пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

ggle_h

Ѕ»ЅЋ»я (гр. biblia - китептер) - иудаизм ж-а христиан дининдеги "ыйык" китептердин жыйнагы, байыркы замандан калган жазма эстелик. Ѕ. эки - "Ѕайыркы осу€т" ("¬етхий завет") ж-а "∆аңы осу€т" ("Ќовый завет") деген бөлүктөн турат. "Ѕайыркы осу€тты" христиандар да, иудейлер да "ыйык" дешет, ал эми "∆аңы осу€тты" христиандар гана "ыйык" санайт. „иркөө окуусу Ѕ-ны кудайдын амиринен жаралган деп жары€лаган. Ѕирок ил. иликтөөлөр Ѕ-нын б. з. ч. 13-к-дан биздин замандын 2-к-на чейин жаралганын, андан кийин да толукталып ж-а кеңейти-лип турганын далилдейт. ’ристиан дини калыптанып, –им импери€сын-дагы негизги динге айлана баштаган кезде динчилер өтө көбөйүп кеткен диний ад-ттардан жаңы шартка жооп бере турган чыг-ларды иргеп алышкан. Ћаодика собору христиан дини "ыйык" деген чыг-лардан турган Ѕ-ны атайын бекиткен. јл эми ага кирбей калган диний китептери жалган деп жары€ланып, аларды окууга тыюу салынган. Ѕ. хроникалардан, тарыхый жомоктордон, мифтер м-н уламыштардан, оозеки көркөм чыг-лардын үзүндүлөрүнөн, укук ж-а нравалык маселелерге байланыштуу насы€т сөздөрдөн, диний ырым-жырым жоболорунан турат. ћарксизм-ленинизм Ѕ-нын реакци€чыл ролун баса белгилеп, анда байыркы адамдардын социалдык турмушу, ишеними, сыйынган ырым-жырымдары, идеол. күрөшү, филос. ж-а этикалык түшүнүктөрү фантастикалык формада чагылган деп көрсөтөт. Ѕ-нын көркөм ад-ттын эстелиги катары да аздыр-көптүр мааниси бар

јд. : ћаркс  . жана Ёнгельс ‘., ƒин жөнүндө, ‘р., 1960; Ћенин ¬. ». ƒин жөнүндө, ‘р., 1957; Ћ е н ц м а н ј. я., ѕроисхождение христианства, ћ., 1960;   р ы в е л е в ». ј.,  ак критиковали Ѕиблию в старину, ћ., 1966.

Ѕ»ƒ—“–”ѕ ’ерлуф (10. 9. 1912-ж. т. ) - дани€лык сүрөтчү-карикату-рист. ƒани€нын компарти€сынын мүчөсү.  опенгагендеги сүрөтчүлөр академи€сында окуган (1931-35). јдегенде турмуш-тиричилик темасындагы юмордук ж-а сатиралуу сүрөттөрдү, 1940-жылдан баштап са€сий ка-рпкатураларды тарта баштаган. јнын сүрөттөрүнүн сери€лары ƒани€да, чет өлкөлөрдө, о. эле ———–де да бир нече жолу өз алдынча альбом болуп, басылып чыккан. ———–ге бир нече жолу келген, бир сапар  ырг-нга да келип, көп кызыктуу сүрөттөр тартып кеткен. Ѕ. - "Ёлдердин ортосунда тынчтыкты чыңдагандыгы үчүн" Ёл аралык Ћениндик сыйл. лауреаты (1964). „ыг. : „то увидел ’ерлуф Ѕидструп в —оветском —оюзе (јльбом), ћ., 1969.

јд. : ћал€тников ќ., ќружием смеха.. . , ћ., 1966.

"Ѕ»« –јЅ –»Ќƒ»  ј…–јƒјЌ  јЌƒј…„ј ”ёЎ“”–””Ѕ”«  ≈–≈  (ѕарти€нын 12-съездине сунуш) " - ¬. ». Ћениндин акыркы макалаларынын бири. јл 1923-ж. 23-€н-варда жазылып, 25-€нварда "ѕравда" газетасынын 16-санында жары€ланган. ¬. ». Ћениндин "јз болсо да, жакшы болсун" деген макаласы - ушул макаланын уландысы. јнда иштеген иштердин жыйынтыгы чыгарылып, ———–де совет мамлекетин чыңдоо ж-а соц. коомду куруу б-ча парти€ м-н жумушчу табынын милдеттери белгиленген; соц. курулуштун талаптарына ылайык сов. мамл. аппаратты чечкиндүү түрдө кайрадан уюштуруу ж-а жакшыртуу милдеттерине зор көңүл бурулган; жакшы уюштурулган ж-а ишти тыкан иштей турган мамл. аппарат соц. курулушту ийгиликтүү ишке ашыруунун зарыл шарттарынын бири деп көрсөтүлгөн. ¬. ». Ћенин ∆умушчу-дыйкан ин-спекци€сындагы ишке √ражд. согуштун жылдарындагыдай парти€нын мыкты күчтөрүн жиберүүнү, мамл. аппараттын иштерин жакшыртуу үчүн ∆умушчу-дыйкан инспекци€сын кайрадан уюштурууну, аны – ѕ (б) нин Ѕорб. контроль комисси€сы м-н бириктирүүчү сунуш кылган. ¬. ». Ћенин сов. коом эки таптын -жумушчулар м-н дыйкандардын союзуна негизделген социалдык-түзү-лүш экендигин баса көрсөтүп, алардын ортосундагы союзду чыңдоону парти€га тапшырган.  омпарти€ бул көрсөтмөлөрдү жетекчиликке алып, социализм үчүн күрөштө жумушчулар м-н дыйкандардын союзун чыңдал, дыйкандарды соң. курулушка тартып, Ћениндин кооперативдик планын жүзөгө ашырды. ¬. ». Ћенин парти€нын биримдигин сактоону, парт, ж-а мамл. тартипти чыңдоону, жикке бөлүнүүгө жол бербөөнү башкы милдет деп көрсөткөн. – ѕ (б) нин 12-съезди Ћениндин акыркы макалалары м-н каттарындагы көрсөтмөлөрүн эске алып, "– » м-н ÷  нын милдеттери жөнүндөгү" атайын резолюци€, ÷   м-н – » эл комисса-риатын бириктирүү ж-дө чечим кабыл алды.

јд. : Ћенин ¬. »., Ѕиз –абкринди кайрадан кандайча уюштуруубуз керек (ѕарти€нын XII съездине сунуш), „ыг., кырг. 1-бас, 33-т. ; ошонуку, јз болсо да, жакшы болсун, бул да ошондо; »стори€  оммунистической партии —оветского —оюза, т. 4, кн. 1, ћ., 1970.

"Ѕ»«ƒ»Ќ –≈¬ќЋё÷»яЅџ« ∆ӨЌҮЌƒӨ", Ќ. —ухановдун з а п и с-касы жөнүндө - ¬. ». Ћениндин акыркы макалаларынын бири. 1923-ж. 16-17-€нварда ∆азылып, 1923-ж. май айында "ѕравда" газетасына басылган. ћында ¬. ». Ћенин  омпарти€ м-н —овет бийлигинин иш-аракетин жыйынтыктап, социализм куруу планын белгилеген. ћакалада ”луу ќкт. соц. рев-€сын "тарыхтын жаңылыштыгы", "–осси€ соц. рев-€га да€р эмес эле" деген меныпевиктердин пикири төгүндөлүп, –осси€да соц. рев-€нын закондуу көрүнүш экени далилденген; пролет, рев-€ үчүн жетилүү шартын бир гана өлкөнүн ички ж-а тышкы абалына байланыштырып кароого болбой турганын, бул шарттар дүйн. капит, системанын бардык каршы- ( лыктарынын курчушу м-н түзүлөрү көрсөтүлгөн. ¬. …. Ћенин империализмдин чынжыры анын позици€сы начар ж-а пролетариаттын позици€сы күчтүү болгон жерлерде үзүлөрүн айтып, –осси€ 1917-ж. империализм чынжырынын абдан начар звеносу болгондугун далилдеди. 2-»нтерна-ционалдын башчылары м-н орус меныпевиктери жумушчу табы бийликти өз колуна алуу үчүн өз маданий деңгээлин көтөрүүгө, башкаруучу кадрларын түзүүгө тийиш деп эсептешкен. ѕомещиктик ж-а капит, эзүүнүн шарттарында жумушчулардын мадани€тка кеңири катышуусун талап кылуу мүмкүн эмес экенин алар түшүнгүсү келген' эмес. ¬. ». Ћенин ———–де социализмдин жеңиши үчүн күрөштүн ачык-айкын программасы м-н партийны ж-а жумушчу табын куралдандырып, ———–де толук соц. коомду куруу үчүн зарыл болгон бардык шарттардын бар экендигин көрсөткөн. ¬. ». Ћениндин көрсөтмөлөрүн турмушка ашыруунун натыйжасында ———– дүйнөдөгү экономикасы, мад-ты өнүккөн күч-кубаттуу өлкөгө айланды,

јд. : Ћенин ¬. »., Ѕиздин революци€-быз жөнүндө, „ыг., кырг. 1-бас, 33-т. 530-35-6.

Ѕ»«≈ ∆орж (25. 10. 1838-3. 6. 1875) - франц. композитор. ћузы-капттын үй-бүлөсуноп. ѕариж консерватори€сына 10 жашында кабыл алынып, аны 1857-ж. бүткоп. " ловис жапа  лотильда" кантатасы үчүн чоң –им сыйлыгын алган. Ѕ. 20дан опера жазгап. јлгачкы опералары: "јкак и€дөөчүлор" (1863), "ѕерт сулуусу" (1866), "∆амила", "јрлезиан кызы" (1872) ж. б. чыг-ларында реалисттик тенденци€лар таасын көрүнүп, ком-йозйтордун өсүү багытын көрсөт-, тү. Ѕ-нйн чыг-лыгынын эң жог. жетишкендиги дүйнөдөгү эң попул€рдуу " арм≈н"1 операсы болду. ќпера 1874-ж. жазылып, 1875-ж. ѕарижде коюлган. ќпераның музыкасы драмалык зор күчү,, элестүү ыргактары, гармони€сынын ачыктыгы, оркестр-лецгтирүүнүң байлыгы м:н айырма-. ланат. ¬-нин оркестрдин чыг-лары; "–им" (1868), "ћекен" драмалык увертюрасы (1874) ж. б. ; "јпрель ыры", "ѕастораль", "Ёл кайда көчөт" сы€ктуу романстары да француз вокалдык лирикасынын мыкты үлгүлөр үнө кирет. Ѕ-нин атактуу " армен" операсы 1949-жылƒан  ырг-нда коюлуп келе жатат. Ѕ»«ќЌ - ача ту€ктуулар түркүмүнө кирген көңдөй мүйүздүүлөр тукумундагы жапайы бука. Ѕ. “үн. јмерикада тараган; ≈вропа зубрларына ок-шошураак. Ѕ-ду кээ бир 300логдор зубрлар түрчөсүнө кошот. Ѕ. -ири жаныбар; картаң букаларынын денесинин уз: 3 м, бийикт. 2 м, са€м. 1 г га жетет; ургаачысы кичирээк, өркөчтүү, көкүрөгү дүгдүгүй, баш, моюн, көкүрөк жүнү узун ж-а калың. ———–де Ѕ-дун 1 түрү - европа зубру (¬. bison L) бар. Ѕ»«ќЌ»я (би.. . ж-а гр. zone - тилке) - 1946-48-ж. √ермани€дагы амер. ж-а англ. оккупаци€лык зонанын би-риктирилиши. Ѕул √ермани€ ж-дөгү 4 тараптуу макулдашууну (———–, ј Ў, ”луу Ѕритани€ ж-а ‘ранци€) бузуу натыйжасында түзүлгөн. ј Ў м-н ”луу Ѕритани€ сепараттык кош зоналуу башкаруу органын түзүү ж-дөгү келишимге Ќью-…оркто 1946-ж. 2-декабрда кол коюшкан. Ћондондогу сепараттык кеңешмеге (1948) ј Ў, ”луу Ѕритани€, ‘ранци€нын өкүлдөрү катышып, Ѕат. √ермани€ мамле^ кетип түзүү ж-дө чечим кабыл алышкан. Ќатыйжада √‘–дин мамл. бийлик органдары пайда болгон (1949). Ѕ»… - көчмөн €г-а жарым көчмөн түрк элдеринин уруу аксакалдары-нын мансап наамы; бийлөөчү таптын өкүлү.  ыргызда 17-19-к-дын башында Ѕ. уруунун, уруктун башчысы болуу м-н са€сий, админ., чарб. ж-а соттук милдеттерди да аткарып, мурас катары ал атадан балага өткөн. 19-к-дын 1-жарымында Ѕ. мансабы орто ж-а майда манаптарга, үрп-адаттарды жакшы билген барктуу аксакалдарга, эл арасында даңкы чыккан чечендерге өтө баштайт. јлар чоң манаптарга баш ийип, алардын кызыкчылыгын жакташкан. Ѕ-лер мүлк талашы, үй-бүлө маселеси, уруучулук, киши өлтүрүү же майып кылуу сы€ктуу кылмыштарды карап, ал үчүн акы (к. Ѕийлик акы) алышкан. * -. ; Ѕ-лер сот кызматын аткарып, айрым айылды, урууну башкарган эзүүчү таптардын өкүлү болгон. 1865- 66-ж. –осси€ падкшачылыгы “үркстанда башкаруунун тартиби ж-дө чыгарган ∆оболорго ылайык казылар соту м-н бирге, үч баскычтуу Ѕ-лер соту уюштурулган. Ѕ-лер соту үч жылдык мөөнөткө шайланып, кылмыш иштери б-ча бир жарым жылга чейин камак, жазасын берүүгө же 3000 сомго чейин штраф салууга укуктуу болгон. Ѕ. айыл б-ча айылдык бийге,, болуш б-ча болуштук бийге бөлүнгөн. Ѕ-лердин съезд-дери (курултайлары) ж-а атайын съезддерй чакырылып турган. Ѕ-лердин атайын чакырылган съездинде кыргыздардын ар түрдүү урууларынын, коңшулаш жашаган башка элдердин, б. а. бир нече уезддин калктарынын талаш-тартыштары каралган. Ѕул съезддерге уезддин ж-а болуштун башкаруучулары желдеттери м-н келишип, съезддин өтүшүнө, Ѕ-лердин чечимдеринин аткарылышына көз салып, орус падышасынын са€сатын жүргүзүшкөн. ќкт. рев-€сынан кийин —овет бийлиги айрым жерлерде казы м-н болуш сотун убактылуу калтырып, алар ж-дө атайын жоболор чыгарган. Ѕ. соту ∆обонун негизинде ж-а сов. сот органдарынын көзөмөлдөө астында иштеди. Ёмгекчилер арасында казы м-н Ѕ. сотунун таасири барган сайын жоюла баштап, аларга кайрылуучулардын саны азайды; 1927-28-ж. казы ж-а Ѕ. соту өзүнөн-өзү жоюлду. Ѕ»… - иск-вонун адамдын дене кыймылынын жардамы м-н көркөм образ жаратуучу түрү. Ѕ. түпкүлүгүндө байыркы маги€лык оюндардан, эмгек процессине байланыштуу кый-мыл-аракеттерден келип чыккан. јдегенде Ѕ. сөз м-н обонго байланыштуу болгон. “арыхый өнүгүүнүн натыйжасында музыка м-н жашай турган өнөрдүн бир салаасына айланган. “аби€т кубулуштарын, аңчылык ж-а согуш көрүнүштөрүн белгилүү тартипке түшүргөн ыргактуу кыймыл (бий) м-н туюнтуу байыркы заман-дарда эле жаралган. јлгач √реци€, –им, ≈гипет,  ытай ж-а »нди€да бийлөө техникасы жог. деңгээлге жеткен. Ѕ. Ѕайыркы –имде көңүл ачуу болсо, Ѕайыркы √реци€да тарби€ каражаты болгон. ќ. к-да дин өкүлдөрү ≈вропада Ѕ. өнөрчүлөрүн куугунтуктаган.  айра жаралуу доорунда »тали€, ‘ранци€ ж. б. өлкөлөрдө Ѕ. өнөрү кайрадан өнүгүп, коомдук колдоого алынган. 16-к-да жай кыймылдуу "төмөнкү" Ѕ-лер (павана, куранта), анча узабай эле ылдам кыймылдагы "жогорку" Ѕ-лер (галь€рда, вольта) жаралат. Ѕ. б-ча окуу китептери чыгат.  айра жаралуу доорунун акырында балет өнөрү өзүнчө өнүгө баштайт. ‘ранци€да  оролдук бий академи€сы (1661) курулат. 17-19-к-да гавот, полонез, ме-нуэт" контрданс,, вальс сы€ктуу бал Ѕ-лери пайда болот, полька, мазурка, краков€к :. Ѕ-лери -өнүгөт. Ѕалет өнөрүнүн өнүгүшү Ѕ-дин өнүгүшүнө жаңы салым кошот. 19-к-дын а€гы - 20-к-дын башында бир катар ≈вропа өлкөлөрү м-н ј Ўда Ѕ-дин жаңы түрлөрүн киргизүүгө болгон далалат күчөп, салттагы бал Ѕ-дин беделин түшүргөн фокстрот, чарльстон, рок-н-ролл ж. б. Ѕ-лер жаралат (алар жалпы коомчулукка алынып кеткен жок). Ѕийлер элдик Ѕ., балеттик ¬., классикалык Ѕ. болуп бир нече түргө бөлүнөт. ———–де сахналык Ѕ. м-н катар элдик Ѕ-лер да өнүгүп жатат. —ахналык Ѕ-лер орус €с-а дүйн. классикалык Ѕ-дин салттарынын негизинде өну-гүүдө. ”луу ќкт. рев-€сынан кийин кыргыз эл Ѕ-лери да жаралды. Ѕалетмейстер Ќ. ’олфин кыргыздын элдик оюндарын, ыръш-жырымдарын, эмгек процесстерин, кийим өзгөчөлүгүн, музыканын мүнөзүн изилдеп, " ийиз" деген туңгуч Ѕ-ди түзгөн. "јлтын кыз" музыкалуу драмасын-дагы, "јйчүрөк" операсындагы Ѕ-лер элге кеңири таралды. "јнар", "—елкинчек" балеттеринде кыргыз бийи өөрчүтүлдү. "„олпон", "јла-“оодогу жаз", " уйручук", "јсел" балетте-ри - Ѕ-дин мыкты үлгүлөрү. Өздүк көркөм чыг-лыкта да Ѕ. кеңири өнү-гүүдө. 1969-ж. кыргыздын элдик бий ансамбли түзүлдү.

јд. : Ћ у к и а н, ќ пл€ске, —обр. соч., т. 2, ћ. -Ћ., 1935; “ к а ч е н к о “. —, Ќародный танец, ћ., 1954; Ћьвов Ќ.,  иргизский театр, ћ., 1953; ”разгильде-е в –., — большим успехом (  первому концерту ансамбл€ народного танца), "—оветска€  иргизи€", 26 аир. 1969.

Ѕ»… јЋћј, б и ’ » (Cydonia) - роза гүлдүүлөр тукумундагы дарак же бадал. Ѕийикт. 1, 5-5 м. √үлү ак же кызгылтым. ћөмөсү сары, даамы кычкыл. ∆апайы Ѕ. а.  авказ, ќ. јзи€, »ра€да тараган. Ѕакмасы ∆ер ќртолук деңизинин жээктеринде, ≈вропанын борб. бөлүгүндө, “үн. јмерика, япони€, ———–де (ќ. јзи€, ћолдави€, «акавказье, ”краина, –—‘—–дин түштүгү) өстүрүлөт. јнын майда (30- 40 г) мөмөлүү жапалак (1-2 м) түрү, чоң (2-2, 5 кг) мөмөлүү чынар түрү бар. Ѕ. а. калемчелеп, кыйыш-тырылып көбөйтүлөт. јндан компот, варенье ж. б. жасалат. јга алма бити, алма көпөлөгү ж. б. зы€н келтирет. јл дат, кара чирик илдетине чалдыгат.

Ѕ»…  ҮҮЋӨ– - кыргыздын "“ак-те-ке", "—елкинчек" сы€ктуу оюн-шоок күүлөрүнүн бир түрү. Ѕ. к-дүн кайруулары кыска, обондуу, бий ритм-дери так, бий мүнөзү айкын болот. јлар комуз, кы€к ж-а чоор күүлөрү-нөн кезигет. Өзгөчө комуз куүлөрүн-дө "Ёски бий күү", "“еңсел", "„ай-калма", "Ѕий күү" сы€ктуу эзелтен келаткан бий мүнөз күүлөр бар. Ёски Ѕ. к-дүн дагы бири - " алмак бий". Ёлде анын 4-5 варианты бар. Ѕир ритмди кармап туруу м-н "бийчини" экстазга жеткирүү же "бийчинин" маскарапоздун кыймылдары, ишара-ты аркылуу атайлап элди күлдүрүп, тамаша куруу бул күүлөрдүн негизги максаты болгон. ћындай "бийлер" азыр унутулуп кеткени м-н күүлөрү элдик өнөрпоздордон кыргыз радиосунун фондусуна жазылган. ∆амаатташ элдер м-н каттоо калктардын бий мотивдеришш таасири аркылуу жаралган "јнжи€ндын бий күү", "Ѕукар бий", " ашкар бий", "Өзбек бийи", "“ажик бийи", "ƒагстан бийи", "ќрус бийи" сы€ктуу Ѕ. к. кыргыз Ѕ. к-нүн санын арбытып, сапатын арттырган. Өзүнчө бир уруу күүгө айланган. Ѕ. к-дүн таасири м-н элдик өнөрпоздор күүлөр чыгарган. јнын айрым үлгүлөрү " ыргыз музыкасынан антологи€сы" деп аталган грампластинкалар жыйнагында өзүнчө жанр катары-берилген.

Ѕ»… ћ”«џ ј—џ - элдик ж-а 300к-кече бийлерди коштоочу музыка. Ѕ. м. бийдин түрүнө, темпине жараша ритмге негизделет. јл көбүнчө аспаптын ансамбль же бир эле аспаптын (барабан, дап ж. б. ) коштоо? су м-н аткарылат. Ѕ. м. - көп элдердин музыкасындагы салттуу жанр. ћурда бий өнөрү өнүкпөгөн. элдерде (мис, казак, кыргыз ж. б. ) да Ѕ. м. пайда болуп, өз алдынча жанр катары калыптана баштаган.

Ѕ»…Ѕќ—”Ќќ¬ »ль€с (25. 6. 1932-ж. т., џсык- өл обл.,  үрмөнтү кыш. ) - сов. физик, физ. -матем. илимд. доктору, проф. (1972). 1974-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ѕржеваль-скидеги мугалимдер ин-тунун физ. -матем. ф-тетин (1951) ж-а  ыргыз мамл. ун-тин. (1956) бүтүргөн. јл ун-ттин теори€лык физ. кафедрасын-да (1956-59) ил. из. иштерин жүргүзүп,  ыргыз мамл. ун-тинде теори€лык физ. кафедрасында ст. окутуучу (1959-61),  ыргыз ——– »јнын ‘»«. ж-а матем. ин-тунун гидроаэродина-мика лаборатори€сынын ж-а сектору-нун башчысы (1961) болуп иштейт. Ѕүткүл союздук астрономогеод. коомдун  ырг-ндагы бөлүмүнүн пред-лй (1966). јнын жетекчилиги м-н бир катар ил. изилдөөлөр жүргүзүлүп жатат. ћис: атмосферанын жог. катмарынын динамикасы, радиолокаци€лык метод м-н ионосферанын метеордук зонасындагы абанын агымы ж-а анын ∆ердин магнит талаасы м-н болгон аракети, үн ылдамдыгына жакын болгон газ динамикасынын теори€сы ж. б. Ѕ. - бир топ ил. эмгектердин автору. „ыг. : ќколозвуковое течение газа с областью сверхзвуковых скоростей.. , , "ѕрикладна€ математика и механика", 1958, т. 22, є 3; ѕлоекопараллельное околозвуковое течение газа с искривленным скачком уплотнени€, "ƒоклады јЌ ———–", 1959, т. 126, є 5; –ешение уравнени€ „аплыгина методом пр€мых, "»зв. јЌ ———–" (ћеханика жидкости и газа), 1971, J* 5,

Ѕ»…»  “ќќ –≈Ћ№≈‘» - көбүнчө субальпы, алыгы ж-а нивалдык-гл€-? циалдык алкактарда жаткан тик капталдуу, кокту-кодоттору көп, кырдуу ж-а чокулуу жаш тоолордун (јльпы,  авказ, ѕамир, √ималаи ж. б. ) рель-ефи. ћөңгүлүү келип, ургаалдуу физ. талкалануу жүрүп турат. ѕайда болушу ж-а өөрчүшү тоолордун абс. бийиктиктерине, кайсы кеңдикте жай-гашкандыгына ж-а кар сызыгынын бийиктигине жараша болот, көбүнчө 2000-2500 м ден жогору, к. –ельеф.

Ѕ»…»  “ќќ —“јЌ÷»яЋј–џ - 2000 м ж-а андан да бийик тоолордо жайгашып, дайыма байкоо ж-а изилдөө иштерин жүргүзүү үчүн арналган пункттар. ћилдети б-ча гидро-метеорологи€лык ж-а атайын (мөңгү-лөргө, кар көчкүлөрүнө, селдин болушуна, күн o радиагш€сына ж. б. байкоо ж үргүз үү) станци€ларга бөлүнөт.  ырг-ндагы Ѕ. т. с-нын бири -  ыргыз ——– »јнын “€нь-Ўань физикалык географи€ станци€сы.

Ѕ»…»  “ќќ ‘»«»ќЋќ√»я ∆јЌј Ё —ѕ≈–»ћ≈Ќ“јЋƒџ  ѕј“ќЋќ√»я »Ќ—“»“”“” -  ыргыз ——– »јнын соо ж-а оору организмге бийик тоолуу жердин тийгизген таасирин изилдеп, жаңы курорт ресурстарын табуу б-ча иш жүргүзүүчү ил. из, мекемеси. Ѕул ип-т 1955-ж.  райлык мед. ин-ту деген ат ћгЌ  ыргыз ——– »јнын карамагында түзүлгөн. ћында  ырг-нда богок оорусунун пайда болушу ж-а ага каршы күрөшүү, бийик тоолуу жердин организмге тийгизген таасирин үйрөнүү, курорттук жаңы ресурстарды изилдөө ж. б. иштери жүргүзүлгөн. јзыркы мезгилде бийик тоо физиологи€ м-н патологи€-сынын проблемалары изилденип жатат. »н-тта эксперименттик физиол.. жаратылыш адаптаңи€сынын физиологи€сы, адамдын физиологи€сы, патофизиологи€ ж-а эксперименттик терапи€ бөлүмдөрү м-н 11 лабор-€ бар. јнда 159 ил. кызматкер, анын ичинде  ыргыз ——– »јнын 1'академиги, 1 мучө-корр., илимдин 2 доктору, 20 кандидаты иштейт. ‘изиол. адаптаци€ проблемасын ж-а анын механизмин, жаныбарлардын табигый жашоо шартында, адамдардын эмгек аракеттеринде онто- ж-а фило-генезде пайда болушун изилдөө ин-т-тун негизги багыты болуп эсептелет. 1973-жылдан "јйлана-чөйрөнү сактоо ж-а жакшыртуу, жаратылыш ресурстарын рационалдуу пайдалануунун илимий негизи" ж-дөгү проблеманы иштеп чыгууга киришти.

Ѕ»…» “» - 1) а с т р о н о м и € д а- асман объектисине карай багытталган багыт м-н чыныгы горизонттун тегиздигишш ортосундагы бурч, к. јсман координаталары. 2) √еометри€ д а - геом. фигуранын (мис, үч бурчтуктун, пирамиданын, конустун) чокусунан негизине же анын улан-дысына түшүрүлгөн перпендикул€р-дын узундугу. ѕризмада, цилиндрде, кесилген конуста, пирамидада негизине жарыш, үстүңкү ж-а астыңкы негиздеринин арасындагы аралык Ѕ. болот.

Ѕ»…» “»  јЋ ј “””Ћ”√”, бийиктик зоналдуулук - тоонун бийиктигине жараша табигый шарттардын ж-а процесстердин закон ченемдүү өзгөрүшү. јнын негизин климаттык кубулуштар түзөт; бийик-теген сайын күн радиаци€сынын ин-тенсивдүүлүгү күчөп, абанын темп-расы (100 м де 0, 5-0, 6∞), тыгыздыгы ж-а басымы төмөндөйт, нымдуулук белгилүү бийиктикке чейин көбөйүп, кайра аза€ баштайт.  лиматтык алкакка байланыштуу тоодогу топурак, өсүмдүк, айбанаттар, агын суулардын көлөмү, рельефтин формалары, б. а. бүт ландшафт өзгөрөт. “оонун эң төмөнкү алкагынын ландшафты ошол тоо жаткан кеңдик багыттагы геогр. зонага байланыштуу.  ырг-ндын тоо-лоруна жарым чөл ж-а чөл (550- 1000 м), кургак талаа (1000-1300 м), талаа ж-а шалбаалуу талаа (1300- 1600 м), токой, шалбаалуу талаа (1600-2600 м), субальпы шалбаасы ж-а шалбаалуу талаа (2600-3000 м), алыш шалбаасы ж-а шалбалуу талаа (3000-«яќќ м), пивалдык-гл€циал-дык (3500 м ден жогору) ландшафт алкактары мүнөздүү. ∆ерг. шарттарга, тоо беттеринин горизонттун кайсы жагына карагандыгына ж-а аба массаларына байланыштуу Ѕ. а. ар түрдүү бийиктиктерде жатат.

