пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

ggle_h

Ѕ»Ў ≈  - кымызды бышуу үчүн керектелчү буюм. —абанын чоңдугуна жараша 1, 5-2 м келген жумуру жыгачтын учуна жазылыгы 7-8 см, узуну 12-13 см, калыңд. 5-6 см, ичи оюлган жалпак жыгач ашталат. ∆аңы саалган бээ сүтү кымыздуу са-бага куюлуп, Ѕ. м-н көпкө бышылат.  ымыз канча көп бышылса, ал ошончо ичкиликтүү ж-а күчтүү ачыйт. Ѕ-ти көбүнчө арчадан, айрым учурда четин, кайың, талдан жасайт.

Ѕ»«Ћј  ќћ≈“ј—џ - 1826-ж. чех. астроному Ѕиэла ачкан комета. јл 1772, 1806, 1826 ж-а 1832-жылдары байкалган. 1846-ж. Ѕ. к. өзүнчө €дро-су болгон 2 бөлүккө бөлүнгөн. Ѕул эгиз комета 1852-ж. кайрадан бири бирине 2, 8 млн. км аралыкка жакындашып, бир ай бою көрүнүп турган да, кийин такыр көрүнбөй калган. јл 1872-ж. көрүнүүгө тийиш болучу, бирок анын ордуна 1872-ж. 26-но€бр-да ≈вропада ж-а “үн. јмерикада учуучу жылдыздардын жааны (мете-ордук) байкалган. ћындан Ѕ. к. метеор агымына айланып кеткен деп болжолдоого болот.

Ѕ…я - јлтайдагы дары€, ќбдун оң куймасы. “елец (јлтын- өл) көлү-нөн агып чыгат. ”з. 306 км, алабы-нын а€нты 40 миң км2. Ѕ-нын баш жагы чытырман тайга токою м-н капталган кууш өрөөн м-н агып, төмөнкү бөлүгү токойлуу жазы өрөөнгө өтөт. Ѕ.  атунь д-сы м-н кошулуп ќбь д-сын түзөт. ∆ылдык орт. чыгымы Ѕийск ш-нын тушунда 477 м3/сек. „атынан Ѕийск ш-на чейин кеме жүрөт.

ЅЋј√ќ¬≈ў≈Ќ ј - ќш обл-нын —узак р-нундагы "—узак сельсоветине караштуу кыштак. " оммунизм" к-зу-нун аймагында. –-ндун борбору —узактан 8 км түн. -чыг. тарапта, ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 7 км.  алкы 1250 (1973). ќр"то мектеп, клуб, китепкана, төрөт үйү, медпункт бар.

ЅЋј√ќ¬≈ў≈Ќ— - –—‘—–дега јмур обл-нын борбору. «е€ д-нын јмурга куйган жериндеги порт ж-а т. ж. станци€сы.  алкы 128 миң (1970). "јмурский металлист" (тоо-кен ж-а алтын өндүрүүчү ө. ж-лардын жабдууларын чыгарат), "јмур электроприбор", арак-спирт з-ддору, ремонт-тоо-тех., ремонттоо-эксплуатаци€лык базасы ж-а кеме верфи, кагаз, ширен-ке жасоочу ф-калары, а. ч., пөд., мед. ин-ттары ж-а ’абаровск политех, ин-тунун жалпы тех. ф-тети, 12 атайын орто окуу жайы, драма, куурчак театрлары, край таануу музейи бар.

ЅЋј√ќ≈¬ ƒимитр (14. 6. 1856, «аго-ричане с, -7. 5. 1924, —офи€)-Ѕол-гари€да марксизмди биринчи пропа-гандалоочу, Ѕолгари€нын с. -д. жумушчу парти€сын түзүүчү ж-а анын жетекчиси.  едей-дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. ∆аш чагында эле болгар элинин түрк эзүүсүнө каршы улуттук-бошт. кыймылына катышкан. 1881-85-ж. ѕетербург ун-тинде окуп, орустун прогрессчил студенттери м-н жакындашкан. 1885-жылдан —офи€да ил. социализмдин иде€ларын пропа-гандалай баштаган. 1905-ж. Ѕ. ћаркс-тын " апиталынын" 1-томун ж. б. эмгектерин болгар тилине которгон. 1910-ж. 2-»нтернационалдын 8-конгрессинде ( опенгаген) тыгызчылдар парти€сынын делегаци€сына башчылык кылып, андагы солчулдардын ¬. ». Ћенин уюштурган кеңешмесине катышкан. 1-дүйн. согушта Ѕ. анын им-пер. мүнөзүн, 2-»нтернационалдагы со-циал-шовинисттердин чыккынчылык ролун ашкерелеген. ”луу ќкт. соң. рев-€сын кубана тосуп алып, болыпевик-тердин иде€сын пропагандалаган. 1919-ж. Ѕолгари€нын с. -д. жумушчу парти€сы  оммунисттик парти€ деп аталып,  оминтернди негиздөөгө катышкан. Ѕирок ошол мезгилде Ѕ. ж-а бүт парти€ пролет, рев-€нын маселелери б-ча толугу м-н лениндик позици€да турган эмес.  ийин Ѕ-дин муну мойнуна алуусу ж-а ал каталык-тарды ачык сынга алышы, Ѕ ѕни большевиктик духта кайра курууда маанилүү роль ойноду. Ѕ. маркстик философи€, са€сий экономи€, тарых, эстетика ж-а болгар ад-ты маселелери б-ча бир катар эмгектерди жазган. јд. : ƒимитров √., »збр. произв., т. 1-2, ћ., 1957; ’ристов ’. и ¬ а с и л ь-е в  ., ƒимитр Ѕлагоев (биографический очерк), пер. с болг., ћ., 1958.

ЅЋј√ќ≈¬ “ќЅ”-–осси€да марксизмди тарата баштаган алгачкы с. -д. топторунун бири. “опту ѕетербургда ƒ. Ѕлагоев ж. б. негиздешкен. Ќегизинен студенттерден турган бул топ 1883-ж. декабрда түзүлүп, жалпы билим берүүчү ж-а легалдык эмес ад-т-тарды окуп ж-а таратып турган. “оп 1884-жылдан "ќрус соңиал-демократ-тар парти€сы" деп аталып, "Ёмгекти эркиндикке чыгаруу тобу" м-н байланыш жасагандан кийин "ќрус со-циал-демократтар парти€сынын ѕетербург тобу" болуп аталган. ѕетер-бургдун ишканаларында 15ке жакын кружок уюштурган. 1885-ж. –осси€да биринчи с. -д. жумушчу газетасы "–абочийдин" 2 номеринин жашыруун басылышын уюштурган. Ѕ. т. жумушчу кыймылы м-н байланышпаса да, жумушчулардын арасында марксизмди пропагандалоого негиз салды. јл полици€ тарабынан 1887-ж. ойрондол-гон.

ЅЋј√ќЌ–ј¬ќ¬ јнатолий јркадьевич [20. 5(1. 6). 1894-4 2. 1975] - механика б-ча сов. илимпоз, ———– »јнын акад. (1943), артиллери€нын ген. -лейтенанты, эки жолу —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1964; 1974), –—‘—–дин илимге ж-а техникага эмг. сиң. ишмери (1940). 1937-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1916-ж. ѕетроград политех, ин-тун, ћихайловск артилл. окуу жайын, 1924-ж. ∆огорку артилл. мектебин ж-а 1929-ж. јскер-тех. академи€-ны бүтүргөн. 1929-46-ж. ћосквадагы ƒзержинский атн. артилл. академи€-да окутуучу (1938-жылдан проф. ), 1946-ж. ———– ∆ќ√. билим берүү министрине орун басар, 1953-жылдаж ћашина таануу ин-туна директор, 1957-63-ж. ———– »јЌџЌ “ех. илимдер бөлүмүндө акад. -секретарь. Ѕ-дун негизги эмгектери механикага ж-а аскер куралдарына арналган. Ёл аралык астронавтика академи€сына анык мүчө, ———– ћамл. сыйл. (1945), Ћениндик сыйл. (1960) лауреаты. Ѕеш Ћенин ордени, башка 5 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

ЅЋј∆≈¬— »» ≈вгений ¬икторович [23. 2(6. 3). 1884-ж. т. ]-колхоз өндүрүшүнүн новатору, ќдесса обл-нын  отовский р-нундагы √орький атн. к-здун звеновою (1948-63), 2 жолу —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1950, 1958), 1952-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1949-ж. 10 га а€нттын ар гектарынан 69, 2 ц жүгөрү алган.  ѕ——тин 20- ж-а 22-съезддерине делегат. ѕенсионер. 2 Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ЅЋјЌ » Ћуи ќгюст (1. 2. 1805-1. 1. 1881)- француз революционери, утопист-коммунист. 1814- 30-жылдагы, »юль рев-€сы (1830) ж-а »юль мо-нархи€сынын тушундагы респ-качыл демокр. кыймылга активдүү катышкан. 1835-39-ж. респ-качыл жашырын коомдорду ("Үй-бүлөлөр коому" ж. б. ) уюштуруп, аларга жетекчилик кылган. ѕариждеги көтөрүлүш басылгандан (1839-ж. 12-май) кийин өмүр бою түрмөдө олтурууга өкүм кылынып, 1848-жылдагы рев-€нын убагында бошонуп, рев-€чыл ишмердигин уланткан. 1848-ж. ѕариж демонстра-ци€сынан кийин 10 жылга кесилип, андан 1859-жылдагы мунапыз б-ча чыккан. 1861-65-ж. кайра камакта болуп, түрмөдөн качып чыгып (1865), Ѕрюсселде жашаган. 1870-ж. 30-окт€-брдагы көтөрүлүшкө активдүү катышкандыгы үчүн кайрадан өмүр бою түрмөгө өкүм кылынган. ѕариж  ом-мунасынын (1871) убагында,  омму-нага сыртынан мүчө болуп шайланганы м-н, түрмөдөн чыгарылган эмес. Өмүрүнүн акыркы жылдары да соң. ж-а демокр. иде€ларды пропаганда-лоону улантып, бланкисттерди парт, уюмга баш коштурууга умтулган. Ѕ. тарыхты идеалистчө түшүнүп, тап күрөшүн тааныганы м-н, пролетариаттын рев-€чыл ролун баалай билген эмес. ћарксизм-ленинизм классиктери Ѕ-ни революционер ж-а социализмдин тарапкери катарында жогору баалоо м-н, анын заговорчул тактикасын сындаткан.

ЅЋјЌ …«ћ - Ћ. ќ. Ѕланкинин көз карашын ж-а тактикасын жактоочу са€сий агым. Ѕланкисттер аз гана кишиден турган жашыруун иерар-хи€лык уюмду түзүүнү, ушул уюмдун капысынан куралдуу чыгуусу м-н бийликке жетүүнү көздөшүп, рев-€чыл ситуаци€нын бар-жогун эске алышпайт. Ѕланкисттердин мындай аракеттери (1839, 1870-ж. ѕариждеги көтөрүлүштөр) ордунан чыккан эмес. Ѕланкисттик тактика жумушчулардын аң-сезиминин өсүшүнө, маркстик соң. парти€лардын пайда болушуна жараша жоюлду.

јд. : Ћенин ¬. ». Ѕийликтин социалдык структурасы, перспективалар жана ликвидаторчулук жөнүндө, „ыг., кырг. 1-бас, 17-т. ; ошонуку, ћарксизм жана көтөрүлүш, ошондо эле, 26-т.

ЅЋјЌ »—““≈– - Ћ. ќ. Ѕланкинин көз карашы м-н тактикасын жалагандар. 1848-жылдагы рев-€ кезинде эң радикалдуу позици€да турушкан. ѕариж  оммунасынын убагында (1871) Ѕ.  оммунанын "көпчүлүктөр" советинин ичинде болушкан. –ев-€чыл чечкиндүү чараларды жүргүзүүнү жакташканы м-н соң. мүнөздөгү экон. реформалардын маанисин жеткире баалашпаган. ѕариж  оммунасы жеңилген соң, Ѕ. 1-»нтернационалга кирип, анын кийинки иш-аракетинде активдүү роль ойноткон. јлар »нтернационалЩ өздөрүнүн волюнта-ристтик тактикасын ж-а соң. төңкө-рүшкө багыт алууну таңуулоого да аракеттенишкен. Ѕирок  . ћаркс ж-а ‘. Ёнгельс тарабынан катуу сокку алышкан. 1872-ж. »нтернационалдан чыгып, "–еволюци€чыл  оммунаны" түзүшкөн. 1880-ж. мунапыз алышкан коммуначылар "Ѕорбордук революци€лык комитетти" (Ѕ– ) уюштурушкан. ¬уланжизмдин тушунда Ѕ. экиге бөлүнүп, ¬ай€н башкарган тобу бу-ланжизмге каршы күрөшкөн, 2-тобу (Ё. √ранже, Ё. –ош) буланжисттергө кошулуп, Ѕ– дан чыккан ж-а мындан көп узабай тарап кеткен. ¬ай€н өлгөндөн кийин (1915) бланкисттик агым жок болгон.

ЅЋј— –ќ ј, –ока Ѕлас (өз аты-жөнү - ‘рансиско ¬ильфредо   а л ь-дерио, 1908-ж. т. )- убанын жумушчу кыймылынын ишмери. 1929-жылдан профсоюздук кыймылга катышып,  уба коммунисттик парти€сына (  ѕ) өткөн.   ѕ ќрьентө провинци€лык комитетинин (1930), √авана шааркомунун секретары,   ѕ Ѕ га, са€сий бюросуна ж-а секре-тариатына мүчө (1933). 1934-61-ж.  омпарти€нын (1944-61-ж. элдик-соц. парти€) ген. секретары. 1961-жылдан  убанын Ѕириккен рев-€чыл уюмдарында,  убанын соң. рев-€сынын биримдик парти€сында жетекчи кызматта. 1965-жылдын окт€брынан   ѕ Ѕ нын, анын секретариатынын мүчөсү ж-а   ѕ Ѕ нын  онституци€лык комисси€сынын пред-ли. “еори€лык, са€сий эмгектердин, алардын ичинде " убадагы социализмдин негиздери" деген китептин (1943, орусча котормосу 1961-ж. чыккан) автору.

ЅЋј—“ќћ» ќ« (Blastomicosis)-айбандар терисинин ж-а ички органдарынын улаарма оорусу. ƒарт көбүнчө  анада, Ѕорб. ж-а “үш. јмерика, јзи€ ж-а ≈вропада таралган. ƒарттын негизги себептери - бир клет-калуу жөнөкөй грибоктор. Ѕул дартка көбүнчө адам ж-а ит чалдыгат. ∆ылкыда да кезигет (тажрыйба үчүн кой, маймыл, чычкан, доңуз чычканга жугузууга болот). Ѕ. м-н ички органдар ооруса, муун ж-а борб. нерв системасынын ооруларына мүнөздүү клиникалык белгилер байкалат. јл эми дарт теридей башталса, дененин ар кайсы жеринде каканак, чыйкан-га окшош шишик пайда болуп, жарылган соң, мал айыгып кетет. ƒарылоо чаралары иштелип чыга элек.

ЅЋ≈ЌЌќ–≈я (гр. blennos - былжыр ж-а rheo -агуу)-гонококктон көздүн былжыр кабыкчасыньщ ириңдеп кетүүчү катуу оорусу. Ѕ. жаңы төрөлгөн балдарда ж-а чоң кишилерде кездешет. Ѕалдарга төрөт учурунда оорулуу энесинен; чоң, кишилерге оорулуу адамдын колу, сүлгү д. у. с. аркылуу жугат. Ѕ-да көз шишип, кызарат, көздүн былжыр кабыкчасы калыңдап, андан ириң агат. ”багында дарыланбаса, көзгө конок конуп, ак басып көрбөй калууга болот. јлдын алуу үчүн жаңы төрөлгөн баланын көзүнө азот кычкыл күмүштүн 2%-түү эритмесин же пенициллинди там-чылатат.

ЅЋ≈‘ј–»“ (гр. blepharon-көз жап-кагы) - көз жапкактарынын сезгени-ши. Ѕ. - кеңири таралган өнөкөт оору. јл көбүнчө арык кишилерде, туберкул≈з ж-а аллерги€лык оорулар м-н ооруган балдарда зат алмашуунун бузулушунан пайда болот. Ѕ-тин жөнөкөй ж-а жаралуу түрү бар. ∆өнөкөй түрүндө көз жапкагынын жээги кызарып, шишип, кычышат, кирпик-тердин арасында какачка окшош нерселер чыгат. ћунун жаралуу түрү м-н ооруганда, кирпиктин араларын-да жара пайда болуп, ириңдейт. Ѕул тер бездерине ж-а кирпиктин түптө-рүнө тарап, кирпик түшө баштайт. Ѕ. эмнеден пайда болсо, дарылоо ошого карата жүргүзүлөт.

ЅЋ≈Ў…Ќ— »… —танислав ¬ладимирович (1919-ж. т., ѕишпек, азыркы ‘рунзе) - сов. химик, хими€ илимд. доктору (1963), проф. (1967).  ыргыз ——–инин эмг. сиң. ойлоп чыгаруучу-су (1975). “омск ун-тин бүтүргөн (1941).  ыргыз ——– »јнын ќрг. эмес ж-а физ. хими€ ин-туна директор (1958-62), 1962-жылдан ошол ин-т-тун директоруна орун басар. Ѕ. сейрек ж-а эң эле сейрек учуроочу элементтердин физ. хими€сын изилдеп,  ырг-ндагы минералдык сырьелор-дон, башка элемөнттерден аларды ажыратып алуунун принциптерин ж-а кендерди табуунун жаңы методдорун ачкан. “алаа шпаттарын, көмүртек ж-а кремнийлүү сланецтерди, фтор-луу карбонаттарды, составында цел-люлозасы бар заттарды комплекстүү иштетүүнүн жаңы технологи€сын, магниттик эмес кендерди байытууг нун, металлдарды хим. жол м-н ана-лиздөөнүн методдорун иштеп чыккан. "Ёмгектеги каармандыгы үчүн" медалы м-н сыйланган. „ью. : ’ими€ берилли€, ‘р., 1955 (совм. с др. ); ’ими€ инди€, ‘р., 1958 (совм. о ¬. ‘. јбрамовым); ќ всаливании органических веществ, ‘р., 1967.

ЅЋ»Ќƒј∆ (фр. blindage; blinder - калкалап жабуу дегенден) - өздүк составды пулеметтун, артиллери€нын, мином≈ттун огунан, напалмдан ж-а массалык кыргын салуучу куралдан коргоочу жай (жертөлө). Ѕ. темир-бетон, жыгач, таш, топурак, ө. ж. кон-струкпи€ларынан жасалат. Ѕ. 1-жолу —евастополь коргонуусунда (1854- 55) колдонулган. Ѕиринчи (1914-18) ж-а 2-дүйн. (1939-45) согуштардада Ѕ. көп курулган.

ЅЋ»÷“”–Ќ»– -кыска мөөнөттө тез өткөрүлүүчү мелдеш. Ѕ. б-ча өткөрүлгөн спорттук оюндун убакыты кыскартылат (мис, футбол, кол топ, хоккей, баскетбол); оюндарда очко-лордун саны кемитилет (мис, волейбол, теннис). Ѕ. шахмат ж-а дойбу б-ча да өткөрүлөт.

ЅЋќ  јлександр јлександрович [16(28). 11. 1880. ѕетербург -7. 8. "1921, ѕетроград] - орус акыны. ƒвор€н үй-бүлөсүндө туулган. ѕетербург ун-тинин тарых-филол. ф-тетин бүтүргөн (1906). јл 5 жашынан ыр жаза баштаган. „ыг-лыгынын алгачкы учурунда акын ¬л. —оловьевдун иде€лык таасиринде жүргөн. Ѕул анын "јсылзаада а€л жөнүндө ыр" деген китебинен да байкалат. 1903-жылдан баштап Ѕ-тун поэзи€сына социалдык темалар кире баштайт. Ѕиринчи орус рев-€сы (1905-07) Ѕ-тун көз карашы м-н чыг-лыгына жаңыча багыт берди. јнын чыг-ларында рев-€ бороонун алдын ала туюу ("Ёркин ойлор", 1907; " уликов талаасында", 1908; "∆аза" поэмасы, 1910-21), манчыркаган "ток курсактар" дүйнөсү м-н бурж. турмуштун ыплас жактарын жек көрүү сезими ("Ўаар", 1904-08; " оркунучтуу дүйнө", 1909-14) улам күчөй берет. Ѕ-тун баралына жеткен поэзи€сы мистикалык-романтикалык символдордон арылып, конкреттүү-турмуштук мазмун, филос. терең сапат алат. Ѕуга анын "»тали€ ырлары" (1909), "√үл менен табыт" (1912- 13), "Ѕулбул багы" (1915) деген поэтикалык чыг-лары мисал. јл ”луу ќкт. соң. рев-€сын кубануу м-н тосуп алган. "»нтеллигенци€ жана –еволюци€" (1918) деген макаласында рев-€ны колдоого чакырат. Ѕ. ќк-т€брдан кийинки ырларында ж-а "ќн эки" (1918) поэмасында кулап бараткан эски дүйнөнүн далбасасын, анын жаңы дүйнө м-н кагылышын көрсөткөн. Ѕлок - "Ѕейтааныш", "Ѕалаганчик", "ј€нттагы король" (баары 1906-ж. жазылган) белгилүү пьеса-лардын, иск-во м-н ад-ттын түрдүү маселелерине арналган көптөгөн сын макалалардын, очерктердин автору. јнын чыг-ларына ички драматизм, филос. интеллектуалдуулук, конф-ликттердин курч коюлушу, назик лиризм мүнөздүү. џрлары дүйнөнүн көп тилдеринде басылып чыккан. Ѕ-тун айрым чыг-лары кыргыз тилине которулган. „ыг. : —обр. соч., т. 1-12, Ћ., 1932-36; “анд. ырлар жана поэмалар, ‘р., 1974.

јд. : ∆ирмунский ¬. ћ., ѕоэзи€ ј. Ѕлока, ѕ., 1922; ќрлов ¬л., јлександр Ѕлок, ћ., 1956.

ЅЋќ  ∆ан –ишар (1884-1947) - француз жазуучусу, коомдук ишмер. ‘ранци€ компарти€сына мүчө (1921). "ј300лор" (1910) пьесасын, "Ћеви" (1912) аңгемелер жыйнагын жазган. Ѕ. ќкт. рев-€сынын тарапкери болгон. –. –оллан м-н бирге "Ёроп" аттуу прогрессчил журналды негизде-ген (1923). Ѕ. - бурж. коомдогу оор турмушту сүрөттөгөн "∆үк ташуучу пароходдо" (1924), " урд түнү" (1925), "∆ер жаңгагы менен банан-дар" (1929) аттуу документ повест-тердин, иск-во м-н коомдун карым-катнашын изилдөөгө арналган "ћадани€ттын жаралышы" (1936) эмгегинин автору. јнын "ћосква - ѕариж" (1947) аттуу китеби ж-а сүйлөгөн сөздөрүнүн жыйнагы ("ќккупаци€-ланган ‘ранңи€дан куралданган ‘ранци€га чейин", 1949) чыгып, бул китеп “ынчтыктын јлтын медалына татыктуу болгон (1950).

јд. : јрагон Ћ., ∆. -–. Ѕлок, —обр. соч., т. 10, ћ., 1961.

ЅЋќ »Ќ√-√≈Ќ≈–ј“ќ–- мезгили м-н кайталанып туруучу аз убакыттык импульсту пайда кыла турган, терең тескери байланышы бар бир лампа-луу же бир транзистордуу генератор. Ѕ. -г-до күчтүү оң тескери байланыштын бардыгы импульстун башталып улам күчөшүндө ж-а басаңда-шында электрондук лампадагы токтун күчүн тез көбөйтүп ж-а азайтып турат. »мпульстун узактыгы (0, 05- 25 мксек) конденсатордун зар€дда-луу убакыты ж-а трансформаторлор-дун параметрлери м-н, ал эми им-пульстардын аралыгындагы убакыттын узактыгы конденсатордун резистор аркылуу разр€ддалуу убакыты м-н аныкталат.  онденсатордун сыйымдуулугун өзгөртүү м-н импульстун узактыгын жөнгө салууга болот. Ѕ. -г. өзү термелме ж-а сырттан башка импульс термелтүүчү болуп айырмаланат. Ѕ. -г. импульстук техникада, теле көрсөтүүчү ж-а ра-диолокац. түзүлүштөрдө, жыштык бөл-гүчтөрдө колдонулат.

