинск, 2-3. 2. 1919) Ѕ——–дин  онституци€сы кабыл алынды, Ѕј  ж-а Ёл  омиссарлар —овети шайланды, герби, желеги бекитилди, "Ѕелорусси€ —оветтик —оциалисттик –еспубликасынын көз каранды эместиги жөнүндө" ЅЅј тын токтому маалымдалды ж-а –—‘—– м-н ‘едеративдик байланыш орнотуу ж-дө деклараци€ кабыл алынды. 1919-ж. февралда Ѕ——– м-н —ов. Ћитва экөө Ћитва-Ѕелорус ——–ине биригишип, кийин (31. 7. 1920) Ћитванын бөлүнгөндүгү ж-а көз каранды эмес Ѕ——–дин түзүлгөндүгү ж-дө деклараци€ кабыл алынды. 1920-ж. —овет-ѕольша согушунун акырында түзүлгөн –ига договору б-ча (18. 3. 1921) Ѕ. жеринин жарымы дээрлик бурж. ѕольшага өттү. 1922-ж. 30-декабрда —оветтердин Ѕүткүл союздук 1-съездинде –—‘—–, ”——–, Ѕ——– ж-а «—‘—– ыкты€рдуулук ж-а тең укуктуулук негизде ———–ге биригишти. „арбаны калыбына келтирүү мезгилинде ж-а алгачкы үч беш жылдыктын ичинде соц. курулушта жетишкен ийгиликтери үчүн Ѕ——–и 1935-ж. 15-мартта Ћенин ордени м-н сыйланды. 1937-ж. 19-февралда Ѕ. —оветтеринин чукул чакырылган 12-съездинде Ѕ——–дин жаңы  онституци€сы кабыл алынды. Ѕат. Ѕ-нын эмгекчилери бурж. -помещик-тик ѕольшанын бийлигине каршы күрөш жүргүзүп, анын башында Ѕат. Ѕ-нын  ом-парти€сы турат. 1939-ж. фаш. √ермани€ ѕольшага кол салганда,  ызыл јрми€ Ѕат. Ѕ-нын калкын коргоп калды ж-а ал —ов. Ѕелорусси€га кайра кошулду. Ѕ——–и 1940-жылга чейин ———–дин индустр. -кол-хоздук ири респ-каларынын бири болуп калды. Ѕелорус эли ”луу јта ћек. согуштун (1941-45) мезгилинде эң оор сыноону башынан өткөрдү. —огуштун алгачкы күндөрүнөн тартып Ѕ. салгылашуунун зор майданына айланды. јга фаш. "Ѕорбор" деп аталган ири аскер топтору (50 диви-зи€дан көп) каптап кирди. ‘аш. баскынчыларга Ѕрест чебинвеги чакан гарнизон 1941-жылдын июлунун ортосуна чейин баатырдык м-н каршылык көрсөткөн. ћинск, ∆лобин, ћогил≈в, √омель ж. б. ш-лардагы гарнизондор да каармандарча коргонуш-кан. Ѕирок 1941-ж. августта сов. аскерлер бүткүл Ѕ-нын аймагын убактылуу душманга таштап кетүүгө аргасыз болду. ”луу јта ћек. согуштун фронтторунда 1 млн-дон ашык белорус салгылашты, көрсөткөн эрдиктери үчүн алардын 300 миңинен көбү ———–дин ордендери ж-а медалдары м-н сыйланып, 410дон ашык белорус жоокери —ов. —оюз. Ѕаатыры, төртөө эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры деген наам алды. ”луу јта ћек. согуштун жылдарында бүткүл элдик партизандык кыймыл кулач жайды, ага 374 миң адам катышты. ѕарт., комсомолдук ж-а антифаш. башка жашырын уюмдар иштеди. 120 миңден' ашык белорусси€лык партиз. ж-а подполчу ———–дин ордендери ж-а медалдары м-н сыйланды, алардын 87си —ов. —оюз. Ѕаатыры деген наамга арзыды. Ѕ——– баскынчы-лардан 1944-ж. июлда толук бошотулган. Ѕелорус эли баскынчылардан зор жапа чекти; 2 млн. 225 миң шилисинен ажырады, 300 миңге жакын кишиси √ермани€га айдалды, 692 кыштак эли м-н жок кылынды. 209 шаар ж-а р-ндук борбор, 9200 кыштак, 1, 5 млн. имарат талкаланды. Ѕирок бардык респ-калардын бир тууганча жардамы o аркасында Ѕ-нын эл чарбасы 1950-жылга чейин толук калыбына келтирилди. јйрым тармактар б-ча 1940-жылдын деңгээлинен ашып кетти. 1969-ш. респ-ка ө. ж. продукци€ларын 1940-жылга салыштырганда 11 эсе көп өндүрдү, а. ч-сы да зор ийгиликтерге жетишти. ∆аңы ө. ж. тармактары түзүлдү. –есп-ка азыр дүйнөдөгү 70тен ашык өлкөгө продукци€ чыгарып турат. Ѕ——–-ќќЌду түзгөн (1945) өлкөлөрдүн бири. Ѕ. 1958-ж. 22-декабрда 2-жо-лу Ћенин ордени, 1968-ж. 27-декабрда ќкт€брь –еволюци€сы, 1972-ж. 29-декабрда "Ёлдердин достугу" ордендери м-н сыйланды. Ѕелорусси€ коммунисттик парти€сы (¬ ѕ). Ѕ.  омпартй€сы -  ѕ——тин составдуу бөлүгү. 19-к-дын 80- 90-жылдарынын башында ћинск, ¬итебск, √омель, √родно ш-ларында маркст€к багыттагы жумушчу кружоктору, 90-жылдардын орто ченинде с. -д. уюмдар пайда болгон. 1905- 07-жылдагы рев-€нын мезгилинде Ѕ-нын парт, уюмдары бир кыйла өстү, 1906-ж. 4, 5 миң мүчөсү болгон. јл жылдарда Ѕ-нын ж-а Ћитванын парт. уюмдары –—ƒ–ѕнин “үн. -Ѕат. союзуна кирген. Ѕурж. -демокр. эки рев-€нын ортосунда Ѕ. болыпевиктери ликвидаторлорго каршы күрештв ¬. ». Ћенинди колдошкон. 1917-ж. күзүндө Ѕ-нын бардык жеринде большевиктик өз алдынча уюмдар түзүлдү. 1917-ж. сент€брда –—ƒ–ѕ (б) нин “үн. -Ѕат. обл-нын 1-конф-€сы чакырылды. Ѕул конф-€ Ѕ ѕны түзүүдө маанилүү баскыч болду. –—ƒ–ѕ (б) -нин “үн. -Ѕат. обл. комитетин шайлады. 1917-ж. 25-окт€брда (7-но€брь) ћинскиде бийлик —оветтерге өттү, бирок 1918-ж. февралда немец аскерлери Ѕ-нын көпчүлүк жерин басып алды. Ќемец баскынчыларын Ѕ-дан кууп чыккандан кийин, —моленскиде 1918-ж. 30-31-декабрда – ѕ(б)-нин “үн. -Ѕат. обл. 6-конф-€сы чакырылды.  онф-€ Ѕелорусси€ —оц. –есп-касы ж-а Ѕелорусси€  ѕ (б) нин уюмдаштыруу жагынан түзүлгөнүн жары€лады. Ѕул конф-€ Ѕ-нын  оммунисттик (большевиктер) парти€сынын 1-съезди деп аталат. Ѕелорусси€  ѕ(б)нин 3-съезди (1920-ж. 22-25-но€брь) Ѕелорусси€  ѕ(б) Ѕорб. бю-росун шайлады. √ражд. согуш ж-а чет өлкөлүк согуш интөрвенци€сы а€ктагандан кийин, Ѕ.  омпартй€сы белорус элин бүлүнгөн эл чарбасын калыбына келтирүүгө, соң, курулуш-тун милдеттерин ишке ашырууга, ө. ж-ын индустри€лаштырууга ж-а а. ч-сын коллективдештирүүгө, маданий рев-€нын милдеттерин жүзөгө ашырууга мобилизаци€лады. Ѕ-нын коммунисттери ¬ ѕ (б) нин ген. жолунан тайбастан, ленинизмден чеги-нүүчүлөрдүн бардык түрлөрүнө: "солчул коммунисттерге", "жумушчу оп-позици€сына", жерг. улутчулдарга, троцкийчилер м-н оңчул уклончулар-га каршы күрөштү. Ѕ.  омпартй€сы ”луу јта ћек. согуштун убагында белорус элинин нем. -фаш. басып алуучуларга каршы күрөшүнө жетекчилик кылды. –есп-канын терр-€сында жашырын парти€ ж-а комсомол уюмдарын түзүп, партизандык кыймылга жетекчилик кылды. ƒушмандын тылында Ѕелорусси€  ѕ(б)нин 10 подполдук обкому, 185 райондук ж-а район аралык комитети, 1316 баштапкы парт, уюму иштеди. —огуштан кийинки мезгилде Ѕ. компартй€сы калыбына келтирүү иштерин ∆үзөгө ашырды. Ѕ ѕнин 1971-ж. февралда болгон 27-съезди  ѕ——тин 24-съөздинин чечимдерин жетекчиликке алып, респ-канын ком-мунисттери м-н эмгекчилерин чарб. ж-а маданий курулуштун зор милдеттерин ийгиликтүү аткарууга чакырды. Ѕ.  омпарти€сы түзүлгөн кезде (1918), коммунисттердин саны 17 800 адам болсо, 1974-жылдын 1-€нварына  ѕ——тин мүчөсүнүн саны 455 917 адамга ж-а мүчөлүккө кандидаттардын саны 17 922 адамга жетти. Ѕелорусси€ Ћениндик  оммунисттик ∆аштар —оюзу. Ѕ-нын Ћ ∆—и- ¬Ћ —ћдин составдуу бөлүгү. ∆аштардын туңгуч рев-чыл уюмдары 1917-ж. –—ƒ–ѕ (б) комитеттеринин алдында түзүлгөн. – —ћдин 1-съез-динен ж-а Ѕатыш коммуна комсомол-дорунун сьезддеринен (1918-ж. 25- 27-дек., —моленск) кийин Ѕ-нын ¬итебск, ћинск, ќрша, ѕолоцк ж. б. ш-ларында комсомол уюмдары түзүлдү. √ражд. согуш ж-а чет өлкөлүк интервенңи€нын убагында комсомолдордун көпчүлүгү фронтко ж-а партизандык отр€дга кетишкен. Ѕүткүл Ѕ. комсомолунун 1-съезди (1920-ж. 24-27-сент., ћинск) респ-канын комсомолунун кезектеги милдеттерин белгиледи. —оц. курулуштун жылдарында Ѕ-нын комсомолу парти€нын жетекчилиги астында эл чарбасын калыбына келтирүүдө, ө. ж-ын индус-три€лаштырууда, а. ч-сын коллек-тивдештирүүдө ж-а жаштарды аскердик патриотизмге тарби€лоодо зор иштерди жүргүзгөн. ”луу јта ћек. согуштун мезгилинде Ѕ. комсомолу элди баскынчыларга каршы күрөшкө мобилизани€лоодо парти€нын эң ишенимдүү жардамчысы ж-а күжүрмөн резерви болду. 1920-ж. Ѕ. комсомолунун саны 3000 эле, 1974-жылдын 1-€н-варында 1186 422 адамга жетти. Ѕ. комсомолу  ызыл “уу ордени (1945) ж-а Ћенин ордени (1970) м-н сыйланган. ѕрофсоюздары. Ѕ. профсоюздары - ———– профсоюзунун составдуу бөлүгү. 1905-07-жылдагы рев-€ мезгилинде түзүлө баштаган. ћассалык түзүлүшү 1917-ж. ‘евр. рев-€сынан кийин башталды. Ѕ. профсоюздары парт. уюмдардын жетекчилиги астында соң. курулушка активдүү катышты. 1974-жылдын €нварында Ѕ-нын профсоюзунун катарында 3, 7 млн-дон ашык мүчөсү болду. јлардын карамагында 620 мад-т үйү, дворец ж-а клуб, 950 китепкана, 150дөн ашык мад-т ун-ти м-н туристтик базалар бар. Ёл чарбасы. —овет бийлигинин жылдарында Ѕ. а. ч-сы абдан өнүккөн индустр. респ-кага айланды. Ѕ-да машина жасоо, металл иштетүү, радиотехника, электроника, хими€, жеңил ж-а тамак-аш ө. ж. өнүккөн. ј. ч-сы картошка, узун булалуу зыгыр, мал чарба продукци€сын ж. б. өндүрүүгө адистештирилген. ——–дин энергетикасында чым көң ж-а сырттан алып келинүүчү отун пайдаланылат. ѕолесьеде нефть кени бар. јндан 1972-ж. 5, 8 млн. т нефть алынган. ¬олга боюнан нефть түтүгү м-н келген нефтинин базасында ѕо-лоцкиде нефтини кайтадан иштетүүчү өлкөдөгү эң ири з-ддордун бири курулган, ушундай Ё »Ќ„» з-д ћозырде курулуп жатат. Ө. ж-га ж-а турмуш-тиричиликке керектүү жаратылыш газын Ѕ. газ түтүгү аркылуу ”краи-надан алат. 1972-ж. 21 млрд. кет-с электр энерги€сын иштеп чыгарды, бул 1940-жылдын деңгээлинен 42 эсе көп. √–Ё—теринин эң ирилери - Ћукомльский м-н Ѕерезовский. –есп-када 31, 9 миң жүк ташуучу автомобиль (1972), 81, 8 миң трактор (1972), 29, 8 миң металл кесүүчү станок, 162, 4 миң мотоцикл, 375 миң телевизор, 424, 6 миң радио кабыл алгыч ж-а радиола, а. ч. машиналары, ЁЁћ, электр лампа, муздаткыч, саат, подшипник чыгарылат. –есп-када хими€ ө. ж. тез өсүп жатат. 1972-ж. 8105 миң т (шарттуу бирдиктерде) минералдык жер семирткич да€рдалган, бул жалпы союздук өндүрүштүн 12, 3%ин, ошонун ичинде калий жер семирткичтеринин 48, 7 %ин түзөт. —о-лигорск р-нундагы эң ири кендин базасында "Ѕеларуськалийдин" 3 чоң комбинаты иштеп жатат. ѕетриково р-нунда төртүнчү комбинат курулуу-да. ’ими€ ө. ж-нын азот жер семирт-кичин (√родно ш. ) ж-а суперфосфат чыгаруучу тармактары өнүгүүдө; хим. була, резина ж-а пластмасса буюмдары чыгарылат. ћогил≈вдо жасалма була комбинаты, ѕолоцкиде хими€ комбинаты, Ѕобруйскиде Ѕелорус машина комбинаты, Ћидада лак-бойок комбинаты, ѕинскиде жасалма булгаары з-ду, —ветлогорскиде жасалма була з-ду, Ѕорисовдо пластмасса буюмдар з-ду, Ѕарановичиде кебезден кездеме токуу комбинаты, ќршада зыгыр комбинаты сы€ктуу ири ишканалары бар. ∆ыгач иштетүүчү ж-а кагаз жасоочу ө. ж-лары мебель, кагаз, фанера, ширеңке ж. б. чыгарат. ∆еңил о. ж-нын кийим тигүү, килем токуу, трикотаж, бут кийим ултаруу ж. б. тармактары респ-канын керектөөлөрүн канааттандырат ж-а экспорт үчүн продукци€ берет. Ѕ——–де сүт-эт берчү мал чарбасы өнүккөн. –есп-када а. ч-сына жарактуу 9, 8 млн. га жер бар (1972), мындан айдоо а€нты 6, 1 млн. га. ƒыйкан-чылыктын структурасы мал чарбасынын муктаждыгына ылайыкталган. 1972-ж. тоют өсүмдүктөрү айдоо а€нттарынын 35, 4%ин, картошка 16, 2%, дан эгин - көбүнчө арпа, кара буудай, буудай -43, 3% ин ээлеген. Ѕ. транспортунун негизги түрлөрү - темир жол, автомоб., дары€ жолдору. Ќефть, газ түтүктөрүнүн улам мааниси жогорулоодо. —аламаттык сактоо. 1971-ж. ар миң адамга төрөлгөндөр 16, 4тү, өлгөндөр 7, 5ти (1913-ж. 25, 5ти), балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 16, 4тү (1913-ж. 180ди) түзгөн. Өмүрдүн орт. узактыгы 72 жаш (рев-€га чейин - 37 жаш). 1972-жылдын башында Ѕ——–де 94480 койкалуу 1002 оорукана иштеген (10 миң адамга 106, 6 койка), 1913-ж. 6445 койкалуу 240 оорукана (10 миң адамга 9, 3 койка) болгон. ¬рачтык амбулатори€-поликлиника-лык 1454 мекеме, фельдшер-акушер-дик 2868 пункт (1913-ж. 139 ж-а 224) калкка мед. жардам көрсөтүп турган: мед. -санитардык 16 бөлүм ж-а врачтык саламаттык сактоочу 65 пункт эмгекчилерди ишканаларда тейлеген. 1972-жылдын башында Ѕ-да 553 а€лдар ж-а балдар консультаци€сы, 109 диспансер, 1134 аптека ж-а 3208 аптека пункту (1913-ж. жеке адамдардын 297 аптекасы болгон), санитардык-эпидеми€лык 159 станци€, мед. « ин-т (ћжнскиде, ¬итебекиде, √роднодо) ж-а мед. 20 окуу жайы, ћинскиде врачтардын билимин өркүндөтүү ин-ту, мед. 9 ил. из. ин-ту, чоң кишилер үчүн 4940 койкалуу 21 санаторий, балдар үчүн 2770 койкалуу 24 санаторий, 4509 койкалуу 16 дем алуу үйү болгон. ƒарылоочу-профилактикалык мекемелерде (тиш доктурдарды кошо эсептегенде) 24446 врач (1913-ж. 1167) ж-а 75784 орто билимдүү мед. кызматкер (1913-ж. 2180) иштеген. —аламаттык сактоо ж-а физ-ра иштерин өнүктүрүү үчүн- респ-канын бюджетинен бөлүнүүчү каражаттар тынымсыз өсүп жатат: 1971-ж. 311, 5 млн. сом, ал эми 1940-ж. 36, 4 млн. сом бөлүнгөн. Ёлге билим берүү, маданий-агартуу мекемелери. Ѕ-да балдарды чиркөө китептери б-ча окутуу 11-12-к. эле жүргүзүлгөн. 16- 17-к. протестанттык мектептер, басмаканалар ачылып, белорус тилинде алгачкы окуу китептери пайда болгон. Ѕ. –осси€га кошулгандан, тартып, билим берүү оөрчү-ген. ќкт. рев-€сынын жеңиши зор маданий өнүгүүгө алып келди. 1920-ж. чала сабат-туулар үчүн мектептер уюштурулат. 1940- 41-окуу жылында 12 294 мектепте 1, 7 млн. окуучу; 25 вуз, 128 атайын орто окуу жайында 56, 6 миң студент окуган. ”луу јта ћек. согуштун убагында нем. -фаш. баскынчылар көп мектептерди, балдар үйлөрүн, бакчаларын кыйратышкан. —огуштан кийин алар калыбына келтирилди. 1969-ж. 421 мектептен тышкары балдар мекемеси болгон. 1973-74-окуу жылында 9905 жалпы билим берүүчү мектепте 1852 миң, 130 атайын орто окуу жайында 152 миң окуучу, 29 вузда 148 миң студент окуган. 1973-ж. 7154 китепкана, 53 музей, 6196 клуб иштеген. »лим жана илимий мекемелери. “абигый жана техникалык илимдер. –ев-€га чейин Ѕ-да улуттук мад-ттын түзүлүшүнө ж-а илимдин өнүгүшүнө -падыша өкмөтүнүн са€саты мүмкүнчүлүк берген эмес. —овет бийлиги орногондон кийин гана илимдин бардык тармактары өнүктү. 1919-ж. √орки-! де а. ч. ин-ту ачылып, ал 1925-ж. академи€га айланат. 1919-ж. ¬итебск ботан. багы, а. ч. мекемелеринин тажрыйба тармактары уюшулат. 1921-ж. ћинскиде Ѕелорус мамл. ун-ти (Ѕћ”) ачылып, ал улуттук ил. кадрларды да€рдоо борбору болуп калат. 1922-ж. респ-канын 1-ил. борбору - Ѕелорус мад-т ин-ту уюшулуп, табигый байлыктарды изилдөөгө киришет. 1929-ж. анын базасында Ѕелорус ——– илимдер академи€сы түзүлгөн. ј. ч. ж-а токой чарба ил. из. ин-ттары, Ѕүткүл союздук —аз чарба ил. из. ин-ту, о. эле башка а. ч. тажрыйба станци€лары, саз кургатуу ж-а пайдалануу (акад. я. Ќ. јфанасьев, ѕ. ѕ. –огова, мүчө-корр. ј. √. ћедведев), картошка ж. б. өсүмдүктөрдүн жаңы сортторун чыгаруу (акад. ѕ. ». јльсмик), мал чарбасына тоют базасын түзүү, түшүмдү көтөрүү, токой ресурстарын өздөштүрүү маселелерин чечүүгө киришкен. Ѕ-нын фаунасын 1-жолу системалуу түрдө изилдөө ј. ¬. ‘едюшиндин жетекчилиги м-н жүргүзүлүп, согуштун алдында "Ѕ——–дин фаунасы" аттуу көп томдуу эмгекти түзүү башталган '» Ќ. —ержанин, акад. Ќ. ћ.  улагин ж. б. ). јкад. Ќ. ј. ѕрилежаевдин кээ бир орг. бирикмелердин кычкылдандыруу жолун ж-а аларды колдонуу ыктарын ачышы, акад. ¬. ¬. Ўкателовдун чайыр к-та-сы, акад. ќ.  .  едров-«пхман ж. б-дын биохими€ б-ча жүргүзгөн изилдөөлөрү чоң мааниге ээ болду. Ќемец фашист баскынчылары белорус илиминин өнүгүшүнө зор зы€н келтирди.  өп илимпоздор согушта курман болду. ∆ог. окуу жайлары, ил. мекемелердин материалдык базалары, имараттары кыйрады. Ѕаалуу нерселер √ермани€га ташылып кетти. —огуштан кийин илим көбүнчө мурдагы -ле багыттар б-ча өнүктү. Ёл чарбасы үчүн зор мааниси бар жаратылыш байлыктарың изилдөө айрыкча күчөдү. "Ѕ——–дин флорасы" деген көп томдуу эмгек басылып бүттү (1959). јкад. ». ƒ. ёркевич Ѕ. токою б-ча көп жылдык изилдөөсүщ жыйынтыктап, токойду калыбына келтирүү, көбөйтүү жагынан баалуу сунуштар берди. „ым көң ин-ту 1953-ж. "Ѕелорус ——–инин чым көң фондусу" деген капиталдык эмгекти басып чыгарды. јнда чым көңдүн түзүлүшү, ботан. ж-а хим. составы аныкталып, аны пайдалануу мүмкүнчүлүгү көрсөтүлгөн. ћедицина жагынан акад. Ќ. ». √ращенков, ћ. Ѕ.  роль, ƒ. ј. ћар-ковдор неврологи€, а"ад. Ѕ. ». “русевич ж. б-лар жүрөк-кан тамыр системасынын ооруларын изилдейли. Ѕ——–де табигый ж-а тех. илимдер б-ча 50-жылдардын ортосунда зор өсүш болуп, азыркы кезде физ. -матем., физ. -тех. илимдер алдынкы орунга чыкты. Ѕуга бир чети автомобиль ж-а трактор, ж. б. машина куруу, приборлор жасоо, радиотехника ж-а хими€ ө. ж-нын өнүгүшү, бир чети Ѕ-да жог. окуу жайлары, айрыкча Ѕћ”да физ. -матем., тех. дис-циплиналар б-ча жаш кадрлардын да€рда-лышы түрткү болгон. »јнын ‘из. ин-тунда, Ѕћ”да спектроскопи€ ж-а люминесценци€ б-ча ил. o из. иштер жүргүзүлүп, спектроскопи€нын теори€лык бир катар маанилүү маселелери чечилди ж-а татаал молекулалар люми-несценци€сынын теори€сы түзүлдү (бул үчүн Ѕ. ». —тепанов 1967-ж. —. ». ¬авилов атн. алтын медаль м-н сыйланды). “өмөнкү темп-радагы плазмаларды диаг-ноздоонун аппаратурасы ж-а жолдору иштелип чыкты (ћ. ј. ≈ль€шевич, Ћениндик сыйл., 1966). Ѕ. ». —тепановдун жетекчилиги м-н оптикалык кванттык генератор дун расчетунун инж. методу иштелип, бир катар артыкчылыктары бар орг. бойогучтардын эритиндилеринде лазерди колдонуу ишке ашырылды. ‘изиканы өнүктүрүү, жог. квалификаци€луу ил. кадрларды да€рдоодогу ийгилиги үчүн 1967-ж. ‘из. ин-ту Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган. »јнын ‘из. -тех., ∆ылуулук ж-а масса алмашуу ин-ттары да маанилүү ил. из. жүргүзүүдө. Ѕул ин-т-тар - —ов. —оюзундагы башкы ил. уюмдардан. ∆ылуулук ж-а масса алмашуу ин-ту Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган (1969). ћатем. ин-тунда (жетекчиси - —оц. -Ёмг. Ѕаатыры акад. Ќ. ѕ. ≈ругин), Ѕћ”нун матем. кафедраларында, о. эле 1965-ж. ћатем. ин-тунун кибернет. лаборатори€сынын базасында (жетекчиси - »јнын мүчө-корр. √.  . √оранский) түзүлгөн “ех. кибернетика ин-тунда да ил. из. ийгиликтүү жүргүзүлүп жатат. “ех. кибернет. ин-тунда эсептөө техникасынын каражаттарынын жардамы м-н инж. автомат-таштыруунун ж-а машина курууда дол-борлоону автоматташтыруунун теори€лык, практикалык методдору иштелүүдө. Ѕул проблемалар б-ча ин-т - ———–деги башкы ил. уюм.  ийинки жылдарда биологи€ б-ча да көп ил. иштер аткарылган. —оц. Ёмг. Ѕаатыры, акад. ¬. ‘.  упревичтин эмгектери кыртыштын энзимологи€да жаңы багытка негиз салды. јл б-ча кыртыштагы орг. заттардын ажыроо, синтезделүү процесстерин аныктоочу кыртыштын ферменттер-дин аракеттери изилденүүдө. »јнын ‘из. -орг. хими€, ∆алпы ж-а орг. эмес хими€ ин-ттарында, Ѕћ”да, Ѕелорус а. ч. академи€сында ж. б. жог. окуу жайларында, ил. из. ин-ттарында да иштеп жаткан химик-тер табигый минералдык сырь≈лордун ж-а цеолиттерди модификаци€лоонун негизинде бир катар жаңы адсорбенттерди, ката-лизаторлорду алды (акад. Ќ. ‘. ≈рмоленко ж. б. ).  оомдук илимдер. Ѕ——– түзүлгөн соң (1919), маркстик философи€ б-ча системалуу ил. из. жүргүзүүгө кеңири мүмкүнчүлүктөр ачылды. 1921-ж. Ѕћ”да, 1924-ж.  оммунисттик ун-тте филос. кафедралары уюшулат. 1922-ж. ћинскиде ———–де 1-жолу маркстик философи€ б-ча окуу китеп чыкты  . ћаркс, ‘. Ёнгельстин айрым эмгектери, ¬. ». Ћениндин томдору (1929- 33, 6 т. ; 1948-68, 41 т. ) белорусча басылды. 1931-ж. Ѕ——– »јсында ‘илос. ин-ту түзүлөт. јта ћек. согуштан кийин филос. кадрлар көбөйүп, ‘илософи€ ж-а укук ин-тунда Ћениндин филос. мурастарын, коммунисттик курулуштун ж-а эл аралык коммунисттик кыймылдын, о. эле таби€т таануунун филос. проблемаларын, этика, эстетика, социол. маселелерин изилдөөгө өзгөчө көңүл бурулат. 1967-ж. Ѕћ”да социол. лаборатори€ ачылат. Ѕ. сов. историографи€сы 20-к-дын 20-жылдары түзүлүп, ө“ өЌ замандын проблемалары м-н катар тарыхый-рев-чыл темалар изилдене баштайт. »л. кадрлардын есушүнөн 50-60-ж. Ѕ-да тарых илиминин деңгээли бир кыйла көтөрүлүп, "Ѕ——– тарыхы" (1-2-т., 1961), "Ѕелорусси€нын  оммунисттик парти€сынын тарыхынын очерктери" (1-бөлүк, 1961; 2-бөлүк, 1967), "ћинскинин тарыхы" (1957) сы€ктуу маанилүү эмгектер жарык көрөт. ”луу ќкт. рев-€сы, ”луу јта ћек. согуштун, Ѕ-дагы партизандык кыймылдын тарыхына байланыштуу маселелер да изилденүүдө. 1926-ж. а. ч. ж-а токой чарба ил. из. ин-ттары, 1930-ж. ¬÷—ѕ—тин Ёмгекти уюштуруу ж-а коргоо ин-ту, 1931-ж. »јнын Ёкон. ин-ту ачылып, 1933-ж. Ѕћ”нун экон. ф-те-тинин базасында Ёл чарба ин-ту уюшулат.  өбүнчө экон. маселелер иликтенип, соц. өндүрүштү ил. негизде түзүү ж-а өнүктүрүү проблемалары изилденген. —огуштан кийин эл чарба тармактарынын конкреттүү экономикасына көңүл бөлүнүп, анын тарыхы иштеле баштайт. 1949-ж. "Ѕелорус ——–инин социалисттик эл чарбасы" аттуу коллективдүү^ эмгек чыгат. 50-60-ж. экон. изилдөөлөр айрым маселелерди изилдөөдөн комплекстүү проблемаларды иштөөгө багытталат. Ёл чарбасынын тарыхы да ийгиликтүү иштелип, "Ѕелорус ——–инин эл чарбасы 40 жылда" (1957), "—оветтик Ѕелорусси€нын экөномикасы. 1917-1967" (1967), "Ѕ——–дин экономикалык тарыхы" (1969) деген эмгектер жарык көрдү. –ев-€га чейин Ѕ-да бир дагы атайын юрид. окуу жайы, ил. из. мекемелери болгон эмес. —овет бийлигинин жылдарында ил. из. мекемелери ж-а Ѕћ”да юрид. ф-тет ачылып иштеп жатат. ”кук маселелери б-ча 1968-ж. "Ѕелорус ——–инин мамлекеттик башкаруу органдары (1919-1967)" ж. б. коллективдүү эмгектер жазылды. Ѕ-да 1940-ж. 67 ил. мекеме (жог. окуу жайлары м-н) 2227 ил. кызматкер болсо, 1969-ж. ил. мекемелер (жогорку окуу жайлары м-н) 176га, аларда ил. ж. б. мекемелерде, уюмдарда иштеген ил. кызматкерлердин саны 20 631ге жеткен. –есп-канын ил. кызматкерлеринин ичинде 128 акад. ж-а мүчө-корр. (1974-ж. 1-€нв. ), илимдин 383 доктору ж-а 5012 кандидаты (1970-ж. сент. ) болгон. –есп-канын ил. борбору - »лимдер академи€сы. Ѕасма сөз, радио уктуруу, теле көрсөтүү. Ѕ-да китеп басууну 16-к-да ‘ранциск (√еоргий) —корина негиздеген. јл Ѕибли€, ѕсалтырь ж. б. китептерди белорус тилине которуп, 1517-20-ж. ѕрагада басып чыгарган. ќкт. рев-€сына чейин орус тилинде чыгуучу офиц. бир нече газетадан башка жеке адамдар ж-а чиркөө чыгарган басма сөз болгон. 19-к-дын а€гы - 20-к-дын башында жалпы росс, рев-€лык кыймылдын таасири астында Ѕ-да "»скра", "¬пер≈д", "ѕролетарий" сы€ктуу большевиктик газеталар таратылып, жашырын прокламаци€, баракчалар чыгарылып турган. Ѕиринчи легалдык газета "«везда" ћинскиде 1917-ж. 27-июлда (9-авг. ) чыккан. ”шул эле жылы "—оветска€ правда" ж-а арми€лык бир нече газета басылган. —овет бийлигинин жылдарында басма сөз тез өнүктү. Ѕелорус тилинде: "«в€зда" ("∆ылдыз", 1917), "„ырвона€ змена" (" ызыл смена", 1921) ж б. газеталар ж-а "¬о-жык" (" ирпи", 1941), "ћаладосць" ("∆аштык", 1953), "ѕолым€" ("∆алын", 1922) журналдары, орус тилинде "—оветска€ Ѕелорусси€" (1927), "«нам€ юности" (1938) газеталары чыгат. Ѕелорус телеграф агентствосу (Ѕел“ј) ачылды, полиграфи€, басмасы өстү. 1973-ж. бир жолку тиражы 4468 миң нуска м-н 172 газета (мындан 134ү белорус тилинде), тиражы 1 875 миң нуска м-н 128 журнал, тиражы 30 248 миң нуска болгон 2 636 китеп ж-а брошюра чыкты. 1925-ж. ћинскиде биринчи радио уктуруу, 1956-жылдан теле көрсөтүү башталган. √омеңде, Ѕрестте, ¬итебекиде, √роднодо телестуди€лар бар.

јдаби€ты. Ѕелорус ад-ты элдин эң бай оозеки чыг-лыгынан, орустарга, украин-дарга, белорустарга жалпы мурас болуп саналган  иев –усу доорунун ад-тынан башталат. Ѕелорус ад-тын бастыруу ишин гуманист, агартуучу ‘ранциск —корина (1490-ж. чен -1552-ж. чен) баштаган. Ѕ-нын –осси€га кошулушу белорустар-дын орус мад-тын үйрөнүшүнө, өздөштү-рүшүнө ж-а өзүлөрүнүн жаңы ад-тын өнүктүрүүге түрткү берди. ”луттук ад-т-тын өнүгүшүндөгү жаңы этап 1905-07-жылддгы рев-€ мезгилинен башталат. ”луу ќкт. соц. рев-€сы белорус ад-тынын өркүндоп-осүшүнө толук шарт түздү. Ѕелорус совет ад-тынын биринчи чыг-ларын я.  упала, я.  олас түзгөн.  . √орный (1900-1944), ћ. „арот (1896-1937),  .  рапива (1896-ж. т. ) ж. б-лар белорус совет ад-тын өнүктүрүүго бир кыйла зор салым кошушкан. Ѕат. Ѕелорусси€ Ѕ——–ге кайра кошулгандан кийин, белорус совет жазуучуларынын катарына ћ. “анк (1912-ж. т. ), ‘. ѕестрак (1903-ж. т. ), ¬. “авлаи (1914- 1947), ћ. ћашара (1902-ж. т. ) ж. б. коЎЅ'елорус жазуучуларынын ”луу јта ћек. согуш жылдарында түзгөн чыг-ларында јта ∆уртка болгон чексиз сүйүү, душманды жек көрүү ж-а жеңишке ишенүү абдан күчтүү —огуштан кийинки жылдары я.  олас "“огуз жолдун тоомунда" три-логи€сын ж-а "Ѕалыкчынын тамында" поэмасын жазып бүтүргөн; ћ. Ћыньков "”нутулгус күндөр" роман-эпопе€сын (1- 4-т ) түзгөн (1951-58). ». Ўам€киндин "“ерең агым" (1949), ». ћележдин "ћинск багыты" (1949-52), ѕ. Ѕровкаиын "ƒары€лар кошулган кезде" романдары, ћ “анк, ѕ. ѕанченко, ј.  улешов, ѕ. √лебка,  .  ирпенко, ј. ѕысин, –. Ѕо-родулин ж. б-дын ырлары м-н поэмалары жаралды.  ийинки жылдарда ». Ўам€киндин "јлакандагы жүрөк" (1964), я. Ѕрыл-дын " уштар жана у€лар" (1966), ». ћележдин "—аздагы адамдар" (1961) ж-а " үркүрөктүн илеби" (1965-ж. чыккан, 1972-ж. Ћениндик сыйлыкка татыктуу болгон) романдары, ѕ. Ѕровканын " үндөр өтүп жатат.. . " (1961-ж. чыккан, 1962-ж. Ћениндик сыйлыкка татыктуу болгон); ѕ. ѕанченконун "„агылгандын жарыгында" (1966), ћ. “анктын "„агылгандын изи" (1967) ырлар жыйнагы ж. б. жарык көрдү. ѕроза, драматурги€, поэзи€ м-н катар адабий сын ж-а ад-т таануу ийгиликтүү өнүгүп жатат. я.  упала, я.  олас, ѕ. Ѕровка, ј.  улешов ж. б. белорус жазуучуларынын чыг-лары ———– элдеринин тилдерине которулган.