Ѕ»…» “»  ӨЋ„Ө√Ү„ (авиаци€лык) - учуучу аппараттардын жерден канча бийиктикте учуп бара жаткандыгын аныктоочу прибор. јл радиолук ж-а барометрдик болуп бөлүнөт. –адиолук Ѕ. ө. радио тол-кундардын самолеттон берилгенден тартып жерде кабыл алынганга чейинки убакытын ченөөгө, барометрдик Ѕ. ө. бийиктикке жараша аба басымынын өзгөрүшүнө негизделген. Ѕарометрдик Ѕ. ө. анероид куту-часынан, берүүчү механизмден ж-а бийиктикти көрсөтүүчү жебеден турат. јбанын басымы өзгөргөндө кутучанын көлөмүнүн өзгөрүшү берүүчү механизмдер аркылуу жебени жылдырат. ѕрибордун шкаласы км ге ж-а м ге бөлүнгөн.

Ѕ»…Ћ»  - башкаруу же буйруу м-н бирөөнүн аракетин өз эркине баш ийдирүүгө мүмкүндүгү бар авторитет. Ѕ. тап коому м-н кошо чыккан. “ап м-н мамлекет келип чыкканга чейин үстөмдүк кылуучу аппараттар, мажбурлоочу мекемелер болгон эмес. јлгачкы уруулук коомдо Ѕ-ти уруунун аксакалы жүргүзүп, аны уруунун бардык мүчөлөрү шайлашкан. “аптын ж-а мамлекеттин келип чыгышы м-н туугандык, уруулук бай-ланыштар бузулуп, уруу аксакалынын моралдык авторитетинин ордуна коомдук Ѕ. пайда болуп, ал коомдон бөлүнүп чыгат да, ага үстөмдүк кыла баштаган. "Ѕ. " термини турмушта ар кандан түрдө -колдонулган ж-а колдонулууда. ћис, ата-энелер бийлиги, мамл. Ѕ., к. ћамлекет.

Ѕ»…Ћ»  ј џ -ќкт. рев-€сына чейин бийлердин кылмыштын ж-а гражд. иштерди карагандыгы, бийлик кылгандыгы, бүтүм чыгаргандычы үчүн алган акысы. 17-18-к-дарда бийлердин акысына кошумча кылып доогер кууган доонун ондон бири төлөнгөн. Ѕ. а. көбүнчө алтын, күмүш, ат, төө, калы килем, с\тлөөсүн ичик, кээде кыз берип, кудалашуу түрүндө да болгон. јдат заңынын нормаларын-да белгиленген Ѕ. ага түрдүү "сыйлык", пара кошуп алып, бийлер сот кызматын баюунун булагына айлан-дырышкан. ћис, киши өлтүргөн учурларда өлгөн ж-а өлтүргөн адамдардын тегине, байлыгына ж-а барк-туулугуна ж. б. абалына карата адат укугу негизинде бир тогуздан баштап жети же тогуз тогузга чейин мал кесип беришкен да, буга катышкан бийлер өз пайдаларына көп мал алышкан. ћилдеттүү Ѕ. а-ны доогердин өздөрү төлөөгө чамасы келбесе, анын тууган-туушкандарынан өндүрүлгөн. Ёгерде Ѕ. а. ж-а бийлердин кесими эрктүү түрдө төлөнбөсө, ага "үч тогуз" деген айыптын бир түрү кошулуп, барымтага алынып, малын кармап алуу м-н эрксиз түрдө өндүрүлгөн.

Ѕ»…Ћ» “≈Ќ ∆≈  џ«ћј“ јЅјЋƒјЌ  џяЌј“„џЋџ  ћ≈Ќ≈Ќ ѕј…ƒјЋјЌ”” - сов. укукта кызмат ээсинин өз кызмат абалынан чектен чыгып пайдаланышы. ѕайда көрүү же башка мүдөөсү үчүн өз кызмат абалын кы€наттык м-н пайдаланган ж-а мамл. же коомдук таламга, граждандын закон тарабынан корго-луучу укугуна же кызыкчылыктарына орчундуу зы€н келтирген кызмат адамы  ыргыз ——– ” нын 177-стать-€сына ылайык уголовный жоопкөр-чиликкө тартылат.

Ѕ»…Ћ» “»Ќ ∆≈  џ«ћј““џ  ѕќЋЌќћќ„»≈Ћ≈–ƒ»Ќ „≈√»Ќ≈Ќ „џ√”” - кызмат адамынын кызматтык укук ж-а полномочие чегинен аша чабыты. «акондо көрсөтүлгөн чектен аша чапкандык дисциплинар-дык жаза колдонууга алып келет. ћындай аракет мамл. ж-а коомдук органдарга же закон тарабынан корголгон граждандардын укуктарына ж-а кызыкчылыктарына олуттуу зы€н келтирсе, бийликтин же кызматтык полномочиелердин чегипен чыккан адам уголовный жоопкерчиликке тартылат ( ыргыз ——– ” нын 178-стать-€сы).  ызмат адамы күч же курал колдонсо, закон б-ча катуу жазаланат.

Ѕ»…—  - –—‘—–дин јлтай крайындагы шаар, Ѕи€ д-сындагы пристань.  алкы 186 миң (1970). “. ж. станци€сы. ћЁ–ге баруучу „үй шоссе жолунун башталыш пункту. ћашина куруу, жеңил ж-а тамак-аш ө. ж., хими€ комбинаты, лак-бойок з-ду, жыгач иштетүүчү ишканалар, пед. ин-т, јлтай политех, ин-тунун кечки ф-тети, техникумдар, атайын орто окуу жайлары, драма театры, край таануу музейи бар.

Ѕ»…-’≈ћ, „оң-≈нисей - “ува ј——–индеги дары€, ≈нисейдин оң куймасы. ”з. 605 км, алабынын а€нты 56800 км2.  ара-Ѕалык көлүнөн башталып, “ува ј——–инин түн. -чы-гышындагы тоолорду аралап агат. »ри куймалары: јзас, ’амсара, —ыс-тыг-’ем.  ызыл ш-на жакын  а-’ем ( ичи ≈нисей) м-н кошулуп, ”луг-’емди (∆огорку ≈нисейди) пайда кылат, к. ≈нисей.

Ѕ» ј–ЅќЌј““ј–, гидрокарбо-н а т т а р - көмүр к-тасынын кычкыл туздары: NaHC03, NH4HCO3 ж. б. јлардын көпчүлүгү сууда жакшы өрүүчү кристаллдык заттар, ысытуу-дан кадимки тузга айланат: 2NaHC03= =Na2C03 + H20 + —02.

Ѕ» ¬јƒ–ј““џ  “≈Ңƒ≈ћ≈ - аж4 + + вх2 + с = 0 түрүндөгү теңдеме. х2 = у деп алып, ордуна коюу аркылуу Ѕ. т. квадраттык теңдемеге келтирилет, к.  вадраттык тендеме.

Ѕ» —“≈– - жараттарды таңуу үчүн пайдаланылуучу материалдарды авто-клавда зы€нсыз дан дыру учу ж-а таза сактоочу болот  уту. Ѕ. түрдүү көлөмдө, тегерек ж-а цилиндр формасында болот. «ы€нсыздандыруу убагында Ѕ-дин боорундагы ысык буу өтүүчү тешиктери ачылып, автоклав-дан алынгандан кийин материалды таза сактоо үчүн алар атайын курчоо м-н жабылып коюлат.

Ѕ»ЋјЋ Ќј«џћ (өз аты -Ѕилал ёсуп уулу; 1825-1899) - уйгур ад-ты-нын классиги.  улжадагы (—инцз€нь) мектептен, медиреседен таалим алган. „ыг-лыгы 1840-жылдарда башталат. 1852-ж. "√азали€ты" (ырлары) кол жазма түрүндө тараган. јнын чыг-ла-рынын негизги темасы - сүйүү. ”йгур элинин азаттык күрөшү ж-дө " ытайдагы козголуш" дастанын жазган. Ѕул чыгарма 1880-ж.  азанда басылган. Ѕ. Ќ. фольклордук эстетика-нын негизинде "јлдамчы ёсуп хан" (1881) поэмасын ж-а "Ќазугум" (1882) повестин жазган.

Ѕ»Ћƒ»–√»„, алгачкы өзгөрткүч - текшерилүүчү чоңдукту (басым, темп-pa, жыштык, ылдамдык, которулуу, чыңалуу, ток ж. б. ) өлчөө-гө, берүүгө, өзгөртүүгө, сактоого, каттоого ыңгайлуу сигналга айландыруу-чу өзгөрткүч. „ыгыш сигналдарын энерги€нын теги б-ча электрдик, пневматик., гидравлик. ; энерги€нын агымынын модул€ци€сынын мүнөзү б-ча амплитудалык (чыңалуу, ток, газдын басымы ж. б. ), убакыт им-пульстук, жыштык, фазалык ж-а дискреттүү (цифралык) болуп бөлүнөт. Ёң жөнөкөй Ѕ. бир гана сезгич эле-менттен (термопара, тензо билдиргич, каршылык термометри ж. б. ), татаал Ѕ. өзгөрткүчтөрү каскаддуу, диффе-ренциалдык, компенсаци€лоочу схема б-ча кошулган бир нече элементтен турат. јвтоматтык текшерүү ж-а жөндөө системасындагы башка элементтерге салыштырганда, Ѕ. эксплуата-ци€лык эң оор шарттарда - темп-ра-нын, басымдын кескин өзгөргөн жерлеринде ж. б. колдонулат.

Ѕ»Ћƒ»–ҮҮ, к. »нформаци€.

Ѕ»Ћ≈–»  - а€лдар билегине салына турган күмүштөн, алтындан же башка кымбат металлдаң жасалган кооздук буюм. «ергерлер Ѕ-ке акак таш, мончок чөгөрүп, кооздоп жасашкан. Ѕ-тин жумуру ж-а жалпак түрлөрү болот.

Ѕ»Ћ»ћ - адамдардын практикалык ж-а ойлоо ишмердигинин туундусу; коомдогу ж-а жаратылыштагы көрүнүштөр тууралуу алынган ишенимдүү маалыматтардын жыйындысы. ƒүйнөнү практикалык жактан өзгөртүү процессинде адамдардын ошол объективдүү дүйнөнүн кубулуштары, касиеттери, ич ара байланыштары, өнүгүш закон ченемдери ж-дө билгени тил аркылуу туюнтулат. Ѕ. таанып-билүү м-н тыгыз байланыштуу, анын натыйжасы ж-а составдын бөлүгү. јл күндөлүк тажрыйба илимге чейинки ж-а ил. эмпири€лык ж-а теори€лык болуп бөлүнөт. ¬. ». Ћенин белгилегендей, адамзат коомдук өнүгүү процессинде түркөйлүктөн Ѕ-ге, чала ж-а бүдөмүк Ѕ-ден толугураак, айкыныраак Ѕ-ге ээ болуп отурат. ƒиалек. материализм адамдардын материалдык дүйнө ж-дөгү билгени салыштырмалуу болот деп эсептейт. јр бир жаны муун өзүнөн мурдагы муундун Ѕ-ин өздөштүрүп, аны байытып, өнүктүрүл, алдыга жылдырат. Ѕ. күндөлүк тажрыйба, ил. байкоо, теори€лар аркылуу топтолот. јдамзат өзү жеткен Ѕ-ге та€нып, жаратылыштын күчтөрүн багындыруу м-н, материалдык байлыктарды өндүрүп, коомдук мамилелерди өзгөртүп турат. ќшондуктан марксизм Ѕ. өнүгүү диалекти-касынын закондорун ачуу, таанып-би-лүүнүн башкы милдети деп санайт.

Ѕ»Ћ»ћ јЋ””√ј ” ” “””Ћ”  - сов. граждандардын ———–дин  онституци€сында көрсөтүлгөн негизги укуктарынын бири. ———–де окутууну турмуш ж-а өндүрүш м-н байланыштыруу негизинде жалпыга милдеттүү он жылдык билим алуу м-н орто жалпы политех, билим, профтех, атайын орто ж-а жог. билим берүү өнүктү-рүлгөн; ошону м-н бир катар кечки ж-а сырттан окуу кеңири жайылтыл-ган. Ѕилим алуунун бардык түрүн акы төлөөсүз жүргүзүү мамл. стипен-ди€лардын системасын, мектептерде эне тилинде окутууну, эмгекчилерге заводдордо, совхоздордо акысыз өндүрүштүк, тех. ж-а агрон. билим берүүнү уюштуруу жагын кошо камтыйт. Ѕардык соц. өлкөлөрдө элге билим берүү системасы демократташтыры-лып, мектеп жашындагы балдарды милдеттүү түрдө окутуу ж-дө закон-дор кабыл алынган.  апит, өлкөлөрдүн көп окуу жайларында окутуу акысыз болбогондуктан, эмгекчилердин балдарынын бир кыйла бөлүгүнүн окууга мүмкүнчүлүгү жок. —оц. коомдук түзүлүштүн шартында гана эмгекчилер Ѕ. а. у-нан пайдалана алышат.

Ѕ»Ћ»ћ Ѕ≈–ҮҮ - граждандарга берилүүчү шшм-билимдердин, таалимдер-дин, өнөрлөрдүн жыйындысы. Ѕилим окуу жайларында окутуу аркылуу берилет, о. эле ар бир адам өз алдынча окуп да билим ала алат. Ѕардык кесиптеги адамдарга керек билим - жалпы билим деп, ар кыл кесип үчүн керек атайын маалыматтар ж-а өнөр үйрөтчү билим кесиптик (профессионалдык) билим деп аталат. Ѕ. б. мазмуну б-ча коомду бийлеп турган таптын мүдөөсүнө баш иет.  апит, өлкөлөрдө буржуази€ жумушчуларга өндүрүш үчүн кереги тие тургандай өлчөмдө гана билим берет. ———–де ж-а соц. мамлекеттерде Ѕ. б. укугу закон тарабынан бекитилген. ———– ∆ог. —оветинин 8-шайл. 6-сес-си€сы (1973) "——– —оюзунун ж-а союздаш республикалардын элге билим берүү- жөнүндөгү закондорунун негиздерин" кабыл алды. јнда ———–де элге Ѕ. б. системасынын бардык баскычтагы мектептери мамл. болот, бардык граждандар жалпыга бирдей ж-а акысыз билим ала алат деп көрсөтүлгөн, к. Ѕашталгыч билим, ќрто билим, јтайын орто билим, ∆огорку билим.

"Ѕ»Ћ»ћ"  ќќћ” - калк арасында са€сий ж-а ил. билимдерди таратуучу бүткүл союздук ыкты€рдуу коом.  ѕ——тин ѕрограммасын иш жүзүнө ашыруу, коммунизмдин материалдык-тех. базасын куруу, эмгекчилерге коммунисттик тарби€ берүү максатын көздөйт. 1947-ж. июлда сов. окумуштуулардын демилгеси м-н са€сий ж-а ил. билимдерди таркатуу б-ча Ѕүткүл союздук коом катарында түзүлгөн. 1963-жылдан Ѕүткүл союздук "Ѕилим" коому деп аталат. Ўог. органы - 5 жылда 1 жолу чакырыла турган съезд. —ъезддердин аралыгындагы жетекчи органы - ѕрезидиум ж-а пленум. 1972-ж. "Ѕ. " к. Ћенин ордени м-н сыйланды. јл бардык союздук, авто-ном. респ-каларда, крайларда, областтарда, улуттук округдарда, шаарларда ж-а райондордо түзүлгөн.  олхоздор м-н совхоздордо, ишканалар м-н мекемелерде, окуу жайларда коомдун баштапкы уюмдары иштейт. Ѕардык ишин коомдун мүчөлөрүнүн ыкты€рдуулу-гунун, коллеги€луулугунун ж-а чыг-лык демилгесинин негизинде жүргүзөт. јнын ишине сов. интеллигенттер-дин кеңири катмарлары активдүү катышат. 1973-ж. 1-€нварда "Ѕ. " к-нун 2, 5 млн-дон ашык мүчөсү болгон. 1948-ж. көрүнүктүү окумуштуулардын демилгеси б-ча түзүлгөн  ыргыз ——–инин "Ѕ. " к. - респ-кадагы ири иде-ол. мекемелердин бири. 1973-ж. "Ѕ. " к-нун 24600 мүчөсү болсо, анын ичинде 1156 илимд. доктору ж-а кандидаты, 5500 мугалим, 3 миңге жакын инженер-тех. кызматкер, 2 миңден ашык врач, эл чарбасынын миңдеген адистери, өндүрүштүн алдыцкылары ж-а новаторлору бар.  оомдун 3 обл., 47 шаардык ж-а райондук, 1320 баштапкы уюму иштеп жатат.

Ѕ»Ћ»Ќ√¬»«ћ, к. Ёки тилдуулук.

Ѕ»ЋЋ»ќЌ (фр. billion) - миң миллион. Ѕ. биздин ад-ттарда миллиардга б. а. 109 на барабар.

Ѕ»Ћ№√ј–÷»ќ«, к. Ўистосоматоз.

Ѕ»ћ≈“јЋЋ»«ћ - акча системасы. ћында нарк өлчөмүн 2 металл - алтын ж-а күмүш аткарат. јл закондуу түрдө бекитилет да, бирдей чен катары жүгүртүүгө чыгарылат. Ѕ. акча жүгүр-тҮҮƒо 2 түргө бөлүнөт: 1) алтын ж-а күмүш акчаны жарыш жүгүртүү системасы. ћында алтын ж-а күмүш акчанын баа жагынан айырмасы базар наркынын таасиринен өзүнөн өзү пайда болот. 2)  ош акча жүгүртүү системасы, мында алтын м-н күмүш акчанын баа жагынан айырмасы мамлекет тарабынан белгиленет. Ќарктын башка өлчөмү өндүргүч күчтөрдүн өнүгүшүнө кедерги болуп, акчанын табигый баасына татыбай калат. Ѕул Ѕ-дин туруксуз акча системасы экендигин далилдеди. ќшондуктан товар наркын белгилөөдө бирдей өлчөм зарыл болуп, 19-к-дын акырында өнүккөн капит, өлкөлөр бир өлчөмгө - алтынга, б. а. монометаллизмге (бир металлга) өткөн.

Ѕ»Ќј–ƒџ  Ќќћ≈Ќ Ћј“”–ј (лат. binarius - кош), биноминалдык номенклатура (биол. ) - өсүмдүктөрдү, жаныбарларды ж-а микроор-ганизмдердин ар бир түрүнүн 2 сөз м-н аталышы (бир сөзү уруунун, экинчиси ар бир түрдүн атын билгизет). ћуну  . Ћинней илимге киргизген (1759), ошондон тартып 300л. ж-а ботан. номенклатура лат. тилинде кабыл алынган. ћис, Betula pubescens (шактуу кайың), Cervus elaphus (≈вропа бугусу) ж. б.

Ѕ»Ќј”– Ё‘‘≈ “» (лат. bini - түгөй ж-а auris - кулак) - айбандардын ж-а адамдын үн булагы кайсы багытта жайланышкандыгын аныктоо жөндөмдүүлүгү. Үн чыгаруучу нерсенин орду тыңшоочунун кулактарынын абалына карата анын горизонт, вертикаль тегиздиктериндеги бурчтары ж-а аралыгы м-н аныкталат. Ѕулактан чыккан үн 2 кулакка бир убакта келип жетпейт. Үндүн булагына жакын багытталган кулакка үн экинчи кулакка караганда аз убакытта келип жетет. ќшондуктан 2 кулактын кана-лына келип жеткен үн термелүүсү-нүн амплитудасы (күчү) түрдүүчө болот. ƒемек 2 кулактын нерв системасына келип жеткен импульстар (сигналдар) түрдүүчө болуп, үн багытын аныктоого мүмкүндүк берет.

Ѕ»Ќќћ (би.. . ж-а nomen-аты), эки мүчө - биномдун мүчөсү деп ата-луучу алгебр, эки туюнтманын суммасы же айырмасы, эки мүчөсү. ћис, ”2 а + в, 5х-, . ^. 2~ж. б.

Ѕ»Ќќћƒ”  ЅӨЋҮЎ“Ү–ҮҮ-көз каранды болбогон кайталанма сыноолор-до кандайдыр бир оку€лардын пайда болуу санынын ыктымалдуулугунун бөлүштүрүлүп^. Ёгер ар бир сыноодо оку€лардын пайда болушунун ыкты-малдуулугу – десек (0<–<1), андан көз каранды болбогон сыноолор-до ћ саны - бул оку€нын пайда бо-лушундагы күтүлбөгөн чоңдук, т = = 0, 1, 2, . . . , п маанилерге ээ болуучу чоңдуктун ыктымалдуулугу: –п(т) = =cmpmqn-mt мында ? = 1_р, —% = = п!1т! (п- т)1 биномдук коэффициент. Ѕ. б. биномдук коэффициентин атынан алынган.

Ѕ»Ќќћƒ”   ј“ј– - (1 + х)" би-номунун даражасынын көрсөткүчү а бөлчөк ж-а терс сан болгондогу чексиз даражалуу катар. Ёгерде а бүтүн оң сан болсо, Ѕ. к. Ќьютон биному деп аталат. Ѕ. к. (1+х)-1-1-х+х2+.. . + + ( - 1)" хп, \х]< 1 болгондо, жыйналат.

Ѕ»ќ.. . (гр. bios -өмүр, тиричилик) - татаал сөздөрдүн 1) "өмүр" (мис, биографи€), 2) "турмуш-тиричиликке байланыштуу" (мис, биометри€), 3) "биологи€лык" (мис, биосинтез) деген маанилерди туюндуруучу составдын бөлүгү.

Ѕ»ќЅјЎ ј–”” - башкаруучу сигнал катары жандуу организмдердин ар түрдүү аракеттери пайдаланылып, приборлор, механизмдер ж-а түзүлүштөр м-н башкаруу системасы. Ѕ. дүү-лүктүрүлүүчу ткандар пайда кылуучу биоэлектрдик потенциалдары, жүрөк-кан тамыр ж-а дем алуу системаларынын ишине байланыштуу механикалык ж-а акустика кубулуштары, дененин темп-расынын өзгөрүшү ж. б. м-н байланыштуу. Ѕардыгынан биоэлектрдик башкаруу системасы кеңири таралган. ћындай системаларда булчуңдар, жүрөк, мээ, нервдер пайда кылган биопотенциалдар адегенде күчөтүлүп, иштелип, андан ары команда берүүчү, башкаруучу сигналдарга айландырылат. ћээнин биопо-теңциалдарын пайдалануу электр энцефалографы м-н автоматтык башкаруучу приборлор түзүүгө мүмкүндүк берди. Ѕул приборлор кычкылтектин жетишпегендигин автоматтык түрдө билдирет, наркоз заттарын берүүнү автоматтык түрдө башкарат ж-а наркозду берилген стади€да кармап турат.  өпчүлүк приборлор жүрөктүн биопотенциалдары (оору учурунда электр кардиограмманын мүнөздүү өзгөрүүлөрү) м-н башкарылат. ѕриборлор диагностикалык, каттоочу аппараттарды иштетүүчү ж-а дарылоочу болуп бөлүнөт. Ѕиоэлектрдик башкаруу техникада да (аралыктан башкарылуучу биоманипул€торлордо) колдонулат.

Ѕ»ќЅ»ЅЋ»ќ√–ј‘»я-автордун кыскача өмүр ба€ны, чыг-лары ж-а ал ж-дөгү ад-ттардын тизмеси берилген персоналдык библиографи€. Ќегизинен ал биобибл. сөздүк же көрсөткүч катарында да€рданат. Ѕ. учурдагы ж-а өткөндөгү деп бөлүнөт. Ѕиринчисине жыл сайын чыгарылуучу, өт-көндөгүсүнө Ѕ-га алда канча узак убакытты камтыган сөздүк, справоч-никтер кирет. ———–де 1938-жылдан илимдин ар бир тармактары б-ча коомдун көрүнүктүү ишмерлерине, жаэуучуларга арналган Ѕ. өзүнчө се-ри€да чыгарылып турат. 1950-80-жылдары ———– элдеринин улуттук Ѕ-сы жаралды ("—оветтик  ыргызстандын жазуучулары", "—оветтик Өзбекстандын жазуучулары", "—оветтик  азакстандын жазуучулары" ж. б. ). Ѕалдар ад-ты б-ча өзүнчө Ѕ. түзүлдү ("—оветтик балдар жазуучулары"; " азак советтик балдар адаби€ты"; " ыргыз балдар адаби€ты" ж. б. ). ѕерсоналдык Ѕг-да  . ћаркс, ‘. Ёнгельс ж-а ¬. ». Ћениндин чыг-лары б-ча түзүлгөн справочниктер өзгөчө орунду ээлейт, к. Ѕиблиографи€.

Ѕ»ќ¬≈“»Ќ (Biovetinum) - хлор-кальцийлүү биомицин тузу. 1 г пре-паратта 25-30% биомицин (250-300 миң бирдик) бар. Ѕ. -кызгылт сары, жашыл сары же күрөң түстүү майда порошок. —ууда эрибейт. јл организмге биомицин сы€ктуу таасир тийгизип, малдын өсүшүн тездетет. ”ук-ма диспепси€, ичеги-карын ооруларына, му300 паратифине, му300 м-н то-ропойдун бронхопневмони€сына каршы колдонулат, к. јнтибиотиктер.

Ѕ»ќ√≈Ћ№ћ»Ќ““≈– (био.. . ж-а гель-минттер)- личинка стади€сында ар кандай жаныбарларда (аралык ээси), жетилгенде адамда ж-а малда (акыркы ээси) мителик кылган мите курттардын тобу. ћис, бодонун тасма курту адамдын ичеги-карынында мителик кылат, личинкалары (финка-лар) бодо малдын булчуң эттеринде өөрчүйт. ‘инкалары бар чала бышкан этти жеген адам аларды жукту-руп алат. Ѕ-ге тасма, боордун соргуч курту, трихина, аскарида, эхинококк ш. б. кирет. Ѕ-ди сов. гельминтолог  . ». —кр€бин ачкан.

Ѕ»ќ√≈Ќƒ»  ћ»√–ј÷»я - микроорганизмди^ өсүмдүктөрдүн ж-а жаныбарлардын катышуусу м-н хим. элементтердин биосферада которулушту-рулушу, к. Ѕиогеохими€.

Ѕ»ќ√≈Ќƒ»  ЁЋ≈ћ≈Ќ““≈– - организмдердин негизги массасын түзүүчү хим. элементтер. Ѕ. э-ди кычкылтек (организм массасынын 70%), кө-мүртек (18%), суутек (10%), кальций, азот, калий, фосфор, магний, күкүрт, хлор, натрий, темир түзөт. јна-лит. хими€нын, спектрдик анализдин жетишкендиктери Ѕ. э-дин тизмесин толуктап, алардын көпчүлүгүнүн би-ол. маанисин ачууда. ќрг. составындагы элементтер ар биринин өзгөчөлүктөрүнө, жашаган чөйрөсүнө, та-мактануусуна байланыштуу. Ѕ. э-ди тийиштүү өлчөмдө кабыл албаса, организм ооруга чалдыгат. ћис, богок оорусу сууда, тамак-ашта йоддун аз-дыгынан, кызылчанын кара так илдети бордун жетишсиздигинен болот.

Ѕ»ќ√≈Ќ≈« (био.. . ж-а genesis-^анда болуу)- ∆ердеги тиричиликтин, тирүү жандыктын жансыз матери€-дан келип чыгышынын натыйжасында пайда болгондугун танган теори€лар. јнын негизинде тиричилик түбөлүк, эч качан өзгөрбөйт деген идеалисттик көз караш жатат. јл көз карашты жактаган √. √ельмголш, — ј. јррениус ж. б. пансперми€ теори€сын чыгарышып, анда тирүү түйүлдүктү метеорит же жарык нурунун басымы м-н алынып келинген деп түшүндүрүүгө аракеттенишкен.

Ѕ»ќ√≈Ќ≈“» јЋџ  «ј ќЌ - та-би€ттагы тирүү организмдин жеке-өнүгүш (онтогенез) процессинде биол. түрдүн эвол-сынын (филогенөзи-нин) кыска ж-а ылдам кайталанышы. ‘илогенездин негизги этаптары онто-генезде кайталанат. ћис, адам баласынын эмбриондук өнүгүшү- эволю-ци€нын бардык баскычтарын басып өтөт. Ѕ. з-ду 1866-ж. Ё. √еккель ачкан. Ѕирок филогенез м-н онтогенез-дин өз ара катнашы ж-дөгү проблема ƒарвиндин эвол. илиминде кеңири изилденген. Ѕ. з-дун каршылары аны механизм, витализм көз карашынан түшүндүрүп, аны биротоло танууга чейин барышкан. јл эми дарвинчи-лер Ѕ. з-дун мазмунун тереңдетип, анын кээ бир өксүк жактарын түзөтүүгө аракет кылышкан. ј. Ќ. —е-верцовдун филэмбриогөнез теори€сын-да гана Ѕ. з. чыныгы ил. түшүнүк алган. ∆аңы эмбриондук өнүгүш стади€сы мурунку эвол. процесстегп эмбриогенез стади€сына кошумча (анаболи€) катары келип чыккан деп түшүндүргөн. Өсүмдүктөргө тиешелүү Ѕ. з-дорду сов. илимпоз Ѕ. ћ.  озо-ѕол€нский (1937) аныктаган. —ов. илимпоз ». ». Ўмальгаузендин концепци€сы организмдин өнүгүү тарыхын анын жекече өнүгүшү м-н кошо карайт. Ѕул болсо Ѕ. з-ду тереңирээк билүүгө түрткү берген. Ём-бриологи€да, салыштырмалуу анато-ми€да ж-а палеонтологи€да эвол. изилдөөлөр үчүн Ѕ. з-дун мааниси зор. Ѕ. з. жөнөкөйдөн татаалга карай сапаттуу өнүгүү закондорунун ж-а эвол. теори€нын табигый-ил. негизи бар экенин ырастады. Ѕурж. нсихо-логдор Ѕ. з-дун маанисин жеке адамдын психикалык өнүгүш процессине колдонууну сунуш кылышкан. Ѕул - коомдук кубулушту биол. закондордун таасири м-н түшүндүрүүгө жасаган далилсиз мех. аракеттердин бир көрүнүшү.