ЅЋќ’»Ќ Ќиколай Ќиколаевич [21. 4(4. 5). 1912-ж. т. ]-сов. хирург-онколог, ———– мед. »јнын президенти (1960-68) ж-а акад. (1960). 1948-жыл-дан  ѕ——тин мүчөсү. Ѕ. √орький мед. ин-тун (1934) бүтүргөн, ошол ин-ттун проф. (1947). ———– мед. »јнын Ёкс-перименттик ж-а клиникалык онкологи€ ин-туна (1952) директор. јнын онкологи€, аскердин талаа хирурги€-сы, пластикалык ж-а калыбына келтирүүчү хирурги€, травматологи€, мед. илиминин уюштуруу иштери ж-дө көп эмгектери бар. јл карын, көтөн чучук ж. б. мүчөлөрдүн рак оорусунда жасалуучу пластикалык одераци€нын өзгөчө методун ачкан. Ѕ-дин "“ери пластикасы" деген монографи€сы (1955) ———– мед. »јнын Ќ. Ќ. Ѕурденко атн. сыйлыгына арзыган. Ѕ. рак оорусуна каршы эл аралык союздун президенти (1966), ѕольша »јга мүчө, Ќью-…орк »јга анык мүчө. ———– ∆ќ√. —оветинин (7- 8-шайл. ) депутаты. Ёки Ћенин ордени,  ызыл ∆ылдыз ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ЅЋёћ»Ќ√, блуминг - массасы 12 т ж-а андан да ашык келген жоон болот уютмасын кысып, сомдоп блюм-га (туурасынан кесилишинин бир жагы 140 мм ден ашык келген квадрат формасындагы 4 кырдуу устун) ай-ландыруучу кубаттуу ж-а жог. өндүрүмдүү прокат станы. Ѕессемердик болот куймаларын кысып сомдоого арналган 1-үч валдуу трио-станын ј. ’оллей (ј Ў) 1871-ж. колдонгон. ———–де Ѕ. 1931-жылдан бери да€рдалып, сов. биринчи Ѕ. 1933-ж. ћакеевка металлурги€ з-дунда орнотулган. Ѕ. сомдоочу Ѕалдардын диаметрине карата мүнөздөлүп, анын бир клет-түү (2 валдуу реверсивдүү дуо-стан ж-а 3 валдуу реверсивсиз трио-стан), коштолгон (дуо-клеттен экөө удаалаш орнотулган) түрлөрү пайдаланылат. Ѕир Ѕ-дин составына жумушчу клеть, электр кыймылдаткычтар, сомдоочу валды кыймылга келтирүүчү механизмдер кирет. ћеталлурги€ з-дунда Ѕ. болот эритүүчү ж-а заго-товканы сомдоочу цехтердин ортосундагы звено катары эсептелет.

ЅЋёћ»Ќ√-—ЋяЅ»Ќ√ - оор металл уютмаларын жалпак кылып сомдоп, жука тунуке да€рдоочу жө туурасынан кесилиши тегерек, квадрат формасындагы профилдүү штанга, устун, рельс жасала турган заготовкаларга (блюмдарга) айландырып, сомдоочу универсал прокат станы. Ѕ. -с. сорттуу прокат ж-а тунуке жасоочу з-ддо колдонулат. Ѕ. -с-дин механизмдеринин жайланышы негизинен блюминг-ге окшош, бирок Ѕалдарынын жумушчу участокторунун узундугу м-н жог. валдын көтөрүлүү бийиктиги бир кыйла чоң келет. «аготовканы 90∞ка оодаруучу аппараттар Ѕ. -с-дин 2 жагында жайланышкан. —л€бдарды кесүүчү кайчынын кесүү күчү блю-мингдеги кайчыга салыштырганда бир кыйла жогору болуп, 30 ћн го (3000 тк) жетет.

ЅЋё’≈– ¬асилий  онстантинович (19. 11. 1890-9. ». 1938)-сов. аскердик ж-а парт, ишмер. —ов. —оюз. ћаршалы (1935). 1916-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ярослав губ-да дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. ∆умушчуларды иш таштоого чакыргандыгы үчүн түрмөгө камалган. 1-дүин. согушка катышкан. 1915-ж.  азанда, —ормоводо слесарлык кылган. 1917-ж. ‘евр. рев-€сынан кийин —амара парт, уюмунун чечими б-ча солдаттардын арасында рев-€чыл иш жүргүзүү үчүн —амара-дагы 102-запас полкуна ыкты€рдуу кирет. —амарада —овет бийлигин орнотууга активдүү катышат, но€брдын а€гында „ел€бинскиге кызыл гвард. отр€дга комиссар болуп жиберилет, адегенде ревкомдун, 1918-ж. мартта —оветке пред-ль болуп шайланат. ƒу-товдун бандасына каршы күрөшөт. „ехосл. корпустун козголоңунан кийин ќренбургдун жанында курчоодо калган сов. аскерлерге башчы болуп, ”ралда (1500 км) баатырдык рейд жасайт да, сент€брда «- ызыл јрми€га кошулат. «-јрми€га командачылык кылып,  олчактын аскерий талкалайт. 1920-ж.  аховканы коргоого, ѕерекошу алууга катышат. 1921-22-ж. џ. „ыгыш Ёл –есп-касынын аскер министри, Ёлдик рев-€чыл аскерлерине башкы командачы, јскердик советине мүчө; арми€ны кайра түзүүгө ж-а Ѕолочаевскинин жанында ак гварди€чыларды талкалоого жетекчилик кылган. 1924-27-ж. √уанчжоуда-гы ( антон)  ытай рев-€чыл өкмөтүнүн алдында башкы аскердик кеңешчи болуп турган. 1929-38-ж. џ. „ы-гыштагы  ызыл “уулуу атайын арми€га командачы, 1929-ж. совет-кытай чатагы чыкканда, кытай милитарист-терин талкалоого ж-а џ. „ыгышта кубаттуу коргонууну түзүүгө жетекчилик кылган. Ѕ. таланттуу ж-а эрктүү, өтө мээнеткеч, мээримдүү аскер жетекчиси болгон. ѕарти€нын 17-съездинде (1934) ¬ ѕ (б) Ѕ нын мүчөлүгүнө кандидаттыкка шайланган. 1921-24-ж. ЅЅј тын, 1930-38-ж. ———– Ѕј тын мүчөсү, ———– ∆ог. —оветинин (1-шайл. ) депутаты. ¬. биринчи болуп  ызыл “уу ж-а  ызыл ∆ылдыз ордендерин алган, кийин Ћенин ордени ж. б. ордендер м-н сыйланган. „ыг. : —татьи и речи, ћ., 1963.

ЅќЅ–ќ¬ ¬севолод ћихайлович (1. 12. 1922-ж. т. ) - сов. спортсмен (футболчу, хоккейчи), спортко эмг. сиң. мастер (1948), ———–дин эмг. сиң. трене-ри (1967), —ов. јрми€нын офицери. 1953-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ———–дин 1945-46-ж. топ м-н ойнолуучу хоккей, 1946-48-ж. футбол, 1948-49, 1950-52, 1955-57-ж. шайба м-н ойнолуучу хоккей б-ча дүйнөнүн (1954, 1961), ≈вропанын (1954-56),  ышкы ќлимпиада оюндарынын (1956, шайба м-н ойнолуучу хоккей) бир нече жолку чемпиону. Ўайба м-н хоккей ойноо б-ча дүйн. чемпионатта (1954) мыкты чабуулчу катары бааланган. Ѕ. Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ЅќЅ–”…— -Ѕ——–дин ћогил≈в обл-на караштуу шаар. Ѕерезина д-да-гы пристань.  алкы 138 миң (1970). Ўоссе ж-а т. ж. тоому, фанера-жыгач иштетүү комбинаты, мебель чыгаруучу ф-калар ж-а машина куруучу з-д-дору бар. ’ими€ (резина ж-а авто-моб. шиналары) жеңил ж-а тамак-аш ө. ж-лары өнүккөн.  урулуш материалдары чыгарылат. –езина ө. ж. ж-а токой чарбасына адис да€рдоочу техникумдар, 3 театр ж-а край таануу музейи бар.

Ѕќ¬≈–…Ќ - өсүмдүк зы€нкечтерине каршы пайдаланылуучу биол. препарат. Ѕоз порошок. Ѕ. колорад коңузу, алма ж-а магалеб күбөлөрүнө ж. б. зы€нкечтергө каршы колдонулат. 0, 5- 0, 75 кг препарат сууга ж. б-га эрити-лип, 1 га а€нтка чачылат. ƒа€р эритме-ни 1 саатта пайдалануу керек.

Ѕќ√ј« ≈» ј–’»¬»-Ѕайыркы ’етт мамлекетинин эски борбору ’аттусас-тын ордуна салынган Ѕогазк≈й (“урци€да) ш-нан табылган архив. јнда көбүнчө хеттче жазуусу бар 15 миңден ашуун чопо буюм сакталган. —а€сий ж-а тарыхый мазмундагы кээ бир тексттер аккад тилинде, ал эми риту-алдык текст үзүндүлөрү Ѕайыркы  . јзи€нын башка байыркы тилдеринде жазылган. Ѕ. а-де падышалык аннал-дар, хроникалар, указдар, бүтүмдөр, падышалардын тизмеси, дипл. каттар, закон маалыматтары, сот токтомдору, диний тексттер, шумер-аккад-хетт сөз-дүктөрү ж. б. бар. јлардын көпчүлүгү б. з. ч. 14-13-к-га таандык. Ѕ. а-н 1906-12-ж. √. ¬инклер таап, археол. казууларды жүргүзгөн. јзыр да изилдөөлөр жүрүп жатат.

Ѕќ√ј“џ–ќ¬ ј - џсык- өл обл-нын ∆ети-Өгүз р-нундагы Ћипенка сель-советине караштуу кыштак. ‘рунзе атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору ѕокровкадан 28 км чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 210 км.  алкы 858 (1972). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, төрөт үйү, медпункт бар.

Ѕќ√ƒјЌќ¬ (өз аты-жөнү - ћалиновский) јлександр јлександрович [10(22). 8. 1873-7. 4. 1928] - орус идеалист философу, экономисти, са€сий ишмери, илимпоз-таби€т таануучу. ’арьков ун-тинин мед. ф-тетин бүтүргөн (1899). 1896-жылдан с. -д. парти€нын мүчөсү. 1903-жылдан боль-шевиктерге кошулган. –—ƒ–ѕнин 3-, 4-, 5-съезддеринде Ѕ га шайланган. ”шул мезгилде эле Ѕ. м-н ¬. ». Ћениндин ортосунда теори€лык пикир келишпестиктер пайда болуп, 1909-ж. фракци€чыл иш-аракети үчүн парти€дан чыгарылган. Ѕ. марксизмди реви-зи€лоого аракет кылып, "коомдук бытие биринчи, коомдук аң-сезим экинчи" деген маркстик жобону эскирди деп, аны "коомдук бытие м-н коомдук аң-сезим бирдей" деген субъективдүү идеалисттик жобо м-н алмаштырууга далалаттанган. ¬. ». Ћенин "ћатериализм жана эмпириокритицизм" деген эмгегинде Ѕ-дун идеалисттик көз караштарын ашкереле-ген. Ѕ. ќкт. рев-€сынулуу жеңиш деп эсептесе да, анын түпкү маңызын түшүнө алган эмес. 1918-ж. ѕролеткульт-тун идеологу болгон, 1921-жылдан геронтологи€ ж-а гематологи€ жагынан ил. изилдөө иштерин жүргүзгөн. Ѕ. дүйнө жүзүндө 1-кан куюу ин-тун (јзыркы Ћенин ордендүү Ѕорб. гематологи€ ж-а кан куюу ин-ту) уюштурган ж-а ага директор болгон. јл кан куюу б-ча өзүнө тажрыйба жасоодо каза болгон.

Ѕќ√ƒјЌќ¬ —емен »льич [17(29). 8. 1894-12. 3. I960]-бронетанкалык аскер маршалы (1945), эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (1944, 1945). 1942-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1915-жыл-дан арми€да, 1-дүйн. согушка катышкан, прапорщик (1917). 1918-жылдан —ов. јрми€да. ћосквадагы жог. ас-кердик-пед. мектепти (1923), "¬ыстрел" курсун (1930), јскер академи€-сындагы механикалаштыруу ж-а мо-торлоштуруу курсун (1936) бүтүргөн. ”луу јта ћек. согушта танкалык аскерлерге командачы.  орсунь-Ўев-ченко, Ѕелорус, ¬исла-ќдер, „ыг. ѕомерани€ ж-а Ѕерлин операци€лары-на катышкан. 1956-жылдан отставкада. ———– ∆ќ√. —оветине (2-4-шайл. ) депутат. Ћенин ордени, 4  ызыл “уу, 1-2-дараж. —уворов ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕќ√ƒјЌќ¬ј ћедине »скандеровна (1908-1962)-орус совет ад-тчысы, ќ. јзи€ ж-а  аз-н элдеринин ад-тта-ры б-ча көрүнүктүү адис. 1942-жыл-дан  ѕ——тин мүчөсү. “ашкенде ќ. јзи€ ун-тинин чыгыш таануу ф-тетин (1932), ———– Ѕорб. аткомунун алдындагы ”луттар ин-тунун аспирантура-сын (1935) бүтүргөн. Ѕ-нын ил. иштеринин көбү кыргыз ад-ты м-н байланыштуу. ќрус тилинде кыргыз ад-ты-нын туңгуч очеркин, улуу акын “октогулдун өмүрү ж-а чыг-лыгы ж-дө ил. монографи€ (1960) чыгарган; рев-€га чейинки ырчылар поэзи€сынын ж-а кыргыз совет ад-тынын тарыхы м-н теори€сына байланыштуу көп макалалар жазган; кыргыз жазуучуларынын орусча чыккан жыйнактарын редакторлоого катышып, алардын бир даарына баш сөз жазган. Ѕ. кыргыз ил. кадрларын тарби€лоодо да көп эмгек сиңирген. „ыг. ;  ыргыз адаби€тынын очерктери, ‘р., 1943;  иргизска€ литература, ћ., 1947; “октогул, ћ., 1959; »стори€ литературы народов —редней јзии и  азахстана, ћ., 1960; ќб эпосе народов —оветского ¬остока, ћ., 1960; ќб особенност€х киргизского героического эпоса "ћанас", ћ., 1961; —оциалистический реализм в литературах народов ———–. —б., ћ., 1962;

Ѕќ√ƒ≈— ќ »ль€ “рофимович (20. 4. 1923-ж. т. )-сов. график, ———– эл сүрөтчүсү (1963). 1968-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Ћенинграддагы ». Ѕ. –епин атн. сүрөт, скульптура ж-а ар-хит, ин-тун бүтүргөн (1951). 1953-жылдан ћолд. ——–инде иштейт. јл - ј. — ѕушкиндин "÷ыгандары-на" (кара акварель, 1956), молдаван эл балладасы "ћиорицага" (акварель, темпера, 1966) жазылган лирикалуу, чыңалыңкы эмоци€луу иллюстраци€-лардын, "ћенин мекеним" (1961-63) деген түстүү линогравюралар сери€-сынын автору. Ѕ. ћолд. ——– ћамл. сыйлыгын алган (1966), Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

Ѕќ√ƒќ-√Ё√ЁЌ, Ѕогдо-хан (монг. Ѕогдо - абдан касиеттүү, ыйык; ге-ген - жарык) - ћонголи€дагы лама чиркөө башчысына бериле турган титул. Ћамаизм дини үстөмдүк кылган кезде (17-к-дын ортосу) кабыл алынган. 1641-ж. ”ндур-гэгэн биринчи Ѕ. -г. болуп жары€ланган. “ышкы ћонголи€ автономи€ болуп турган мезгилде (1911-19) соңку (сегизинчи) Ѕ. -г. „жебпзундамба-хутухта (1870- 1924) анын теократи€лык башкаруусу болгон. ћонгол эл рев-€сынан (1921) кийин анын укугуна чек коюлган (чечүүчү роль элдик өкмөттүн колунда болгон). 1924-ж. ал өлгөндөн кийин ћонголи€ элдик респ-ка болуп жары€ланды.

Ѕќ√≈ћ»я (Boiohaemum - бойилер өлкөсү) - 1) „ехи€ мамлекети түзүлгөн терр-€нын алгачкы аты; 2) √аб-сбургдар импери€сына кирген 1526- 1918-жылдагы „ехи€нын (нем. Boh-men) офиц. аталышы.

Ѕќ√ќ  (адамда) - калкан безинин чоңоюшу. Ѕ. көбүнчө организмде йоддун жетишсиздигинен пайда болот. јр түрдүү жерлерде эндогендик (ички) себептерден организмде йоддун аздыгынан спородикалык Ѕ. кездешет.  ээ бир биогеохим. провин-ци€лардагы абада, сууда, топуракта, тамак-ашта йоддун жоктугунан энде-ми€лык Ѕ. жолугат. Ѕул түрү бардык өлкөлөрдө кездешет.  ырг-нда элдин 36% деэндеми€лык Ѕ. болгон. 1955-ж-дан ага каршы жүргүзүлгөн иш ча-ралардан кийин азыр 18, кээ бир р-ндордо 5-8 % кө төмөндөдү. ќорунун белгилерине калкан безинин чоңоюшу кирет. „оңдугу б-ча 5 баскычтан турат. 1-3-баскычтагы Ѕ-ту йоддуу дарылар, 4-5-баскычын операци€ жолу м-н дарылайт. Өз убагында да-рыланбаган Ѕ-тун 8-12% рак оорусуна айланып кетиши мүмкүн. Ёнде-ми€лык Ѕ-ту тузга йод кошуп ичүү ж-а йод препараттары м-н жоюу керек.

Ѕќ√ќЋёЅќ¬ Ќиколай Ќиколаевич [8(21). 8. 1909-ж. т. ]-сов. физик-теоретик ж-а математик, ———– »јнын (1953; мүчө-корр. 1946), ”——– »јнын (1948) акад., —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1969). 1965-ж. ƒубнадагы €дрону изилдөө б-ча бирикме ин-тка директор. Ѕ. матем. анализде жакындатып эсептөө методу, матем. физика, сызыктуу эмес механиканын асимптота-лык методу, динамикалык система теори€сы, статистикалык физика ∆-а талаанын квант теори€сы б-ча ил. иштерди жүргүзгөн. „ет өлкөлүк бир нече академи€га мүчө. ———– ∆ог. —оветинин (7-8-9-шайл. ) депутаты. ———– ћамл. (1947, 1953) ж-а Ћениндик сыйл. (1958) лауреаты. 5 Ћенин ордени, башка 4 орден ж-а медалдар м-н сыйланган. „ыг. : Ќовый метод в теории сверхпрово-водимости, ћ., 1958 (соавтор); ќсновы аксиоматического подхода в квантовой теории пол€, ћ., 1969 (соавтор).

јд. : Ѕоголюбов Ќ. Ќ. (к шестидес€тилетию со дн€ рождени€), "”спехи математических наук", 1969, “. 24, 8, 4 (148),

Ѕќ√ќЋёЅќ¬ Ќиколай —еменович - (1905-ж. т., ћосква ш. )-коомдук ж-а парт, ишмер.  ызматчынын үй-бүлөсүнөн. 1925-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1924-25-ж. кызыл үй башчысы, ¬Ћ —ћ укомуна инспектор. 1925-28-ж. ¬ ѕ (б) ¬олоколамск укомунда иштейт. 1928-32-ж. ћоскванын ө. ж. ишканаларында иштеп жүрүп, жумушчу ф-тетин бүтөт. 1932-34-ж. механика-машина куруу ин-тунда окуган. 1934-ж.  араганда обл-дагы эт-сүт с-зунун са€сий бөлүмүнө башчы. 1936-38-ж.  аз-н  ѕ(б)  еллеров-ский ж-а Ўучинский райкомунун биринчи секретары, кийин “үн.  аз-н обкомунун үчүнчү секретары. 1939- 45-ж.  аз-н  ўб) Ѕ нын үчүнчү, —емипалатинский, јлматы, „ыг.  аз-н обкомунун биринчи секретары. 1945-жылдын июлунан 1950-жылдын июлу-на чейин  ырг-н  ўб) Ѕ нын биринчи секретары. ———– ∆ог. —оветинин (2-3-шайл. ),  азак ——– ∆ог. —оветинин (1-шайл. ),  ырг. ——– ∆ог. —оветинин (2-шайл. ) депутаты. Ёки Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу, 1-дараж. јта ћекендик —огуш ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕќ√ќћќЋ≈÷ јлександр јлександрович [12(24). 5. 1881-19. 7. 1946]- сов. патофизиолог ж-а коомдук ишмер, ———– »јЌџЌ акад. (1932) ж-а вице-президенти (1942), ”——– »јнын (1929), Ѕ——– »јнын (1939), ———– мед. »јнын (1944) акад., √——– »јнын ардактуу мүчөсү (1944). –—‘—–дин илимге эмг. сиң. ишмери (1935), —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1944). 1906-ж., ќдессадагы Ќовороссийск ун-тин бүтүргөн. 1911-25-ж. —аратов ун-тинин, 1925-31-ж. 2-ћосква ун-тинин мед. ф-тетинин проф. 1928-31-ж. √ематологи€ ж-а кан куюу ин-тунун директору, 1930-46-ж. ”——– »јнын президенти; ошол эле мезгилде ”——– »јнын Ёксперименттик биол. ж-а патологи€,  линикалык физиол. ин-ттары-нын директору. Ѕ-тин эмгектери пато-логи€лык физиологи€, эндокринологи€, вегетативдик нерв системасы, онкологи€ ж-а өмүрдү узартуу маселелерине арналган. јл организмге кан кушунун таасири ж-а канды узакка сактоо ж-дөгү иштерге жетекчилик кылат. ———– ∆ог. —оветинин (1-2-шайл. ) депутаты. ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1941), 2 Ћенин ордени, башка 2 орден ж-а медалдар м-н сыйланган. јд. : — ир о т ини н Ќ. Ќ., ј. ј. Ѕогомолец, ћ., 1967.

Ѕќ√ќ–ќƒ»÷ »Ќ ¬асилий јлексеевич [7(19). 4. 1857-23. 12. 19411-сов. тилчи.  азань ун-тинин проф. ж-а ———– »јнын мүчө-корр. (1915). Ѕ. - Ѕодуэн де  уртенэнин шакирти. јл негизинен жалпы тил илими, эксперименттик фонетика, индоевроп. тилдердин салыштырма грамматикасы, орус, слав€н, балтика, роман, герман ж-а түрк тилдери б-ча изилдөөлөр жүргүзгөн. Ѕ. 1-болуп адамдардын сүйлөөеүндөгү үндөрдү эксперимент жолу м-н изилдеп чыгып, –осси€да ( азань ун-тинде) эксперименттик фо-нет. лаборатори€сын негиздеген. "ќрус тилиндеги басым түшпөгөн үндүүлөр" (1884), "ќрус адабий сүйлөө речине карата колдонулган эксперименттик фонетиканын курсу" (1917), "ќрус тилинин фонетикасы" (1930), "ќрус грамматикасынын жалпы курсу" (1935) деген ил. эмгектердин автору. јл "“атар жана түрк тил илимине киришүүдөгү этюддар" (1933), "“үрк тилдерине байланыштуу татар тилинин кириш бөлүмү" (1934), "“атар тил илиминин ил. маселелери жөнүндө" (1935) ж. б. эмгектери м-н түрколог катары да белгилүү. „ыг. : ¬ведение в татарское €зыкознание в св€зи с другими тюркскими €зыками, 2 изд.,  азань, 1953.

Ѕќ√ќ“ј, —анта-‘е-де-Ѕогота -  олумби€нын борбору. „ыг.  ордильердин бат. капталындагы өрөөндө, 2600 м бийиктикте жайгашкан.  алкы 2663 миң (шаар айланасы м-н, 1972). “. ж., шоссе ж-а аба жолдорунун тоому. ћаанилүү экон., са€сий ж-а маданий борбор. “амак-аш, токуу, хими€, тигүү, бут кийим, электр тех. ж. б. ишканалары бар. Ѕ-ны 1538-∆. испандыктар негиздеген. 1598-ж. испан генерал-капитандыгы-нын, 1738-жылдан ∆аңы √ранада ви-це-королдугунун борбору. 1819-ж. — Ѕоливардын жетекчилиги м-н ис-пандардын үстөмдүгүнөн бошотулган. 1866-жылдан  олумби€ –есп-канын борбору. Ѕ-да Ѕоливар а€нтында собор (1572-1610), —анто-ƒоминго, —ан-‘ранциско, —ан-»гнасио чиркөөлөрү, ун-т ж. б. жогорку окуу жайлары, бир нече музейи бар.

Ѕќ√ќ”“ƒ»Ќќ¬ јлаутдин ћахмудович (1911-1970)- сов. философ, фи-лос. илимд. доктору (1951), профессор (1952), “ажик ——– »јнын акад. (1953), “ажик ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1961). 1941-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. —амаркандагы Өзбек педагогика академи€сын бүткөндөн кийин (1931) маркстик-лениндик филос. б-ча ил. -пед. иштерди жүргүзөт. 1950-61-ж. “ажик ——– »јнын филос. секторуна башчы, 1955-62-ж. “ажик ун-тинде филос. кафедрасына башчы, 1962-70-ж. “аж-н  ѕ Ѕ нын алдындагы ѕарти€ тарыхы ин-туна директор. ‘еодализм доорундагы тажик ж-а араб филос. тарыхы, ќ. јзи€ нарт. уюмдарынын тарыхы б-ча эмгектердин автору. Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган. „ыг. :   вопросу о консолидации таджикской нации, —талинабад, 1957; ќчерки по истории таджикской философии, ƒуш., 1961; ћатериалы по истории  омпартии “аджикистана (—борник), ƒуш., 1963.

Ѕќ√”—Ћј¬— »… ¬ойцех (9. 4. 1757- 23. 7. 1829)-пол€к акт≈ру, режиссер, драматург ж-а театр ишмери. ѕоль-шанын драма ж-а муз. театрларына негиз салгандардын бири. 1762-70-ж. ¬аршавада окуган. —ахналык ишин 1778-жылдан баштаган. 1785-ж. ѕоль-шанын, √алици€нын, –осси€нын бат. губерни€ларынын шаарларына гаст-ролго барган. Ѕ. опералык ж-а драма-лык спектаклдерде бирдей ойногон, Ўекспирдин пьесаларынан  ороль Ћир м-н √амлеттин, —альеринин "јк-сур" операсында јксурдун ролун аткарган. 1811-жылдан "ƒрама мектебинде" педагог болуп иштеген.