јрхитектура жана сүрөт искусствосу. —офи€ собору (1044-66, ѕолоцк), —пас-≈ф-росиньевск ( .  . ѕолоцк) чиркөөсү сы€ктуу  иев –усу мезгилиндеги архитектура-нын эстеликтери Ѕ. жергесинде азыркыга чейин сакталган. ‘еодализм доорунда крепостной ж-а дворецтик-замоктук архитектура өнүккөн. ћис,  аменец мунараеы (Ѕела€ ¬еша, 1276) ж-а Ќовогрудок, Ћи-дадагы чептер, замоктор ж. ¬. 19-к-дын 1-жарымында Ѕ-нын архитектурасы орус классицизминин таасиринде өнүккөн (√о-мелдеги, ¬итебскидеги ж. б. жерлердеги дворецтер). 19-к-дын 2-жарымында 20-к-дын башында ө. ж. ж-а соода имараттары тургузула баштайт. —овет бийлигинин жылдарында коомдук, гражд. ж-а ө. ж. имараттарынын эң зор курулушу башталды. 30-жылдары ћински-де Өкмөт үйү, ¬. ». Ћенин атн. китепкана, опера ж-а балет театры курулат. Ѕ-нын азыркы кездеги архитектурасы шаар куруу илиминин соңку жетишкендиктерин пайдаланып жатат. –есп-канын јрхитекторлор союзу 1934-ж. түзүлгөн. Ѕ——–дин шаарларын курууга ж-а алардын ген. пландарын иштеп чыгууга арх-лор: ј. ѕ. ¬оинов, √. ¬. —ысоев, —. —. ћусинский, ». √. Ћангбард, Ћ. ѕ.  ацкевич, ¬. ј.  ороль, √. ¬. «аборский, B. ». √усев ж. б-лар активдүү катышты. —үрөт өнөрүнүн Ѕ-дан табылган эң байыркы эстеликтери таш дооруна таандык. Ёлдин кол өнөрчүлүгү, асыресе жыгачка кооздоп оюу салуу, керамика, зергерчилик, токуу, сайма саюу Ѕ-да эзелден бери өнүккөн. јлтын ж-а күмүш жиптер м-н кештеленген слуцкилик нурлар дүйн. орна-ментиканын тарыхына кирген. —үрөт тартуу өнөрүнүн бардык түрлөрү м-н жанрлары өзгөчө совет доорунда ылдам өнүгө баштады. —үрөт тартуу өнөрүнүн ишмер-лери Ѕ——– художниктеринин союзуна 1938-ж. биригишкен. ∆ивописчилер ». ќ. јхремчик, ¬.  . ÷вирко, ¬ ¬'. ¬олков ж. б-лар сов. чындыкты көрсөткөн мыкты чыг-ларды түзүүдө. √рафиктердин ичинде ј.  ашкуревич, ј. —. ѕоследович, √. √. ѕоплавский ж. б., театр художниктеринин ичинде —. ‘. Ќиколаев, ѕ. ¬. ћасленников, ќ. ѕ. ћарине, ≈. √. „емодуров бар. ј.  . √лебовдун, ј. ќ. Ѕембелдин, з. ». јзгурдун, ј. ј. јникейчиктин, C. ». —алиханов ж. б-дын эмгектери скульптуранын бир кыйла зор жетишкен-диктеринен болуп саналат.

ћузыкасы. Ѕ-нын муз. фольклорунда обондуу лирикалык ырлар көп. ќ. эле салт болуп калган календардык, үй-бүлө, үрп-адаттык, ар түрдүү темадагы күлку-тамашалуу ж-а рев-чыл ырлар да бар. Ѕ-нын бий күүлөрүнүн мүнөздүү өзгөчөлүгү - шайырлыгы, темпинин тездиги, өлчөмүнүн тактыгы. Ѕийлеринин ичинен эң белгилүүлөрү: "Ћ€вониха", "Ѕульба", "янка", "ћетелица". —алттуу муз. аспаптары: цимбал, белорус лирасы, скрипка, жалейка, сурнай ж. б. "—елолук идилли€" деген биринчи белорус операсы ћинскиде 1852-ж. коюлган (музыкасын —. ћонюшко, текстин ¬. ƒунин-ћарцинкевич жазган). Ѕ-да композитордук чыг-лыктын ж-а муз. билимдин проф. өнүккөн түрлөрү совет доорунда түзүлгөн.  онсерватори€, опера ж-а балет театры, составында Ѕ——–дин симф. оркестри, Ѕ——– мамл. эл оркестри бар филармони€ уюштурулган, Ѕ-нын јкад. хор капелласы (уюштурган ж-а көп жылы жетекчилик кылган - √. –. Ўирма), Ѕ——– мамл. эл хору (√. ». ÷итович), Ѕ——– мамл. бий ансамбли түзүлгөн. Ѕ-да муз. 8 окуу жайы бар. ”луттук опера ж-а балет ре-пертуарларын түзүүгө ј. Ѕогатырев, ≈. “икоцкий, ј. “уренков, Ќ. јладов, ƒ. Ћукас, √. ѕукст, ё. —емен€ко, ћ.  рош-нер, ¬. «олотарев, ≈. √лебов, √. ¬агнер катышкан. Ѕ-нын атактуу композиторлору: Ќ. „ур-кин, Ќ. —околовский, ¬. ќловников, ƒ.  аминский, ѕ. <родковыров, ƒ. јбелсович, ». Ћученок. Ѕ-да Ћ. јлександровска€, ». Ѕолотин, ћ. ƒенисов, –. ћлодек, “. Ќижникова, Ќ. ¬орвулев, 3. Ѕабий өңдөнгөн вокал өнөрүнүн чеберлери бар.

“еатры. Ѕ-нын театр өнөрүнүн негизи байыркы үрп-ацаттардан ж-а элдик оюндардан башталат. Ѕ. 16-к-дан тартып элдик театрдын кеңири тараган түрү - "батлей-ка" куурчак театры болгон, анын сахна-сында диний-насаат темасындагы цьесалар ж-а элдин турмушунан алынган гражд. сатиралык интермеди€лар коюлган. 18-к-дан тартып ўкловдо —. «оричтин, Ќесвиж-де кн€зь –адзивиловдун, ќлонимде кн€зь ћ. ќгинскийдин крепосттук театрлары, €рмаркаларда оюн көрсөтүүчү театрлар түзүлөт; элдик драма пайда болот. ћектеп театрларында —имеон ѕолоцкийдин пьеса-лары коюлган. 19-к-дын орто ченинде драматург ¬. ». ƒунин-ћарцинкович жарым-жартылай проф. биринчи театр түзгөн. 1917-ж. актер ж-а реж. ». “, Ѕуйницкий ышкыбоз-дор кружогуиан белорустардын проф. биринчи театрын уюштурган. ¬-нын улуттук театрын түзүүдө я.  упала м-н я.  о-ластын драматурги€сы зор роль ойногон. Ѕ. улуттук иск-восу, ошонун ичинде театры да ”луу ќкт. соц. рев-€сынан кийин гана гүлдөп өстү. Ѕ-нын мамл. биринчи драма театры (1945-жылдан я.  упала атн. ) 1920-ж. ћинскиде уюштурулган; Ѕ-нын мамл. экинчи драма театры (1945-жылдан я.  олас атн. ) 1926-ж. ¬итебскиде түзүлгөн. Ѕ-да 1920-жылдан баштап актер ж-а драматург ¬. ». √олуќок жетекчилик кылган көчмө театр иштеген. 1932-ж. ал Ѕ-нын үчүнчү драма театры (√омель) болуп түзүлгөн. 30-жылдары «аславлде, √о-мелде, Ѕорисовдо, ѕолоцкиде, –огачеводо, –ечицада, ƒзержинскиде, —луцкиде, Ће-пелде, ћозырде ж-а Ѕобруйскиде колхоз-совхоз театрлары пайда болду. 1928-жыл-дан бери Ѕ——–де мамл. орус драма театры иштейт. 40-50-жылдары Ѕрестте, √родно-до, ћогил≈вдо, √омелде обл. театрлар түзүлөт. Ѕ-нын сов. театрын түзүүгө режис-с≈рлор ж-а акт≈рлор ¬. √олубок, ‘. ∆да-нович, ≈. ћирович, ¬.  рылович активдүү катышат. “еатр өнөр ишмерлеринин арасында √. ѕ. √лебов, ¬. » ¬ладомировский, A,  . »льинский, ѕ. —. ћолчанов, Ѕ. ¬. ѕлатонов, Ќ. ј. ћицкевич, Ћ. ». –жецка€,  . Ќ. —анников, ¬. ». ƒедюшко, Ћ. √. –ахленко, 3. ‘. —томма ж. б. бар,  иносу. Ѕ-да хроника-документтик биринчи сюжеттер 1919-20-ж. тартылган. 1924-ж. Ћенинградда "Ѕелгоскино" уюму, 1928-ж. "—оветска€ Ѕеларусь" киностуди€-сы түзүлгөн (1939-жылдан ћинскиде иштейт), 1946-жылдан "Ѕеларусьфильм" деп аталат. ƒокумент фильмдер 1925-жылдан чыгарыла баштаган. 1926-ж. "“окой оку€сы" (реж. ё “арич) деген биринчи көркөм фильм чыккан. јндан кийин " астусь  алиновский" (1928, реж. ¬. √ардин), "Ѕиринчи завод" ж-а "Ѕакыт издегендер" (1933, 1936, реж. ¬.  орш-—аблин), "ѕоручик  иже" (1934, ј. ‘айнциммер), "Ёки жолу төрөлгөн" (1934, Ё. јршанский), "ќн биринчи июль" (1938, ё. “арич) ж. б. көркөм фильмдер түзүлдү. —огуштан кийин " онстантин «аслонов" (1949, B.  орш-—аблин ж-а ј. ‘айнциммер), " ызыл жалбырактар" (1958,  орш-—аблин), "Ѕиздин коңшуларыбыз" (1957, —. —шгош-нов), "—аат түн жарымында токтоп калган" (1959, Ќ. ‘игуровский), "јтасын издеген кыз" (1959, Ћ. √олуб), "„ебер уста-лардын шаары" (1965, ¬. Ѕычков), "ћосква-√ену€" (1964, реж. ј. —пеишев; ¬.  орш-—аблин ж-а ѕ. јрманд катышкан), "јльпы балладасы", "ћен, ‘ранциск —корина" (1966, 1970, Ѕ. —тепанов) ж. б. фильмдер чыгарылды. Ѕелорус кино ишмерлеринин арасында кинорежиссерлордон ё. “арич, ¬.  орш-—аблин, Ё. јршанский, Ћ. √олуб, ¬. “уров, Ѕ. —тепанов ж. б, бар. јв. : »стори€ Ѕелорусской ——–, 2 изд., т. 1-2, ћинск, 1961; √еографи€ Ѕелоруссии, ћинск, 1965; Ѕелорусси€, ћ., 1967 ссери€ "—оветский —оюз");  ору-лин ƒ. ћ., √еологи€ и полезные ископаемые Ѕелоруссии, ћинск, 1962; Ѕорьба за —оветскую власть в Ѕелоруссии. —б. документов и материалов, т. 1, ћинск, 1968; ѕобеда —оветской власти в Ѕелоруссии, ћинск, 1967;  равченко ». —. и «але с с к и й ј. »., Ѕелорусский народ в годы ¬еликой ќтечественной войны, ћинск, 1959; ¬сенародное партизанское движение в Ѕелоруссии в годы ¬еликой ќтечественной войны (июнь 1941-июль 1944), ƒокументы и материалы в 3 тт., т. 1 (июнь 1941-но€брь 1942), ћинск, 1967; ќчерки истории  оммунистической партии Ѕелоруссии, ч. 1. (1883^-1920), 2 изд., ч. 2. (1921-66), ћинск, 1967-68; ѕ е т р а ш-к е в и ч ј. Ћ.,  омсомол Ѕелоруссии в семилетке, ћинск, 1962; Ѕелорусска€ ——– в цифрах в 1965 г., ћинск, 1966; ќчерк истории белорусской советской литературы, ћ., 1954; ѕроблемы современного белорусского искусства, ћинск, 1968.

Ѕ≈Ћќ–”— ——– »Ћ»ћƒ≈– ј јƒ≈ћ»я—џ - Ѕ——–дин жог. илимий мекемеси. 1929-ж. белорус мад-т ин-ту-нун базасында ћинскиде негизделген. јкадеми€да 1974-ж. 60 академик ж-а 68 мүчө-корр. болгон. јкадеми€нын составында 31 ил. из. мекемесин бириктирип турган 5 бөлүмү (физика-матем., физика-тех., хими€ ж-а геол., биол., коомдук илимдер) бар. ‘ундаменталдуу китепкана (1968) иштейт. јкадеми€да 7 сери€-дан турган "»звести€" (1948-жылдан белорусча ж-а орусча), "Ѕ——– »јнын докладдары" ж-а илимий журналдар, ин-ттардын эмгектери ж. б. басылып чыгарылат. Ёл ƒостугу ордени м-н сыйланды (1975).

Ѕ≈Ћќ–”— “≈ћ»– ∆ќЋ” 1953-ж. май айында уюшулган. Ѕашкаруу борбору ћинскиде. ∆ол Ѕелорусси€нын аймагын (97%тен ашыгы), азы-раагы ”——–ди ж-а Ћитваны басып өтөт. Ѕ. т. ж-нун уз. 5400 км (1970), же ———–деги т. ж-дун 4%ин түзөт. Ѕ. т. ж. ———–дин “үн. -Ѕат. р-ндорун ж-а ѕрибалтиканы “үш. -Ѕат. р-ндор, ƒонбасс ж-а ƒнепр бою м-н байланыштырып, ѕЁ– ж-а √ƒ– м-н трансп. катнашын камсыз кылат. ”луу јта ћек. согуш мезгилинде (1941-45) нем. -фаш. баскынчылар тарабынан т. ж. лини€лары кыйратылган. 1950-ж. кайрадан калыбына келтирилген. Ѕ. т. ж. аркылуу көмүр, темир, курулуш материалы, эгин, автомоб., трактор, нефть ж. б. ташылат. ∆үктү жөнөтүүчү ж-а кабыл алуучу ири пункттары: ѕолоцк, Ѕрест, ¬итебск, ћогил≈в ж. б.

Ѕ≈Ћќ–”— “»Ћ» - белорус калкынын тили. —лав€н тилдеринин чыг. тобуна кирет. Ѕ. т-де 8 млн-дон ашык адам (1970) сүйлөйт, алардын көпчүлүгү Ѕ——–де. Ѕайыркы жазма эстеликтери 13-к-га таандык. Ѕ. адабий тилинин өсүшүнө Ѕелорусси€да китеп басып чыгарууну негиздеген ‘ранциск (√еоргий) —корина (1490-1541-ж. чамасы) таасир тийгизген. Ѕелорусси€нын –осси€га кошулушу (1795) Ѕ. адабий тилинин калыптанышына мүмкүндүк берди. Ѕ. т. тун. -чыг. ж-а түш. -бат. диалектиге бөлүнөт. јзыркы Ѕ. адабий тили түш. -бат. говорлору-нун негизинде түзүлгөн.

Ѕ≈Ћќ–”— ”Ќ»¬≈–—»“≈“» ¬. ». Ћенин атындагы 1921-ж. ћинскиде ачылган. Ѕ——–дин 30 жылдыгында (1949) ¬. ». Ћениндин ысымы коюлган. 1969-70-окуу жылында Ѕ. ун-тинде 13 ф-тет, сырттан окуу ж-а да€рдоо бөлүмдөрү, аспирантура, 85 кафедра, эсептөө борбору, 10 ил. из. лаборатори€сы, ботан. багы, биол. станци€сы, окуу-тажрыйба чарбасы, музейлери, китепканасы болгон. 2 сери€луу "Ѕелорус университетинин кабарлары" (1969) чыгат. 1969-70-окуу жылында ун-тте 16, 4 миң студент окуган. 1400 окутуучу ж-а ил. кызматкер, анын ичинде 77 проф., илимд. доктору, 394 доцент ж-а илимд. кандидаттары иштеген. 1967-€с ун-т Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

Ѕ≈Ћќ–”—“ј– (өздөрүн б ө л а р у с-т а р деп аташат) - улут, орустар, украиналыктар м-н бирге чыг. слав€н элине кирет. Ѕ——–дин негизги калкы. ———–деги Ѕ-дын саны 9052 миң (1970). ѕольшада ж-а “үн. јмерикада да бар. Ѕелорус тилинде сүйлөшөт. ∆ашаган жерине карай Ѕ. полешуктар ж-а пинчуктарга бөлүнөт. ƒинге ишенгендеринин көпчүлүгү православие дининде, түн. -баты-шында католиктер ж-а униаттар бар. ƒрегович, кривич, радимич, древл€нин, север€нин, волын€нин деген чыг. слав€н уруулары Ѕ-дын байыркы эт-никалык уюткусун түзүп, башка тектеш уруулары м-н бирге  иев –усу-на кирген да, байыркы орус эли болуп калыптанган. ‘еод. бытыранды-лыктан тартып 18-к-га чейин Ѕелорусси€нын жери ”луу Ћитва кн€зды-гына (13-14-к. ), –ечь ѕосполита€га (16-к. ) караган. 16-к-да белорус эли калыптанып бүткөн. ѕольша бөлүш-түрүлгөндөн кийин (1772, 1793, 1795), Ѕелорусси€ жери –осси€нын составына кошулат.  апитализмдин өнүгүшү м-н Ѕелорусси€нын айрым областтарынын арасында экон. ж-а маданий байланыштар чыңдалып, 19-к-да белорус улуту түзүлөт. ќкт. рев-€сы-нан кийин Ѕ. соң. улутка биригишти. —овет бийлигинин жылдарында калктын таптык составы түп тамырынан бери өзгөрүлдү: эмгек ж-а турмуш шарттары жаңырып, улуттук мад-ты жогорулады, к. Ѕелорус —оветтик —оциалисттик –еспубликасы.

Ѕ≈Ћќ—“ќ  —“ј„ јЋј–џ (1895, 1905) - ѕольшаныв ири ө. ж. райондорунун бири болгон √родно губ-дагы Ѕелосток у. м-н Ѕелосток ш-нын жу-мушчуларынын стачкасы. 1) 1895-жылдагы Ѕ. с. 14-августта башталып, « жумага созулган, ага Ѕелосток ш. м-н уезддин ф-каларынын 10 миңден ашык жумушчусу катышкан. ∆умушчулар эмгек акысын жогорулатууну ж-а иштөө шартын жакшыр-тууну талап кылышкан. Ѕирок ал орундалган эмес. 2) 1905-жылдагы (12-24-окт. ) Ѕ. с. 1905-жылдагы ќк-т€брдагы Ѕуткул росси€лык са€сий стачка м-н бир мезгилде өттү. —тачканы темир жол-чулар баштап, 18-окт€брда аларга шаар м-н уезддин ө. ж. жумушчулары, кызматчылар, арабакечтер, сатуучулар, студенттер кошулушту. —тачканын жүрүшүндө ∆умушчу депутаттар советтери түзүлүп, ага эсерлер м-н анар-хисттер жетекчилик кылган. ќшондуктан —овет көтөрүлүштүн органы боло алган жок.

Ѕ≈Ћќ”—ќ¬ ¬ладимир ¬ладимирович (1907-ж. т. ) - сов. геолог, ———– »јнын мучө-корр. (1953). ———– »јнын ∆ердин физикасы ин-тунун геодинамика бөлүмүнө башчы (1944). ћосквадагы геол. чалгындоо ин-тунун (1943) ж-а ћ√”нун (1953) проф. Ќегизги эмгектери тектоника, тектоно-физика ж-а геофизиканын жалпы маселелерине арналган. ∆ер кыртышы-нын термелүү кыймылынын тарыхын изилдөөчү жаңы метод таап, аны  авказ м-н ќрус платформасынын геол. тарыхын үйрөнүүдө колдонгон. Ѕул аймактардын өсүп-өнүгү-ү өзгөчөлүктөрүн, шартын аныктап, аны бүт ∆ер жүзүнүн өнүгүшүн изилдөөгө пайдаланган. Ѕуктөлуулөрду бир нече типке бөлгөн. ∆ер катмарынын тик багыт б-ча кыймылын ∆ердин өсүп-өнүгүшүндө биринчи орунга койгон. "Үстүңкү манти€нын проектиси" деген эл аралык уюмду түзүүгө демилгечи ж-а анын комитетинин пред-ли (1960). « орден ж-а бир нече медаль м-н сыйланган. „ыг. : ќбща€ геотектоника, ћ. -Ћ., 1948; —труктурна€ геологи€, ћ., 1961; «емна€ кора и верхн€€ манти€ материков, ћ., 1966; «емна€ кора и верхн€€ манти€ океанов, ћ., 1968.

Ѕ≈Ћќ”—ќ¬ј жана ѕ–ќ“ќѕќѕќ¬ -түгөйлөшүп фигуралык муз тебүү б-ча ———– спортуна эмг. сиң. мастер-лер (1964). Ѕелоусова Ћюдмила ≈вгеньевна (22. 11. 1935-ж. т. ) - инженер. ѕротопопов. ќлег јлексеевич (16. 7. 1932-ж. т. )-педагог. 1955-жылдан бери бирге фигуралык муз тебүүгө катышат. ———–дин (1965- 68), дүйнөнүн (1965-68), ≈вропанын ж-а ќлимпиадалык оюндардын (»нсбрук, 1964; √ренобль, 1968) чемпиондору. Ѕ. ж-а ѕ. орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ≈Ћќ÷ »… ћорис Ћьвович (1895- 1938) - сов. парти€лык ж-а мамл. ишмер.  ызматчынын үй-бүлөсүнөн. 1918-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1919- 20-ж. ”краинадагы Ћиповец ж-а ”мань ш-ларында ревкомдун ж-а укомдун секретары, 1920-24-ж. ∆умушчу-дыйкан  ызыл јрми€сынын 1-јтчандар арми€сында 11-дивизи€-га комиссар, ћосквадагы јскер академи€сынын аскер комиссарына жардамчы; 1924-29-ж. ———–дин Ѕухара Ёл –есп-касындагы консулу, ¬ ѕ (б) —копин укомунун уюштуруу бөлүмүнө башчы, секретарь, – ѕ(б)-нин “үн.  авказ крайкомуна жооптуу инструктор; 1929-33-ж. “үн.  авказ крайындагы ¬ ѕ(б)нин ћиллерово окружкомуна секретарь, ¬ ѕ (б) нин “үн. ќсетин обкомуна секретарь; 1931-32-ж. ћосквадагы марксизм-ленинизм курсунда окуган. 1932-33-ж. ———– ќсоавиахиминин пред-лине орун басар; 1933- 37-ж. ¬ ѕ (б) нин  ыргыз обкомуна биринчи секретарь.

Ѕ≈Ћ-Ө–Ү  (өрүктүү бел деген мааниде) - ќш обл-нын Ќоокат р-нунда-гы Ѕел сельсоветине караштуу кыштак. "Ѕел-Өрүк" к-зунун аймагында, Ёски-Ќоокат -  ызыл- ы€ шоссе жолунун боюнда, р-ндун борбору Ёски-Ќоокаттан 15 км бат. тарапта.  ызыл- ы€ т. ж. станци€сынан 40 км.  алкы 2085 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар. Ѕ≈Ћ-“≈–≈ , ∆апаш-ќш обл-нын Ћенин р-нундагы  иров сельсоветине караштуу кыштак. –-ндун борбору Ћенин-∆олдон 55 км, ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 110 км.  алкы 803 (1974). —егиз жылдык мектеп, медпункт бар.

Ѕ≈Ћ”√ј (Huso huso) - осетр тукумундагы промыселдик баалуу балык. ƒенесинин уз. 9 м ге, салм. 1-1, 5 т га чейин.  аспий,  ара, јзов, јдри€ деңиздеринде жашап, уругун (0, 5- 5 млн. ) таштоо үчүн дары€ларга чыгат. Ѕ. балыктар (сельд, хамса ж. б. ) м-н азыктанат. ”ругу башка урууга кирген осетрлерге караганда ири келин, даамдуу кара икраны да€рдоодо колдонулат.

Ѕ≈Ћ”∆ “»Ћ» - негизинен ѕакистан (1 млн-го жакын), »ран (600 миңдей), јфг-н (600 миңдей), »нди€ (50 миңдей) ж-а јрави€ ж. а. м-н ———–де (“үркм-н) жашаган белуждардын тили. »ран тилдеринин түн. -бат. тобуна кирет. »рандагы ж-а ѕакистан-дагы белуждар адабий, тил катарында фарс тилин колдонуп келишкен. 20-к-дын 40-жылдарынан тартып ѕакистанда Ѕ. т-де жазылган (араб алфавити м-н) адабий чыг-лар пайда боло баштайт.

Ѕ≈Ћ”∆ƒј– (өздөрүн б а луч, б а-л о ч деп аташат) - ѕакистан, »нди€, »ран, јфганстан ж-а ———–де (“үркм-н, “аж-н) жашаган эл. ∆алпы саны 2 млн-дон ашык (1967), ———–де 12600 (1974). ¬елуж тилинде сүйлөшөт. ћусулман-суннит ди-нинде. Ќегизги кесиби - көчмөн малчылык ж-а дыйканчылык. ¬. тууралуу биринчи маалымат 9- ж-а 10-к-дагы араб географтарынан учурайт. јл кезде Ѕ.  ерман м-н анын чыгы-шындагы —истанда жашаган. Ёфта-лилердин (б. з. 5-к. ), селжуктар-дын (11-к-дын башында), методдордун (13-к. ) жортуулдарынын ж-а “и-мурдун басып алууларынын (14-к. ) натыйжасында Ѕ. акырындык м-н “үштүк, андан кийин „ыгыш жакка ооп, Ѕелужстан (ѕакистанда) ден аталган чоң аймакты ээлешет. “үркм-ндын терр-€сына Ѕ. 19-к-дын а€гы - 20-к-дын башында келишкен. Ѕ≈Ћ”∆—“јЌ - јзи€дагы тарыхый область, »ран тайпак тоосунун түн. -чыгышында. ј€нты 0, 5 млн. км2 ден ашык.  алкы 2 млн-го жакын. „ыг. Ѕ. ѕакистандын, Ѕат. Ѕ. »рандын составына кирет. Ѕайыркы убакта Ѕ-да мака, гедрос ж. б. элдер жашагандыгы белгилүү. ќ. кылымда јраб халифатынын составына, √азневилер, —елжуктар, ’улагулер, “имурилер мамлекеттерине кошулган. 17-к-дын башында Ѕ-да феод. бир нече кн€з-дык түзүлүп, алардын башкаруучулары —ефевилерге ж-а ”луу ћоголдор-го вассал болушкан. Ќасир-хан Ѕе-луж ал кн€здыктарды бириктирип, өзүн афган ƒуррани шахтарынын вассалымын деп эсептеген. 19-к-да Ѕ-га англичандар басып кире баштаган. 1854, 1876- ж-а 1879-жылдагы до-говорлор б-ча, „ыг. Ѕ. јнгли€га баш ийдирилип, Ѕрит. Ѕ. ж-а Ѕелуж кн€з-дыктарынын федераци€сы болуп бөлүнгөн. Ѕат. Ѕ. 1849-57-жылдан »рандын составына кошулган. Ѕрит. Ѕ. 1947-ж., Ѕелужи кн€здыктарынын федераци€сы 1948-ж. ѕакистанга кирген. „ыг. ж-а Ѕат. Ѕ-дын чек арала-ры »ран-ѕакистан договору (1956-ж. 29-окт. ) б-ча белгиленген.

Ѕ≈Ћ”-ќ–»«ќЌ“» - Ѕразили€нын түш. -чыгышын дагы шаар. ћинас-∆ерайс штатынын админ. борбору.  алкы 1167 миң (1968). “. ж. тоому. Өлкөдөгү тоо-кен ө. ж. (темир, марганец, алтын) р-нунун борбору.  ара металлурги€, полигр., кездеме токуу, тамак-аш ө. ж. ж-а ун-т бар. Ѕ. 1895-ж. негизделген.

Ѕ≈Ћ”’ј - јлтайдагы эң бийик чоку.  атунь кырка тоосунда. јбс. бийикт. 4506 м. √ранит, гнейс ж-а метаморфизмделген сланец тоо текте-ринен түзүлгөн.  апталдарында жалпы а€нты 70 км2 ге жеткен мөңгүлөр ( атунь, Ѕерель ж. б. ) жатат.

Ѕ≈Ћ‘ј—“ - ”луу Ѕритани€дагы шаар. “үн. »рланди€нын са€сий ж-а экон. борбору. ј€нты 73 км2.  алкы 399, 3 миң (1966). “үн. кысыктын жээгиндеги порт, т. ж. тоому, аэропорту бар. ”луу Ѕритани€да жасалуучу кемелердин 7-8% Ѕ-та чыгарылат. »ри авиац. з-д, электр тех., текстиль машиналарын куруу, аркан чыгаруу, жеңил ж-а тамак-аш ө. ж. ишканалары айрыкча өнүккөн. ”н-т (1845), технол. колледж, сүрөт галере€сы бар.

Ѕ≈Ћџ… - “үн. ћуз океанынын  арек деңизиндеги арал, ямал ж. а-нан ћалыгин кысыгы аркылуу бөлүнүп турат. ј€нты 1900 км2. –—‘—–дин “юмень обл-нын ямал-Ќенец улут округунун карамагында. јралдын бети түзөң (бийикт. 24 м ге чейин), тундра өсүмдүктөрү м-н капталган.  өлдөрү көп.

Ѕ≈Ћ№√»я, Ѕельги€  оройду-г у-Ѕат. ≈вропадагы мамлекет. “үш. -батышынан ‘ранци€, түндүгүнөн Ќидерланддар, чыгышынан √‘– ж-а Ћюксембург м-н чектешет. “үн. -ба-тышын “үндүк де-ңизи чулгап жатат. ј€нты 30, 5 миң км2.  алкы 9727 миң (1973). Ѕорбору-Ѕрюссель. јдмин. жагынан 9 провинци€м бөлүнөт.

ћамлекеттик түзүлүшү. Ѕ. - конституци€лык монархи€.  онституци€сы 1831-ж. кабыл алынган.. ћамл. башчысы - король. јнын колунда формалдуу түрдө көп' бийлик бар: министрлерди дайындайт, бошотот, эл аралык келишимдерди түзөт, жог. башкы командачы болуп эсептелет. „ындыгында мунун баарын өкмөт аткарат. «акон чыгаруу бийлиги парламентке таандык, ал 212 депутаты бар өкүлдөр палатасынан, 178 сенатору бар сенат палатасынан турат. Ёкөө тең 5 жылдык мөөнөткө шайланат. јр бир провинци€нын эли 4 жылга провинци€лык советти шай-лашат, анын аткаруучу органы - туруктуу депутаци€. јны король дайындаган губернатор башкарат. ∆ог. сот органы - кассаци€лык сот. јпелл€ци€лык (лат. appellatio - кайрылуу, даттануу) соту да бар. Ѕардык соттору өмүр бою кызмат кылууга дайындалат. ћамл. гербин ж-а мамл. желегин к. ћамлекеттик герб, ћамлекеттик желек макаласынын таблицасынан.

“аби€ты. ∆еринин көбү түзөң келип, түн. -батышынан түш. -чыгышына карай көтөрүлүп отурат да, табигый шартка ылайык «кө бөлүнөт. Ѕ-нын ойдуңдуу бөлүгү, буга түндүктөгү ‘ландри€ ж-а  ампин ойдуңдары (бийикт. 50 м ге чейин); ортоңку бөлүгүнө күдүрлүү түзөңдөр (бийикт. 180 м ге чейин) ж-а дөңсөөлүү бөлүгүнө түш. -чыгыштагы јрденн (694 м ге чейин Ѕотранж) тоо массиви кирет.  амиинде, ћаас ж-а —амбр д-ла-рынын өндүрүндө көмүр көп. јрденн тоосунда темир, полидеталл (коргошун, цинк, жез) сурьма кендери бар. √ранит, мрамор, шагыл өңдүү курулуш материалдарынын запасы арбын.  лиматы мелүүн, деңиздик. янв. - февралдын өрт. темп-расы деңизге жакын р-ндордо 3∞—, борб. р-ндордо 0∞—, јрденнде - 1∞—. »юлда 18, 19∞—, јрденнде 14∞—ге жакын. ∆ылдык жаан-чачын 700-900 мм, јрденнде 1250 мм. „оң д-лары: ћаас ж-а анын куймалары —амбр, Ћис.  ышында тоңбойт, кеме жүрөт. ƒеңиз жээкте-ри м-н бойлору күлдүү аллювиалдык чөкмө топурактуу, калган жерлери күл, токойлуу жерлери боз топурактуу. ∆еринин 18% токойлуу (айрыкча јрденн). ∆апайы жаныбарлары: марал, элик, доңуз, мадыл, кундуз; илбээсинге бай.

 алкы. 1973-жылдын 1-€нварында Ѕ-да 9727 миң киши жашаган. ”луттук составы б-ча 2ге бөлүнөт: фла-манддар (56%тен ашыгы), валлондор (40% ке жакыны, алар француз тилинде сүйлөшөт). ћында немец, француз, италь€н ж. б. элдер жашайт. 1 км2 жерге 316 киши (1968) туура келет. ћамл. тили -француз ж-а фламанд тилдери.  алкынын көпчүлүгү католик дининде.