Ѕ»ќ√≈ќ√–ј‘»я (био.. . ж-а географи€)- ар түрдүү биоценоздордун, жаныбарлар м-н өсүмдүктөрдүн, мик-роорганизмдердин жер бетине бөлүнүү ж-а таралуу закон ченемдери ж-дөгү илим. Ѕ-нын организмдердин (микроорганизмдер, жаныбарлар ж-а өсүмдүктөр) географи€сы, жаныбарлар м-н өсүмдүктөрдүн (фитоценоз ж-а 300ценоз) географи€сы деген тармактары бар.

Ѕ»ќ√≈ќ’…ћ»я - геохими€нын биосферада организмдердин катышуусу мтн болуучу процесстерди изилдеп турган бир бөлүгү. Ѕ. организмдердин хим. составын ж-а хим. элементтердин жер бетине таралыш, топтолуш процесстерине тирүү заттардын катышуусун изилдейт. ќрганизмдер жашоо тиричилигинде түрлүү хим. элемент-терди боюна сиңирет, кийин алар ажырап, бөлүнүп чыгат да, бир жерге чогулат же чачырап кетет. Ѕ. про-цесстеринин өөрчүшүнө организмдердин көбөйүү ылдамдыгы чоң мааниге ээ. Ѕул өзгөчө жөнөкөй түзүлүштөгү өтө тез көбөйө турган организмдер-ге - бактери€ларга, козу карындарга, балырларга тиешелүү. “ирүү организмдин составына бизге белгилүү хим. элементтердин дээрлик баары ж-а алардын изотоптору кирет. Ѕирок кайсы гана организм болбосун, анын орчундуу массасын биосфера шартында оңой эриген ж-а кыймылга жеңил келе турган кошундуларды пайда кылуучу белгилүү гана хим. элементтер түзөт. јларга —ќ2, NH3 сы€ктуу газдар, суу ж-а Ќ+, ќЌ-, N03-, S042-, –ќ43-, Na+,  +, —а2+, Mq2+ иондору, о. эле жог. кычкылдуу комплекстүү иондорду пайда кылуучу оор металлдар кирет.  өбүнчө организмдердин тиги же бу түрү белгилүү гана хим. элементтерди өзүнө тойтойт, б. а. организмдердин хим. составы белгилүү бир тур үчүн мүнөздүү белги болуп саналат. ќшентип, организмдер ар кандай хим. элементтердин биогендик миграци€сына түз же кыйыр түрдө катышып, геохим. милдет аткарат. Ѕ-лык изилдөөлөр негизинен өсүмдүктөрдүн же кыртыштын составындагы белгилүү хим. элементти аныктоо жолу м-н руда кендерин издөө, о. эле өсүмдүктүн, жаныбардын, кишинин организминдеги кээ бир хим. эле-менттин ашыкча болушунан келип чыккан оорулардын себебин билүү үчүн жүргүзүлөт.

јд. : ¬ернадский ¬. »., ’имическое строение биосферы «емли и е≈ окружени€, ћ., 1965; ¬иноградов ј. ѕ., Ѕиогеохимические провинции, ћ. - Ћ., 1949.

Ѕ»ќ√≈ќ÷≈Ќќ« (био.. . , гео:.. ж-а гр. koinos - жалпы) - зат алмашуусу ж-а энерги€лары өз ара байланышкан, шарттары туура келген жандуу ж-а жансыз компоненттердин жыйындысы. “ирүү компоненттери: автотроф-тук (фотосинтездөөчү өсүмдүктөр, хемосинтездөөчү микроорганизмдер) ж-а гетөротрофтук (жаныбарлар, козу карындар, бактери€лар, вирустар) организмдер; жансыздары: газ ж-а жылуулук ресурстары м-н атмосферанын жерге жакын катмары, күн энерги€сы ж-а суу минералдары м-н жер кыртышы. Ѕ-дун заттардын жаратылыштагы айланышында чоң мааниси бар.

Ѕ»ќ« (гр. bios - өмүр) -татаал сөздөргө жалганып, -ага өмүр ж-а ага байланыштуу процесстерди туюндурган түшүнүк киргизүүчү бөлүк (мис, анабиоз, парабиоз).

Ѕ»ќ«ќЌј (био.. . ж-а зона)- ташка айланган байыркы организмдердин белгилүү бир системалуу тобунун (түр, уруу, тукум) калдыктары м-н мүнөздөлүүчү тоо тек катмарлары. “ерминди 1902-ж. англ. геолог —. Ѕак-мен сунуш кылган.

Ѕ»ќЋќ√»я (био.. . ж-а. . . логи€)- тиричилик ж-а организмдер ж-дөгү илим. Ѕ. тирүү жаратылыш ж-дөгү илимдердин жыйындысы болуп, тиричиликтин бардык кубулуштарын, жандыктардын түзүлүшүн ж-а функци€сын, таркалышын, келип чыгышын, өөрчүшүн, бир бири м-н ж-а жансыз табигат м-н байланышын изилдейт ж-а үйрөтөт. "Ѕ. " терминин 1802-ж. француз илимпозу ∆. Ѕ. Ћамарк ж-а немец илимпозу √. –. “ревиранус oсунуш кылган. Ѕ-нын негизги максаты: тирүү заттардын, тиричиликтин, субстраттын өзгөчөлүгүн аныктоо, ∆ердеги өсүмдүктөр м-н жаныбарлардан турган байлыкты тейлөө, ар түрдүү тиричилик формаларынын пайда болуу ж-а өөрчүү закон ченемдерин үйрөнүү, тирүү жаратылышты адамдын эркине жараша кайрадан куруу. ‘. Ёнгельс "“абигаттын диалектика-сы" деген эмгегинде Ѕ-ны "белоктор-дун хими€сы" деп атаган. “иричиликтин татаал көрүнүштөрү ж-а кубулуштары ар түрдүү шарттарда Ѕ-нын алдына ар кандай максаттар-ды коюп, аны жаңы биол. объекттер-ди изилдөөгө түрттү. “аби€ттагы тиричилик ж-дө илим кеңейип отуруп, анын жаңы тармактарын пайда кылды. Ѕ. ботаника ж-а 300логи€ илимдерине бөлүнөт. јр бир организм өзүнө мүнөздүү сырткы түзүлүшү ж-а тиричилигинин ар түрдүүлүгү м-н айырмаланат. јлардын түзүлүшүн ж-а формасын морфологи€ үйрөтсө, функци€сынын закон ченемин физиологи€ илими изилдейт. Өсүмдүктөрдүн морфологи€сы - өсүмдүктөрдүн формаларын, пайда болуу процессин, сырткы түзүлүшүн; өсүмдүктөрдүн анатоми€сы - өсүмдүктөрдүн микроскопи€лык ички түзүлүшүн; адамдын ж-а жаныбарлардын анатоми€сы - жаныбарлардын, адамдардын түзүлүшүн, формасын; жаныбарлардын салыштырма анатоми€сы - ар түрдүү типке кирген жаныбарлардын органдарынын системасын бири бирине салыштырып карайт; гистологи€ - жаныбарлардын, адамдардын ткань түзүлүшүн; эмбриологи€-түйүлдүктүн өөрчүшүн; цитологи€-жаныбарлардын, өсүмдүктөрдүн клеткасын; палеонтологи€ тукум курут болгон организмдердин ж-а өсүмдүктөрдүн калдыктарын изилдейт. Ѕ-ны байыркы заманда өнүктүргөндөр грек илимпоздору √иппократ, јристотель, √ален болгон. ќ. кылымда Ѕ-нын өнүгүшүндө тажик философу »бн —ина (980-1037), өзбек илимпозу аль-Ѕирунинин (973- 1048) аздыр-көптүр кошумчасы бар. 15-18-к. ботан., 300л., анат. ж-а физиол. илимдери өсө баштайт. јнато-ми€нын ж-а физиологи€нын өнүгүшүнө ‘абриций (1537-1619) ж-а ‘ал-лопий (1523-63) ж. б. салым киргизген. Ўвед биологу  арл Ћинней-дин (1707-78) "“абигаттын система-тикасы" (1735) деген эмгегинде өсүмдүктөрдүн ж-а жаныбарлардын түрлөрү классификаци€ланган. 1839-ж. немең илимпозу “. Ўван микроскоп аркылуу клеткалык теори€ны ачкан. јл организмдердин түзүлүшү майда клеткалардан тургандыгын далилдеген. „. ƒарвин "“үрлөрдүн келип чыгышы" (1859) аттуу эмгегинде жаныбарлар м-н өсүмдүктөрдүн түрлөрүнүн өзгөрүшүн ж-а жаңы түрлөр-дүн келип чыгышын аныктаган. —ов. Ѕ-нын өсүшүнө ». ¬. ћичуриндин окуусу, ». ѕ. ѕавјовдун жог. нерв системасынын иши ж-дөгү эмгектери негиз болду. јзыркы учурда электрондук микроскопи€, спектрометри€-лык, оптикалык, биол. структуралар-дын рентген анализи ж. б. методдор тиричиликтин негизи болгон клеткалардын белокторун изилдөөгө жетишти.

јд. : –азвитие биологии в ———–, ћ., 1967; Ѕилли  .. Ѕиологи€, пер. с англ., о изд., ћ., 1968; Ўмальгаузен ». »., ‘акторы эволюции, 2 изд., ћ., 1968'; ѕ е-в и н ¬. Ћ., —правочное пособие по библиографии дл€ биологов, ћ. -Ћ., 1960.

Ѕ»ќЋќ√»я »Ќ—“»“”“”  ыргыз — — – » јнын - биол. илимдери б-ча комплекстүү изилдөө жүргүзүүчү ил. из. мекемеси. 1943-ж. ———–- » јнын  ырг-ндагы филиалында уюшулган. јнда 8 лаборатори€ ж-а ботан. бак болгон.  ыргыз ——– »ј уюшулганда (1954), Ѕ. и. Ѕотан., -300л. ж-а 'ѕаразитологи€ ин-туна бөлүнүп, 1964-ж. кайра Ѕ. и. деп аталат. јзыр. Ѕ. и-нун 4 (ботан., 300л., ихтиол., токой) бөлүмү, эки станци€сы (џсык- өл биол. ж-а “үш.  ырг-ндагы токой-же-миш тажрыйба станци€сы), эки тажрыйбалык токой чарбасы (јк-—уу, Ќоокат) бар. 300л. бөлүмүндө а. ч. зы€нкечтеринин экологи€сы ж-а алар м-н күрөшүү чаралары, малдын бийик тоолуу шарттардагы экологи€сын ж-а физиологи€сын изилдөө б-ча ил. иштер жүргүзүлөт. Ѕотан. бөлүмүндө өсүмдүктөрдү интродукңи€лоо, байырлаштыруу маселелери изилде-нет. »хтиологи€ бөлүмү балык өстүрүү, көбөйтүү, коргоо б-ча экс-перименттик иштер жүргүзүп, методикалык кеңештер берет. “окой бөлүмү “үш.  ырг-ндын жаңгак то-коюндагы табигый биогеоценозду изилдөө ж-а чарб. иштер жүргүзүү ыктарын жакшыртуу жагынан иш алып барат. »н-т уюшулгандан бери илимдин 11 доктору, ёќгө жакын кандидаты (1974) да€рдалды. Ѕ. и. өзүнүн ил. иштерин ———– »јнын ж-а союздаш респ-калардын »јлары-нын Ѕ. ин-ттары м-н тыгыз байланышта жүргүзөт.

Ѕ»ќЋќ√»яЋџ  ∆”–ЌјЋƒј– - биологи€нын бардык тармактары б-ча ил. эмгектерди ж-а методол. табылгаларды жыйынтыктап, пропагандалоо-чу журналдар. Ѕ. ж. биол. коом ж-а академи€ пайда болгондон тартып чыга баштаган. ќкт. рев-€сынан  »…»Ќ ———–де мурдагы Ѕ. ж-дын айрымдары калып, айрымдары жаңыдан уюшулду. јйрыкча 1945-жылдан кийин биол. б-ча көп журналдар чыга баштады: "Ѕиофизика", "Ѕиохими€", "ћикробиологи€", "Ѕотанический журнал", "√енетика", "∆урнал общей биологии", "¬естник 300логии", "»звести€ јкадемии наук ———–" (сери€ биологическа€), "√идробиологический журнал", "∆урнал Ё¬ќЋё÷»ќЌЌќ… биохимии и физиологии", "ћолекул€рна€ биологи€", "ѕалеонтологический журнал", "–адиобиологи€" ж. б. Ѕулардан башка союздук респ-калардын »јларында да Ѕ. ж. басылып чыгарылат. јлар биол. илиминин жетишкендиктерин, анын соц. айыл чарбасы м-н байланышын чагылдырып турат.

Ѕ»ќЋќ√»яЋџ   »Ѕ≈–Ќ≈“» ј, к.  ибернетика.

Ѕ»ќЋќ√»яЋџ   џ„ џЋƒјЌ”” - тирүү организмде ферменгтердинт&&-сири м-н жүрүүчү кычкылдануу-ка-лыбына келүү реакци€ларынын жыйындысы. јнын негизинде организм кабыл алган орг. зат м-н кычкылтектен акырында суу м-н көмүр кычкыл газы пайда болот. Ѕ. к. - организмде бир нече тепкич м-н өтө турган татаал процесс. јл ж-дө 2 концепци€ бар. Ѕиринчисин ј. Ќ. Ѕах (1897), экинчисин ¬. ». ѕалладии (1908) не-гиздеген. Ѕул 2 концепци€ биригип кычкылтекти ж-а суутекти активдештирүү теори€сын жаратат.  ычкыл-дануучу заттардан калыбына келүүчү затка суутек м-н электрондорду өткөзүп берүүчү атайын ташыгыч-тар: никотинамидадениндинуклеотид-дер (Ќјƒ), флавин нуклеотиддер, хинондор, пптохромдор ж. б. бар. Ѕ. к. реакцп€сынын энерги€сынан түзүлгөн ј“‘ бардык биосинтездик реакци€ларга активдүү катышат. јнын энерги€сынын айрым бөлүгү жылуулук үчүн жумшалса, кээ бири организмдин энерги€ булагы катарында (негизинен ј“‘ түрүндө) жыйналат. «ат алмашуунун негизинде пайда болгон ууктургуч заттарды ж-а сырттан кирген ууларды Ѕ. к. кычкылдандыруу жолу м-н зы€нсыз-дандырат.

Ѕ»ќЋќ√»яЋџ  ћ≈ћЅ–јЌјЋј– - клеткалардын, алардын ичиндеги бүртүкчө, каналча, ыйлаакчалардын беттерин каптап турган эң жука түзүлүштөр. Ѕ. м-дын калыңд. 100 ј ден ашпайт, көбүнчө 3 катмардан турат: ортоңку, калыңд. 35 ј болгон бимолекулалык липиддик ж-а аны 2 жагынан каптаган, ар бири 20 ј калыңдыктагы, белоктук катмар. Ѕ. м-дын кээ биринде липид ж-а белок м-н хим. байланышта болгон бир аз углевод бар. јл мембрананын сырткы бетинде жайгашкан.  летка-дагы зат алмашуу процесстери, заттарды бир жерден экинчи жерге ташуу, энерги€нын бир түрүн экинчи түрүнө айландыруу, нерв импульстарын пайда кылуу, фагоцитоз ж-а пи-ноцитоз Ѕ. м-дын катышуулары м-н гана ишке ашат.

Ѕ»ќЋќ√»яЋџ  ќЅќ„ќЋќЌ”” - бир түрдүн өзүнчө жашаган топторго ажыроо процесси. Ѕ. о. попул€ци€-лардын өзүнчө жашаган топторунун өз ара аргындашуусунун токтолушу-нан келип чыгат. Ѕул экологи€лык шарттардын өзгөрүшүнө байланыштуу. ќрганизмдердин сырткы чөйрөнүн шарттарына ыңгайланышы, өзүнчө ажыраган экотиптердин, расанын, түрчөнүн ар түрдүүлүгүн пайда кылат. ћис, џсык- өлдөгү алабуга ба-лыгынын 2 түрү (кышкы ж-а жайкы) бар.  ышкы алабуга апрелде уругун көлгө, жайкы алабуга июлдан баштап агын сууга таштайт.

Ѕ»ќЋќ√»яЋџ  —“јЌ÷»яЋј– - өсүмдүктөрдү ж-а жаныбарларды табигый шартта стационардык изилдөөчү ж-а аларга ил. эксперимент жүргүзүүчү ил. из. мекемелери. Ѕ. с. турмушта чоң мааниси бар маселелерди (байырлаштыруу, балык өстүрүү, балык уулоо, дың жерлерди өздөштүрүү, табигый комплекстердин биол. азыктуулугун жогорулатуу ж. б. ) чечүүгө байланыштуу проблемаларды иштеп чыгат. Ѕ. с. табигый шарты ар башка (деңиз, талаа, бийик тоо, тропик, јрктика ж. б. ) аймактарга курулат. ———–дин, союздук респ-калардын »јларынын ж-а ири ун-ттердин Ѕ. с. (мис, ———– »јнын ћурманскиде, јрм€н ——– »јнын —еван көлүндө,  ыргыз ——– »јнын џсык- өлдө) бар. Ѕ. с-да ил. из. иштеринен башка жог. окуу жайларынын студенттери жайкы окууну ж-а өндүрүштүк практикаларды өткөрөт.

Ѕ»ќЋќ√»яЋџ  ÷» Ћƒ≈– - организмдердин биргелешип жашоосундагы (попул€ци€ларда, биоценоздордо) биол. кубулуштардын ритмдүү кайталанышы. Ѕ. ц. бардык ритмдүү кайталануучу биол. кубулуштарды камтыган жалпы түшүнүккө - биол. ржтмге кирет. Ѕ. ц. суткалык, мезгилдик (жылдык) же көп жылдык болушу ыктымал. —уткалык Ѕ. ц. сутка ичинде жаныбарлардын физиол. кубулуш, жүрүш-турушунун закои ченеминин өзгөрүшүн мүнөздөйт. ∆аныбарлардын гормондорунун жардамы м-н жөнгө салынып турган зат алмашуунун өзгөрүүлөрү мезгил-д и к Ѕ. ц-дин негизин түзөт.

Ѕ»ќЋёћ»Ќ≈—÷≈Ќ÷»я (био.. . ж-а люминесценци€) - тиричилик процесстерине байланыштуу организмдердин байкаларлык жарык чыгаруу-су. Ѕ. көптөгөн бактери€ларда, жөнөкөй түзүлүштүү өсүмдүктөрдө, кай бир омурткасыздарда, балыктарда бар. јйрыкча океан, деңиздерде жашоочу организмдерде көп таралган. Ѕ-нын биол. мааниси ар түрдүү. “ереңде жашоочу балыктар жарыгы м-н жемди өзүнө жакындатса, кээ жаныбарлар жаркыраган суюктукту чачуу м-н жырткычтардан сактанат.

Ѕ»ќћј——ј (био.. . ж-а масса) - жердеги же суу түбүндөгү бир бөлүккө (бирдикке) туура келүүчү, бир түргө кирген жандыктардын жалпы массасы же түрлөрдүн бүтүндөй топтору. јл өсүмдүктөрдө - ф и т о м а с-с а, жаныбарларда 300масса деп аталат. Ѕ. кургак же нымдуу заттын массасында {г/м2, кг/га, г/м3 ж. б. ) же анын пропорци€луу бирдиктери м-н (көмүртектин массасы же азот, орг. заттын телосу ж. б. ) туюнтулат. јр кандай организм топторунун Ѕ-сы-нын көлөмү агын сууларда, көлдөрдө ар түрдүү болот. Ѕ-нын аз же көп болушу өсүмдүктөрдүн ж-а жаныбарлардын түрлөрүнө, айлана-чөйрөнүн шарттарына байланыштуу. ƒеңиздин түбүндө жашаган жаныбарлардын Ѕ-сынын көлөмү эң чоң.  онтинент сууларындагы ж-а деңиздериндеги Ѕ-нын көпчүлүгү - карма луучу балыктар үчүн баалуу тамак. јзыр көп илимпоздор жер үстүндөгү Ѕ-ны изилдөө камын көрүүдө. “ехниканын өнүгүшүнөн азайып бара жаткан Ѕ-нын көлөмүн көбөйтүү - биол. илиминин маанилүү милдети.

Ѕ»ќћ≈“–»я (био.. . ж-а. . метри€) - биологи€нын матем. статистика методу аркылуу сандык эксперименттер-дин, байкоонун жыйынтыктарын пландап, иштеп чыгуучу бир бөлүгү. Ѕ. генетика, селекци€, систематика ж-а мед. илимдеринде колдонулат. ќрганизмдердин оошуп, өзгөрүп туруу белгилерин, б. а. өз маанисин өзгөрткөн белгилерин Ѕ. аркылуу билүүгө болот. Ѕиол. объектилерди үйрөнүү үчүн Ѕ-да вариаци€лык ста-тистиканын методу колдонулат. Ѕул методдордун жардамы м-н вариаци€лык белгилердин орт. маанилүүлүгүн эсептеп чыгарат, теңселүү ж-а чайпалуу көлөмүн, анын багытын, о. эле статистикалык тууралыгын аныктайт. Ѕ-лык методдор малдын ар кандай топторун мүнөздөй турган белгилерди: породаны, баданы, генераци€ны, багытты, малдын туркүмүн, экспери-менттик топторду ж. б. үйрөнүүгө мүмкүндүк берет.

Ѕ»ќћ≈’јЌ» ј (био.. . ж-а механика)- биофиз. илиминин тирүү ткан-дардын, органдардын же бүтүндөй организмдин мех. касиети ж-а аларда болуучу мех. кубулуштарды изилдөөчү бөлүгү. 20-к-дын ортосунан Ѕ. б-ча изилдөө иштери кеңири жүргүзүлө баштады. ƒем алуу аппарат-тарынын, кан айлануунун ж-а кыймыл-аракеттин Ѕ-лары бар. Ѕ-лык изилдөөлөрдө көбүнчө оптикалык методдор колдонулат. јл изилдөөлөрдү итал. илимпоз Ћеонардо да ¬инчи баштаган. Ёмгек м-н спорт физиоло-ги€сында, аскердик ж-а клиникалык медицинада, асыресе неврологи€да, ортопеди€да, травматологи€да, протез жасоодо, өпкө м-н жүрөктүн айрым ооруларын аныктоодо Ѕ-нын ролу чоң.

Ѕ»ќЌ» ј (гр. bion -жашоо элементи) - биологи€ м-н техниканын ортосундагы ж-а тирүү организмдин структурасы м-н кыймыл-аракетин анализдөөнүн негизинде инж. маселелерди чечүүчү илим. Ѕ. биол., физ., хими€, кибернет. ж-а электроника, навигаци€, байланыш ж. у. с. инженердик илимдер м-н тыгыз байланыштуу. 1960-ж. ƒаитондо (ј Ў) өткөрүлгөн симпозиумда Ѕ. жаңы илим катары кабыл алынган. Ѕ. б-ча жүргүзүлүп жаткан иштердин негизги багыттары төмөнкү проблемаларды камтыйт: эсептөө техникасын жакшыртуу ж-а автоматика м-н теле-механиканын жаңы элементтерин, түзүлүштөрүн иштеп чыгуу ж-а өркүндөтүү максатында адамдын ж-а жаныбарлардын нерв системасын изилдөө, нерв клсткаларын (нейрондор-ду) ж-а нейрон торлорун моделдөө; жаңы билдиргичдерди ж-а байкоо системаларын иштеп чыгуу максатында жандуу организмдердин сезүү органдарын ж. б. кабыл алуучу системаларын изилдөө; техникада колдонуу үчүн ар түрдүү жаныбарлардын багыт табуу, локаци€ ж-а навигаци€ принциптерин үйрөнүү; тех. ж-а ил. жаңы иде€ларды табуу максатында жандуу организмдердин мор-фол., физиол., биохим. өзгөчөлүктөрүн изилдөө. Ќерв системасынын иштөө ж. -а жандуу организмдердеги башкаруу процесстерини€ өзгөчөлүктөрү нерв клеткаларынын структуралык өзгөчөлүктөрү м-н аныкталат. ”шунун негизинде Ѕ-нын өнүгүшү ней-рондордун тех. моделдерин түзүүдөн башталып, радиоэлектрондук элемент-терден "нерв тармактары" пайда болду. Ёсти ж-а нерв системасынын башка касиеттерин изилдөө татаал өндүрүштүк процесстерди ж-а башкарууну автоматташтыруучу, "ойлонуу-чу" кибернет. машиналарды түзүүгө алып келди. ќрганизмдердин информ. системаларын: көпөлөктөрдүн "ан-тенналарын", балыктардын ж-а суу-дагы сүт эыуүчүлөрдүн ультра үн байланышын, суу жаныбарларынын багыт табышын, аарылардын "тилин", жарганаттардын ультра үн локаци€-сын ж. б. изилдөө Ѕ-да чоң орунду ээлейт.

јд. :  райзмер Ћ. ѕ., —очив-к о ¬. ѕ., Ѕионика, 2 изд., ћ., 1968; Ѕ р а й-н е с —. Ќ., —вечинский ¬. Ѕ., ѕроблемы нейрокибернетики и нейробионики, ћ., 1968.

Ѕ»ќѕќЋ»ћ≈–Ћ≈– - бардык тирүү организмдердин структуралык негизин түзүүчү ж-а алардын жашоо тиричилигинде белгилүү роль аткаруучу жаратылыштагы жог. молекула-луу бирикмелер. Ѕ-ге белоктор, нуклеин к-талары, полисахариддер, гли-копротеиддер, липопротеиддер, глико-липиддер ж. б. кирет. Ќуклеин к-талары клеткаларда генет., белоктор бир катар башкы функци€ларды, полисахариддер структуралык, резервдик ж. б. иштерди аткарат. Ѕулчуң белоктору хим. энерги€ны мех. ишке айландырып, организмдин кыймыл-аракетин камсыз кылат. Ѕ-ди изилдөө методдоруна рентген-структура-лык анализ, электрондук микроскопи€ ж. б. кирет.

Ѕ»ќѕ—…я (био.. . ж-а гр. opsis - түр. көрүнүш) - ооруну аныктоо максатында организмдеги дартка чалдыккан ткандан кесип, микроскопто текшерүү. Ѕ. оорунун атын ж-а ткан-дын дартка чалдыгуусунун чегин аныктоого мүмкүндүк берет. ћис, шишиктердин коркунучтуу түрлөрүн (рак, саркома) изилдеп тактоодо мааниси зор.

Ѕ»ќ-—ј¬ј– «ј ќЌ” -электр тогу пайда кылган магнит талаасынын чы-ңалышын аныктоочу закон. Ѕ. -— з. төмөнкүчө: / ток күчү өтүүчү өткөр-гүчтүн ƒ/ элемеитинен г аралыкта турган ћ чекитиндеги магнит талаа IMsinQ сынын чыңалышын јя = к----3 - Ө - өткөргүчтөгү ток багыты м-н ћ чекитке жүргүзүлгөн радиус-вектор г дин ортосундагы бурч, ' к - пропор-ци€луулук коэффициент. Ѕул законду француз физиктери ∆. Ѕ. Ѕио ж-а ‘. —авар ачкан (1820).

Ѕ»ќ—»Ќ“≈« (био.. . ж-а синтез), био-катализаторлор - ферменттер-дин таасири м-н организмде жөнөкөй орг. заттардын пайда болуу процесси. Ѕ. - зат алмашуунун бир бөлүгү. Ѕул процесс клеткаларда ферменттердин, аденозинтрифосфор, нуклеин к-тала-рынын (белокту синтездөө), атайын дүүлүктүргүч биол. активдүү заттардын, микроэлементтердин ж. б. зарыл компоненттердин катышуусу м-н чөйрөнүн белгилүү бир шартында өтөт. Ѕ. организмде аминокислота, углевод, май ж. б. орг. заттарды пайда кылат.

Ѕ»ќ—“–ј“»√–ј‘»я (био.. . ж-а стратиграфи€) - стратиграфи€нын бир тармагы. јл ар кайсы жердеги окшош катмарлардын салыштырма жашын ж-а алардын өз ара байланышын аныктоо максатында чөкмө тоо тектердеги организмдердин ташка айланган калдыктарынын таралышын изилдейт. јнын негизги милдети - тоо тек катмарларынын салыштырма жашынын шкаласын иштеп чыгуу - ќрганизмдердин өнүгүп-өөрчүшү, алардын бир түрү экинчи түрү м-н ар кайсы геол. доордо алмашуусу белгилүү закон ченем м-н жүрүп, чөйрөнүн өзгөрүшүнө байланыштуу болот. ќшондуктан организмдердин калдыктарын ж-а ошо калдыктардын таралышын изилдөө аркылуу тоо тек катмарларынын геол. салыштырма жашы аныкталат.  атмарларды био-зоналарга бөлүүдө аз жашаган, бирок өтө көп жолуккан ж-а чоң а€нтка таралган организмдердин, планктондор-дун ж-а өсүмдүк споралары м-н алардын чаңдыктарынын калдыктары чоң мааниге ээ.