Ѕќƒ≈Ќ  ӨЋҮ -јльпынын түндү-гүндөгү көл. 395 м бийиктикте, √‘–, Ўвейцари€ ж-а јвстри€нын чек арасында жайгашкан. ј€нты 538 км2, туурасы 14 км, уз. 63 км. Ёң терең жери 252 м. ∆ээгинин көпчүлүк бөлүгү дөңсөөлүү келип, түш. -чыгышы бийик, аскалуу. Ѕ. к. аркылуу –ейн д-сы агат. Ѕаалуу балыктар (форель, налим) бар.  еме жүрөт. „оң шаарлары ж-а курорттору:  онстанц, ‘ридрихсхафен, Ћиндау (√‘–), Ѕре-генц (јвстри€).

ЅќƒЋ≈– Ўарль (1821-1867) - француз акыны. „ыг-лары 1840-жылдан жары€лана баштаган. "1845-жылдагы салон" (1845), "1846-жылдагы салон" (1846) брошюраларынын автору. 1848-жылдагы рев-€га катышып, реакци€чыл романтиктерге ж-а "ѕарнас" тобунун теори€ларына каршы чыккан. Ѕ. 50-жылдардын орто ченинде “. √отьенин, Ё. ѕонун, парнасчылардын ("—улуулук" сонети, 1857) таасиринде жүргөн. Ѕ. "»ңир", "“аң" деген ырларында эмгекчи эл м-н бактысыз-дарга тилектеш экендигин билдирет. Ћуи Ѕонапарттын көңтөрүшү Ѕ-дин социалдык прогресске болгон ишеничин арсарланткан ("∆амандык гүлдөрү", 1857). Ѕ. айрыкча "Ёстетикалык сейректик" (1868) жыйнагы ж-а "јйрым француз карикатуристтери" (1857-58), "Ёжен ƒелакруанын өмүрү жана чыгармачылыгы" (1863) деген очерктери м-н көрөгөч сынчы катары да таанылган.

јд. : »стори€ французской литературы, т. 2, ћ., 1956.

Ѕќƒќ - жылкы, уй, топоз ж-а төөнүн жалпы аты.

Ѕќƒ”ЁЌ ƒ≈  ”–“≈ЌЁ »ван јлександрович [1(13). 3. 1845-3. 11. 1929] - орус-пол€к тилчиси, слав€н, индоев-ропа ж-а шалпы тил илими б-ча адис;  азань, ѕетербург лингв, мектептеринин негиздөөчүсү.  азань (1875- 83), ёрьев (азыркы “арту, 1883-93),  раков (1893-99), ѕетербург (1900- 18), ¬аршава (1918-19) ун-ттеринин проф.  раков »јнын акад. (1887) ж-а ѕетербург »јнын мүчө-корр. (1897). Ѕ. де  -нин негизги эмгектери фонет. алмашуулар м-н фо€еманын теори€лык түзүлүшүнө арналган. јл изилдөөлөрдө синхрони€ м-н диахрони€ ажыратуу принциби сакталып, тилдин өнүгүшүндөгү айрым закон че-немдер аныкталган. Ѕ. де  . - орус ж-а пол€к тили, түш. слав€н диалек-тологи€сы б-ча баалуу эмгектердин автору. Ѕ. де  . ¬. ». ƒалдый "јзыркы улуу орус тилинин түшүндүрмө сөздүгү" аттуу эмгегин редакторлон, аны жаңы материалдар м-н толуктаган (3-бас. 1903-09; 4-бас. 1912-14). „ыг. : »збр. труды по общему €зыкознанию, т. 1-2, ћ., 1963.

јд. : ». ј. Ѕодуэн де  уртенэ. 1845- 1929. (  30-летию со дн€ смерти), ћ., 1960 (полна€ библ. ); Ѕогородицкий¬. ј.,  азанска€ лингвистическа€ школа, "“р. ћосковского ин-та философии, литературы и истории", 1939, т. 5.

ЅќƒёЋ »ван »ванович (3. 1. 1918-ж. т., ”——–и, Ќиколаев обл., јлександровна с. ) - сов. парти€лык ж-а мамл. ишмер. 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ƒыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. ¬ознесенск агротехникумун (1937), јскердик вет. академи€сын (1942),  ѕ—— Ѕ нын алдындагы ∆ог. парт, мектепти (1958) бүтүргөн. 1941-жыл-дан согушуп жаткан —ов. јрми€да командирлик кызматта болгон. 1946- 48-ж. ћолд. ——–инин ћин. —оветин-де жооптуу кызматта, 1948-51-ж. ———– өкмөтүнүн алдындагы колхоз иштери б-ча советтин өкүлү, 1951-жылдан райкомдун биринчи секретары, 1958-59-ж.  ѕ—— Ѕ нын парт, органдар бөлүмүнүн инструктору. 1959-61-ж. ћолд.  ѕ Ѕ нын экинчи, 1961-жылдан май айынан анын биринчи секретары.  ѕ——тин 23-24-съезд-деринде  ѕ—— Ѕ нын мүчөсү болуп шайланган. ———– ∆ог. —оветинин (5-9-шайл. ), ћолд. ——– ∆ог. —оветинин (5-9-шайл. ) депутаты; үч Ћенин ордени, башка 3 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕќ≈  Ө—ҮћƒҮ “Ө–Ү - боек заттуу өсүмдүктөр. Ѕоек зат өсүмдүктүн ка-быгында, жалбырагында, мөмөсүндө, тамырында, гүлүндө, бүчүрүндө ж-а уругунда болот. Ѕ. ө-нүн көпчүлүгү кымыздыктар, талдар, бук ж. б. өсүмдүктөр тукумуна кирет. јлардын бо-≈ктук танид заты көп ж-а ө. ж-лык мааниси бар. ћис, квебрахо дара-гында 20-23, мангр өсүмдүгүнүн ка-быгында 20, эвкалипте 3-20, акаци€-да 35% танид болот. јзыр Ѕ. ө-нүн а€нты кеңейтилип, Өзб-н м-н  аз-нца атайын с-здор түзүлүүдө. ”краинада, ———–дин ж. б. жерлеринде да Ѕ. ө. эгилип жатат.  ыргыз эли түрдүү өсүмдүктүн кабыгын, түбүн ж-а ашын тери, жип, тон. жүн бойоодо кеңири пайдаланган.

Ѕќ≈ “ќ– - кездеме, тери, куну (баалуу тери), кагаз, пластмасса, резина бойоочу түстүү орг. бирикмелер. Ѕ. байыркы заманда эле белгилүү болгон. “абигый Ѕ. көбүнчө өсүмдүктөрдөн (ализарин, индиго), кээде жаныбарлардын организминен (пурпур) алынган. 19-к-дын ортосунда сапаттуу синтет. Ѕ. көп чыгарылып, табигый Ѕ. колдонулбай калды. Ѕ-дун сапаты алардын молекулаларынын хим. түзүлүшүнө байланыштуу. јлардын түзүлүшүнүн өзгөрүшү м-н түсү да өзгөрөт. Ѕ. хим. ж-а тех. жактан классификаци€ланат. ’им. түзүлүшү б-ча азо бойоктор, нитро бойоктор, кү-күрттүү, индиго, антрахинон ж. б. топторго бөлүнөт. “ех. жактан материалдарды бойоо процесстери, аны колдонуу шарттары б-ча түздөн-түз бойоочу, кислоталык, негиздин, булгаары, ацетат жибегин, синтет. булаларды бойоочу, пигмөнттер, лактар болуп бөлүнөт. Ѕ. бойоо иштеринде, кинема-тографи€да ж-а фотографи€да, ана-лит. хими€да, медицинада, типогра-фи€да колдонулат.

Ѕќ≈ќ - текстиль материалдарын^, кагазга, териге, пластмассаларга түрдүү түс берүү. ќрус илимпозу ¬. √. Ўапошников (1896-ж. ) Ѕ-нун ар түрдүү жолдорун тапкан. Ѕ-нун түрлөрү көп, анын сапаты бойолуучу материалдар м-н бойоктун физ. -хим. касиеттерине байланыштуу. ∆үн, пахта булаларын ж-а капрон, жибек материалдарын Ѕ. атайын ваннада жүргүзүлөт. Ѕулгаарыны бойоо боек эритмесине бойокту тегиздеп, сиңир-түүчү зат кошуу аркылуу ишке ашырылат. ћатериалдар бир өңдөш бойол-со, б и р түстүү Ѕ. ; кездемелерге саймалуу, оймо-чиймелүү, гүлдүү сүрөттөрдү түшүрсө, басма же сайма Ѕ. деп аталат. “ехникада бойолуучу материалдын салмагынын ванна-дагы боек зритмесинин салмагына болгон катышы ваннанын модулу деп аталат. ƒа€р материалдарды: кездеме, жип, токулган торду да Ѕ-го болот. Ѕ-ну туура ж-а рационалдуу жүргүзүү боелгон материалдын бышыкты-гын жогорулатат.

Ѕќ«  ј–ј√јЌ (Atraphaxis)- өсүмдүктүн кымыздыктар тукумундагы ”–””—”- Ѕадал же бадалча, жаш бутактары күзүндө узун тикенге айланат. ∆албырагы калың, катуу, түсү бозомук, көгүш жашыл. √үлү 2 жы-ныстуу. ”ругу - жаңгакча. Ѕорб. јзи€да, ∆ер ќртолук деңизинин жээктеринде таралган. ———–де 18,  ырг-нда 7 түрү каксоо, таштак тоо беттеринде, жарым чөлдөрдө, агын суулардын кумдуу жээктеринде өсөт. Ѕат. ≈вропада ј. Muschketovii эзелтен бери кооз бадал катары өстүрүлөт.  ээ бир түрлөрү малга тоют болот.

Ѕќ«  ќҢќ–„ќ  (Nitraria)- жуп жалбыракчандар тукумундагы өсүмдүк уруусу. Ѕийикт. 0, 5-2 м бадал. ∆өнөкөй жалбырактары калың, сабакка кезектешип жайгашат. “оп гүлү - бурулча, түсү сары же ак, 5 мүчөлүү. јталыгы 10-25. ћөмөлүгү « у€луу, чаңдагычы 3 бөлүктүү. ћөмөсү ширелүү. ∆ер жүзүндө 8 түрү белгилүү, алар јвстрали€, јфрика, ѕалестинада кездешет. ———–де «,  ырг-нда сибирь Ѕ. к-гу (N. Sibirica) ж-а шобер Ѕ. к-гу (N. Schoberi) тоо этектеринин ак топурактуу, шордуу ж-а кумдак жерлеринде өсөт.

Ѕќ«  џ–ќќ - 1) кеч күздө түшүүчү бубак, к.  ыроо; 2) кеч күз.

Ѕќ« Ө–ƒӨ , к. Өрдөктөр.

Ѕќ« “ќѕ”–ј  - субтропик тилкеле-риндеги чөл, чөл талаада кездешүүчү топурак. Ѕ. т. көбүнчө јмерикада, “үн. ћексикада, јвстрали€да, “үш. јфрикада, ———–де (көбүнчө ќ. јзи€ ж-а  аз-нда) жолугат. Ѕ. т-тын үстүңкү катмары боз келет. јл негизинен боз, нукура боз ж-а коңур боз түстүү топуракка бөлүнүп, биринчисинде 1-1, 5%, экинчисинде 1, 5-2, 5%, үчүнчүсүндө 2, 5-3, 5% чиринди болот. Ѕ. т.  ырг-нда ( ара-—уу, —узак р-ндорунда) көп учурайт. Ѕ. т-туу жерде пахта, жүгөрү, беде, буудай, мөмө-жемиш, кант кызылчасы, жашылча, тамеки өстүрүлөт да, орг. жер семирткичтер көп керектелет.

Ѕќ« “ҮЎҮҮ - чайдын, түтүндүн ж. б. заттардын топтолушунун натыйжасында атмосферанын бир аз тунарып турган абалы.  өбүнчө Ѕ. т. чоң шаарлардын үстүндө, кыртышы өтө кургак чөлдүү ж-а жарым чөлдүү р-ндордо же ошол тараптан келген аба массаларында байкалат. Ѕ. т. күчөгөн убагында 1 км, кээде ага да жетпеген аралыкта туман баскансып, атмосфера даана көрүнбөй калат.

Ѕќ« Ү… -түрк ж-а монгол элдеринин көчүрүп жүрүүчү негизги турак жайы. јл миңдеген жыл мурун мал чарбачылыгынын алгачкы дыйканчы-лыктан бөлүнүшүнө байланыштуу кө-чүп-конуунун зарылдыгынан чыккан. јнын тарыхта эки түрү: түз жерде жашагандарга сүйрөмө, тоолуу жердегилерге - жүктөмө түрү белгилүү. Ѕоз үйдүн жүктөмө түрүн сайма алачык м-н алачык сы€ктуу көчүрүп жүрүүчү жайлардын андан ары өнүк-түрүлгөн формасы деп болжолдоого болот. јнткени сайма алачыктын болгондугу, аны жырткычтардын терилери м-н жабышкандыгы тууралуу ил. маалыматтар бар. јлачык болсо - сайма алачык м-н Ѕ. үйдүн ортосундагы жай. “оолуу жерде жашаган көчмөн эл бат чечип, жеңил жүктөп, тез тигүүгө ыңгайлуу турак жайга муктаж болгондуктан, боз үйдүн уук-керегеси ичке жыгачтардан жасалып, кийиз м-н жабылган.  ийиздин кышында суукту, жайында ысыкты өткөрүүгө тоскоолдугу чоң.  ыргыздар жашоо шартына ылайык боз үйдүн жүктөмө түрүн өнүктүргөн. јл айрым учурда "кыргыз үй" деп аталат. –ев-€га чейин боз үй кыргыздардын негизги турак жайы болгон. ќтурукташтыруу м-н коллек-тивдештирүүнүн натыйжасында боз үй малчылардын жайлоодогу үйүнүн милдетин аткарып калды. јзыр боз үй колхоздор үчүн атайын жасалат. јнын ичине жаңы турмуштун оокаттары: меш, электр, таз, стол, кровать ж. б. кеңири кирүүдө. Ѕоз үйдүн жасалышы. Ѕоз үй негизинен жыгачтан, кийиз (тутуудан), чийден, боо-чуудан турат. ∆ыгачына тундук, уук, кереге ж-а босого кирет. јны жыгач усталар талдан, кайыңдай жасашат. “утуусу: тундук жабуу, узук, туурдук, эшик. јлар адатта ак жүндөн жасалат. Ѕоо-чуусу: түндүк жабуу боосу, жел боо, канат боо, үзүк боо, туурдук боо, кырчоо, эшик боо, уук тизгич ж-а кереге чалгыч ж. б. Ѕоз үйдүн сырткы боолору жүн м-н кылдан эшилсе, ичкилери атайын терип-согулуп жасалат. ћындан башка эшикке ж-а кереге м-н туурдуктун ортосуна калануучу чий согулат. Ѕоз үйдүн көлөмү керегенин канатынын санына жараша болот. Ёң кичинеси төрт, эң чоңу 12 канат же болбосо 40, 60, 80, 100, 120 баштуу деп аталат. Ѕоз үйдүн орт. диаметри 5 м, коломтодон түндүккө чейинки бийикт. 4-8 м болот. ћындан да чоң үйлөр болгон, ал турсун эки үй да бириктирилип тигилген экен. јлардын уугун ат минип сайышкан дешет. Ѕоз үйдүн тигилшпи. Ѕоз үйдү адатта а€лдар тиккен. Ёркектер түндүк көтөрүүгө ж-а үзүк жабууга гана жардамдашкан. јдегенде кереге жайылып, канаттары бири бирине кыналып, баштары кереге чалгыч м-н чалынып, босого танкка бекитилет. јнан ача бакан м-н түндүк көтөрүлүп, ууктар сайылып керегенин башына байланат. ”уктар уук тизгич м-н чалынып, керегенин сыртынан чий каланат. Ёшиктин боосу түндүктүн алкагы аркылуу баш босогого байланат. јнан туурдук м-н үзүк жабылып, түндүк жабуу салынат. Ѕоз үйдүн ичи. Үйдүн ичинин бөлүнүшү ж-а андагы буюмдардын жайланышы элдин турмушу, салт-санаасы м-н аныкталып, анын ар тарабы өзүнчө мааниге ээ болгон. Ѕоз үйдүн так ортосу - коломто, ага казан асылат.  алган а€нты болсо эшик м-н коломтого карата төр ж-а улага, эпчи жагы ж-а эр жагы болун бөлүнгөн. “өр - үйдүн эшикке карама-каршы туйгу. јнда жүк жыйылып, конок күтүлүп, адамдар жаткан. јл жерге ала кийиз, өрө кийиз, шырдак, көлдөлөң, төшөк сы€ктуу баалуу буюмдар салынат. ∆үктүн эки жагына текче илинет. Ёпчи жак - үйдүн кире беришиндеги оң тарабы. јнда ала бакан орнотулуп, ашкана капанын, тамак-аш, идиш-а€к сакталып, а€к кап, чыны кап илинген. Ёр жагы - үйдүн сол тарабы. јнда эркектердин кийими, куралы, ат жабдык ж. б. буюмдар коюлган. ”лага - үйдүн кире бериши. јга адатта отун жыйып, ээр-токум коюлган. Ѕоз үйдүн жасалгалары. Ѕоз үйдү жасалгаларына жараша ак үй, кара үй деп экиге бөлүүгө болот. јдатта кара үйдү кедейлер, ак үйдү бай-манаптар м-н оокаттуулар тигишкен. Ѕайлардын бир эмес, бир канча (чоң үй, кичине үй, конок үй, ашкана үй, өргө) үйү болгон. Ѕулар кыргыз элинин кол өнөрчүлүгүнүн эң мыкты чыгармалары м-н кооздолгон. ћис, мыкты жыгач усталар керегенин сака-нактарына, ууктун алакандарына, түндүктүн чамгарактарына, алкагына сай салып, ар түрдүү оймо-чийме салышкан. јл эми уздар ар түрдүү түстөгү жүн м-н килемден калышпаган кооз оймо-чиймелүү чий чырмашкан. “уурдуктун башына, үзүктүн этегине ар түрдүү оюу салып, боо-лорунун көпчүлүгүн түрлөнтүп согушкан. ћунун баары элибиздин улуттук оймо-чиймесинин бай казынасын түзүп, азыркы мад-тыбыздын булактарынын бири болду. јл турсун боз үй иск-вобуз м-н архитектурабыз-дын улуттук формасынын элементине айланды. ћунун эң сонун күбөсү катары Ѕ. үйдүн тигилишин көрсөткөн ». ћоисеевдин " ыргыз жериндеги майрам" аттуу бийин келтирүүгө болот.

јв. :  ультура и быт колхозников киргизских селений ƒархан и „ычкан, ћ., 1958; јбра м зон —. ћ.,  иргизы и их этногенетическпе и историко-культурные св€зи, ѕ., 1971.

Ѕќ«-Ѕј–ћј , археол. эстелик - төмөнкү палеолитке таандык турак-жай калдыктары. –ыбачье ш-на жакын жердеги јк-Өлөң кыш-нын чыг. жагындагы Ѕоз-Ѕармак тектир-чесинде. јндан палеолиттик куралдар табылган. “аш куралдардын көбү анча-мынча гана жылмаланып, одоно жасалган. џсык- өл өрөөнүндө байыркы доордо жайгашкан адамдардын тарыхын үйрөнүүдө археологдор изилдөө жумуштарын азыр да жүргүзүп жатышат.

јд. : ёнусалиев ћ. ¬., ѕам€тники каменного века на территории  иргизии, ‘р., 1970.

Ѕќ«-Ѕј–ћј  - ант р-нундагы »нтернационал сельсоветине караштуу кыштак.  ыргыз јла-“оосунун этегинде. –-ндун борбору  анттан 17 км түш. тарапта.  алкы 562 (1974). Ѕашталгыч мектеп бар.

Ѕќ«-Ѕ≈Ў»  - џсык- өл обл-нын ∆ети-Өгүз р-нундагы ќргочор сельсоветине караштуу кыштак. "ќргочор" с-зунун аймагында. –-ндун борбору ѕокровкадан 12 км түн. -бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 194 км.  алкы 998 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

Ѕќ«-Ѕ»≈  -ќш обл-нын ∆аңы-∆ол р-нундагы ”становка сельсоветине караштуу кыштак. Ўевченко атн. к-здун аймагында, Ѕозбу тоосунун этегинде. –-ндун борбору  аравандан 10 км түн. -чыг. тарапта. Ќаманган т. ж. станци€сынан 75 км.  алкы 558 (1974). —егиз жылдык мектеп бар.

Ѕќ«-Ѕ”Ћ”Ң (— а б а т а р) - џсык- өл обл-нын јк-—уу р-нундагы  ара-∆ол сельсоветине караштуу кыштак. 22-партсъезд атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору “еплоключенкадан (јк-—уу) 22 км түн. -бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 215 км.  алкы 639 (1974). Ѕашталгыч мектен, медпункт бар.

Ѕќ«Ѕ”-“ќќ „аткал кырка тоосу м-н Ќарын д-нын ортосунан орун алган. „ыг. жагындагы јт-ќйнок тоосунан  ара-—уу суусу бөлүп турат, бат. жагы жапыздап, ѕишкаран ойдуңчасы-на өтөт. ”з. 40 км, туурасы 30-35 км, эң бийик чокусу - Ўилби (2768 м). “оонун негизин палеозой заманынын кычкыл эффузивдик порфир, туф ж-а кумдук, аки таш тоо тектери түзөт, капталдарында мезозой чөкмөлөрү жатат. “үш. этектерин кызыл чополуу па-леогендин тоо тектеринен турган адырлар ээлейт. ∆арым чөл, кургак ж-а шалбаалуу талаа ландшафттары мүнөздүү. ∆айыттуу түш. -бат. этегинде (ћайлы-—ай) нефть кени бар.

Ѕќ«-ƒӨЅӨ - соңку коло доорундагы эл жашаган турак жай урандысы. Өзгөн ш-нан 12-15 км түн. -бат. тарапта, яссы д-нын сол жээгинде. Ёстелик толук казылып (1967), а€нты чаканыраак (40X60 м2) пакса дубал м-н согулган 23 бөлмөлүү турак-жай табылган. јйрым бөлмөлөрү бири бирине эшиктеш.  ээ бир бөлмөлөрдүн дубалы сырткы дубалга, кээ биринин дубалы ортоңку дубал м-н бириккен. “урак-жайдан анын чакан короосуна чыгуучу бир гана эшиги бар. Ѕ. -ƒ-дөн таштан жасалган ар түрдүү буюмдар, карапалар, айбанаттардын сөөктөрү табылган. “абылган буюмдардын чуст мад-тына окшоштугу бар.

Ѕќ«- ј–ј√јЌ - ќш обл-нын јлай р-нундагы  алинин сельсоветине караштуу кыштак. "ѕравда" к-зунун аймагында. –-ндун борбору √үлчөдөн 5 км түн. тарапта. ќш т. ж. станци€сынан 87 км.  алкы 1890 (1972). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

Ѕќ«- џ–  џ– ј “ќќ—” -—ары-∆аз капчыгайынан ћеридиан кырка тоосуна чейинки  акшаал тоо тизмегинин чыг. бөлүгү. ”з. 85 км, туурасы чыгышында 40-50 км, батышында 15-20 км, орт. бийикт. 5000- 6000 м, эң бийик жери 7439 м (∆еңиш чокусу). √енет. тиби б-ча горст-антиклиналь. Ќегизинен палеозой за-манындагы аки таш теги, сланец ж-а мрамор тоо тектеринен турат. “оонун чыг. бөлүгү туташ жаткан кар ж-а мөңгүлөр м-н капталган. Ёң ири мөң-гүлөрү: “үш. Ёңилчек ж-а анын сол тармактары - ∆ылдызча, ∆апайы,  омсомол ж. б. ;  айыңды,  өй- ап, “емир-—уу (түш. капталында). “үн. капталында гл€ци€лдык-нивалдык ландшафт басымдуулук кылат. јльпы ж-а субальпы алкактары батышында гана бар. “үш. капталы челден гл€ци€лдык-нивалдыкка чейинки алкактардан турат.

Ѕќ«-”„”  - џсык- өл обл-нын јк-—уу р-нундагы Ќово-¬ознесеновка сельсоветине караштуу кыштак. "ѕуть »льича" к-зунун аймагында. –-ндун борбору “еплоключенкадан (јк-—уу) 23 км чыг. тарапта. –ыбачье т. ж. станци€сынан 259 км.  алкы 942 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, медпункт бар.