“арыхый очерки. ¬. жерине б. з-дан 300 жыл мурда бельги€лыктардын кельт уруусу (өлкөнүн аты ушундан коюлган) отурукташкан. Ѕ з. «-5-к. Ѕ-нын терр-€сына герм. франк уруулары көчүп келишет. 5-9-к. Ѕ-нын терр-€сы ‘ранк мамлекетинин составында болот, мында анын феод. мамилелери калыптана баштайт. ‘ранк мамлекетинин кулашы м-н Ѕ. терр-€сы 843-жылдагы ¬ерден договору б-ча ж-а андан кийинки бөлүштүрүүлердүн натыйжасында ар кайсы мамлекеттерге бөлүнөт. Ѕ-нын жеринин бат. шагы Ѕат. ‘ранк королдугуна тиешелүү болуп, анда 9-к-да ‘ландри€ графтыгы түзүлгөн, чыгышы √ермани€нын составындагы Ћотаринги€ герцогдугуна кошулган. 11-12-к. Ћотаринги€ феод, бытырандылыкка учура-ганда, ал жерде бир нече феод. кн€здыктар түзүлгөн. ‘еодализмдин өнүгүшүнө байланыштуу 10-12-к. шаар курулушу, жүндөн кездеме токуу, металл иштетүү, соода өнүгөт. 12-к-да Ѕельги€ ≈вропанын "мастерскою", эл аралык соода түйүнүнүн борбору болот. ‘ранци€ м-н јнгли€нын ортосундагы жүз жылдык согуш башталганда (1337-1453), бельги€ кн€здыктарынын бир бөлүгү (√еннегау, Ѕрабант) англи€лыктар-дын тарабына, Ћьежск епископтугу фран-ци€лыктар тарабына кошулушкан. 14-15-к-дын акырында Ѕ-нын терр-€сы (1384-ж. ‘ландри€, 1430-ж. Ѕрабант) Ѕургунди€ мамлекетине кирет. Ѕургунди€ мамлекети кыйрагандан кийин, Ѕ-да √абсбургдар ди-насти€сы (1477, толугу м-н 1482) орнойт. 15-к-дын башында Ѕ. терр-€сына 17 провинци€ (Ѕ-нын азыркы терр-€сы, Ќидер-ланддар, Ћюксембург ж-а “үн. ‘ранци€-нын бир бөлүгү) кирип, ал Ќидерланддар деп аталган. ≈вропадагы өлкөлөрдө капит, мамилелер өнүгө баштаганда, Ќидерланддар алдыңкы орунга чыккан.  апит, мамилелердин өнүгүшүнө исп. абсолютизм ж-а анын та€€ычы - католик чиркөолөрү, феод. двор€ндардын бир бөлүгү, патри-циаттар тоскоол болду. Ѕул карама-каршылыктар Ќидерланддарды алгачкы бурж. рев-€нын майданына айлантты. –ев-€ мтн кошо антифеод. күрөш ж-а абс. »с-пани€га каршы улуттук-бошт. кыймыл күч алган [к. Ќидерланд буржуави€лып революци€сы (1в-к. )]: 1576-жылдагы көтөрүлүш Ѕ-нын провинци€ларында исп. бийликти жок кылуу м-н а€ктаган, Ќидер-ланддардын түн. провинци€лары м-н келишим түзгөн. Ѕирок Ѕ-дагы феод. -католик-тик реакци€ »спани€ м-н союз түзүп, де-мокр. кыймылды баскан. 1579-ж. ¬аллондо (артта калган провинци€) јррас уни€сы түзүлүш, »спани€га 1585-ж. Ѕ-нын ‘ландри€, Ѕрабант ж. б. провшщи€ларын басып алууга мүмкүнчүлүк берген. “үн. Ќидерланддар (√олл. –есп-касы) ж-а “үш. Ќидерланддар (Ѕ-нын терр-€сы) са€сий, экон. жактан эки түрдүү жол м-н өнүккөн.  өз каранды эмес √олл. –есп-касынын экономикасы гүлдөп, »спани€нын колунда калган “үш. Ќидерланддардын экономикасы төмөндөгөн, капитализмдин өнүгүшү токтогон. »сп. мурас үчүн болгон согушта (1701-14) Ќидерланддар јвстри€га өткөн. ‘ранци€дагы улуу рев-€нын таасири астында Ѕ. провинци€ларында улуттук-бошт. кыймыл күчөгөн. 18-к-дын 80-жылдары ј. ван дер Ќоот башында турган консервативдик ж-а ¬онк жетекчилик кылган либералдык парти€ түзүлдү. 1789-ж. окт€брда австр. үстөм-дүккө каршы Ѕрабантта көтөрүлүш чыгып, ал Ѕ-нын бардык провшщи€ларын кучагына алган. 1789-90-ж. Ѕрабант рев-€сы-нын учурунда австри€лыктар Ѕ-нын про-винци€ларьшан куулуп, 1790-ж. 11-€нвар-да көз каранды эмес ¬. кошмо штаты жары€ланды. Ѕирок австр. өкмөт консер-ваторлор м-н либералдардын чыр-чатакта-рынан пайдаланып (1790-жылдын акырында), өлкөгө бийлигин кайрадан орнотот. 1794-ж. 26-июнда ‘ранци€нын рев-чыл аскери ‘л≈рюста австр. аскерлерди жеңген-ден кийин, Ѕ. провинци€лары ‘ранци€га бириктирилет да, Ќаполеондун импери€сы кыйраган соң, ¬ена конгрессинин (1814- 15) чечимине ылайык Ѕ. провинци€лары √олланди€га кошулуп, Ќидерланд корол-дугу деп аталган. јнгл. дипломати€нын аракети м-н түзүлгөн бул королдуктун ичинде биримдик болгон эмес. Ѕ-тар гол-ланди€лыктарга каршы күрөшүп келген. 1830-ж. 25-августта башталган Ѕрюссел-деги бурж. рев-€ (Ѕельги€ рев-€сы, 1830) голл. үстөмдүктү кулатты. 1830-ж. 10-но-€брдагы ”луттук конгресс Ѕ-ны көз каранды эмес өлкө деп жары€лады. 1830-ж. 20-декабрда беш улуу державанын (–осси€, ”луу Ѕритани€, ‘ранци€, јвстри€ ж-а ѕрусси€) Ћондондогу конф-€сы Ѕ-нын суверенитеттүүлүгүн таанып, 1831-ж. €нварда аны түбөлүк бейтараптуу мамлекет деп жары€лады. 1831-ж. ”луттук конгрессте кабыл алынган конституци€ өлкөдө конституци€лык монархи€ны белгиледи. 19-к-дын ортосунда Ѕ. ≈вропадагы жумушчу табы өнүккөн ө. ж-луу өлкөлөрдүн бири болуп калды. 19-к-дын 50-жыл-дары Ѕ-да 1-жумушчу уюмдар (√ентте "“окуучулардын боордоштук коому", Ѕрюсселде " үжүрмөн демократи€нын ше-риктештиги") пайда болот. 60-жыл-дардын 2-жарымынан баштап Ѕ-нын жу-мушчуларынын арасында 1-»нтернацио-налдын таасири күчөйт. 1879-ж. соц. парти€ негизделип, анын базасында 1885-ж. апрелде Ѕ. жумушчу парти€сы (Ѕ∆ѕ) түзүлдү [ал 1941-жылдан баштап Ѕ. соц. парти€сы (Ѕ—ѕ) болуп аталат]. 19-к-дын 70-жылдарынан баштап Ћеопольд II баш болгон Ѕ-нын башкаруучу чөйрөлөрү јф-риканы бөлүүгө катышты. Ѕ. 1-дүйн. согуштун жылдарында бейтараптыкты сактаса да, экон. жактан јнгли€ м-н ‘ранци€га тарткан. Ѕул согушта Ѕ-ны (‘ланд-ри€нын бир аз бөлүгүнөн башкасын) герм. аскерлер басып алды. 1-дүйн. согуштан кийин Ѕ-да рев-€лык кыймыл өстү. 1919-ж. шахтерлордун ири иш таштоолору чыгып, натыйжада алар 8 сааттык жумуш күнүнө жетишип, эмгек акынын эң төмөнкү өлчөмүнө чек койдурушат. ”луу ќкт. соң. рев-€сынын таасири м-н 1919-20-ж. коммунисттик топтор түзүлө баштайт. 1920-жылдын а€гында ошол топтордон Ѕельги€ коммунисттик парти€сы (¬ ѕ) түзүлдү. Ѕ. 1- ж-а 2-дүйн. согуш-тардын аралыгында импер. державалар-дын (‘ранци€, ”луу Ѕритани€, ј Ў) бардык эл аралык акци€ларына катышып келди. 1940-ж. 10-майда немец арми€сы Ѕ-нын бейтараптыгын бузуп, анын терр-€сын басып кирди. Ѕ-нын өкмөтү жардам сурап ”луу Ѕритани€ м-н ‘ранци€га кайрылды. Ѕ. элинин агрессорлорго каршылык көрсөтүүгө чечкиндүү экендигине карабастан, белы, арми€нын башкы командачысы король Ћеопольд III чыккынчылык кылып, 1940-ж. 28-майда капитул€ци€ ж-дөгү актыга кол койду. ќккупаци€ланган Ѕ-дан фашисттер бардык демокр. уюмдарды жок кылды. Ѕ ѕден башка парти€лар гитлер-чилер м-н байланышып кетишти. ќккупа-ци€нын алгачкы жылдарында Ѕ-да көз каранды эмес патриоттук фронт уюму түзүлүп, каршылык көрсөтүү кыймылынын куралдуу отр€ддарын ¬ ѕ жетектеди. 1944-ш. сент€брда Ѕ-нын терр-€сы немец фашист баскынчыларынан бопготулду. 2-дүйн. согуштан кийин ¬ ѕ башында турган демокр. кыймыл күч алып, Ѕ-нын башкаруучу чөйрөлөрүн бир катар реформа жүргүзүүгө мажбур кылды. јфрикада улуттук-бошт. күрөштүн күч алып турган шарттарында Ѕ-нын башкаруучу чвйрөлөрү өздөрүнүн колони€лары -  онгого (I960) ж-а –уанда-”рундиге (1962) көз каранды эместигин берүүгө аргасыз болду. Ѕ-нын башкаруучу чөйрөлөрү 1960-ж. ѕатрис Ћумумба башкарган закондуу  онго өкмөтүнө каршы козголоң уюштурушту. Өлкөнүн ички ж-а сырткы карама-каршылык-тарын чече албаган өкмөт улам алмаша берди. 1973-ж. €нварда —’ѕ, Ѕ—ѕ, Ёѕѕ парти€ларынын өкүлдөрүнөн турган өкмөт түзүлдү. Ѕирок өлкөнүн алдында турган са€сий, экон. проблемалар мурдагы бойдон калды.  онго кризиси Ѕ-нын ички абалын кыйындатып, 1960-ж. декабрда өлкөнүн тарыхындаЩ эң ири шалпы иш таштоо болду (1961-ж. 22-€нварга чейин созулду). 1966-ж. Ћимбург провинци€сында шахтерлордун иш таштоосу болуп, аны бүткүл өлкөнүн эмгекчилери колдоду. 50-80-жылдары Ѕ-нын жумушчу табы турмушту жакшыртуу, са€сий реформаларды ишке ашыруу үчүн күрөштү. Ѕ ѕ ө. ж-ды мамлекеттин карамагына өткөрүп, ишканаларда жумушчу контролдугун орнотуу аркылуу монополи€нын бийлигин чектөө, согуштук чыгымды азайтуу, са€сий түзүлүштү де-мократташтыруу, Ќј“ќдон чыгуу ж. б. программаларды иштеп чыкты. Ѕул программалар Ѕ ѕнин 19-съездинде (1968) жактырылып, ¬-нын коммунисттерин башында жумушчу табы турган демокр. фронтту -түзүүгө ж-а монополи€га каршы күрөштү күчөтүүгө чакырды. Ѕ. - ќќЌдун мүчөсү (1945). 50-жылдын 2-жарымынан баштап ———– м-н ишкердүү байланыш түзө баштады. 1956-ж. маданий кызматташтык ж-дөгү келишимге кол койду. 1969-ж. экон. ш-а ил. -тех. кызматташтык б-ча сов. - белы, келишим түзүлдү. —а€сий парти€лары, профсоюздары, — о ц и а л-х ристиан парти€сы (—’ѕ)  атоликтик парти€нын негизинде 1945-ж. түзүлгөн. јга ири финансы буржуази€сынын, католиктик духовенствонун, ири жер ээлөөчүлөр-дүн ж-а католик-эмгекчилердин өкүлдөрү кирет. Ѕельги€нын социалисттик парти€сы (Ѕ—ѕ) 1885-ж. негизделген (1940-ж. чейин - Ѕельги€нын жумушчу парти€сы). јл майда буржуази€нын бир бөлүгүн, эмгекчилердин басымдуу бөлүгүн бириктирет. —оң. интернационалга кирет. Ёркиндик ж-а прогресс парти€сы (Ёѕѕ, 1961-жылга чейин - Ћибералдык парти€) 19-к-дын 20-жылдарында пайда болгон. јл буржуази€нын ар кандай катмарла-рынап, о. эле интеллигенци€нын айрым бөлүктөрүнөн турат. Ёлдик сою з-фламанддык улутчул уюмдардан 1954-ж. түзүлгөн. Ѕельги€нын коммунисттик парти€сы (¬ ѕ) 1921-ж. негизделген. Ѕ-да профсоюз уюмдары 19-к-дын 50-жыл-дарында пайда болгон: Ѕельги€-нын бүткүл эмгек федераци€сы (1954), ’ристиан профсоюздардын жалпы к о н ф е-дераци€сы (1930) ж. б.

Ёкономика-географи€лык очерки. Ѕ. - Ѕат. ≈вропадагы индустри€сы өнүккөн өлкөлөрдүн бири.  онго элин ж-а табигый байлыктарын экс-плуатаци€лоо Ѕ-нын экономикасынын өнүгүшүндөгү негизги булак болгон. 1960-жылдан баштап Ѕ-нын экон. айрым кыйынчылыкка (тышкы соодасы м-н сырь≈ фондусунун начарла-нышы ж. б. ) учурашына байланыштуу мында чет өлкөлүк капиталдын таасири күчөгөн. Ѕ-нын ө. ж. жакшы өнүккөн, бирок өзүндө керектүү сырь≈ аз. Ёнергет. баланста 30% көмүрдүн, 60% нефтинин үлүшүнө тиет. јтом электр станци€сы бар (јнтверпен провинци€сы). »штеп чыгаруучу ө. ж. импорттук сырь≈ м-н иштейт, негизги тармагы - оор индустри€, хими€. ∆еңил ө. ж-нан тамак-аш, текстиль жакшы өнүккөн.  ара металлурги€ - ө. ж-дын негизги ж-а мыкты өнүккөн тармагы; Ѕ. болот эритүү, түстүү металлурги€ продукци€ларын өндүрүү б-ча капит. дүйнөдө 7-орунду ээлейт. јнын 60% ке жакыны экспорттолот. Ө. ж-дын маанилүү тармагы машина куруу, анын продукци€сынын 40% сыртка чыгарылат. јнтверпен, √ент ш-да автомоб. жыйноочу (бөлүктөрү көбүнчө чет олкөлөрдөн алып келинет, алардын ичинде "¬олга", "ћосквич" машиналары да бар) ишканалары бар. ’обокен, “амиз ж. б. ш-ларда кеме, Ћье€эде локомотив жасоочу з-д иштейт. Ёлектр тех. ө. ж. да жакшы өнүккөн. „ет өлкөлөрдөн алып келинген нефть јнтверпен пор-туна жакын жердеги ө. ж-на жумшалат. Ѕ-да курулуш материалдарын чыгаруу иши да өнүккөн. јйнекти экспортко жөнөтүү б-ча Ѕ. дүйнө жүзүндө 1-орунда. Ѕат. ж-а „ыт. ‘ландри€да кездеме токуу ө. ж-лары бар. ∆үндөн, кендирден, пахтадай, жасалма буладай жип ийрилет, кездеме, килем токулат. Өлкөнүн экономикасында а. ч-ньш ролу анчалык чоц эмес. Ѕ. - майда ж-а орто фермерлер өлкөсү.  өбүнчө сүт, эт бере турган мал асыралат. 1970-ж. малдын саны (миң эсебинде): уй 2825 (сааны 1016), чочко 4282, кой 89, жылкы 59, тоок 29 баш болгон. ј. ч-га жарамдуу жери 1, 6 млн. га (1967), анын 60% не тоют өсүмдүктөрү айдалат. Ѕ-да буудай, кара буудай, арпа, сулу эгилет. ∆ылына 2 млн. мъ жыгач да€рдалат. ƒеңизден жылына 60 миң т балык кармалат. “. ж. жыштыгы б-ча дүйнөдө 1-орунда (уз. 4, 5 миң км, 1969), ички суу жолдору 1, 6 миң км, автомоб. жолдору 10 миң км. —аламаттык самоосу. 1968-ж. јр миң кишиге төрөлгөндөр 14, 8, жалпы өлүм 12, 8, балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 23тү (1967) түзгөн. ∆угуштуу эмес патологи€ көп таралган. Өлүмдүн негизги себептери: атеросклероз, жүрөк оорулары, рак шишиктери, мээде кан ай-лануунун бузулушу. ќоруканалар көбүнчө түрдүү коомдук уюмдарга, диний коомдорго ж-а жекече кишилерге таандык. 1966-ж. 75, 1 миң оорукана койкасы болгон. 1968-ж. 16, 4 миң врачы, 2, 3 миң тиш врач, 6 миң фармацевт, 3, 8 миң акушер иштеген. ¬рачтарды Ѕрюссель, √ент, Ћьеж ж-а Ћевен ун-ттеринин мед. ф-тети да€рдайт.

Ёл агартуусу. 1914-жылдан баштап 6 - 14 жаштагы балдарга жалпыга милдеттүү билим берүү ж-дө закон кабыл алынган. Ѕ-да мамл. ж-а чиркөөгө таандык мектептер бар.  атолик мектебинде окуучулар көп. Ёл агартуу тармагынын башталгыч звеносу -мектепке чейинки балдарды тар-би€лоочу 3-6 жаштагы балдар мекемеле-лери. 1969-ж. анда 460 миң бала тарби€ланган. 1968-69-окуу жылында мамл. башталгыч мектептерде ж-а проф. мектептерде 1663 миңге жакын, тех. окуу жайларында 146 миң окуучу окуган. Ѕ-да 21 вуз бар, анын бешөө ун-т. 1968-69-окуу жылында ун-ттерде 90 миңге жакын студент окуган. Ѕрюсселде улуттук китепка-налары бар. јнтверпенде  оролдук көркөм өнөр музейи иштейт. Ѕасма сөз, радио уктуруу, теле көрсөтүү. Ѕ-да 1968-ж. күн сайын чыгуучу 50гө жакын газета ж-а 53 журнал, мезгилдүү басма сөздүн дагы башка түрлөрү чыгып турган. ‘ранцуз ж-а фламанд тилинде чыгуучу эң ири газеталары: ЁЎ√гын органы - "—уар", "’ет латсте ньивс", —’ѕнин органы- "Ћибер Ѕельжик", "“ан Ќуво", Ѕ—ѕ органы-"‘олкс газет", "ѕ≈пль", Ѕ ѕшга органы - "ƒропо руж", "–оде ¬ан" ж. б. 1924-жылдан радио уктуруу, 1953-жылдан теле көрсөтүү жүргүзүлөт. Ѕуларды улуттук радио уктуруу ж-а теле көрсөтүү ин-ту жетектейт. –адио уктуруу 3, теле көрсөтүү 2 программа б-ча берилет, радио ж-а теле борбору Ѕрюсселде.

јдаби€ты. Ѕ. ад-ты эки тилде өнүккөн. ‘ранцуз тилиндеги алгачкы жазма эстеликтер 12-к-да пайда болгон. ќ. кылымдагы Ѕ. ад-тынын негизги жанры тарыхый хроникалар, крестүүлөрдүн жор-туулдары, рыцарлар ж-дөгү дастандар, повесттер болгон. 15-к-да новелла жаралат.  айра жаралуу доорундагы гуманист ∆. Ћемер да Ѕельж чиркөө зомбулугуна каршы күрөшкөн. Ѕ. ад-ты 17-к-да диний согуштар м-н цензуранын күч алышына байланыштуу өсө алган жок. 1756-ж. Ћьежде "Ёнциклопеди€лык журнал" чыгарылып, ал француз агартуучуларынын иде€ларын пропагандалаган. 19-к-дын башында Ѕ. ад-тында романтизм духундагы чыг-лар да жазылган. Ѕ-да бурж. рев-€ (1830) ад-тагы реалисттик агымдын күчө-шүнө ж-а коомдук теманын өсүшүнө шарт түздү. 90-жылдары Ѕ. ад-тында символизм күчөйт. Өөрчүп келаткан тап күрөшүнөн сестенген үстөмдүк кылуучу таптардын өкүлдөрү декаденттикке кабылды. ћ. ће-терлинк (1862-1942) драмаларында ("—о-курлар") жашоодо мөгдүрөгөн адамдарды сүрөттөгөн. ћ. √оше, Ћ.  ристоф, –. ¬ивь-енин ж. б-дын чыг-ларында 1-дүин. согуш ж-дө ба€ндалат. ‘ашисттердин колуна курман болгон коммунист-акын –. Ѕлик антифашисттердин кайраттуулугун даңазалады. »та √асселдин ырларында фа-шизмге каршы күрөш, патриоттуулук көрсөтүлөт. „ыгармачылыктары демокр. салт-тарга ж-а гуманист, көз караштарга байланыштуу болгон. ћ.  арем, ∆. Ќорж, ј. Ѕернье, ∆. де Ѕошер сы€ктуу акындардын лирикасы азыркы Ѕ. поэзи€сында өзүнчө мааниге ээ. ‘ламанд тилиндеги ад-т 18-к-дын башына чейин Ќидер-ланд ад-тынын бөлүгү болгон (к. Ќивер-ланд адаби€ты). Ѕ-да 18-к-да франц. мад-ттын өнүгүшүнөн улам улуттук фламанд ад-ты “өћөЌƒөѕ кеткен. Ѕирок улут-тук-демокр. кыймылдын өнүгүшү фламанд мад-тынын жогорулашын шарттаган. ‘ламанд романтиктери агартуучу, улуттук тилдин өнүгүшү үчүн күрөшүүчү болушкан. јкын, тарыхчы ж-а филолог я. ‘. ¬илле-ме "Ѕельги€лыктарга" деген ырында фла- ' манд элинин өткөндөгү баатырдыгын даңк-таган. –омантик ’.  онсианс тарыхый ж-а социалдык романдарында ("‘ландри€ јрс-таны" 1838, ж. б. ) реалисттик багытка негиз салган. 19-к-дын 2-жарымында сын реализмине жакын болгон демокр. ад-т өнүгөт. —. Ѕ≈йсс, —. —тр≈велстин чыг-ларында фламанд дыйкандарынын турмушу көрсөтүлгөн. 20-к-дын башында декадент-тик чыг-лар (—тр≈велс) жазыла баштаган. 2-дүйн. согуштан кийин тынчтыкты, демократи€ны жакташкан ћ. ƒейзе, ѕ. ван јкен сы€ктуу нрогрессчил жазуучулар чыкты. Ѕ. каршылык көрсөтүү кыймылынын катышуучусу, коммунист-акын ћ.  рат адамдарды тынчтык ж-а социалдык адилеттүүлүк үчүн күрөшкө чакырган ырларды жазды.

јрхитектура жана сүрөт искусствосу. ¬. терр-€сында кельт ж-а байыркы рим иек-восунун эстеликтери бар. Ѕ. о. кылымда көркөм мад-ттын ири борборуна айланып, роман стили (11-12-к. ), готика (13-14-к. ) өнүгүүнүн жог. даражасына жеткен. 1566-160. 9-ж. бурж. рев-€дан кийин Ѕ. иск-восунда өзүнчө мектеп пайда болуп, бул 18-к-дын акырына чейин фламанд иск-восу деп аталып келген. 17-к-дан сүрөт өнөрүндө ѕ. ѕ. –убенс көрүнүктүү орун ээлейт. ј. ван ƒейк, я. …ордане, ‘. —нейдерс ж. б. оүрөтчүлер анын чыг-лык салттарын уланткан. Ѕ-да архитекту-ранын "модерн" стилинин калыптанышы 19-к-дын 80-жылдарына таандык. 1945-жылдан кийин турак үйлөрдү, коомдук имараттарды ж. б. курууда азыркы кездеги архитектуранын принциптери (арх. ’. ван  ≈йк, –. Ѕрам ж. б. ) колдонулган. –еалисттик образдарды жаратуу ». ќпсомер-дин сүрөттөрү м-н Ў. Ћепленин скульпту-раларында көрүндү. Ѕ. элинин турмуш-тиричилигин, курөшү€ килем бетине түшүргөн оймо-чийме сүрөттөр (–. —ом-виль, Ё. ƒюбренфо, Ћ. ƒельтур) өзгөчө мааниге ээ. Ѕ-да эл чыгармачылыгынын кеңири тараган түрлөрү: темирден, жезден кооз буюмдар жасоо ж-а жыгач оюу ж. б.

ћузыкасы. Ѕ-нын музыкасы азыркы Ѕ-нын аймагында жашаган элдердин-нидер-ланд маданий салттары м-н байланышкан ?«ламандыктардын (өлкөнүн түн. бөлүгүндө) ж-а француз мад-тынын таасири астында өнүккөн (түш. бөлүгү) валлондор-дун улуттук муз. салттарынын негизинде түзүлгөн.  айра жаралуу доорундагы франкофламанд мектеби деп аталган Ѕ. профессионал муз. мад-ты 15-17-к-дагы ≈вропа полифони€лык иск-восунун калып-танышында чоң роль ойноду.  өрүнүктүү экүлдөрү: ј. ¬илларт, ќ. Ћассо ж. о. o7-к-дан тартып Ѕ-нын музыкасынын авангарддык ролу төмөндөйт. ј. Ё. ћ. √ретри, ‘. ∆. √оссек сы€ктуу эң белгилүү композиторлор ‘ранци€га иштеп кеткен. Ѕ. көз карандылыктан кутулуп, өз алдынча мамл. болгондон кийин гана улуттук композиторлор мектеби калыптанды. 19-к-дын 2-жарымында Ѕ. музыкасы фламанддык эагыттын баштоочусу комп. ѕетер Ѕенуа 5олсо, валлондук багытты ќ. ƒюпон, √. Ћеке, ∆. …онген өнүктүруштү. —крипкада ойноо б-ча улуттук мектеп ачылды (ј. ¬ь≈-тан, Ё. »заи, ≈). Ћеонар ж. б. ). Ѕ-нын азыркы белгилүү муз. ишмерлери: ∆. јб-:иль, –. ƒефоссе, дириж≈рлор ‘. јндре, ’ ƒефо; скрипач ј. √рюмьо ж. б. Ѕрюсселде опера театры, консерватори€, улуттук симф. оркестр ж-а муз. коомдор бар.

“еатр. Ѕ-нын театр мад-ты француз ж-а фламанд тилинде өнүккөн. “еатр иск-во-су о. кылымдагы диний ырым-жырымдар-зы аткаруудан башталган. 16-17-к. театр €ск-восунун өөрчүшүнө диндик куугунтук-тоолор ж-а согуштар жолтоо болгон. 18-к-да Ѕрюсселде "ƒе Ћа ћонне" ж-а "ƒю ѕарк" театрлары ачылган. Ѕ-нын көз карандылыктан кутулушу (1830) улуттук мад-ттын өсүшүнө түрткү болду. ‘ламанд талинде оюн койгон бир нече жаңы театр ачылды. 19-к-дын а€гы - 20-к-дын башында драматург-символисттер ћ. ћетерлинк ж-а анын шакирти Ў, ван Ћербергдин гзесалары коюлат. 19-к-дын 90-жылдары коомдук ж-а жумушчу кыймылынын өсүшүнө байланыштуу Ё. ¬ерхарндын (1898) "“аң" аттуу социалдык драмасы коюлган. Ѕ-дагы 20-к-дын залкар драматургдары- ‘.  роммелинк, ћ. √ельдерод, ’.  лоссон, ’. “ейрлинк, √. ћартене. —ахна өнөрүнүн улуттук мектеби Ѕ-да калыптана албады, анткени Ѕ-нын көрүнүктүү акт≈рлорунун ж-а режисс≈рлорунун көпчүлүгү башка өлкөлөрдө (негизинен ‘ранци€да) иштешет. "ƒю ѕарк", "√алери", " оролдук улуттук театр", "Ќидерланддык камералык театр" сы€ктуу эски театрлар м-н катар Ѕрюсселде "Ће –идо", "ƒе ла Ѕурс" театрлары ж-а √енттеги мамл. труппалар ж. б. оюн көрсөтүшөт. “еатр ишмерлерин Ѕрюсселдеги  оролдук консерватори€ ж. б. да€рдайт.

 ино. ¬-да фильмдер 1908-жылдан чыгарыла баштайт. 1-дүйн. согуштан кийин бир катар киностуди€лар пайда болот. 20-жылдары 20га жакын көркөм фильм чыгарылган. 20-жылдардын а€гында кино реж-лор Ў. ƒек≈келер, ј. —трок ж. б-лар европ. кинонун, анын ичинде сов. кинонун жетишкен ийгиликтеринин таасири м-н экс-перименттик фильмдерди тартышып, кино өнөрүнүн таасирдүү жаңы ыкмаларын иштеп чыга башташат. јйрыкча алар документ кино б-ча ийгиликтерге жетишти. –еж-лор ѕ. ’аеартс, Ё. ƒежелен, Ћ. ƒе-руазинин ж. б. таби€т көрунуштөрун ба€ндаган фильмдер, иск-во таануу ж-а этногр. фильмдер чоң ийгиликке жетишкен.

јд. : ѕ а н к о в ё. Ќ., —овременна€ Ѕельги€, ћ., 1963; –енар  ., ќкт€брь 1917 года и бельгийское рабочее движение, пер. с франц., ћ., 1968; —трелецка€ Ћ. Ќ. Ѕельги€. Ёкономико-географическа€ характеристика, ћ., 1962; јндреев Ћ. √., —то лет бельгийской литературы, [MJ, 1967 (имеетс€ библ. ); Ѕельгийское искусство конца ’IX-’’ веков от ћенье до Ћерме-ке.  аталог, ћ., 1956.

Ѕ≈Ћ№√»я –≈¬ќЋё÷»я—џ (1830)- Ќидерланд королдугунун белы, про-винци€ларындагы бурж. рев-€. Ѕул рев-€нын натыйжасында 1815-ж. √ол-ланди€га зордук м-н кошулган Ѕельги€ өз алдынча бөлүнүп чыккан. Ѕ. р. 1830-ж. 30-августта Ѕрюсселде грл-ланди€лыктардын үстөмдүгүнө каршы көтөрүлүштөн башталган. јнын чыгышына ‘ранци€дагы 1830-жылкы июль рев-€сы түрткү берген. 1830-ж. 21-27-сент€брдагы куралдуу кагылышта голл. аскерлер жеңилин калган. Ѕ. р-нда жумушчулар м-н кол өнөрчүлөр чечүүчү күч болсо да, бийликти эзүүчү таптын өкүлдөрү ээлеп кеткен. Өлкөдө бурж. убактылуу өкмөт түзүлүп, 1830-ж. 10-но€брда бельг. ”луттук конгресс Ѕельги€ны көз каранды эмес мамл. деп жары€лаган, ал эми 1831-ж. бурж. -демокра-ти€лык конституци€ кабыл алын-г€н

Ѕ≈Ћ№√»яЌџЌ  ќћћ”Ќ»—““»  ѕј–“»я—џ (¬ ѕ)  оминтерндин сунушу б-ча, Ѕельги€  оммунисттик парти€сы (1920) ж-а ∆. ∆акмотт башында турган  оммунисттик парти€нын (1921) биригишипеп 1921-ж. 4-сент€брда түзүлгөн. ¬ ѕ шахтерлордун иш таштоосуна (1932), стачкалык салгылашууларга (1936) активдүү катышкан. јнын демилгеси б-ча, биримдик фронт комитеттери түзүлгөн. 1940-ж. 10-майда Ѕ ѕге тыюу салынып, ал жашырын абалга өткөн. ‘аш. оккупаци€ жылдары (1940-1944) ¬ ѕ  аршылык көрсөтүү кыймылын ж-а партизандар арми€сын уюштурууга демилге көтөргөн. Ѕельги€ боштондукка чыкканда (1944), Ѕ ѕнин өкүлдөрү өкмөт составына кирген, бирок реакци€чыл чөйрөлөр 1947-ж. мартта аларды өкмөт составынан чыгарткан. 50-жылдары Ѕ ѕ-нин таасири бир аз бошоңдон, 60-жылдардын башынан кайра мурдагыдай күчөй баштады. јл ийкемдүү са€сат жүргүзүп, антимонополи€лык фронт түзүү аркылуу өлкөдө соң. коомду куруу ж-а улут маселесин туура чечүү программасын иштеп чыкты. јзыр ошол багытта иш жүргүзүп жатат. Ѕ ѕнин делегаци€сы ћосквада өткөн  оммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын эл аралык кеңеш-мелерине (1957, 1960, 1969) катышып, алардын документтерин жактырган. Ѕ ѕнин 15 000 мүчөсү бар (1972). ”юмдаштыруу принциби - демокр. централизм. ѕарти€нын жог. органы -съезд. 1971-ж. Ѕ ѕнин 20-сьезди болду. Ѕорб. басма сөз органы - "ƒрано раж", "–оде ¬аан" (экөө тең " ызыл “уу" маанисинде). “еори€лык органы - " айе марксист" журналы.

јд. : –енар  ., ќкт€брь 1917 года и бельгийское рабочее движение, [иер, с франц. ], ћ., 1968; XII Ќациональный съезд  оммунистической партии Ѕельгии, пер. с франц., ћ., 1958.

Ѕ≈Ћ№ јЌ“ќ (итал. bel -сонун, canto - ырдоо) - ырчылардагы аткаруу-чулук чеберчиликтин ашкан бийик стили. Ѕ. кубултуп аткаруусу, көркөмдүүлүгү, ашкере уккулуктуулугу, обондун апамдын кооздугу м-н айырмаланат. јл 17-к-дын ортосунда »та-ли€да улуттук опера өнөрүнүн ж-а ырчылар мектебинин өнүгүшүнөн келип чыккан. Ѕ. улам жаңы эмоци€лык белгилер, вокалдык кооз бойоктор м-н байып, башка улуттардын ырчылык өнөрүнө таасир тийгизген. , Ѕ≈Ћ№÷џ - ћолдован ——–индеги шаар (1818), –еут д-нын (ƒнестрдин алабы) боюнда.  алкы 101 миң (1970). –есп-ка€ын түндүгундөгү ири ө. ж. ж-а маданий борбору, шоссе ж-а т. ж. тоому. “амак-аш ө. ж. (май, эт комбинаты, вино-конь€к з-ддору), машина ж-а прибор куруу (а. ч. машиналары, электр тех. ж. б. ) з-ддору, тигүү ж-а мебель ф-калары, пед. ин-т, мед. окуу жайы, политехникум, муз. драма театр, тарыхый-край таануу музейи бар.

Ѕ≈Ћ№Ё“ј∆ (фр. bel - сонун, etage - €рус) - оюн көрүүчү залдын бенуары (ложалардын партерге деңгээлдеш катары) м-н амфитеатрынын үстүндөгү биринчи €русу.

Ѕ≈Ћя≈¬ ѕавел »ванович (26. 6. 1925 -10. 1. 1970)-———–дин учкуч-кос-монавты, полковник, —ов. —оюз. Ѕаатыры (1965). 1949-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1942-ж. орто мектепти бүтүрүп, заводдо иштеген. 1943-ж. өзү каалап аскер катарына кирген. 1945-ж. ≈йск авиац. деңиз учкуч-истребител-дер окуу жанын, 1959-ж. јскер-аба академи€сын (азыр √агарин атн. ) бүтүргөн. "¬осход-2" космос кемесинин командири катары ј. ј. Ћеонов м-н бирге космоско учкан. јл башкарг ган кеме 1965-ж. 18-мартта орбитага чыгарылып 26 саатта ∆ерди 17 жолу айланып, 720 миң км аралыкты өткөн. Ћенин ордени,  ызыл ∆ылдыз ордени, медалдар м-н сыйланган. Ѕолг. Ёл –есп-касынын —оң. Ёмг. Ѕаатыры, ¬ƒ– м-н ћЁ–дин Ѕаатыры деген наам алып, чет мамл. көп орден ж-а медаль м-н сыйланган. Ѕ≈Ћя ќ¬ јлександр ¬асильевич [9(21). 12. 1897-ж. т. ]-авиаци€нын генерал-лейтенанты (1943), —ов. —оюз. Ѕаатыры (1936), аэронавигаци€ б-ча адис, геогр. илимд. доктору, проф. 1936-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ћугалимдин үй-бүлөсүнөн. 1919-ж. феврал-дан  ызыл јрми€га кирген. јвиац. мектепти бүтүргөн (1921). 1939-ж. ¬. ѕ. „калов м-н ћосквадан ”дд а-на, 1937-ж. “үн. уюл аркылуу ј Ўга учкан. 1940-45-ж. –€зань жог. авиац. мектебинин начальниги. 1945-ж. Ѕерлин операци€сына катышкан. 1945 -60-ж. јскер-аба академи€сында ф-ттин начальниги. 1960-жылдан отставкада. јэронавигаци€ б-ча көп ил. эмгектин автору ж-а редактору. ———– ∆ог. —оветинин 1-шайл. депутаты. 2 Ћенин ордени, 3  ызыл “уу, 1-дараж. јта ћекендик —огуш, 2  ызыл ∆ылдыз ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ≈ЋяЌƒ–ј ¬асилий яковлевич (1914-ж. т. )-—ов. —оюз. Ѕаатыры (30. 9. 1943). 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. —ов. јрми€га чакырылганча (1941)  ыргызстандын  емин р-нун-дагы »льич атн. с-здо комбайнер болуп иштеген. 1943-ж. 23-гвард. мотор-лошкон аткычтар бригадасындагы ав-томатчиктер взводунун командирлиги-не дайындалган.  иевди бошотуу үчүн 1-”кр. фронтунун аскерлеринин сал-гылашында Ѕ. өзүнүн взводу м-н ƒнепрден биринчилерден болуп өтүп (1943-ж. 23-сент. ), “рактомировка кыштагын ээлейт. Ёки сутканын ичинде Ѕ-нын взводу душмандын 7 контр чабуулунун мизин кайтарган. Ѕ. өз каармандыгы м-н жоокерлерди шыктандырыл турган. Ѕул салгыла-шуудагы эрдиги үчүн Ѕ. —ов. —оюз. Ѕаатыры наамына арзыган. 1945-ж. Ѕерлинди алууга ж-а ѕраганы бошотууга катышкан. 1945-ж. 24-июнда ћосквада өткөн ∆еңиш парадына катышат. јзыр  ырг-ндын  емин р-нундагы Ѕурулдай кыш-да турат.