јд. : —тепанов ƒ. ƒ., ѕринципы и методы биостратиграфических исследований Ћ., 1958.

Ѕ»ќ—“”  ‘ј “ќ–Ћќ– - организмге башка организмдердин тиричилик аракеттери аркылуу тийген таасир-лердин жыйындысы. Ѕ. ф. чөйрөнүн абиостук факторлорунан тирүү организмдердин ар кандай түрлөрүнүн бири бирине өз ара таасир эткендиги м-н айырмаланат. ћис, жаныбарлардын дем алуусуна зарыл болгон кычкылтекти өсүмдүктөр бөлүп чыгарса, фотосинтез процессине керек болгон көмүр кычкыл газы негизинен жаныбарлардын дем элуусунан бөлүнүп чыгат. Ѕ. ф-дун таасири түздөн-түз эле болбостон кыйыр түрдө да болот, бул бизди курчап турган жаратылышта болгон өзгөрүүлөрдөн байкалат (мис, бактери€нын таасиринен топурактын составынын өзгөрүшү ж. б. ).

Ѕ»ќ—‘≈–ј (био.. . ∆-ј сфера) - ∆ердин организмдер жайланышкан катмары. Ѕ-га атмосферанын төмөнкү катмары (тропосфера), жердин суу каптаган бөлүгү (гидросфера), лито-сферанын үстүңкү катмары кирет. ƒеңиз ж-а океандарда организмдер 10 км ден ашык тереңдикке ченин учурайт. Ѕ. башка геосфераларга салыштырганда өтө жаш. ќрганизмдер өсүн-өөрчүп, көбөйүп, жаңы аймактарга таралып, Ѕ-ны түзөт.  ен байлыктардын 90% Ѕ-дан алынат. Ѕ. ж-дө ¬. ». ¬ернадский сыпаттап жазган, к. ∆ер.

Ѕ»ќ“ј (Biota) - арчалар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Ѕийикт. 8- 10 м.  ооз тагынын формасы пира-мидадай, ийне жалбырактуу, тобурчагы жумуртка сымал. Ѕ. илдеттерге туруктуу, топурак тандабай бардык шарттарда өсөт. ∆ер бетинде 1 гана түрү-¬. orientalis бар. Ѕорб. јзи€да, Ѕат.  ытайда кездешет. 19-к-дын башында ”краинага алынып келинген. Ѕийик ж-а жапыз өсүүчү формалары  рым, ”краина,  аз-ндын ботаникалык бактарында өстүрүлүп жатат.  ырг-нда Ѕ. кооздук ж-а жашыл тосмолор үчүн өстүрүлөт.

Ѕ»ќ“≈Ћ≈ћ≈“–»я (био.. . , теле.. . ж-а. . . метри€), биологи€лык телеметр и € - биол. кубулуштарды ж-а көрсөткүчтөрдү белгилүү бир аралыктан изилдөө ж-а өлчөө жолу. Ѕ. аркылуу жаныбарлардын, айрыкча канаттуулардын бир жерден 2-жерге которулушун каттап, организмдеги физиол. өзгөрүүлөр (дем алуу, кан басымы, биоэлектрдик, биоэнергет. кубулуштар, нерв системаларынын иштеши ж. б. ) алыстан туруп изил-денет. Ѕ. жаныбарлардын, адамдын ички органдарына радиокапсулду жайгаштыруу аркылуу алардагы процесстердин жүрүшүн да изилдөөгө мүмкүндүк берет. - _

Ѕ»ќ“≈’Ќ»я (био.. . ж-а гр. techne- өнөр, устаттык) - пайдалуу жаныбарларды ж-а алардын продуктуулугун көбөйтүүгө багытталган чаралар жыйындысы. Ѕ. ———–де 20-к-дын 80-жылдары пайда болуп, аңчылык ай-банаттарын сактоо ж-а өстүрүү ишин жолго коюуга көмөктөш болгон. ∆аратылышты коргоону уюштуруп, Ѕ. чараларын жүргүзүү –осси€да рев-€га чейин тукум курут болуп бараткан баалуу айбанаттарды, канаттууларды ж-а балыктарды кайтадан көбөйтүүгө мүмкүндүк берди. ———–де Ѕ-нын ил. проблемаларын иштеп чыгып, аларды жүзөгө ашырууда Ѕүткүл союздук аңчылык ж-а айбанаттар ил. из. ин-ту сы€ктуу ил. мекемелер көп иш жүргүзүүдө.

Ѕ»ќ“»“ (франц. илимпоз ∆. Ѕ. Ѕио-нун ысмынан) - слюдалар тобундагы минерал. ’им. формуласы K(Mg, Fe)3 AlSi3Oi0(OH, F)j. ћоноклин системасында кристаллданат. Өңү кара, кара күрөң, кочкул жашыл, коңур күрөң.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 2, 5-3. —алышт. са€м. 2, 7-3, 3. “оо тектерди түзүүчү минерал иретинде ар түрдүү магмалык ж-а метаморфизм тоо тек-тердин составында болот. Ѕ. электр техникасында ж-а боек жасоодо колдонулат, к. —людалар. Ѕ»ќ“ќѕ {био.. . ж-а гр. topos - орун, жер) - жер бетинин биоценоз ээлеген чөйрөсүнүн абиостук шарты (рельеф€, жер кыртышы, климаты ж. б. ) бир типтүү болгон бөлүгү. Ѕ-ко мүнөздүү шарттардын ар кандай жыйындысы организмдердин түрдүү составын ж-а алардын жашоо өзгөчөлүгүн аныктайт, бирок ал өз кезегинде биоценоздун таасири м-н өзгөрүп турат.

Ѕ»ќ‘»«» ј, биологи€лык физика - организмде өтүүчү физ. ж-а физ. -хим. процесстерди, организмдердин ультра-түзүлүшүн изилдөөчү илим. јзыркы Ѕ-нын негизги тармактары: молекулалык Ѕ. - организмди түзгөн макромолекулалардын же алардын комплекстеринин физ. ж-а физ. -хим. касиеттерин, аларда өтүүчү процесстердин өз ара таасир-лерин, клеткалык Ѕ. - клетканын функци€сынын физ. -хим. негизин, мембраналар м-н клеткалык орга€елл-дердин түзүлүшүнүн ж-а функци€ла-рынын байланыштарын, клеткада өтчү процесстердин энергетика м-н тер-модинамикасын, мех. ж-а электрдик касиетин изилдейт. Ѕашкаруу ж-а тезге салуу процессте-ринин Ѕ-сы организмдеги башкаруу системаларынын ички байланыштарын изилдейт ж-а моделдейт, алардын физ. негизин аныктайт. Ѕулардан тышкары Ѕ. физ. факторлордун, иондоштуруучу нурлануунун организмге тийгизген таасирин изилдөөнү, сезүү органдарынын ишин физ. анализдөөнү ж. б. да өзүнө камтыйт.

Ѕ»ќ‘»Ћ№ ЁЋ≈ћ≈Ќ““≈–» - био-сферадагы тирүү организмдердин составында кездешүүчү хим. элементтер. јларга —, ќ, Ќ, N, S, –, Fe сы€ктуу 70ке жакын элемент кирип, организмдердин жашоо тиричилиги үчүн чоң роль ойнойт.

Ѕ»ќ’»ћ»я, биологи€лык хими€ - организмдин хим. составын, түзүлүшүн, алардын тиричилигинде-ги зат алмашууну изилдөөчү илим. »зилдөө объектисине жараша жаныбарлардын, адамдын, өсүмдүктөрдүн ж-а микробдордун ж. б. Ѕ-сы болуп бөлүнөт.  леткага ж-а жаныбарлардын ткандарына же өсүмдүктөргө, микробдорго жүргүзүлгөн изилдөөлөр бирин бири өз ара толуктап, байытат. Ѕ. б-ча изилдөөлөрдүн багыттары өз ара бекем байланышта. јл ста-т и к а л ы к (организмдин составын анализдөө), динамикалык (заттардын айлануусун үйрөнүү) ж-а функци€лык (тиричиликтин түрдүүчө билинишинде кайсы хим. процесс жаткандыгын аныктоочу) болуп бөлүнөт. јдам баласы илгертен бери эле кээ бир өсүмдүктөрдү тамак-аш ж-а дары катары колдонуп келген. Ѕайыркы ≈гипетте өсүмдүктөрдөн кант, эфир майын ж-а ар түрдүү дарылар алынган. 18-19-к-да ассимил€ци€, дем алуу ж-а ачытуу процесстеринин ачылышы, орг. заттардын синтездели-ши Ѕ-нын өнүгүшүнө түрткү берди. Ќемең илимпозу ‘. ¬≈лер мочевина-ны (1828), орус илимпоздору Ќ. Ќ. «имин анилинди (1842), ј. ћ. Ѕутлеров углеводду (1861) синтездеген.  ийин Ѕ. изотоптук индикаторлор, кагазга хроматографи€ны түшүрүү, спекто-графи€лык, ультрацентрифугирлөө ж-а электрофорез ж. б. жаңы методдор м-н байыды. Ѕул методдор организмдин составындагы хим. заттарды так билүүгө, зат алмашуу процессинде хим. айлануулардын пайда болушун терең үйрөнүүгө шарт түздү. Ѕ. тиричилик процессинде органдар м-н ткандарда белоктордун алмашуула-рын, алардын ажырап кетигпинен ферменттердин, гормондордун түзүлүшүн, организмдердин бирдиктүүлүгү изилдейт. Ѕ. витаминдердин хим. түзүлүштөрүн, организмге тийгизген таасирин, ферменттердин составындагы ордун аныктады.

јд. :  р е то вич ¬. Ћ., ќсновы биохимии растений, 4 изд., ћ., 1964; ‘ е р д-м а н ƒ. Ћ., Ѕиохими€, 3 изд., ћ., 1966; —пирин ј. —, √аврилова Ћ. ѕ., –ибосома, ћ., 1968.

Ѕ»ќ’»ћ»я ∆јЌј ‘»«»ќЋќ√»я »Ќ—“»“”“”  ыргыз ——– » ј-нын-биохими€ илимдери б-ча изилдөөлөр жүргүзүүчү ид. из. мекеме. 1964-ж.  ыргыз ——– »јнын алдында уюшулган. јнда. 8 лаборатори€ бар. »н-тта а. ч. өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүн, малдын продуктуулугун жогорулатуу жолдору, алардын физиол., био-хим., генет. негиздери ж-а жаныбарлар м-н өсүмдүктөрдүн организминдеги зат алмашуу процессин башкаруу методдору б-ча ил. иштер жүргүзүлөт. јзыр ин-т малдын илдетте-рин дарылоо ж-а алардын биохим., физиол. өзгөчөлүктөрүн изилдөө, тоют өсүмдүктөрүнүн биохим., хим. касиетин аныктоо, вирусологи€ б-ча экспе-рименттер өткөрүү, илимге жаңы толуктоолор киргизүү багытында иштейт. »н-т уюшулгандан бери илимдин 7 доктору ж-а 33 кандидаты (1974) да€рдалды. »н-т эл чарбасына киргизген баалуу иштери үчүн 1967-ж. Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

Ѕ»ќ÷≈Ќќ« (био.. . ж-а гр. koinos - жалпы) - өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын ж-а микроорганизмдердин жашоо үчүн жайланышкан кургактык-тын же көлмөнүн бир участогу ж-а алардык өз ара катнашы, о. эле абиостук факторлор м-н болгон белгилүү катнаштарынын бирикмелери (к. Ѕиотоп). Ѕ. терминин немец биологу  . ћ≈биус киргизген (1877). Ѕ. - био-геоценоздорду түзүүчү организмдер. јлардын тиричилик үчүн күрөшү та-бйгый-эвол. факторлордун натыйжасында пайда болгон. Ѕ-догу биоген-дик заттардын айланышындагы катнаштары б-ча организмдер автотроф-туу, гетеротрофтуу ж-а сапрофагдар болуп 3 топко бөлүнөт.

Ѕ»ќ÷≈ЌќЋќ√»я (биоценоз ж-а. . . ло-ги€) - жаныбарлар ж-а өсүмдүктөр коомдоштугун ж-а алардын жаратылыштагы өз ара байланышын изилдөөчү илим. јлардын составын, түзүлүшүн, жаралышын, чөйрөсүн (био-ценозун), өсүп-өнүгүү жолдорун изилдейт. Ѕ. экологи€ ж-а гидробио-логи€нын негизинде пайда болгон.

Ѕ»ќ÷≈Ќќћ≈“– (биоценоз ж-а. . . метр)- жер бетиндеги курт-кумурс-каларды ж-а омурткасыз жаныбарларды эсептөө үчүн экологи€лык »«»Ћƒөө иштеринде колдонулуучу прибор. јл - түбү ачык, капталы ж-а үстүңкү бети майда торчо м-н тартылган цилиндр же куб. Ѕ. м-н 0, 25- 1 м2 келген а€нтча жаныбарлар чык-пагандай кылып тез жабылат.  армаган жаныбарларды эсинен тандырып, Ѕ-ден алып чыгып группага ж-а түргө бөлүп, таразага тартып, алардын салыштырмалуу санын ж-а салмагын ошол биотоптун а€нттын бирдиги м-н аныктайт.

Ѕ»ќЁЋ≈ “–ƒ»  ѕќ“≈Ќ÷»јЋƒј–- адамдардын, жаныбарлардын ж-а өсүмдүктөрдүн ткандарында же айрым клеткаларында пайда болуучу электр потенциалдары. јлар дүүлүгүү ж-а тормоздоо процесстерине катышат. Ѕ. п-ды изилдөө тирүү системалардагы физ. -хим. ж-а физиол. процесстерди билүү үчүн керек ж-а клиника-да диагноз коюуда (электр кардиографи€, электр энцефалографи€, электр-миографи€ ж. б. ) колдонулат.

Ѕ»ѕЋјЌ (би.. . ж-а planum - тегиз-дик) - кош канаттуу самолет.  анаттарынын бекем ж-а катуу болгонду-гунун, маневрдүүлүгүнүн, учуп чыгуу ж-а конуу ылдамдыгынын (100 км /с тан аз) аздыгынын натыйжасында Ѕ. 20-к-дын 30-жылдарына чейин, негизинен, үйрөнүү ж-а чалгындоо максаттарына пайдаланылып келген.  ийинки убактарда анын ордуна чоң ылдамдыкта учуучу моноплан колдонулуп жатат.

Ѕ»– Ѕј–ј “”” ‘”Ќ ÷»я - g областыЌаи алынган бир-бирине барабар эмес ар кандай z\ ж-а z2 үчүн G областынан алынган f(z\) ж-а f(z2) маанилери да бир-бирине барабар болгон, б. а. г^фг2 болгондо f(zi) •=f(z2) шартты канааттандырган w=f(z) аналитикалык функци€. Ѕ. б. ф. g ж-а G областтарын бир-бирине өз ара бир маанилүү чагыл-тат. ћындан g областында бир маанилүү w=f(z) функци€нын z = (f(w) тескери функци€сы G областында бир маанилүү функци€ болот деген кортунду келип чыгат.

Ѕ»– ∆џЋƒџ  Ө—ҮћƒҮ “Ө– - 1 жылдын ичинде тиричилик циклин бүтүүчү өсүмдүктөр. Ѕуларга со€, төө буурчак, буурчак, зыгыр, буудай, арпа, заргын ж. б. кирет. јлар ысык ж-а кургакчыл р-ндордо кеңири таралган. јрктикада ж-а бийик тоолордо жокко эсе, анткени бул жерлерде алар өөрчүү циклин бүтүрүүгө үлгүрүшпөйт (урук бербейт). Ѕул абал аталган аймактарда Ѕ. ж. ө-дүн жок болушуна же көп жылдык өсүмдүктөргө айланышына алып келет. Ѕ. ж. ө. жаздык ж-а күздүк болуп бөлүнөт. ∆ а з д ы к Ѕ. ж. ө. жазында уруктан өнүп, жаздашуу стади€сын күздүктөргө караганда жогорураак темп-рада кыска мөөнөттө өтүп, урук берет.  үздүк Ѕ. ж. ө. (күздүк буудай, күздүк кара буудай ж. б. ) күзүндө эгилип, өнүп, кыштагандан кийинки жайда гана өөрчүү циклин бүтөт, анткени жаздашуу стади€сын өтүш үчүн алар жаздык Ѕ. ж. ө-гө караганда узак убакытка төмөнүрөөк темп-рада болушу керек. ”шул себептүү күздүк Ѕ. ж. ө. жазында эгилсе, кадимкидей өнүп өсөт, жалбырак алат, бирок урук бербейт. Ѕ. ж. ө-дүн кай бири, өзгөчө алардын чөлдөрдө ж-а жарым чөлдөрдө өскөндөрү, тиричилик циклин кыска мөөнөттө (1-2, 5 айда) эле бүтөс. Ѕулар эфемерлер деп аталат.

"Ѕ»–  јƒјћ јЋ√ј, Ё »  јƒјћ ј–“ ј (Ѕиздин парти€дагы кризис)" - ¬. ». Ћениндин көрүнүктүү эмгеги; меныпевйктердин оппорту-низмине каршы күрөшүүгө ж-а рев-чыл пролет, парти€нын уюштуруу принциптерин иштеп чыгууга арналган. јл 1904-ж. –—ƒ–ѕнин 2-съезди-нин токтомдорун, рез-€ларын, парти€нын борб. органдарынын документтерин сын көз м-н изилдөөнүн ж-а оңдоп чыгуунун негизинде жазылган. ќшол эле жылы май айында ∆еневада басылган. јл китеп бир аз кыскартуу м-н кошумча эскертүү киргизилип, 1907-ж. "12 жыл ичинде" деген ∆ыйнакта кайра чыккан. ¬; …. Ћенин –—ƒ–ѕнин 2-съездиндеги ж-а —ьездƒен кийинки күрөштүн жүрүшүнө кеңири талдоо жасап, парти€нын большевиктер м-н меныне-виктерге бөлүнүшүнүн са€сий маанисин, болыпевйзмдин уюштуруу негиздерин аныктаган. Өтө көп далилдер аркылуу парти€дагы абалды терең талдап көрүп, көпчүлүктү түзгөн большевиктер парти€нын рев-чыл тарабы, азчылыкты түзгөн меныпевик-тер болсо парти€нын оппортунисттик тарабы деп ты€нак чыгарган. —ъездде парти€нын түзүлүшүн, ”ставдын кабыл алынышын "бир кадам алга жылыш" деп, ал эми меныпевйктердин ырк бузууга өтүшүн, пар-ти€ны кризиске учуратканын "эки кадам артка чегинүү" деп баалаган. ћеныпевйктердин оппортунизми эң оболу уюмдаштыруу маселелеринен көрүнгөн: биринчиден, алар парти€нын бытыранды болушун жактаган; экинчиден, парти€нын жумушчу табынын уюмдашкан отр€ды катарындагы ролун танууга тырышып, круж-ковщинаны колдогон; үчүнчүдөн, парт, тартипке, парт, чечимдерге сөзсүз баш ийүүгө каршы чыгышкан. ¬. ». Ћенин демокр. централизм принцибин меныпевйктердин "авто-номизмине" карама-каршы коюп, о. эле меныпевйктердин уюштуруу маселелерден: оппортуннзмин сынга алып, большевиктер парти€сынын уюштуруу принциптерин иштеп чыккан. ћаркстик парти€ - жумушчу табынын бир бөлүгү, анын алдыңкы катардагы уюмдашкан отр€ды. –ев-чыл теори€ м-н, коомдун ж-а тап күрөшүнүн өнүгүү закондору м-н куралданган парти€ гана жумушчу табына жетекчилик кыла алат, парти€ демокр. централизмдин негизинде түзүлөт, ал болсо бир уставдын, баарыга бирдей тартиптин, бирдиктүү жетекчи органдын болушун, азчылыктын көпчүлүккө, жеке-жеке уюмдардын борборго, төмөнкү уюмдардын жог. уюмдарга баш ийишин талап кылат. ѕарти€ катарынын биримдигин сактоо - ар бир коммунисттин эң башкы милдети. ѕарти€ - пролетариаттын таптык уюмунун эң жог. формасы, ал эмгекчилердин башка уюмдарына жетекчилик кылууга тийиш. ѕарти€ элдин ' түзүүчүлүк ишин башкарып, ага уюмдашкандык, план ченемдүү ил. негизделген мүнөз берет. ¬. ». Ћенин парт, турмуштун нормасы м-н жетекчиликтин коллективдүү принциптерин сөзсүз сактоо, парти€нын мүчөлөрүнүн активдүүлүгүн, сынды ж-а өзүн өзү сыноону ар тараптан өнүктүрүү пролет, парти€нын ыйык милдети деп санаган. јнын бул эмгеги рев-чыл күрөштө кубаттуу иде€лык курал болду. Ѕолыпевйзмдин уюштуруу негиздери ж-дөгү лениндик илим –осси€нын ж-а бүткүл дүйнөнүн жумушчу табынын рев-чыл күрөшүнүн тарыхый тажрыйбасын жалпылады. ”юмдун лениндик принциптери парти€быз үчүн (кийинчерээк бүткүл дүйн. коммунисттик кыймыл үчүн да) законго айланды. Ћенинизмдин уюштуруу негизине каршы чыгып,  омпарти€нын ролун төмөндөтүүгө же танууга тырышып жаткан азыркы кездеги ревизионизм-гө каршы күрөштө "Ѕир кадам алга, эки кадам артка" китебинде айтылган иде€лар бардык өлкөлөрдүн ком-мунисттерин куралдандыр ды.

јд. : Ћенин ¬. II., Ѕир ь-ада:^ алга, эки кадам артка, „ыг., кырг. l-оас, 7-т. ;  ѕ——.. . резолюци€ларында жана чечимде-ринде, 1-бөлүк, ‘р., 1954.

Ѕ»–  ј«јЌƒј– (дат. Pelecanidae) - канаттуулар классындагы калак бут-туулар түркүмүндөгү куштардын тукуму. “умшугу узун, анын алдыңкы тумшугунун учунан алкымына чейин чоюлтуч жаргак канчасы бар.  анаты чоң, куйругу кыска, өңү агыш, са€м. 12-15 кг. јлар де-ңиздердин, дары€лардын, көлдөрдүн жээктеринде тобу м-н у€лайт. Ѕ. к. көбүнчө балыктар м-н азыктанат. ∆ер шарынын ысык ж-а мелүүн ал-ңактарында 1 урууга бириккен 8 түрү жашайт. ———–де мала кызыл, тармал түрлөрү —ибирь,  аз-нда,  аспий,  ара деңиздерде көп кездешет*  ырг-ндын „үй, џсык- өл өрөөндө-рүндө сейрек учурайт. Ѕ. к-дын териси промыселде колдонулат.

Ѕ»–  јЋџѕ ј  ≈ЋЅ≈√≈Ќ –≈∆»ћ (автоматтык жөндөө системасында) - автоматтык жөндөө системасында башкаруучу ж-а жө€дө-лүүчү өзгөрмө чоңдуктарды^ ортосундагы талап кылган функци€лык көз карандылык бузулуп туруучу режим. “аасир убакыттын үзгүлтүксүз ж-а ылдам өзгөрүгүчү функци€сы болгондо гана режим бузулат. Ѕул учурда автоматтык жөндөө системасынын динамикалык тактыгын мүнөздөөчү жөндөлүүчү өзгөрмө чоңдуктун эң чоң кыйшаюусу (х максимум) мааниге ээ, ∆өндөлүүчү чоңдуктун заматтын эң чоң маанилерин аныктоо кыйын болгондуктан, анын кыйшаюу-сунун квадраттык же орточо мааниси алынат.

Ѕ»–  јЋџѕ“ј ЅӨЋҮЎ“Ү–ҮҮ, к. Ѕөлүштүрүү.

Ѕ»–  јЋџѕ“ј ∆џ…ЌјЋ””„”Ћ”  - жыйналуучулуктун негизги жекече учуру. ћүчөлөрү [а, Џ] сегментинде үзгүлтүксүз болгон 2 V'п(х) л=1 функци€лык катардын жекече сум-маларынан Si (х), S2(x).. . , Sn(x) удаалаштыгын түгөлү. ћында Si (х) =?7, (х), S2(x)=Ul(x)+U2(x),. . . , п Sn(x)= 2 Uк (х). Ёгерде алдын ала к=1 берилген каалаганча кичине в оң санына гана көз каранды болгон N саны табылып, номерлери n>N болгон мүчөлөр үчүн \Sn(x)-S{x)\
Ѕ»–  јЋџѕ“ј√џ Ү«√ҮЋ“Ү —Ү« ‘”Ќ ÷»я - матем. анализдеЩ маанилүү түшүнүк. Ёгер ар кандай g оң саны үчүн 8>0 саны табылып, сандар көптүгүнөн алынган хх ж-а х2 нин \х2-a?i|<5 барабарсыздыгын канаатандырган ар кандай маанилери үчүн |/(х2)- /(ам) |<в аткарылса, f(x) ошол көптүктө Ѕ. к. ү. ф. дөп аталат. ћис, f(x) = x2[0, l] 8 сегментиндө Ѕ. к. ү. ф. 6-~о деп алсак, 8 (xi-Xi) <у болгондо, \f(x\)-f(x2) | = = \xi-х2\ o |а:1+∆2| <Ѕ, себеби 0^; sglzi^J, 0^X2^1 болгондуктан, \х\ + ’2\<2.  оп өзгөрүлмөлүү Ѕ. к. ү. ф. да жогорулай эле аныкталат.

Ѕ»–  јЋџѕ“ј√џ Ү«√ҮЋ“Ү —Ү«ƒҮ , к. Ѕир калыптагы узгултуксуз функци€.

Ѕ»–  Ћ≈“ јЋ”” ќ–√јЌ»«ћƒ≈–- денелери бир клеткадан турган жаныбарлар ж-а өсүмдүктөр. Ѕулар бүт дээрлик жөнөкөй көзгө (микроскоп-суз) көрүнбөгөн организмдер. Өсүмдүктөр дүйнөсүнө кирүүчү Ѕ. к. о. - протофиттер, ал эми жаныбарлар дүйнөсүнө кирүүчүлөрү протозоа деп аталат. Ѕ. к. о. бөлүнүү ж-а жыныстык жол (конъюгаци€) м-н көбөйөт. јларга бактери€лар, балырлар м-н козу карындардын кээ бирлери, жө-нөкөйлөрдүн көпчүлүгү кирет. Ѕулар сууда, топуракта. ж-а организмдерде (мителер) жашайт. ∆аныбарларда ж-а өсүмдүктөрдө жашагандары аларды жабыркатат.

Ѕ»– ћјјЌ»ЋҮҮ ‘”Ќ ÷»я - аргументин ар бир маанисине бир гана маани туура келүүчү функци€, мис,   х)-х2.

Ѕ»– ћҮ„Ө - элементардык алгебра-да каралуучу эң жөнөкөй туюнтма. Ѕүтүн оң даражадагы бир же бир нече тамгалардын кандайдыр бир сандар м-н болгон көбөйтүндүсү.

Ѕ»– ӨҢ„Ө… ћҮ„Ө -бирдей суроолорго жооп берип, сүйлөмдө 'бирдей милдет аткарып, бири бири м-н байламталар же интонаци€ аркылуу байланышкан сүйлөм мүчөлөрү. јл (бир өңчөй) Ѕ. ө. ээ, Ѕ. ө. ба€ндооч, Ѕ. ө, аныктооч, Ѕ. ө. толуктооч, Ѕ. ө. бышыктооч деп бөлүнөт.

Ѕ»– –≈Ћ№—“ҮҮ “≈ћ»– ∆ќЋ - жерге төшөлгөн же түркүктөргө бекитилген жалкы рельс б-ча составдар жүрүүчү жол катнашынын системасы. Ѕул монорельстүү деп аталган жол арзан курулат, жаан-чачын-га көз каранды болбойт, ошон үчүн жыгач ташууда, завод-фабрикалардын цехтерин ич ара байланыштырууда колдонулат.

Ѕ»– “≈ “ҮҮ  ќќ–ƒ»Ќј“јЋј–- бардык координаталарды бирдей эле санга, көбөйткөндө мурунку аныкталуучу касиеттерин өзгөртпөгөн коор-динаталар. х, у-тегиздиктеги чекиттин аффиндик координаталары болсо, х, у, 1 сандарына пропорци€лаш ’, Ү, Z сандары чекиттин Ѕ. т. к-ынан чексиз алыстыктагы чекиттерди аныктоо үчүн киргизилет, к. ѕроективдик геометри€,  оординаталар.

Ѕ»– “≈ “ҮҮ “≈Ңƒ≈ћ≈ - бардык (же кээ бир) белгисиздерин бирдей эле санга көбөйткөндө өзүнүн баштапкы түрүн өзгөртпөгөн теңдеме. ћис, xy-\-yz-{-xz-Q теңдеме бардык белгисиздерине карата, у-\-1п +5=0 г теңдеме х ж-а z ке карата Ѕ. т. т. Ѕир тектүү дифференциалдык теңдеме деп аталган ао (х) yW -\-a\ (х) {/("-!) + +.. . + ап(х)у=0 теңдеме у, у',. . . , уп дерге карата бир тектүү. y'=f{x, у) теңдеме каалаган ’ үчүн f(x, y) = - f{Xx, ’у) болгондо х ж-а у өзгөр-мөлөргө карата бир тектүү дифференциалдык теңдеме деп аталат.