Ѕќ«-”„”  ћ»Ќ≈–јЋƒ”” —””—” - џсык- өл обл-дагы дарыланууга жарамдуу ысык суу булактары. ѕрже-вальск ш-нан 30 км чыгыш тарапта, “ескей јла-“оосунун түн. капталындагы Ѕоз-”чук суусунун өрөөнүндө, деңиз деңг. 2200 м бийиктикте жайгашкан. —уу жерг. элге илгертеден белгилүү. јны ѕ. ¬. ƒенисов (1955), ј. ѕ. –омах (1955), Ќ. ».  атаева (1969) ж. б. изилдеген. Ѕулак түрүндө боро. бөлүгү граниттерден түзүлгөн антиклинорийдин түн. капталындагы тектон. жарака аркылуу жер бетине чыгат. Ѕулактардын де-бити 1, 72 л/сек. ’им. составы, физ. касиети б-ча аз минералдашкан (0, 8 г/л), азоттуу (99%), сульфат-хлорид натрий-кальцийлүү арашан сууларына кирет. —уунун темп-расы 28-30∞. “үссүз ж-а даамсыз, бир аз күкүрттүү суу тек жыттанат. —оставында литий, стронций ж. б. бар. —уу-дагы биол. активдүү компоненттер: эркин түрүндөгү —02 (7 мг/л), H2S (7 мг/л), кремний к-тасы (38 м2/л) ж-а радон (43, 9 эман). Ѕ. -у. м. с. да-рычылык касиети б-ча белгилүү  ул-дур (’абаров кр. ) минералдуу суусуна окшош. —ууну кыймылдоо ж-а та€ныч органдарын, нерв системаларын, аш казан, тери ж-а гинекологи€ ооруларын дарылоого колдонсо болот. јзырынча жерг. эл гана пайдаланат.

јд. : –омах ј. ѕ., ћинеральные воды  иргизской ——–, в кн. : √еологи€ ———–, т. 25, ч. 2, ћ., 1955;  атаева Ќ. ». и др., ѕодземные минеральные воды  иргизской ——–, ‘р., 1969.

Ѕќ«ќ - буудайдын, таруунун, жүгөрүнүн, арпанын, сулунун тагынан чыгарылуучу ичимдик. Ѕ. салуунун технологи€сы мындай: адегенде шак сууга чыланып ачытылат (1 күн), андан кийин суу кошулуп кайнатылат.  айнатылган шакты суутуп, угут (атайын өндүрүлгөн соң, кургатып тартылган буудай, таруу, арпа), бир аз ун кошуп, жакшылап аралашты-рат, анан ачыткы кошулуп жылуулап жабылат. јл ошол калыбында 6-8 с бою ачып турат. ћына ушундан кийин гана кайнаган суу кошуп, кездеме ж-а аталгы м-н же баштык аркылуу таза идишке сүзүлүп алынат. Ѕ. сакталган убагына ж-а салыныш тех-нологи€сына жараша жаш Ѕ. ж-а кордолгон Ѕ. деп бөлүнөт. ∆аш Ѕ-нун угут кошулбай жасалган түрү - сүзмө максым деп аталат.

Ѕќ«ќЌ (бозе-бөлүкчөлөр) - сшгаи нөл же бүтүн сан болгон бөлүкчөлөр. »нд. физик Ѕозенин ысмынан аталган. Ѕ-го жарык кванты - фотондор (спини 1), гравитондор (спини 2), туруксуз элементардык бөлүкчөлөр - мезондор ж-а бозон ре-зонансы, жуп сандан турган фермион-дор (спини жарым бүтүн сан) ж-а газ молекулалары кирет. Ѕүтүн же нөл спини болгон квази бөлүкчөлөр да Ѕ. болуп эсептелет. ћис, катуу заттагы ж-а суюк гелийдеги фонон-дор, диэлектриктердеги, жарым өт-көргүчтөрдөгу экситондор.

Ѕќ«”Ќј„ (Anaphalis) -өсүмдүктүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруусу.  өп жылдык чөл же жарым бадал. “амыры жоон, сабагы сейрек бутактуу, түктүү. ∆албырагы жөнөкөй, сабагына кезектешип жайгашкан. “оп гүлү - калканча же шыпыргы сымал. ћөмөсү - урукча. Ёки үйлүү өсүмдүк. ———–де 12,  ырг-нда 4 түрү белгилүү. јлар бөксө ж-а бийик тоолордун аскалуу, шагылдуу беттеринде, бадалдардын арасында өсөт.

Ѕќ«-Ёћ„≈  - √ј¬ј-—ј»  ≈Ќ»-ќш обл-дагы жез ж-а полиметаллдар-дын рудалары чыгуучу жер. „аткал кырка тоосунун түш. -бат. капталында.  ен 9-12-к-дан тартып белгилүү. 1933-34-ж. геолог ‘. ». ¬ольф-сон кен аймагында коргошун м-н ңинктин бир нече руда түйүндөрү бар экендигин аныктаган. 1951- 1964-ж. Өзбек ——– ж-а  ыргыз ——– геол. башкармалары тарабынан геол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн.  ен аймагын таш көмүр мезгилинде пайда болгон доломит м-н аки таш теги ж-а эффузив тоо тектери, о. эле каледондун гранит интрузи€лары түзөт. –уда халькопирит, пирит, борнит, галенит, сфалерит ж. б. суль-фиддерден түзүлүп, интрузи€ м-н карбонат тоо тектеринин чек арасында пайда болгон скарндарда же аки таш тектериндеги жаракаларда жайгашкан. јлар негизинен гранат-волластонит ж-а гранат-пироксен скарндарына топтолгон. –удадагы алтын дисперстик ж-а микроскоптук формада. –удалуу скарн катмарлары түн. -чыгыштан түн. -батышты көздөй 10 км ден ашык созулат.  ендеги жездин орт. өлчөмү 1, 1%, коргошун-дуку - 4% ж-а цинктики - 4, 3%.  ен гранит интрузи€лары м-н байланыштуу болуп, герцин металлогени€лык доорунда контактуу метаморфизм (скарн) ж-а гидротррмалык жолдор м-н пайда болгон.  ен азырынча казыла элек.

Ѕќ… “”ћј– -ар кандай оорудан сактануу максатында динге ишенген киши тагынып жүрүүчү молдо жазып берген а€т. ј€л төрөбөсө, балдар жакшы уктай албаса, боюнда бар а€л тынчы жок болсо, адамдар ар кандай ооруларга дуушар болсо, булардын себеби түрдүү жин-перилердин таасири дешкен. ќшондуктан алар молдолорго Ѕ. т. жаздырып, мойнуна тагып же кийиминин колтугуна тигип алышкан. »л. -атеисттик тарби€нын натыйжасында бул диний калдык дээрлик жоголуп калды.

Ѕќ…√ќ ЅҮ“Ү–ЅӨӨ„Ү  ј–ј∆ј““ј– (Contracceptica) - а€лдардын денсоолугун сактоо үчүн убактылуу же алардын саламаттыгына байланыштуу төрөөгө мүмкүн болбогон учурда колдонулуучу мед. каражаттар. ¬. б. к. байыртан колдонулуп келе жатат. 11-к-дын 20-жылдарында »бн-—ина-нын (јвиценна) "¬рачтык илимдин канону" аттуу эмгегинде ал ж-дө айтылган. Ѕ. б. к. механикалык, хим. ж-а хим. -механикалык болуп бөлүнөт. –езинадан же металлдардан жасалган каражаттарга кафка, миспа ж-а "размес" колпачоктору кирет. ѕолиэтилен спиралы жатындын ичине салынып, ал 3 жылга чейин бойго бутүүдөн сактайт. ’им. Ѕ. б. к-га ар кандай хим. заттар, шариктер ж. б. кирет. јлар врач ж-а акушерканын жетекчилиги м-н гана колдонулат.

Ѕќ…ƒќЌ “ҮЎҮҮ, к. јборт.

Ѕќ…ƒ” “ќ “ќ“ ”„ ќ–√јЌƒј– - адам ж-а жаныбарлардын өз денесинин мейкиндиктеги абал өзгөрүшүн кабыл алуучу органдары. ќмурткасыз жаныбарларда Ѕ. т. о. угуу ыйлаак-чалары же статоцисттер түрүндө болот. јдам ж-а омурткалуу жаныбар-ларда алар ички кулактагы вестибу-л€рдык аппаратта орун алган. ¬ес-тибул€рдык аппарат кире бериштен ж-а ткань суюктугу (эндолимфа) м-н толтурулган жарым тегерек каналдардан турат, ал аппараттын сезгич клеткаларынын түкчөлөрү - отолит-тер жаткан килкилдек массага батырашып бүтөт. ƒене кыймылдаганда, эндолимфанын которулушунан кыймылга келген отолиттер сезгич клеткаларынын түкчөлөрүн дүүлүктүрөт. ƒүүлүккөн сезгич клеткалар бойдун өзгөргөндүтү ж-дө мээге кабар бергендиктен, баш айланып, окшутат. јдамдарда бойду токтотуу үчүн тери, булчуң, муундун сезгичтигинин ж-а корүүнүн да мааниси чоң. Ѕќ… ќ ƒавид ¬асильевич (1904-ж. т. ) -”——–дин ’мельницкий обл-нын „емеровецкий р-нундагы Ћенин атн. к-здун пред-ли (1938-41- ж-а 1944-жылдан тартып), 2 жолу —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1948, 1958). 1939-жыл-дан'  ѕ——тин мүчөсү. јл башкарган колхоз 1965-ж. 1 га жерден 30, 8 ц дан, 278 ц  ант кызылча, 1966-ж. 30, 3 ц дан, '311 ц кант кызылча, 1967-ж. 40, 2 ц дан ж-а 485 ц кант кызылча алган/  ѕ——тин 21-съездине делегат (1959). Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу йрденй ∆-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕќ… ќ »ван Ќикифорович- [11(24). 10. 1Ў0, ¬инница обл., ∆орнище с] - полковник (1944), эки жолу —ов. —оюз; Ѕаатыры (10. 1. ж-а 26. 4. 1944). 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1930-жылдан —ов. јрми€да. Ѕ. бро-аетанкалык окуу жайын (1935), бро-петанкалык курсту (1939) бүтүргөн. ’алхин-√ол д-дагы согушка катышкан. ”луу јта ћек. согушта (1941- 45) батальондун командиринин орун бабарынан танкалык бригаданын кбмандирине чейин жеткен. Ѕ. согуштан кийин бронетанкалык аскерлердин јскердик академи€сынын алдындагы академи€лык курсту (1948) бүтүргөн. 2 Ћенин ордени, 3  ызыл “уу, '2-дараж. —уворов, 2-дараж. јта-ћекендик —огуш,  ызыл ∆ылдыз ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕќ… ќ“ (англ. имение башкаруучу Ѕойкоттун атынан келип чыккан; Ѕойкоттун ырайымсыз мамилесине кыр көрсөткөн ирланди€лык аренда-торлор 1880-ж. ага биринчи мертебе баш ийбөө же баш тартуу чарасын колдонушкан) - са€сий ж-а экон. күрөштүн бир ыкмасы. Ѕ-тун бир нече формасы бар. 1) Ёл аралык укукта - бир мамлекеттин башка бир же бир топ мамлекет м-н соода, финансы ж. б. катнаштарды жасоодой баш тартышы; ”луттар Ћига с ы н ы н статунда-санкци€ коюунун бир түрү; ќќЌдун ”ставын-да-тынчтыкты колдоонун мажбурлоо чарасы. 2) Ёкономикада - им-пер. мамлекеттердин эл аралык экон. мамилелеринде башка элдерге экон. кысым жасоо ыкмасы. 3) Ёмгек мамилесинде - жумушчулардын ишкана ээсине иштеп берүүдөн жө ошол ишкананын продукци€сын сатып алуудан баш тарткан күрөшү.

Ѕќ…Ћ№-ћј–»ќ““ «ј ќЌ” - газдын негизги закондорунун бири. “урактуу темп-pa кезинде берилген массадагы идеалдык газдын көлөмүнүн (V) басымга (–) көбөйткөн көбөйтүндүсү турактуу чоңдук, б. а. PV= Const. “урактуу темп-рада өтүүчү процесс- изотермалык, ал эми анын графиги изотерма деп аталат. Ѕул законду англис физиги –. Ѕойль (1662) ж-а француз илимпозу Ё. ћа-риотт ачкан (1679).

Ѕќ…–ќ - самандан, камыштай же чийден чырмалган жабуу, төшөлгө. јл парнйктеги өсүмдүктү, кант кы-зылчаны жабуу, кашаа кармоо ж. б. үчүн колдонулат. Ѕ-нун өлчөмү 2X1, 5 м, калыңд. 6 см, салм. 4, 5- 5, 5 кг. Ѕир Ѕ-го 7-8 кг саман же 8-10 кг камыш ж-а 26-36 м жип кетет. јл кол станогу же машина м-н чырмалат.

Ѕќ »… √леб »ванович [21. 6(3. 7). 1879-15. ». 1937] -сов. мамлекеттик ж-а парт, ишмер. 1900-жылдан  омпарти€нын мүчөсү. ѕетербургда тоо-кен ин-тунда окуп, студенттик кыймылга катышкан. ѕетербургдагы "∆умушчу табын эркиндикке чыгаруу үчүн күрөш союзунда" иштеген. 1904-жылдан –—ƒ–ѕнин ѕетербург комитетинин мүчөсү. ѕетербургда 1905-07-жылдагы рев-€нын катышуучусу. Ѕир канча жолу камакка алынып, сүргүндө болгон. 1917-жылдын мартынан –—ƒ–ѕ (б) Ѕ нын ќрус бюросунун мүчөсү. 1917-ж. –—ƒ–ѕ(б)-нин Ѕүткүл росс. 7-(јпрель) конф-€сынын ж-а 6-съездинин делегаты. 1917-18-ж. –—ƒ–ѕ(б)нин ѕетроград комитетинин секретары. ѕетроградда ќкт. куралдуу көтөрүлүшүнүн катышуучусу; 1918-ж. февр. - март айларында ѕетроградды  оргоонун рев-€лык комитетинин мүчөсү, кийин ѕетроградда јтайын комисси€нын пред-ли. – ѕ (б) нин 8-съездинин делегаты (1918); "—олчул" коммунисттерге кошулган. 1919-жылдан „ыгыш, кийин “үркстан фронтторунун бөтөнчө бөлүмүнүн начальниги, Ѕүткүл росс. Ѕј тын ж-а –—‘—– Ё —-тин “үркстан  омисси€сынын мүчөсү. 1921-жылдан ¬„ нын мүчөсү, кийин ќ√ѕ” (Ѕириккен ћамл. —а€сий Ѕашкарма), Ќ ¬ƒ (»чки иштер эл комиссариаты) коллеги€ мүчөсү, ¬ ѕ (б) нин 15-17-съезддерине делегат.  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

Ѕќ  ј„„ќ ƒжованни (1313-21. 12. 1375) - итал. жазуучу.  айра жаралуу доорундагы гуманисттик ад-тты байкоочулардын бири. ќокаттуу үй-бүлөдөн чыккан. Ћатын, грек тилин билген. јл алгачкы чыг-ларында (ырлар, поэмалар, роман) рыцарлык ад-ттын салттарын, байыркы гректер м-н римдиктердин мифол. сюжетте-рин кеңири пайдаланган. Ѕуларда сүрөттөөнүн реалисттик багыттары басымдуулук кылат. Ѕ-нун атагын чыгарган чыгарма - "ƒекамерон". јл элдик анекдот, уламыш, оозеки аңге-мелердин негизинде өз алдынча но-веллалар катары жазылган.  итептин негизги пафосу - католик чиркөөсүн ж-а дин кызматчыларын шылдыңдоо. Ѕ-нун чыг-лары »тали€дагы  айра жаралуу доорундагы мад-ттын өнүгүшүнө зор таасирин тийгизип, новел-лалары бүткүл ≈вропа ад-тында реа-лизмди калыптандырууда чоң роль ойногон.

јд. : »стори€ зарубежной литературы, 2 изд., ћ., 1959.

Ѕќ — (англ. box - согуу, уруу) - спорттун бир түрү; эки спортсмеи-дин атайын эреже б-ча мушташы. јлгачкы Ѕ. 5000 жыл мурда ≈гипет ж-а ¬авилондо болгон. Ѕайыркы √ре-ци€да Ѕ. ќлимпиада оюндардын программасына кирген. –осси€да 1898-ж. 1-матч өткөрүлгөн. 1913-жылдан тартып Ѕ. б-ча –осси€нын биринчилиги үчүн мелдеш өткөрүлө баштайт. ќюн аймагы 6X6 м болгон тегереги аркан м-н курчалган а€нтта (ринг) өткөрүлөт. Ёки оюнчу колуна жумшак мээлей кийип, бел курчоодон жогору ж-а бетке урушат. Ѕоксерлор жашына, салмагына карай бөлүнөт.

Ѕќ —»“ (фр. bauxite, ‘ранци€да-гы Ће-Ѕо деген жердин атынан) - негизинен алюм. суулуу кычкылынан (35-85%), чопо м-н карбонаттуу ми-нералдардын кошун дуларын ан, темир, кремний ж-а титандын бирикме-леринен турган чөкмө тоо тек. Ѕ-ти түзүүчү минералдарга диаспор, бейит, гиббсит, г≈тит, гидрог≈тит, гид-рогематит, каолинит, хлориттер, кальцит, галлуазит ж. б. кирет. Өңү ар түрдүү, көбүнчө кызыл, боз.  лиматы нымдуу келген тропиктик шартта щ≈лочтуу, кычкылдуу, кээде негиздүү тоо тектердин латериттик талкапануу процессинен ж-а көл м-н деңиздерде чөкмө түрүндө пайда болот. »ри кендери ———–де - ”рал, —ибирь,  аз-н ж. б. ; чет өлкөлөрдө - ¬енгри€, –умыни€, ‘ранци€, »нди€, √ана, јмерика (ямайка, √ай€на, Ѕразили€) ж. б. жерлерде бар. Ѕ. - алюминийдин негизги рудасы (к. јлюминий рудала-ры). ќ. эле ал боек, цемент жасоодо ж-а металлурги€ м-н нефть ө. ж-да колдонулат.

јд. : Ѕокситы, их минералоги€ и генезис, ћ., 1958.

ЅќЋ√ј– “»Ћ» - болгар калкынын тили. —лав€н тилдеринин түш. тобуна кирет. Ѕ. т-нде 7 млн-дон ашык адам сүйлөйт (1973). Ѕайыркы жазмасы бар тилдердин бири. јзыркы болгар адабий тили тун. -чыг. диалектилеринин негизинде 19-к-дын 2-жа-рымында түзүлүп, ѕ. —лавейков, Ћ.  аравелов, ’. Ѕотев, ». ¬азовдор-дун чыг-ларынын таасири астында калыптанган.

ЅќЋ√ј–»я, Ѕолгар Ёл –еспубликасы (ЅЁ–) “үш. -Ѕат. ≈вропада, Ѕалкан ж. а-нын чыг. бөлүгүндө. „ыгышынан  ара дециз, түндүгүнен –умыни€, батышынан ёгослави€, түштүгүнөн √реци€, түш. -чыгышынан “урци€ м-н чекте-шет. Ѕ-нын терр-€сы аркылуу Ѕат. ж-а Ѕорб. ≈вропа-дан ∆ер ќртолук деңиздин чыг. бөлүгүнө,  ара деңизге, андан ары ∆. „ыгышка баруучу кыска жол өтөт. ј€нты 111 км2.  алкы 8594 миң (1972). Ѕорбору - —офи€. ћамл. тили - болгар тили. јдмин. жагынан 28 округга бөлүнөт.

ћамлекеттик түзүлүшү. Ѕ. - соң. мамлекет, элдик респ-ка.  онституци€сы 1947-ж. 4-декабрда кабыл алынган. Ѕардык бийлик жумушчулар башында турган эмгекчилерге таандык, жетекчилик кылуучу ж-а багыт берүүчү күч - Ѕолгари€ коммунисттик парти€сы. „арбанын соң. системасы ж-а өндүрүш каражаттарына болгон соң. менчик анын экон. негизин түзөт. ћамл. бийликтин жог. ж-а закон чыгаруучу органы - бир палаталуу Ёлдик чогулуш. Ёлдик чогулуштун сесси€ларынын аралыгында мамл. жог. бийликти ѕрезидиум жүргүзөт. ћамл. бийликтин аткаруучу ж-а тескөөчү жог. органы - өкмөт (ћин. —овети). ћамл. бийликтин жерг. органдары - 4 жылга шайлануучу округдук, общиналык (шаардык, селолук) элдик советтер. —от иштерин ∆ог. сот, округдук ж-а эл соттору жүргүзөт. Ѕ-нын Ѕашкы прокурорун Ёлдик чогулуш 5 жылга шайлайт.

“аби€ты. Ѕ-ңын түндүгүн ƒунай дөңсөөлүү түздүгү, чыгышын ƒоб-руджа платосу. түштүгүн —тара-ѕла-нина тоосу (Ѕалкан тоолору) ээлеп жатат. Өлкөнүн борб. бөлүгүндөгү —тара-ѕланина (2376 м) ж-а —редна-√ора (1604 м) тоолорун  азандын,  арлово ж. б. тектон. ойдуңдар бөлүп турат. “үштүгү м-н түш. -батышында –ила, ѕирин, –одоп тоолору, түш. -чыгышында —транджа тоосунун түш. тармагы жатат. –одоп ж-а —редна-√ора тоолорунун аралыгында ∆ог. ‘раки€ ойдуңу бар. √еол. түзүлүшү б-ча Ѕ-нын аймагы ∆ер ќртолук деңиз бүктөлүү кырчоосунан орун алган. ћаанилүү кен байлыктары: көмүр („ыг. ћарица, ѕөрник, Ѕобов-ƒо€ бассейндери), темир ( ремиков-ңи кени), коргошун-цинк (–одоп мас-сиви), жез рудалары (ћедет кени), нефть (ћизин платформасы) ж. б. Ѕ-нын климаты мелүүн, континенттик, түштүгүндө - жер ортолук деңиздин. январдын орт. темп-расы ой-дуңда -2ден +2, 5∞—, тоодо -10, 8∞— ге чейин, июлда 25, 1∞— (ойдуцда) ж-а 5, 1∞— (тоодо). ∆ылдык жаан-чачын ойдуңда 450-600 мм, тоодо 850- 1300 мм. Ѕ. - кыска дары€ларга бай.  еме ƒунайда гана жүрөт. »ри да-ры€лары: ћарица, »скыр, —трума ж-а ћеста.  өлдөрү аз (–ила, ѕирин тоолорунда), 500дөн ашык минерал-дуу булагы бар. ƒунай ойдуңунун кыртышы кара ж-а күл сымал токой топурактуу, түштүгү күрөң ж-а кара, тоолору күрөң топурактуу. “ерр-€сынын '/з бөлүгү токой, (эмен, граб, бук, кызыл карагай, карагай, пихта ж. б. ). “окоюнда бугу, багыш, элик, доңуз; тоосунда күзөн, арс, кашкулак, карышкыр, түлкү, тыйын чычкан ж. б. ; суусунда балыктын көп түрү бар.

 алкы.  алкынын көбү - болгар-лар, алардан башка түрктөр, цыган-дар, арм€ндар, орустар, еврейлер, гректер ж. б. жашайт. ƒинге ишенүүчү болгарлар православие дининде, азыраагы - нротестанттар, католик-тер ж-а мусулмандар.  алкынын орт. жышт. 1 км2 ге 76 киши. Ёмгекке жарактуу калкынын (1970) 30% ө. ж-да, 38% а. ч-да, 6% трансп. байланышта, 6% соодада иштейт. Ўаар калкы ылдам өсүүдө. »ри шаарлары: —офи€ (946 миң киши), ѕловдив (247), ¬арна (219),. –усе (150), Ѕургас (132), —тара-«агора (109).