Ѕ≈ЋяЌ »Ќ ƒмитрий —тепанович [11 (23). 8. 1876, ¬ологда губ., Ћаманиха с, -20. 6. 1953, ћосква]-сов. геолог. ———– »јнын акад. (1943; мүчө-корр. 1933). ёрьев (“арту) ун-тин бүтүргөн (1901). ѕетроград (Ћенинград) политех, ин-тунун проф. (1920). 1930-жылдан борб. ил. из. ин-ттарын-да иштеген. 1949-жылдан ———– »јнын геол. -геогр. бөлүмүнө акад. -сек-ретарь ж-а —оветтик „оң Ёнциклопе-ди€нын (2-бас. ) Ѕаш редакци€сына мүчө. Ќегизги эмгектери петрографи€ ж-а минералоги€га арналган. »зилдөөлөрүн ”рал,  авказ, »льмень ж. б. жерлерде жүргүзүп, тоо тектердин ар кандай типтердө болушу магма м-н ага жанаша жаткан тектердин өз ара аракетине байланыштуу деген жыйынтыкка келген. “оо тектерди түзүүчү ж-а сейрек минералдарды изилдеген. Ѕ. тех. нетрографи€га негиз салган. јнын ысымы м-н минералдын (бел€нкинит) аты аталган. ј. ѕ.  арпинский атн. сыйлык ыйгарылган (1949). Ѕ. 2 Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а, медалдар м-н сыйланган. „ыг. : ѕетрографи€ технического камн€, ћ., 1952 (соавтор); »збранные труды, т. 1-2, ћ., 1956-58.

јд. : ¬опросы петрографии и минералогии. (—б. статей, посв€щенных пам€ти ƒ. —. Ѕел€нкина), т. 1-2, ћ., 1953.

Ѕ≈Ќј–ƒќ— Ќиколай Ќиколаевич [26 (6. 7). 1842-8(21). 9. 1905]-орус ойлоп чыгаруучусу, электр жаа шире-түүсүн түзүүчү.  иев ун-тинде, ћосквадагы ѕетровск жер иштетүү ж-а токой чарба академи€сында окуган. 1865-ж. чарбанын ар түрдүү тармактары (а. ч., трансп. ж. б. ) б-ча жүздөн ашуун эмгеги –осси€да ж-а чет өлкөлөрдө патенттелген. 1882-ж. "“икеден тике электр тогунун аракети менен металлдарды бириктирүү жана ажыратуу ыкмасы" деп аталган ойлоп табуусу 1885-ж. √ермани€, ‘ранци€, –осси€, »тали€, јнгли€, ј Ў, Ѕельги€ ж. б. өлкөлөрдө кабыл алынган. јл Ќева д-дагы √Ё—тин 1-долбоорун түзгөн. Ёлектр жаа ширетүү эмгеги үчүн Ѕ. орус тех. коомунун жог. сыйлыгы - јлтын медаль м-н сыйланган (1892). ѕетөрбургда-гы электр тех. ин-ту ага (1899) инженер-электрик деген ардактуу наам берген.

Ѕ≈Ќ√јЋ ј√џћџ - јфриканын бат. жээгиндеги муздак агым; Ѕатыш шамал агымынын түн. салаасы. џлдамд. 1-2 км/с. ∆айында суунун үстүңкү бетинин темп-расы түштүгүндө 19∞- 26∞—, кышында 15∞-22∞—ге чейин. “ереңдиктеги суунун көтөрүлүшүнөн материк жээгиндеги суунун темп-расы жайында 15∞—, кышында 12∞— ден төмөн болот.

Ѕ≈Ќ√јЋ Ѕ”Ћ”Ң” -»нди океанын-дагы булуң, »ндостан ж-а »ндокытай ж. а-дарынын ортосунда. ј€нты 2172 миң км2, орт. тереңд. 2586 м, эң терең жери 5258 м. —уусунун орт. көлөмү 5616 миң км3. ќрт. темп-расы февралда 25-27∞—, августта 28∞— “узд. 30- 34∞/оо- »ри порттору:  алькутта, ћадрас (»нди€), „иттагонг (Ѕангладеш).

Ѕ≈Ќ√јЋ “»Ћ», б е н г а л и - »нди€ (Ѕат. Ѕенгали€) м-н Ѕангладеште жашаган элдин тили. Ѕ. т-нде 100 млн-го жакын адам сүйлөйт (1967). »ндоев-роп. тилдердин индоарий тобуна кирет. Ѕ. т-ндеги сөз жасоо ж-а сөз. өзгөртүү көп учурда агглютинаци€ аркылуу ишке ашат. Ѕ. т-ндө бонгакк-хор деген жазуу пайдаланылат, ал түпкүлүгүндө брахма графикасынан келин чыккан.

Ѕ≈Ќ√јЋƒј–-»нди€ м-н Ѕангладеш-теги улут. ∆алпы саны 110 млн-дон ашык (1967), анын 70 млн-го жакыны Ѕангладеш Ёл –есп-касынын негизги калкы, 40 млн-го жакыны »нди€да жашайт. ¬енеал тилинде сүйлөйт. »нди€дагы Ѕ-дын көбү -индуист, анча-мынчасы гана мусулман, христиан, джайнизм дишшде. Ѕангла-дештегилер дээрлик мусулман.

Ѕ≈Ќ√јЋ”–”, Ѕангалур - “үш. »нди€дагы шаар, ћайсур штатынын админ. борбору.  алкы 1, 6 млн. (1971). —оода-жол тоому, өлкөдөгү ө. ж. ж-а илимий, маданий борбор. »нди€ өз алдынча болгондон кийин (1947) Ѕ-да ири мамл. ишканалар: авиац., станок куруу, телефон аппаратурасын, электр жабдууларын чыгаруучу з-ддор салынды. Ѕ. 16-к-дан бери белгилүү. 20-к-да тургузул! ан ћахараджи двореци көркөмдүгү жагынан айырмаланып турат. ”н-ти бар.

Ѕ≈Ќ≈‘»÷»» (лат. benef icium - жакшылык)-1) Ѕайыркы –имде им-ператорлор тарабынан элге берилген ар түрдүү жеңилдиктер (карыздан куткаруу, алык-салыктан бошотуу, наам берүү ж. б. ). 2) Ѕат. ≈вропада алгачкы о. кылымда админ. же аскердик кызматтагыларга король же ири жер ээси тарабынан белгилүү мөөнөткө берилүүчү сыйлык (көбүнчө жер түрүндө). 3)  атоликтер чир-көөсүндө дин кызматкерин кирешелүү кызмат берип сыйлоо.

Ѕ≈Ќ«јЌ“–ќЌ Ѕќ≈ “ќ–” -бензан-трондон же анын бирикмелеринен синтез жолу м-н алынуучу татаал түзүлүштөгү бойоктор. Ѕензантрондун мо-лекуласы конденсаци€ланган бензол-дук 4 шакекчеден турат. јл бойогуч касиетке ээ эмес; анын 2 молекула-сынын конденсаци€ланышынан Ѕ. б. пайда болот.  онденсаци€нын шартына жараша виолантрон (көк) же изо-виолантрон (кызгылт көк) бойоктору алынат. Ѕулар ар түрдүү түстө болуп, оңбойт. Ѕ. б. сууда эрибегендиктен, аларды белгилүү өлчөмдөгү жегичтин эритмесинде эритип туруп, көбүнчө кебез кездемелерди бойойт. јйрымдары сыр пигменти катарында колдонулат.

Ѕ≈Ќ«»ƒ…Ќ, 4, 4' -диамин дифө-н и л, H2NCeH4-C6H4NH2 - ароматтык аминдердин катарындагы орг. бирикме, түссүз кристалл. ∆арыкта ж-а абада кычкылдануудан карарат, эрүү t 128∞— —ууда начар, спиртте, эфирде жакшы эрийт. ќрг. ж-а орг. эмес к-талардын эритмелери м-н туздарды пайда кылат. Ѕ. гидразобензолду иинералдык к-талардын таасири м-н изомерлөөдөн алынат (к. Ѕензидин-дик кайра топтоштуруп). Ѕул метод м-н Ќ. Ќ. «инин 1-жолу (1845) Ѕ-ди алган. Ѕ. - азобойокторду алуудагы негизги продукт. јл аналит. хими€да кеңири колдонулат.

Ѕ≈Ќ«»ƒ»Ќƒ»   ј»–ј “ќѕ“ќЎ-“”–”” - минералдык к-талардын таасири ћгЌ гидразобензолдун 4, 4'-диамин дифенилге же бензидинге айланышы. 4, 4'-диамин дифөнилди 1-жолу Ќ. Ќ. «инин гидразобензолго H2S04 тү таасир этип, аны "бензидин" деп атаган. Ѕензидин м-н кошо азыраак 4, 2'-диамин дифенил же дифе-нилин да пайда болот. Ѕ. к. т. азобойокторду, диаминдерди, дифенилдерди алууда колдонулат.

Ѕ≈Ќ«»Ћ —ѕ»–“», CeHsOfeOH - эң жөнөкөй ароматтык спирт. “үссүз суюктук, кайн. t 205^∞— ќрг. эрит-кичтерде, суюк аммиак м-н күкүрт-түү газда жакшы эрийт. Ѕ. с. жаратылышта эркин абалында кээ бир бальзамдарда, эфир майларында көп учурайт. јл гидролиздөө жолу м-н хлордуу бензилден —вЎ—Ќг—! ж-а бен-зальдегидден алынат. Ѕ. с. уксус ж-а бензой к-таларынын татаал эфири түрүндө парфгомери€да колдонулат.

Ѕ≈Ќ«»Ћ’Ћќ–…ƒ, хлордуу бензил, C6H5CH2CI - кескин жыттуу, түссүз суюктук.  айн. t 179, 3——. —ууда эрибейт. —пирт, хлороформ ж. б. орг. эриткичтер м-н жакшы аралашат. Ѕ-ге суу кошуп ысытса, акырындык м-н гидролизденип, бензил спиртин —бЌ5—Ќ2ќЌ пайда кылат. Ѕ. KCN м-н реакпи€га кирип, бензилциа-нидин C6H5CH2CN, аммиак же амин м-н бензил бирикмелерин, ал эми магнийдин же натрийдин таасири аркасында дибензилди пайда кылат. Ѕ. ө. ж-да 100∞—ге чейин ысытылган 1% –—13 бар толуолго хлорду кошуудан алынат. Ѕ. боекторду, бензил спиртин, бензой к-тасынын татаал эфирлерин, бензилцианидди ж-а бен-зилцеллюлозасын алууда колдонулат.

Ѕ≈Ќ«»Ќ - түрдүү түзүлүштөгү углө-водороддордун аралашмасы; кескин жыттуу, түссүз, 30-205∞—де кайнай турган, суудан жеңил, күйүүчү суюктук. јл 60∞—ден төмөнкү темп-рада тоңот, от алуу темп-расы 0∞— ден төмөн, абада тез бууланат. Ѕ. буусунун концентраци€сы абада 74-123 г/м3 болсо, жарылгыч аралашманы пайда кылат. јл көбүнчө ичинен күймө кыймылдаткычтарда отун катары ж-а эриткич ж. б. максаттар үчүн колдонулат. ќтун катарында пайдалануучу Ѕ. автомобилдик ж-а авиац. болуп бөлүнөт. Ѕ-дин негизги касиеттеринин бири -анын детонаци€лык туруктуулугу. јнтидетонаци€лык касиети ок-тандык сан м-н туюнтулат. ќктандык саны жогорулаган сайын антидетона-ңи€лык касиети өсөт. ƒетонаци€лык туруктуулугун жогорулатыш үчүн белгилүү өлчөмдө тетраэтил коргошун –в(—2Ќ5)4 кошулат. Ѕ. нефтини, аз санда таш көмүрдү, күйүүчү сланең-ти кайра иштетүүдөн, жаратылыш газынан алынат. Ѕ. буусунун абадагы конңентраци€сы 100-300 мг/м3 дан ашпоого тийиш.

Ѕ≈Ќ«»Ќ “јЎџ√џ„ - күйүүчү май (бензин, керосин, дизель майын) ташуу үчүн цистерна м-н жабдылган автомобиль. ÷истернада күйүүчү майдын деңгээлин көрсөткүч, аба клапаны, куюлуучу чорго, сууну ажыратуучу тундургуч, өрткө каршы жабдуулар, жер м-н тутандыруучу жасалга-лар болот. јвтомобилдега ж-а чирке-медеги цистернага 1200-8000 л, жарым чиркемедегиге 7000-30 000 л күйүүчү май батат.  үйүүчү май көп (5000 л ден ашык) бата турган цис-тернанын ичинде гадравл. толкундарды азайтуу үчүн узата ж-а туурасынан тосмолор (толкун тоскучтар) орнотулат.

Ѕ≈Ќ«ќ…ЋӨ“Ө џ„ џЋџ, —6Ќ5—ќ--ќ-ќ-COCeHs- түссүз кристалл түрүндөгү орг. бирикме, эрүү t 106- 108——. —ууда начар, орг. эриткичтердө жакшы эрийт. Ѕ. ө. к. ысытуудан ж-а ультра кызгылт көк нурдун таасиринен жарылуу м-н ажырайт. јл эми гидролиздегенде, бензой к-тасы ж-а бензоил суу өтө кычкылы пайда болот. Ѕ. ө. к. жегичтүү чөйрөдө хлордуу бензоилге суутектин өтө кычкы-лын кошуудан алынат. Ө. ж-да полистирол, поливинилхлорид сы€ктуу ири молекулалуу бирикмелерди алууда катализатор катарында ж-а өсүмдүк майларынын жытын кетирип, аларды тазалаш үчүн колдонулат.

Ѕ≈Ќ«ќ»Ћ’Ћќ–…ƒ, хлордуу бензоил, CeHsCOCl - абада түтөй турган, кескин жыттуу түссүз суюктук, эрүү t-√—, кайноо t 197, 2∞C. Ёфирде, бензолдо ж. б. орг. эриткичтердө эрийт. Ѕ. ысык сууда ж-а жегичтер-дин эритмесиндө гидролизденип, бензой к-тасын, ал эми калыбына келти-рүүдөн бензой альдегидин пайда кылат. Ѕ. бензой к-тасына минералдык к-талардын хлорангидриддерин кошуудан ж-а бензотрихлоридди толук эмес гидролиздөөдөн алынат. Ѕ. аминдерди, спирттерди, фенолдорду бензоилдөө (—5Ќ5—ќ тобун киргизүү) үчүн ж-а боекторду, дарыларды, бензоил өтө кычкылын ж-а бензой к-тасынын ангидридин алууда колдонулат.

Ѕ≈Ќ«ќ… јЋ№ƒ≈√»ƒ», —6Ќ5—Ќќ-ачуу, бадам жыттанган, май сымал түссүз суюктук, эрүү t -26∞—, кайн. t 179∞C. —ууда начар эрип, спирт, бензол, эфир, хлороформ м-н аралашат. Ѕ. а. ачуу бадамдын, шабдалынын данектеринде кездешет. јбада кыч-кылданып, бензой к-тасын, жегичтин эритмеси м-н бирге кайнатканда, бензил спиртин ж-а бензой к-тасын пайда кылат. Ѕ. а. толуолду кычкыл-дандыруу ж-а бензилхлоридди же бензилиденхлориддк гидролиздөө жолу м-н алынат. Ѕ. а. фенилуксус альдегидин, жыпар жыттуу бирикмелерди ж-а боекторду синтездөөдө колдонулат;

Ѕ≈Ќ«ќ…  »—Ћќ“ј—џ, —6Ќ5—ќќЌ - эң жөнөкөй ароматтык кислота, түссүз жалтырак кристаллдар; эрүү t 122∞— —ууда начар, спирт, эфир, хлороформ, бензолдо жакшы эрийт. Ѕ. к. өндүрүштө толуолду HNOa м-н кыч-кылдандыруу, фталь к-тасын декар-боксилдөө ж. б. жолдор м-н алынат. Ѕ. к-нын туздары ж-а эфирлери антисептик касиетке ээ. Ѕ. к-нын натрий тузу медицинада, тамак-аш продук-туларын консервалоодо, ал эми эфири парфгомери€да боекторду синтездөөдө колдонулат.

Ѕ≈Ќ«ќЋ, —6Ќб -аромат бирикмелөри-нин эң жөнөкөй өкүлү. Өзүнчө жыты бар, тез учуучу түссүз суюктук, эрүү t 5, 5——, кайноо t 80, 1∞C Ѕ-дун буусу белгилүү өлчөмдө аба м-н аралашкаң-да, жаңылууну пайда кылат. Ѕ. бензин, эфир ж. б. орг. эриткичтер м-н бардык көлөмдө аралашат. —ууда начар эрийт. Ѕ-до май, каучук, гудрон ж. б. орг. заттар, күкүрт, фосфор, йод жакшы эрийт. Ѕ-ду 1825-ж. ћ. ‘ара-дей ачкан. 1833-ж. Ё. ћичерлих бензой к-тасынын кальций тузун кургак буулантуудан таза түрүндө бөлүп алган. 1865-ж.  екуле анын түзүлүшүнүн формуласын (3 жөнөкөй ж-а « кош байланышы бар 6 көмүртек ато-мунан турган туюк чынжыр түрүндө) сунуш кылат: I J Ѕ. азот, күкүрт к-талары ж-а галогендер м-н ре-акци€га кирип, нитробензолду, бензо-сульфокислотаны, хлорбензолду ж. б. бирикмелерди пайда кылат, көпчүлүк кычкылданткычтарга туруктуу. Ѕ-го этиленди же пропиленди таасир этүү-дөн этил ж-а изопропилбензол алынат. јл негизинен таш көмүрдүн кокс газынан, кокс чайырынан ж-а ката-лизатордун таасири м-н алифатика-лык бирикмелерди дегидрогендөө жолу м-н алынат. Ѕ. жарылгыч заттарды синтездөөдө ж-а көп орг. заттарга, бойокторго эриткич катарында кеңири колдонулат.

Ѕ≈Ќ»Ћё — - Ѕельги€, Ќидерланд-дар ж-а Ћюксембург мамл-теринин ортосундагы таможн€-экон. союздун кыскарган аты. Ѕуга 1943-ж. 21-ок-т€брдагы бул. үч өлкөнүн арасында түзүлгөн валюта келишими ж-а 1944-ж. 5-сент€брдагы таможн€ конвенци€сы негиз салган (конвенци€ 1948-ж. €нварда күчүнө кирген). Үч өлкө1958-ж. 3-февралда √аага ш-нда экон. жактан союздаш болуу ж-дө договорго кол коюшкан. 50 жылга түзүлгөн ал договор 1960-ж. 1-но€брда күчүнө кирген. Ѕ. союзу кийинки кезде согуш-тук-са€сий мүнөзгө да ээ болууда.

Ѕ≈Ќ»Ќ ЁЋ –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ, к. ƒагоме€.

Ѕ≈Ќ ≈Ќƒќ–‘ јлександр ’ристофо-рович (1781 же 1783-1844)-орус мамл. ишмери, граф (1832). Ќиколай 1нин реакц. са€сатын колдогон кадышанын ишеничтүү кишилеринин бири. √варди€ корпусунун штаб начальниги (1819-21). ƒекабристтердин көтөрүлүшү" (1825-ж. 14-дек. ) басууда атчан аскерлердин командири. 1826-ж. са€сий тыңчылык иштин борб. органын ("Үчүнчү бөлүм") уюштуруу б-ча долбоору Ќиколай I тарабынан кабыл алынган. ¬. падышанын көрсөтмөсү б-ча, ј. —. ѕушкиндин артынан тыңчылык кылган, акынды кодулап, чүнчүтүүчүлөрдүн демилгечиси болгон. 1826-жылдан тартып өмүрүнүн акырына чейин "Үчүнчү бөлүмдүн" башкы начальниги.

Ѕ≈Ќ“јЋ№ (англ. benthal, rp. benthos - тереңдик) - балчык-баткак арасында же анын үстүндө тиричилик өткө-зүүчү организмдер мекендей турган суу түбүндөгү аймак. Ѕ-да жашоочулар бентосту түзөт. ƒеңиз ж-а туз-суз сууларда Ѕ. ар түрдүү вертикалдык зоналарга бөлүнөт.

Ѕ≈Ќ“ќЌ…“ (ј Ўдагы Ѕентон деген жердин атынан)-o монтмориллонит тобундагы минералдардан турган чо-полуу тоо тек. Ѕ. деңиз же көл түбүндө жанар тоо тектеринин хим. өз-гөрүүлөрүнөн пайда болот. Ѕ-тин ири кендери “ун.  авказда (Ќальчик), «акавказьеде,  рымда, ¬олга боюнда, Өзб-нда, “үрк-нда бар. Ѕ. чополору “үш.  ырг-нда (Ѕешкен кени) бар. Ѕ. эң жакшы адсорбент катарында өсүмдүк м-н малдын майын, винолор-ду тазалоодо, бургулоо иштеринде ж. б. колдонулат.

Ѕ≈Ќ“ќ— (гр. benthos - тереңдик) - деңиз сууларынын түбүндө жашаган "организмдердин жыйындысы. Ѕ-тук организмдер суунун түбүндөгү субст-oратка жабышып тиричилик өткөзөт -ж-а 300бентос (жаныбарлардыкы), фитобентос (өсүмдүктөрдүн) болуп -бөлүнөт. ƒеңиздердө жашаган 300бен-тоско фораминиферлер, губкалар, ичеги кӨцдөйлүүлөр, асциди€лар ж-а балыктар; фитобентоско деңиздин түбүндөгү бактери€лар, балырлар ки-;рет. џсык- өлдүн, 300бентосторуна журттар-' (нематоддор, олигохеттер, сүлүктөр), жумшак денелүүлөр же үлүлдөр, муунак буттуулар, курт-ку-мурскалар, алардын личинкалары кирет. . -

Ѕ≈–јЌ∆≈ ѕьер ∆ан (19. 8. 1780- 16. 7. 1857)- француз акыны. ‘ранцуз бурж. рев-€сынын азатчыл иде€-ларын даңазалаган. Ѕ. алгач класси-o цизмдин салттарын ээрчип жазып, бара-бара демократчыл чыг-лык позици€га өткөн. јл ыр жанрынын (песн€иын) бай мүмкүнчүлүктөрүнөн пайдаланып, аны бийикке көтөргөн. џрларында коомдук мааниси бар темаларга кайрылып, са€сий маселелерди да козгогон. јнын ыр-памфлетте-ри, сатиралык, публ., элеги€лык ырлары да бар. јнын ырларын  . ћаркс ж-а орустун революционер-демократ-тары жогору баалашкан.

Ѕ≈–Ѕ≈–Ћ≈– - “үн. јфрика өлкөлөрүндө (ћавритани€, ћарокко, јлжир, “унис, Ћиви€, ≈ј–), о. эле Ѕорб. ж-а Ѕат. —удслда жашаган элдердин тобу. '∆алпы саны 6 млн-дон ашык (1967). Ѕ. деген ат “үн. јфриканы арабдар караткандан (7-к. ) бери белгилүү. јнтроп. жагынан жер ортолук деңиз расасына кирет. Ѕайыркы ливи€лык-тардын укум-тукумдары деп саналат. јрабдар караткан соң бербер урууларынын көбү араб мадани€тын, каада-салтын, тилин, динин кабыл алышкан. јрабдашпаган, б. а. бербер тилдеринде сүйлөгөндөрү гана Ѕ. деп аталат. Ѕ. негизинен жер иштетип, мал багышат. ћарокко м-н јлжирде-ги Ѕ-дин айрымдары ө. ж-да иштейт.

Ѕ≈–√ јксель »ванович [29. 10(10. 11). 1893-ж. т. ]-сов. радиотехник, инженер-адмирал, проф. (1930), ———– »јнын акад. (1946; мүчө-корр. 1943). —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1963). 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1914-ж. ƒеңиз корпусун бүтүргөн. 1-дүйн. согушта (1914-18) суу астында жүрүүчү кайыктын штурманы, √ражд. согушта командири болгон. 1922-ж. Ѕ-ге "—уу астындагы кайыктардын айрым дивизионунун эмгек баатыры" деген наам берилген. 1923-ж. јс-кер-деңиз инженерлер окуу жайын, 1925-ж. Ћенинграддагы јскер-деңиз академи€сын бүтүргөн. 1924-43-ж. Ћенинграддын жог. окуу жайларында сабак берген. 1943-44-ж. электр ө. ж. эл комиссарынын орун басары, 1953- 57-ж. коргоо министрине орун басар. Ѕ-дин демилгеси ж-а жетекчилиги м-н бир катар ил. из. ин-ттары уюшулуп, заводдор курулган. 1964-жылдан кибернетиканын жетишкендиктерин өндүрүшкө кийирүү б-ча иштерге жетекчилик кылат. 1962-65-ж. "Өндүрүштү автоматташтыруу жана өндүрүштүк электроника" энциклопеди€-сына башкы редактор. « Ћенин ордени, башка 6 орден ж-а медалдар, ј. — ѕопов атн. алтын медаль (1951) м-н сыйланган.

Ѕ≈–√ Ћев —еменович [2(14). 3. 1876, Ѕендеры, -24. 12. 1950, Ћенинград] - сов. физ. -географ, биолог, ———– »јнын акад. (1946; мүчө-корр. 1928). –—‘—–дин илимге эмг. сиң. ишмери (1934). 1898-ж. ћосква ун-тин бүтүргөн. 1916-жылдан ѕетербург ун-тинин физ. -геогр. кафедрасында проф., 1940 -50-ж. ———– геогр. коомуна президент. ƒүйнөгө белгилүү илимпоз-эн-циклопедист. Ћимнологи€, климатологи€, геоморфологи€, топурак таануу, палеогеогр., ихтиологи€, геогр. теори€сы м-н тарыхы ж. б. илим тармактары б-ча 700дөн ашык эмгек жазган. ¬. ландшафт таанууга негиз салып, ¬. ¬. ƒокучаевдин табигый зоналар ж-дөгү иде€сын өнүктүргөн. Ѕат. —ибирь көлдөрүн, Ѕалкашты, џсык- өлдү, —еванды, јрал деңизин, Ћадога көлүн ж. б. изилдөөлөрү м-н лимнологи€ илимине салым кошкон. Ѕ.  ырг-нда 4 жолу (1903, 1906, 1928, 1930) болуп, џсык- өлдүн жаратылышын, климатын, гидрологи€сын, өзгөчө балыктарын, “үркстан кырка тоолорунун мөңгүлөрүн изилдеген. јл башкарган экспедици€лар №1сык- өл-дүн тереңдигин (эң тереңи 702 м, орт. тереңд. 279 м), рельефин, термика-сын, суусунун көлөмүн (1731 км3), анын тоңбоо себебин ж. б. кубулуштарын аныктаган, көлдүн 1-батиметр-дик картасын түзүшкөн. Ѕалыктары бөтөнчө эндемиктүү болгондуктан, Ѕ. џсык- өлдү жеке ихтиологи€лык бөлүк деп караган. јнын сунушу б-ча џсык- өлдө,  ырг-ндын башка сууларында лосось (мис, форель), карп (лещ, карп ж. б. ) өстүрүлүүдө. Ѕ. ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1951), 2 орден, 2 медаль м-н сыйланган. „ыг. : ќзеро »ссык- уль, "«емлеведение", т. XI, кн. 1-2, 1904; »збранные труды, т. 1-5, ћ., 1956-1962;

јд. : ѕам€ти академика Ћ. —. Ѕерга, ћ. - Ћ., 1955; "»зв.  ирг, филиала ¬сесоюзн. геогр. общества", 1963, в. 4 (выпуск посв€щен акад. Ћ. —. Ѕергу).

Ѕ≈–√≈Ќ - Ќорвеги€нын батышында-гы порт.  алкынын саны ж-а экон. мааниси жагынан өлкөнүн экинчи шаары.  алкы 117 миң (1968).  еме ж-а машина куруу, тамак-аш, токуу ж-а тигүү ө. ж, жакшы өнүккөн. Ѕ. 1070-ж. ченде курулуп, “үн. -Ѕат. ≈вропанын эң ири соода борборлорупун бири болгон. ”н-ти ж-а жог. соода мектеби бар.

Ѕ≈–√ћјЌ »нгмар (14. 7. 1918-ж. т. ) - швед режисс≈ру, сценарист. 1959-жылдан —токгольмдогу драма театры-на башкы режисс≈р, директор.  ино ишмердиги 1943-жылдан башталат. Ѕелгилүү фильмдери: "∆айкы түндүн ажары" (1955), "Ѕүлдүркөн талаасы" (1957), "Ѕет" (1958), "Ѕулак" (1959). јл фильмдеринин сценарийин көбүнчө өзү жазган. ‘ильмдеринде бурж. турмушту сынга алат. Ѕ-дын көптөгөн фильмдери эл аралык кино-фестивалдарда сыйлыктар алган.

Ѕ≈–√—ќЌ јнри (1859-1941) -француз идеалист философу, интуитивизм-дин өкүлү, са€саттагы реакционер. јд-т б-ча Ќобель сыйлыгынын лауреаты (1928). Ѕ-дун философи€сындагы негизги түшүнүктөр - интуици€ м-н "узактык". јл интуици€ деп акыйкатты практикасыз, акыл м-н сезимди катыштырбай аңдап билүүнү түшүнгөн, ал эми "узактык" деп матери€-сыз карандай өзгөрүүнү билген. јл коомдогу таптык эзүү м-н бурж. дик-татураны "табигый нерсе" деп, согушту болсо "таби€ттын боло берчү закону" деп караган. Ѕ-дун философи€сы көп сандаган философторго, социологдорго, тарыхчыларга, ад-тчы-ларга таасирин тийгизген. ћаркстик ад-тта анын философи€сы катуу сынга алынган.

јд. : „ а н ы ш е в ј. Ќ., ‘илософи€ ј. Ѕергсона, ћ., 1960; ¬оронов ј. »., »нтуитивна€ философи€ Ѕергсона, ћ., 1962; G э в Ћ., —овременна€ французска€ философи€, ћ., 1968.

Ѕ≈–ƒј’ (лакап аты; чын аты-жөнү - Ѕердимурат  аргабай уулу; 1827-1900) -каракалпак акыны.  едейдин үй-булөсүндө туулган. Ѕ. - лирикалык, сатиралык, дидактикалык ырлардын, "—анжыра", "јйдос бий", "јмангелди", "≈рназар бий" аттуу тарыхый поэмалардын автору. «улум хандын эзүүсүнө каршы эл күрөшүн чагылдырган "јкмак падыша" аттуу поэмасы ќкт. рев-€сына чейинки каракалпак ад-тынын бийик үлгүлөру-нөн. Ѕ-тын поэзи€сы үстөмдүк кылган тапка карата элдердин нааразылыгын, ’ива хандыгынын эзүүсүнөн жапа чеккен карапайым букаранын кайгы-муңун ачык көрсөтөт. ќкт. рев-€сына чейин Ѕ-тын чыг-лары эл арасында оозеки түрүндө таралган. јраб жазуусу м-н жазылган айрым ырлары сакталган. Ѕ-тын чыг-ларын жыйноо, изилдөө, бастыруу 30-шылдардын 2-жарымынан баштап колго алынды. јд. : јйымбетов  ., ’алык даналы-гы, Ќөкис, 1968.

Ѕ≈–ƒ»Ѕј≈¬ јбдрашит (1916-ж. т., ћосква р-ну, ћалтабар кыш. )-кыргыз совет акыны, төкмө ырчы, артист. џмыркай чагында эки көзү азиз болуп калган. јдегенде домбура чертип, 15 жашынан комуз үйрөнөт, элдик поэзи€нын үлгүсү м-н ыр чыгара баштайт. 1933-ж. —арыкунан ƒыйканбай уулуна жолугуп, андан "∆аныш-Ѕайыш", " ожожаш", "Ѕолот менен ћөөр" ("јк ћөөр") дас-тандарын үйрөнөт. 1944-53-ж.  ыргыз, мамл. филармони€сында солист. Ёлге төкмө ырчы, обончу ("“үшүмдө", "ћенин өлкөм" ж. б. белгилүү ырлардын сөз, обонун өзү чыгарган) катары таанылат. јлгачкы ыры 1938-ж. жары€ланат. ∆ыйнактары: "џрлар жыйнагы" (1949), "џрлар" (1958), "ƒобуш" (1965), "јдамдын жолу" (1965), "“андалган ырлар" (1970), "јдамдарга ачык кат" (1970), "ƒаңк-тайм сени,  ыргызстаным" (1973). јйрым. китептери орусча да чыккан. Ѕ-дин ырларында жазма ад-ттын таасири айкын сезилет. јл медалдар м-н сыйланган.

јќ. : ј р ты кб а ев  ., јбдрашиттии ырлары, "јла-“оо", 1960, JSffi 1; ошонуку. јкын жана обончу, "јла-“оо", 1906, Ћ* 9.

Ѕ≈–≈√ќ¬ќ… √еоргий “имофеевич (15. 4. 1921-ж. т. )-———–дин учкуч-космонавты, авиаци€нын генерал-майору (1968), эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (1944-ж. 26-окт., 1968-ж. 1-но-€брь). 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Ћуганск аскер-учкучтар мектебин бүтүргөндөн (1941) кийин, јта ћен. согушка катышкан, авиаци€ эскад-риль€сына командир болгон. 1956-ж. јскер-аба академи€сын (азыр √агарин атн. ) бүтүргөн, 1948-64-ж. сыноочу учкуч. 1968-ж. 26-30-окт€брда "—оюз-3" космос кемеси м-н 95 с та ∆ерди 64 жолу айланып чыккан. ќр-битада кеме бир нече багытта маневр жасаган. ———– ∆ог. —оветинин 9-шайл. депутаты. Ёки жолу Ћенин ордени, 2  ызыл “уу, 2  ызыл ∆ылдыз ж. б. орден, медалдар м-н сыйланган.

Ѕ≈–≈«…“ (”ралдагы Ѕерезовск кенинин атынан) -составы кварцтан (25- 50%), альбиттен (5-25%), серицит-тен (10-15%), карбонаттан (0-10%) түзүлүп, кварцтын, кээде руданын жука тарамдары м-н тилкеленген ж-а пиритке байып, өзгөрулгөн тоо тек. Ѕ. интрузи€ тоо тектерине (гранит, гранит порфир ж. б. ) рудага бай гидротермалык эриндилердин тийгизген таасиринен пайда болот. Ѕ. ж-а березиттүү тоо тектер - алтын ж. б. металлдардын кендерин издеп табуунун бир белгиси.

Ѕ≈–≈«Ќ» »-–—‘—–дин ѕермь обл-дагы шаар.  ама д-дагы порт, т. ж. станци€сы.  алкы 146 миң (1970).  айнатма, калий ж-а магний туздар-дын кейине жакын жерде жайгашкан. ———–дин хими€ ө. ж-нын ири борбору. —ода, минералдык жер семирткичтер, синтет. аммиак, азот ж-а күкүрт к-талары ж. б. өндүрүлөт. ѕермь политех, и€-тунун кечки ф-тети, хи-ми€-мех. курулуш техникумдары, мед., муз. окуу жайлары, драма театры, край таануу музейи бар.