Ѕ»– “≈ “ҮҮ ‘”Ќ ÷»я - бардык аргументтерин бир убакта каалагандай ’ санга көбөйткөндө мааниси ошол сандын к - даражасына көбөйткөндөй өзгөрүүчү, б. а. f(Xx, ’у, . . . , Xz)=XKf(x, у, . . . , z) шартты канааттандыруучу функци€, к саны бир тектүүлүк көрсөткүчү же ¬. т. ф-нын өлчөмү деп аталат. ћис, *2~v- 7+^' 3/*4+5y4 функци€лары өлчөмдөрү 2, -1, 4/3 болгон Ѕ. т. ф-лар болушат.

Ѕ»– ҮЋҮЎ“ҮҮ Ө—ҮћƒҮ “Ө– (ћо-nocotyledoneae) - уруктарынын тү-йүлдүгүндө бир гана урук үлүшү болгон өсүмдүктөр. Ѕулар жабык урук-туулар тибинин үлуштүүлөр классын түзөт. Ѕ. ү. ө-дүн эки улуштуулөрдөн айырмасы алардын башкы тамыры эрте өлүп калгандыктан, тамыр системасы көмөкчү тамырлардан тур-гандыгында. ∆албырактары көбүнчө жарыш ж-а дого тарамыштуу, сансыз, сабакка жазы негиздери м-н бекийт, сабактары начар бутактанат; түтүк-түү-булалуу боочолору жабык (кам-бийсиз), алар тартипсиз жайгашат; көпчүлүк Ѕ. ү. ө-дүн сабагы, тамыры камбийсиз болгондуктан, кайра жоо-нойо албайт; гүлдөрү үч мүчөлүү; айрымдарынын гүл коргону жөнөкөй, көбү кайчы чаңдашып, кээ бири (буудай, арпа, шалы ж. б. ) өзүн өзү чаңдаштырат. Ѕ. ү. ө-дүн 64000ге жакын түрү белгилүү. јлар түн. ж-а жылуу кеңдиктерде кеңири таралган. ƒарак формалары субтропикте, тро-пикте өсөт. јдамдын тиричилигинде Ѕ. ү. ө-дүн ролу зор. јлар - буудай, кара буудай, арпа, жүгөрү, шалы ж. б. ж-а тоют, тех., декоративдик өсүмдүктөр.

Ѕ»– Ў»Ћ“≈ћ, экспромт -турмуштук кубулуштар сезимге дароо таасир бергенде же бир ой эске кылт эте түшкөндө, оозеки же жазуу түрүндө шыдыр чыгарылган кыска ыр.  өрүнүктүү орус акындары  .  арамзин, ј. ѕушкин, ћ. Ћермонтов, ‘. “ютчев, ¬. Ѕрюсов, ¬. ћа€ков-скийлер Ѕ. ш-ге көп кайрылышкан. ќрус частушкалары да экспромттук мүнөзгө ээ. Ѕ. ш-дер импровизаци€-га жакын келет.  ыргыз поэзи€сында Ѕ. ш-дер ј. “окомбаев, ћ. јлыбаев ж-а Ѕ. —арногоевдин чыг-лары-нан кездешет.

¬Ќ–-Ѕ”ЋјЌ - јламүдүн р-нундагы ¬оронцовка сельсоветине караштуу кыштак. 23-партсъезд атн. с-здун аймагында. –-ндун борбору јламүдүн-дөн 25 км түш. тарапта. ‘рунзе ш-нан 20 км.  алкы 647 (1974).

Ѕ»–√≈ ќ ”“”” -эркек ж-а кыз балдарды бир мектепте кошуп окутуу. Ѕ. о. ———–дин бардык мектептеринде ж-а окуу жайларында турмушка ашырылган.  ырг-нда 1917-жылга чейин Ѕ. о. болгон эмес. –—‘—– Ёл агартуу комиссариатынын 1918-ж. 31-майдагы "ћилдеттүү түрдө бирге окутууну киргизүү" деген токтомуна ылайык  ырг-ндын бардык мектептеринде Ѕ. о. иши жүргүзүлөт да, 20-жылдардын а€гында толук ишке ашырылат. —оң. өлкөлөрдө да Ѕ. о. кеңири жайылтылган.  апит, өлкөлөрдүн көбүндө ¬. о. негизинен башталгыч мектептерде жүргүзүлүп, ал эми көпчүлүк учурларда жог. мектептерде бөлуп окутуу кабыл алынган. јнда кыздар эркек балдарга караганда төмөнүрөөк билим алышат.

Ѕ»–√≈ „Ө√ҮҮ - чектүрүү реакци€-сынын учурунда эритмеде эрип жүргөн кошунду заттардын чөкмө м-н кошо чөгүшү. ћис, Fe ж-а —и ион-дору аралашкан эритмеге аммиактын эритмесин кошкондо, Fe(OH)3 чөкмө-сү м-н эритмедеги —и иондорунун бир аз саны кошо чөгөт. Ѕ. ч. беттик адсорбци€, окклюзи€, изоморфизм процесстери аркылуу жүрөт. Ёң аз өлчөмдөгү элементтерди коллектордун (жыйнагыч) жардамы м-н бирге чөк-түрүп алышат.  оллектор катарында эң аз эрүүчү хим. бирикмелер пайдаланылат. Ѕ. ч. кубулушу туздардын эритмесин аралашма заттардан таза-лоодо, радиоактивдүү элементтерди бөлүүдө колдонулат.

Ѕ»–ƒ≈… ЅӨЋҮЎ“Ү–ҮҮ «ј ќЌ”, к. —татистикалык физика.

Ѕ»–ƒ≈… (—ќ√Ћј—Ќќ≈) ∆ј“””, к. “оо тектердин жайгашуусу.

Ѕ»–ƒ≈…Ћ»  - предметтин, кубулуштун өзүнө өзү тең барабар экенин же бир топ предметтердин бир-дейлигин туюндуруучу филос. категори€. Ѕ. предметтердин, кубулуштардын салыштырмалуу туруктуулугуна, алардын касиеттеринин объективдүү барабарлыгына негизделген. ћетафизика предметтердин Ѕ-гин түбөлүктүү, өзгөрбөс абс. нерсе деп, ал эми аларда сапаттык өсүү процесси болбойт дейт. ћаркстик философи€ Ѕ. убактылуу, салыштырмалуу нерсе экенин, ал эми кыймыл (предметтердин өзгөрүүсу) чексиз экенин белгилейт. ѕредметтин сапаты өзгөргөнгө чейинки олуттуу касиеттери Ѕ-ке шарт түзөт. Ѕ. абстракттуу түшүнүк эмес, ички айырмасы, карама-каршылыгы бар, белгилүү шартка жараша өзгөрүп турган конкреттүү нерсе. ѕредметтердин, кубулуштардын Ѕ-иг адамдын дүйнөнү таанып-билүүсү үчүн объективдүү өбөлгөлөр түзөт.

Ѕ»–ƒ» -Ќарын обл-нын “огуз-“оро р-нундагы јтай сельсоветине караштуу кыштак. "Ѕирдик" к-зунун аймагында.  өк-»йрим суусунун жээгинде. –-ндун борбору  азармандан 21 км бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 431 км.  алкы 697 (1974). Ѕашталгыч мектеп, китепкана, медпункт бар.

Ѕ»–ƒ»  (м а т е м а т и к а д а) - өл-чөнуүчү чоңдуктарды салыштыруу-нун негизинде кабыл алынган чоңдук. Ќегизги чоңдуктар үчүн Ѕ. бири биринен көз карандысыз алынат да, алар жог. тактыкта ишке ашырылат.  алган чоңдуктагы Ѕ. негизги Ѕ-тер-ге көз каранды болуп, туунду Ѕ. деп аталат. јлар чен бирдиктер форму-ласы түрүндө туюнтулат. Ќегизги ж-а туунду Ѕ-тер бирдиктер системасын түзөт. јлар физ. чоңдуктарды өлчөөлө тандалып алынат.

Ѕ»–ƒ» “≈– —»—“≈ћј—џ -. физ. чоңдуктарды ченөө үчүн тандалып алынган негизги ж-а туунду чен бирдиктердин жыйындысы. “ак эталон катарында эркин кабыл алынган бирдиктер негизги бирдиктер деп аталат. ћис, бирдиктердин эл аралык системасында физ. чоңдуктарды ченөөнүн 6 негизги' бирдиги (м, кг, 0сек, а,  , шам) бекитилген. ‘из. закондордун матем. жазылышын туюнткан теңдемелерге (формулаларга) негизги бирдиктерди колдонуу м-н алынган бирдиктер туунду деп аталат. ћис, бирдиктердин —√— системасында F-ma формуласына масса м-н ылдамдануунун бул бирдиктеги 1 г, 1 см/сек2 маанилерин койсок, күч бирдиги 1 дина алынат. “уунду бирдиктерге джоуль, ватт, генри, люмен ж. б. кирет.  олдонулуп жаткан универсалдуу бирдиктердин эл аралык —» системасына чейин (1963) ар кандай мезгилдерде тандалып алынган негизги бирдиктерине карата Ѕ. с. ћ √——, ћ —, ћ —ј, ћ“—, —√— ж. б. болуп бөлүнгөн. ќ. эле сунуш кылган илимпоздордун атына коюлган √аусс, ƒжордж, ’артри бирдиктер системалары түзүлгөн. јндан тышкары табигый, абсолюттук, абсолюттук практикалык системалар бар.

Ѕ»–ƒ» “≈–ƒ»Ќ јЅ—ќЋё““”  ѕ–ј “» јЋџ  —»—“≈ћј—џ - практикалык электр ченөөлөрдө колдонулуучу бирдиктер. јбс. электромагниттик —√— системасындагы айрым электрдик бирдиктер өтө кичине же чоң болуп практикалык колдонууга ыңгайсыз болгондуктан, электр б-ча Ёл аралык 1-конгрессте (1881) Ѕ. а. п. с. кабыл алынган. Ѕул системада электр каршылыгынын (ом) ж-а потенциалдардын айырмасынын (вольт) бирдиктери —√— системасындагы чоңдуктарынан бир нече эселентип (ом = ё9 —√— бирдик, в<мьг=108 —√— бирдик) алынган.  алган бирдиктер ампер, кулон, джоуль, ватт ж. б. - ом м-н волъттун туунду бирдиктери.

Ѕ»–ƒ» “≈–ƒ»Ќ јЅ—ќЋё““”  —»—“≈ћј—џ-физ. чоңдуктарды өлчөөнүн негизги бирдиктери үчүн узундук, масса ж-а убакыттын бирдиктери кабыл алынган система. Ѕул терминди  . √аусс илимге 1-киргизип (1832), узундук бирдигине - миллиметр (мм), масса бирдигине-миллиграмм (мг) ж-а убакыт бирдигине секунда (сек) кабыл алынган. „ындыгында бул 3 бирдиктин жог. алынган маанилери абс. милдетти толук аткара албайт. ќшондуктан азыркы убакытта "Ѕ. а. с. " деген термин эскирип, аз колдонулат.

Ѕ»–ƒ» “≈–ƒ»Ќ —√— —»—“≈ћј—џ-негизги бирдиктери сантиметр (см), грамм (г) ж-а секунда (сек) болгон физ. чоңдуктарды ченөө системасы. Ѕул системанын мех. ченөөлөрдө көп кездешүүчү туунду бирдиктери төмөнкүлөр: ылдамдык - см/сек, ылдамдануу - см/сек2, күч - дина (дин), басым - дин/см2, жумуш ж-а энерги€ - эрг, кубаттуулук-эрг/сек, динамикалык илээшкектүүлүк-пуаз (пз), кинематикалык илээшкектүүлүк- сток (ст), жыштык - герц (гц) ж. б. Ѕ. —√— системасынын негизинде электрдик ж-а магниттик чоңдук-тардын ар кандай 7 бирдик системасы түзүлгөн.

Ѕ»–ƒ» “≈–ƒ»Ќ —» —»—“≈ћј—џ, к. Ѕирдиктердин эл аралык, системасы.

Ѕ»–ƒ» “≈–ƒ»Ќ “јЅ»√џ… —»—“≈ћј—џ o- негизги бирдиктер үчүн физ. универсалдык турактуу чоңдуктар алынып түзүлгөн бирдиктер системасы. ћ. …ланк сунуш кылган (1906) бирдиктердин бул системасында негизги бирдиктер үчүн гравита-ци€лык турактуулук, вакуумдагы жарык ылдамдыгы, Ѕольцман ж-а ѕланк турактуу сандары, јвогадро саны, электрондун зар€ды ж. б. алынган.  адимки бирдиктер системасында негизги бирдиктердин өлчөмдөрү эркиң түрдө тандалып алынат да, ар кандай физ. формулалардан коэффи-ңиенттердин маанилери аныкталат. јл эми Ѕ. т. с-нда негизги бирдик үчүн универсалдык турактуу сан болуп эсептелген ушул коэффициент-тердин өздөрү7 алынып, алар аркылуу түрдүү физ. чоңдуктардын бирдиктери аныкталат. Ѕирдиктердин бул системасы илим изилдөөдө колдонулат. Ѕ. т. с-ндагы туунду чоңдуктардын маанилери эң кичине же чоң сан болгондуктан, практикада колдонуу ыңгайсыз.

Ѕ»–ƒ» “≈–ƒ»Ќ ЁЋ ј–јЋџ  —»—“≈ћј—џ-чен ж-а салмак б-ча 11-Ёл аралык ген. конф-€да (1960) кабыл алынган физ. чоңдуктарды ченөөнүн бирдиктер системасы. Ѕул системада 6 негизги бирдик - узундук бирдиги метр (м), масса бирдиги килограмм (кг), убакыт бирдиги секунда (сек), электр тогунун күчү - ампер (а), термодинамикалык темп-ра бирдигине  ельвин градусу (∞ ), жарык күчүнүн бирдиги шам алынган. Ѕ. э. а. с. кыскача —» (интернационалдык система) деп аталат. јзыркы кезге чейин колдонулуп келген башка бардык системаларга караганда Ѕ. э. а. с-ченөөнүн бардык тармагын өз ичине камтыган универсал система. Ѕул системага өтүү м-н башка бирдиктер системаларын кол-донбосо да болот. Ѕашка системалардын бири да —» сы€ктуу артыкчылыкка ээ эмес. ћис, ћ √—— системасы механикада, ал эми —√—Ё электростатика бөлүмдөрүндө гана колдонулат. Ѕ. э. а. с-нын негизги ж-а туунду бирдиктеринин көпчүлүгү өздөрүнүн өлчөмдөрү б-ча практика жүзүндө колдонууга ыңгайлуу болуу м-н бирге алардын көпчүлүгү (мис:: кг, сек, вт, а, в, см, шам, лм, лк: ж. б. ) буга чейин эле кеңири таралган. Ѕул система ченөөнүн тактык деңгээлин бир кыйла жогорулатат ж-а ¬енгри€, √ƒ–, ‘ранци€, „ехословаки€ ж. б. өлкөлөрдө колдонууга киргизилген. ———–де √ќ—“ 9867-61 б-ча Ѕ. э. а. с. 1963-жылдын 1-€нвары-нан тартып колдонулуп келе жатат. Ѕул стандарт б-ча Ѕ. э. а. с. илимдин, техниканын ж-а эл чарбасынын бардык тармактарында кеңири колдонулууда. —тандартта негизги ж-а туунду бирдиктер көргөзүлүп, алардын аныктамалары да берилген. ќ. эле бул системанын 27 туунду бирдик өлчөмү м-н көрсөтүлгөн. ћис, күч бирдиги нъютон (н), жумуш, энерги€ ж-а жылуулук санынын бирдиги джоуль (дж), индуктивдүүлүктүн бирдиги генри (гн), жарыктаныштын бирдиги люкс (лк) ж. б.

Ѕ»–ƒ» “ҮҮ ЅҮ“ ҮЋ —ќё«ƒ”   Ћј——»‘» ј÷»я - спортсмендер-дин көрсөткүчтөрүн жараша берилүүчү тамдардын ж-а разр€ддардын системасы. Ѕ. б. с. к. 1935-ж. түзүлгөн. ———–де спорттун 53 түрү б-ча төмөнкүдөй классификаци€: уландар разр€ды (I, ѕ), Ў-II-I разр€ддагы спортсмен, ———– спортунун мастер-лигине кандидат, спорттун мастери, спорттун эл аралык мастери, спорттун эмгек сиңирген мастери, дойбу б-ча IV разр€ддагы, шахмат б-ча IV-V разр€ддагы спортсмен ж-а гроссмейстер бар.  ырг-нда кыргыздын улуттук оюндары б-ча Ў-II-I разр€ддагы спортсмен ж-а күрөш б-ча  ыргыз ——– спортунун мастери деген наам бар.

Ѕ»–ƒ» “ҮҮ ЁЌ≈–√≈“» јЋџ  —»—“≈ћј - бир, кээде бир нече өлкөнүн кеңири аймагын энерги€ м-н камсыз кылуу максатында түзүлгөн эки же андан көп энергет. системалардын бирикмеси. Ѕ. э. с. негизинен электр энерги€сын чыгарат, аны бө-лүштүрөт ж-а өзгөртөт. ∆өнөкөй энергет. системаларга салыштырганда керектөөчүлөрдү энерги€ м-н үзгүлтүксүз камсыз кылат, кубаттуулугун керектүү резервин түзөт, ар түрдүү энерги€ны (электр, жылуулук ж. б. ) чыгарууга мүмкүндүк берет. Ѕ. э. с-да энергет. системалар негизинен жог. чыңалуудагы (220, 500 ж-а 750 ке) лини€лар м-н кошулат. Ёлектр энерги€сын берүүнүн тех. -экон. көрсөткүчтөрүн жакшыртуу максатында озгөрүлмө токту 1000- 4200 ке, ал эми турактуу токту 800- 1500 ке лини€лары м-н берүү каралган. ћындай лини€лар м-н электр энерги€сын 2000 км аралыкка чейин берүүгө болот. Ѕ. э. с-ны башкаруу үчүн электр станци€ларын, электр тармактарын, энергет. системаларды ж-а алардын бирикмелерин комплекстүү автоматташтыруу зарыл. Ѕул иштеги негизги проблема-Ѕ. э. с-ны авари€сыз, оптималдуу башкаруунун методдорун ж-а каражаттарын табуу. Ѕашкаруунун методдорун изилдөө физ. ж-а матем. моделдөөнүн негизинде цифралуу эсептегич машинаны колдонуу м-н жүргүзүлөт. ———–дин европ. бөлүгүндөгү Ѕ. э. с. Ѕорб. (ћосква, √орький, »ваново ж-а ярославль обл. ), “үн. -Ѕат., ќрто ¬олга, ”рал, “үш. ж-а “үн.  авказ, «акавказье, —ибирь, ќ. јзи€ энергет. системаларын камтыйт ж-а 550дөн ашык электр станци€сын бириктирет. ———–дин Ѕ. э. с-сы эл аралык "“ынчтык" энергет. системасына кошулган. јд. : ќчерки развити€ техники в ———–. Ёнергетическа€, атомна€, транспортна€ и авиационна€ техника, ћ., 1969; ∆ и м е-р и н ƒ. √., ќсновные этапы электрофика-ции в ———–, "Ёлектричество", 1967, є 5.

Ѕ»–∆ј. - капит, коомдо айырбаш-талуучу товар, баалуу кагаз ж-а чет өлкөлүк валюта сатуу рыногунун өнүккөн формасы. ћунун үч түрү бар. 1) “овар биржасы-мында үлгү ж-а стандарт б-ча дүң соода жүргүзүлөт. Ѕул соодагерлер ортосундагы келишимге жараша ишке ашырылып, сапаты бирдей бир түрдүү товар (мис: дан, пахта, металл, кант ж. б. ) соодаланат. 2) ‘онд биржасы - баалуу кагазды соодалоо жайы. ћында баалуу кагаздын курсу дивиденддин (пайданын) өзгөрүлүшүнө, керектөө м-н сунушка жараша болот. ћис, кризис мезгилинде акци€нын курсу төмөндөп, өндүрүш жогорулаганда көтөрүлөт. 3) Ёмгек биржасы - киши күчү соодалануучу жай.  апит, өндүрүштүн плансыз, чаржайыт өнүгүшү ишсиз жумушчуларды көбөйтөт да, мындай биржаны өөрчүтөт.

"Ѕ»–»√ҮҮ ∆јЌј ѕ–ќ√–≈——" (түрк. "»ттихад вө теракки")-“урци€дагы бурж. революционерлердин са€сий уюму. 19-к-дын а€гында пайда болуп, . адегенде —ултан јбдулл-’амид, ѕнин залим режиминин ордуна конституци€лык түзүлүштү орнотуу максатын көздөгөн. Ѕул уюмдун жетекчилиги м-н 1908-ж. куралдуу көтөрүлүш чыккан (к. ∆аш түрктөр революци€сы). Ѕирок бийликке келип, са€сий парти€га айланганда, "Ѕ. ж. п. " комитети мурдагы прогрессчил маанисин жоготкон. ”юмдун лидерлери өлкөдө жумушчулар м-н дыйкандардын кыймылын басууга активдүү катышып, түрктөн башка улуттардын закондуу талаптарына каршы чыгышкан. Ѕул режим парламентизмди чүмбөт катары гана пайдаланган. 1913-жылдын башында парти€дагы бүткүл бийлик бир туугандар Ёнвер, “алаат, ∆емалдын колуна өткөн; алар “урци€ны. герм. империализмге баш ийдирген. ' 1914-ж. окт€брда “урци€ 1-дүйн. согушка тартылган. —огуш жылдарында бул парти€ калктын калың катма-рында нааразылык туудуруп, 1918-ж. негизинен жоюлган. 1926-ж. "Ѕ. ж. п. " парти€сынын мурдагы жетекчилери  емаль јта-турккө каршы заговор уюштурушкан; заговор ашкереленгенде, "Ѕ. ж. п. " парти€сынын лидерлери соттолуп, өзү улуттук мүдөөгө кайчы келген реакци€чыл уюм катары айыпталган.

Ѕ»–»  ≈Ќ - „үй р-нундагы —ын-таш сельсоветине караштуу кыштак. "—ынташ" к-зунун аймагында. –-ндун борбору —таро-ѕокровкадан 35 км түш. -бат. тарапта. »вановка т. ж. станци€сынан 25 км.  алкы 749 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, медпункт бар.

Ѕ»–»  ≈Ќ ј–јЅ Ёћ»√–јя““ј–џ (ЅјЁ)-јраб ж. а-нын чыг. бөлүгүндө, ѕерс ж-а ќман булуңунун жээгиндеги федералдык мамлекет. Ѕуга ƒоговорный ќмандын 7 кн€здыгы - јбу-ƒаби, ƒубай, Ўарджа, ”мм-эль- айвайн, јджман, ‘уджайра ж-а –ас-эль-’айма кирет. ј€нты 86, 3 миң км2.  алкы 320 миң (1973), негизинен арабдар (90%тен көбү), мында перстер, белуждар жашайт.  өпчүлүгү мусулман. Ѕорбору-јбу-ƒаби ш. (50 миң киши). ћамл. тили - араб тили. 1892-жылдыгы келишимге ылайык ”луу Ѕритани€ бул терр-€ны өзүнө протекторат ' кылып, кн€здыктарды коргоо ж-а алардын сырткы са€сатына кийлигишүү "жоопкерчилигин" өзүнө алган. ”луттук-бошт. кыймылдын өөрчүшүнөн улам англ. өкмөт "—уэцтен чыгышты карай" позици€сын кайра карап чыгууга аргасыз болгон. Ќатыйжада јнгли€ бул региондо өз таасирин сактап калуу үчүн араб кн€здыктарынын федераци€сын түзүү келишиминин долбоорун иштеп чыккан. ‘едераци€ 9 кн€здыктан (Ѕахрейн м-н  атарды кошкондо) түзүлмөк эле. Ѕирок Ѕахрейн м-н  атар федераци€га кирүүдөн баш тартып, өздөрүн көз каранды эмес мамлекет деп жары€лашкан.  ичинекей 7 кн€з-дык биригип, 1971-ж. декабрда көз каранды эмес мамлекет деп жары€ланган. ЅјЁде феод. ж-а уруучулук мамилелер басымдуу. јк сөөктөр м-н дин-чилердин бийлиги кн€здыктарды башкарган шейхтин колунда. —а€сий парти€ларга ж-а уюмдарга тыюу салынган. ћаанилүү табигый байлыгы - нефть (изилденген запасы 2 млрд. т дан ашык). 1972-ж. 57, 7 млн. г нефть өндүрүлгөн. Ќефтини чалгындоо ж-а өндүрүү чет элдик (англ., амер., франц., дани€лык, €пони€лык, бат. герм. ж-а итал. капиталдар) компа-ни€лардын колунда. јйылдык р-ндор-до оазистик дыйканчылык (курма, жүзүм ж. б. жемиш, жашылча, дан эгиндери, тамекичилик, пахтачылык) ж-а көчмөн мал чарбачылыгы (төө асыроо) өнүккөн. јйдоо жердин а€нты өлкөнүн терр-€сынын 7%нен ашпайт. ј. ч-сы калктын тамак-ашка муктаждыгын толук камсыз кыла албайт (жемиш, жашылча »ран м-н »нди€дан келет). Ѕалык кармоочу лук ж-а акак алуу өнүккөн. Ө. ж-нан кичине ишканалар (металл буюмдарын чыгаруу, жыгач иштетүү, тамеки ф-касы ж. б. ) ж-а кол өнөрчүлүк ишканалар (алтындан ж-а күмүштөн буюм жасоо, килем ж-а жүндөн кездеме токуу) бар. Ўоссе жолу жокко эсе. 1972-ж. Ўарджа - –ас-эль-’айма автомагистралы ачылган.

Ѕ»–»  ≈Ќ —Ћј¬яЌƒј–  ќќћ”-1823-жылдын башында Ќовгород-¬о-лынскиде ага-инилүү офицер Ѕорисов-дор м-н са€сий сүргүндө жүргөн шл€хтич Ћюблинский уюштурган жашырын рев-чыл уюм. Ѕул коомдо жарды офицерлер, майда чиновниктер ж-а кызматчылар болгон. јлар адегенде самодержавиени кулатып, респ-калык түзүлүштү орнотууну, крепостной укукту жоюп, ѕольшанын көз каранды эместигин калыбына келтирүүнү, андан кийин слав€н ж. б. коңшу элдердин респ-калар федераци€сын түзүүнү көздөгөн. ‘едераци€га эркин, тең укуктуу –осси€, ѕольша, —ерби€, ¬енгри€, ћолдави€, ¬алахи€ ж. б. кирип, булардын өкүлдөрүнөн турган чогулуш өлкөнүн жог. органы болмок.  оомдун ар түрдүү улуттардан турган 50гө жакын мүчөсү болгон. 1825-ж. күзүндө Ѕ. с. к-да-гылар уюмду таратып, ƒекабристтер-дин туштук коомуна кошулган.  оомдун мурунку мүчөлөрүнүн көпчүлүгү декабристтер көтөрүлүшүнө катышкан.

Ѕ»–»  ≈Ќ —Ө«ƒӨ– - тилдин тарыхый өнүгүү процессинде эки сөздүн тыбыштык пшрешүүсүнөн бир бүтүн сөзгө айланып, бир маани берип, бир басым м-н айтылып калган татаал сөздөр. ћис, агайын (ага+ини), кайнене (кайын-(-эне), ушул (ушу+ал) сы€ктуу тарыхый татаал сөздөр. ћындай ширешүүдөн аташкан эки сөздүн тең тыбыштык составы жекече, өз алдынча тургандагыга караганда өзгөрүп кетет (чугой<чү+кой), эки сөздүн арасынан айрым тыбыштар же муундар сыйлыгышып түшүп да калат (басмайыл<басма+айыл). Ѕ»–»  ≈Ќ ”Ћ”““ј– - экинчи дүйнөлүк согуш (1939-45) мезгилинде антифаш. коалиңи€га кирген ж-а 1945-ж. Ѕириккен ”луттар ”юмун (ќќЌ) түзгөн мамлекеттер.