“арыхый очерки. Ѕ. жерин адам палеолит доорунан бери мекендеген.  оло ж-а темир o кылымдарынын аралыгында Ѕ-га индоевроп. уруулар (фраки€лыктар) отурукташкан. јлар м-н чектеш жерлерде 7-к-дан баштап пайда болгон грек коло-ни€лары фраки€лыктардын таптык коомунун калыптанышына ж-а 5-к-да биринчи мамлекеттин (ќдрис падышалыгы) түзүлүшүнө бир кыйла таасир этет. Ѕ. з. 1-к-на карата фраки€лык жерлер –им импери€сына баш ийдирилет. 6-к-да слав€н уруулары келип, 7-к-дан тартып отурукташа баштаган. —лав€ндардын келиши м-н элдин эт-никалык составы өзгөрөт. 7-к-дын 2-жары-мында феод. мамилелер пайда боло баштайт. јлардан - 7 уруу союзу түзүлүп, слав€ндардын Ѕалкандагы биринчи мамлекети пайда болот. , 7-к-дын 70-жылдары “үш. Ѕессараби€дан протоболгарлар басып кирет. јлар јспарух хандын жетекчилиги м-н византи€лык арми€ны талкалап, 681-ж. тынчтык келишимин түзүшөт. јспарух хан 680-ж. пайда болгон слав€н-болгарлардын Ѕ. мамлекетин башкарып калат. ћалчы протоболгарлар слав€н мад-тын үйренүп, аларда феод. мамилелер өнүгө баштайт. Ѕул учурда ¬изанти€ Ѕ-ны өзүнө каратуу-га канчалык аракеттенсе да, Ѕ-нын жери бир кыйла кеңейет.  н€зь Ѕористин убагында (852-889) христиан дини мамл. дин катарында кабыл алынат. Ѕ-нын эл аралык абалы чыңдалат. ћамлекетти слав€ндаш-тыруу процесси күчөп, акырында протоболгарлар м-н слав€ндардын этникалык айырмачылыгы жоюлуп, болгарлар деген бир эл түзүлөт. 9-к-дын а€гында Ѕ-да феод. негизги таптар калыптанып, феод. шаарлар курулат. 968-971-ж. Ѕ. орус-визайти€ согуштары-нын майданына айланат. 1018-ж. византи€-лыктар Ѕ-ны каратып, аны өзүнүн иро-винци€сына айландырат. Ѕолгар элин ¬изанти€ феодалдарынын катуу эзүүсү бошт. күрөштүн күчөшүнө алып келди. 1185-87-ж. бир тууган ѕетр м-н јсен башкарган көтөрүлүш византи€лыктардын бийлигин кулатып, Ёкинчи Ѕолгар падышалыгын (1187-1396) түзөт. Өнүккөн феодализм мезгилинен баштап (13-14-к. ), өзгөчө  оло€н падышанын тушунда (1197- 1207) Ѕ. ¬изанти€ каратып алганга „ейинки чек арасына жетет. Ѕ. падыша »ван јсен ѕнин убагында (1218-41) ого бетер гүлдөп, аймагы кеңийт.  ара, Ёгей, јдри€ деңиздеринин аралыгын ээлеп, Ѕалкан ж. а-ндагы күчтүү мамлекет болот. “«-к-дын 2-жарымынан тартып өз ара чатактан 'Ѕ, мамлекети начарлан баштайт: ¬атыйга алым төлөп турат, кийинчерээк Ќогойго көз карандылыгын тааныйт. 14-к-дын ортосунда Ѕ-нын түн. -чыг. р-ндору өлкөдөн бөлүнүп кетет.  алган жерлеринде ¬идин ж-а “ырна падышалыктары түзүлөт. 14-к-дын ортосунда Ѕалкан ш. а-на түрктөр кире баштап, 1393-ж. “ырнаны, 1396-ж. Ѕилинди каратып, ќсмон импери€сына кошуп алат. “үрктөр Ѕ-нын бардык жерин мамлекеттин менчиги деп жары€лап, брлгар-ларды массалык түрдө мусулмандаштырат. 19-к^дын башында болгар элинин'социал-дык-экон., са€сий ж-а маданий өнүгүшүндө өзгөрүштөр болот, алар анын коне¬ли-даци€ланышына, улуттук-бошт. кыймылдын кубаттуу кулач жайышьша алып келет.  ыштактарга капит, мамилелердин кире башташы дыйкандардын ждктелүүт сүн күчөтөт. Ёлет буржуази€сы пайда, болуп, кол өнөрчүлүк кесиби дыйканчы-лыктан бөлүнүп чыга баштайт. 18-к-дын а€гынан мануфактура пайда болот. 19-к-дын 40-жылдарынан тартып Ѕ-нын –осси€ м-н байланышы чыңдалат. ќрус-турк со-гуштары (18-19-к. ) болгарлардын бошт. күрөшүнүн өсүшүнө дем берет. 1862-ж. Ѕу-харестте бол√ар улуттук буржуази€сынын "»згилуү кошуун", 1866-ж. Ѕолг. жашырын борб. комитет, 1868-ж. Ѕолгар коому деген уюмдар түзүлүп, алар ќсмон импери€сынын ичинде Ѕ-га автономи€ берили-шин талап кылат. Ѕирок ал аракеттер ордунан чыкпайт. ќрус-турк согушунда (1877-78) орус арми€сынын жеңип чыгышы Ѕ-ны ќсмон импери€сынын эзүүсүнөн куткарат. —ан-—тефан тынчтык договору (1878) б-ча, Ѕ. өз алдынча мамлекет болмок, бирок Ѕаглан ж. а-ында орустардын таасиринин күчөп кетишинен чочулаган јвстри€-¬енгри€, ”луу Ѕрит., √ермани€ —ан-—тефан тынчтык договорун кайра карашып, 1878-жылдагы Ѕерлин трактаты [к. Ѕерлин конгресси (1878)] б-ча, “урци€га көз каранды Ѕолгар кн€здыгы түзүлөт. ‘раки€нын бир бөлүгү ж-а ћакедони€ ќсмон импери€ынын эзүүсүндө кала берет. 1877-78-жылдагы согуш түрк феод, жер ээлигинин жоюлушун тездетип, бурж. до-мокр. рев-€га шарт да€рдашы. “үрктөрдүн феод, системасынын жоюлушу капит, мамилелердин өнүгүшүн тездетти. ѕловдив-деги көтөрүлүштүн (1885-ж. 6-сент. ) натыйжасында „ыг. –умелийдин Ѕолгар кн€здыгына кошулушу —ерби€-Ѕолгари€ согушунун (1885) чыгышына себеп болот. јл согушта Ѕ. жеңип чыкты. —огуш 1885-ж. 7-декабрда элдешүү м-н а€ктап, 1886-жыл-дын 19-февралында түзүлгөн тынчтык договору кайрадан бириккен Ѕ-нын чек араларын бекитти. 1886-ж. мартта Ѕ. “урци€га “ымрыш ж-а  ыржал округдарын берди. Ѕул үчүн “урци€ „ыг. –умелийдин Ѕолгар кн€здыгына кошулгандыгын тааныды. Ѕ. 1896-ж. –осси€ м-н дипл. мамиле түздү. Ѕ-нын өкмөтүнүн бир катар чаралары улуттук ө. ж-дын өнүгүшүнө жардам берди. ∆умушчулардын алгачкы профсоюз уюмдары пайда болду. 19-к-дын 80-жылдарынын орто ченинен тартып ƒ. Ѕлагоев социализм иде€ларын пропаганда-лай баштады. 1891-ж. Ѕолгари€нын с. -д. парти€сы ж. б. парти€лар негизделди. 20-к-дын башында капит, монополи€лардын жарөлгөлөрү-ѕ≈≈…ƒа болуп,. банк ж-а ө. ж. капиталынын биригүү процесси башталды. Ўаар м-н кыштактын ортосундагы социалдык карама-кыршылыктар күчөдү. 1908-ж. 22-сент€брда Ѕ. “урци€га толук өз алдын-чалыгын жары€лап, “урци€га каршы Ѕалкан союзун (1912) түзүүгө демилгечилер-ден болду. 1-Ѕалкан согушунда союздаш-тардын жардамы м-н Ѕ. “урци€дан бир кыйла жерлерди тартып алса, 2-Ѕалкан согушунда ал жерлеринен гана эмес, өзүнүн мурдагы жерлеринин айрым бөлүгүнөн ажырап калды. Ѕ. 1-дүйн. согушка (1914-18) √ермани€ тарапта катышты. ”луу ќкт. соц. рев-€сынын айдыңы м-н Ѕ-да 1917-18-ж. стачкалар чыгып, дыйкандардын нааразылыгы күчөдү, болгар арми€сынын бир катар полкторунда кө-төрүлүштөр чыкты. 1918-жылдагы ¬ладай көтөрүлүшү убагында Ѕ-да респ-ка жары€ланды, бирок көтөрүлгөн солдаттар —офи€-га бараткан жолдо өкмөт ж-а немец аскерлеринен жеңилип калды. Ѕ-ны јнтантанын аскерлери басып алды. 1919- 20-ж. Ѕ-да түзүлгөн са€сий кырдаалдан улам Ѕолгар дыйкандарынын элдик союзу (ЅƒЁ—) бийликке келди. Ѕирок ал бийликти алып кете алган жок. 1923-ж. 9-июнда фаш. төңкөрүш болуп, ј. ÷анков башында турган фашисттер бийликке келишти. Ѕ ѕ-нин жетекчилиги м-н антифаш. —ент. көтөрүлүшү (1923) башталды. ”закка созулган баатырдык күрөштөн кийин көтөрүлүш ийгиликсиз а€ктады. 1926-жылдын орто ченинде жумушчу табы профсоюздардын көпчүлүгүн калыбына келтирди. ∆ашырын иштеп жаткан Ѕ ѕнин (тыгызчылдардын) демилгеси м-н иштөөчү ∆умушчу парти€сы (1927), ∆аштардын жумушчу союзу (1928) түзүлдү. Өлкөдө антифаш. биримдик фронтун түзүү кыймылы кулач жайды. 1934-ж. 19-майда јскер лигасы ж-а "«вено" деген са€сий топ мамл. төңкөрүш жасады. Ѕ-да аскердик-фаш. диктатура орнотулду. јнын өкмөтү массанын демокр. жеңип алууларын жокко чыгарып, проф-союздарды, са€сий парти€ларды таратты. Ѕул өкмөт 1934-ж. 23-июлда ———– м-н дипл. мамиле түздү. Ѕирок ал 1935-ж. €нварда кулап, анын ордуна монархи€лык-фаш. диктатура орнотулду. Ѕ. тышкы са€сат жагынан фаш. √ермани€га та€нып калды. Өлкө фаш. √ермани€нын агрардык-сырь≈лук коштондусуна айландырылды, куралдандыруу күчөтүлдү. ‘аш. өкмөттүн мындай са€саты эл массасынын чечкиндүү соккусуна учурады. Ѕ ѕ (тыгызчыл-дар) √. ƒимитровдун жетекчилиги астында масса м-н байланышты чыңдоого, согуш коркунучуна каршы, ———– м-н достук ж-а кызматташтык ж. б. үчүн күрөшүүчү элдик фронт кыймылын уюштурууга багыт алды. Ѕ ѕ (тыгызчылдар) Ѕ  ∆умушчу парти€сы м-н (1936-ж. калыбына келтирилген) ко шулуп, Ѕолгари€нын жумушчу парти€сына (Ѕ∆ѕ) биригүү ж-дө чечим кабыл алды. 2-дүйн. согуштун (1939-45) башталышы м-н болгар өкмөтү Ѕ-нын бейтарап деп жары€ланышына карабастан, фаш. √ермани€ м-н кызматташуусун күчөттү. 1941-ж. 13-декабрда Ѕ. ”луу Ѕритани€га ж-а ј Ўга согуш жары€лады. Ѕ∆ѕ Ѕ нын са€сий бюросу 1941-ж. 24-июнда немец баскынчы-ларына ж-а алардын болг. жардамчыларына каршы куралдуу күрөшүү жолуна түштү. 1941-ж. июлда партизандык биринчи отр€д түзүлүп, авг. - сент€брда азыркы —танке-ƒимитров, Ѕатак ж. б. р-ндордо партизандык чыгуулар башталды. 1942-ж. Ѕ∆ѕнин жетекчилиги астында јта ћек. фронт түзүлдү. јга Ѕ∆ѕ, ЅƒЁ—тин сол “арабы, солчул с. -д. ж. б. кирди. 1943-ж. јта ћек. фронтунун ”луттук комитети уюшулду. 1943-ж. апрелде Ёлдик-бошт. көтөрүлүш арми€сына (ЁЅ ј) негиз салынды. —ов. јрми€нын Ѕ-га кириши болгар элинин бошт. кыймылынын жеңишине шарт түздү. Ѕ∆ѕнин- жетекчилиги- астында бул күрөш элдин массалык куралдуу көтөрүлүшүнө айланды. 9-сент€брда болгар эли монархи€лык-фаш. режимди кулатты. Ѕийлик жумушчу табы м-н эмгекчи дыйкандардын колуна өттү. јта ћек. фронттун  . √еоргиев башчылык кылган өкмөтү түзүлдү. јл алгачкы күндөрдөн эле бир катар негиздүү демокр. кайра түзүүлөрдү жүзөгө ашырды: фаш. закондор жокко чыгарылды, фаш. ж-а согуш кылмышкер-лери сотко берилди, фаш. уюмдар, полици€ таркатылып, элдик милици€ түзүлдү, менчик монополи€лар жоюлуп, жаңы эмгек закону киргизилди. Ѕолгар арми€сынын бөлүктөрү √ермани€га каршы —ов. јрми€ м-н бирдикте аракеттенди. 1945-ж. 14-августта Ѕ. м-н ———–дин дипл. мамилелери калыбына келтирилди. 1946-ж. 15-сент€брда Ѕ. элдик респ-ка болуп жары€ланды. 22-но€брда јта ћек. фронттун √. ƒимитров башкарган өкмөтү түзүлдү. 1947-ж. 4-но€брда Ёлдик чогулуш ЅЁ–дин конституци€сын бекитти. 1947-ж. декабр-дын а€гында элдик-демокр. өкмөт ө. ж. ишканаларын, пахтаны, менчик банктарды мамлекеттештирди, тышкы ж-а ички дүң соодага мамл. монополи€ны орнотту. Ёки жылдык эл чарба планын орундатуунун натыйжасында эл чарбасын калыбына келтирүү милдети чечилди. 1947-48-ж. ———– ж. б. элдик-демокр. өлкөлөр м-н достук, кызматташтык ж-а өз ара жардамдашуу ж-дөгү договорлорго кол коюлду. 1948-ж. май-августта Ѕ∆ѕ (коммунисттер) Ѕолгари€нын жумушчу с. -д. парти€сы (кеңири социалисттер) м-н биригишти.  омпарти€нын 5-съездинде ал Ѕолгари€нын коммунисттик парти€сы деген мурдагы аты м-н аталды. Ѕеш жылдык эл чарба планы (1949-53) социализмдин негиздерин куруунун башкы милдеттерин аныктады. Ѕул пландын аткарылышы Ѕ-ны артта калган агрардык өлкөдөн, өнүккөн индустр. -агрардык өлкөгө айландыруу үчүн өбөлгө түздү. Ёл чарбасын өнүктүрүүнүн 2-беш жылдык планы (1953-57) Ѕ-ны соң. индустр. -аграр-дык өлкөгө айландырды. 1958-жылдан баштап Ѕ. өнүккөн соң. коомду куруу этабына кирди. Ѕ ѕнин 7-съезди 3-беш жылдык план б-ча (1958- 62) директиваларды кабыл алды. Ѕул план негизги көрсөткүчтөр жагынан 3 жылдын ичинде аткарылды. јзыр Ѕ. улуттук ж-а интерн, максаттардын ж-а милдеттердин негизинде Ёкон. өз ара жардамдашуу советине (—Ё¬) мүчө өлкөлөр м-н кызмат-таштыгын кеңейтип жатат. Ѕ ѕнин 8-съезди (1962) ЅЁ–ди өнүктүрүүнүн 20 жылдык перспективалуу планы б-ча (1961- 80) директиваларды кабыл алды ж-а экон. башкы милдетти-социализмдин материал-дык-тех. базасын куруу ж-а бара-бара коммунизмдин материалдык-тех. базасын ке- -кири курууга өтүү милдетин койду. Ѕ ѕнин 11-съезди (1976, март) 1978-80-жыл-дарда ЅЁ–дин коомдук-са€сий өнүгүшүнүн негизги багыттарын бекитти. Ѕ. -ќќЌдун мүчөсү (1955-ж. дек. ), эл аралык 200дөн ашуун уюмга мүчө (1970), 111 өлкө м-н соода байланыштары бар. —ов. —оюзу ж. б. соц. өлкөлөр м-н достук байланыш - Ѕ-нын тышкы са€сатынын негизи. Ѕ. - —Ё¬ге мүчө (1949-ж. €нв. ), ¬аршава договорунун (1955) катышуучусу. ЅЁ– 1968-ж. башка соц. өлкөлөр м-н бирдикте. „——–де соң. жеңип алууларды коргоп калуу чараларына катышты.

—а€сий парти€лары, профсоюздары жана башка коомдук уюмдары. Ѕолгари€ коммунисттик парти€сы (¬ ѕ) 1891-ж. Ѕолгари€ с. -д. парти€сынын түзүлүшү м-н негизделген. 1919-жылдан ¬ ѕ аталат, 751 миң мүчөсү бар (окт. 1973). ¬ ѕ Ѕ нын биринчи секретары - “одор ∆ивков. Ѕолгар дыйкан-дарынын элдик союзу (ЅƒЁ—) 1899-ж. негизделген. ¬ ѕ м-н кызматташ. 120 миңдей мүчөсү бар. јта ћекендик фронт (ј‘) 1942-ж. негизделген. ј‘тын ”луттук  омитети 1943-ж. августта түзүлгөн. јга жеке мүчө болуп кирүү тартиби 1948-ж. киргизилген. 4 млн-го жакын мүчөсү бар (1973). ѕрофессионалдык с о ю з д а р ы. 1904-ж. Ѕүткүл жумушчу профсоюзу түзүлгөн (1925-ж. закондон тышкары уюм деп жары€ланган); 1925-ж-дан көз каранды эмес жумушчу профсоюздары (1934-ж. таркатылган), 1945-ж-дан ∆алпы жумушчу профсоюзу, 1958-жылдан профсоюздардын Ѕорб. совети деп аталат. 2, 7 млн-дон ашык мүчөсү бар (1973). ƒимитровчул коммунисттик жаштар союзу (ƒ ∆—) 1947-ж. декабрда негизделген, 1, 3 млн-чо мүчөсү бар (1973). Ѕолгар а€лдарынын комитети 1944-ж. негизделген. “ынчтыкты коргоонун улуттук комитети 1949-ж. негизделген. Ѕолгари€лык слав€ндар комитети 1944-ж. негизделген. Ѕ о л-гар-совет достугунун бүткүл элдик комитети 1957-ж. негизделген. Ўаарларда ж-а ири кыштактарда болгар-совет достугунун жерг. комитеттери бар.

Ёкономикасы. —оц. рев-€ жеңгенче (1944) Ѕ. ≈вропадагы ири капит, мамлекеттердин сырь≈ базасы эле. 2-дүйн. согуштун алдында улуттук кирешенин негизги бөлүгүн а. ч. берген. Ө. ж-ы начар өнүккөн. —оц. курулуш жылдарында ө. ж-ы ж-а а. ч-сы өнүккөн индустр. -агрардык өлкөгө айланды. Ѕ-нын ө. ж. тармактары-нын өнүгүшүнө —ов. —оюзу зор жардам берди. ———–дин жардамы м-н „ыг. ћарица бассейни м-н ¬арна пьдагы “Ё—тер,  ремиковци м-н ѕер-никтеги кара металл ж-а  ырджали м-н ѕловдив алдындагы түстүү металл металлург, комбинаттар,  арло-водогу трактор, —офи€дагы электр тех., ¬арнадагы кеме, прибор, –уседе-ги а. ч. машиналарын жасоо, ƒимит-ровград м-н Ѕургастагы хим. з-ддору курулду ж-а курулууда. Ѕ-да —офи€-ѕерник (металлурги€, машина жасоо, жеңил ө. ж. ), Ѕат. ћарица (түстүү металлурги€, тамак-аш, токой чарба), „ыг. ћарица (көмүр өндүрүү, энергетика, хими€), ¬арна-ƒевн€ (кеме куруу, хими€, кездеме токуу) ө. ж. р-ндору түзүлүп, ¬раца, ¬идин, Ћо-веч өңдүү ө. ж. борборлору жаралды. Өлкө отун-энергет. ресурска жарды. —апаты начар күрөң көмүр ѕерник ж-а Ѕобов-ƒолг бассейнинде, лингит „ыг. ћарица бассейнинде, нефть ѕле-вен р-ну м-н Ўаблада, табигый газ ¬раца р-нунда өндүрүлөт. Ѕ-нын электр энергетикасы тез темп м-н өсүп жатат. —ов. —оюзунан жог. калори€луу көмүр ж-а нефть алат. »змаил (———–) - ¬арна газ түтүгү ишке кирди (1974). ƒунайдагы  озлодуй ш-да —ов. —оюзунун жардамы м-н атом электр станци€сы курулууда. Ѕ-нын электр лини€лары соц. өлкөлөрдүн биргелешкен "ћир" энергетика системасына кошулган. 1972-ж. Ѕ-да 1, 6 млн. т чоюн, 2, 1 млн. т болот, 2, 0 млн. т прокат чыгарылган. Ќегизги металлург, борборлору-ѕерник,  ремиковци,  ырджали, —офи€ ш-лары. ћашина куруу ө. ж-ы жүк көтөргүч трансп. (электро ж-а мото-кар, электр тельфер, лифт) жабдууларын, электр техника ж-а радиоэлектроника буюмдарын, приборлор м-н станок, кеме, трактор жасап чыгарат. ’ими€ ө. ж-ы ƒимитровград, ¬раца, ѕловдив ж. б. ш-ларда өнүккөн.

∆ыгач иштетүү ө. ж-ы –ида-–одоп м-н —тара-ѕланинадан алып келинүү-чү жыгачтын базасында иштейт. —ов. —оюзу м-н түзгөн келишим б-ча, Ѕ.  оми ј——–индеги токой ресурстарын пайдаланууга катышат. —офи€, √аб-рово, —ливен, ѕловдивде кездеме токуучу ө. ж-ы, —офи€да ж. б. негизги а. ч. р-ндорунда тамак-аш (эт-сүт, кант, тамеки, шарап) ө. ж-ы бар.

ј. ч-сы өлкөнүн азык-түлүк ж-а жеңил ө. ж-ын сырь≈ м-н камсыз кылат. ј. ч. продукци€сы (тамеки, жашылча, жемиш) өлкөнүн экспор-тунда маанилүү роль ойнойт. Өлкөнүн а€нтынын 52% (1968) а. ч-нда пайдаланылат. ј. ч. жеринин 82% иштетилет; 71% - айдоо, 7%-жемиш багы ж-а жүзүм, 4% - чабынды, 18%-жайыт. ј. ч. өсүмдүктөрү негизинен ƒунай түздүгүндө ж-а ∆ог. ‘раки€ ойдуңунда эгилет. ƒан эгиндери (буудай, жүгөрү, арпа) айдоо а€нтынын 62%ин ээлейт. “ех. (жог. сапаттуу тамеки, күн карама, кант кызылчасы, пахта) ж-а жашылча (помидор, пи€з, калемпир) өсүмдүктөрү, жемиш багы ж-а жүзүм, эфир май өсүмдүктөрү (роза, лаванда, жалбыз) өстүрүлөт. ћалдын саны (1973): уй 1553 миң, кой 9793 миң, чочко 3428 миң, жылкы 182 миң, эшек-качыр 300 миң; үй куштары 29, 6 млн. Ѕалык кармоо 1969-ж. 77 миң т га жеткен.

»чки жүк ташууда т. ж. ж-а автотранспорт маанилүү орун ээлейт. “. ж. уз. 4 миң км ден ашык. Ўоссе жолунун уз. 30 миң км. —уу транспорту ( ара деңиз, ƒунай) сырткы экон. байланыштарда кеңири пайдаланылат. јба жолунун уз. 24 275 км. Ёкспортко жашылча-жемиш, тамеки, жүзүм, вино, эфир майы, электр тельфер, электр моторлор, кеме, а. ч. машиналары, түстүү металл чыгарат. —ырттан машиналар ж-а ө. ж. жабдуулары, ө. ж. сырь≈су, отун (таш көмүр, кокс, нефть, пахта целлюлоза, жасалма була, каучук ж. б. ) алып келет. Ѕ-нын ири соода шериктери - —ов. —оюзу (сырткы сооданын „г туура келет), √ƒ–, „——–, ѕЁ–; капит, өлкөлөрдөн: »тали€, √‘– (‘–√), јвстри€, ”луу Ѕритани€, Ўвейцари€, ‘ранци€, араб өлкөлөрү, »нди€ ж. б. Ѕ. - —Ё¬дин мүчөсү. Ёкономикасында туризм м-н курорттун маанисй^чоң. јкча бирдиги - лев.

—аламаттык самоосу 1969-ж. ар миң кишиге төрөлгөндөр 16, 9ду (1936-ж. 21, 4), өлгөндөр 9, 5ти (1939-ж. 13, 4), балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 30, 5ти (1939-ж. 138, 9) түзгөн. Өмүрдүн узактыгы орто эсеп м-н (1965-67) 70, 6 жыл (1939-ж. 51, 7). Өлүмдүн негизги себептери: атеросклерозго байланышкан жүрөк оорулары, рак шишиги, мээдеги кан айлануунун бузулушу. Ёлдик бийликтин жылдарында безгек, баш келте, висцералдык лейшманиоз, шал (полиомиелит), бруцелл≈з оорулары жоюлду. ћед. жардам акысыз. 54, 5 миң койкалуу 198 оорукана, 0, 4 миң койкалуу жугуштуу оорулардын 1, 3, 5 миң койкалуу 15 туберкул≈здук, 3, 3 миң койкалуу 12 психо-невроло-ги€лык оорукана, 0, 3 миң койкалуу « психиатри€лык колони€сы бар (1969). 1969-ж. 15, 3 миң врач, 31 миң тиш врач, 5, 6 миң акушер, 240, 0 миң мед. орто билимдүү кызматкер эмгектенген. ћед. кадрларды 3 мед. ин-т (—офи€, ѕловдив, ¬арна) ж-а 13 орто мед. мектеп да€рдайт.