Ѕ≈–≈Ќ— ѕетер (14. 4. 1868-27. 2. 1940) - немең архитектору, сүрөтчү-конструктор.  арлсруэ, ƒюссельдорф-то окуган (1886-89). ∆ивописчи, график ж-а жасалга өнөрүнүн устаты катары таанылган. 1891-99-ж. ћюн-хенде, 1900-03-ж. ƒармштадтта иштеген. 1903-07-ж. ƒюссельдорфтогу көркөм өнөр мектебине жетекчилик кылган. Ѕерлиндеги (1909-12), ќбер-хаузендеги (1921-25), ’ехстеги (1925-26) заводдор м-н ө. ж. курулуштарын тургузган. Ѕ-тин акыркы иштери функционализмдин духунда ишке ашырылган (Ћинцедеги тамеки ф-касы, 1932-36). Ѕ. - европ. жаңы архитектуранын негиз салуучулары-нын бири, анын өнөрканасында Ће  орбюзье, ¬. √ропиус, Ћ. ћис ван дер –оэ сы€ктуу дүйнөгө белгилүү архи-текторлор иштеген.

Ѕ≈–≈«»Ќј - Ѕ——–деги дары€, ƒнепрдин оң куймасы. ”з. 613 км, алабынын а€нты 24 500 км2. ћинск дөңсөөсүнүн тун. -чыг. тарабынан башталып, Ѕорб. Ѕерезина түздүгү аркылуу агат. Ѕашкы куймалары: Ѕорб.  лева, ќльса, ќла (сол), √айиа, —вис-лочь (оң). ∆ылдык орт. чыгымы (ча-тында) 145 м3/сек. Ѕулактардан ж-а кардан куралат. ƒекабрдан апрелге чейин тоңот. „атынан —ергуч д-на чейин (505 км) кеме жүрөт. ∆ээгинен Ѕорисов, Ѕобруйск ш-лары орун алган.

Ѕ≈–≈«»Ќј  ќ–”√” - Ѕ——–деги мамл. корук. Ѕерезина д-нын баш жагында жайгашкан. Ќегизинен кем-четти сактап калуу ж-а көбөйтүү үчүн уюштурулган. ј€нты 76, 5 миң га.  орукта кызыл карагай, кайын, эмен, карагай ж. б. өсөт. ∆ери саздак. ћында сүт эмүүчүлөрдүн 48, куштардын 200дөн ашык түрү мекендейт. —үт эмүүчүлөрдөн багыш, бугу, каман, куну, күрөң аюу, суу күсөн, токой суусары, түлкү, кундуз, койон, тыйын чычкан ж. б. жашайт. Ѕаалуу куштардын ичинен каракур, чил, кекилик көп. Ѕ. к-да кундуздун, кемчеттин ж-а ту€ктуу жаныбарлардын эколо-ги€сыи изилдөө б-ча ил. из. иштери жүргүзүлүп жатат.

Ѕ≈–…ЋЋ (гр. beryllos) - силикаттар тобундагы минерал. ’им. формуласы Be3A]2[Si60i8]. √ексаеон системасында кристаллданат.  атуулугу ћоас шка-ласы б-ча 7, 5-8. —алышт. салы. 2, 6- 2, 8. јйнектей жалтырак. Өңү ар түрдүү: көгүлтүр түстөгүсү - аквамарин, жашылы - изумруд, саргычы - гелио-дор, кызгылты - воробьевит, мала кызгылт же түссүзү ростерит деп аталат. Ѕ. негизинен пегматитте, грейзенде, скарнда кезигет. Ѕ. - бериллий алынуучу негизги руда.  ээ бир кооз түрү кымбат баалуу асыл таш катары колдонулат.

Ѕ≈–»ЋЋ»… (Beryllium), ¬ө -мезгилдик системанын II тобунан орун алган хим. элемент, ат. н. 4, ат. м. 9, 0122, ачык боз түстөгү жеңил металл. “уруктуу бир изотобу (¬в бар. ћеталл түрүндөгү Ѕ-ди 1-жолу 1828-ж. ‘. ¬елер ж-а ј. Ѕюсси бир убакта алышкан. Ѕ. - сейрек учуроочу элемент. јл т284∞—де эрип, 2450∞—де кайнайт. ћеталлдардын ичинен жылуулук сыйымдуулугу ж-а өткөргүч-түгү жогору, электр каршылыгы төмөн, морт металл. Ѕирикмелерде 2 валенттүү. ’им. жактан абдан активдүү, бирок Ѕ. кычкылынын ¬еќ жука кабыгы м-н капталгандыктан, абдан туруктуу. ѕлавик, туз, суюл-тулган күкүрт к-таларында эрийт. ∆ог. темп-рада Ѕ. көпчүлүк металлдар м-н кошулуп, бериллиддерди, азот м-н нитридди Be3N2, көмуртек м-н карбидди '¬е2— пайда кылат. —уутек м-н кошулбайт. —уу кычкылы Be (ќЌ) 2- амфотердүү касиети бар начар негиз. Ѕ. берилл минералынан, Ѕ. фторидин Mg м-н калыбына келтирүү, Ѕ. хдориди м-н натрий хлори-динин аралашмасын электролиздөө аркылуу алынат. јтом реакторлорунда, авиаци€, ракета ж-а космос техникасыпда колдонулат.

Ѕ≈–»ЋЋ»…  џ„ џЋџ, ¬өќ - бериллийдйн кычкылтек м-н бирикмеси, 2570Ү30∞—де эрүүчү ак күкүм. —ууда эрибейт, кислоталар ж-а жегичтер м-н туздар ды пайда кылат. Ѕ. к. бериллийдин суу кычкылын же туздарын ажыратуудан алынат. јл отко чыдамдуу тигелдерди, керамикаларды да€рдоо үчүн, €дролук реакторлордо, рентген техникасында, орг. синтезде катализатор катары колдонулат.

Ѕ≈–»ЋЋ»» –”ƒјЋј–џ - техника м-н экономиканын өнүгүшүнүн учурдагы деңгээлине ылайык, составында казып алууга жарамдуу өлчөмдө бериллий металлы бар тоо тектер же минералдардын чогундусу. Ѕериллий металлы рудада, көбүнчө минералдар түрүндө, кээде тоо тектердин составында изоморфтук аралашма катарында болот. Ѕ. р-н түзүүчү бериллийдин негизги минералдары: берилл (составында ¬еќ 10-12%), фенакит (42-45 %), бертрандит (40-42 %), гельбертрандит (32-35%), хризоберилл (10-20%), гельвин ж-а гент-гельвин (10-12%). Ѕ. р-нын кендери гранит ж-а субщ≈лочтуу гранитоид интрузи€лары м-н байланышып, негизинен постмагмалык процесстерден пайда болот. јлар бериллийлүү гранит пегматиттер (0, 05-0, 09% ¬еќ), гельвиндүү ж-а хризобериллдүү скарндар (0, 1-0, 15%), бериллийлүү грейзендер м-н кварц тарамдары (0, 1-0, 15%) ж. б. сы€ктуу ө. ж-лык маанидеги бир нече типке бөлүнөт.  ендери ———–де (ќ. јзи€,  аз-н ж. б. ), чет өлкөлөрдө ј Ўда,  олум-би€да, Ѕразили€да, “үш. јфрика –есп-касында ж. б. жерлерде бар. јд. : Ѕ е у с ј. ј., √еохими€ берилли€ и генетические типы бериллиевых месторождений, ћ., 1960; √еохими€, минералоги€ и генетические типы месторождений редких элементов, т. 1, ћ., 1964.

Ѕ≈–»Ќ√ ¬итус »онассен (1681-8. 12. 1741) - деңиз са€катчысы, орус флотунун офицери, капитан-командор. ƒани€лык. 1703-ж. орус флотуна кызматка чакырылган. 1724-жылга чейин Ѕалтика ж-а јзов флотторун-да кызмат кылган. 1725-ж. јзи€ ж-а јмериканын аралыгында мойнок же кысык бар экенин далилдөө максатында уюшулган 1- амчатка экспеди-ци€сынын башчылыгына дайындалган. Ёкспедици€  амчатка ж-а „укот-каны жээктей сүзүп, кысыктан өтөт да (кийин Ѕ. ысымы м-н аталган), бирок тумандан жер көрүнбөгөндүктөн, кысыктын бар же жок экенин аныктай алган эмес. 1733-ж. Ѕ. 2- ам-чатка экспедици€сьш башкарып,  амчаткадан “үн. јмерика жэа^өри-не жеткен (1741-ж. 17-июль). јлеут аралдарынын кээ бирлерин ачкан.  айта келе жатып кыштаган аралда (кийин анын ысымы м-н аталган) каза болгон. Ѕ-дин аты м-н “ынч оке-анындагы деңиз, “үш. јл€скадагы мөңгү ж. б. аталган. јд, : Ѕ е р г Ћ. —, ќткрытие  амчатки и экспедиции Ѕеринга, 1725-1742, 3 изд., ћ. -ѕ., 1946; „уковский Ќ., Ѕеринг, ћ., 1961.

Ѕ≈–»Ќ√ ƒ≈Ң»«» -“ынч океандын түн. бөлүгүндөгү деңиз. Ѕатышынан јзи€ (———–), чыгышынан “үн. јмерика (ј Ў), түштүгүнөн јлеут (ј Ў) ж-а  омандор (———–) а-дары курчап жатат. “үндүктө Ѕеринг кысыгы аркылуу „укот деңиаи м-н ту-ташат. ј€нты 2304 миң км2, орт. те-реңд. 1598 м^-{щ терең жери 4191 м). —уусунун орт. көлөмү 3683 миң км3. “үндүктөн түштүккө 1632 км, батыштан чыгышка 2608 км созулуп жатат. ∆ээктери бийик, аскалуу келип, өтө тилмеленген. Ёң чоң булуңдары: јнадырь, ќлютор, Ќортон ж-а Ѕристоль; ири аралдары: џйык Ћаврентий,  а-рагинск, Ќунивак ж. б. ƒеңизге куюучу дары€лардын эң ирилери: јнадырь, ёкон,  ускоквим, јпука.  лиматы түндүгүндө субарктикалык, түштүгүндө мелүүн, февралдын орт. темп-расы түн. жээктеринде -23∞—, түштүгүндө 0∞, -4∞—, августта түндүгүндө 5∞, түштүгүндө 10∞—.  ышында суунун үстүңкү бетинин темп-расы түштүгүндө 2 —, калган бөлүктөрүндө - 1∞—ден төмөн, жайында түндүктө 5∞-6——, түштүктө 9—-10∞—гө көтөрүлөт. “узд. түштүгүндө 33% о, түндүгүндө 32∞/оо- Ѕ. д-нин түн. бөлүгү сент€брдан тоңо баштайт, февраль - мартта муз каптайт, деңиздин түштүгүндө балыктын 240 (камбала, пан-тус, горбушка, кета ж. б. ), түндүгүндө 60 түрү бар. Ѕ. д-де деңиз мышыгы, кадан, тюлень, лахтак, ларга, сивуч, боз кит, горбач, кашалот ж. б. жаныбарлар бар. Ѕ. д-нин трансп. мааниси чоң. ѕорттору: ѕровидени€ (———–), Ќом (ј Ў).

Ѕ≈–»Ќ√  џ—џ√џ-“үн. ћуз океа-нын („укот деңизи) “ынч океаны (Ѕеринг деңизи аркылуу) м-н туташтырып, јзи€ м-н “үн. јмерика ма-териктерин бөлүп турган кысык. “уурасы 35-86 км, тереңд. 42 м. ќкт. - августта жылып жүрүүчү муздар каптап калат.  ысыктын ортосунан ƒиомид а-дары аркылуу ———– м-н ј Ўнын мамл. чек арасы өтөт.  ы-сыкты изилдеген ж-а биринчилерден болуп өткөн са€катчы ¬. ». Ѕерим-дин ысымынан коюлган.

Ѕ≈–»“јЎ¬»Ћ» (Ѕөритов) »ван —оломонович (10. 1. 1885-29. 12. 1974) - сов. физиолог, ———– »јнын (1939), ———– мед. »јнын (1944), √——– »јнын акад. (1941) —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1964). ѕетербург ун-тин бүтүргөн (1910). ќдесса ун-тинде 1915-19-ж. приват-доцент. 1919-жыл-дан “билисидеги ун-ттин проф. 1985-жылдан “билиси ун-тинин алдындагы ‘изиол. ин-тунун директору, 1951-жылдан √——– »јнын ‘изиол. ин-тунда ил. жетекчи. Ѕ-нин негизги эмгектери булчуң ж-а нерв системасынын физиологи€сына арналган. јл мээнин түзүлүшүнүн өзгөчөлүгүн ж-а жог. нерв иш-аракетинин татаал закон ченемин изилдеген. јкыл-эстин ж-а анын түзүлүшүнүн, физиол., пси-хол. ж-а физ. -хим. негизин үйрөнүү б-ча чоң иштерди жүргүзгөн. ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1941), Ћенин ордени, башка 2 орден ж-а медалдар м-н сыйланган. „ыг. : ќб образной психонервной де€тельности животных, ћ., 1966; ѕам€ть позвоночных животных, е≈ характеристика и происхождение, “б., 1968; —труктура и функции коры большого мозга, ћ., 1969.

Ѕ≈–»Ў  ”“” —” - металл кесүүчү станоктордо иштетүүдө тетиктин же аспаптын беришин (жылдырылып берилишин) өзгөртүү үчүн арналган механизм. Ѕериштер өтө так ж-а белгилүү бир закон ченем б-ча (мис, сай чыгаруучу станокто бурама сайдын кадамынын чоңдугуна карата) аныкталат. Ѕ. к. станоктун шпиндели, электр кыймылдаткычы же ылдамдык кутусунун жетелөөчү валы м-н кыймылга келтирилет.  инема-тикасы, конструкци€сы ж-а арналы-шы б-ча Ѕ. к. көп түргө бөлүнөт.  онструкци€сы жагынан Ѕ. к. Ќортон, жылма шпонкалуу, жылма блок-туу, муфталуу (фрикциондук, муш-тумчалуу, электр-магниттик) же "меандр" түрүндөгү кыймыл өткөр-гучтөрдөн турат.  ээде (2¬440 стано-гу) Ѕ. к. вариатор түрүндө да болот. Ѕ. к. - универсалдуу токардык, фрезер ж-а жылмалоочу станоктордун негизги түйүндөрүнүн бири.

Ѕ≈– ≈ (1209-1266) - јлтын ќрдонун ханы (1255-66). ∆учинин үчүнчү ””Ћ”. Ѕатыйдын бир тууганы. Ѕ-нин тушунда јлтын ќрдо ћонгол импери€сына баш ийбей, өз алдынча болуп калган. Ѕ. јктөбөгө Ѕерке-—а-райын курат. јл 14-к-дын 1-жары-мында јлтын ќрдого борбор болот. Ѕ. сурап турган чакта алым салуу үчүн –уста эл каттоо жүргүзүлүп (1257), аны жыйнай турган баскак-тар уюму түзүлөт. Ѕаскактардын зомбулугу нечен жолу көтөрүлүш (Ќов-городдо 1259, —уздалда 1262) чыгышына себеп болгон. Ѕ. 13-к-дын 50-жылдарынын а€гында Ћитвага жортуул уюштурган. Ѕ-нин тушунда јлтын ќрдонун элине ислам дини тарай баштаган.

Ѕ≈– Ћ» ∆орж (12. 3. 1685-ж. - 14. 1. 1753)-англ. философ, субъективдүү идеализмдин өкүлү. ƒвор€н үй-бүлөсүндө туулган. ƒублин ун-тиндө окуган. 1734-жылдан  лойнада (»р-ланди€да) епископ. Ѕ. ар түрдүү заттардын негизи матери€ деген түшүнүк бардык чаташуулардын түйүнү деп билип, аны төгүнгө чыгарууну өзүнө максат кылып койгон. Ѕ. объективдүү дүйнө бизден тышкары өзүнчө жашабай, субъектинин сезүү-лөрүнөн гана турат, ар кандай таа-нып-билүү сезүүдөн башталат, билүүнү бизге сезүүбүз берет деп, нерсе м-н көрүнүштөрдүн объективдүү жашоосун танат. јнын ою б-ча, нерселер дегенибиз - түшүнүктөр, ал эми түшүнүктөр акыл-ойдон тышкары боло албайт. ћына ушундан келип "жашоо" дегенибиз - кабыл алы-, нуу деген жобосун сунуш кылат. Ѕ. динди актап, "жаратылыштын закондору" кудайдын жасаган эрежеси, анын эч бир объективдик мазмуну жок деп түшүндүрүүгө аракеттенет. ќшентип, 18-к-дын 1-жарымыида философи€ м-н илимдеги иде€лык күрөштө Ѕ. реакц. позици€да туруп, прогресске каршы чыккан. 19-к-дын а€гында - 20-к-дын башында Ѕ-дин субъективдик реакц. философи€сын ил. терминдер м-н жаап-жашырып, жаңыртып жандандырмакчы болгон Max м-н јвенариустун философи€сынан өтө реакци€чыл ж-а зы€ндуу экендигин ¬. ». Ћенин өзүнүн "ћатериализм жана эмпириокритицизм" деген эмгегинде катуу сынга алды.

јв. : Ћенин ¬. »., ћатериализм жана эмпириокритицизм, „ыг., кырг. 1-бас, 14-т. ; »стори€ философии, т. 1, ћ., 1957; Ѕогомолов ј. —,  ритика субъективно-идеалистической философии ƒш. Ѕеркли, ћ., 1959.

Ѕ≈– Ћ»…, беркелий (лат. ¬егке-lium), ¬к - актиноиддерге кирүүчү радиоактивдүү хим. элемент, ат. н. 97. јны 1949-ж. амер. окумуштуулар —. “омпсон, ј. √иорсо, √. —иборг син-тездеп алган. Ѕ. Ѕеркли (ј Ў) ш-нда ачылгандыктан, ушундай аталган. “уруктуу изотобу жок. Ѕир кыйла туруктуусу 247¬к. Ѕ. бирикмеле-ринде 3 валенттүүлүктү көрсөтөт.

Ѕ≈– ќ¬ ѕавел Ќаумович [2(14). 12. 1896-9. 8. 1969]-орус совет ад-тчы-сы. ———– »јЌџЌ мүчө-корр. (1960), Ћенинград ун-тинин проф. »л. эмгектери 1925-жылдан жары€лана баштаган. Ѕ-дун 18-кылымдагы орус ад-ты, CCCF элдеринин ад-ты, театрдын ж-а журналистиканын тарыхы, библ. маселелери б-ча маанилүү эмгектери бар. Ќегизгилери: "Ћомоносов жана анын мезгилиндеги адабий талаш-тартыштар" (1936), "ќрус журналис-тикасынын тарыхы" (1952), "XVIII кылымдагы орус адаби€тын үйрөнүүгө киришүү" (1-бөлүм, 1964). Ѕ. ———– элдеринин ад-тын изилдөөгө да дайым көңүл бөлүп келген. јсыресе "ћанас" эпосундагы патриоттук иде€-лао ж-дө макалалар жазган. „ыг. : јлтайский эпос и "ћанас". Ѕибл. указатель литературы о "ћанасе" (совм. с Ё.  . —агидовой), в сб. :  иргизский героический эпос "ћанас", ћ., 1961.

Ѕ≈–Ћ»Ќ - √ермани€нын 1871-1945-жылдагы борбору. Ўпре д-нын ’а-фель (Ёльба алабы) д-на куйган жеринде.  лиматы мелүүн, нымдуу: €нвардын орт. темп-расы 0-0, 6∞— ∆аан-чачындын жылдык саны 587 мм. Ѕ. 1307-ж. эки кыштактын биригиши-нен пайда болгон. 1486-жылдан Ѕран-денбургдун (кийинчерээк ѕрусси€-нын) борбору. 1848-49-ж. √ермани€-даты рев-€нын борборлорунун бирине айланган. ѕрусси€нын башчылыгы астында √ермани€нын бир мамлекетке баш кошуусунан кийин √ерм. импери€сынын борбору ж-а ө. ж-луу при шаары болуп калат. 19-к-дын а€гынан тартып немец жумушчу кыймылынын эң маанилүү борборлорунун бирине айланат. 1918-ж. Ќо€брь рев-€сынын учурунда Ѕ-де √ермани€ респ-касы жары€ланып, Ѕ. анын борбору болот. 1918-жылдын 30-декаб-рынан 1919-ж-дын 1-€нварына чейин Ѕ-де √ермани€ компарти€сынын уюмдаштыруу съезди өткөн, андан кийинки жылдары да немец пролетариаты-нын массалык рев-€чыл чыгуулары болуп турган. 1933-45-ж. гитлердик "үчүнчү рейхтин" борбору болгондугуна карабастан, анда антифаш. кыймыл токтогон жок. 2-дүйн. согуш мезгилинде (өзгөчө 1943-45) Ѕ. катуу кыйроого учураган. 1945-ж. 30-апрелде сов. жоокерлер рейхстагдын үстүнө  ызыл “уу илишип, 2-майда шаарды толугу м-н ээлешкен [к. Ѕерлин операци€сы (1945)]. 8-майда Ѕ-де фаш. жогорку командачылыктын өкүлдөрү кыңк этпей багынып берүү ж-дөгү актыга кол коюшкан. Ѕ-де согуш бүткөндөн кийин союздаштар-дын аскердик администраци€сынын жог. органдары турган ж-а ал сов., амер., англ. ж-а франц. секторлорго бөлүнгөн. ∆еңилген √ермани€га карата союздаштардын ѕотсдам конференци€сында (1945-ж. 17-июль- 2-авг. ) биргелешип жүргүзүлүүчү са€сатынын са€сий, экон. принциптери ж-а √ермани€ мындан ары коңшула-рына, о. эле бүткүл дүйнөдөгү тынчтыкка коркунуч келтире албагандай болсун үчүн зарыл чаралар белгиленди, (к. ѕотсдам конференци€сы 1945). 1946-ж. 21-22-апрелде Ѕ-де √ермани€нын соц. бирдиктүү парти€сынын уюмдаштыруу съезди болгон. „ыг. Ѕ-де (сов. сектор) бүткүл „ыг. √ермани€дагыдап эле рев-€чыл олуттуу кайра куруулар жүзөгө ашырылды. Ёски мамл. аппарат жок кылынып, анын ордуна башкаруунун чыныгы демокр. органдары түзүлдү. Ѕирок бат. державалары Ѕ-ди окку-паци€лоого катышуу ж-а аны башкаруу үчүн өздөрүнө берилген укуктарды кы€наттык м-н пайдаланыш-ты. Ѕул Ѕ-дин ƒемократи€лык Ѕ. ж-а Ѕатыш Ѕ. болуп бөлүнүшү-нө алып келди. Ѕат. державалардын ырк бузган мындай иштерине жооп катарында 1948-ж. 30-ңо€брда эмгекчилердин ыкты€ры м-н Ѕ-дин сов. секторунда демокр. магистрат түзүлдү. 1949 ж. 7-окт€брда √ермани€ ƒемокр. –есп-касы жары€ланып, анын борбору Ѕ. болуп калды. 19-к-дын орто ченинен баштап Ѕ. ири ө. ж. борборуна айланды. 1939-ж. √ермани€нын бардык ө. ж. өндүрүшүнүн 8, 7% Ѕ-де өндүрүлгөн. ћында бүткүл өлкөдөгү электр тех. ж-а машина куруу, оптика мех. ө. ж-ла-ры топтолгон. Ѕ-де о. кылымда көбүнчө готика стилинде тургузулган чиркөөлөр болгон. 18-к-да ж-а 19-к-дын башында түз көчөлөр, кең а€нттар (”нтер-ден-Ћинден) салынган. Ѕарокко стилинде ÷ейхгауз (азыр Ќемең тарыхынын музейи), 18-к-дын классицизм стилинде ќпера театры, ун-т, Ѕранденбург дарбазасы ж-а 19-к-да классицизм стилинде ƒрама театры, Ёски музей ж. б. курулган. 19-к-да 20-к-дын башында шаар четинде жумушчулар жашай турган р-ндор, ортосуна өкмөт мекемелери (ратуша, рейхстаг), ондогон завод-фабрика, кинотеатр курулган.

јӨ. : —оветский —оюз и берлинский вопрос (ƒокументы), в. 1-2, ћ., 1948-49;  рымский ћ., Ѕерлинский вопрос, ћ., 1958.

Ѕ≈–Ћ»Ќ - √ермани€ ƒемокр. –есп-касынын са€сий, экономикалык, илимий ж-а маданий борбору. Ўпре д-нын боюнда жайгашкан. ј€нты 403 км2, калкы 1088 миң (1972). √ƒ– түзүлгөндө (1949) Ѕ-де респ-канын борб. органдары жайгашкан. √—Ѕѕ Ѕ нын "Ѕерлинди калыбына келти-рүүнүн улуттук программасын" (1951) турмушка ашыруу үчүн элдик бийлик согушта катуу жапа чеккен Ѕ-ди кайра тургузуу жагынан көп иш кылды. Ѕ-де борбордук мамл. органдары м-н катар √ƒ–деги бардык са€сий парти€лардын, профсоюздардын, жаштардын ж. б. массалык уюмдардын борб. органдары турат. Ѕ-де бир катар эл аралык маанилүү съезддер, конф-€лар, сл≈ттор болуп өткөн. Ѕ. - дүйнөдөгү эң кооз шаарлардын бири; √ƒ–дин т. ж., аба ж-а суу жолдорунун тоому. »ри индустри€дуу шаар. јнын негизги тармактары: электр тех., тамак-аш, трансп. машина куруу, хими€, жеңил ө. ж. √ƒ–дин ћин. —оветинин чечими б-ча (1964), борборду кайра куруу жагынан бир топ маанилүү чаралар ишке ашырылды. Ѕ-де бир нече ө. ж. мекемеси кайрадан курулуп, миңдеген архит. эстеликтер калыбына келтирилди. 1960-жылдары ”нтер-ден-Ћинден көчөсүндө, ћаркс-Ёнгельс-плац, јлександерплац а€ттарында бийик жаңы үйлөр курулду. Ћенин-плаң а€нтында көп кабаттуу туракжай имараттары, ¬. ». Ћениндин эстелиги ж-а “рептов паркында —ов. јрми€нын жоокерлерине эстеликтер тургузулган. Ѕ-де жог. ж-а атайы орто окуу жайлары, ил. из. мекемелери көп. јнда √ƒ–дин ил. из. совети, »јсы, ин-ттар, √умбольдт атн. ун-т,  . ћаркс атн. ∆огорку парт, мектеп, китепканалар, музейлер, театрлар, обсерватори€, 300парк бар.

Ѕ≈–Ћ»Ќ Ѕатыш - са€сий жагынан ө. гөчө шаар. Ѕ. Ѕ. Ўнре д-пын ’афелъ д-на куйган жеринде. ј€нты 479 км2.  алкы 2, 1 млн (1970). Ѕ. Ѕ. 12 шаардык р-нго бөлүнөт. Ѕерлинди биргелешип оккупаци€лоо ж-а башкаруу ж-дөгү келишимди бузган бат. дер-жаваларынын сепараттык са€сатынын натыйжасында шаардын 2ге бөлүнүшүнөн кийин өзгөчө са€сий бирдик катары Ѕ. Ѕ. негизделген (к. Ѕерлин, √ермани€нын 1871-1945-жылдагы борбору). Ёкономикасынын өнүгүшү жагынан Ѕ. Ѕ. √ƒ–ден артта турат. Ёкон. абалдын оордугу ж-а са€сий келечегинин белгисиздигп Ѕ. Ѕ-деги калктын көбүн √ƒ– ж-а соң. өлкөлөр м-н мамилени жакшыртуу, байланыш түзүүнүн туура экендигине ынандырып жатат. 1953-ж. 17-июнда Ѕ. Ѕ-де √ƒ–дин борборунда контррез-€чыл козголоң уюштурууга аракет жасалган. Ѕ. Ѕ-де бузуп-жар-гыч, чалгындоо уюмдары көп, анда радио м-н теле көрсөтүү дайыма √ƒ–ге кас пропаганданы жүргүзүп келатат. Ѕ. Ѕ-де абалды нормалдаштыруу ж-дө ———– ћ-Ќ √ƒ– бир нече жолу сунуш киргизди. Ѕирок бул сунуштарды бат. державалары четке кагып келе жатат. √‘–дин ж-а анын Ќј“ќ б-ча союздаштарынын √ƒ–ге ж. б. соң. өлкөлөргө Ѕ. Ѕ. аркылуу жүргүзүп жаткан агрессчил аракеттерине байланыштуу √ƒ–дин өкмөтү 1961-ж. августта Ѕ. Ѕ-дин чек арасын бекемдеп, ар кандай бүлдүргүч иштерди жаса-ганына тоскоол болуучу чараларды көрдү. ———–, √ƒ– ж. б. соң. өлкөлөр √‘–дин Ѕ. Ѕ-ге законсуз умтулуу-суна каршы ырааттуу күрөшүп келе жатышат. ———– м-н √ƒ– ортосундагы договор (1964-ж. 12-июнь) б-ча Ѕ. Ѕ. өз алдынча са€сий бирдик катары каралган. Ѕ. Ѕ-дин са€сий парти€лары: —о ци-ал-демократи€лык парти€ (1945), ’ристиандык-демо-к р а т и € л ы к союз (1945), Ёркин демократи€лык парти€, ” л у т т у к-демокра ти€ дык парти€ (1^67), Ѕатыш Ѕерлин социалисттик бирдиктүү парти€сы (1962). —огуштан кийин Ѕ. Ѕ-дин экономикасы ј Ў, јнгли€, ‘ранци€нын жүргүзгөн са€сатына байланыштуу дурус өнүгө албады. Ѕуга согуштан кийин Ѕ. Ѕ-деги бир катар ө. ж. ишканаларынын Ѕат. √ермани€га көчүрүлүшү, жумушчу күчүнүн жетишсиздиги ж-а √ƒ– м-н карым-катнашы-нын жоктугу да себеп болду. Ѕ. Ѕ-дин экономикасы негизинен Ѕат. √ерм., амер. ири монополисттердин карамагында. 1945-жылдан кийин ө. ж-нын структурасы бир топ өзгөрдү. Ө. ж. негизинен согушка чейинки деңгээлге жетти, бирок ө. ж-нын кээ бир тармактары (электр тех., кийим тигүү) согушка чейинкиге караганда, төмөндөп кеткен. Ѕ. Ѕ-ди калыбына келтирүү, кайра куруу б-ча бир катар аракет жасалып, жаңы турак жайлар, курулуштар пайда болду: Ўиллер театры, јмер. мемориалдык китепка-насы ж. б. –ейхстаг имараты м-н Ѕельвю сарайы калыбына келтирилген, “иргартен паркында Ѕерлинди бошоткон жоокерлерге эстелик тургузулган, Ѕ. Ѕ-де ун-т, жог. мектептер, ин-ттар ж. б. бар.

Ѕ≈–Ћ»Ќ  ќЌ√–≈——≈ (1878) - –осси€ м-н “урци€ ортосундагы 1877- 78-жылдагы согушту бүтүргөн —ан-—тефано тынчтык договорунун шарттарын кайра кароо үчүн чакырылган эл аралык конгресс. Ѕуга –осси€нын, јнгли€нын, јвстри€-¬ен-гри€нын, √ермани€нын өкүлдөрү, о. эле ‘ранци€ м-н »тали€нын делега-ци€лары катышкан. 1(13)-июлда Ѕерлин трактатына кол коюлуп, —ан-—тефано договорунун шарттары өзгөртүлгөн: ошол договор б-ча Ѕолгари€нын составына кирген ћакедони€ “урци€га кайтарылган; автономи€ алган Ѕолгари€нын терр-€сы жарымынан көбүрөөк кыскарган; түш. Ѕалкандын болгарлар жашаган аймагында автономи€луу деп саналган, бирок чынында султанга көз каранды „ыг. –умели€ мамл-ти түзүлгөн; —ерби€, „ерногори€, –умыни€ көз каранды эмес өлкөлөр деп жары€ланган; јвстри€-¬енгри€ Ѕосни€ м-н √ерцеговинаны оккупаци€ кылууга "укук" алган. –осси€нын карамагында  орс ж-а јрдаган округ-дары, Ѕатум ш. м-н Ѕессараби€нын түш. тарабы калган. Ѕ. к-нин бул бү-түмдөрү Ѕалкан согушуна (1912-13) дейре күчүндө турган. у

Ѕ≈–Ћ»Ќ ќѕ≈–ј÷»я—џ (1945) - —оветтер —оюзунун ”луу јта ћек. сотушунун (1941-45) убагындагы 2-Ѕелорус (—ов. —оюз. ћаршалы  .  . –окоссовский), 1-Ѕелорус (—ов. —оюз. ћаршалы √.  . ∆уков), 1-”к-раина (—ов. —оюз. ћаршалы ». —.  онев) фронтторунун 16-апрелден 8-майга чейинки чабуул коюу операци€сы. —ов. аскерлер 1945-жылдын €нв. -мартында „ыг. ѕрусси€, ѕольша ж-а „ыг. ѕомерани€дагы душмандын ири күчтөрүн талкалап, кеңири фронт м-н ќдер ж-а Ќейсе д-ларына чыгышып, √ермани€ жерине терең кирип барышты. јл эми англ., амер. аскерлер душмандын катуу каршылыгына учурабай алдыга тез жылышты. јнткени гитлерчилер союз-даштардын келишпестигинен пайдаланып, англ. -амер. башкаруучу чөйрөлөр м-н сепараттык тынчтык түзүүгө умтулган ж-а бардык күчүн сов. аскерге каршы жумшап, Ѕерлинге кире бериште аны токтотмокчу болгон. Ќемең фашисттер командова-ниеси Ѕерлин багытына ген. -полк. √. ’ейнрици башкарган арми€лардын "¬исла" тобунун ири группировка-сын ж-а ген. -фельдмаршал ‘. Ўернер башкарган "Ѕорбор" арми€лар тобунун 4-танкалык ж-а 17-арми€ларын топтоду. Ѕерлинди коргоо үчүн ќдер ∆-а Ќейсе д-ларынын бат. жээкте-ринде аралыгы 20-40 км ге жеткен « катар коргонуу тилкесин түзүштү. Ўаардын өзү да 3 катар туюк курчоого алынын, көчөлөрү ченке ай-ландырылып, баррикадалар курулду. Ѕерлинге чабуул коюу үчүн сов. командование 2, 5 млн. адам, 41600 замбирек м-н мином≈т, 6250 танка ж-а өзү жүрүүчү замбирек, 7500 самолет топтоду. Ѕ. о. 16-апрелде башталды. —ов. аскерлердин соккуларына гитлерчилер канчалык жанталашып каршылык көрсөтүшсө да, туруштук бере алышкан жок. 1-Ѕелорус ж-а 1-”кр. фронтторунун аскерлери душмандын коргонуусун бузуп, Ѕерлинди түн. ж-а түш. тарабынан айланып өтүп, 24-апрелде анын түш. -чыг. четинен биригишти. 25-апрелде бул фронттордун аскерлери  етцик р-нун-да жолугушуп, душманды курчоого алышты. 1-Ѕелорус ж-а 1-”кр. фронтторунун аскерлери Ѕерлиндин түш. -чыгышында курчоого алынган душмандардын группировкасын 1-майда талкалап бүтүштү. 21-апрелдеп 2-майга чейин Ѕерлиндин көчөлөрүндө күндүр-түндүр салгылашуулар болуп “”–ƒ”- ƒушман айыгышкан каршылык көрсөттү. Ѕирок 30-апрелде ген. -полк. ¬. ».  узнеңовдун 3-арми€сы рейхстагды алуу үчүн салгылашуусу баштап, ошол күнү кечинде рейхстаг алынып, анын төбөсүнө сержанттар ћ. ј. ≈горов м-н ћ. ¬.  антари€ ∆еңиш “уусун сайышты. 2-майдын таңында Ѕерлин гарнизонунун калган аскерлери биротоло талкаланып, саат 15те Ѕерлин коргонусунун начальниги ген. ¬ейдлинг баш болгон душман аскерлери туткунга алынды. —ов. аскерлер батыштагы чабуулун улантып, 1-”кр. фронтунун аскерлери 25-апрелде –иза м-н “оргау р-ндо-рунун тегерегинде амер. 1-арми€нын алдыңкы бөлүктөрүнө жолугушту. 7-майда 1-Ѕелорус фронтунун аскерлери Ѕат. ѕомерани€да ж-а ћаклен-бургда жеңиштүү чабуулдарын улантып олтуруп, 4-майда Ѕалтика жээгине, ¬исмар, Ўверин ж-а Ёльде д-нан чыгышып, англ. аскерлер м-н кездешти. 4-5-майда ¬оллин, ”зедом ж-а –юген а-дарын бошотушуп, 9-майда немең фашист аскерлеринин капитул€ци€сын кабылдоо үчүн ƒа-ни€нын Ѕорнхольм а-ына өтүшкөн. Ѕ. о-нын жүрүшүндө сов. аскерлер душмандын жөө аскерлеринин 70, танкалык 12 ж-а механикалашкан 11 дивизи€сын толук талкалап, 480 миңге жакын адамын туткунга алышкан. Ѕ. о-сында сов. аскерлердин өлгөнү, жарадар болгону ж-а дайынсыз жоголгону 304 миңден ашык адам болду; 2156 тапкасын ж-а өзү жүрүүчү замбирегин, 1220 замбирегин, мино-м≈тторун ж-а 527 самолетун жоготту. Ѕ. о-сын а€ктап, сов. аскерлер союздаштардын аскерлери м-н бирдикте немец фашист согуш машинасын биротоло талкалады. 8-майда √ермани€нын командованиесинин  ейтель башчылык кылган өкүлдөрү √ермани€нын кыңк этпей багынып бергендиги ж-дөгү актыга кол коюшту.