Ѕ»–»  ≈Ќ ”Ћ”““ј– ”ёћ” (ќќЌ) - эл аралык тынчтыкты ж-а коопсуздукту сактоо, элдердин ортосунда достук мамилелерди өнүктүрүү максатында 1945-ж. июнда —ан-‘ранцис-кодогу' конф-€да суверендүү мамлекеттерден түзүлгөн эл аралык уюм. ”шул конф-€да ќќЌдун ”ставы кабыл алынып, 1945-ж. окт€брда күчүнө кирген. ќќЌдун башкы органдары: √ен. јссамбле€,  оопсуздук —овети, Ёкон. ж-а социалдык —овет, ќпека б-ча —овет, Ёл аралык —от ж-а —екретариат. “уруктуу жери - Ќью-…орк. ќќЌго 135 өлкө мүчө (1974). ќќЌдун негизги принциптери: бардык мүчөлөрүнүн суверендүү тецдиги, улуу державалардын бир пикирдүүлүгү, анын бардык мүчөлөрү өз милдеттенмелерин айныбай аткарышы, эл аралык талаш-тартыш маселелердин тынчтык жолу м-н чечилиши. ”став-дагы милдеттенмелерди таанып, так орундатууга милдеткер болгон, тынчтык каалаган өлкөлөр гана ќќЌго мүчө боло алат. ќќЌдун мүчөлүгүнө өтүү үчүн  оопсуздук —овети койгон сунушту анын бардык туруктуу мүчөлөрү (———–, ј Ў, ”луу Ѕритани€, ‘ранци€ ж-а  ытай) бир добуштан колдошу керек. ќќЌ согуштан кийин тынчтыкты сактоо ж-а мамлекеттер ортосундагы мамилелерди чыңдоо багытында бир топ дурус чечим кабыл алды. Ѕуга согушту пропагандалоо-нун бардык формаларын айыптоо (1947), мамлекеттер ортосунда тынчтык ж-а коңшулук ынтымак мамилелерди орнотуу (1957), улуттардын өз тагдырын өзү чечүү укугу (1960), ∆. „ыгыш конфликтин жөнгө салуу (1967) ж-дөгү рез-€лар айкын мисал. Ѕирок ќќЌдун 1946-70-жылдагы иш тажрыйбасы көрсөткөндөй, анын ишинде олуттуу кемчиликтер да орун алып келе жатат. јндай кемчиликтер ј Ў ж-а анын демилгеси б-ча түзүлгөн агресси€чыл аракеттер, элдердин таламы м-н эсептешпей коюу кесепетинен келип чыгууда. Ѕул, айрыкча,  оре€ маселеси, ”луу Ѕритани€, ‘ранци€ ж-а »зраилдин ≈гипет-ке каршы агресси€сы ж-дөгү, ”луу Ѕритани€нын »ордани€га, ј Ўнын ƒоминикан –есп-касына ж. б. мамлекеттерге интервенци€сы ж-дөгү маселелерден айкын көрүндү. ќќЌдун башка мүчөлөрүнө, өзгөчө экон. жактан начар өнүккөн мамлекеттерге кысым көрсөтүү жолу м-н Ѕатыштагы державалар капит, өлкөлөргө ылайык келген рез-€ларды кабыл алдырып, тынчтык ишине ж-а колони€ элдердин азатчыл күрөшүнө жардам 32- —Ё, т, 1 берүүчү чечимдердин кабыл алыны-шына жол беришпеди. ∆акында эле өз алдынчалыкка жеткен јзи€ м-н јфриканын көп өлкөлөрү ќќЌго киргенге байланыштуу импер. державалар ќќЌду өз мүдөөсүнө пайдалана албай калды. Ёл аралык маанилүү маселелер, өзгөчө колони€ маселелери б-ча 1961-70-ж. ќќЌ өз максатына ылайык келген чечимдер кабыл алды. ———– ќќЌ түзүлгөн күндөн эле анын тынчтыкты сактоо ж-а чыңдоо, эл аралык кызматташтыкты өнүктүрүү таламында айныбай күрөш жүргүзүп келе жатат. Ѕириккен ”луттар ”юмунун √енеральный јссамбле€сы (√ј)-анын негизги органдарынын бири. јга ќќЌдун бардык мамлекет-мүчөлөрү кирет. ќќЌдун мүчөлөрүнүн кезектүү жалпы чогулушу ар жылы сент. айынын 3-шейшембисин-де башталат, кезексизин шартка жараша  оопсуздук —оветинин же анын көпчүлүк мүчөлөрүнүн талабы б-ча √ен. секретарь чакырат. ќќЌдун ”ставына ылайык √ј мамлекеттердин са€сий, экон. ж-а маданий жактан өз ара кызматташуу, эл аралык тынчтык, коопсуздук маселелерин карайт; тынчтыкты сактоо б-ча жалпы принциптерди иштеп чыгат; ќќЌго жаңы мүчөлөр кабыл алат;  оопсуздук —оветинин убактылуу мүчөлөрүн, Ёл аралык —оттун, Ёкон. ж-а социалдык —оветинин мүчөлөрүн шайлайт; бюджет карайт ж-а бекитет; ќќЌдун √ен. секретарын дайындайт. ќфиц. тили - англис, испан, кытай, орус, француз тилдери. Ѕириккен ”луттар ”юмунун  оопсуздук —овети ( —)-ќќЌдун негизги органдарынын бири ж-а дайыма иштөөчү туруктуу органы. јнын негизги милдети: эл аралык тынчтыкты сактоо, талаш-тартыштарды чырсыз чечүүгө көмөктөшүү ж-а агресси€чыл аракеттерди басууга чара көрүү. јнын 15 мүчөсү бар: бешөө туруктуу (———–,  ытай, ј Ў, ”луу Ѕритани€, ‘ранци€), ону - убактылуу. јларды 2 жылга √ен. јссамбле€ шайлайт. ”бактылуу мүчөлөрдүн жарымы 2 жолу удаа шайланат.  — кабыл алган чечим ќќЌдун бардык мүчөлөрү үчүн милдеттүү. ќќЌдун ”ставынын 27-стать€сына ылайык  —тин бардык маселелер б-ча чечими, анын жок дегенде 9 мүчөсү добуш берсе, ошондо да туруктуу мүчөлөрдүн бири да каршы болбосо, кабыл алынат. јнткени  —тин туруктуу мүчөсү айрым маселеге карата вето укугунан пайдаланат. Ѕириккен ”луттар ”юмунун Ёкономикалык жана социалдык —овети ќќЌго мүчө 27 мамлекеттен турат. јнын 73и жылына ќќЌдун √ен. јссамбле€сы тарабынан « жылдык мөөнөткө кайра шайланып турат. —овет экон., социалдык, маданий, билим, саламаттык сактоо, адам укуктары ж. б. эл аралык проблемаларды изилдейт, алар б-ча доклад да€рдайт. „ечимдер —оветтин мүчөлөрүнүн көпчүлүк добушу м-н кабыл алынат. —оветтин алдында региондук-экон, 4 комисси€ (≈вропа, јзи€ ж-а џ. „ыгыш, Ћатын јмерикасы, јфрика б-ча) иштейт. Ѕириккен ”луттар ”юмунун ќпека боюнча —овети (ќЅ—)- ќќЌдун негизги органдарынын бири. јл эл аралык опека системасына кө-зөмөлдүк кылат. ќЅ— булардан турат: а) опекага алынган терр-€лар-ды башкаруучу ќќЌдун мүчөлөрүнөн; б)  оопсуздук —оветинин туруктуу мүчөлөрүнөн (алар опекадагы терр-€ны башкарбаса да); в) ќќЌдун √ен. јссамбле€ тарабынан 3 жылга шайлануучу зарыл сандагы башка мүчөлөрүнөн (мында опекадагы терр-€лардын башкаруучу ж-а баш-карбоочу мамлекеттер саны жагынан барабар болушу керек). ќЅ—тун чечимдери көпчүлүк добуш м-н кабыл алынат. јнын бардык кызматы эл аралык тынчтыкты, коопсуздукту бекемдөөгө, опека терр-€сындагы калктын са€сий, экон. ж-а социалдык прогрессине көмөк көрсөтүүгө багытталган. - Ѕириккен ”луттар ”юмунун Ёл аралык —оту (Ёј—)- ќќЌдун башкы сот органы (1946-ж. түзүлгөн). Ёј—тын статуту - ќќЌдун ”ставынын ажырагыс бөлүгү. —татутта соттун уюштурулушу, компетенңи€сы, процедурасы белгиленет. Ёј—тын 15 мүчөсү бар. јларды √ен. јссамбле€ м-н  оопсуздук —овети көпчүлүк добуш м-н 9 жылга шайлайт. « жыл сайын соттун ”зи жаңыртылып турат. —от пред-ль м-н вице-пред-лди 3 жылга шайлайт, секретарды 7 жылга дайындайт. —оттун чечими заседаниегө катышкан мүчөлөрдүн көпчүлүк добушу м-н (9дан кем эмес) кабыл алынат. —от укук талаштарын карап, иштерди эл аралык укук б-ча чечет. Ёј— чыгарган чечим б-ча даттанууга болбойт. Ѕириккен ”луттар ”юмунун —екретариаты админ. милдеттер аткарат. —екретариаттын башында √ен. секретарь турат (аны √ен. јссамбле€  —тин сунушу б-ча 5 жылга дайындайт).

јд. :  рылов —. ¬., »стори€ создани€ ќрганизации ќбъединенных Ќаций, 2 изд., ћ., 1960.

Ѕ»–» “»–»Ћ√≈Ќ ћј——ј - суюктуктун ичинде кыймылда болгон нерсенин айланасындагы суюк чөйрөнүн инерци€сынын сандык чоңдугун мү-нөздөө үчүн бул нерсенин массасына (же инерци€ моментине) бириктирилген жалган масса (же инерци€ момента). »деалдык суюктук ичинде нерсе өзгөрмөлүү ылдамдык м-н алга жылса, анда бул нерсенин ылдамда-нуусуна пропорци€лаш болгон суюктуктун каршылыгы пайда болот.  аршылык суюк чөйрөнүн бөлүкчө-лөрү м-н нерсенин кыймылына байланыштуу. Ѕул каршылыкты мүнөз-дөөчү пропорци€лык коэффициент Ѕ. м. болуп эсептелет. Ѕ. м-нын мааниси ар кандай формадагы нерселер үчүн ар башка чоңдукта.

Ѕ»–»ћƒ»  - мейкиндик м-н убакытта матери€нын бир бүтүндүгү. ƒиалек. материализм дүйнөдөгү ар түрдүү кубулуштардын материалдуу-лугу алардын биримдигине негиз болот деп эсептейт. јнтичный филос. дүйнөнүн Ѕ-ги ж-дөгү билимди далил-дөөнү талап кылбаган талашсыз факт деп санаган. ƒүйнөдөгү кубулуштар да, адам да бир нерседен, б. а. стихийный өзгөрүшүнөн jcyy, аба, от ж. б. ) же бир тектүү бөлүкчөлөрдүн кошулушунан пайда болот деп, ал эми ойлоо болсо атомдордун кыймылынын бир түрү деп жары€лаган. јристотель Ѕ-ти тактоодо античный материала сттердин илими м-н ѕла-тондун идеалисттик диалектикасын айкалыштырып, Ѕ. түшүнүгүн көп маанилүү түшүнүк катары караган. Ѕ. ойлоо м-н чындыктын биримдиги катарында жаңы замандын филосо-фи€сында өзгөчө коюлган. —пиноза, ƒидро, √ольбах, ‘ейербах дүйнөнүн Ѕ-ги анын материалдуулугунда деп зсептешип, билимдин Ѕ-ги ошол универсал Ѕ-тин адамдын аң-сезиминде чагылышы болот деп түшүндүргөн.  ант аң-сезимден тышкары кубулуштардын Ѕ-и ж-дөгү маселени чечүүдон баш тартып, Ѕ. категори€сын субъективдүү психол. көз караш м-н байланыштырган. √егель  анттын "пси-хологизмин" сынга алып, Ѕ. аң-сезимден тышкары кубулуштарга да колдонууга боло турган универсал логикалык категори€ деп түшүндүрүүгө аракеттенген. Ѕирок ал аң-сезимден тышкары турган кубулуштардын Ѕ-и абс. ойлоонун идеалдуу Ѕ-нин натыйжасы деп караган. ƒүйнөдөгү кубулуштардын ар түрдүүлүгүндөй эле Ѕ. да аң-сезимден тышкары жашап, реалдуу ж-а конкреттүү мүнөздө болот. ћаркс конкреттүүлүктү көп түр-дүүлүктүн Ѕ-ги деп санап, ойлоо м-н чындыктын Ѕ-гин коомдук өндүрүш процессинен, адамдын дүйнөнү практикалык жактан өзгөртүү проңесси-нен издеген. ”шунун негизинде марксизм-ленинизм ойлоо м-н бытиенин, билим м-н предметтин Ѕ-ги ж-дөгү маселени гносеологи€лык карама-каршылыктар катары чечет. Ѕ. категори€сын ушундайча түшүнүү диалек-тиканын, логиканын ж-а таанып-би-лүү теори€сынын биримдиги ∆-дөгү маселенин ленинче чечилишине негиз болгон. Ѕ-ти түшүнүү деген предметтин конкреттүү жактарын ачуу, анын карама-каршы жактарын айкындоо ж-а алардын бири бирине өтүшүн, өз ара байланышын түшүндүрүү дегенге жатат. ћарксизм Ѕ. түшүнүгүн коомдук турмушка колдонгондо, белгилүү бир коомдук кубулуштун ички каршылыктарына конкреттүү, тарыхый талдоо жасоо м-н, анын өнүгүү багытын ж-а келечегин белгилейт. ћис, капит, коомдун антагонисттик каршылыктары анын Ѕ-гинин бузулушуна, бир бүтүндүгүнүн ыдыра-шына алып келсе, өнүгүп жаткан соң. коомдун бардык тармактарында-гы социалдык күчтөр өсүп, жетилип ж-а чыңдала берет.

јд. \ ћаркс  ., ‘ейербах жөнүндө те-зистер, ћаркс  ., Ёнгельс ‘., “анд. . чыг., 2-т. ; Ёнгельс ‘., јнти-дюринг, ‘р., 1964; ћаркс  . и Ё н-г е л ь с ‘., Ќемецка€ идеологи€, —оч., 2 изд., т. 3; Ћенин ¬. »., ‘илософи€лык дептерлер, „ыг., кырг. 1-бас, 38-т; ошонуку, ћатериализм жана эмпириокритицизм, ошондо, 14-т.

Ѕ»–»ћƒ»  ‘–ќЌ“, ∆умушчулардын биримдик фронту- жумушчулардын түздөн-түз жакынкы талаптары ж-а рев-€чыл жумушчу кыймылынын түпкү максаттары үчүн күрөштө жумушчу табынын биримдигин камсыз кылууга багытталган са€сий багыт. јл профсоюздук, парт, уюмдардын, жаштар, а€лдар ж. б. жумушчу уюмдарынын жерг., улуттук же эл аралык масштабда бардык же айрым маселелер б-ча аракеттеринин биримдигин талап кылат. ѕролет, массасынын негизги таптык мүдөөлө-рүнүн жалпылыгы Ѕ. ф-тун негизги күчү болсо, анын айныбас жетекчи күчү пролетариаттын рев-€чыл маркс-тик парти€лары болуп саналат. »л. коммунизмдин негиздөөчүлөр-у  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельс жумушчу табы улуттук чөйрөдө ж-а эл аралык масштабда бирдиктүү болсо гана өз тарыхый милдетин ийгиликтүү аткара алат деп эсептешкен. јлардын 1-»нтернационалдагы тактикалык жолу эл аралык жумушчу кыймылында марксизмдин жеңишин камсыз кылды. 1-дүйн. согуштан ж-а ”луу ќкт. соң. рев-€сынан кийин эл аралык жумушчу кыймылында кырдаал башкача түзүлдү. 2-»нтернационалдын лидерлери жумушчу табына кы€нат кылышты. Ёл аралык жумушчу кыймылынын рев-€лык багытын жакта-гандар өз алдынча  оммунисттик »н-тернационалды түздү. јл дүйн. коммунисттик кыймылды данакерлөөчү борбор болуп калды. Ѕ. ф-тун принциптерин ¬. ». Ћенин өзү иштеп чыккан. 20-жылдары ‘ранци€, √ермани€, Ѕолгари€ ж. б. өлкөлөрдө жумушчу табынын, бүткүл эмгекчилердин күрөшүн бир нукка салуу үчүн  омпарти€лардын жасаган аракеттери оңчул соң. лидерлер кедерги болгондон оңунан чыкпай калды. 80-жылдары фашизм чабуулга өткөн мезгилде жумушчу табынын биримдиги фашизмге каршы күрөштүн эң зарыл шарты болду. Ѕуга »спани€, ‘ранци€ ж-а јвстри€дагы демокр. күчтөрдүн биригиши далил. јл эми жумушчулар арасында с. -д. лидерлеринин ырк бузарлык кылганы импе-риалисттердин 2-дүйн. согушту ачы-шына мүмкүндүк берди. 2-дүйн. согуш жылдары (1941-45) ж-а согуштан кийин бирдиктүү жумушчу фрон-тун түзүү бир катар өлкөлөрдө демокр. ж-а фашизмге каршы күчтөрдү бириктирүүгө негиз болду. Ѕ. ф. ≈вропадагы ж-а јзи€дагы бир топ өлкөлөрдө элдик-демокр. ж-а соң. рев-€лардын жеңишине көмөк берди.  ѕ——тин 20, 22, 24-съезддери, о. эле маркстик-лениндик башка парти€лардын съезддери,  оммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын эл аралык кеңешмелери (ћосква, 1957, 1960, 1969) бардык өлкөлөрдөгү жумушчу табынын, эмгекчи элдин ж-а демокр. күчтөрдүн биримдиги үчүн күрөштүн маанисин баса көрсөтүп, анын конкреттүү программасын белгиледи. Ѕирок с. -д. парти€лардын оцчул лидерлери, соң. »нтернационалдын ре-формачыл жетекчилери коммунисттер м-н бир аракет жасагандан баш тартып, коммунисттик кыймылда реформизм, догматизм ж-а сектантчылык пайда болуп, ошонун айынан дүйн. жумушчу кыймылында бирдиктүү аракет жасоо иши жабыркап жатат.  ытайда ћао-÷зе-дун м-н анын тобу да эл аралык жумушчу кыймылынын ыркын кетирүүдө. ќбъективдүү кырдаал аракеттердин бирдиктүү болушун эмгекчи массалардан талап кылып жатат. ќшондуктан Ѕ. ф. жумушчу табынан улам жаңы тарапкерлерди табууда.

јд. : Ћенин ¬. ».,  оммунизмдеги "солчулдуктун" балалык оорусу, „ыг., кырг. 1-бас, 3-т. ; ћеждународное совещание коммунистических и рабочих партий, ћ., 1969;  оммунистический »нтернационал.  раткий исторический очерк, ћ., 1969.

Ѕ»–»Ќ„» ј“„јЌƒј– ј–ћ»я—џ, к. јтчандар арми€сы.

Ѕ»–»Ќ„» ƒҮ…ЌӨЋҮ  —ќ√”Ў (1914-18) - јвстри€-√ермани€ блогу м-н јнгли€-‘ранци€-–осси€ коалици€сынын ортосунда башталган адилетсиз импер. согуш.  ийинчерээк ага дүйнөдөгү көп мамлекеттер катышты. —огуштун чыгышына капитализмдин дүйн. системасынын жалпы кризиске учурашы себеп болду. 20-к-дын башында капит, ири держав а-лардын ортосунда дүйнөнү бөлүштүрүү а€ктады.  олони€лардын көпчүлүгүн јнгли€, ‘ранци€ ээлеп а^гып, √ермани€, ј Ў ж-а япони€ коло-ни€лары аз болуп чыккан. ”шундан улам бул мамлекеттер дүйнөнү кайра бөлүштүрүүгө аракеттеништи. √ермани€ 1879-ж. согуш блогун топтоого киришип, јвстри€-¬енгри€ м-н согуштук союз түздү. 1882-ж. ага »тали€ кошулуп, ‘ранци€га ж-а –осси€га каршы √ермани€ башчылык кылган ”чтук союзу уюшулду. Ѕуга жооп кылып јнгли€, ‘ранци€ ж-а –осси€ 1907-ж. согуш коалици€сы - јнтантаеа биригишти. 1914-ж. 15(28)-июнда —араеводо сер-би€лык улутчулдар јвстри€-¬енгри€ тактысынын мурасчысы ‘ранң ‘ер-динандды өлтүрүп коюшту. Ѕул оку€ согуштун башталышына шылтоо болду. √ермани€нын көкүтүүсү м-н јвстри€-¬енгри€ —ерби€га орундал-бас талап коюп, ага канааттандырарлык жооп албагандыктан, 15(28)-июлда —ерби€га каршы согуш ачты. √ермани€ 19-июлда (1-авг. ) –осси€га, 21-июлда (3-авг. ) ‘ранци€га согуш жары€ласа, јнгли€ 22-июлда (4-авг. ) √ермани€га каршы согуш баштады. јнгли€ тарапка анын доминиондору да кошулду. ќшентип, мындан кеп узабай эле дүйнөдөгү 33 мамлекет согушка тартылды. —огуш башталар м-н эле 2-»нтернационалдагы бурж. парти€лар жумушчу табына чыккынчылык кылып, "мекенди, улутту, мад-т-ты коргоо" деген жалган ураан м-н чыгышты. ¬. ». Ћенин башында турган –осси€дагы большевиктер парти€сы гана импер. бул согушка каршы чыгып, анын талоончулук максатын массага түшүндүрдү. —огушуп жаткан бардык өлкөлөрдүн эмгекчи-лерин бул согушка өз өкмөттөрүнүн жеңилүүсү үчүн күрөшүүгө, аны гражд. согушка айландырууга үндөдү. Ѕ. д. с-та √ермани€ өзүнүн негизги атаандашы јнгли€ны талкалоону, аны колони€ларынан ажыратууну, ‘ранци€ны, Ѕельги€ны, √олланди€ны жеңип чыгып, алардын колони€ларын тартып алууну, –осси€дан ѕольшаны, ”краинаны ж-а Ѕалтика бойлорун тартып алып, аны алсыратууну көздөдү. јвстри€-¬енгри€ болсо —ерби€-ны, „ерногори€ны, “урци€ орус «а-кавказьесин каратып алууга умтулду. јнгли€нын максаты өзүнүн колони€лык устөмдүгүн сактап калуу, башкы атаандашы √ермани€ны талкалоо, “урци€дан ћесопотами€ м-н ѕалести-наны тартып алуу, ≈гипетте өзүнүн абалын чыңдоо болду. ‘ранци€ 1871-ж. √ермани€ тартып алган Ёль-зас-Ћотаринги€ны кайтарып алып, —аар бассейнин ээлеп калууга ниет-тенди. –осси€ √алици€да, “урци€-нын бир бөлүгүндө,  онстантинополь м-н  ара деңиз бойлорунда устөмдүгүн орнотууга аракеттенди. —огуштун башталышында 2 коалици€ тарабынан 484 дивизи€ согушка киргизилди, бирок бул жетишсиз болуп чыкты. Ѕ. д. с-тун жүрүшүндө бардыгы болуп 73 515 миң адам мобили-заци€ланды. ћиллиондогон адамдар курал-жарактарды чыгарууда ж. б. иштерде иштешти. 4 жыл 3 айдан ашык созулган согуш √ермани€нын ж-а анын союздаштарынын жеңили-ши м-н бүттү. Ѕ. д. с-тун са€сий эң негизги жыйынтыгы капит, системанын жалпы кризисинин андан ары тереңдеши, дүйнө жүзүнүн карама-каршы 2 системага - соң. ж-а капит, системага бөлүнүшү болду. јнткени –осси€ импер. мамлекеттердин катарынан бөлүнүп, анда ”луу ќкт. соң. рев-€сы жеңип чыкты.  олони€ ж-а көз каранды өлкөлөрдөгү улуттук-бошт. кыймыл колониализмдин кулай баш-тоосуна жол ачты. Ѕ. д. с. адамзатты азап-тозокко, ачарчылыкка ж. б. кыйынчылыктарга дуушар кылды, бардык өлкөлөрдүн экономикасын өтө начарлатты. јл адегенде 732 млн калкы бар европ. (колони€лары м-н) 8 мамлекетте башталса, бүтөр кезинде 1, 5 млрд-дан ашык адамы бар 33 мамлекетти кучагына тартты. —огушкан өлкөлөрдүн согуш чыгымдары гана 208 млрд доллар болду. 10 млн-го жакын адам кырылып, 20 млн-дон ашыгы жарадар болду, 10 млн-го жакыны жугуштуу оорулардан ж-а ачарчылыктан өлдү. “олуп жаткан согуш кораблдери, жардамчы ж-а соода кемелери жок кылынды. 1919-ж. 28-июнда ¬ерсалда (‘ранци€) Ѕ. д. с-тун бүткөндүгү ж-дө √ермани€ м-н ¬ерсаль тынчтык договоруна (1919) кол коюлду. √ермани€дан ≈вропадагы бир топ жерлер алынып, ‘ранци€, Ѕельги€ ж-а ѕольшага берилди. √ермани€нын бардык колони€ларын жеңип чыккан державалар өз ара бөлүп алышты. √ермани€нын куралдуу күчтөрү 100 миң адам м-н чек-телди, аскерге милдеттүүлүк алынып ташталды. —огушка катышкан башка мамл-тер м-н да договорлорго кол коюлду. ∆еңилген мамлекеттер, асыресе “урци€ көп жеринен ажырап калды. јвстри€-¬енгри€дан јвстри€, ¬енгри€, „ехословаки€ өз алдынча мамлекет болуп бөлүнүп чыкты. јвстри€-¬енгри€ жеринин бир бөлүгү кайрадан түзүлгөн ѕольша ж-а ёгослави€ мамлекеттерине кирди. »мпериал, өлкөлөрдүн каршылыгы дагы күчөп, жаңы согушка да€рдана баштады.

јв. : Ћенин ¬. »., —оч., 4 изд. (см. —правочный том, ч. 1, с. 158-66); ѕолети к а Ќ. ѕ., ¬озникновение первой мировой войны (»юльский кризис 1914), ћ., 1964.

Ѕ»–»Ќ„» ∆ј–ƒјћ -майып болуу-дан, кырсыкка учуроодон ж-а капилет оорулардан жабыркаган адамдын саламаттыгын ж-а өмүрүн сактоо үчүн токтоосуз колдонулуучу чаралар. Ѕ. ж. көрсөтүүнүн максаты: врач келгенче же ооруканага жеткирилген-че, оорулууга тийиштүү ыкмаларды билгичтик м-н колдонуп, анын абалын жеңилдетүү, айрым учурларда өмүрүн сактоо, оорунун кабылдоосу-на жол бербөө. Ѕ. ж. негизинен кырсык болгон жерде керектүү аспап, дары-дармек колдо жок учурда ж-а жараатта кан агууну убактылуу ток-тотууда, сыныкта, сууга чегүүдө, электр тогуна урунганда, ысык өткөндө көрсөтүлөт. ∆огоруда айтылган кокустуктардын бир тобу кырсыктан жабыркаган адамды эстен та-нууга, дем алуусунун ж-а жүрөгүнүн шптөөсүнүн бузулушуна дуушарлантат. ћындай учурда жаканы бошотуп, жасалма дем алдыруу м-н жүрөккө массаж жасоо керек.

Ѕ»–»Ќ„» ∆јЌј Ё »Ќ„» —јѕј““ј– - механисттик. материализмдиж таанып-билүү теори€сында колдонулуучу термин. Ѕул түшүнүк јристотель, ƒемокрит, ƒекарт, √ассенди,. √оббстун эмгектеринде учураса да,, 1-жолу термин катарында аны –" Ѕойль м-н ƒж. Ћокк киргизген. “аанып-билүү теори€сынын негизги түшүнүгү катарында биринчи сапат ж-дөгү окууну ƒж. Ћокк өнүктүргөн. Ћокк ж-а анын тарапкерлери объективдүү, б. а. биринчи сапатка (кыймыл, жыштык, өткөрбөөчүлүк, фигура, узактык, чоңдук) ж-а субъективдүү же экинчи сапатка (түс, дабыш, даам, жыт ж. б. ) бөлүшкөн. Ѕардык нерселердин касиеттерин биринчи ж-а экинчи сапаттарга бөлүү, аларды бири бирине карама-каршы коюу-Ћокктун материализминин негизсиздиги. Ѕиринчи сапат ж-дөгү Ћокктун илими кийинчерээк субъективдүү идеалисттер Ѕеркли, Max, јвенариустун ж-а агностиктер ём м-н  анттын таанып-билүү теори€ла-рынын негизин түзгөн. ƒиалек. материализм нерселерди Ѕ. ж-а э. с-га бөлүүнү четке кагат; нерселердин сапаттары өзүндө, объективдүү сапаттардын адамдын аң-сезиминде канчалык туура чагылдырылышы практика, тажрыйба аркылуу текшерилет деп эсептейт.

Ѕ»–»Ќ„» »ћѕ≈–»я - ‘ранци€да  онсулдук мезгилдин (1799-1804) ордун баскан (1804-44 ж-а 1815) Ќаполеон 1нин импери€сы.  онсулдук режимдей эле Ѕиринчи импери€ ”луу француз рев-€сынын демокр. жеңип алууларын жойгон, бирок ошол рев-€нын натыйжасында пайда болгон бурж. түзүлүштү бекемдеп, аскердик диктатураны орноткон. ,

Ѕ»–»Ќ„» »Ќ“≈√–јЋ -дифференниалдык теңдемелердин -j
Ѕ»–»Ќ„» »Ќ“≈–Ќј÷»ќЌјЋƒџЌ ќ–”— —≈ ÷»я—џ -Ѕат. ≈вропадагы орус эмигранттарынын рев-чыл демокр. уюму. 1869-70-ж. ∆еневада түзүлгөн. 1870-ж. мартта уюмдун мүчөлөрү  . ћаркстан »нтернационал-дын √ен. —оветиндега өз өкүлү болуп берүүнү өтүнүшкөн. 24-мартта  . ћаркс секци€нын өкүлү болууга макул экендигин ж-а секци€нын »н-тернационалга кабыл алынгандыгын билдирген. —екци€нын составында –осси€да рев-чыл кыймылга катышып, Ќ. √. „ернышевскийдин жолун жолдого€дордон ондон ашык мүчө болгон. ”юмдун максаты 1-»нтерна-ционалдын позици€сынан туруп –осси€дагы рев-чыл кыймылды өөрчүтүү, падышалыкка ж-а капитализмгө кар-лшы рев-€ны да€рдоо үчүн демокр. oкүчтөрдү бириктирүү болгон. —ек-щи€нын мүчөлөрүнүн коомдук-са€сий көз караштары марксизмди өздөштүрүү жолундагы этап эле. ѕрактикалык иште алар бакунинчи-анархист-терге каршы күрөшүшкөн, айрымдары ѕариж  оммунасына катышкан. –осси€дагы рев-чыл кыймыл м-н тыгыз байланыш түзүү далалаты ишке ашпаган соң, 1872-ж. секци€ тарап кеткен.