Ёлге билим берүү, маданий агартуу жана илимий мекемелери. Ѕ-да алгачкы мектеп 9-к-дын акырында ачылган (чиркөө ж-а монастырь мектептери). 13-14-к. диний окуулардан башка филос, филол. илимдерин кошо үйрөтүүчү монастырь мектептери пайда болгон. 17-18-к. үжүрө (кель€) мектептери ачылат. јк сөөктөрдүн 1-болгар мектеби 1835-ж. √аброводо (1873-жылдан гимнази€) ачылган. 1880-ж. 4 жылдык атайын милдеттүү башталгыч билим берүү жары€ланат, жалпы билим берүүчү орто ж-а проф. мектептер иштей баштайт. 1921-ж. жалпы, билим берүү 7 жылга узартылган. Ёлдик-демокр. түзүлүш орногондон кийин (194, 4), элге билим берүү демокр. негизде кайра түзүлүп, 7ден 15 жашка чейинки балдарды акысыз окутуу киргизилет. 1959-ж. милдеттүү түрдө 8 жылдык билим берүү ишке ашырылат. «-7 жаштагы балдар бакчада тарби€ланат. 4 жылдык башталгыч, 8 жылдык жалпы билим берүүчү орто, » жылдык политех, мектептер, 2-3 жылдык профтех, окуу жайы, политех., иск-во окуу жайлары, 4- 6 жылдык вуздар иштейт. 1969-ж. балдар бакчаларында 330, 9 миң бала болгон. 1969- 70-окуу жылында башталгыч мектептерде 133, 9 миң, профтех, окуу жайларында 121, 6 миң окуучу, вуздарда 85, 6 миң студент окуган. 1969-1970-окуу жылында 26 вуз болгон. —офи€, ѕловдив, ѕлевен ш-ларын-да ири китепканалар, музейлер иштейт.

»лим жана илимий мекемелер. “абигый жана техникалык илимдер. Ѕ-нын терр-€сында ил. ж-а тех. билимдердин башаты байыркы фраки€, грек ж-а рим мад-тынан башталат. Ѕолгар мамлекети түзүлгөндөн тартып, шаар куруу, архит., тоо-кен иши ж-а курал-жарак жасоо өнөрү өрчүгөн. јл эми 18-к-дын 2-жарымынан болгар малты м-н илиминин кайра жаралуу мезгили башталып, таби€т таануу ж-а медицина б-ча алгачкы оригиналдуу эмгектер жазылат. 19-к-дын 1-жарымында геогр. б-ча эмгектер пайда болуп, изилдөөлөр (30-жылдары) көбүнчө чет элдик илимпоздор тарабынан жүргүзүлгөн. 60-жылдардан баштап биологи€ б-ча ¬. Ѕерондун "јйбанаттар менен адамды салыштырганда" (1870), "300логи€" (1886), …. √руевдин "Үй айбандарынын табигый тарыхы" сы€ктуу эмгектери чыккан. 19-к-дын а€гында Ѕ-нын өз алдынча мамлекет болуп түзүлүшү илимдин өсүшүнө шарт түздү, ил. мекемелер пайда болду. 1911-ж. табигый-матем. бөлүмдөрү бар Ѕолгари€ »јсы уюшулган. 1888-ж. —офи€да 1-жогорку окуу жайы ачылды. »лимдин геол., биол., мед., физ., хими€, матем. ж. б. тармагы б-ча изилдөөлөр жүргүзүлгөн. ѕлевен (1901), —адов (1902) ж-а –усодо (1905) 1-тажрыйба чарбаларынын ачылышына байланыштуу а. ч. илими өнүктү. 1877-78-ж. орус-түрк согушу учурунда —. ѕ. Ѕоткиндин, Ќ. », ѕироговдун, Ќ. ¬. . —клифосовскийдин ж. б. орус медик-“ерйнин иштери болгар мед. илиминин өнүгүшүнө  өћө  көрсөткөн. 1925-ж. Ѕолг. геол. коому түзүлүп, жер кыртышы изилдене баштаган. ’им. изилдөөлөрдүн өнүгүшүндө орг. хими€ кафедрасын башкарган ѕ. –айковдун (1894-1935) кызматы чоң. ‘изика б-ча изилдөөлөр —офи€дагы жог. окуу жайында ж-а 1898-ж. уюшулган ‘из. -матем. коомунда башталган. ћатем. илимдерин көбүнчө —офи€ ун-тинин физ. -матем. ф-тетинин проф-лору  . ѕопов, ». ÷енов, Ћ. „акалов, н. ќбрешков ж. б-лар өнүктүргөн. “абигый ж-а тех. илимдердин өнүгүшүнө са€сий режим, материалдык базанын начарлыгы, ил. кадрлардын аздыгы сы€ктуу себептер ж. б. жолтоо болгон. ћонархи€лык-фаш. режимдин кулатылы-шы (1944) ж-а өлкөнүн социализм жолуна түшүшү Ѕ-да илим тарыхына жаңы доор ачты. »лимдин негизги борбору-Ѕолгари€ илимдер академи€сы (Ѕ»ј) жа ј. ч. илимдер академи€сы. 60-жылдары азыркы математиканын негизги багытын иштеп чыгуучу коллективдер түзүлдү. ‘из. илиминин ийгиликтери материалдык эксперимент базасынын жакшыргандыгы м-н шартталды. »зилдөө иштери ———–, соң. башка мамлекеттердин ил. мекемелери м-н тыгыз байланышта жүргүзүлүүдө. √еофиз. изилдөөлөр ар тармактуу болду. јр кайсы р-ндордо комплекстүү ж-а тармактуу геогр. изилдөөлөр жүргүзүлдү. √еоморфол. изилдөөлөр өрчүдү. Ѕиол. тармагында орчундуу изилдөөлөр 1959-ж. башталат. ∆аңы тармактар б-ча ил. из. ин-ту ж-а лаборатори€лар (биохими€, биофизика, өсүмдүктөр ж-а жаныбарлар физиологи€сы, микробиологи€) түзүлгөн. ј. ч. илими белгилүү ийгиликтерге жетишти. ћед. тармагында ил. из. иши жайылды. “ех. илимдер жог. окуу жайларында, Ѕ»јда ж-а анын ин-ттарында өөрчүтүлүп жатат.

 оомдук илимдер. Ѕ-да филос. ж-а коомдук ой-никир 9-к-дын а€гы-10-к-дын башында жарала баштайт. »оанн Ёкзарх (10-к. ) эски болгарча филос. терминологи€ түзүп чыгат. Ѕолгар элинин улуттук аң-сезиминин калыптанышында, улуттук өз алдынчалык үчүн күрөшүндө, болгар мад-тынын өзгөчөлүгүн сактоодо ѕаисий ’и-лендарский (18-к. ) чоң роль ойногон. Ѕ-да маркстик философи€нын, эстетиканын ж-а адабий сындын таралышына ж-а өнүгүшүнө ƒ. ¬лагоевдин эмгектери түрткү берген. 20-к-дын башынан эле богагар марксчылар. Ѕ-дагы идеалисттик көз караштарды сындап турган. 1920-30-ж. марксчыл философи€нын проблемаларын “. ѕавлов, —. √а-новский, √. Ѕакалов, ј.  иселинчев ж. б. иштешет. Ёлдик-демкр. түзүлүш орногон-до (1944), Ѕ-да марксчыл-ленинчил философи€нын өнүгүшүнө кеңири мүмкүнчүлүк түзүлөт. Ѕолгар марксчыларынын алдына өлкөдө социализм курууга байланыштуу маанилүү маселелерди »«»Ћƒөө милдети коюлат. ‘илософи€ ж-а социологи€лык борбору - Ѕ»јнын ‘илос. (1948) ж-а —о-циол. (1968) ин-ттары.

Ѕолгар историографи€сы 18-к-дын 2-жа-рымынан башталат. “арых илиминин өнүгүшүнө —офи€ ун-тинин ачылышы өбөлгө түзөт. 19-к-дын а€гында Ѕ-да марксчыл историографи€ өнүгө баштап, элдик-де-мокр. бийлик орногон (1944) соң, дүркүрөп өсөт. 1954-55-ж. эки томдуу "Ѕолгари€ тарыхы" чыгат, Ѕолгари€ коммунисттик парти€сынын тарыхы изилденет. “арых илиминин борбору-Ѕ»јнын “арых (1947), јрхеол. ин-ттары (1920), Ѕ ѕ Ѕорб.  омитетинин Ѕолгари€ компарти€сынын тарых ин-ту (1953), —офи€ ун-тинин филос-тарых ф-тети. Ѕ-да элдик-демокр. бийлик орногон сон марксчыл экон. ойдун ар тараптан өнүгүшүнө шарт түзүлөт. ∆ог. окуу жайларында са€сий экономи€ кафедралары ачылат. Ѕ»ј Ёкон. ин-ту уюшулат (1949). —офи€ ун-тинин экон. ф-тети (1924) негизделет (1952-жылдан  . ћаркс атн. ∆огорку экон. ин-т). Ёлдик-демокр. бийликтин жылдарында Ѕ-да укук илими марксчыл-ленинчил багытта өнүгүп, соц. мамлекеттин проблемалары, сот, прокуратура, мамл. башкаруу аппаратынын тажрыйбасы изилденүүдө. ”кук б-ча илимдин. борбору - Ѕ»јнын ”кук илимдери ин-ту (1948) ж-а Ѕ-дагы ун-ттердин укук кафедралары. –есп-канын ил. борбору Ѕ»јнын составында 33 ил. из. ин-ту бар. ј. ч-сы б-ча изилдөөлөрдү Ѕолгар а. ч. »јсы жөнгө салат. јнын карамагында 28 ин-т ж-а 28 тажрыйба станци€сы бар. 1959-ж. »л. ж-а тех. прогресс б-ча мамл. комитет уюшулган. Ѕ-да 368 ил. мекеме бар, алар ———– ж-а соц. өлкөлөрдүн ил. мекемелери м-н ар тараптуу байланышта.

Ѕасма сөз, радио уктуруу, теле көрсөтүү. Ѕ-нын туруктуу басма сөзү 19-к-дын 40-жылдары пайда болгон. “урци€ өкмөтү куугунтукка алгандыктан, болгар патриоттору туңгуч газета, журналдарын чет өлкөдө басып чыгарышкан. 1969-ж. Ѕ-да 710 газета, 780 журнал чыккан. »ри газетала-ры: "–аботническо дело"-Ѕ ѕ Ѕ нын органы; "«емеделско знаме", "ќтечествен фронт", "“руд", ' "Ќародна младеж", "Ќародна арми€", "ѕоглед"-Ѕолгар журн. союзунун органы. ∆урналдары: "Ќово вре-ме", "ѕартиен живот", "ѕолитическа просвета", "ћладеж", "∆ената днес". –адио уктуруу 1929-ж. башталган, 1959-жылдан Ѕ-дагы түрктөр үчүн түрк тилинде күндөлүк программа берилет. "–одина" радио-станци€сы чет өлкөлөргө арнап болгар, грек, түрк, араб ж. б. тилдерде кабар берип турат. “еле көрсөтүү 1959-жылдын но€бры-нан иштейт.

јдаби€ты-байыркы слав€н ад-ттарынын бири. 9-к-дын 2-жарымында пайда болгон. Ѕ. ад-тынын башталышы слав€н агартуучулары  ирилл м-н ћефодийдин шакирттеринин чыг-лыгы м-н байланыштуу. Ѕайыркы (9-12-к. ) Ѕ. ад-ты диний-мистикалык негизде болсо да, анда адамдардын коомго болгон мамилеси, айрым филос. маселелер козголгон. Ѕуга  лимон-то ќхридский,  онстантин ѕреславский, »оанн Ёкзарх,  озьма ѕреситер ж. б-дын чыг-лары мисал. 14-к-дагы Ѕ. ад-тынын өсүшү ‘еодосии “ырновский, патриарх ≈вфи-мий “ырновский ж-а анын окуучусу √ригорий ÷амблактын ысмы м-н байланыштуу. 18-19-к-дын көрүнүктү агартуучулары ѕ. ’илендарский, —. ¬рачанский-нер Ѕ. ад-тын жанр жагынан байытышты. Ѕ-нын улуттук ад-ты 19-к-дын 50-70-жылдары болгон улуттук-бошт. кыймыл убагында калыптанды. “аланттуу акындар ƒ. „интудов (1822-86), ѕ. –. —лавей-ков (1827-95), √. —. –аковский (1821-67), ’. Ѕотев (1849-76), » ¬азов (1850-1921), прозаиктер ¬. ƒрумев (1841 -1901), ƒ. ¬ойников (1838-78) ж. б-лар Ѕ. ад-тын жаңы баскычка көтөрдү. ќкт. рев-€сынын жеңишинин Ѕ. ад-ты үчүн зор мааниси бар. ’. —мирненский, √.  арасла-вов, ’. –адевский ж. б-лар революционер-лердин образдарын түзүшкөн. Ёлдик-демокр. рев-€ (1944) жеңгенден кийин ƒ. “а-левдин "“емир чырак" (1952), —. ƒичевдин "Ѕоштондук үчүн" (1954) деген тарыхый-рев-€лык романдары, ƒ. ƒимовдун фашизм-ди айыптаган "“амеки" (1951), √.  ара-славовдун "∆өнөкөй адамдар" (1951-63),  .  алчевдин "“окуучулар үй-бүлөсү" (1956-60) чыг-лары жарык көрдү. Ѕ. жазуучулары азыркы учурдун түрдүү социалдык - филос. маселелерин чечмелеп берүүгө аракеттенип жатышат.

јрхитектурасы, сүрөт искусствосу. Ѕ-нын аймагынан б. з. ч. 4-2-миң жылга (неолит, энеолит ж-а бронза) таандык ге-ом. оймо-чиймелер м-н жасалгаланган чопо идиштер ж-а чоподон жасалган адам м-н айбандардын фигуралары табылган.  ара деңиз жээгиндеги байыркы гректер-дин колони€сы - јполлони€, ћесембри€ ж. б. жерлерде античный скульптуранын калдыктары сакталган. Ѕиринчи Ѕ. падышалыгы (680-1018) пайда болгондон баштап Ѕ-нын иск-восу калыптана баштайт. јл доордогу алгачкы архит. эстеликтер: таштан тургузулган чеп дубалдарынын калдыктары ж-а ѕлиска м-н ѕреславдагы дворецтер (9-10-к. ); Ёкинчи Ѕ. падыша-лыгынын тушунда (1187-1396) “ырново көркөм иск-вонун негизги борборуна айланат. “ырноволук бул көркөм мектеп 9-10-к-дагы архитектурага караганда курулуштардын чакандыгы ж-а декоративдүү кооздугу м-н айырмаланат. 13-14-к-да болгар живопись өнөрү м-н миниатюрасы гүлдөп өсөт. ќсмон түрктөрү басып алгандан кийин мурдагы маданий мурастардын көпчүлүгү жок кылынган. 18-19-к-да болгар улуттук иск-восунда жаңы жогорулаштар пайда болот. јл доордо –иль монастырынын 3 корпусун салган (1816-19) јлекси –илец, янтра өзөнүнө көпүрө курган (1865-67) Ќ. ‘ичев, чиркөө ж-а кербен сарайлар тургузган ѕ. …ованович сы€ктуу жерг. чебер-лер чыгат. —үрөт өнөрүнүн алгачкы өкүлдөрү жерг. көркөм мектептердин таасиринде тарби€ланып, иконографи€да көп иштешсе, 19-к-дын живописчилери диний сүрөт канондорунан бошонуу жолуна түштү. ћис, белгилүү сүрөтчү «ахарий «ограф замандаштарынын портретин тартып, реалдуу турмуштун көрүнүштөрүн чагылдырган. ќсмон түрктөрүнүн эзүүсүнөн бошон-гондо (1878), болгар иск-восунда жаңы доор башталат. Ѕуга бул архит. эстеликтер мисал: —офи€дагы ». вазов атн. Ёлдик театр, 1904, арх. ‘. ‘ельнер ж-а √. ’ельмер; јлександр Ќевскийдин эстелик-храмы, 1904-12, орус арх. ј. Ќ. ѕомеранцев. Ѕолгар иск-восунда 19-к-дын 80-жылдары де-мократчыл реалисттик багыт (живописчи-лер ј. ћитов, ». јнгелов, ». ћырквичка ж. б. ) пайда болот. 20-к-дын 30-жылдары болгар иск-восу айрым карама-каршылык-тарга дуушар келет.  ээ бир сүрөтчүлөр франц. сүрөтчү —езаннды сокур туурап, экспрессионизмдин европ. тажрыйбасына кайрылат. Ѕирок иск-водогу модернизм м-н таймашуу жолунда реалисттик багыт чыйрала берет. Ѕ-да элдик-демокр. түзүлүш орногондо (1944), болгар архит. иск-восунун дүркүрөп өсүшүнө кенен жол ачылат, —офи€, ѕловдив, ¬арна сы€ктуу ш-лар кайра жаңырып, коомдук имараттар, турак үйлөр, спорт комплекстери курулат. ћонументтик ж-а станковый иск-во (». ѕетров, —. ¬е-нев), китеп графикасы (Ѕ. јнгелушев, ј. ѕоплилов), са€сий карикатура (ј. √ро-зев, ÷. ÷еков) өңдүү иск-во тармактары жог. деңгээлге жетет.

“еатры. ƒрамалаштырылган бийлер ж-а ырым-жырым оюндары Ѕ-да илгери эле болгон. ¬изанти€лык өкүмчүлүк ж-а түрктөрдүн эзүүсү улуттук театрдын өсүшүнө жолтоо болгон. 1840-ж. алгачкы элдик театр мектептери түзүлүп, окуучулар болгар тилинде драмалаштырылган диа-логдорду аткарышкан. 1856-ж. болгар театрынын башталышына негиз салган оюндар коюлат. “үрк эзүүсүнөн бошонгондон кийин өлкөдө алгачкы театрдын профессионал коллективдер түзүлө баштайт. 1892-ж. —офи€да " өз жашы ж-а күлкү" труппасы түзүлүп, анда белгилүү акт≈рлор чыг-чыл ишмердигин баштаган. 1904-ж. театр мамл. бюджетке которулуп, Ёлдик театр деп аталды (ЅЁ–дин башкы театры). 19-к-дын а€гында 20-к-дын башында Ѕ-да бир катар башка проф. театрлар ачылат. 30-жыл-дары түзүлгөн жумушчу театрлары алдыңкы иде€луулук, реалисттик багыт үчүн кү-рөшкөн. 2-дүйн. согуш театрдын өсүшүнө тоскоол болду. Ѕ-да элдик-демокр. түзүлүш орногондон кийин театрлар улутташ-тырылып, проф. театрлардын тармагы көбөйдү. 1969-ж. Ѕ-да 40 театр (32 драма, 8 куурчак театры) болгон. —офи€да театр өнөрүнүн ин-ту бар.

 иносу.  ино тартуу Ѕ-да 1910-ж. башталат. Ѕиринчи үндүү фильм 1933-ж. тартылат. Ёлдик-демокр. бийлик орногондон кийин кино иши мамлекеттин карамагына өтөт (1948). 50-жылдардын башталышында азыркы улуттук кино өнөрүнүн негизи түзүлөт. ƒүйнөгө атагы чыккан көркөм фильмдер жаралат. ƒокументтик, ил. -по-пул€рдык, мультипликаци€лык фильмдер да чыгарылат. —офи€да " иноискусство" журналы ай сайын чыгып турат.  өрүнүктүү кино ишмерлери: режисс≈рлор ƒ. ƒа-ковский, 3. ∆андов, Ќ.  орабов, ƒ. ћунд-ров, –. ¬ылчанов; акт≈рлор Ќ.  оканова, √.  ало€нчев √. √еоргиев.

ћузыкасы. Ѕолгар музыкасы слав€н урууларынын элдик музыкасынын негизинде пайда болгон. Ёлдик муз. аспаптары: годулка, гусла (кылы бар смычоктуу), тамбура (чертме) ж-а гайда, кавал, свирель (үйлөмө). ’ристиан динине өткөндөн кийин (9-к. ) байыркы болгар тилинде чиркөө ырлары тарайт. Ѕирок элдик обон-күүлөр өзүнүн өсүшүн токтоткон эмес. Ѕ-нын түрк эзүүсүнөн кутулушу (1878-ж. ) муз. мад-ттын тез өнүгүшүнө шарт түзөт. 19-к-дын 90-жылдарынан баштап проф. музыка өнөрү өркүндөй баштады (≈. ћанолов, ј. Ѕукорештлиев, ј.  рыстев, ƒ. ’ристов, √. јтанасов). 1920-ж. ѕ. ¬ладигеров, ѕ. —тайнов, Ћ. ѕипков ж. б-лар ар түрдүү жанрлар б-ча чыг-лар жазышты. 1904-ж. биринчи муз. мектеп, 1908-ж. Ѕ. опера бирикмеси, 1928-ж. биринчи мамл. симф. оркестр ж-а көптөгөн хор коллективдери түзүлдү. 1944-ж. Ѕ-да элдик-демокр. бийлик орногондон кийин муз. мад-ттын өсүп-өнүгүшү-нүн жады этабы башталды. Ѕ-нын азыркы көрүнүктүү музыканттары: композиторлор ѕ. ¬ладигеров, Ћ. ѕипков, ѕ. —тайнов; ди-риж≈рлор ¬. —имеонов,  . »лиев ж. б. Ѕ-да консерватори€, муз 5 окуу жайы, мамл. 2 ыр ж-а бий ансамбли, муз. театр, мамл. филармони€, хор капелласы, эл арми€сынын ыр-бий ансамбли бар. 1948-ж. Ѕ»јда ћузыка ин-ту ачылып, ал элдик ж-а проф. музыканын актуалдуу проблемаларын иштеп жатат.

јд. : ƒимитров √. ћ., »збр. произв., т. 1-2, ћ., 1957; ∆ивков “., »збр. статьи и речи, т. 1-2, ћ., 1964-65; »стори€ Ѕолгарии, т. 1-2, ћ., 1954-55; ¬ а-л е в Ћ. Ѕ., Ѕолгарский народ в борьбе против фашизма, ћ., 1964; Ѕратска€ дружба, всестороннее сотрудничество, ћ., 1969; Ѕожков —, Ѕолгарска€ академи€ наук, —офи€, 1969; ќчерки истории болгарской литературы ’|’-’’ вв., ћ., 1959; ÷ а-пенко ћ. ѕ., јрхитектура Ѕолгарии. ќчерк, ћ., 1953; —борник статей болгарских музыковедов, ћ., 1962; ƒержавин  ., Ѕолгарский театр, ћ. -Ћ., 1950; ѕогожева Ћ., ’удожественные фильмы Ѕолгарии, ћ., 1963.

ЅќЋ√ј–»я ј“ј ћ≈ ≈Ќƒ»  ‘–ќЌ“” болгар элинин патриоттук ж-а демокр. антифаш. күчтөрүнүн бирикмеси катарында Ѕолгари€пын жумушчу парти€сынын (Ѕ∆ѕ) демилгеси м-н 1942-ж. июлда түзүлгөн. Ѕул фронттун жакынкы максаты фаш. режимди кулатуу ж-а элдик-демокр. өкмөт түзүү болгон. 1949-ж. августта анын ”луттук комитети түзүлгөн. —ент€брдагы элдик куралдуу көтөрү-лүштөн (1944) кийин ал фронттун Ѕ∆ѕ (коммунисттер) жетекчилик кылган комитеттери аз убакытка болсо да жер-жерлерде бийликти колго алышкан. Ёлдик улуу чогулушка ж-а жерг. элдик —оветтерге шайлоодон кийин бул милдеттер элдик-демокр. бийликтин органдарына өттү. Ѕ. јта ћек. ф-нун 3-съездинен (1952-ж. 28-29-май) баштап, Ѕ ѕнин программасы аталган фронттун да программасы болуп калды. јта ћек. ф-нун 5-съезди Ѕолгари€да социализмди куруп бүтүп, бара-бара комму-низмге өтүү б-ча ¬ ѕ койгон милдеттерди орундатууга багытталган иштерин андан ары өөрчүтүү чараларын белгиледи. јнын катарында 4 млн-чо адам бар (1973).

ЅќЋ√ј–»я »Ћ»ћƒ≈– ј јƒ≈ћ»я—џ - Ѕолгар Ёл –есп-касынын жог. ил. мекемеси. Ѕ. и. а. 1911-ж. болгар эмигранттары –умыни€нын Ѕраила ш-да 1869-ж. түзгөн болгари€лык билим ышкыбоздор коомунун базасында уюшулган. Ѕолгари€да элдик бийлик орногонго чейин (1944) Ѕ. и. а. маданий-агартуу, басма иштери м-н гана чектелген. 1949-ж. кайра түзүлүп, Ѕолгари€ ћин. —оветине баш иет. ∆ог. башкаруу органы - ∆алпы чогулуш, ѕрезидиум ж-а ѕрезидиум бюросу. 1970-ж. Ѕ. и. а-нын 9 бөлүмүнүн составына 50 ил. из. ин-т, лабо-рат. ж-а топтор кирген. 46 академик, 53 мүчө-корр. ж-а чет элдик 68 мүчөсү бар.