јд. : 50 лет ¬ооруженных —ил ———–, ћ., 1968; »стори€ ¬еликой ќтечественной войны, 1941-1945, т. 5, џ, 1964; ∆ у   о в √.  ., ¬оспоминани€ и размышлени€, ћ., 1969;  онев ». —, —орок п€тый, ћ., 1966.

Ѕ≈–Ћ»Ќ ѕј “џ—џ - √ермани€нын, »тали€нын ж-а япони€нын өкүлдөрүнүн 1940-ж. он жылга түзгөн агрес-си€чыл союз ж-дөгү договору. ƒого-ворго 27-сент€брда Ѕерлинде кол коюлган. »мпер. « мамлекет дүйнөнү кайра бөлүштүрүүнү көздөгөн. √ермани€ м-н »тали€ ≈вропада, япони€ јзи€да "жаңы тартипти" орнот-мокчу; анын катышуучулары бири бирине са€сий экон. ж-а согуштук жардам көрсөтүүгө милдеттенишкен. Ѕ. п-на √ермани€га көз каранды болгон ¬енгри€нын (1940-ж. 20-но€б. ), –умыни€нын (1940-ж. 23-но€б. ) ж. б-дын өкмөттөрү да кирген. ёгослави€нын жаңы өкмөтү пактыга кошулуу актысын бекитпей койгон.  ийинчерээк ага ‘инл€нди€, »спани€, “аиланд, ’орвати€нын, ћаньчжоу-√о-нун марионеткалык "өкмөттөрү",  ытайдагы ¬ай ÷зин-вэйдин "өкмөтү" кошулган. Ѕ. п. агрессорлордун ———–ге кол салуу планы м-н тыгыз байланышта болгон. 2-дүйн. согушта (1939-45) фаш. блоктун талкаланы-шы Ѕ. п-нын жоюлушуна алып келди.

Ѕ≈–Ћ»Ќ ”Ќ»¬≈–—»“≈“» √умбольдт атындагы - √ƒ–деги эң ири ун-ттердин бири, ил. борбору. 1809-ж. негизделип, ага биринчи ¬ильгельм фон √умбольдт жетекчилик кылган. Ѕ. у-нде 7 ф-тет болгон, ага ѕотсдамдагы астрон. обсерватори€ ж. б. ил. мекемелер кирген. 1887-ж. чыгыш тилдери б-ча бөлүм ачылган. Ѕ. ун-тинде  . ћаркс (1836-41) окуган, ‘. Ёнгельс лекци€ларга (1841-жылдан кийин) катышкан. јнда атактуу физиктер ј. Ёйнштейн, Ё. Ўр≈дингер, ћ. ѕланк, ¬. Ќернст иштеген. 1968- 69-окуу жылында 9 ф-тет, 1900 окутуучу, 14 миң студент болгон.

"Ѕ≈–Ћ…Ќ-–»ћ ќ√”" - √ермани€ м-н »тали€нын согуштук-са€сий союзу; Ѕерлин келишиминин (1936-ж. 25-окт. ) негизинде түзүлгөн.  елишим 5 пункттан турат. јнда тараптар тышкы са€сат жагынан позици€ла-рынын төп келердигин белгилешкен; Ѕалканда ж-а ƒунай д-нын бассей-нинде экспанси€ чөйрөлөрүн чектөөгө макул дашышкан; »спани€дагы фаш. козголоңчуларга берилүүчү согуштук жардамды күчөтүүнү белгилешкен. "Ѕ. -–. о-нун" түзүлүшү агрессорлордун 2-дүйн. согушту да€рдоо ж-а таңуулоо жолунда маанилүү учур болгон. "Ѕ. -–. о-нан" кийин √ерм. м-н япони€ "јнтикоминтерн-дик пактыга" кол коюшкан (1936-ж. 25-окт. ). 1937-ж. 6-но€брда ага »тали€ кошулган. ———–дин ж-а анти-фаш. коалици€дагы башка мамлекеттердин 2-дүйн. согушта жеңип чыгышы "Ѕ. -–. о-нун" жоюлушуна алып келген.

Ѕ≈–Ћ»ќ« √ектор Ћуи (11. 12. 1803- 8. 3. 1869) - француз композитору, белгилүү дирижер ж-а музыка изилдөөчү, жазуучу. ѕариж консервато-ри€сын бүтүргөн (1830). "—ардана-нал" кантатасы үчүн –им сыйлыгын алган (1830). —имф. музыканы театр-лаштырууга умтулган.  өрүнүктүү чыг-лары: "‘антастикалык симфони€" (1830), "–еквием" (1837), "–омео жана ∆ульетта" (1839), "‘ауст-ту айыптоо" оратори€сы (1846), "“ро-€ндыктар  арфагенда" (1855-59) ж. б. Ѕ. дириж≈рлук кылуу б-ча –. ¬агнер м-н бирге жаңы мектепке негиз салган. Ѕ. музыкадагы романтизмдип ашкере маалым өкүлдөрүнөн. јл новатор катары музыкага форма, гармони€, инструментовкалоо б-ча көп жаңылыктар киргизген.

јд : —оллертинский »., Ѕерлиоз [« изд. ], ћ., 1962.

Ѕ≈–ћј - 1) топурак плотинанын, т. ж-го төгүлүүчү шагылдын, канал-дын жантаймасындагы тектирче. јл жантайманын бекем болушу ж-а аны жамгыр, кар суулары жууп кетпесин үчүн жасалат.  арьерлерде туурасы 8-15 м болгон трансп. Ѕ. ж-а карь-ердин капталдарынын урашын сактай турган коргогуч Ѕ. («-5 м) курулат. 2) ќкоп казганда сыртка ыргытылган топурак кайра ичине түшпөсүн үчүн окоп м-н топурактын ортосунда кал-тырылуучу тилкечө (туурасы 10 см).

Ѕ≈–ћ≈“ - тузсуз ж-а туздуу суулар-да жашаган кээ бир үлүлдөрдүн катуу кабыгы м-н ички жука кабыгы-нын аралыгында пайда болуучу күмүштөй жалтырап, кубулуп туруучу саргыч түстөгү катуу, тоголок заттар. ќшол эки кабыктын арасына майда кумга окшогон катуу заттар кирип, денесин өйкөп дүүлүктүргөндө, катуу ж-а ички кабыгы бөлүп чыгарган көмүр кычкыл кальций м-н аралашып Ѕ. пайда болот. јлар өтө кооз келип, шакек, сөйкө, билерик, чачпак, чолпу сы€ктуу буюмдарды кооздоо үчүн пайдаланылат. Ѕ. таруудай-дан көгүчкөндүн жумурткасындай көлөмдө болот. јл көлөмүнө, салмагына карата бааланат. ƒеңиз Ѕ. ѕерси€ булуңу,  ызыл деңиз, япони€, Ўри-Ћанка јвстрали€ жээктеринен; тузсуз суу Ѕ.  арели€, ћурманск, јрхангельск, џ. „ыгыштан алынат.

Ѕ≈–ћ≈“ ћ” ”–” -бийик тоолордо жашаган чоңдугу таранчыдай, түсү көгүш, канаттарында кулпунган кызгылт жүндөрү бар чымчык, к. ћукур-лар.

Ѕ≈–ћ≈“„≈Ќƒ≈– - деңизде ж-а тузсуз сууда жашоочу кош капкалуулар классымдагы үлүлдөрдүн жалпы аты. ƒеңизде жашоочу Ѕ-дин кош капкалуу, симметри€луу кабыктары бар, алды жагы жумуру, арт жагы бир аз сүйрүрөөк. ћис, Margaritifera ypyy-суна кирген Ѕ-дин кабыгынын диаметри 30 см ж-а- салм. 10 кг га жетет. ∆ылуу деңиздерде 100 жылга чейин жашайт. “узсуз сууда жашоочу Ѕ. ≈вропадагы, „ыг. јзи€дагы ж-а “үн. јмерикадагы; ———–дин “үн. ≈вропа бөлүгүндөгү,  амчатка ж-а —а-халиндеги дары€ларда кездешет. Ѕ-дин седеп кабаты түрдүү кооз буюмдарды (топчу, мончок) жасоодо пайдаланылат.

Ѕ≈–ћ”ƒ ј–јЋƒј–џ - јтлантика океанындагы коралл аралдарынын (300гө жакын) тобу. “үн. јмерика материгинен 900 км чыг. тарапта. ”луу Ѕритани€нын колопи€сы. ј€нты 53, 3 км2.  алкы 52 миң (1970), бермуддар. јдмин. борбору - √амильтон.  лиматы тропиктик, нымдуу. Ёң суук мезгилинин (март) орт. темп-расы 16, 7∞—, эң жылуу учурда (август) 26, 7∞—, жылдык жаан-чачыны 1350 мм ге чейин. Ѕалык уулоо, туризм өнүккөн.  урорттор бар. Ѕ≈–Ќ - Ўвейцари€пын борбору. јаре д-нын өйүз-бүйүзүндө.  алкы 168* миң (1970). 1191-ж. негизделген. 1218-ж. импери€лык эркин шаар болуп, 1353-ж. Ўвейцари€ конфедөра-ци€сына кирген. 1415-ж. јаргауну, 1536-ж. ¬ону (¬аадт) өзүнө кошуп алган. 1528-ж. Ѕ-де –еформаци€ жүргүзүлгөн. Ѕюргерлер, Ѕ-ге баш ийген плебейлер ж-а дыйкандардын 17-18-к-дагы патрицийлерге каршы жүргүзгөн күрөшү (1653-жылдагы ƒыйкандар согушу, 1723-жылдагы көтөрүлүш, 1749-жылдагы √енци заговору) ырайымсыздык м-н басылган. Ѕ-ди француздар ээлегенден кийин (1798), шаардагы бийлик бурж. элементтердин колуна өткөн, јаргау м-н ¬о көз каранды эместик укугун алышкан. 1813-ж. патршщйлердин бийлиги калыбына келген (1830-жылга чейин бийлеген). 1848-жылдан Ўвейцари€нын борбору. 20-к-дын башында рев-чыл орус эмиг-ранттарынын борборлорунун бири. Ѕ-де ¬. ». Ћенин жашаган ж-а иштеген (1914-ж. сент. -1916-ж. февр. ). 1915-ж. 27-февралдан 4-мартка чейин Ѕ-де –—ƒ–ѕнин чет өлкөлөрдөгү секци€ларынын конф-€сы өткөрүлгөн. Ѕ. - транзиттик мааниси бар ири трансп. тоому. јнда эл аралык бир топ уюмдар (Ѕүткүл дүйн. почта союзунун бюросу, Ёл аралык теле байланыш союзу, Ёл аралык трансп. союзу ж. б. ) иштейт. Ёлектр-тех. так машина жасоо (телефон, электр аппаратура, полигр. машиналары ж. б. ), кездеме токуу, тамак-аш, жыгач иштетүү ө. ж-лары бар. Ёл аралык туризмдин ири борбору. ”ниверситет (1834-ж. негизделген), Ўвейцари€ улуттук китепканасы, музейлер, соңку готикалык ыйык ¬инцент собору (1421-1588) ж-а ратуша (1406-17) сы€ктуу архит. эстеликтер бар.

Ѕ≈–Ќ »Ќ“≈–Ќј÷»ќЌјЋџ - Ѕерн ш-нда 1919-ж. «- 10-февралда өткөн конф-€да с. -д. парти€лардын социал-шовинизм, оппортунизм позици€сында турган лидерлери негиздеген эл аралык уюм. Ѕ. и. јвстри€, јргентина, Ѕолгари€, ¬енгри€, √ермани€, ƒани€, »тали€, Ќидерланддар, ѕалестина, ”луу Ѕритани€, ‘инл€нди€, ‘ранци€, „ехословаки€, Ўвейцари€ ж-а Ўвеци€нын с. -д. парти€ларын бириктирген. јнын 3 конф-€сы јмстердамда (1919, апр. ), Ћюцерндө (1919, авг. ), ∆еневада (1920, июль - авг. ) өткөн. Ѕ. и-нын лидерлери ( . я. Ѕрантинг,  .  аутский, Ё. Ѕерн-штейн, ѕ. –енодель ж. б. ) 1914-ж. кыйроого учураган 2-»нтернационал-ды калыбына келтирүүгө, рев-чыл ж-а коммунисттик кыймылдын өсүшүнө,  оминтерндин түзүлүшүнө тоскоолдук кылууга умтулушкан. јлар —ов. –осси€дагы пролет, диктатурасына каршы чыгышып, бурж. демократи€ны дацазалашкан. ¬. ». Ћенин Ѕ. и-нын жол башчыларын катуу сынга алган. Ѕ. и. 1923-ж. май айында ¬ена интернационалы м-н биригип, —оц. жумушчулар интернационалына айланган.

јд. : Ћенин ¬. »., „ыг., кырг. 1-бас, 29-т.

Ѕ≈–Ќј–  лод (12. 7. 1813-10. 2. 1878)-франц. физиолог ж-а патолог, азыркы физиол. ж-а эксперименттик патологи€га негиз салуучулардын бири. ѕариж »јнын мүчөсү (1854). ѕариж ун-тин (1839) бүтүп, ‘. ћа-шандйнин лаборатори€сында иштеген. 1854-жылдан ѕариж ун-тинин жалпы физиол., 1868-жылдан “абигый тарых музейиндеги салыштырма физиол. ка-федрасынын жетекчиси. 1843-ж. 1-жо-лу шилекей безинин секреци€лык нервинин анатоми€сы ж-а физиологи€сы ж-дөгү эмгегин жары€лаган. ”йку безинин ж-а боордун иштери б-ча изилдөөлөр жүргүзгөн. Ѕ. угле-воддук алмашууну изилдеп, аны жөнгө салууда боор ж-а борбордук нерв системасы катышаарын аныктаган. 1853-ж. Ѕ. бүткүл кан айлануу системасын ж-а дененин бөлүктөрүн кан м-н камсыздандырууну жөнгө салууга катышуучу симпатикалык нерв системасынын кан тамырды кыймылда-туучу функци€сын ачкан.

Ѕ≈–Ќј– “ќ√”, диа динамикалык ток (медицинада)-50- 100 гц жыштыктагы электр тогу. јл белгилүү бир формадагы импульс түрүндө болот. Ѕ, т. оорулуу адамга түрдүү дарылык таасирин тийгизет.  у€цда, муун ж-а нерв сезгенгенде, алардын айыгышына көмөк берет. Ѕул методду француз врачы ѕ. Ѕер-нар киргизген (1946).

Ѕ≈–Ќ— –оберт (25. 1. 1759-21. 7. 1796)-Ўотланди€ акыны.  едей-дый-кан үй-бүлөсүнөн чыккан. ∆аштайынан жакырчылык турмуштун каарын көргөн. Өз алдынча окуп билим алган. Ўотланди€нын элдик ырларына шыктанып, 15 жашынан ыр жаза баштаган. ∆ерг. чиркөөнүн төбөлдө-рүн келекелеген "Ёки койчу" (1784), "—опусунган ¬иллинин намазы" (1785) деген сатиралык поэмалар жазган. " өбүн эсе шотланди€ диалек-тисинде жазылган ырлар" (1786) деген биринчи китеби аны атак-дацкка бөлогөн. Ўотланди€нын муз. ж-а поэтикалык фольклорун чогултуп чыгарган. –ев-€лык доордун алдыңкы адамы Ѕ. фольклорду агартуучулук гуманизм м-н реализмдин духунда кайра иштеп чыккан. јнын лирика-сындагы негизги жанр - ыр (песн€). јнын ырлары элдик поэзи€нын духу ж-а жамалы, азатчыл иде€лар, лиризм ж-а юмор м-н каныккан. јкындын ырлары 19-к-дын башынан орус-чага которула баштаган. јлардын ичинен — я. ћаршактын котормоло-ру мыкты деп бааланат. Ѕ-тин ырлары кыргызча да бирин-серин которулган. „ыг. : "јла-“оо", 1964, є. 1; "Ћенинчил жаш", 1968, 22-авг. ; –оберт ¬ерно в переводах —. ћаршака, кн. 1-2, ћ., 1963.

Ѕ≈–Ќ”ЋЋ»- швейц. илимпоздор үй-бүлөсү. я ко б Ѕ. (27. 12. 1654-16. 08. 1705) - Ѕазель ун-тинин матем. б-ча проф. (1687). Ћейбництин дифферен-циалдык эсептөөлөрү м-н таанышып, бир катар ийри сызыктардын касиеттерин үйрөнүүдө жаңы иде€ларды колдонгон. Ѕир тууганы »оганн м-н бирге вариаци€лык эсептөвгө жол салган. „оң сандар законунун бир көрүнүшү болгон Ѕернулли теоремасын далилдеген. Ќатуралдык сандардын бирдей даражалуу суммаларын эсептөөдө Ѕернулли санын ачкан. ‘изика б-ча да иштеген. »оганн Ѕ. (27. 7. 1667-1. 1. 1748)-якоб Ѕ-нин иниси, √ронинген (√олланди€, 1695-жылдан) ж-а Ѕазель (1705-жылдан) ун-ттеринин проф., ѕетербург »јнын ардактуу мүчөсү. »нтегралдык ж-а дифферен-циалдык эсептөөлөрдү иштеп чыгууда Ћейбниц м-н кошо иштеген. Ѕул тармакта бир катар ил. ачылыш жасаган. ƒифференциалдык ж-а интегралдык эсептөөлөрдүн биринчи системалуу ба€ндамасын берип, кадимки дифференциалдык теддемөлердин чыгарылыш методун f иштеп чыккан. √еод. сызыктар ж-дөгү классикалык маселелерди чыгаруу м-н аны мүнөз-дөөчү геом. касиеттерин тапкан. ћеханика б-ча да баалуу изилдөөлөрдү (согуу теори€сы, каршылыктуу чөйрөдөгү нерсенин кыймылы, чыныгы күч ж-дө окуу ж. б. ) жүргүзгөн. ƒаниил Ѕ. (29. 1. 1700-17. 3. 1782)-»оганн Ѕ-нин уулу. ‘изиол., мед., айрыкча матем. ж-а механика илимдери б-ча көп иштеген. ѕетербург »јнын ардактуу мүчөсү, Ѕазел№ ун-тинде физиол. (1733) ж-а механика (1750) б-ча проф. јл математика б-ча төмөнкү эмгектерди жаратты: алгебр, теңдемелердин кайрылма катардын жардамы м-н сандык чыгарылыш методу, кадимки дифференциалдык теңдемелер, ыктымалдык теори€сы, астрономи€, катарлар теори€сы ж. б. ѕетербургда жазылган "√идродинамика" аттуу эмгегинде (1738) идеалдык суюктуктардын стационардык кыймылынын негизги теңдеме-син чыгарган. Ѕул гидродинамикада Ѕернулли тецдемеси деген ат м-н белгилүү. √аздар ж-дөгү кинетикалык теори€ны да иштеп чыккан. ¬-лердин укум-тукумунан (небере, жээндери-нен) да математиктер чыккан.

Ѕ≈–Ќ”ЋЋ» —јЌџ -матем. анализ ж-а сандар теори€сынын ар түрдүү маселелеринде кезигүүчү рационалдуу сандардын атайы удаалаштыгы. Ѕ. с-н матем. анализге я. Ѕернулли киргизген. јл ¬. " ден белгиленет ж-а gt^ZT функци€сын чексиз катарга ажырат-канда келип чыккан коэффициенттер аркылуу аныкталат: ~^"∆“ = Zi-frt". Ѕул катардан ¬п ди аныктоо татаал. ќшондуктан ¬п саны (¬ + 1)п =¬п(п= 2, 3, 4,. . . . ) барабар-дыктын сол жагындагы биномцу ачкандан кийин, даража көрсөткүчтү төмөнкү индекстерге алмаштырганда пайда болгон рекурренттик байла-ныштан табылат. ¬" санынын алгач1 1 кы маанилери ¬\ = -п~у B%=~r, ¬з=0,. . . болот.

Ѕ≈–Ќ”ЋЋ» —’≈ћј—џ (я.. ¬ернуллинин ысмынан) - ыктымалдык тео-ри€сында кандайдыр ј оку€ р ыктымалдын м-н пайда болуш үчүн бир эле тажрыйбаны бирдей шартта бир нече кайталап көрсөтүүчү матем. үлгү. ћис, €щикте чоңдугу бирдей 6 ак, 4 кара шар бар дейли. Ўарларды көрбөй туруп €щиктин ичинен бирден шар алалык. ј оку€ ак тардын чыгышы болсун.  ийинки алып чыгууда шарт бирдей болсун үчүн алып чыккан шарды кайра €щиктин ичине салып турабыз. Ѕул учурда 6 – =~gTj~= ∞>6- “ажрыйбаны п жолу кайталаганда, ак шардын т жолу чыгыш ыктымалдыгы –п(т)^—Щ–т. (1- - –)"-т болот (;и<и).

Ѕ≈–Ќ”ЋЋ» “≈Ңƒ≈ћ≈—»--^- + +p(x)y=q(x)yn (1) түрүндөгү диффе-ренциалдык теңдеме (га - ар кандай чыныгы сан, берилген – (х), q(x)-x тен үзгүлтүксүз функңи€лар). Ѕ. т-н дайыма сызыктуу теңдемеге келтирүүгө болот. (1) теңдеменин эки жа- dz , тышупте бөлүп, y1_"=z десек ~fa"T~ + (1-n)p(x)z = (1-n)q(x) теңдеме-ни алабыз. ћындан z ти табабыз. јнда (1) нин жалпы чыгарылышы у =I(п-1) p(x)dx , * [c+J (1- п)-J(l- n)p(x)dx г- q{x)e dx] болот. Ѕ. т. ƒарбу теңдемесин, –иккати теңдемесин чыгарууда колдонулат.

Ѕ≈–ЌЎ“јћ јлександр Ќатанович [18. 9(1. 10). 1910-10. 12. 1956]-сов. археолог, тарых илимд. доктору (1942). Ћенинград мамл. ун-тинин проф. (1946-52). 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ∆ети-—уу, “€нь-Ўань, ѕамир-јлай, ‘ергана аймагында археол. иштер жүргүзгөн, ќ. јзи€дагы б. з. ч. 2-миң жылдыктан б. з. 15-к-на чейинки археол. эстеликтерди мезгилдеш-тирип чыккан. Ѕ-дын эмгектеринде ќ. јзи€дагы, айрыкча  ырг-ндагы байыркы көчмөн элдердин ж-а уруулардын этногенези, коомдук түзүлүшү, чарбасы, о. эле мад-ты м-н иск-восунун тарыхы, эпиграфикасы ж-а нумизматикасы ба€ндалат. Ќегизги эмгектери: "6-8-кылымдагы ќрхон-≈нисей түрктөрүнүн социалдык-экономикалык түзүлүшү" (1946), " ыргызстандын архитектуралык эстеликтери" (1950), "„үй өрөөнү" (1950), <√унндар тарыхынын очерки" (1951), "Ѕайыркы ‘ергана" (1951), "Ѕорбор-зук “€нь-Ўандын жана ѕамир-јлай-шн тарыхый-археологи€лык очеркте-эи" (1952), "“алас өрөөнүнүн байыркы эстеликтери" (1941) ж. б. „ш. :  ыргыз элинин өткөндөгү тарыхый тндөрү, ‘р., 1943; јрхеологический очерк Ќеверной  иргизии, ‘р., 1941; »сторико-лхеологические очерки ÷ентрального √€нь-Ўан€ и ѕамиро-јла€, ћ. -Ћ., 1952.

Ѕ≈–ЌЎ“≈»Ќ Ёдуард (6. 1. 1850-18. . 1932)-немец с. -д. парти€сы м-н -»нтернационалдын оппортун. тара-ьшын лидери, ревизионизмдин идео-эгу. 1872-ж. с. -д-тарга кошулган. јл ≈. ƒюрингдин жолуна түшүп, лассал-чылар м-н иде€лык компромиссте болууну жактаган. 70-жылдардын а€гында  . ’≈хбергге,  . Ўраммга кошулуп рев-чыл күрөштөн баш тартууга, Ѕисмарктын режими м-н келишүүгө чакырган.  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельс сынга алгандан кийин оппортун. позици€дан убактылуу четтей баштаган. Ѕирок 90-жылдардын ортосунда марксизмден биротоло кол үзүп, ћаркстын илиминин негиздери эскирди деп, аны ревизи€лоону сунуш кылган.  . ћаркстын жумушчу табы, соң. рев-€, пролетариат диктатурасы ж-дөгү теори€сына каршы чыгып, буржуази€нын идеологи€сын жактаган. Ѕ-дин иде€ларын ¬. ». Ћенин, ‘. ћеринг, –. Ћюксембург, ѕ. Ћа-фарг катуу сынга алышкан.

Ѕ≈–ЌЎ“≈…Ќ„»Ћ»  - Ё. Ѕернштейн негиздеген ревизионизмдин алгачкы түрлөрүнүн бири; марксизмдин негизги жоболорун өзгөргөн шарттарга "ылайык келбей калды" деген шылтоо м-н кайра карап чыгууну сунуш кылган оппортун. агым. Ѕ. 2-»нтер-националдын бат. европ. парти€лары-€ын жетекчи төбөлдөрү реформисттик жолго түшкөнүнөн улам тарагай. ћындай оппортунизмдин келип чыгышын "жумушчу аристократи€сы-иын" өсүшү, жумушчу кыймылына майда бурж. катмарлардын кириши шарттаган. –осси€да Ѕ-тин иде€ларын "легалдык марксчылар", "эконо-мисттер" колдогон. “еори€да Ѕ. про-летариатты иде€лык жактан курал-сыздандырып, диалек. материализмди идеализм м-н,  . ћаркстын экон. илимин вульгардык ар түрдүү догмалар м-н, рев-чыл социализмди капитализмдин акырындап соң. коомго өсүп чыгышы ж-дөгү "теори€" м-н алмаштырууга умтулган. Ѕернштейн-чилер социализмди ил. негиздөө мүмкүнчүлүгүн, анын зарылдыгын ж-а шексиздигин, капит, карама-каршылыктардын ырбашын, таптык күрөштүн теори€сын ж. б. танышкан. ¬. ». Ћенин гана Ѕ-ти ж-а аны м-н келишүүчүлөрдү а≈осуз ашкерелеп, таш-талканын чыгарган.

Ѕ≈–“≈Ћ№— ≈вгений Ёдуардович [13 (25). 12. 1890-7. 10. 1957] - чыгыш таануу б-ча сов. илимпоз, ———– »ј-нын мучө-корр. (1939), »ран » јнын (1944), ƒамаскидеги јраб »јнын (1955) мүчө-корр. 1920-ж. ѕетроград ун-тинин чыгыш тилдер ф-тетин бүтүрүп, ———– »јЌџЌ ј«»яЋџ  музейине (азыр ———– »јЌџЌ „ыгыш таануу ин-ту) кирип, өмүрүнүн акырына чейин иштеген. ‘арс, тажик, бир катар түрк тилдеринин тарыхы б-ча эмгектердин автору. —уфизмди ж-а суфизм ад-тын, ‘ирдоуси, Ќизами, ∆ами ж-а Ќавоинин чыг-лыгын изилдеген. Ѕ. ирандын текстологи€ б-ча сов. мектепти түзүп, ага жетекчилик кылган. "Ќизами" монографи€сы үчүн ———– ћамл. сыйлыгын алган (1948). Ѕ. Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

Ѕ≈–“Ћќ ѕьер Ёжен ћарселей (25. 10. 1827-18. 3. 1907)-француз хими-ги ж-а коомдук ишмер. ѕариж »јнын мүчөсү (1873), ѕетербург »јнын мүчө-корр. (1876). Ѕ. -орг. хими€, термохими€, агрохими€ ж-а хими€нын тарыхы б-ча көп эмгектердин, хим. негизги синтездердин автору. јл бир канча орг. бирикмени синтездеп алуу м-н "турмуштук күч" ж-дөгү окууга сокку урган. 1853-54-ж. май к-таларын глицеринге таасир этүү-дөн жаратылыш майына жакын майды синтездеген.  үкүрт к-тасынын катышуусу м-н этиленди гидраттап, этил спиртин алат, буга чейин этил спирти кантты ачытуудан гана алынып келген. Ѕ. башка да көп жөнөкөй углеводороддорду (метан, этилен, ацетилен, бензол), алардын негизинде татаал бирикмелерди синтездейт. 1881-ж. экзо- ж-а эндотерми€лык реакци€лар ж-дө түшүнүктү киргизген. —, Ќ, N ж. б. элементтердин өсүмдүктөр үчүн чоң мааниси бар экендигин түшүндүргөн. Ѕ. кээ бир көз караштарынан жаңылыштык кетирип, атом-мол., хим. түзүлүш, электролиттик диссоциаци€ теори€ларына ж-а мезгилдик законго каршы турган. Ѕирок кийин өзүнүн туура эмес ойлорунан баш тарткан.

Ѕ≈–“–јЌƒ…“ (франц. минералог Ё. Ѕертрандын ысымынан) - минерал. ’им. формуласы Be4[(OH)2(Si04Si03]. –омб системасында кристаллданат. Өңү сары, түссүз, айнектей жалтырак.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 6, 5-7, 0, салыг€т. салм. 2, 6. Ѕерилл минералынын өзгөрүшүнөн пайда болот. √ердерит, турмалин м-н бирге гранит пегматиттеринде, кээде берил-лит минералы м-н бирге кварц та-рамдарында, грейзендер ж-а нефелин-пегматиттеринде кезигет. Ѕ. - бериллий алынуучу руда.

Ѕ≈–”“ Ѕолеслав (18. 4. 1892-12. 3. 1956) -полыпалык са€сий ж-а мамл. ишмер. 1912-жылдан рев-€лык кыймылга катышкан. 1918-жылдан ѕольша компарти€сынын (ѕ ѕ) мүчөсү. 1915-23-ж. ѕольшанын жумушчу кооперативдеринде, андан кийин ѕ ѕкин жооптуу кызматтарында иштейт. –ев-€чыл иши үчүн куугунтукталып, камакка алынган. ѕольша-ны фашисттер басып алган жылдары Ѕ. пол€к элинин улуттук ж-а социалдык боштондукка чыгаруу күрөшүп: уюштурууга катышкан. 1942-ж. пайда болгон ѕолъшанын жумушчу парти€сынын (ѕ∆ѕ) жетекчи орга-нына кирген. 1944-ж. 1-€нварда  рай-ова –ада Ќародованын пред-ли болуп шайланган. 1944-47-ж. ѕольша –есп-касынын президенти ж-а ћамл. советтин пред-ли, 1952-54-ж. ѕольша Ёл –есп-касынын ћин. —ов. пред-ли. 1948-ж. сент€брдан ѕ∆ѕ Ѕ нын ген. секретары, 1948-ж. декабрдан ѕолъшанын бириккен жумушчу парти€сынын (ѕЅ∆ѕ) Ѕ нын —а€сий бюросунун мүчөсү ж-а Ѕ нын предай. 1954-ж. марттан ѕЅ∆ѕнин биринчи секретары.

Ѕ≈–ҮҮ„Ү √≈Ќ≈–ј“ќ– - орто ж-а жог. кубаттуулуктагы радио бергич-терде жог. жыштыктагы термелүүлөр-дү өзү козголтуучу генератор. јл жыштыкты бир калыпта кармап турат. –адио бергичтин чыгышында кубаттуу термелүүлөрдү алуу үчүн Ѕ. г. пайда кылуучу термелүүлөр четтен козгогуч генератордун бир же бир нече баскычы м-н күчөтүлөт. Ѕ. г. негизинен жарым өткөргүчтүү при-борлордон да€рдалат.

Ѕ≈–ҮҮ„Ү –јƒ»ќ Ѕќ–Ѕќ– - бир канча радио бергичти (передатчик) иштетүүчү техн. ж-а көмөкчү курулуштардын комплекси. Ѕ. р. б. таратуучу (1 тараптуу) ж-а магистралдык (2 тараптуу) радио байланыштуу болот да, анын имаратына радио бергичтер, токту түзөткүчтөр, лампаларды муздатуучу жабдуулар, антенналык коммутатор, текшерүүчү аппаратура ж. б. жайгаштырылат. »мараттын айланасындагы а€нтка антенналар орнотулуп, фидер лини€сы түзүлөт. »ри Ѕ. р. б. диспетчер-дик телефон байланышы м-н жабды-лат.

Ѕ≈–ҮҮ„Ү “≈Ћ≈  Ө–—Ө“ Ү„ “Ү“Ү  - фотоэффектинин жардамы м-н оптикалык сүрөттөлүштү электр сигналына айландыруучу электр вакуум-дуу түтүк. Ѕ. т. к. т-төрдүн бардыгында сүрөттөлүштүн элементтери биринин артынан экинчиси электр сигналына айланат. —ырткы фотоэффекти-ни пайдалануу б-ча бул түтүк зар€д чогултпоочу (диссектор) ж-а зар€д чогултуучу (иконоскоп, супериконоскоп, ортикон, суперортикон) болуп бөлүнөт. ¬идикон түтүгүндө ички фотоэффект пайдаланылат.

Ѕ≈–÷≈Ћ»”— …ене якоб (20. 8. 1779- 7. 8. 1848)-швед химиги ж-а минералогу. —токгольм ун-тинин, мед. -хи-рурги€лык ин-ттун проф. —токгольм »јнын мүчөсү (1808), 1810-жылдан президенти. ѕетербург »јнын ардактуу мүчөсү (1820). Ѕ. элементтердин атомдук массасынын таблицасын түзүп, грекче же латынча аттарынын башкы тамгалары м-н белгилөөнү сунуш кылган; 2000ге жакын бирикменин %тик составын изилдеп чыккан. 1810-16-ж. эселик катыш законун ачып, орг. бирикмелердин составы ал законго баш ийерин далилдеген. 1815-ж. кээ бир орг. к-та-лардын биринчи формуласын жазган. —оставы бирдей, касиеттери түрдүү орг. бирикмелерди изомер деп атаган. √изингер м-н бирге түрдүү минерал-дарды, кендерди изилдеп, церий, селен, торийди ачкан. 1824-25-ж. 1-жо-лу эркин абалда кремний, титан, тантал ж-а цирконийди алган. јтом ж-дөгү окууну негиздеп, өнүктүрүүдө Ѕ-тун эмгеги зор. Ѕ. 19-к-дын 1-жары-мында хими€ илиминин өнүгүшүндө чоң роль ойногон.