Ѕ»–»Ќ„» ћј» - эмгекчилердин империализма каршы, тынчтык, демократи€ ж-а социализм үчүн күрөштөрү тилектештигинин эл аралык күнү. ∆ыл сайын Ѕ. ћ. күнү жумушчулардын демонстраци€сын өткөрүү ж-дө чечим 1889-ж. июлда 2-»нтернацио-далдын ѕариж конгрессинде кабыл o"„алынган.  онгресс муну м-н эмгек я…арттарын жакшыртуу, жумуш кү-нүк-8 саатка чейин кыскартуу тала-бын"жаюп, бүткүл дүйнөдөгү жумушчулардын күчүн бириктирүү максатын колдоп, 1886-ж. демонстраци€ ж-а иш таштоо уюштурушкан „икаго (ј Ў)-^ш-нын жумушчуларына ти-лектештигин билдирген. –осси€дагы большевиктер жетекчилик кылган Ѕ. ћ. демонстраци€лары пролетариаттын рев-чыл чыгууларына айланган. 1917-ж. ‘евр. рев-€сынан соң –осси€ пролетариат: Ѕ. ћ-ды эркин белгилеп, "Ѕардык бийлик —оветтерге!" деген ураан м-н чыккан. ———–де Ѕ. ћ. жеңген социализмдин, коммунизмди куруунун, тынчтык ж-а элдердин ортосундагы достук үчүн күрөштүн майрамы катары майрамда-лат.  ырг-нда Ѕ. ћ. демонстраци€сы мобилизаци€лоочу зор мааниге ээ болгон. 1917-ж. 1-ћай күнү (эски стиль б-ча 18-апрель)  ырг-ндын эм-гекчилери м-н бүткүл өлкөнүн эмгекчилеринин рев-чыл тилектештигинин ачык-айкын көрүнүшү болду. Ѕ. ћ. майрамы Ёркиндик күнү деп аталып, ќшто, ѕишпекте,  ызыл- ы€ м-н —үлүктү көмүр кендеринде митинг, манифестаци€лар өткөрүү м-н белгиленди.

Ѕ»–»Ќ„» ћјя - Ќарын обл-нын јк-“алаа р-нундагы Ѕиринчи ћай сельсоветине караштуу кыштак. “оголок ћолдо атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору ƒөрбөлжүндөн 62 км түн. -чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 292 км.  алкы 684 (1974). ќрто мектеп, клуб, медпункт бар.

Ѕ»–»Ќ„» ћј… - „үй р-нундагы  алинин сельсоветине караштуу кыштак. –-ндун борбору —таро-ѕо-кровкадан 37 км түш. -бат. тарапта, »вановка т. ж. станци€сынан 20 км.  алкы 875 (1974).  луб, китепкана бар.

Ѕ»–»Ќ„» ћј… -ќш обл-нын јлай р-нундагы  орул сельсоветине караштуу кыштак. "—оциализм" к-зунун аймагында. –-ндун борбору √үлчөдөн 9 км бат. тарапта, ќш т. ж. станци€сынан 105 км.  алкы 301 (1974). Ѕашталгыч мектеп бар.

Ѕ»–»Ќ„» ћј…, —екелек - ќш обл-нын —овет р-нундагы  ара- улжа сельсоветине караштуу кыштак. "—овет" с-зунун аймагында.  ара- улжа суусунун жээгинде. –-ндун борбору  ара- улжадан 8 км чыг. тарапта.  ара-—уу т. ж. станци€сынан 98 км.  алкы 2689 (1974). ќрто ж-а сегиз жылдык мектеп, клуб, медпункт бар.

Ѕ»–»Ќ„» ћј… - иров р-нундагы  лючевка сельсоветине караштуу кыштак. Ћенин атн. к-здун аймагында, р-ндун борбору  ировдон 25 км түш. -чыг. тарапта, ћаймак т. ж. станци€сынан 75 км.  алкы 972 (1973). —егиз жылдык мектеп, китепкана, медпункт бар.

Ѕ»–»Ќ„» ћј… - ќш обл-нын Ћенин р-нундагы —овет сельсоветине караштуу кыштак. Ёнгельс атн. к-здун аймагында, р-ндун борбору Ћенин-∆ол-дон 12 км түн. -чыг. тарапта. ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 40 км.  алкы 1964 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

Ѕ»–»Ќ„» ћј… -—окулук р-нундагы —окулук сельсоветине караштуу кыштак. 21-партсъезд атн. к-здун аймагында.  ыргыз јла-“оосунун түн. этегинен орун алган. –-ндун борбору —окулуктан 8 км түш. -бат. тарапта, Ўопоков т. ж. станци€сынан 10 км.  алкы 994 (1973). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

Ѕ»–»Ќ„» —»√ЌјЋƒџ  —»—“≈ћј- сырткы ж-а ички чөйрөдөн чыгуучу белгилүү дүүлүктүргүчтөрдүн рецеп-торлорго тийгизген таасиринен адамдын ж-а жаныбарлардын мээсинин кыртышында пайда болуучу шарттуу рефлектордук байланыштардын системасы. Ѕул система ж-а анын өзгөчөлүктөрү ж-дөгү түшүнүктү ». ѕ. ѕавлов далилдеген (1932). ћээнин кыртышындагы так чындык сигналдарынын анализ ж-а синтези организмдин айлана-чөйрөгө багыт алышын ж-а жашоо тиричиликтин өзгөрүп туруучу шартына ыңгайла-нышын камсыз кылат. ». ѕ. ѕавлов бул система ж-дө организмдин көрүү, угуу ж. б. рецепторлорунан келген сигналдардын таасири аркылуу мээнин чоң жарым шарларынын атайын клеткаларында пайда болгон дүүлүгүү жана анын издери - бул өзүбүздегү айлана-чөйрөдөн калган эстөө, сезим жана элес айбанаттар менен бизге жалпысынан бирдей деп көрсөткөн. ќшентип, адам м-н айбандарга таандык так сигналдардын организмге тийгизген таасиринен пайда болгон шарттуу рефлекстер мээнин ишинин Ѕ. с. с-сын түзөт, к. Ўарттуу рефлекс.

Ѕ»– -—””  ≈Ќ» - ќш обл-дагы сымап рудасы чыгуучу жер. “үркстан кырка тоосунун түн. этегиндеги јн-дыген тоосунда.  ен 13-к-дан бери белгилүү. јны 1915-ж. геолог ¬. Ќ. ¬е-бер 1-болуп изилдеген. 1951-жылдан "—редазцветметразведка" трести ж-а  ыргыз ——– геол. башкармасы геол. чалгындоо жумуштарын жүргүзө баштаган.  ен жайгашкан аймакта, негизинен карбон мезгилинде пайда болгон аки таш тектери кеңири тараган. “оо тек катмарлары бүктө-лүүлөрдүн натыйжасында түн. тарапка оодарылып жыгылган антикли-налдуу түзүлүштү пайда кылып, тектон. жаракалар м-н тилкеленген. —ымап рудасы ошол жаракалар м-н байланышкан ж-а ал негизинен ан-тиклиналдуу түзүлүштөрдүн чегин-деги брекчи€ зоналарында топтолгон.  ен а€нты ар түрдүү агымда болгон шток түрүндөгү майда руда түйүн-дөрүнөн турат. јлардын саны узуну 25 км, туурасы 0, 5-3, 5 км келген аймакта 29га жетет. –уда аки таш тегиндеги киновардан “урган майда тарамчалар м-н бүртүкчөлөрдөн түзүлгөн. –удадагы сымап алынуучу минерал - киноварь. јндан башка кальцит, пирит, халькопирит, куприт, азурит, кээде кварц ж-а флюорит кездешет. јлар бардык жерде бирдей таралган эмес. –уда гөрцин металлогөнидлык доордун а€гында гидротермалык жол м-н пайда болгон.  ен аймагында 320дан ашык байыркы казынды бар.  ен 1946-50-ж. казылып, киреше бербеген соң убактылуу токтотулган.

Ѕ»–Ћ≈Ў ≈Ќ,  өк-—ерек-ќш обл-нын јла-Ѕука р-нундагы  өк-—ерек сельсоветине караштуу кыштак. " ыргызстан" к-зунун аймагында. –-ндун борбору јла-Ѕукадан 70 км бат. тарапта, Ќаманган т. ж. станци€сынан 80 км. „аткал тоосунун этегинде.  алкы 476 (1971). —егиз жылдык мектеп бар.

Ѕ»–Ћ»  - Ќарын обл-нын јт-Ѕашы р-нундагы јк-ћоюн сельсоветине караштуу кыштак. 22-партсъезд атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору јт-Ѕашыдан 12 км түн. -чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 260 км.  алкы 740 (1974). —егиз жылдык мектеп, китепкана, медпункт бар.

Ѕ»–Ћ»  - ќш обл-нын јраван р-нундагы јраван сельсоветине караштуу кыштак. јраван-—айдын түш. -бат. тарабында, 22-партсъезд атн. к-здун борбору. –-ндун борбору јраванга танапташ. ќш т. ж. станци€сынан 25 км.  алкы 10 035 (1974). ћектеп, мад-т үйү, медпункт бар.

Ѕ»–Ћ»  -ќш обл-нын Ћенин р-нундагы Ўайдан сельсоветине караштуу кыштак. Ћешш-∆ол к-зунун аймагында. –-ндун борбору Ћенин-∆ол-дон 9 км бат. тарапта.  алкы 928 (1970). ќрто мектеп, китепкана, медпункт бар.

Ѕ»–Ћ»  - ќш обл-нын “октогул р-нундагы —ары- амыш сельсоветине караштуу кыштак. “олук с-зунун аймагында. –-ндун борбору “октогулдай 150 км түн. -чыг. тарапта, “аш- өмүр т. 4 ж. станци€сынан 300 км.  алкы 981 (1974). —егиз жылдык мектеп, китепкана, медпункт бар.

Ѕ»–ћј, Ѕирма —оюзунун —оциалисттик –еспубликас ы- “үш. -„ыг. јзи€дагы мамлекет, »ндокитай ж. а-да. Ѕа-тышынан »нди€ ж-а Ѕангладеш, түн. - чыгышынан  ытай, чыгышынан Ћаос, түш. -чы-гышынан “аиланд м-н чектешет. “үш. -бат. ж-а түштүгүнөн Ѕенгал булуңу, јндаман деңизи чулгап жатат. ј€нты 678 миң км2.  алкы 29, 6 млн. (1973-ж. €нв. ). Ѕорбору - –ангун ш. Ѕ-нын составында 4 улуттук мамлекет:  отулей (калкы 795 миң),  ан (калкы »« миң), Ўан (калкы 2725 миң),  ачин (калкы 6787 миң) ж-а „ин (калкы 354 миң) округу бар. ћамлекеттик түзүлүшү.  онституци€сы 1974-ж. 3-€нварда кабыл алынган. ћамл. бийликтин жог. органы - калк тарабынан 4 жылдык мөөнөткө шайлануучу бир палаталуу Ёлдик чогулуш (Ё„). Ё„тин сесси€ларынын аралыгында анын милдетин 29 мүчөдөн турган ћамл. совет аткарат. ћамл. совет пред-лин Ё„ 4 жылдык мөөнөткө шайлайт. ћамл. совет пред-ли президент да болуп саналат. «акон чыгаруу бийлиги Ё„ке таандык. Өкмөтү - ћин. —овети. ћамл. гербин ж-а желегин к. ћамлекеттик герб, ћамлекеттик желек макаласынын таблицасынан.

“аби€ты. Ѕ-нын жери негизинен тоолуу. Ѕатышын –акхайн тоолору (бийикт. 1500-3000 м) ж-а анын түн. уландысы - ѕаткай,  умун кырка тоолору (бийикт. 5881 м ге чейин), чыгышын Ўан бөксө тоосу, борб. бөлүгүн адырлуу »равади түздүгү ээлеп жатат. Ўань-“енассерим аймагындагы кен байлыктары: калай, вольфрам, күмүш, коргошун, цинк, кобальт, темир рудалары. Ѕорб. ой-дуңдарынан нефть ж-а газ кендери табылган.  лиматы субэкватордук, ысык, кезек-'кезеги м-н нымдуу. Ёң ысык мезгилдин (аир. ) орт. темп-расы 30-32∞—, €нварда 15-25∞— “оонун деңиз жак беттеринде ж-а жээктерде жылдык жаан-чачыны 6000-6500 мм, »равади түздүгүндө 500 мм. »ри да-ры€лары: »равади ж-а анын куйма-лары - „индуин, —алуин, —итаун. “оолуу жерлеринин топурагы кунарсыз сары күрөң, кызыл күрөң ж-а кызыл, түздүктөрүнүкү кызыл күрөң ж-а күрөң. ∆еринин 60% токой. јйба-наттары: суусар, виверра, кийик, жапайы уй, керик, жолборс, илбирс, пил ж. б. »лбээсинге да бай.

 алкы. Ѕ-да 70ке жакын эл ж-а уруу жашайт. Ќегизги калкы-бирма-лыктар (1973-ж. 73%), алардан башка карен, шан, чин, качин, мон, кай ж. б. элдер жашайт. ћамл. тили - бирма тили. ƒинге ишенүүчүлөрдүн көбү - буддисттер. ’ристиандар м-н мусулмандар да бар.  алкынын орт. жышт. 1 км2 ге 41 киши.  алктын 20% шаарда турат. „оң шаарлары: –ангун, ћандалай, ћоламь€йн.

“арыхый очерк. Ѕ. терр-€сынын археол. табылгалары төмөнкү палеолитке (аньпт мад-ты) таандык. јзыркы бирмалыктар-дын ата-теги б. з. 7-9-к-да »равади д-нын боюнда (ортоңку агымы) жашаган. 11-к-да алгачкы феод. типтеги ѕаган мам-лекетин түзүшкөн. Ѕул мамлекет 13-к-га чейин жашаган. 13-к-дын а€гы-16-к-дын башы Ѕ-дагы феод. бытырандылыктын ж-а өз ара араздашуунун мезгили болду. 16- 18-к-да Ѕ. “аунгу кн€здыгына баш кош-турулган. 18-к-дын орто ченинде борбор-лошкон күчтүү Ѕ. мамлекети түзүлүп, ага Ѕ-нын бардык терр-€сы карайт, ћанипур ж-а јссам кн€здыктары да кошулат. Ѕул мезгилде Ѕ-да феод. мамилелер бир кыйла өнүккөн. Үч баскынчылык согуштан (1824-26, 1852-53 ж-а 1885) кийин јнгли€ Ѕ. терр-€сын биротоло каратып, өзүнчө провинци€ катары »нди€дагы колон. аэлигине кошуп алат. Ѕ-нын өнүгүшү мет-рополи€нын кызыкчылыгына баш ийдирилет. „арбанын экспорттолчу тармагы гана (күрүч өндүрүү, баалуу жыгач материалдарын, минерал сырь≈ алуу) өнүгөт.  апит, мамилелер Ѕ-да чет өлкөлүк капиталдын (јнгли€, »нди€,  ытай) үстемдүгү астында ж-а феод., натуралдык чарба сакталып турган шартында өнүктү. 19-20-к-да улуттук-бошт. кыймыл башталды. јл адегенде улуттук мад-тты кайра жандандыруу урааны м-н өттү. 1920-жыл-дардан тартып са€сий ураандар коюлду. 1930-жылдардагы улуттук-бошт. кыймылдын жогорулашы колон. парламенттин түзүлүшүнө ж-а Ѕ-нын »нди€дан бөлүнүп, өзүнчө колони€ болуп түзүлүшүнө алып келди (1937); жалпы бирмалык жумушчу ж-а дыйкандар уюмдары 1939-ж. уюшулду, Ѕирманын коммунисттик парти€сы түзүлдү. 2-дүйн. согуштун (1939-45) мезгилинде, 1941-ж. декабрда Ѕ-ны япони€ аскерлери басып алат. 1944-ж. компарти€сынын активдүү катышуусу м-н Ѕ. патриоттук күчтөрү биримдик фронтко- Ёлдик боштондуктун антифаш. лигасына биригишти. Ѕул лига 1945-ж. мартта куралдуу көтөрүлүш чыгарды. Ѕ. 1945-ж. май айында €пон ок-купаци€сынан бошотулат. Ѕ-нын көз каранды эместиги үчүн англ. империалисттерге каршы күрөш жүрүп, 1948-ж. 4-€нварда көз каранды эмес федеративдик респ-ка- Ѕирма —оюзу жары€ланып, ошол эле күнү ———– м-н дипл. мамиле түзүлдү. 1949-ж. ќќЌго кабыл алынды.  өз каранды эмес мамлекетте мамл. жетекчилик помещиктер м-н улуттук чет-жаканын феодалдарына блоктош улуттук буржуази€га тийди. 1946-ж. Ѕ. компарти€сынын ыркы кетиши-нев ж-а анын Ёлдик боштондуктун анти-фаш. лигасынан бөлүнүп калышынан де-мокр. лагерь бошоңдойт. 1948-ж. мартта гражд. согуш чыкты.  омпарти€ подполье-де ө ћө“ ө каршы куралдуу көтөрүлүштү да€рдай баштады. ”луттук р-ндордо фе-дераци€нын кулоо коркунучу м-н коштолгон сепараттык (лат. separatus- өзүнчө, өзгөчөлөнгөн) тенденци€ күч алды. ”луттук көтөрүлүшчүл отр€д өкмөткө каршы согуштук аракеттер жасап турду. Ѕашкаруучу чөйрөдө бийлик үчүн айыгышкан күрөш жүрдү. 2-дүйн. согуш м-н гражд. согуштун залдарынан экономикасы өтө оор абалда болду. ћына ушул кырдаалда 1962-ж. ген. Ќе ¬ин башчылык кылган рев-€чыл маанайдагы офицерлер тобу мамл. төңкөрүш жасады. Ѕийлик башына Ќе ¬ин башында турган –ев-€чыл советтин өкмөтү келди. Ѕул өкмөт капит, өнүгүш жолун танган программаны ("—оциа-лизмге баруунун бирмача жолу") жары€ кылды. 1962-ж. Ѕирмалык соц. программа парти€сы түзүлдү. –ев-€чыл совет антиимпер., антифеод. ж-а антикап. мүнөздөгү бир катар кайра курууларды жүргүздү. „ет өлкөлүк капитал экономикадан четтетилип, улуттук капиталдын өнүгүшүнө катуу чек коюлду. Ёкономикада мамл. сектор чечүүчү орунда турду. »чки са€сий абалды жөнгө салуу ж-а гражд. согушту токтотуу б-ча чаралар кабыл алына баштады, 1964-ж. бир парти€луу система киргизилди. Ѕирма соц. программа парти€сынан башка парти€лар м-н уюмдардын бардыгына тыюу салынды. 1974-ж. 1-€нварда жаңы  онституци€сы күчүнө киргенден кийин, Ѕирма —оюзу —оц. –есп-ка болуп жары€ланды. 1974-жылдын €нв. -февралында закон чыгаруу органдары - Ёлдик чогулуш (парламент) ж-а Ёлдик советтин шайлоосу өттү. 1974-ш. президенти Ќе ¬ин болду.

—а€сий парти€лары. Ѕирмалык социалисттик программа парти€сы 1962-ж. июлда негизделген, демокр. централизм принцибинде курулат. Ѕир катар са€сий парти€лар жашырын иштеп, өкмөткө каршы куралдуу күрөш жүргүзүп жатышат. јлар - Ѕ-нын коммунисттик парти€сы (1939-ж. негизделген, 1948-жылдан бери подпольеде, компарти€нын жетекчилиги 60-жылдар-дын а€гынан бери  ытай компарти€сынын маочул жетекчшшгинин таасиринде;  омпарти€ ”луттук демокр. бирдиктүү фронтту - улутчул ж-а солчул жашырын парти€лар м-н уюмдардын блогун башкарат); ѕарламенттик демократи€ парти€сы (эмиграци€да жүргөн оңчул оппозици€нын жетекчиси ” Ќу 1969-ж. негиздеген, улуттук-богпт. фронту деп аталган фронтту оңчул-ошгозици€чыл жашырын парти€лар м-н уюмдардын блогу башкарат).

Ёл чарбасы. Ѕ. -агрардык өлкө. Ёкономикасынын негизи - а. ч., башкы тармагы - шалы. јйдоонун 60% не шалы, 15%не май өсүмдүктөрү (арахис, кунжут), 8%не буурчак дандуу-лар, 5% не таруу, буудай, жүгөрү, 3%не мөмө-жемиш' дарагы (цитрус, банан, манго, ананас), чай, бал камышы, 2% не пахта эгилет. јйрым өсүмдүктөрдөн жылына 2-3 жолу түшүм алынат. Ѕ-да 1971-72-ж. (млн. м-н) 7, 2 уй, 1, 6 буйвол, 1, 7 чочко, ёдон ашуун үй кушу болгон. Ѕ. ө. ж-нын башкы тармактары: жыгач, тоо-кен иштетүү ж-а иштетүү ө. жайы. Ёмгекке жарамдуу калктын 1% токой чарбасында иштейт. ∆ыгач, айрыкча тик жыгачын да€рдоо ж-а сатуу б-ча Ѕ. дүйнөдө алдыңкы орундарда. ∆ылына 1, 4 млн. ма жумуру жыгач да€рдалат (анын 0, 3 млн. м3 - тик жыгачы). —вада кагаз ф-ка-сы бар. Ѕ-да 1971-72-ж. 833 миң т нефть, 300 миң т калай (таза металл), 517 миң г вольфрам, 7, 4 миң т цинк өндүрүлдү. Ќефть тазалоочу 2 завод иштейт (жалпы кубаттуулугу 600 миң т). ћында шалы актоочу, өсүмдүк майын чыгаруучу, кант ∆асоочу, автомобиль ж-а трактор жыйноочу, болот прокат жасоочу з-ддор, чай, тамеки ж-а текстиль ф-калары да бар. “емир жолунун уз. 4309 км (1971), суу жолу 8 миң км ден ашуун, авто-моб. жолдору 27, 6 миң км. Өлкөдө 22 миңге жакын автомобиль бар (1972). Ќегизги порттору: –ангун (сырткы соода жүргүзүүсүнүн 85%нө жакыны туура келет), Ѕассейн, ћоламь€йн, —итуэ. ћингаладон - эл аралык аба жол тоому.  өз карандылыктан кутулгандан бери тышкы соода бүтүндөй мамлекеттин карамагына өттү. ———– ж. б. соц. өлкөлөр м-н достук ж-а башка карым-катнагпынын жанданышы тышкы соодасынын жогорулашына шарт түздү. Ёкспортко күрүч, тик, буурчак, сейрек металлдар, асыл таштар жөнөтүлөт. —ырттан өндүрүш курал-жаб-дыктары, чала фабрикаттар алып келинет. Ѕ. негизинен япони€, ”луу Ѕритани€,  Ё–, »нди€, √‘–, ј Ў, ѕакистан, јвстрали€ м-н соода жүргүзөт. јкча бирдиги -джа (кь€т). ———– мамл. банкынын курсу м-н 100 джа = 15, 52 сом.

—аламаттык сактоосу. 1968-ж. ар миң кишиге төрөлгөндөр 40, 4тү, жалпы өлүм 12, 9ду, балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 66, 5ти түзгөн. Өмүрдүн узактыгы орто эсеп м-н 44 жыл. Өлүмгө учуроо көбүнчө жугуштуу ж-а мите оорулардан болот. Ѕ-да чуманын табигый уюткусу бар. ———–дин жардамы м-н 200 орундуу госпиталь ж-а поликлиника курулду. 1969-ж. 2, 2 миң врач, 4, 9 миң акушерка ж-а мед. сестра иштеген. ¬рачтарды 3 мед. ин-т (жылына 140 врач) да€рдайт.

Ёл агартуу жана илимий мекемелери. Ѕ-да эзелтен бери монастырлык окутуу системасы жүргүзүлгөн. Ѕир-малыктардын көпчүлүгү улуттук башталгыч мектепте окушкан. Ѕирма —оюзу түзүлгөндөн кийин жалпыга бирдей акысыз башталгыч билим берүү киргизилген. 1965-жылдан тартып кечки мектептер ачылды. 4 жылдык башталгыч мектептерге 6 жаштан кабыл алынат. 1968-69-окуу жылында башталгыч, орто ж-а да€рдоочу аралык мектептерде 3 млн. 537 миңден ашык, орто мектептерде 107 миңден ашык окуучу окуган. ќкуу мөөнөтү 6 айдан 2 жылга чейинки проф. мектептер бар. јны бүткөндөр 2-3 жылдык профтех, окуу жайларына өтүшөт. ћугалимдер пед. колледждерде да€рдалат. –ангунда ун-т, мед. ин-т, пед., технол. (1961-ж. ———–дин жардамы м-н салынган), экон. ин-ттар иштейт. 1968-69-окуу жылында вуз-дарда 33 миңден ашык студент окуган. –ангун, ћандалай ун-ттеринин алдында ири китепканалар, –ангунда музей ж-а сүрөт галере€сы бар.

Ѕасма сөз, радио уктуруу. –ангунда күнүнө 7 газета басылат, алтоо мамлекеттик: "Ћюдупиду нейзин" 1962-жылдан бери (бирма тилинде), 1963-жылдан "”оркинг пиплс дейли" деген ат м-н (англис тилинде), "√ар-диан" (англис тилинде), "Ѕотатаун", "„емоун", "’антавади", "ћь€нма алин" ж-а жеке менчик "янгоун нейзин" газеталары (бирма тилинде). Ѕирма социалисттик программа парти€сынын бирма тилиндеги журнал-дары - "ѕати е€", "Ќайнгандага е€" ай сайын чыгат. –адио уктурууну –ангундагы Ѕирма мамлекеттик радио уктуруу кызматы ("ћь€нма атан") жүргүзөт.

јдаби€ты. Ѕ. ад-тынын калыптанышы 9- 13-к-дагы ѕаган дооруна таандык. Ѕирма тилинин алгачкы жазма эстелиги катары ћь€зейда пагода-сынын таш текчелериндеги паган жазуусу саналат (1112). 11-к-да Ѕ. ад-ты пали тилинде өнүккөн. ѕаган мамлекетинин гүлдөгөн доорунда (»-13-к. ) будда монахтары палинин классикалык адабий тилинде диний-фи-лос. чыг-лар жазган. 14-16-к-да бирма классикалык поэзи€сынын гүлдөө учуру болду.  оомдук турмушту ж-а жаратылыштын сулуулугу Ўин ћа-хатилавунт м-н Ўин ћахарататардын поэмаларында чагылдырылган. 18-к-дын башында бирма тили улуттук тилге айланды ж-а ад-тта жаңы жанр - проза жаралды. 20-к-да көркөм котормо пайда болду, роман жанры өнүгө баштады. Өлкө көз карандылыктан кутулгандан кийин (1948), бирма ад-тында јта ∆уртту сүйүү, тынчтык үчүн күрөшүү ж-а жаңы коомду куруу башкы тема болуп калды.

јрхитектура, сүрөт искусствосу. ¬-дагы байыркы заманда ташка тартылган сүрөттөр эрте неолитке таандык. Ѕ. з. башында кирпич үйлөр (храмдар, сарайлар) курулган. ќ. кылымда төбөсү мунаралуу, коңгуроо сымал будда храмынын мемориал имараттары ("зеди") курулган. ∆ыгач ж-а таштан Ѕудданын стату€лары жасалган. 11-13-к-да ѕаганда зеди храмдарынын комплекстери тургузулган. 14-19-к-да Ѕ-нын борборундагы архит. ансамблдер, храм, монастырь ж-а кештеленип алтындын буусу м-н кооздолгон сүрөттөр түшүрүлгөн дворецтер курулган. Ѕ. (1948) көз каранды эмес мамлекет болгондон тартып турак жай комплекстери, жаңы типтеги коомдук ж-а ө. ж. имараттары салына баштайт. ¬. реалисттик иск-восу (живописчи ” Ѕа ƒжи, ” —ан ¬ин, скульпторлор ” Ћуин, ” ’ан “ин) эмгекчилердин турмушун чагылдырат.