ЅќЋ√ј–»я  ќћћ”Ќ»—““»  ѕј–“»я—џ (¬ ѕ) 1891-ж. негизделген. јйрым с. -д. кружоктордон ƒ. ¬лагоев-дин демилгеси м-н Ѕолгари€ с. -д. парти€сы (Ѕ—ƒѕ) түзүлгөн. Ѕ—ƒѕнин 10-съездинде (1903) социал-рефор-мисттер (кеңчил социалисттер) парти€дан чыгарылган соң Ѕолгари€ жумушчу с. -д. парти€сы (Ѕ∆—ƒѕ же тыгызчыл социалисттер) марксчыл парти€ катары өз алдынча калыптана баштаган. “ыгызчыл социалисттер жумушчу табын баш коштуруу ж-а уюмдаштыруу багытында маанилүү иш алып барды, болгар пролетариа-тынын рев-чыл күрөшүнө жетекчилик кылды, 1-дүйн. согуш мезгилинде милитаризм м-н улутчулдукка каршы турду, 2-»птернационалдын сол (рев-€чыл) тарабында болду. Ѕирок "тыгыз-чылдар" ал кезде толугу м-н лениндик позици€да турган эмес. 1919-ж. майдагы 22-съездиндө Ѕ∆—ƒѕ (тыгызчыл социалисттер) өз атын Ѕолгари€ коммунисттик парти€сы (тыгызчыл социалисттер) - ¬ ѕ (т. с. ) деп атап, ал съездди Ѕ ѕнин 1-съезди деп жары€лады. јнда "ѕрограммалык деклараци€" кабыл алынып, ал пролетариат диктатурасы ж-дөгү лениндик иде€ларга негизделген. 1923-ж. 9-июнда Ѕолгари€да фаш. төцкөрүш болду. Ѕ ѕ (т. с. ) фашизмге каршы сент€брь көтөрүлүшүнө (1923) жетекчилик кылды, бирок анын жеңилип, парти€нын Ћегалсыз абалга өткөнүнө карабастап Ѕолгари€да рев-€чыл кыймылдын өөрчүшүнө зор таасир этти. 1927-ж. ¬ ѕ (т. с. ) легалдуу мүмкүнчүлүктөрдү пайдалануу үчүн ∆умушчу парти€сын (∆ѕ) түздү. 1935-36-ж. ¬ ѕ (т. с. ) оппортун. агымдардан арылды. 1938-39-ж. ¬ ѕ (т. с. ) м-н ∆ѕ Ѕолгари€ ∆умушчу парти€сы (Ѕ∆ѕ) болуп биригип, 1944-жылдан ал Ѕ∆ѕ (коммунисттер) деп аталды. 2-дүйн. согуш (1939-45) убагында 1942-ж. Ѕ∆ѕнин демилгеси б-ча јта ћекендик фронт түзүлдү. јл болгар элинин фашисттерге каршы куралдуу көтөрүлүшүнө (1944-ж. 9-май) жетекчилик кылды. 1948-ж. Ѕ∆ѕ (к. ) 5-съездин өткөрүп, анда парти€ Ѕолгари€ коммунисттик парти€сы (Ѕ ѕ) болуп аталды. јнын жетекчилиги м-н өлкөдө кыска мөөнөттүн ичинде социализм жеңип чыкты. Ѕ ѕнин делегаци€лары коммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын ке-ңешмелерине (1957, 1960, 1969, ћосква) катышып, алардын документтерин жактырган. ¬ ѕ демокр. централизм негизинде түзүлгөн. Ѕ ѕнин жогорку органы - съезд, алардын аралыгында, Ѕ . —а€сий жетекчилик үчүн —а€сий бюро, кезектеги иштерди жүргүзүү үчүн —екретариат шайланат. Ѕ ѕнин 751 миң мүчөсү бар (1973-ж. окт. ) Ѕасма сөз органдары -"–аботническо дело", "Ќово ¬реме".

ЅќЋ√ј– Ћј– - улут, Ѕолгар Ёл –есп-касынын негизги калкы. Ѕолгар тилинде сүйлөшөт. 1965-жылдагы маалымат б-ча, Ѕолгари€нын өзүндө 7, 2 млн. Ѕ. жашайт. јлар –умыни€, √реци€, ёгослави€, “урци€, ¬енгри€, „ехословаки€, ———– (”——–), “үн. ж-а “үш. јмерика ж. б. өлкөлөрдө да бар. Ѕ-дын динге ишенгендери негизинен православие дининде; айрымдары гана католик, протестант, мусулман. Ѕ. түш. слав€н элдерине кирет. Ѕ-дын уюткусун „ыг. Ѕалканда-гы байыркы слав€н уруулары түзгөн, алар көчмөн болгар урууларын өзүнө сиңирип алган. 9-10-к-да туңгуч болгар падышачылыгы түзүлүп, Ѕ. слав€н тилдүү бир элге айланган. “үрк султандарынын 5 кылымга (14-к-дын а€гы - 1878) созулган эзүүсү Ѕ-дын улуттук өнүгүшүнө тоскоол кылган. Ѕ. кайрадан 18-к-дын а€гында капит, мамилелердин өнүгүшү м-н улут катары калыптана баштаган. “үрк эзүү-сүнө, грек соода буржуази€сына каршы күрөшү Ѕ-дын биригиши үчүн чоң роль ойногон.

ЅќЋ≈–ќ (исп. bolero - бий) - жүрүшү орточо, өлчөмү үч үлүштөн турган испан бийи. Ѕ. музыкасы бир ритмдик фигуранын такай кайталанып турушу м-н өзгөчөлөнөт. Ѕ-ну гитара ж-а барабандын коштоосу м-н ырдап жүрүп бийлешет. Ѕул бий 1780-ж. ченде пайда болгон. ќпера, балет ж-а аспаптын пьесаларда да Ѕ. формасында жазылган номерлер бар.

ЅќЋ»¬ј– —имон (24. 7. 1783-17. 12. 1830) - јмерикадагы »спани€ коло-ни€ларынын көз каранды эместиги үчүн күрөштүн жетекчилеринин бири. “ектүү дыйкан үй-бүлөсүнөн. ∆аш курагын ≈вропада өткөргөн. ¬енесуэ-лада испан үстөмдүгүн кулатып, аны респ-ка (1811) деп жары€лоого активдүү катышкан. –есп-каны испандык-тар кыйраткан соң Ѕ. ∆аңы √ранада-га (азыркы  олумби€) кетет. 1813-ж. Ѕ-дын аскерлери  аракасты алып, өзү башында турган 2-¬енесуэла респ-касын түзөт. 1814-ж. жеңилүүгө учурап, 1816-ж. мекенин таштап кетүүгө аргасыз болот.  улчулукту жоюу ж-а аскерлерге жер бөлүп берүү м-н Ѕ. массанын колдоосуна жетишет. 1819-ж. анын аскерлери ∆аңы √ранаданы бошотуп, Ѕ. ”луу  олумби€ –есп-касынын президенти болуп шайланат. 1824-ж. ѕеруну бошотуп, өзүнүн урматына аталган Ѕоливи€ –есп-касына башчылык кылат. Ћатын амер. жаш мамлекеттерди бирикти-рүүгө жасалган аракети иш жүзүнө ашпагандыктан, отставкага (1830-ж. ) кетет. Ѕ-дын колон. түзүлүштү жоюуга багытталган ишмердиги түш. амер. өлкөлөрдүн капит, өсүшүнө түрткү берди.

ЅќЋ»¬»я, Ѕоливи€ –еспубликасы - “үш. јмериканын борб. бөлүгүндөгү мамлекет. “үндүгүнөн ж-а түн. - чыгышынан Ѕразили€, туш. -чы-гышынан ѕарагвай, түйшүгүнөн јргентина, түш. -батышынап „или ш-а ѕеру м-н жектешет. ј€нты 1098, 6 км2.  алкы 5190 миң (1972).  онституци€ б-ча борбору - —укре, чынында - Ћа-ѕас. јдмин. жагынан 9 департаментке бөлүнөт.

ћамлекеттик түзүлүшү. Ѕ. -республика.  онституци€сы (1967) б-ча мамлекет ж-а өкмөт башчысы - президент, 4 жылга шайланган, ал минист-рилерди дайындап, куралдуу күчтөрдүн да башкы командачысы болгон. «акон чыгаруу бийлигин сенат м-н депутаттар палатасынан турган ”луттук конгресс-парламент жүргүзгөн (1969-жылдагы аскердик төңкөрүштөн кийин ал таратылган). Ѕийликти « жылга жакын аскер-граждандык өкмөт жүргүзүп турган. 1974-ж. 8-июл-да жаңы ө ћө“ түзүлүп, аны куралдуу күчтөрдүн өкүлдөрү башкарат. Ўайлоо белгисиз мөөнөткө калтырылды. Ѕ-нын сот органы жог., ок-–”√ƒ”  ж_а участоктук соттордон турат. ёстици€ мин-восу √ен. прокурорго баш иет, аны президент дайындайт. ћамл. гербин ж-а желегин к. ћамлекеттик герб, ћамлекеттик желек макаласынын таблицасынан.

“аби€ты. Ѕ. субэкватордук ж-а тропиктик алкактардан орун алган. Ѕ-нын батышын јндынын Ѕорб.  ор-дильеринин чыг. бөлүгү __ (бул жерде ал ѕуна деп аталат, бийикт. 4000 м ге чейин), чыгышын кең түздүк ээлеп жатат. “үндүгүндөгү кең түздүк аркылуу Ѕени, ћаморе д-лары агып өтөт. Ѕ-нын тоолуу бөлүгү тропиктик бийик тоо климатынын аймагында, анын батышында жылдык жаан-чачы-ны 150 мм ге, чыгышында 500-600 мм, јндынын чыг. капталында 2000 мм ге чейин. ѕунада июлдун орт. темп-расы «-7∞—, €нварда 9-1√—. „ыг. түздүктөрдө июлдун орт. темп-расы 17-22∞—, €нварда 24-28∞—. »ри дары€лары: Ѕени, ћаморе, √уапоре. »ри көлдөрү: “итикака, ѕоопо ж. б. Ѕ-нын жеринин 40% токойлуу, баалуу жыгачтары көп. “үздүктөрүндө саванналар бар. ∆ери кызыл, кызыл күрөң топурактуу. Ѕ-нын чыгышында маймылдар көп, бардык жеринде ке-мирүүчүлөр, ар түрдүү куштар, ѕунада жапайы ж-а бакма лама ж. б. айбандар бар. —уу куштарына да бай.  алкы.  алкынын 2/3 бөлүгү -кечуа ж-а аймара аттуу индеец элдери. јлар ѕуна бөксө тоосунда ж-а бийик тоолуу өрөөндөрдө жашашат. Ўаарларда, ойдуңдуу р-ндордо испан тилинде сүйлөөчү боливи€лыктар, айрыкча аргындар көп. ћамл. тили - испан тили. ƒини - католицизм.  алкынын орт. жышт. 1 км2 ге 4 киши (1969). Ўаар калкы 35%; ири шаарлары: Ћа-ѕас,  очабамба, ќруро, ѕо-тоси, —анта- рус, —укре.

“арыхый очерки. Ѕ-аын терр-€сында байыркы замандан тартып эле индеецтер жашап келген. 14-к-да аларды инктер багындырып алат. 16-к-дын башында инктер-ди »спани€ басып алып, индеецтердин өз алдынча өнүгүүсүн зордук м-н токтотуп, миллиондогон индеецтерди жок кылган. 300 жыл бою Ѕ. »спани€га колони€ болуп келди. 1542-жылдан ѕеру вице-королдугу-на баш ийди. 1776-ж. Ћа-ѕлат вице-корол-дугунун составына кирип, ∆ог. ѕеру делип аталып келди. ∆ог. ѕеру »спани€нын “үш. јмерикадагы эң ири экон. борбору эле. ѕотосидеги күмүш кени дүйнөдөгү эң ири кен болгон. 19-к-дын башына чейин ∆ог. ѕеру »спани€нын казнасына көп күмүш берип турган.  ендерде индеец-мита-йостор милдеттүү түрдө иштешкен. ∆ог. ѕеру кул ээлөөчүлүк м-н феод, крепостной эзүүнүн айкалышкан жери болгон. »ндеецтер колон. эзүүгө каршы күрөшүп келишти. 1810-26-жылдагы көз каранды эместик үчүн болгон согуштун натыйжасында ∆ог. ѕеру колон. эзүүдөн кутулду.  өз каранды эмес мамлекет болуп түзүлүп, аты Ѕоливи€ деп жары€ланды. Ѕ. өзүнчө мамлекет болгондон кийин анда жер олигархи€-сы м-н е. ж., соода буржуази€сынын ортосунда бийлик үчүн күрөш күчөдү. 19-к-дын ортосунда өлкөгө чет мамлекеттик, көбүнчө англ, капитал келе баштайт. 1879-83-ж. Ѕ. „или м-н согушуп, терр-€сынын бир бөлүгүнөн ажырайт да, “ынч океанга чыга албай калат. 19-к-дын а€гында Ѕ-да калай кендери ачылды, бирок көпкө узабай алар чет өлкөлүк монополи€лардьш чеңгелине түштү. Ќефть үчүв күрөштө англ. ж-а амер. монополи€лардьш эрегиши Ѕ. м-н ѕарагвай согушуна (1932-35) алып келип, Ѕ. „ако р-нундагы нефть чыгуучу жерлеринен ажырады. ƒ. “оронун өкмөтү (1936- 37), полковник √. Ѕуштун өкмөтү (1937- 39) өлкөдө амер. монополи€лардьш кожоюндук кылышын чектөөгө аракет кылды. 2-дүйн. согушка (1939-45) Ѕ. формалдуу катышты (1942-ж. √ермани€, »тали€ ж-а япони€ м-н дипл. мамилелерди үзүп, 1943-ж. апрелде согуш жары€лады). 1945-ж. Ѕ. ———– м-н дипл. мамиле түздү. 2-дүйн. согуштан кийин Ѕ-да демокр. ж-а антиимпер. кыймыл күчөдү. 1950, - ж. €нварда Ѕоливи€нын коммунисттик парти€сы түзүлдү. 1952-ж. апрелде элдин куралдуу көтөрүлүшү чыгып, ал антиимпер. ж-а антифеод, рев-€га айланды. –ев-€нын жеңиши м-н бийликке ”луттук рев-€чыл кыймыл парти€сы келди. ѕрезидент ѕас Ёстенсоронун өкмөтү (1952-56) бир катар демокр. чараларды ишке ашырды (рудник-терди мамлекет карамагына өткөрдү, агрардык реформа жүргүздү, жалпы элдик шайлоо укугу киргизилди ж. б. ). 1952-ж. Ѕ-нын профсоюздары Ѕ-нын жумушчу борбору болуп биригишти. Ѕ-нын минтип социалдык-экон. жагынан жүргүзгөн чаралары ј Ўнын импер. чөйрөсүнө жаккан жок. јлар Ѕ-га бойкот жары€лады. “ышкы ж-а ички реакци€нын кысымынан улам Ё. —илесе —уасонун (1956-60) өкмөтү акырындап демокр. иштерден четтей берди. „ет элдик компани€ларга жеңилдик бериле баштады. 1960-ж. ј Ўнын  убага каршы са€сатын жактады. Өлкөдө иш таштоо кыймылдары кайра күчөдү. Ёл өкмөттөн шайлоо алдындагы убадасын аткарууну талап кыйды. Өкмөт иш таштоону басууга күч жумшады. —а€сий ишмерлерди камакка алып, демонстраци€ны атты. Өкмөт элден колдоо албай калды. 1964-ж. но€брда бийликке аскердик хунта келди. јл репресси€ны күчөттү. 1969-ж. ген. Ѕаррь-ентос өЋ√өЌƒөЌ кийин абал бир аз оңолду. √ен. ј. ќвандо  андий, бийликке келгенден кийин, ј Ўга нефть жагынан жеңилдик берген закондорду жойду, антидемокр., антипрофсоюздук декреттерди токтотту, бир катар социалдык-экон. кайра куруу-ларды ишке ашырды, амер. "Ѕоливиан галф ойл" нефть компани€сынын менчиги мамлекеттин карамагына алынды. ’. “ор-рестин өкмөтү да Ѕ-ны империализмге көз карандылыктан куткаруу б-ча бир катао иш иштеди. Ѕирок мамл. төңкөрүштүн натыйжасында анын өкмөтү кулатылып, арми€нын реакци€чыл күчтөрүнө ж-а бурж. оңчул парти€га та€нган полковник (азыр генерал) ”. Ѕансер —уарес 1971-ж. бийликке келди. јнын элге каршы экон. са€саты эмгекчилер массасынын нааразылыгын күчөттү. Ѕир нече ирет дыйкандардын, жумушчулардын өкмөткө каршы кыймылы чыкты (1972; 1973; 1974). јскер-гражд. өкмөттүн (”луттук революци€чыл кыймыл ж-а Ѕоливи€ социалисттик фапан-га парти€ларынын өкүлдөрү кирген) ичиндеги карама-каршылыктын курчушу анын ыдыроосуна алып келди. √ен. Ѕансер өкмөттүк ж-а социалдык-са€сий кризисти жоюу үчүн эл кыймылын өтө катаалдык м-н басты. 1974-ж. 8 -июлда аскер өкүлдөрү гана кирген өкмөттү түздү. 1974-ж. но€брда 1980-жылга чейин өЋ өƒө бардык са€сий парти€ларга тыюу салынганын, жалпыга бирдей шайлоо (1974-ж. июлда өткөрүлмек) белгисиз убакытка чейин калтырылганын билдирди. јскер төбөлдөрүнүн бул чаралары өлкөдөгү экон. ж-а социалдык карама-каршылыктарды мурдагыдан да курчутууда.

—а€сий партп€лары, профсоюздары. Ѕоливи€лык социалисттик фаланга 1937-ж. түзүлгөн; буржуази€нын ж-а помещик латифундист-тердин таламдарын жактайт. ”лутчул революци€лык кыймыл (”– ) 1941-ж. түзүлгөн; майда, орто ж-а ири буржуази€нын, жумушчу табынын ж-а дыйкандардын бир бөлүгүнүн өкүлдөрүн бириктирет. „ыныгы революци€чыл парти€ 1960-ж. ”– тун оң тарабынан түзүлгөн. —олчул улуттук революци€чыл парти€ 1964-ж. ”– тун сол тарабынан түзүлгөн, бул парти€ жумушчуларга та€нат. Ёлдик х р и с-тиандык кыймыл 1965-ж. түзүлгөн; империалистчил буржуази€ кызыкчылыгын көздөйт. Ѕоливи€нын коммунисттик парти€сы (¬ ѕ) 1950-ж. түзүлгөн, ал подполье-де иштейт. ѕрофсоюздук ири бирикме-Ѕ оливи€лык жумушчу борбору (Ѕ∆Ѕ) 1952-ж. уюшулган. Ёкономика-географи€лык очерки. Ѕ. - экон. өсүш жагынан јмерикадагы артта калган өлкөлөрдүн бири. ∆алпы улуттук кирешенин (1967) 37%-ин ө. ж. ж-а курулуш, 23, 7 %ин а. ч., 8, 1%ин транспорт, 31, 2%ин калган башка тармактар берет.  алай чыгаруу б-ча капит, дүйнөдө 2-орунда.  оргошун, цинк, сурьма, нефть алууда да маанилүү орунда; темир, газ кендери ачылган. Ёкспортко калай, цинк, вольфрам, сурьма, коргошун, күмүш чыгарат. —ырттан азык-түлүк (эгин, кант), күйүүчү май, тех. спирт, жеңил ө. ж. буюмдарын, ар түрдүү жабдууларды -алат. —ооданы негизинен ј Ў, ”луу Ѕритани€, япони€, √‘– м-н жүргүзөт. јкча бирдиги - песо. јвтомоб. жолдорунун уз. 25, 6 миң км, темир жолу 3, 5 миң км. ј. ч-да жарым фео. д^_өндүрүш үстөмдүк кылат. ј. ч-нын агротех. деңгээли начар (соко, орок). »штеле турган жери 3, 1 млн. га (бардык жеринин 28%). Ќегизги а. ч. өсүмдүктөрү: арпа, киноа (таруунун бир түрү), картошка, жүгөрү, буудай, бал камышы, кофе, какао ж. б. 1973-ж. (млн. м-н) 2, 3 уй, 7, 5 кой, 2, 3 лама ж-а альпак болгон.

ћедицина-географи€лык мүнөздөмөсү. 1967-ж. ар миң кишиге төрөлгөндөр 51, 8ди, жалпы өлүм 12, 9ду, балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 88, 9ду түзгөн. Өмүрдүн орт. узактыгы - 30 жыл (1965). ∆угуштуу оорулар өтө көп. јйрыкча дизентери€, гельминтоздор, туберкул≈з, вене-ралык оорулар, безгек көп таралган, кээде висцералдык лейшманиөз, чума кезигет. —аламаттык сактоонун борб. органы - —аламаттык сактоо ж-а гигиена мин-восу. 1968-ж. 1, 9 миң врач, 986 орто билимдүү мед. кызматкери болгон. 95 миң койкалуу 238 оорукананын 4, 5 миң койкалуу 62 ооруканасы гана мамлекетке караштуу, калганы жеке адамдарга таандык. ¬рачтарды ун-ттердин 3 мед. ф-тети да€рдайт.

Ёл агартуу. Ѕ-да алгачкы мектептерди 16-к-дын ортосунда миссионерлер ачкан. –есп-ка орногондон кийин (1825) мамл. ак сөөктөр мектеби пайда болгон. 1874-ж. милдеттүү башталгыч билим ж-дө закон чыгарылган. 1955-ж. билим берүү ж-дөгү реформага ылайык 7-14 жашка чейинки балдарды милдеттүү түрдө окутуу киргизилген. 1965-ж. Ѕ-да сабатсыздар 60, 5% болгон. Ёлге билим берүүнүн башталгыч звеносу -3-7 жашар балдардын бакчасы. Ѕашталгыч мектептер 6 жылдык, окуу ис-пан тилинде жүргүзүлөт. Ўаарлардагы орто мектептерде эркек балдар коллеги€лар-да, кыздар лицейде окушат. Ѕ-да 8 ун-т, ћад-т департаментинин китепканасы, Ћа-ѕастагы ћуниципалдык китепкана ж-а ”луттук музейлер бар.

Ѕасма сөз, радио уктуруу, теле көрсөтүү. 1973-ж. Ѕ-да он жети газета ж-а 20дан ашык журнал, башка мезгилдүү басма сөз чыгып турган. Ёң ири газеталары (ка-шаада кайсы жылдан баштап чыгаары көрсөтүлөт): консервативдик багыттагы "ƒиарио" (1904), оңчул бурж. "ќй" (1969), реакц. клерикал чөйрө органы "ѕресен-си€" (1962), "”льтима ора" (1928}, Ѕ ѕ-нин органы "”нидад" (1953), прогрессчил жумалык газета "ѕуэбло" (1946), күнүгө эркин чыгуучу газета "’орнада" (1964). Ѕ-да 80 радиостанци€, 1 телестанци€ бар. 1969-жылдан теле көрсөтүү компани€сы иштейт

јдаби€ты жана искусствосу. »епандар басып алганга чейин (1531-33) азыркы Ѕ. жерин эзелки индеец уруулары мекендеген; алардын оозеки чыг-лары гана болгон. Ѕ. ад-ты колони€лык мезгилден тартып испан тилинде өнүгө баштайт. 18-к-га чейин айрым тарыхый чыг-лар гана жаралган. Өлкө көз карандылыктан кутулган-дан кийин (1826) Ѕ. адгты европ. роман-тизмдин таасиринде өөрчүү жолуна түшөт. Ѕул кездеги көрүнүктүү акын-жазуучулар: –. ’. Ѕустаманте (1821-84), Ќ. √алиндо (1830-65), Ќ. јгирре (1843-88), ћ. —.  абальеро ж. б. јзыркы чоң жазуучулардын бири-’. Ћара (1904-ж т. ). јнын "—уру-ми" (1943), "янакуна" (1952), "Ѕиздин кан" (1959) романдарында индеецтердин оор турмушу сүрөттөлүп, курч социалдык маселелер коюлат. 5-8-к-да Ѕ-нын тоолуу жерлеринде байыркы “иауанако мад-тына тиешелүү, таш курулуштар, сүрөттөр, колдонмо иск-во чыг-лары пайда болгон. 16-18-к-да ѕото-си, —укре, Ћа-ѕас ш-лары курулат. јларды курууга индеец усталар да катышкан. 19-20-к-да эски типтеги архитектура өнөрү сакталып, европ. ж-а амер. архитекту-ранын үлгүлөрү да кире баштаган. 1920-жылдары бразили€, аргентина архитекту-расынын үлгүоүнө салынып Ћа-ѕас,  очабамба ш-ларында темир-бетондон көп кабат үйлөр курулат. Ѕ-да сүрөт өнөрү да дурус өнүккөн. Ѕелгилүү сүрөтчүлөр: ј. Ќогалес, —. √усман де –охас ж. б. Ѕ. музыкасынын уюткусун щерг. элдин (индеец ж-а креол) музыкасы түзөт. »н-деецтерде үйлөмө аспаптардын 20дан ашык, урма аспаптардын бир далай түрү бар.  реолдор музыкасында испан мелосунун таасири күчтүү. 19-к-дын а€гы - 20-к-дын башындагы атактуу композитор - Ёдуардо  або. јл Ћа-ѕас ш-дагы ”луттук консер-ватори€ны башкарып, көп сандагы вокалдык, хор ж-а аспаптын чыг-лар, "ѕотоси", "»льимани" симф. поэмаларын, " оль€-на" балетин жараткан. јндан башка “ео-фило ¬аргас (композитор, фольклорист), ’осе ћайдан (композитор ж-а дириж≈р) өңдүү муз. ишмерлери бар. 16-17-к-да испан миссионерлери (христиан динин таратуучулар) ѕотоси ш-нда майрам күндөрүндө оюн көрсөтө башташкан. 1617-19-жылда Ћа-ѕас ш-нда драма театры ачылган. 19-к-дын а€гы - 20-к-дын башында –. ћухий, ’. ƒ. Ѕерриос, Ё.  абальеро, ј. јларконалардын пьесалары коюлат. Ѕ-да профессионал театр өнөрү өнүккөн эмес. ”луттук мад-тка мүнөздүү карнавалдар февр. -март айларында чоң шаарларда өткөрүлөт. Ћа-ѕаста —ахналык иск-во ж-а көркөм окуу академи€сы ачылган. 1949-ж. “еатр ж-а радио ишмерлеринин коому түзүлгөн. ‘ильмдерди 1943-ж. негизделген Ѕоливи€ кино ин-ту чыгарат. Ѕелгилүү реж. ’ —анхинес "”камаи", " ондор каны" көркөм фильмдер, "јйса", "–еволюци€" аттуу документ фильмдер койгон.  инотеатрлардын көпчүлүгү ѕотоси ж-а Ћа-ѕас ш-ларында. Ѕ-да көчмө киноуста-новкалар да иштейт.