Ѕ≈— »ƒƒ≈–, Ѕатыш ж-а „ыгыш Ѕескиддер - тоо массивде-ринин ж-а кыркаларынын тобу.  арпат тоолорунун ѕольша, „ехословаки€ ж-а ———–дин четиндеги бөлүгү. Ѕийикт. 1725 м (Ѕабь€ тоосу). Ќегизинен кайнозойдук кумдун ж-а сланец (флиш) тоо тектеринен турат. “оо капталдарын 1400 м бийиктикке чейин аралаш ж-а ийне жалбырактуу токойлор, андан жогору субальпы шалбаасы каптап жатат.

Ѕ≈——≈Ћ№ “≈Ңƒ≈ћ≈—» - х*у" + ху' + (х2 - р2)у = 0 түрүндөгү 2-тартпптеги сызыктуу дифференциал-дык теңдеме. ѕараметр р каалаган (чыныгы же комплекстик) маанини алышы мүмкүн. Ѕул теңдеме ‘. Ѕес-селдин ысмы м-н аталган.  ээ бир физ. маселелер Ѕ. т-не келтирилип чыгарылат.

Ѕ≈——≈Ћ№ ‘”Ќ ÷»я—џ - биринчи түрдөгү цилиндрдик функци€. Ѕ. ф. тегерек ж-а цилиндрдик симметри€сы болгон физ. процесстерди (жылуулук өткөрүүчүлүк, диффузи€, термелүү ж. б. ) караган учурда пайда болот да, Ѕессель тендемесинин чыгарылышы болуп саналат.

Ѕ≈——≈ћ≈– ѕ–ќ÷≈——»-эриген чо-юнду атмосф. же кычкылтекке байытылган жог. басымдагы аба м-н үйлөтүп, составындагы көмүртекти азайтуу м-н болот алуу жолу. Ѕаштапкы материалы - эритилген чоюн; өндү-рүлүүчү материалы - болот куймасы; колдонулуучу аппараты - конвертер меши. Ёриген чоюнду конвертергө куюп, анай түбүнөн кысылган аба м-н үйлөткөндө, чоюндун кошундула-ры (кремний, марганец, көмүртек) кычкылданып, бир кыйла жылуулук бөлүнүп чыгат да, калыпка куюла турган болот алынат. Ѕолоттун куй-маларын өндүрүүгө арналган бул процвести 1856-ж. англ. ойлоп чыгаруучу √енри Ѕессемер (1813-98) сунуш кылган. –осси€да бессемер болоту 1-жолу 1856-57-ж. ”ралдагы  ушвинск, Ќижнеисетск, —ысерт, ¬севолод-¬ильвинск з-ддорунда алынган. —оставында кремнийи аз болгон суюк чоюндан болот куймаларын алуунун жолдорун орус металлургда-ры ƒ.  . „ернов (ќбухов з-ду) ж-а  . ѕ. ѕоленов Ќижнесалдинск з-ду) 1872-ж. сунуш кылып, ал өндүрүштө колдонула баштаган. Ѕ. п-нин нормалдуу өтүшү конвертергө куюлган суюк чоюндун темп-расына, анын составындагы кошундулардын өлчөмүнө жараша болот.  онвертергө куюлган суюк чоюндун темп-расына карата физ. муздак (1250∞—ден төмөн), физ. нормалдуу (1250∞—-1350∞—) ж-а физ. ысык (1350∞—ден жогору) чоюн болуп бөлүнөт. —оставындагы, -крем-нийдин өлчөмүнө жараша бессемер-дик чоюн хим. муздак (1, 0% Si га чейин), хим. нормалдуу (1, 0%-1, 5% Si) ж-а хим. ысык чоюн (1, 5% Si дан көп) болуп айырмаланат. Ѕ. п. учурунда кремний кычкылданып (Ёёг), темп-ралык реакци€ны ылдамдатуу үчүн кошумча жылуулукту көп бөлүп чыгарат.

Ѕ≈—“”∆≈¬ ”ё - сүт-эт берчү порода. јл жерг. уйларды ”ль€нов обл-дагы Ќовоспасск р-нундагы –епь≈вка с-да шортгорн, √олланди€, симменталь ж. б. породалардын букалары м-н ар-гындаштыруудан 19-к-да алынган. Ѕул порода аны чыгарууга катышкан завод ээси Ѕестужевдердин ысмы м-н аталып калган.  унардуулугу б-ча Ѕ. у. эт-сүт ж-а сүт-эт берчү деп 2 типке бөлүнөт. Ёт-сүт берчү уйдун буту кыска, мойну жоон. —үт-эт берчүлөрү субагай, сүттүү. »нек уйдун өрт. тирүүлөй салм. 500-650 кг, букасыны-кы - 850 кг, чыгааныныкы - 1200 кг. Өңү көбүнчө кызыл кашка, ала бөйрөк. —аан уйлары жылына 3000- 3200 кг (алдыңкы чарбаларда 5000 кг), чыгаандары 10 386 кг сүт берет. —ү-түнүн майлуулугу 3, 5-5%. Ѕ≈“-1) негизги геом. түшүнүк. Ѕул түшүнүккө геометри€нын түрдүү бөлүктөрүндө түрдүүчө маани берилет: элементардык геометри€да тегиздик, көп грандык, ийри Ѕ-тер каралат. 2)  еңири түшүнүк берүү үчүн те-гиздиктин бөлүгүн үзгүлтүксүз де-формаци€лоодон Ѕ. алынат. „оюу, кысуу ж-а ийүү м-н кайрадан эле жаңы Ѕ. пайда болот. Ѕулар жөнөкөй Ѕ. же эки өлчөмдүү элемент деп аталат. ∆өнөкөй Ѕ. - өз ара бир маанилүү үзгүлтүксүз квадраттын образы. „оң тегерек м-н чектелген тардын Ѕ-нин жарымы да жөнөкөй Ѕ-ке мисал болот. 3) јлгебр, ж-а аналит. геометри€да Ѕ. геом. чекиттердин көптүгү катары эсептелет.

Ѕ≈“  ≈ѕ (м а с к а) - көргө коюлган адамдын бет жапкычы. Ѕ. к. чоподоп, гипстен, алтындан жасалган. Ѕ. к. ар түрдүү элдерде, ар кайсы убакыттарда пайда болгон. —ов. —оюзунда ќль-ви€ м-н  ерчте, ≈нисейде,  ырг-нда табылган. ¬. з. ч. 1 миңинчи жылдарда ≈нисейде жашаган элдер өлүктү Ѕ. к. жаап көмүшкөн.  ырг-ндын археологдору „үй өрөөнүнүн Ўамшы с-зунун аймагынан (1-5-к-га таандык) жука алтындан жасалып, көзүнө акак чөгөрүлгөн Ѕ. к. табышкан.

Ѕ≈“  ≈ѕ, к. “еатр бет кеби.

ЅETA ј∆џ–ќќ, ¬-а ж ы р о о - €дродон электрондордун же позитррн-дордун бөлүнүп чыгышы м-н шартталган атомдук €дронун радиактив-дик ажыроосу. Ѕул процессте €дродо-гу нуклондордун бири өзүнөн өзү башка түрдөгү нуклонго, б. а. нейтрон - протонго же протон нейтронго айланат. Ѕиринчи учурда €дродо-электрон (с-) бөлүнүп р-- ажыроо, 2-учурда €дродон позитрон (е+) бөлүнүп чыгат да, –+-ажыроо болуп өтөт. Ќуклондордун өз ара айланышында дагы бир бөлүкчө: р+-ажыроодо - нейтрино (ү), ал эми р--ажыроодо антинейтрино (v) пайда болот. р~-ажы-роо учурунда €дродогу протондордун (Z) саны бирге көбөйүп, ал эми нейт-рондордун саны бирге аза€т. ядронун массалык саны (ј) өзгөрбөйт ж-а €дродогу нуклондордун жалпы санына барабар. –+-ажыроодо протондордун саны бирге азайып, нейтрондор бирге көбөйөт. Ѕ. а-нун бул эки процесси мындайча жазылат: %я~* 7. +fi+e~+ v; ^->z_1* + e++v; ?я бул Z протондордон ж-а ј - Z ней-трондордон турган €дронун символу.

ЅETA ЅӨЋҮ „ӨЋӨ– - р-ажыроо кезинде €дродон бөлүнүп чыккан электрон ж-а позитрондор. Ќейтрон "->-~*-р + е* схема б-ча протонго айланса, электрон (е-) бөлүнүп чыгат. Ёгер протон р -*- п + е+ схема б-ча нейтронго айланса, анда оң зар€ддуу позитрон (е+) бөлүнүп чыгат.

BETA ‘”Ќ ÷»я-¬ (а, e)= f х""1 oб(1-x)e_1rfx(l) түрүндөгү функци€. ћунун оң жагындагы интеграл Ёйлер-дин 1-түрдөгү интегралы деп да аталат. Ёйлердин интегралы а, в деген-эки өзгөрмөлүү параметрди ичине алган Ѕ. ф-сын туюнтат да а>0, в>0 учурунда - жыйналуучу; а, в нын бирөө эле <;0 болсо, жыйнал-боочу интеграл болот.

Ѕ≈“ј»Ќƒ ≈ – - аминокислоталары-нын азот атому уч алкил тобун кармаган комплекстүү туздары. Ѕ. моле-куласы оң зар€ддуу азот атому ж-а терс зар€ддуу карбоксил тобун карма-гандыктан, эки уюлдуу же бипол€р-дуу ион тибинде болушат: —Ќз CH3_\N+_CH-COO-—Ќз/ |R —ууда - жакшы, эфирде начар эрийт. Ѕ. аминокислоталарга алкилгалогенид-дерди ж-а алкилсульфаттарды таасир этүүдөн ж-а галоген к-талар м-н три-метиламиндердин өз ара аракеттенүү-сүнөн алынат. Өсүмдүк, жаныбарлардын организминде гликокол бетаин (—Ќз) iN+CH2COO- кеңири таралган. јл - түссүз кристалл, эрүү t 293∞C, кант жасоодогу калдыктардан алынат. ’лордуу бетаин (ацидол) медицинада туз к-тасынын ордуна колдонулат. –есп-када кант з-ддорунун калдыкта-рынан алынган Ѕ-ден малдын ж-а канаттуулардын продуктуулугун жого-рулатуучу дары (препарат) чыгаруу ишке ашырылууда.

Ѕ≈“ј-Ќ”–ЋјЌ””Ќ”Ќ ƒ≈“≈ “ќ–”, к. ядролук нурлануунун детек-торлору.

Ѕ≈“ј-—ѕ≈ “–ќ— ќѕ…я - €дролук физиканын бета (р) ажыроо кезинде радиоактивдүү €дролор бөлүп чыгарган р-бөлүкчөлөрдүн энерги€ б-ча бөлүнүшүн изилдөөчү бөлүгү, р-бөлүк-чөнүн энерги€ чоцдуктары б-ча бөлүнүшү бетаспектр деп аталып, ал спектрометрдин жардамы м-н изилдейт, р-спектрди изилдөө радиоактивдүү €дролордун ажыроо схемасын аныктоого мүмкүндүк берет.

Ѕ≈“ј-“≈–јѕ…я - организмдин асандарынын патологи€лык өзгөрүүлөрүн бета нурларынын таасири м-н дарылоо. Ѕ. т. - нур терапи€сынын бир методу. Ѕул максатта түрдүү радиоактивдүү изотоптор пайдаланылат.  ыска мөөнөткө таасир этүүчү алтындын (јй198), фосфордун (–32) радиоактивдүү изопторун теринин ж-а былжырлуу чел кабыктардын сырткы бетиндеги рак шишиги өскөн ткандары-на куюу м-н дарылоо жакшы натыйжалар берип, барган сайын ийгиликтүү колдонулууда.

Ѕ≈“ј“–ќЌ - электрондордун гшкл-дик ылдамдаткычы. Өзгөрүлмө магнит талаасынан индукци€ланган туюк электр талаасынын жардамы м-н электондор Ѕ-до ылдамдатылат. Ёлек-трондорду 50 ћэв ге чейин ылдамда-туучу Ѕ-дор өндүрүштө, медицинада, ил. из. иштеринде кеңири колдонулууда, к. «ар€ддуу бөлукчөлөрдун ыл-дамдаткычтары.

Ѕ≈“≈√≈ (Festuca sulcata) -дан өсүмдүктөр тукумундагы уруу. ∆албырагы кыл сымал ичке, айрым түрлөрүнүн жалбырактары ичин көздөй оролуп турат. “оп гүлү шыпыргыдай; көп жылдык чөп. ћашакча түрпүчө-лөру гүл түрпүчөлөрүнөн кыска. ∆ер шарында Ѕ-нин 300го жакын түрү белгилүү, алар мелүүн ж-а суук ал-кактарда, айрымдары тропиктик тоолордо өсөт. ———–де 51, анын 12 түрү  ырг-нда өсөт. Өрөөндөрдөн тоонун төрлөрүнө чейин Ѕ-нин ар кандай түрлөрүн кездештирүүгө болот. Ѕ. - баалуу тоют, тез алысындай.  ээ бир түрлөрү атайын эгилип, гектарынан 50 ц ге чейин сапаттуу чөп алынат.  өпчүлүк түрү жайыттардаЩ фито-ценоздордо басымдуулук кылат. Ѕ., шыбак ж. б. дүйүм чөптөр аралаш өсүп, өсүмдүктөр фитоценозун түзөт. Ѕ. өскөн жерлер жылдын бардык мезгилинде жайыт катары пайдаланылат.

Ѕ≈“≈’“»Ќ јнатолий √еоргиевич [24. 2(8. 3). 1897, ¬ологда губ., —три-гино с, -20. 4. 1962, ћосква]-сов. геолог, минералог, ———– »јнын акад. (1953; мүчө-корр. 1946). Ћенинград тоо-кен ин-тун бүткөн (1924). ќшол ин-тта доцент (1929), проф. (1937), ———– »јЌџЌ √еол. илим (1937) ж-а –уда кендеринин геологи€, петрографи€, минералоги€ ж-а геохими€сы (1956) ин-ттарында иштеген. Ќегизги эмгектери кен пайда болуу процесстери м-н минераграфи€га (руда-ларды микроскоп м-н изилдөө) арналган. Ѕ. рудалардын структурасын ж-а минералдардын парагенезисин изилдөөнү физ. -хими€ м-н кристаллохими€ закондорунун негизинде жүргүзүү багытын өнүктүргөн. ћарганец рудала-рынын пайда болуу теори€сын иштеп чыккан. √идротермалык эритиндилер, алардын жаралышы ж-а руда пайда кылуу процесстерин кеңири изилдеген. 1928-ж.  ырг-ндагы айрым полиметалл кендеринде ( ан, “алды-Ѕулак) изилдөө жүргүзүп, өзүнүн баалуу пикирин айткан. јнын ысымы м-н минералдын (бетехтинит) аты аталган. Ѕ. -———– ћамл. сыйл. (1947), Ћениндик сыйл. (1958) лауреаты. Ћенин ордени, 2 Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган. „ыг. : ѕромышленные марганцевые руды ———–, ћ. -Ћ., 1946; ћинералоги€, ћ., 1950; Ќекоторые данные по серебро-свинцовому месторождению “алды-Ѕулак в —емиречье, "»зв. √√–”", в. 28, 1931. јд. : ∆ад лун “. Ќ., ѕам€ти акад. ј. г. Ѕетехтина, "√еологи€ рудных месторождений", 1963, N5 3; ј. √. Ѕетехтин, ћ., 1959 (ћатериалы к биобиблиографии ученых ———–, в. 14).

Ѕ≈“ќЌ (фр. beton - тоо чайыры) - суу, цемент, кум ж-а шагыл таш аралашмасынан алынган жасалма таш материал. Ѕ-дун физ. -мех. касиеттери цементтин сапатына, кошулуучу заттарга, суу-цемент катышына, да€рдоо ыкмасына, уютулушуна ж-а текши-лөөгө жараша болот. ѕайдаланылган илээшкек материалдын түрүнө карата Ѕ. цемент, силикат, гипс-бетон, асфальт-бетон, пласт-бетон деп ажыратылат. Ѕ-го кошулуучу материалдар ири (шагыл таш) ж-а майда (кум) деп айырмаланат (к. Ѕетанду тузуучу заттар).  өлөмдүн салмагы б-ча Ѕ. төмөнкү' түрлөргө бөлүнөт: 1) өзгөчө оор бетон - көлөмдүк салм. 2500 кг/м3 ден ашык, кошулуучу зат катарында оор таш, темир ж-а барит пайдаланылат да, атомдук установка-ларда нурдан сактоо үчүн колдонулат; 2) оор бетон - көлөмдүк салм. 1800-2500 кг/м3, темир-бетон ж-а бетон конструкци€ларында кеңири колдонулат; 3) жеңил бето н- көлөмдүк салм. 500-1800 кг/м3, анын түрлөрү: шлак-бетон, бетон, пемза-бетон, термозит-бетон ж-а туф-бетон. ƒубал панелдери ж-а блоктор да€рда-лат; 4) өзгөчө жеңил бөтөн - көлөмдүк салм. 500 кг/м3. Ѕуга: газ-бетон, көбүк-бетон, перлит-бетон ж. б. өтө жеңил бетондор кирет. Ѕекемдиги б-ча өзгөчө оор Ѕ. 100-300, оор ¬. 100-600, жеңил Ѕ. 25-200 ж-а өзгөчө жеңил Ѕ. 5-50 маркада болот. ѕайдаланылышына жараша Ѕ. гидро-тех. жол курулушунда колдонулуучу, отко ж-а кислотага чыдамдуу болуп бөлүнөт.

BETQH «ј¬ќƒ” - бетон аралашма-сын да€рдоочу ишкана. Ѕ. з-да кум, шагыл таш, суу, цемент ылайыктуу өлчөмдө аралаштырылат. “ехнол. процесске ылайык Ѕ. з. циклдүү ж-а үзгүлтүксүз аракеттүү болуп айырмаланат. ÷иклдүү Ѕ. в-да шагыл таш, кум, цемент аралаштырылып, кургак түрдө курулуш а€нтына жеткирилет да, ага бетон аралаштыруучу мантнада суу кошулуп, бетон да€рдалат.  ургак бетон аралашмасы алыска ташууга ыңгайлуу. Үзгүлтүксүз аракеттүү Ѕ. з-да бардык пропесстөр аткарылып, калыпка ку€ турган да€р бетон аралашмасы алынат. »штөө мөөнөтүнө карата Ѕ. з. туруктуу ж-а көчмө болуп бөлүнөт.  өчмө Ѕ. з. ку-рама-ажыратылма конструкци€лардан турат.

Ѕ≈“ќЌ »Ў“≈–» -туташ бетон же темир-бетон конструкци€ларын ж-а пемент-бетон имараттарын тургузуу-дагы курулуш иштери. Ѕ. и-не бетон аралашмасын да€рдоо, аны курулуш а€нтына ташып жеткирүү, калыпка куюп тыгыздоо, бетон аралашмасы-нын туура кургап кагышына шарт түзүү ж-а калышы алып таштоо процесстери кирет. Ѕетон аралашмасы бетон з-дунда да€рдалып, курулуш а€нтына жеткирилет, кээде курулуш а€нтында да€рдалат.  урулуш ишинде бетон аралашмасын калыпка куюу үчүн тасмалуу транспорт≈р же бетон тарткычтар, аны ныктап тыгыздоодо ар түрдүү вибраторлор (дирилдетти) колдонулат.  үн ысыкта куюлган бетон тез кургап, жарылып кетпесин үчүн анын бетине таарынды, кум себилет же суу чачылат.  ышында куюлган бетон тоңуп ' кетпесин үчүн электр энерги€сы же ысык буу м-н жылытылып, кургатылат.

Ѕ≈“ќЌƒ” “Ү«ҮҮ„Ү «ј““ј– - бөтөндүн негизги бөлүгү болгон табигый ж-а жасалма таш материалдары. Ѕулар майда (кум) ж-а ири (шагыл таш) болуп бөлүнөт да, бетондун көлөмүнүн 85%ин түзөт. Ѕетон эритме-леринин пайдаланылышына (кыш кыноо, шыбактоо, жасалгалоо) жараша ага кошулуучу кумдун бөлүктөрүнүн өлчөмү да ар түрдүүчө болот. “абигый таш материалдар бетон ж-а темир-бетон конструкци€ларын жасоодо, жасалма жеңил материалдар- аглопорит, вермикулит, керамзит, перлит, шлак ж. б-лар ири блокторду ж-а панелдерди да€рдоодо колдонулат.

Ѕ≈“ѕј -“јЋјј, “үндүк јч “алаа -  азак ——–индеги чөл. „үй д-сы ж-а —ары-—уунун төмөнкү агымдары м-н Ѕалхаш көлүнүн аралыгынан орун алган. “үндүгүнөн  азак —ары-јрка дөңсөөлөрү м-н чектешет. ј€нты 75 миң км2 ге жакын. Ѕ-“. жайык ж-а өңгүл-дөңгүл түздүктөрдөн туруп, түш. -батышына карай жан-тайыңкы, орт. бийикт. 300-350 м, чыгышы бир аз бийигирээк, дөңсөөлүү, капталдары таштуу, шагылдуу. ѕа-леозойдун чөкмө-метаморфизм кат-марларынан ж-а граниттен турат.  лиматы - кескин континенттик. ∆ылдык жаан-чачыны 100-150 мм. Ўайы кургак ж-а ысык, кышы суук, кар аз түшөт. январдын орт. темп-расы - 12∞—ден -14∞—ге чейин, июл-дуку 24∞- 26∞—. Ѕ-“-да көп сандаган туздуу майда көлдөр бар. ∆ер алдындагы суулары мол, кээ бир жерлерде сыртка агып чыгат. Өсүмдүктөрдөн биюргун, кумдуу жерлеринде терскей ж-а алтыгана өсөт. Ѕ-“. жаз-гы-күзгү жайыт катары пайдаланылат.

Ѕ≈““≈– “≈ќ–»я—џ-дифференциал-дык геометри€лык беттердин касиеттерин изилдөөчү бөлүгү.  лассикалык Ѕ. т-нын негизги маселелеринин бири болгон беттерди өлчөө геоде-зи€га таандык. Ѕеттерди өлчөөдө алынган бардык фактылардын жыйындысы беттин ички геометри€сын түзөт да, ага ийри сызыктын узундугу, 2 багыттагы сызыктардын ортосундагы бурч, областтын а€нты, геод. сызыктар, сызыктын геод. ий-рилиги ж. б. кирет. Ѕеттин ички геом-сы анын 1-негизги квадраттык формасы ds2=Edu2-\-2Fdudv+ ?\-Gdv2 (1) б-ча аныкталат. ћында E=r~\, F=^Sv ), G^%; 7^(a, v)-беттин теңдемеси; и, v - ийри сызыктуу координаталар. Ѕеттин 2-негизги квадраттык формасы (f=Ldu2-\-2Mdudv+Ndv2 (2), мында L=(ruan)> M=(ruvn), N=(rvvn), n = - f- ->- -"- -> - iru>rv1: 1[ги> rv\\' Ѕеттин чекити-нин аймагындагы түзүлүшү (1) ж-а (2) квадраттык формалар м-н аныкталат.

јд. : – а ш ев с кий ѕ.  .,  урс дифференциальной геометрии, 3 изд., ћ. -Ћ.. 1950.

Ѕ≈““≈Ў“»–ҮҮ ѕ–»Ќ÷»Ѕ» - бир эле контурга улам бир электр кыймылдаткыч күчү м-н таасир берип, пайда болгон токторду аныктоо ж-а аларды алгебр, метод м-н кошуп эсептөө жолу. Ѕ. п. бир нече ток булагы бар татаал тизмектердеги токторду аныктоо үчүн колдонууга ылайыктуу. ћындай тизмектерди талдаганда, бир гана ток булагы калтырылып, калган булактардын электр кыймылдаткыч күчү нөлгө барабарлан алынат. Ѕул учурда контурлардын каршылыктары турактуу бойдон калсын үчүн ток бульктарынын ички каршылыктары да эсепке алынат.

Ѕ≈““»  ј “»¬ƒҮҮ «ј““ј– - су-юктуктардын бетине ж-а бууга адсорб-ци€лануунун натыйжасында беттик тартылуу күчтү төмөндөтүүчү заттар. јлар негизинен үч түргө бөлүнөт: 1) иондорго бөлүнбөй туруп беттик энерги€ны төмөндөтүүчү молекула-лык Ѕ. а. з. (спирттер, начар диссо-ци€лануучу карбон к-талар, аминдер, желатина ж. б. ); 2) беттик энерги€ны аниондору гана төмөндөтүүчү анионактивдүү заттар (самын, суль-фокислоталар, күкүрт к-тасынын эфи-ри ж. б. ); 3) беттик энерги€ны ка-тиондору төмөндөтүп, аниондору ак-тивсиз болгон катион активдүү заттар (азоту бар орг. негиздер, алардын туздары, алкил ж-а ариламиндер ж. б. ). Ѕ. а. з., айрыкча техникада, эл чарбасында кенен колдонулат.

Ѕ≈““»  Ѕј—џћ - суюктуктун (суунун) бетин, эрибеген беттик активдүү заттардын адсорбапи€лык катмары түзүлгөн участогунан бөлүп ту". руучу чегинин (жылуучу барьердиң) бирдик узундугуна аракет этүүчү күчү. Ѕ. б. барьердин узундугуна nejn пендикул€рдуу болот ж-а суюктуктун бетин көздөй багытталат. Ѕ. б. суюктук м-н бети адсорбци€лык катмар каптаган суюктуктун беттик тарты-лыштарынын айырмасына барабар.

Ѕ≈““»  »Ќ“≈√–јЋ - кандайдыр бир 5 бетинде аныкталган функци€^ нын интегралы. S бетинде аныкталган ÷х, у, z) функци€сынын биринчи түрдөгү интегралы п ІІf(M)ds=Um ^jflmdSi. (s) n-юо i= i аркылуу аныкталат, мында iSj болсо, S бетинин диаметри чексиз кичине бөлүгү, dS-t-Si вз€ а€нты, а€нты, Mi-Si нин ичинен алынган чекит. Ёгерде бет х=х(и, v), у= =?y(u, v), z=z(u, v) параметрдик теңдеме аркылуу берилсе, анда jj/(M)ds=Jfr(M)V£G-я dudv болот, мында EGJP - беттин биринчи квадраттык формасынын коэффиңиентте-тери. јйрым учурда бет z=f( х, у} теңдемеси аркылуу берилсе, ds=yrl + (z'x)2-\-(zy)2 dxdy болот.

јд. : ‘ихтенгольц √. ћ.,  урс дифференциального и интегрального исчислени€, т. «, ћ. -Ћ., 1949.

Ѕ≈““»  »ќЌƒќЎ”” - ысытканда катуу нерселердин бетинен атомдор-дун же молекулалардын ион түрүндө бөлүнүп чыгышы, к. »ондук эмисси€.

Ѕ≈““»   ј“ћј– - беттештирилген эки нерсени бөлүп турган бетти түзүүчү катмар. Ѕ. к. көп учурларда берилген заттын көлөмүндөгү фаза-сынын касиетинен кескин түрдө айырмаланган өзгөчө касиеттерге (беттик энерги€) ээ. Ѕ. к-дын өзгөчө касиети мопомолекулалык катмарда ачык көрүнүп турат, к. Ѕеттик кубулуштар.

Ѕ≈““»   ”Ѕ”Ћ”Ў“ј– - беттештирилген эки нерсенин четиндеги беттик катмарлардын өзгөчө касиетте болушунан пайда болгон кубулуштар. Ѕеттик катмарлардагы молекулалардын активдүүлүгү, багытталышы, анын составы ж-а структурасынын өзгөчө абалда болушу нерсенин бетинде кошумча эркин энерги€нын болушун шарттайт.  өлөмүнүн ичиндеги катмарларга караганда анын бетиндеги эркин энерги€нын көп болушу нерседе Ѕ. к-ды пайда кылат. Ќерселердин физ. ж-а хим. өз ара аракеттениши баарыдан мурда беттик катмарларда болуп өтөт. Ќегизги Ѕ. к. беттин чоңдугуна пропорци€-лаш болгон беттик энерги€нын аза-йышына байланыштуу. —уюк тамчы-лардын же газ көбукчөлөрүнүн шар формада болушу ж-а өсүү кезинде кристаллдын түзүлүшү алардын турактуу көлөмдөгү эң аз эркин энерги€сы м-н аныкталат.  атуу нерсе-лердеги Ѕ. к-га илинишүү (когези€), жабышуу (адгези€), нымдоо, сүрү-лүү ж. б. кирет.  атуу нерселердин бузулуу ж-а деформаци€лануу процесстеринде кристаллдык торчонун бузулушунан нерсенин ички беттеринде да Ѕ. к. байкалат.

јд. : јдам Ќ.  ., ‘изика и хими€ поверхностей, ѕер. о англ., ћ. -Ћ., 1947;  узнецов ¬. ƒ.,  ристаллы и кристаллизаци€, ћ., 1954.

Ѕ≈““»  “ј–“џЋџЎ (суюктуктар д а) - суюктуктун башка фаза м-н чектешкен жеринде 1 см2 изо-термалык бетти түзүүгө сарп кылынган жумуш. Ѕ. т. сан жагынан суюктуктун бетине жүргүзүлгөн жаныма тегиздиктеги чектелген контурдун бирдик узундугуна аракет кылуучу күчкө барабар. Ѕул күчтүн пайда болуу шарты төмөнкүчө: тийишип турган 2 фазанын молекулалар ортосундагы өз ара тартылуу күчтөрү түрдүү чоңдукта болгондуктан, алардын четиндеги беттик катмардын бирдик а€нтына аракет эткен тең ара-кеттенүүчү күчү ал фазалардын бирөөнүн ичине карай багытталат. ћис, суюктук м-н буунун чектешкен беттеги күчү суюктуктун ичин көздөй багытталат.

Ѕ≈““»  ЁЌ≈–√»я - молекулалар ортосундагы өз ара тартылуу күчтөрү түрдүүчө чоңдукта болгон эки фазанын тийишүү чегиндеги беттик катмардын кошумча энерги€сы. —алыштырма Ѕ. э. беттик катмардын бирдик а€нтына эсептелет да, э р г/см2 м-н туюнтулат. Ѕир компоненттик системадагы салыштырма эркин Ѕ. э. эки фазаны бөлүп турган чек арадагы беттик тартылуунун (а) маанисине дал келет. √иббс-√ельмгольцтун термодинамикалык теңдемесине ылайык салыштырма толук Ѕ. э. төмөнгө1 күтө барабар: и=а-“~^г\ “- аба da темп-pa, -jyT- - беттик тартылуунун темп-ралык коэффициенти.

Ѕ≈“’ќ¬≈Ќ Ћюдвиг ван (17. 12. 1770, Ѕонн 26. 3. 1827, ¬ена)-атактуу немец композитору. јта теги фламанд-дык. „оң атасы Ѕонндогу ак сарай капелласынын жетекчиси, атасы сарай ырчысы болгон. Ѕ. 1782-жылда€ музыка жаза баштайт. ¬енага келген соң (1792) тез эле пианист-импрови-затор катары даңкы чыгат. ¬енадагы алгачкы он жылдын ичинде Ѕиринчи ж-а Ёкинчи симфони€ны, 6 квартет, фортепь€но үчүн соната ж. б. чыг-аарды жаратат. 1804-ж. Үчүнчү ("Ѕаатырдык") симфони€сын жазат. ќшол жылдан чыг-лыгынын 2-доору башталып, ал “өртүнчү (1806), дүйнөгө атагы кеткен Ѕешинчи ж-а јлтынчы лшфони€ларды (1808), фортепь€но үчүн айтылуу є 21 ("јврора") ж-а Ў 23 ("јппассионата") сонаталарды, <‘иделио" операсын, √≈тенин "Ёгмонт" трагеди€сына музыка (1810), ∆етинчи ж-а —егизинчи симфони€ны жазат. 1813-17-ж. кулагы такыр ук-жай калып, чыг-лыгы бир аз басаңдай. 1818-жылдан Ѕ-дин чыг-лыгын-да кайрадан өйдөлөө башталат. јкыркы (Ѕешинчи) фортепь€но үчүн со-натасын (1816-22), Ѕешинчи стру-налык квартетин жаратат.  ийинки мезгилде жазган чыг-ларынын шедеври - “огузунчу симфони€сы 1824-ж. 7-майда 1-жолу аткарылат. Ѕ. дүйн. музыканын тарыхында өзүнчө бир жаңы доор ачкан. јнын чыг-ларына филос. тереңдик, чегине жеткен драматизм, зор масштабдуулук, чыныгы демократизм, рев-€лык героика мүнөздүү. Ѕ-дин заманынын көркөм аң-сезиминен озуп кеткен нукура жаңычыл чыг-лары мурдагы муз. фермалардын жаңыланышын шарттады. Ѕ-дин чыг-лары ушул кезге чейин дүйн. музыканын өсүшүнө зор таасир тийгизип келе жатат.

јд. : јльшванг ј., Ѕетховен. ќчерк жизни и творчества, 3 изд.. ћ., 1966.

Ѕ≈’ј– ћохаммед “аги малек ош-шоара (1Ө. 12. 1886-21. 4. 1951) - иран акыны, илимпоз-филолог, коомдук ишмер.  онституци€лык кыймылдын мезгилиндеги (1905-11) феодализма ж-а империализмге каршы күрөшкө активдүү катышкан. "»рандын ишин кудай колдогон" (1909), "—эр Ёдуард √рейге кайрылуу" деген ырлары м-н коомчулукка белгилүү болгон. "Ќоубахар" ("∆аз") газетасын (1910), "ƒакеш кеде" ("Ѕилимдин кенчи") журналын (1918) чыгарган. ћонархи€га каршы ырлары үчүн ал »сфаханга сүргүнгө айдалган (1932). Ѕул жерде социалдык теманы козгогон ("“үрмөдөгү чыгармалар", "“үнкү булбул") белгилүү ырларын жараткан. ‘арс тили ж-а ад-ты б-ча « томдон турган ил. эмгегин берген. 1941-51-ж. рев-чыл ж-а демократчыл багыттагы ырларын, макалаларын жазган. 1943-жылдан »ран-—овет маданий байланыш коомунун мүчөсү. 1950-ж. »рандагы тынчтыкты жактоочулардын коомуна жетекчи болгон.

Ѕ≈’≈– »оганнес –оберт (22. 5. 1891- 11. 10. 1958) - немец акыны, коомдук ишмер. √ермани€ компарти€сынын мүчөсү (1918).  өркөм академи€нын президенти (1953-56) болуп иштеген. 1935-45-ж. ———–де жашаган. џрлары 1911-жылдан жары€лана баштайт. Ѕ-дин алгачкы чыг-лары экспрессионизм м-н байланыштуу болгон. 20-жылдары реализм жолуна түшөт. ћуну "Ѕанкир согуш талаасын четтеп өттү" (1925) повести, "Ћюизит же Ѕирден бир адилет согуш" (1926) романы, "Ћениндин табытынын жанында" (1924) поэмасы жакшы далилдейт. Ѕ-дин чыг-лыгы 2-дүйн. согуштун мезгилинде өөр-чүйт. "√ермани€ чакырат" (1942) ж-а "—талинградга алкыш" (1943) деген жыйнактарында —ов. јрми€ны, совет элин даңазалаган. Ѕ. эки жолу (1949, 1950) чыг-лары үчүн ж-а √ƒ–дин гимнин жазгандыгы үчүн ”луттук сыйлыкка ээ болгон. јга "Ёлдердин ортосунда тынчтыкты чыңдагандыгы үчүн" эл аралык Ћениндик сыйлык ыйгарылган (1952).