ћузыкасы. Ѕ. музыкасы театр ж-а бий өнөрү м-н тыгыз байланыштуу. ћунун түпкү негизи бий м-н музыканын коштоосунда өтүүчү байыркы замандагы диний үрп-адаттан келип чыккан. Ѕ. музыкасы ѕаган мамлекетинин тушунда (11-13-к. ) айрыкча өнүгө баштайт. 1538-ж. Ѕ-да сайн оркестри кеңири тарап, составына патвайн (барабан), чейвайн (гонг), хне (бамбук гобой), ар түрдүү шал-дырактар, коңгуроо ж. б. кирген. 1837-ж. бул аспаптардын көбү кайрадан жакшыртылган. ”луттук муз. аспабы - чыйратылган жибек жиптен 13, 14 же 16 кыл тагылган арфа. 18- 19-к-да ћь€вади ћинджи ” —а, ѕа-дейта€за, ћа ћа Ће сы€ктуу акын, композиторлор Ѕ. муз. мад-тына зор үлүш кошту. јзыр Ѕ-да проф. муз. өнөрү өнүгүп, Ѕ-нын классикалык ж-а европ. муз. түрлөрүн изилдөөчү мамл. мектептер иштейт. Ѕ. мамл. оркестри (1956) ———–де гастролдо болгон. *

“еатры. Ѕ-да театр 11-к-дан белгилүү. 15-к-да кыдырма акт≈рлор ойногон мистери€ театры өнүккөн. 18-к-да ак сөөктөрдүн театры уюшулуп, оюн пали, санскрит тилинде көрсөтүлгөн. 18-к-дын а€гында - 19-к-дын башында элдик театрлардын негизинде улуттук драматурги€ калыптанган. ” „ин ”нун "ћахотада", "ѕапахейн" ж-а ” ѕоун Ќь€нын "¬эйтхандай€" ж. б. драмалары пайда болот. 19-к-. дын а€гында –ангунда туңгуч театр имараты курулду. Ѕ. эркиндикке чыккандан кийин (1948) чоң шаарларында театрлар, кыштактарда ышкы-боздордун элдик театрлары ачылган. ”луттук акт≈рлорду мамл. музыка ж-а драма мектеби да€рдайт.

 иносу. Ѕ. кинематографи€сынын баштоочусу ” ќн ћаун –ангунда 1914-ж. туңгуч "Ѕ≈рма филм компа-ни" кино фирмасын түзгөн. 1920-ж. "—үйүү жана алкоголь" деген 1-көр-көм фильм коюлат. 30-жылдарда "јкчаны сатып алууга болбойт", "јссам-дык принц" ж. б. үндүү фильмдер чыга баштайт. 1948-ж. эркиндикке чыккандан кийин элди колонизатор-лорго каршы күрөшкө, улуттук биримдикке ж-а тилектештикке чакырган кинофильмдер пайда болду. 1955-ж.  ино иштер совети түзүлгөн. Ѕ-да 400дөн ашуун кинотеатр иштейт, жылына бќка жакын көркөм фильм чыгарылат. Ѕелгилүү кино ишмерле-ри: ” “ин ћаун, ” “укха, ” „хи  хин ж. б.

јд. : ¬асильев ¬. ‘., ќчерки истории Ѕирмы 1885-1947, ћ., 1962; Ќ е ¬ и н, Ѕирма на новом пути, ћ., 1965;   ура к о-в а Ћ. »., Ѕирма. ѕриродные районы и ландшафты, ћ., 1967; √а ври лов ё. Ќ., Ѕорьба за независимость и прогрессивные преобразовани€ в Ѕирме, ћ., 1970; ћакарова —. ћ., Ѕирма. –азвитие капитализма в промышленности, ћ., 1968; ¬асильев ». ¬., ћ и р о н о в ћ. ѕ., Ѕирма. Ёкономика и внешн€€ торговл€, ћ., 1964;   л и м к о √. Ќ., јграрные проблемы независимой Ѕирмы, ћ., 1964; Ѕирманский —оюз. —б. ст., ћ., 1958; ѕопов √. ѕ., Ѕирманска€ литература, ћ., 1967; ќжегове. —, јрхитектура Ѕирмы, ћ., 1970.

Ѕ»–ћј “»Ћ» - бирмалыктардын тили, ¬ирманын мамл. тили. Ѕ. т-де 20 млн-го жакын адам (1970) сүйлөйт. Ќегизинен түн., боро., тавой, ара-кан диалектилерине бөлүнөт. Ѕ. т. кытай-тибет семь€сына кирүүчү ти-бет-бирма тилдерине таандык. Ѕ. т-де-ги алгачкы жазма эстеликтер 11-к-га тиешелүү. Ѕирма жазуусунун негизи “үш. »нди€ жазуусунун бир түрүнөн келип чыккан.

Ѕ»–ћјЋџ “ј– - улут; Ѕирманын негизги калкы. —аны 20 млн-го жакын (1970). Ѕирма тилинде сүйлөшөт. Ѕ-дын аракан, таунгу, инта деген эт-ногр. топтору бар. ƒинге ишенгенде-ринин көпчүлүгү - буддисттер. јра-кандардын бир бөлүгү - мусулман, Ѕ-дын христиандары да бар. Ќегизги чарбачылыгы - дыйканчылык, балыкчылык, багбанчылык, бакчачылык. јр түрдүү кол өнөрчүлүк (ийрүү, токуу, жыгач, темир, сөөккө оймо салуу) өнүккөн. Ѕ-дын бир даары нефть иштетүүчү ө. ж-да иштешет.

Ѕ»–ћјЌџЌ  ќћћ”Ќ»—““»  ѕј–“»я—џ (Ѕ ѕ) 1939-ж. 15-августта негизделген. 2-дүйн. согуш мезгилинде ¬ ѕ бирма элинин улуттук-бошт. күрөшүнүн, анти€пони€лык каршылык кыймылынын активдүү уюштуруучусу болгон. ѕарти€нын 1-съезди 1943-ж. жашырын өткөн. 1944-ж. Ѕ ѕнин ж. б. патриоттук күчтөрдүн демилгеси б-ча Ёл эркиндигинин ан-тифаш. лигасы (ЁјЋ) түзүлүп, ал 1945-ж. мартта бирма элин €пони€-лык баскынчыларга каршы куралдуу көтөрүлүшкө чыгарган. —огуштан кийин Ѕ ѕ улуттук көз каранды эмес-тигине жетишүүгө ж-а Ѕирмадан англ. колони€лык үстөмдүктү толук жоюуга багыт алды, ЁјЋ да өз позици€сын чыңдады. Ѕ ѕ 1945-46-ж. эмгекчилердин бир катар массалык уюмун түздү. 2-съезди 1945-ж. июл-да –ангун ш-да ачык өттү. Ѕирок 1946-ж. февралда Ѕ ѕнин ыркы кетти ж-а " ызыл желектүү компарти€" деген топ түзүлүп, ал солчулдук позици€сын кармап, улуттук-бошт. үчүн күрөштө улуттук буржуази€ м-н кызматташ болуудан баш тартты. —олчул позици€дан ЁјЋдын жетекчилерин сынга алды. —а€сий пикир келишпөөнүн натыйжасында Ѕ ѕ 1946-ж. окт€брда ЁјЋдан чыгарылды. 1948-ж. мартта Ѕирма көз каранды эместикке жетишкен соң, ички пикир келишпегендиктин күчөшү өлкөнү гражд. согушка алып келди. Ѕ ѕ жашырын абалга өтүп, Ѕирманын өкмөтүнө каршы куралдуу күрөш ачты. 1955-жылдан баштап ¬ ѕ гражд. согушту токтотуу ж-дө программа кабыл алып, Ѕирманын өкмөтү м-н сүйлөшүүгө аракет жасады, бирок өкмөт Ѕ ѕден куралдуу күчүн толук капитул€ци€ кылышын талап кылып, сүйлөшпөй койду. 1963-жылкы сүйлөшүү да натыйжа берген жок. Ѕ ѕнин жетекчилери Ѕирмадагы социалдык-экон. кайра куруулардын прогрессчил мүнөзүн этибарга албай –ев-чыл —оветтин өкмөтүн куралдуу күч м-н ку-латууга багыт алды. Ѕ ѕнин делегаци€сы  оммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын эл аралык кеңеш-мелерине (1957, 1960, ћосква) катышын, алардын документтерин жактырган.  ийин маоизмдин таасирине өттү да, Ѕ ѕнин жетекчилери пар-ти€ны эл аралык коммунисттик кыймылдай ажыратып таштады.

Ѕ»–ћ»Ќ√≈ћ - ј Ўнын түш. -чыгы-шындагы шаар, јлабама штатында. јппалачи тоолорунун этегинде.  алкы 340 миң (1969). ћексика булуңу м-н байланыштыруучу ”орриор д-да-гы порт, шоссе ж-а т. ж. тоому. Ѕ. - ј Ўнын түштүгүндөгү кара метал-лурги€нын башкы борбору. ћеталлурги€лык з-ддор шаардын чет жайларында жайгашкан (Ѕессемер, Ёнсли, ‘эрфилд).  окс хими€, металл иштетүү, түтүк чыгаруу, оор машина куруу, цемент, согуш ө. ж. өнүккөн. Ѕулгаары, кагаз ж-а тамак-аш ө. ж-лары, ун-т (1871) бар.

Ѕ»–ћ»Ќ√≈ћ - ”луу Ѕритани€нын ”орикшир графтыгындагы оор ө. ж-луу шаар. Ѕорб. јнгли€нын Ѕирмингем платосунда.  алкы 1, 1 млн. (1970). ∆ол катнашынын маанилүү тоому. Ѕ-де кара металлурги€, металл иштетүү, машина ж-а станок жасоо, резина, электр тех. ө. ж. ишканалары бар, зергердин кесип өнүккөн. Ѕ. 11-к-дан бери белгилүү. Ўаарда —ент-ћартин чиркөөсү (13-к. ), —ент-„эд собору (1839-41) ж. б. ар-хиг. эстеликтер сакталган. Ѕ. - өлкөдөгү тех. окуу жайлары (ун-т, тех. кол-ледждөр) бар ири шаарлардын бири.

Ѕ»–ќЅ»ƒ∆јЌ (¬ира ж-а Ѕиджан д-нын атынан) - ’абаровский крайы-нын составындагы ≈врей јќсунун борбору (1937-жылдан шаар). Ѕира д-нын жээгинде, т. ж. станци€сы.  алкы 56 миң (1970). "ƒальсельмаш" а. ч. машиналар з-ду, трансформатор з-ƒ”. бут кийим ж-а тигүү ф-калары, жыгач иштетүү ж-а тамак-аш ишканалары бар.  ечки мех. ж-а мех. -технол. техникумдар, мед., пед. ж-а маданий агартуу окуу жайлары, край таануу музейи ж-а 2 элдик театры (еврей ж-а орус) бар.

Ѕ»–”Ќ» (Ѕеруний) јбу –ейхан ћухаммед ибн јхмед (4. 10. 973-13. 12. 1048) - орто ази€лык илимпоз-энциклопеднст. ’орезмде (азыркы Өзб-н) туулган. Ѕ. фарс, араб, грек, хинди тилдеринде эркин сүйлөп, чыг-ларын' арабча жазган. 1017- же 1018-ж. √азна султаны ћахмуд √аз-неви Ѕ-ни √азна ш-на алып келип, анын өмүрү ошол жерде өткөн. “ерең ил. мааниси бар математика, астрономи€, географи€, геологи€, минералоги€, тарых, этнографи€ б-ча эмгектердин автору. Ѕ-нин эң маанилүү эмгектери: "»нди€ тарыхы", "Өткөн муундардын эстеликтери" ("Ѕайыркы элдердин хронологи€сы"), "ћасуд канону", "јсыл таштар" ж. б. јл илимдин ар түрдүү тармактары б-ча 150 китеп жазып, 45. китеби астрономи€ м-н математикага арналган. јнын айрымдары англис, немец, француз тилдерине которулган. Ѕ. дүйнөнүн гелио борб. системасын айткан, ∆ердин айланасынын узундугун аныктаган. Ѕ-нин матема-тикасында геометри€ ж-а тригонометри€ маселелери изилденген. јнын геогр. чыгармаларында ошол кездеги белгилүү жерлердин баары айтылып, материктердин жайланышы картага түшүрүлгөн. Ѕ. биол. маселелерге да кызыккан. јл ар түрдүү өсүмдүктөрдүн ж-а жаныбарлардын тиричилигин изилдеген. “аби€т таануу маселелери б-ча Ѕ. материалисттик көз караштар-ды туткан: дүйнөнүн негизи - матери€, ал дайыма кыймылдап ж-а өзгөрүп турат деп ачык айткан; орчундуу ил. далилдер м-н диний ишенимдин жал-гандыгын ашкере-леген. Ѕ. тынчтыкты, боштон-дукту, элдер арасындагы достукту жактаган. „ыг. : »збр. произв., [т. ] 1-3, “аш., 1957-66; —обрание сведений дл€ познани€ драгоценностей (минералоги€), Ћ., 1963. јд. : Ѕируни - великий узбекский ученый средневековь€. [—б. ст. ], “аш., 1950; ¬еликие уч≈ные —редней јзии и  азахстана, —б. ст., ј. -ј., 1965.

Ѕ»–”Ќ» -  аракалпак ј——–индеги шаар. Ѕирунинин ысмына коюлган (1962-жылга чейин - пос≈лок). јму-ƒары€сынын оң жээгинде, Үргөнч т. ж. станци€сынан 20 км түн. -чыг. тарапта.  алкы 23 миң (1970). Ѕ-де 2 пахта тазалоочу, май чыгаруучу, кирпич ж-а асфальт з-ддору бар. Ѕ»–ё«ј (фарсча - фирузе) - фос-фаттар тобундагы минерал. ’им. фор-муласы —иј1б[–04]4(ќЌ)8-4Ќ20. “рик-лин системасында кристаллданат. Өңү асман сы€ктуу көгүш, көгүлтүр жашыл.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 5-6. —алышт. салм. 2, 6-2, 8. Ѕ. алюм. кычкылы м-н фосфаттарга бай талаа шпаттуу тоо тектерине жер бетиндеги жез ж-а иондуу __ суулардын тийгизген таасиринен пайда болот. „ала асыл таш катары кооздук буюмдарын жасоодо колдонулат.

Ѕ»–ё«ќ¬ —ергей —ем≈нович (1904- 1964)-—ов. —оюз. ћаршалы (1955), —ов. —оюз. Ѕаатыры (1958), ёгослави€нын Ёлдик Ѕаатыры (1964). 1926-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1922-жыл-дан —ов. јрми€нын катарында. ЅЅј  атн. јскердик мектепти (1926) ж-а ‘рунзе атн. јскердик академи€ны (1937) бүтүргөн. 1941-ж. июлдан ”луу јта ћек. согушта 132-дивизи€нын командачысы. 1942 ж. Ѕр€нск, —талинград, “үш. ж-а 3-4-”краина фронтторунда штабдын начальниги, 1944-ж. яссы -  ишин≈в операци€сы-на ж-а 37-арми€ м-н ёгослави€ны бошотууга катышкан. —огуштан кийин Ѕолгари€да аскердик жетекчи кызматтарда иштеди. 1947-жылдан ѕриморск аскердик округунда командачы, 1955-жылдш коргоо министринин орун басары, 1962-жылдан –акеталык аскерлердин башкы командачысы, 1963-жылдын апрелинен √өнштабдын начальниги.  ѕ—— Ѕ нын мүчөсү (1961), ———– ∆ќ√. —оветинин (2, 4-6-шайл. ) депутаты, 5 Ћенин ордени, 3  ызыл “уу ордени ж. б. жог. сыйлыктар м-н сыйланган.

Ѕ»–ё ќ¬ ѕетр ‘илиппович (1912-ж. т. ) -  ыргыз ——– „үй р-нундагы  раснореченск ћ“—иннн трактор бри-гадасынын бригадири (1930). —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1948). јл эмгек жолун трактористтен баштаган. ”луу јта ћек. согуштун катышуучусу. јнын бригадасы тейлеген " расный путь", Ћенин атн. к-здор 1947-ж. 65 га кант кызылчасынын ар гектарынан 427, 5 ц түшүм алган. Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ»— ј… Ѕ”Ћ”Ң” -јтлантика оке-анындагы булуң. ≈вропанын бат. жээгинде, кургактыкка 400 км кирип турат. ј€нты 194 миң км2. ќрт. тереңд. 1715 м (эң терең жери 5120 м). Ѕ. б-да тез-тез шторм болуп турат. —уунун темп-расы февралда 6-12∞—, августта 10-20∞— “узд. 35% о ге жакын. »ри норттору: Ѕрест, —ен-Ќазер, Ћа-–о-шель, –ошфор (‘ранци€), —ан-—еба-сть€н, Ѕильбао, —антандер (»спани€).

Ѕ»—ћј–  ј–’»ѕ≈Ћј√џ, ∆аңы Ѕритани€ - “ынч океандагы ћеланези€ а-дарынын бир тобу ж-а ∆аңы √вине€нын бир бөлүгү. ∆аңы Ѕритани€, ∆аңы »рланди€, јдмиралтейство а-дарынан ж. б. майда арал-дардан турат. ј€нты 50 миң км2.  алкы 218 миң (1966) - меланези€-лыктар ж-а папуастар. »ри аралдары тоолуу (∆аңы Ѕритани€ а-нын би-йикт. 2300 м ге чейин), майда аралдары жанар тоодон ж-а кораллдан пайда болгон. Ќымдуу экватор токою өсөт. 1616-ж. голл. ¬. —хаутен м-н я. Ћемер ачкан. 1884-жылдан √ермани€нын колони€сы, ќ. Ѕисмарктын ысмынан аталган.

Ѕ»—ћј–  ќтто Ёдуард Ћеопольд фон Ў≈нхаузен (1. 4. 1815-30. 7. 1898) - германдык мамл. ишмер, кн€зь. ѕомерандык юнкерлерден чыккан. 1847-48-ж. Ѕрусси€нын 1- ж-а 2-бириккен ландтагдарынын эң реакци€чыл депутаттарынын бири. 1859- 62-ж. ѕрусси€нын –осси€дагы, ‘ран-ци€дагы элчиси. 1862-ж. ѕрусси€нын мннистр-президенти ж-а тышкы иштер министри. ѕрусси€лык арми€нын кубатына та€нып, Ѕ. √ермани€ны прусси€лык-милитаристтик негизде бириктирүүнү ишке ашырган. 1871-ж. ѕариж  оммунасына каршы “ьердин өкмөтүнө активдүү жардам берген. 1867-ж. “үн. √ермандык —оюзду түзгөндөн кийин бундесканцлер болгон. 1871-90-ж. √ерман импери€сынын рейхсканцлери. Ѕ. өлкөдө юнкерлик-бурж. блоктун үстөмдүгүн жигердүү чыңдады. јл √ермани€нын составына кирген ѕольша жериндеги улут-тук-бошт. кыймылга каршы күрөшүп, пол€к калкын немецтештирүү са€сатын жүргүздү. “ышкы са€сатта ‘ран-ңи€га каршы согушууну көздөп, √ермани€га каршы коалици€нын түзүлүү мүмкүндүгүнө жол бербөөгө тырышкан. ∆умушчу кыймылын басуу аракетинин ж-а тышкы са€сатынын ойрондолушу Ѕ-ты отставкага кетүүгө (1890-ж. март) аргасыз кылган.

Ѕ»——≈ “–»—ј (би.. . ж-а seco - жара бөлүү) - бурчту тең бөлүүчү түз сызык. Ѕ. - бурчтун симметри€ огу ж-а бурчтун ичине жайгашкан бурчтун жактарынан бирдей алыстыкта турган геом. чекиттердин орду. јл үч бурчтукта ички бурчтун карама-каршысындагы жактарды анын каптал жактарына пропорци€лаш кесин-дилөрге бөлөт.

Ѕ»—”Ћ№‘ј““ј–, гидросульф а т т а р - күкүрт к-тасынын кычкыл туздары, мис, NaHSCi. —ууда жакшы эрийт. ∆егич металлдардын ¬-ы гана белгилүү, жог. темп-рада пиросульфатка айланат.

Ѕ»—”Ћ№‘»““≈–, гидросуль' ф и т т е р - күкүрттүү к-танын кычкыл туздары, мис, NaHS03. Ѕардык Ѕ. сууда жакшы эрийт, көпчүлүгү эритмеде гана белгилүү.

Ѕ»“ Ѕј—””, к. ѕедикул≈з.

Ѕ»“»– - орозо учурунда ар бир му-сулмандан жыйналып алынуучу салык.  урандын талабы б-ча, Ѕ. “өЋөө - мусулмандардын ыйык милдеттеринин бири. Ѕ. тили чыга элек балага да берилүүгө тийиш. ƒин кызматкерлери Ѕ-ди орозо кармагандар да, кармабагандар да толөөсүн талап кылышат. ћусулман духовенствосунун казнасына Ѕ-ден зор киреше түшкөн. ƒинге ишенүүчүлөр дин кызматкерлеринин алдоосуна ишенишип, кудай биздин күнөөбүздү кечирсе, "тигил дүйнөдө" бейишке чыгабыз деген үмүт м-н Ѕ. төлөшкөн. Ёлдин аң-сези-минин ж-а маданий деңгээлинин өсүшү м-н эскинин бул саркындысы жоюлуп баратат.

Ѕ»“ќ¬Ќ»“, к. ѕлагиоклаздар.

Ѕ»““≈– (Anoplura же Siphuncula-ta) - кан соруучу курт-кумурскалар түркүмү. јдам ж-а сүт эмүүчүлөр м-н кай бир канаттуулардын митеси. ƒенеси жалпак, уз. 1-5 мм ге жакын. Ѕашы ж-а көкүрөгү кичине.  урсагы чоң, 2 көздүү, кээ бири сокур болот. ќозу терини сайып, кан оорууга ыңгайлаңган. Ѕ. кишиге ж-а сүт эмүүчү жаныбарларга мителик кылып, алардын канын сорот. Ѕ-дин 200гө жакын, кишиде эки (баш ж-а көйнөк бити), сүт эмүүчү жаныбар-ларда көп түрү (чочко, жылкы, эшек, бодо мал, ит ж. б. ) бар. јл сирке-синен көбөйөт. Ѕ-ге каршы күрөшүү үчүн биол., хим. ж-а физ. методдор колдонулат.

Ѕ»“”ћ (лат. bitumen - чайыр) - катуу ж-а суюк углеводороддордун ж-а алардан алынган бирикмелерде аралашмасынын аталышы. Ѕ-ду адам баласы эң байыркы убакта эле пайдаланып келген. Ѕ. з. ч. 3000 жыл мурда эле “игр ж-а ≈вфрат д-нын ортосунда, ≈гипетте тургузулган куру-луштарда Ѕ. пайдаланылган. Ѕ. табигый, техникалык ж-а катуу отундай алынган деп бөлүнөт. “абигый Ѕ. тоо тектеринен орг. эриткичтер аркылуу бөлүп алынат да, нафтид ж-а нафтоид деп бөлүнөт. Ќафтид та-би€тта кеңири таралган. јга нефть ж-а андан алынган заттар (малы, асфальт, керит, озокерит) кирет. ћалы-нефтинин коюуланган илээшкек түрү. “ехникалык Ѕ. - ас-фальт-чайырлуу заттары арбын нефть калдыктарынан алынчу катуу же илээшкек продукт. јл мазутту, гудронду 300-350∞—де терең вакуумда бууландыруу аркылуу алынат. Ќеф-тиден алынган Ѕ-дун составында, негизинен асфальтен. чайыр ж-а нефть майы болот.  атуу отундай алынган Ѕ. - орг. эриткичтер аркылуу чым көңдөй ж-а күрөң көмүрдөн алынчу продукт. Ѕул Ѕ-дун составында негизинен мом ж-а чайыр болот. Ѕ-дар катуу, коюу ж-а суюк болушу мүмкүн.  атуу Ѕ. жабуу материалдарды (рубероид), коюу Ѕ. суудан сактоочу материалдарды (гид-роизол, борулин ж. б. ) ж-а асфальт да€рдоо үчүн, суюк Ѕ. жол курулушунда ж-а эл чарбасынын ар түрдүү тармагында колдонулат.

Ѕ»“”ћƒ”” “ќќ “≈ “≈– - составында битуму бар ар түрдүү чөкмө тоо тектер. Ѕитумдар тоо тектердин жаракаларында, көзөнөкчөлөрүндө болот; көп учурларда чополорго, кум-дуктарга тегиз сиңип калат. Өңү кара күрөң ж-а кара. Ѕитумдуу аки таш тектери коргошун, нефть ж-а газ кендери үчүн чөйрө болот. ∆ез, уран, молибден, ванадий сы€ктуу элементтердин кендери битумдуу кумдуктар м-н сланецтердин арасында кездешет. ќ. јзи€да Ѕ. т. т. кембрий, ордовик, девон ж-а карбон мезгилдеринде пайда болгон тоо тек катмарларында бар.

Ѕ»“ё√ - –—‘—–дин ¬оронеж, “амбов обл-дагы дары€, ƒондун сол куймасы. ”з. 379 км, алабынын а€нты 8840 км2. ќка-ƒон түздүгүнөн агат. Өрөөнү жазы ж-а саздуу. ќң жээги дөңсөөлүү, кээ жери токойлуу; сол жээги эңиш, талаалуу. ∆ылдык орт. чыгымы 18, 2 м3/сек. Ќегизинен кар сууларынан куралат. ƒекабрда тоңуп, апрелде ачылат.

Ѕ»’ј– - »нди€нын түн. -чыгыпгын-дагы штат. Ќепал м-н чектешет. ј€нты 174, 0 миң км2.  алкы 56, 4 млн. (1971). Ѕорбору - ѕатна ш.  лиматы тропик-муссондук, кышы кургак, жайы нымдуу. ∆ылдык жаан-чачыны 1000 мм. Ѕ. - негизинен агрардык штат, о. эле тоо-кен өндүрүү б-ча »нди€дагы башкы р-н. ∆еринин 50% айдоо а€нты, негизинен шалы, мындан башка жүгөрү, буудай, арпа айдалат. ћал чарбасынан уй ж-а топоз асыралат. »нди€да өндүрүлуүчү көмүрдүн 50%, темир рудасынын 20%, слюданын 50%, бокситтин 50% и Ѕ. штатынын үлүшүнө тиешелүү. ћашина куруу, металлурги€, хим., кездеме токуу, тамак-аш ө. ж-лары бар.

Ѕ»’≈¬»ќ–»«ћ (англ. behaviour - жүрүш-туруш) - азыркы кездеги бурж. психологи€да кеңири таралган реакци€чыл агым. Ѕ. 19-20-к-дын ортосунда айбанаттардын психикасын эксперименттик изилдөөдөн улам пайда болгон. јнын жалпы методол. өбөлгөсү-позитивизмдин ж-а праг-матизмдин философи€сынын принциптери. Ѕул принциптер б-ча, илим түздөн-түз баамга урунган нерсени гана сыпаттоого тийиш, ал эми түздөн-түз кабыл алынбаган маалыматтар м-н ички механизмдерди талдоодон алгылыктуу ты€нак чыгара албайт; ошон үчүн психол. аң-сезимди эмес, жүрүш-турушту изилдеши керек. Ѕихевиористтер аң-сезим деп субъективдүү маалыматтардын жыйынтыгын айтат. јң-сезим тышкы дүйнөнү чагылдыра турган мээнин кызматы экенин алар танып, психи-канын материалдык субстратын текшере турган мээнин физиологи€сына каршы чыгат. Ѕ-ге амер. илимпоз Ё. “орндайк негиз салган, ал эми анын программасын түзгөн ж-а аны термин катарында киргизген амер. илимпоз ƒж. ”отсон болгон. Ѕ-дин ил. калыптанышы үчүн ¬. ћ. Ѕехтерев м-н ». ѕ. ѕавловдун эмгектери чоң таасир кылган. 20-к-да Ѕ. өзүнүн абдан өнүккөн чегине жетет. јл машина м-н которуу, программалап окутуу ж-дөгу изилдөөлөрдө енүктүрүлдү. Ѕ-дин психиканы объективдик көз караштан изилдөөгө багыт алышы - пайдалуу иш. Ѕирок сов. ж-а чет өлкөлүк психологдор аң-сезим, ойлоо, эрк сы€ктуу негизги түшүнүктөрдү психологи€дан чыгарып тагдтаганы үчүн Ѕ-ди катуу сынга алышат.

јд. : ”отсон ƒж. Ѕ., Ѕихевиоризм, в ки. : Ѕольша€ советска€ энциклопеди€, т. 6, ћ., 1927; ярошевский ћ. √., »стори€ психологии, ћ., 1966, гл. 12.

Ѕ»’–ќћј““ј–, дихроматтар - эки хромдуу кислотанын Ќ2—г207 туздары, мис,  2—г207. Ѕ. - күчтүү кыч-кылданткыч.  2—г207 м-н концентра-ци€ланган H2S04 түн каныккан эрит-меси хром аралашмасы деп аталып, лаборатори€да хим. идиштерди тазалоо үчүн колдонулат. Ѕ»„”–»Ќ Ќикита яковлевич (»а-кинф), [29. 8(9. 9). 1777-11 (23). 5. 1853] - чыгышты изилдеген орус окумуштуусу, улуту - чуваш.  азандагы диний академи€ны бүтүрүп (1799), 1802-ж. кечилдикти (монахтык) кабыл алган. 1807-жылдан ѕекинде дин мисси€сына башчы болуп, кытай тилин үйрөнгөн. ћиссионер милдетине көңүл коштук кылгандыктан 1823-ж. ¬аалам монастырына камалган. 1826-ж. бошотулуп, –осси€нын тышкы иштер мин-восунун јзи€ департаментинде тилмечтик кылган. 1828- 51-ж. бир топ ил. эмгек жары€лайт. 1828-жылдан –осси€ »јга мүчө-корр. 1831-жылдан ѕариждеги јзи€ коомуна мүчө. Ќегизги эмгектеринде ќ. јзи€нын ж-а Ѕорб. јзи€нын түрк элдеринин тарыхы м-н этнографи€сын изилдеп, кытай тилиндеги даректер-ди пайдаланган.  ытай тарыхына, мад-тына ж-а философи€сына арналган эмгектери да бар. Ѕ. ѕушкин, ќдоевский,  рылов ж-а айрым де-кабристтер м-н тааныш болгон. „ыг. : —обрание сведений о народах, обитавших в —редней јзии в древние времена, т. 1-3, ћ. -Ћ., 1950-53.






пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