Ѕ≈’«јƒ  емаледдин (1455-1535/36) - миниатюрачы, √ерат миниатюра мектебинин ири өкүлү. Ѕул мектеп »ран, »нди€ ж-а ќ. јзи€да ми-ниатюранын өсүшүнө зор таасир тийгизген. —аадинин "Ѕустанына" (1488, ≈гипеттеш улуттук китепкана,  аир), Ќи^аминин "’амсесине" (1490-жылдар, Ћондон, Ѕритан музейи) ж. б. чыг-ларга карата тарткан Ѕ-дын сүрөттөрү „ыгыш миниатюрасынын шедеврлери болуп саналат.

Ѕ≈’»—“”Ќ ∆ј«ћј—џ - Ѕайыркы »ран падышасы ƒарий 1нин (522- 486-ж. бийлеген) аскага чегип жаздырган эстелиги. »рандын азыркы терр-€сындагы ’амадан ш-нан 100 км аралыкта Ѕехистун 300сунда; бир чоң ж-а майда жазмалардан турат. „оңу мазмуну бирдей 3 тилде: байыркы фарс, элам, вавилон тилдеринде шынаа жазуунун тиешелүү түрлөрү м-н жазылган. 1835-47-ж. англ. офицер √. –оулинсон көчүрүп алып, негизинен окуп чыккан соң илимге белгилүү болгон. ћазмуну жагынан Ѕ. ж. ахеменилер мамлекетинде  ир II өлгөндөн кийинки оку€лардын официалдуу түрдө жары€ланган нус-касына туура келет. ƒарий 1нин тактыга отурушунун ж-а ќ. јзи€га жор-туулунун тарыхын ба€ндайт.

јд. : ј б а е в ¬. »., ѕеревод персидского текста Ѕольшой, или Ѕехистунской надписи, в кн. ’рестомати€ по истории ƒревнего мира, 2 изд., т. 1, ћ., 1950.

Ѕ≈’“≈–≈¬ ¬ладимир ћихайлович [20. 1(1. 2). 1857-24. 12. 1927] -сов. невропатолог, психиатр ж-а физиолог. 1878-ж. ѕетербургдагы ћед. хирурги€лык академи€ны бүтүрүп, 1885-ж.  азань ун-тини€ психиатри€ кафедрасын башкарып, 1-жолу пси-хол. -физиол. лаборатори€ түзгөн. 1893-ж. "Ќеврологический вестник" журналын ж-а  азандагы психиатр-лар м-н невропатологдор коомун уюштурган. Ѕ. ѕетербургдагы јскер-мед. академи€сынын проф. (1893). ј€лдар мед. ин-тунун (1897) директору. 1918-ж. өзү уюштурган ћээ ж-а анын психикалык кызматын үйрөнүү ин-тун башкарган (кийин ћээ иштерин үйрөнүү б-ча ¬. ћ. Ѕехтерев атн. мамл. рефлексологи€лык ин-т деп аталган). Ѕ-дин мээнин морфологи€сы (1890) ж-дөгү эмгеги илимге зор салым кошту. Ѕ-дин балдардын жүрүш-турушу, аларды жыныстык жактан тарби€лоо ж-дө 20дан ашуун эмгеги бар.

Ѕ≈„≈Ћќ¬ј “урсун (1898-ж. т., ∆ети-—уу обл., ѕишпек уезди,  ызыл-—уу кыш. ) -  ырг-нда —овет бийлиги ор-нотулгандан кийин кыргыз а€лдарынын арасында парт., маданий иш жүргүзүүнү уюштурган алгачкы кыргыз а€лдарынын бири. ƒыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. 1926-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ∆аш кезинен жетим калып, тууганынын колунда чоңойгон. 1916-жылдан ѕишпектеги ж-а —окулуктагы соодагерлерге жалданып иштеген. 1918-ж. ѕишпектеги "Ёмгекчи а€лдар" союзуна кирип, ал жерден 1919-ж. “ашкендеги крайлык парт. -сов. мектепке окууга жиберилген. јны бүткөндөн кийин (1920) ѕишпекте ж-а “окмокто а€лдар ишин уюштурууга катышкан (1924); Ќарында, ѕишпекте а€лдар арасында иштөө б-ча инструктор болгон, кийин ќштогу, ‘рунзедеги ө. ж. ишка-наларында иштеген. 1945-жылдан респ-калык маанидеги персоналдуу пенси€да.

Ѕ≈Ў  ҮЌƒҮ  »Ў ∆”ћј—џ - беш иш ж-а эки дем алыш күнү бар апта. Ёмгек законуна ылайык бир аптада жумушчулар м-н кызматчылардын эмгек убактысы 41 с болууга тийиш. ћында жумуштун узактыгы өндүрүш процессине жараша болот да, ички тартип эрежесине ылайыкталат. Ёрежени профсоюз уюму м-н макулдашып администраци€ бекитет, анда жумадагы иш убагынын нормасы сакталат. ƒем алыш ишемби ж-а жекшемби күндөргө туура келет.

Ѕ≈Ў “јЎ - көбүнчө кыз-келин экиден же өнөктөшүп ойноочу чакмак оюп. Ѕеш даана таш м-н ойнолот. јл эки колдоп ойнолчу татаал он бөлок ыкмадан турат. ќюндун эрежеси б-ча бир ташты алаарда, башкасына кол тийгизүүгө болбойт, оң колго жыйналып жаткан таштар да бир бирине тийишип кетпеш керек. ќюндун бир жеринде жыдып калса, i ю н кезеги башкага берилет.

Ѕ≈ЎЅј–ћј  -кыргыздын эт м-н камырдан жасалган улуттук тамагы. јл казак, мурдагы көчмөн өзбекте да болгон. Ѕышкан эт тууралып, ага ошол эттин сорпосуна бышырылган кесме кошулуп, үстүнө коруштуу ысык чык куюлуп жасалат. Ѕ. - мурда кыргыз-казакта нарын деп аталган тамактын жаңыча түрү. Ѕул тамак көбүнчө кашыксыз (кол м-н) желгени үчүн "бешбармак" аталган. јл ат болжол м-н 1920-жылдары эл ичинде адегенде тамаша иретинде жаралып, кийин кадыресе олуттуу сөзгө айланып кеткен. Ѕ-тын "алашак Ѕ. ", "ак дөбө Ѕ. ", "селделүү Ѕ. ", "сүрөөн Ѕ. " дегендей түрлөрү бар. Ѕ. азыркы технологи€га ыңгайлаштырып коомдук ашкана тармактарында жа-салууда.

Ѕ≈Ў-Ѕјƒјћ - ќш обл-нын Ћенин р-нундагы Ѕазар- оргон сельсоветине караштуу кыштак. ƒзержинский атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору Ћенин-∆олдон 31 км чыг. тарапта. ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 35 км.  алкы 805 (1973). —егиз жылдык мектеп, медпункт, клуб бар.

Ѕ≈Ў-ЅјЋј - ќш обл-нын —узак р-нундагы ќкт€брь сельсоветине караштуу кыштак. "ƒружба" к-зунун аймагында. –-ндун борбору —узактан 35 км түн. тарапта, ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 16 км.  алкы 796 (1973).

Ѕ≈Ў-Ѕ≈Ћ„»–-ј–јЎјЌ ћ»Ќ≈–јЋ-ƒ”” —””—” - дарыланууга жарамдуу жылуу булак. Ќарын обл-дагы јт-Ѕашы суусунан 40 км түш. -чы-гышта, јт-Ѕашы кырка тоосунун түш. -чыг. капталындагы јрашан өзө-нүнүн боюнда, деңиз деңг. 3000 м бийиктикте. ∆ерг. элге илгертен белгилүү болсо да, булак ж-дө 1-жолу 1920-ж.  . ». јргентов маалымат берген.  ийин ј. ѕ. –омах (1954), Ќ. ».  атаева (1963, 1966) ж. б. изилдеген. —уу девон мезгилинде пайда болгон аки таш тоо тек катмарлары-нан чыгып, бири биринен 30 м аралыкта жайгашкан эки кайнар булактан турат. Ѕулактардын бирөөнүн дебити 1, 23 л/сек, темп-расы 19∞—, экинчисиники - 1, 2 л/сек, 19, 5∞— —уу аз минералдашкан (2, 2-3, 4 г/л) сууларга кирет. —ибирдеги ƒарасун ми-нералдуу суулары сы€ктуу көмүр кычкыл газдуу (—ќ2=0, 44-1, 3 г/л), гидрокарбонат - кальций - натрийлүү. —оставында бир аз йод бар. Ѕул сууну ичүүгө ж-а ичеги-карын ооруларын дарылоого колдонсо болот.

јд. :  атаева Ќ. ». и др., ѕодземные минеральные воды  иргизской ——–, ‘р., 1969.

Ѕ≈Ў-Ѕ”Ћј  - “алас р-нундагы ќр-ловка сельсоветине караштуу кыштак. " расна€ «ар€" к-зунун аймагында. –-ндун борбору “аластан 17 км түн. -бат. тарапта, ∆амбыл т. ж. станци€сынан 103 км.  алкы 1407 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

Ѕ≈Ў-Ѕ”– јЌ - ќш обл-нын Ќоокат р-нундагы јк-Ѕулак сельсоветине караштуу кыштак.  ичи јлай тоолорунун этегинен орун алган. " ызыл- ы€" с-зунун аймагында. –-ндун борбору Ёски-Ќоокаттан 65 км бат. тарапта,  ызыл- ы€ т. ж. станци€сынан 17 км.  алкы 866 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, медпункт бар.

Ѕ≈Ў»  - бала басып кеткиче бөдөнө турган терметме жыгач керебетче. јл ќ. јзи€,  аз-н,  авказ, »ран, јфг-н, »нди€ калктарында илгертен бар.  өпчүлүк түрк тилдеринде "бешик" сөзүнүн болушу да Ѕ-тин байыркылыгын кыйыр далилдейт.  ыргызда илгери Ѕ. көчмөн турмушка ыңгайланып, жөнөкөй жасалган: билектей жоон бир кулач кайыңдай же талдан эки алкак ийилип, кургаганда алардын "буттарына" көзөнөк оюлган ж-а көзөнөктөргө жарыш чабактар (та€кчалар) бекитилген. ∆арыш чабактарга узун-туура-сынан аркы-терки сызма тартылып, ага оюгу бар олпок (кичинекей мамык матрац), жала€к төшөлгөн. Ѕөбөк булганбас үчүн олпоктун оюгуна шимек (койдун жото жили-гинен же жыгачтан) коюлуп, алдына күлтүк кыстарылган. Ѕала Ѕ-ке кыпчыктардын (жаздыкчалар же бүктөлгөн чүпүрөктөр), б о о р т-колордун (жазы сызмалар), чарчы ороолордун жардамы м-н бөлөнүп, Ѕ. жабуу (төшөк) м-н жабылган. ћындай Ѕ-ти кыргыздар көчмөн жүргөн чакта урунуп келген. јл терметүүгө ыңгайсызыраак болгон.  ийинчерээк кыргыз арасына атайын усталар тарабынан жасалган жорго Ѕ. тарай баштаган. ∆орго Ѕ. тал же тыт жыгачынан жасалат. ”з. 1-1, 1 м, эни м-н бийиги 0, 5 м келет. ћындай Ѕ-тин астына сызмалардын ордуна туташ жука тактайчалар кагылып, күлтүк (тунуке, чопо, айнек идиш) үчүн гана тешик каптырылат; эки алкагы дого сымал ийилген жазы жыгач болот; бешиктин сабы же аркалыгы (үстүнкү термет-кич жыгачы) жумуру жоон бутактал жасалат. Ѕ-тип эки таманына жыгач карскан (жаа сымал жыгач) ашталып, алар Ѕ-тип термели-шин жеңилдетет. ∆орго Ѕ. жыгачтары сирдалып, оймо-чийме түшүрүлүп, кооздолот. Ѕаланын бэлонүшү эки Ѕ-те тең бирдей. Ѕ. бөбөктү бакканга, таза кармаганга, тез уктатканга бир кыйла ыңгайлуу. Ѕирок ал баланын ээн-жайкын жатышына, беймарал укта-шына, дем алышына, жарыктын тү-шүшүнө жакшы мүмкүнчүлүк бербейт.  олу-буту бекем таңылган бойдон кыймылдабай жатышы баланын сөөктөрү м-н мүчөлөрүнүн эркин өсүшүнө тоскоол кылат. ќшол себептен азыр кыргыз үй-бүлөлөрү Ѕ-тин ордуна балдар керебетин көбүрөөк пайдалана баштады.

Ѕ≈Ў»  “ќ…-бала төрөлгөнгө байланыштуу берилүүчү той. »лгери бала төрөлгөн соң жети күндөн ашырбай, аны бешикке салышкан. Ѕул күнү нан бышырылып, сары май салынып, мал союлуп, айыл-апага тамак берилген.  елгендер белек-бечкегин ала келишип, баланы алкашып, анын бешигине боорсок, таттуу, мөмө-чөмө чачышкан. Ѕаланы бешикке салаарда, анда жин-илдеттер жашынып калбасын дешип, арча м-н бешиктин ичи-сыртын аласташкан. Ѕул салт сов. доордо өзгөрүп, жаңы мазмун алды.

Ѕ≈Ў»  џ–Ћј–џ - кыргыз оозеки поэзи€сындагы лирикалык жанр. Ѕ. ы. бала сооротуу, уктатуу максатында ырдалып, эненин балага болгон мээримин, жакшы тилектерин туюнтат. Ѕешик ырларында айрым социалдык мотивдер да айтылат. ћис, "јлдей-алдей, кулунум, кайсалаңда туулдуң, Ѕай-манапка кор болду, сенин тууган-уругуң". ћында баланын ата-энесинин оор турмушу, эзүүдөн көргөн запкысы, мүңкүрөт-көн жокчулук сүрөттөлөт.  оомдук-социалдык өзгөрүүлөр м-н Ѕ. ы-нын мазмуну да өзгөрүп отурат. ћис, ќкт. рев-€сынан кийин пайда болгон Ѕ. ы-пын мурдагы Ѕ. ы-нан мазмун ж-а иде€ б-ча айырмачылыгы бар. Ѕ. ы. профессионал поэзи€да өнүгүп келе жатат. Ѕул ырда чоңдордун да ар кандай көз караштары, ой-санаа-лары кайтылат. јнда туруктуу ыр түрмөктөру же ыр саптары м-н бирге, импровизаңи€га да кеңири жол берилет. 6-7 муундан турган ыр саптары терметилген бешиктин ритми-касына же эненин бир калыптагы кыймылына, таптоого шайкеш келген басыңкы, сызылып чыккан обон м-н аткарылат.

јд. : «акиров —, “окомбаева ј.,  ыргыздын элдик лирикаларынын жанрдык өзгөчөлүктөрү, ‘р., 1964.

Ѕ≈Ў»Ћ»  -беш ачалуу айры, к. јйры.

"Ѕ≈Ў»Ќ„»  ќЋќЌЌј" - ”луттук рев-€чыл согуш убагында (1936-39) »спани€ –есп-касында аракеттенген ‘ранко агенттеринин уюмунун аты. "Ѕ. к. " баш аламандыкты пайда кылып, саботаж, шпионаж, диверси€ жасашкан. "Ѕ. к-нын" зы€ндуу иштери »спани€ –есп-касынын жеңили-шине көмөкчү болгон. 2-дүйн. согуш мезгилинде ар түрдүү өлкөлөрдөгү нацисттик агентураны да "Ѕ. к. " деп аташкан.

Ѕ≈Ў ≈Ќ“  ≈Ќ» -ќш обл-ндагы бентониттик чопо чыгуучу жер. Ћейлек р-нундагы ћаргун кыш-нан 8 км түн. тарапта, Ѕели-—ынык тоосунун түш. этегинде.  енди 1956-ж.  ани-мансур геол. экспедиңи€сы (“ажик ——–и) ачкан ж-а геол. чалгындоо жумуштарын жүргүзгөн.  ен аймагын палеоген мезгилинде пайда болгон тоо тектер түзүп, көпчүлүк жерде аларды антропоген чөкмөлөрү жаап калган.  ен палеоген тоо тектеринин арасындагы ачык жашыл түстөгү бентониттик чопо катмарларынан турат. јлардын калыңд. 5-20 м ге жетип, 820 м ге чейин созулуп жатат. „опого жог. даражадагы (33-35) ийилчээктик мүнөздүү.  ендеги чоконун гранулометрдик составы ж-а аларда кумдун болушу б-ча кен „ыг. ж-а Ѕат. деген эки участокко бөлүнөт. Ѕат. участогундагы чопо сапаты б-ча бургулоодо колдонулуучу чо-полуу эриндилердин бардык тех. шарттарын канааттандырат. «апасы 618 433 т. „ыг. участогундагы чопо-нун составында кум болгондуктан, сапаты бир аз начар. «апасы 809 591 т:  ен 1957-жылдан карьер түрүндө казылып, “үн. “аж-ндагы бургулоо мекемелерин чопо м-н камсыз кылууга жумшалат.

Ѕ≈Ў- ќ–√ќЌ - ќш обл-нын ∆аңы-∆ол р-нундагы  араван сельсоветине караштуу кыштак. ‘рунзе атн. к-з-дун аймагында. –-ндун борбору  араван кыш-на (бат. ) туташ жатат. Ќаманган т. ж. станци€сынан 65 км.  алкы 714 (1974).  луб, китепкана бар.

Ѕ≈Ў- Ө–Ү  - ћосква р-нундагы јлександровка сельсоветине караштуу кыштак. "ƒружба" к-зунун аймагында. –-ндун борбору Ѕеловодский-ден 16 км чыг. тарапта.  алкы 787 (1970). —егиз жылдык мектеп, клуб, 2 китепкана бар.

Ѕ≈Ў- ҮЌ√Ө»-јламүдүн р-нундагы кыштак. “аш-ћойнок с-зунун борбору. –-нду борбору јламүдүндөн 20 км түш. тарапта, ‘рунзе ш-нан 20 км. јламүдүн суусунун оң жээгинде.  алкы 1833 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, медпункт, элди турмуш-тиричилик жактан тейлөөчү комбинаттын бөлүмдөрү бар.

Ѕ≈ЎћјЌ“ - тизеге чейин жеткен, ичине пахта же жүн салынбай ич-телген жеңил тыш кийим. “опчулан-ма (а€л сол, эркек оң жагынан). Ѕели кыпча, этеги кең, жакасы тик. Ѕ. кыргыздардан башка түрк, казак ж-а кавказ элдеринде да бар.  ырг-ндын айрым райондорунда кыска жеңдүү Ѕ. да кийишет.

Ѕ≈Ў-“јЎ - “алас суусунун сол куймасы. “алас јла-“оосунун борб. бөлүгүндөгү Ѕеш-“аш ашуусунан башталып, кар, мөңгү сууларынан ж-а булактардан куралат. ”з. 54 км, алабынын а€нты 314 км2. ∆ог. бөлүгүндө түн. -батышты карай кууш Ѕеш-“аш капчыгайы аркылуу агып, “алас өрөөнүнө чыкканда, түндүккө бурулат. —уунун жылдык өрт. чыгымы 3, 55 м31сек, эң көбү 55, 4 м3\сек, эң азы 0, 37 м31сек. »юнь айында ташкындап, августта тартылат. ∆алпы уз. 192 км ге жеткен 88 куймасы бар. Ёң ирилери:  айыңды, Өмүр,  арагайды, “ерек, “уюк-“өр,  о-шой-“өр,  оргон-Ўаник (сол),  о-румду,  ыр- олот, “өбөй, јт-„ыкпас (оң). Ѕ-тын алабында а€нты 0, 79 км2 болгон 7 көл бар. “алас р-нунун "∆ерге-“ал", ќкт€брдын 40 жылдыгы атн. с-здорунун ж-а  алинин атн. к-здун айдоо а€нттары сугарылат. Ѕ. -“.  озучак, Ѕалбал, ’ивинка кыш-тарынын жанынан агып өтөт.

Ѕ≈Ў-“јЎ - “алас ж-а “октогул р-ндорун байланыштыруучу ашуу. “алас јла-“оосунун түш. -чыгышын-дагы Ѕеш-“аш капчыгайынын төрүндө. Ѕийикт. 3578 м. “октогул өрөөнүндөгү жайлоого мал ашырылат. јшууга 1948-50-ж. автомоб. жолу салынган. јшуунун түн. бети түштүгүнө караганда жантайыңкы. Ѕ. -“-тын белинен палеозойдун интрузив-дик ж-а аки таш тоо тектери чыгып жатат. јшуудан Ѕеш-“аш суусу башталат.

Ѕ≈Ў-“јЎ  ≈Ќ» -“алас р-нундагы кум-шагыл чыгуучу жер. “алас ш-нан 4-5 км түш. -чыг. тарапта, Ѕеш-“аш суусунун чатында.  ен 1956-жылдан белгилүү, 1965-66-ж.  ыргыз ——– геол. башкармасы геол. изилдөө ж-а чалгындоо жумуштарын жүргүзүп, запасы эсептелген.  ен аймагы антропоген мезгилинин а€к ченинде пайда болгон аллювий-пролювий чөк-мөлөрүнөн турат.  ендеги чалгын-далган кум-шагыл катмары негизинен 25, 8-53, 9% шагылдан (гравий, галька), 30, 1-61, 4% кой таштардан ж-а 9, 6-25, 3% кум-чополуу материалдан турат. ”з. 3, 3 км, туурасы 500- 600 м келген а€нттагы кум-шагыл-дын жалпы запасы 12803 миң м3.  ендеги кум-шагыл "300" маркасын-дагы бетон жасоого жарамдуу.  енди “аластагы темир-бетон буюмдарын да€рдоо з-ду карьер түрүндө казып алат.

Ѕ≈Ў-“јЎ  ӨЋҮ-“алас јла-“оосунун түн. капталындагы Ѕеш-“аш капчыгайында деңиз деңг. 3008 м бийиктикте жайгашкан көл. ј€нты 0, 54 км2, орт. тереңд. 13 м, эң терең жери 28 м, уз. 1300 м, туурасы 600- 700 м. —уунун жалпы көлөмү 6, 6 млн. м3. “оо капталдарынан таштар көчүп, өрөөндү бөгөп калгандан пайда болгон. —уусу тунук, мөңгү ж-а булактардан толукталат. »юнь - июлда кар, мөңгүлөр эрип, суунун деңгээли 1-2 м ге чейин көтөрүлүп, сент. -май айында кайра төмөндөйт. ќкт€брда тоңуп, апрелде ачылат. “егереги саздак. Ѕалык (жшшнгир, алабуга, севан жилингири) көп.  анаттуулардан аңыр, чулдук бар.  өлгө майда суулар куюп, андан Ѕеш-“аш суусу агып чыгат.  өл-кооз, туристтик жай.

Ѕ≈Ў”Ћя —пиридон ≈рофеевич [12 (25). 12. 1907-ж. т. ]-ƒонецк обл-нын ћарьинский р-нундагы "ќкт€брь" к-зунун пред-ли. Ёки жолу —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1950, 1958). 1931-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. јл башкарган колхоз 1949-ж. 150 га буудайдын ар гектарынан 30, 5 ц ден, 1967-ж. дан эгиндеринен 26 ц, күнкарамадан 25, 8 ц түшүм алып, Ћенин ордени м-н сыйланган. Ѕ. - ѕ——тин 22-23-съезд-деринин ж-а ”краина  ѕнин 20-съездинин делегаты. Ћенин ордени, башка 2 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ≈ЋЋ№ √енрих (21. 12. 1917-ж. т. ) - немец жазуучусу (√‘–). „ыг-лары 1947-жылдан жары€лана баштаган. јлгачкы маанилүү чыг-лары: "јдам, сен кайда болдуң?" (1951, орусчасы 1962), "Ѕир да сөз айткан жок" (1953, орусчасы 1958), "Ёэси жок үй" (1954, орусчасы 1959), " лоундун көзү менен" (1963, орусчасы 1964) ро-мандары, "ѕоезд өз убагында келет", "∆аш чактагы нан" (1955), "Ѕир командировканын акыры" (1966) по-весстери. ”шул ж. б. чыг-ларында фашизмдин кайра калыбына келиши-нен сак болууга чакырат, гуманист-тик иде€ларды козгойт. Ѕ-дун чыг-ларына адамдын ич дүйнөсүн, психологи€сын терең ачуу мүнөздүү. јнын чыг-лары ———– элдеринин тилдерине которулган. Ќобель сыйл. лауреаты (1972).

Ѕ≈–ЅјЌ  Ћютер (7. 3. 1849-11. 4. 1926) -амер. селекционер-дарвинист. Ѕ. тикенсиз кактустун, кабыгы жука жаңгактын, бий алманын, бүлдүркөндүн, ар түбү бир кг дан ашкан таттуу пи€здын, жыпар жыттуу георгин гүлүнүн, көгүлтүр апийимдин, кара өрүктүн ж. б. өсүмдүктөрдүн жаңы сортторун чыгарган.  ара өрүктүн эле —анта-–оза, ”иксон, Ѕ≈рбанк, јмерика, Ѕьюти, канттуу кара өрүк,  лаймакс, ƒюарт, Ўиро сы€ктуу 113 сорту бар. ћыкты сорттору јргентина, јфрика, јвстрали€ ж-а ∆аңы «еланди€да өстүрүлөт. јлдыңкы илимпоздор Ѕ-ты дарвинизмдин мыкты өкүлү катары жогору баалаган. јмерикада анын эмгегине көңүл бу-рулбагандыктан, көп сорту жоголуп же унутулуп калды. Ѕ».. . (лат. bis- эки ирет)-заттын эки бөлүктөн тургандыгын же анда эки белги бар экендигин билдирүүчү татаал сөздүн бөлүгү (мис, бином, биметализм).

Ѕ»ј — (би.. . ж-а лат. axis - ок) - тармактанган магнит өткөргүчү ж-а октору перпендикул€рдуу болуп, бири бири м-н кесилишпеген 2 көзөнө-гү бар феррит өзөкчө.  өзөнөктүн бири информаци€ны эске тутуп, анда жазып калтыруучу ж-а окуп алуучу өткөргүчтөр, экинчи тешиги аркылуу информаци€ны окуп алуу үчүн жи-бериле турган импульстуу ток өтүүчү өткөргүч жайлаштырылат. Ѕ-тын конструкци€сынын (симметри€луу ж-а симметри€луу эмес) магнит өткөрүүчү материалдардын касиеттери ж. б. б-ча айырмаланган бир нече түрү бар. јвтоматиканын тех. каражаттарында ж-а эсептөө техникасында эске тутуучу же логикалык элемент катарында колдонулат.

Ѕ»ј“ЋќЌ (би.. . ж-а гр. athlon-жарыш, күрөш) - азыркы кездеги кышкы спорттун эки түрү; лыжада жүрүп, мылтык м-н бута атуу. 20 км жүрүштүн 5тен 18 км ге чейинки аралыкта спортсмен 4 атуу чегинен 150 м аралыктагы бутага 5тен ок атат. јр бир жаза атууга 2 миң штраф берилип, жалпы убакытка кошулат. 1960-жылдан баштап Ѕ. кышкы ќлимпиадалык оюндардын программасына кирген. 10-ќлимпиадалык оюнда (1968, √ренобль) сов. биатлон командасы 4X7, 5 эстафетада жеңип чыккан.

Ѕ»ЅЋ»ќ√–ј‘»я (гр. biblion -китеп, . . . графи€) - басма сөз продукци€ларын, ил. -коомдук мааниси бар кол ∆азмаларды, аудиовизуалдык материалдарды эсепке алуучу, системага салып, аны активдүү пропаганда-лоочу библ. көрсөткүчтөрдү түзүүнүн ж-а колдонуунун методикасын ж-а теори€сын үйрөтүүчү илим. Ѕ. парти€луу болуп эсептелет. Ѕул принцип ¬. ». Ћениндин, Ќ.  .  руп-ска€нын эмгектеринде,  ѕ——тин до-кументтерйнде кеңири белгиленген. —ов. Ѕ. эмгекчилердин мүдөөсүн көздөп, коммунисттик идеологи€ны жа-йылтат.  апит, өлкөлөрдө Ѕ. эзүүчү таптын кызыкчылыгы үчүн реакци€чыл идеологи€ны жайылтууга кызмат кылат. Ѕ. Ѕайыркы √реци€да б. з. ч. 5-к-да эле пайда болгон. 17-к-дан "китепти ба€ндап жазуу" деген мааниде колдонула баштаган.  ийин гана ¬. деген азыркы маанисинде колдонулуп калды. Ѕибл. издөө - басма сөз чыг-лары тууралуу маалыматтарды табуу ¬-нын бир методу болуп саналат. јд-ттарды иргөө алардын ил. практикалык же көркөмдүк мааниси, те-матикасы, тигил же бул авторго тиеше л үүл үгү, чыккан учуру ж. б. мүнөздөмөлөрү б-ча жүргүзүлөт. Ѕибл. мүнөздөмө ар бир чыг-нын мазмунун, маанисин ж-а өзгөчөлүгүн түшүнүүдө жардам берет. Ѕибл. мүнөздөмө-нүн библ. сыпаттап жазуу, аннотаци€, реферат, рецензи€, обзор сы€ктуу бөлүктөрү бар. јд-ттарды топтоо библ. көрсөткүчтөрдө жүргүзүлөт. Ѕул метод системалык, тематикалык, предметтик тартипте жүргүзүлөт. —истемалык топтоо - ад-ттарды бир нече илим тармагы б-ча ондук (дес€тичный) классификаци€нын же китепкана-библиографи€лык классификаци€нын негизинде, айрым учурда тарыхый-хронологи€лык тартипте аткарылат. “ематикалык топ-тоодо актуалдуу, негизги проблемалар б-ча топтоштурулат. ѕредметтик топтоодо ад-ттар алфавит б-ча жайгаштырылат. ћындан башка хронологи€лык, персоналдык, топогра-фи€лык, алфавиттик тартипте топтоштурулат. Ѕ. коомдук милдети б-ча информаци€лык ж-а рекомендаци€-лык деп бөлүнөт. »нформаци€лык Ѕ. басма сөз чыг-ларынын бардыгын, анын чыгышын же мүнөзүн сыпаттап жазат, ад-ттарды мүмкүн болушунча толук камтууга аракет кылат. –екомендаци€лык Ѕ. ад-ттарды туура тандоо, сунуш кылуу максатын көздөйт. Ѕ-нын мамлекеттик Ѕ. деген бөлүгү өлкөдө чыккан бардык басма сөз чыг-ларын мүмкүн болушунча толук эсепке алат, тиги же бул өлкөнүн мамл. тилинде чет өлкөлөрдө чыккан ад-ттар да чагылдырылат, о. эле жалпы өлкө ж-дөгү же ошол өлкөнүн адамынын чыг-лары ж-дө да маалыматтар берилет.  райлык Ѕ-га өлкөнүн тигил же бул бөлүгү м-н байланышкан материалдар киргизилет. “олук Ѕ-да ад-ттар толук кайтылат. “а н д а л-г а н Ѕ-да ад-ттарга библ. көрсөткүч-түн максатына байланыштуу иргөө жүргүзүлөт. —истемалык Ѕ-да ад-ттар илим тармактары б-ча системага салынат. ѕредметтик Ѕ-да ад-ттар айрым бир предметтердин алфавит тартиби б-ча жайгаштырылат, тематикалык Ѕ-да материал коомдук мааниси бар темалар б-ча берилет, алфавиттик Ѕ-да материал басма сөз чыг-ларынын же авторлордун алфавитинде топтоштурулат. ѕерсоналдык Ѕ-да айрым бир коомдук ишмердин өмүрү, чыг-лыгы ж-дө ад-ттар, чыг-лары тизмеле-нет. ”ниверсал Ѕ. м-н жалпы Ѕ. бир мааниде. ћында ар түрдүү илим тармактарынын ад-ттары чагылдырылат. Ѕардык мамл. Ѕ. -улуттук библиографи€ деп саналат. ”чурдагы Ѕ-да жаңы чыккан басма сөз чыг-лары чагылдырылат. Ө т-к ө н д ө г ү (ретроспективдүү) Ѕ. өткөндө чыккан басма сөз чыг-ларын камтыйт.  елечектин (перспек-тивдүү) Ѕ-сы басмага да€рдалып ж-а чыгарылып жаткан ад-ттардан маалымат берет. Ѕиблиографи€лардын Ѕ-сынын объектиси-ар түрдүү библ. көрсөткүчтөр. Ѕул мурда ж-а жаңы чыккан библ. көрсөткүчтөрдү камтыйт. Ѕ-нын өнүгүшүнүн жаңы этабы ”луу ќкт€брь —оц. рев-€сынан кийин гана башталды. 1920-ж. 30-июндагы ¬. ». Ћенин кол койгон "Ѕиблиогра-фи€лык ишти –—‘—–дин Ёл агартуу комиссариатына өткөрүп берүү жөнүндөгү" декретинин негизинде дүйнө жүзүндө биринчи болуп Ѕ. мамл. ишке айланды. Ѕасма сөздү каттоо милдети –осс. борб. китеп палатасына тапшырылды.  ийин ал Ѕуткул союздук китеп палатасы (1936) деп аталган. јл азыр " нижна€ летопись" (1907), "———–дин китептеринин бир жылдыгын" (1946) ж. б. летопистер-дин, китептердин, макалалардын, ре-цензи€лардын карточкаларын басып чыгарат. ћетодикалык, ил., теори€лык ж-а практикалык жактан ¬. ». Ћенин атн. ———–дин мамл. китепканасы (ћосква) м-н ћ. ≈. —алтыков-ўедрин атн. мамл. калк китепканасы (Ћенинград) ———–дин башка китепка-наларына жетекчилик кылат.  ырг-н-да 1934-ж. Ќ.  .  рупска€нын демилгеси б-ча респ-калык Ќ. √. „ернышевский атн. китепкана ачылып, кыргыздын улуттук Ѕ-сына негиз салынган. ћамл. Ѕ-ны  ыргыз мамл. китеп палатасы, балдар ад-тынын Ѕ-сын –есп-калык балдар китепканасы түзүп чыгарат. —ов. Ѕ-нын тарыхы, теори€сы ж-а методикасы "—оветска€ библиографи€", "Ѕиблиотекарь" журналдарына, ал эми респ-кабыздыкы квартал сайын чыгуучу " ыргызстан китепканачысы" бюлле-тенине ж. б. басма сөз органдарына жары€ланып турат.

јд. :  ыргызстандын библиографи€сы, 4 томдук, ‘р., 1963-1973; —оветтик  ыргызстан. јдаби€ттардын аннотаци€ланган кыскача көрсөткүчү, ‘р., 1961;  итеп окуучунун спутниги, ‘р., 1969-1973; —оветска€ библиографи€, —б. ст., ћ., 1960; ћ а с а-> н о в ё. »., “еори€ и практика библиографии. ”казатель литературы, 1917, -1958, ћ., 1960; Ѕерков ѕ. Ќ., Ѕиблиографическа€ эвристика, ћ., 1960.

Ѕ»ЅЋ»ќ√–ј‘»яЋџ  ∆”–ЌјЋƒј– - басма сөз ж. б. материалдарды сындоочу, эсепке алуучу, библио-графи€нын тажрыйбаларына теори€-лык түшүнүк берүүчү мезгилдүү басма сөз. 1. ∆аңы чыккан китептерге баа берүүчү сын-библ. журналдар: "¬ мире книг" (1961) ж. б. 2. ”чурдагы информаци€лык библ., б. а. басма сөздү ж. б. материалдарды мамл. каттоого алуучу Ѕ. ж. Ѕүткүл союздук китеп палатасы чыгаруучу журнал-" нижна€ летопись" (1907) ж. б.  ыргыз ——– мамл. китеп палатасы кыргыз ж-а орус тилинде чыгаруучу бюллетендер - " итеп летописи" (1949), "√азета макалаларынын летописи", "∆урнал макалаларынын летописи" (1956) ж. б. Ѕиблиографи€нын теори€сын, тарыхын, методикасын чагылдыруучу журналдар: "—оветска€ библиографи€" (1933) ж. б.






пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