јд. : Ћукашова ≈. Ќ., ёжна€ јмерика, ћ., 1958; √алин ё., Ѕоливи€, ћ., 1962; Ёкономика Ћатинской јмерики в цифрах. —татистический сб., ћ., 1965; √ о н-салес –ауль –уис, Ѕоливи€ - ѕрометей јнд. пер. с исп., ћ., 1963;  утей-щ и к о в а ¬. Ќ., –оман Ћатинской јмерики в ’’ в., ћ., 1964.

ЅќЋ»¬»яЋџ “ј– - Ѕоливи€нын калкы, 5, 33 млн. киши (1973). Ѕоли-ви€да индеец калкы басымдуулук —2/з ге жакыны) кылат, калганы негизинен метистер (чоло), о. эле европ. калктар.  ечуа м-н аймара индеец-тери көбүнчө а. ч-да ж-а кен казуу жумуштарында иштейт. „олонун көбү соодагер, майда кызматчы ж-а квалификаци€луу жумушчу. ћамл. тили - испан тили. “оолуу р-ндордун калкы эки тилде (испан ж-а кечуа же аймара) сүйлөшөт. Ѕ. католик дининде, ал эми индеецтерде христиан динине чейинки айрым диний ишенимдер сакталып калган.

ЅќЋ»¬»яЌџЌ  ќћћ”Ќ»—““»  ѕј–“»я—џ (¬ ѕ) мурда майда бурж. солчул рев-чыл парти€нын (1940-ж. негизделген) составына кирген коммунисттик топтордун биригишинин натыйжасында 1950-ж. €нварда негизделген. 1950-52-ж. легалсыз шартта иштеген. 1952-ж. апрелде элдик көтөрүлүшкө катышкан. 1951- 54-ж. Ѕ ѕнин 6 конф-€сы болду. јнын 6-конф-€сы (1954-ж. июнь) парти€нын са€сий туура жолун иштеп чыгууда ж-а аны уюштуруу жагынан чыңдоодо эң маанилүү роль ойноду. 1967-ж. парти€га тыюу салынып, 1969-ж. гана ачык иштөө мүмкүнчүлүгүн алды. Ѕ ѕнин негизги программалык максаты - жумушчу табынын жетекчилиги м-н келечекте соң. жолго түшө турган антиимпер. элдик рев-€ны ишке ашыруу. 1971-ж. Ѕ ѕ кайрадан легалсыз иштөөгө өттү. 1971-ж. башка солчул күчтөр м-н бирдикте рев-€чыл антиимпер. фронтту түзүүгө катышты. Ѕ ѕнин делегаци€сы  оммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын ке-цешмелерине (1957, 1960, 1969, ћосква) катышып, алардын документтерин жактырган. Ѕ ѕ демокр. центра-лизмдин принциби б-ча түзүлгөн. Ѕорб. органы -"”нидад" газетасы.

ЅќЋ»ƒ (гр. bolis - ыргытма курал) - билинерлик бурчтук өлчөмгө ээ болгон өтө жарык метеор.  өпчүлүк учурда ал жарылуудагыдай, күн күр-күрөгөндөй үн чыгарып учуп, артында иондошкон газдуу же чаңдуу из калтырат. ћындай учурлар кээде Ѕ-дин ∆ерге метеорит болуп түшүүсү м-н а€ктайт.

ЅќЋќћ≈“– (гр. bole-нур ж^а. . метр) - нур энерги€сын ченөөчү прибор. јнын иштеши нур ченелүүчү сезгич элементке жутулганда, элемент ысып, электр каршылыгын өзгөртүшүнө негизделген. —езгич элемент түрдүү ме-таллдардын жука (0, 1-1 мкм) кат-марларынан жасалат да, анын бети нурду жакшы жутсун үчүн карартыл-ган күмүш катмары м-н капталат. —езгич элементтердин каршылыгы электрдик көпүрөчө схемасы б-ча че-нөлет.

ЅќЋќЌ№я - “үн. »тали€дагы шаар. “үн. јпеннин тоосунун этегиндеги –ено д-нын жээгинде.  алкы 488, 5 миң (1969). ћаанилүү транспорт тоому; өлкөдөгү оор ө. ж. борборлорунун бири. Ө. ж-нын башкы тармактары: автомобиль, трактор куруу, кездеме токуу, тигүү, бут кийим, тамак-аш ж. б. Ѕ. - атомдук изилдөө борборлорунун бири. ћузейлер, сүрөт галере€-сы, ун-т (»-к. ), чиркөөлөр, дворец-тер ж. б. архит. эстеликтер бар.

ЅќЋќ“ - темир м-н көмүртекти ж. б. кошундулар (марганец, кремний, күкүрт, фосфор ж. б. ) м-н бирге эрит-кенде алынган деформаци€лануучу куйма (көмуртектүү Ѕ. ); составына көмүртек компонентинен тышкары хром, никель, молибден кошулган куйма (легирленген Ѕ. ). Ѕ. алуунун көп процесстери бар (к. Ѕолот арытуу өндурушу). Ѕ. структурасы кадимки (бөлмөдөгү) темп-рада бекемдик касиети төмөн, бирок жумшак феррит ж-а катуулук, бекемдик касиети өтө жогору болгон цементит бөлүкчөлөрүнөн туруп, мех., оптикалык, электрдик, жылуулук өткөргүч-түк касиеттери жакшы материал болгондуктан, машина курууда кеңири керектелет. Ѕ-тун мех. касиеттерин жакшыртуу максатында терми€лык же хими€-терми€лык * иштетүүлөр колдонулат. ѕайдаланылышына жараша курулуштук, аспаптык ж-а өзгөчө физ. -хим. касиеттеги Ѕ. деген класстарга бөлүнөт (к. јспаптык болот). Ѕ-ту дат басуудан сактоо үчүн сырткы беттери хром, цинк, коргошун ж. б. м-н жалатылат.

ЅќЋќ“  ќЌ—“–” ÷»яƒј√џ - өнөр жай имараттарынын болоттон жасалган каркастары. »мараттарды, кеме жасоочу эллингелерди ж-а самолет “”–””Ќ” ангарларды ж. б. курууда пайдаланылат. Ѕ. к-нан курулуш кран-дары, мунаралар, нефть чалгындоодо-гу мунаралар, чоң диаметрлүү түтүк-төр, домналар ж. б. жасалат ж-а дат басуудан сактоо үчүн керамика, бетон ж. б. материалдар м-н капталат. Ѕ. к-н долбоорлоодо конструкци€нын бекем ж-а туруктуу болушун камсыз кылуу зарыл. „оң Ѕ. к. көргөзмө па-вильондорун, спорт залдарын, самолетторду жыйноочу цехтерди жабуула колдонулат. Ѕ. к. көмүртек аз кошулган, аз легирленген ж-а өтө бекем болоттон жасалат.

ЅќЋќ“ Ё–»“ҮҮ ӨЌƒҮ–ҮЎҮ - болот эритүүчү мештерде чоюнду жог. темп-pa м-н кычкылдантып, составындагы көмүртекти азайтуу аркылуу болот куймаларды да€рдоо өндүрүшү. Ѕ. э. ө-нүн эң алгачкы жөнөкөй түрү тигель процесси болгон. 19-к-дын 2-жарымында машина куруу ж-а айрыкча т. ж. транспортунун талаптарына байланыштуу конвертер меште-рин колдонуу жолу м-н жүргүзүлүүчү бессемер ж-а томас процесстери пайда болуп, алар болот куймасын массалык түрдө өндүрүүгө мүмкүндүк түздү. јндан кийин чоюн ж-а болот сыныктарынан турган шихтаны (кошунду сырь≈) эритип, болот куйма-ларын алууга мүмкүндүк түзгөн мартен процесси колдонула баштады. Ѕул кылымдын а€к ченинде болотту электр мештеринде эритүү, 20-к-дын 50-жылдарынан баштап ———–де сапаттуу таза болотту вакуум мештеринде эритүү өндүрүшү ишке киргизилди. Ѕул мештерде жог. темп-рада өтүүчү кычкылдануу реакци€ларында чоюн болотко айланат. —уюк эритмеде калуучу темирдин чала кычкылы (FeO) ж-а болоттун көмүртек, кремний, марганец ж. б. б-ча тиешелүү проценттик составы эритмеге атайын кыч-кылдантуучу элемеиттерди кошуу жолу м-н кадимки абалга келтирилет.

ЅќЋќ“Ќ» ќ¬ »ван »саевич (т. ж. белгисиз - 1608-ж. ө. ) - –осси€да дыйкандар м-н малайлардын (1606-07-жылдагы антифеод. ) ири көтөрүлүшү-нүн жетекчиси. Ѕ. бо€рин “ел€тев-скийдин малайы болгон. ∆аш кезинде дондук казактарга качып, татар-ларга туткун болуп, “урци€га кулдукка сатылган. “үрктөр немецтерден жеңилгенден кийин Ѕ. –осси€га кайткан. 1606-ж. жайында түштүктө көтөрүлүш чыгарып, ага жетекчи болгон. ƒыйкандар согушу көп жерлерди камтыган. Ѕ-дун аскерлери падыша ¬. Ўуйскийдин арми€сын оор жоготууларга учуратып, 1606-ж. окт€брда ћоскваны курчап алышкан, бирок 1606-ж. 2-декабрдагы салгылашууда жеңилип,  алугага чегинген. 1607-ж. май айында Ѕ-дун аскерлери Ўуйскийдин арми€сын талкалап,  алуга-ны бошотот, бирок июнда “ула ш-да курчоодо калып, Ѕ. колго түшөт да,  аргополю айдалат. ќшо жерде мыкаачылык м-н өлтурүлгөн. к. ƒыйкандар которулушу, 1606-07 (»ван Ѕолотников башкарган).

ЅќЋќ““” √ј«—џ«ƒјЌƒџ–”” -эритилген болоттогу газды бөлүп чыгаруу. √аздар болоттун физ. -тех. касиеттерине терс таасир тийгизгендик-тен, 1950-жылдарда сов. илимпоздор ј. ћ. —амарин м-н Ћ. ћ. Ќовиковдун сунушу б-ча эритилген болотту ку€р алдында мешсиз вакуумдук иштетүү ыкмасын колдонуп, составындагы газы эң аз таза болот алууга мүмкүн болду. Ѕул ыкма дүйн. практикада 1-жолу ———–де (1952) ≈накиев металлурги€лык з-дунда ө. ж-лык сыноодон өттү. ћешсиз вакуумдук иштетүүнүн теори€лык негизи көмүртектин кыч-кылданткыч жөндөмдүүлүгүн жогорулатууга ж-а составындагы суутек, азот газдарын такыр азайтууга багытталган.  өмүртек м-н кычкылтеги эң аз сандагы болот ийилчээк, бекем келет да, андан куймаларды ж-а сомдоп иштетилүүчү тетиктерди да€рдоо ыңгайлуу.

ЅќЋќ““” ЁЋ≈ “–ƒ»  Ё–»“ҮҮ - электр энерги€сы м-н атайын меш-терде болотту эритүү процесси. Ѕолот эритүүчү 1-электрдик жаа мешин 1899-ж. франц. инженер ѕ. Ёру түзгөн. ———–де ушундай "Ёлектросталь" з-ду 1917-ж. курулган. Ѕ. э. э. башка процесстерге караганда жог. темп-ра-ны пайда кылып ж-а мештин ички чөйрөсүн нейтралдык же калыбына келтирүүчү атмосферага, кээде ва-куумга айландырууга шарт түзүп, сапаттуу легирленген болотту алууга мүмкүндүк берет.  атуу шихтадан болот эритип алуу процесси электрдик жаа же индукци€лык мештерде электроддордун жардамы м-н жүргүзүлүп, мында 1 т болотту алууда 500-700 квт-с тан (көмүртектүү Ѕ. ) 1000 квт-с ка (легирленген Ѕ. ) чейин электр энерги€сы жумшалат. Ѕ. э. э. өндүрүшүндө баштапкы материал катарында мартен же конвертер болоту-нун эритилген чала продукци€сы пайдаланылса, электрдик жаа мештери-нин өндүрүмдүүлүгү 2 эсе жогорулап, 1 т болотту алууга жумшалган электр энерги€сынын саны 300 квт-с тан ашпайт. Ёлектрдик вакуум меши Ѕ. э. э-дө перспективалуу болуп саналат.

јд. :  узьмин Ѕ. ј. и др., ћеталлурги€, металловедение и конструкционные материалы, ћ., 1971.

ЅќЋ”Ў [орусча волость (власть) - бийлик] - 1) ќкт. рев-€сына чейинки –осси€дагы админ. -терр-€лык бөлүк. 1865-ж. августта чыккан "”бактылуу жобонун" негизинде  ырг-ндагы аймактар уезддерге, уезддер болуштар-га бөлүнгөн. Ѕ-тар 1000-2000 түтүндөн турган. ћис, 1913-ж. ѕипшек у-динде 50, ѕржевальск у-динде 33 Ѕ. болгон. ∆ер которуп келгендерден өз алдынча жамааттар (общиналар) түзүлүп, алар кыштак Ѕ-тары деп аталган.  алкты аймакташтырып бөлүштүрүү кыргыздардын ар башка- уруу топторун бир админ. биримдикке баш коштуруп, жерг. отурукташкан ж-а көчмөн калктын арасындагы чыр-чатактын, кагылыштардын, барымтанын азайышына алып келген, көчмөн элдин отурукташына аздыр-көптүр шарт түзгөн. Ѕолуштук бөлүнүш 1917-жылга чейин сакталып, ќкт. рев-€сынан кийин сов. негизде кайрадан уюштурулган, мис,  ырг-нда 1926-ж. 4 округга баш ийген 72 Ѕ. бар болгон. ———– Ѕј  м-н Ё —тин 1930-ж. ав-густтагы чечимине ылайык райондор түзүлгөнүнө байланыштуу Ѕ. жоюлган. 2)  ырг-нда болушту башкаруучу (волостной) да Ѕ. ' аталып кеткен. ¬-ту шайлоо эки баскычтан турган. 50 түтүндөн бир шайлоочу - элүү башчы шайланган. Ѕ. ошол элүү башчылардын съездинде 3 жылдык мөөнөткө шайланып, аскер губернатору тарабынан бекитилген. Ѕолуштук кызматка демейде эзүүчү таптын өкүлдөрү көтөрүлгөн. Ѕолуштар өкмөттүн жарлыктары м-н сот өкүм-дөрүнүн аткарылышын көзөмөлдөп, жер чатагын чечүү, жер, чабынды бөлүп берүү, салык салуу, жыйноо сы€ктуу иш аткарган.

ЅќЋ№÷ћјЌ Ћюдвиг (20. 2. 1844-5. 9. 1906) - австр. физик, статикалык физикага ж-а физ. кинетикага негиз салуучулардын бири. ¬ена »јнын (1895) ж-а бир нече өлкөнүн академи€сынын мүчөсү. Ѕ. 1866-ж. ¬ена ун-тин бүткөн, 1869-жылдан проф. јл ошол мезгилдеги физиканын бардык тармактары ж-а математиканын кээ бир бөлүмдөрү б-ча ил. иш жүргүзгөн. јлардын ичинен маанилүүлө-рү - газдардын кинетикалык теори€-сы ж-а термодинамиканын статикалык негизделиши. ƒ. ћаксвеллдин газ молекулаларынын ылдамдыктарынын бөлүштүрүү законун сырткы күчтөр талаасындагы газдарга колдонуп, "Ѕольцман бөлүштүрүүсү" деген фор-муланы аныктады (к. Ѕольцман ста-тистикасы). »деалдык газдардын кинетикалык теори€сына статистикалык методдорду колдонуп, газдардын кинетикалык теори€сынын негизги тең-демесин чыгарган. Ѕ-дын эң негизги эмгектери кайталанбас процесстерди изилдөө ж-а термодинамиканын экинчи башталышын статистикалык жол м-н түшүндүрүү маселелерине арналган.

ЅќЋ№÷ћјЌ ѕ–»Ќ÷»Ѕ» - физ. системанын энтропи€сы S м-н анын абалынын термодинамикалык ыктымал-дуулугу »^нын өз ара төмөнкүчө байланышуусу: S=klnW (к- Ѕольцман турактуулугу). јны австр. физик Ћ. Ѕольцман сунуш кылган (1872), “— г” W “ “) ќ 7? 7J я

ЅќЋ№÷ћјЌ —“ј“»—“» ј—џ - өз ара аракеттенишпеген көп сандаган бөлүкчөлөрдүн физ. статистикасы. ћо-лекулалары бири бири м-н начар байланышкан сейректелген газдар Ѕ. с-на баш иет. —истемадагы көп бөлүкчөлөрдүн ар биринин абалын так аныктоо мүмкүн эмес, бирок ар бир бөлүкчөнүн орт. кыймылы аркылуу системанын жалпы абалы мүнөздөлүшү мүмкүн. Ѕөлүкчөлөр мүмкүндүгүнө жараша бөлүнөт, да, бул абалда алардын координаталары (г) ж-а им-пульстары (р) белгилүү мааниге ээ болот. Ѕул матем. түрдө бөлүкчөлөрдүн берилген абалда болуу ыктымалдыгын мүнөздөөчү бөлүштүрүү " функци€сы аркылуу түшүндүрүлөт. —ырткы күчтөрдүн таасиринде болгон идеалдык газдар үчүн Ѕольцман бөлүштүрүү функци€сы f(p, r)=Aexpl- - I рг/2т - массасы т болгон молекула-нын кинетикалык энерги€сы, и(г) - анын потенциалдык энерги€сы (к - Ѕольцман турактуулугу), “ - газдын абс. темп-расы. ј шарт б-ча аныкталат.

ЅќЋ№Ўј ќ¬ ћихаил Ќиколаевич (1907-ж. т. )-сов. инженер-гидротехник, гидролог, тех. илимд. кандидаты.  ыргыз ——– »јнын мүчө-корр. (1954). 1945-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1931-ж. Ћенинграддагы политех, ин-тту бүтүргөн. 1954-67-ж.  ыргыз ——– »јнын Ёнергетика ж-а суу чарба ин-ту-нун (1962-жылдан  ырг-н суу чарба ил. из. ин-ту) директору. 1967-ж. мелиораци€ системасын комплекстүү автоматташтыруу б-ча ил. из. ин-тунун бөлүм башчысы. “€нь-Ўань гидроло-ги€сы б-ча ил. иш жүргүзгөн. јнын бќтан ашык эмгеги (3 монографи€) басылып чыккан. 2-дараж. јта ћекендик —огуш,  ызыл ∆ылдыз ордендери ж-н медалдар м-н сыйланган. „ыг. : ¬одноэнергетические ресурсы  иргизской ——–, ‘р., 1960 (совм. с ¬. √. Ўпаком); ¬одные ресурсы рек советского “€нь-Ўан€ и методы их расчета, ‘р., 1972.

ЅќЋ№Ўјя ћ≈ƒ»÷»Ќ— јя ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я (ЅћЁ) - мед. б-ча тармактык энциклопеди€. 1-жолу (1928- 36) 35 том, 2-жолу (1956-64) «бтом болуп чыккан. ћед. илимдин дүркүрөп өсүшүнө байланыштуу 1970-жылдан 3-жолу 30 томдугу чыгып жатат.

ЅќЋ№Ўјя —ќ¬≈“— јя ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я (Ѕ—Ё) - биринчи маркстик-лениндик универсал энциклопеди€, азыркы дүйн. энциклопеди€лардын ирилеринин бири. ћосквадагы "—оветска€ энциклопеди€" басмасынан чыгарылат. ———– Ѕј тын ѕрезидиумунун токтому (1925) м-н Ѕ—Ёнин 66 томдуу 1-басылышы 1926-47-жылда чыккан. 2-басылышы ———– ћин. —оветинин (1949-ж. февр. ) токтомуна ылайык 1950-58-ж. 51 том (51-си кошумча) болуп чыгарылган. 1957-жы. т-дан бери Ѕ—Ёнин Ѕир жылдыктары (≈жегодниктери) басылат.  ѕ—— Ѕ нын (1967-ж. 2-февр. ) токтому б-ча Ѕ—Ёнин 30 томдук 3-басылышы чыга-рылууда. 1-тому 1969-ж. чыккан.  өлөмү жагынан Ѕ—Ё 2-басылышынан аз (3, 5 миң автордук табак), ага 100 миңден ашуун макала кирет. Ѕ—Ёнин чыгарылышына ———–деги ил. мекемелер, жог. окуу жайлар, парти€лык, профсоюздук, комсомолдук, сов. уюмдар ж-а чыгармачыл союздар, о. эле дүйнөнүн 44 өлкөсүнүн илимпоздору, са€сий ишмөрлери катышууда. Ѕ—Ёнин үчүнчү басылышы ј Ўда англис тилине которулуп жатат.

јд. : Ќовое в науке и проблемы подготовки словника 3-го издани€ Ѕ—Ё, ћ-, 1965; Ў м у ш к и с ё. ¬., —оветские энциклопедии, ћ., 1975.

ЅќЋ№Ў≈¬»«ћ - эл аралык жумушчу кыймылындагы са€сий ойдун рев-чыл, ырааттуу маркстик агымы. 20-к-дын башында –осси€да өнүгүп чыккан. 1903-ж. –—ƒ–ѕнын 2-съездинде парти€нын жетекчи органдарын шайлоодо Ћениндин тарапкерлери көпчүлүк добуш алганы үчүн большевиктер, оппортун. позици€дагылар азчы-лыкта калганы үчүн меныпевиктер деп аталган. - "Ѕ. " термини ошондон улам келип чыккан. "Ѕольшевизм са€сий ойдун агымы катарында ж-а са€сий парти€ катарында 1903-жылдан тартып жашап келе жатат" (Ћенин ¬. »., „ыг., кырг. 1-бас, 31-т., 8- 9-6. ). Ѕ-дин теори€лык негизи - марксизм-ленинизм, ¬. ». Ћенин Ѕ-ге: ".. . доордун өзгөчө шарттарына революци€чыл марксизмди колдонуу.. . ", - деп аныктама берген (ошондо, 17-т., 353-54-6. ). Ѕ. рев-чыл теори€ м-н практиканы айкалыштырып, ¬. ». Ћенин иштеп чыккан иде€лык, уюмдаштыруу ж-а тактикалык принциптерди жетекчиликке алды. ѕролетариаттын жаңы типтеги са€сий парти€сы катары ошол кездеги 2-»нтернационалдын парти€ларынан түп-тамырынан айырмаланган. јл - социалдык рев-€нын ж-а пролетариат диктатурасынын парти€сы. Ѕ. рев-чыл-богдт. кыймылды майда бурж. реформизм м-н алмаштырган народниктерге, марксизм-дин желеги астында жумушчу кыймылын буржуази€нын таламдарына баш ийдирүүгө тырышкан "легалдык марксчылдарга", –осси€да пайда болгон алгачкы оппортун. багыт -ажо-номизмге" каршы күрөштү.  ас са€сий парти€лар м-н агымдар - кадет-терге, бурж. улутчулдарга, эсерлерге, анархизмге, менъшевизмге каршы күрөштө чыңдалды. Өз катарынын тазалыгын бекем сактап, большевиктер парти€сынын ичиндеги оппортун. агымдарга - ликвидаторлорго, "солчул коммунисттерге", троцкизмге, "жумушчу оппозици€сына", ¬ ѕ(б)-деги оңчул уклонго каршы күрөштү. Ѕ. түзүлгөндөн эле эл аралык жумушчу кыймылында маркстик-ленин-дик теори€нын тазалыгы үчүн, ил. социализмди жумушчу кыймылы м-н бириктүрүү, бернштейнчиликке, ар түрдүү оппортунисттерге, ревизио-нисттерге, сектанттарга, центризмге, социал-шовинизмге каршы күрөш жүргүздү. 1903-ж. кабыл алган өз программасын жүзөгө ашырып, большевиктер парти€сы 1905-07-жылдагы бурж. -демокр. рев-€да, 1917-жылдагы ‘евр. бурж-. демокр. рев-€сында ж-а 1917-жылдагы ”луу ќкт. соң. рев-€сында падышачылыкка ж-а капитализма каршы күрөштү башкарды. Ѕольшевиктер парти€сы рев-чыл теори€ны, стратеги€ м-н тактиканы иш жүзүнө ашырып, жумушчу табынын социализм үчүн күрөшүн, тынчтык үчүн бүткүл элдик кыймылды, дыйкандардын жер үчүн болгон күрө-шүн, –осси€нын эзилген элдеринин улуттук-бошт. күрөшүн бир нукка салып, бул күчтөрдү капитализмди ку-латууга багыттады. 1917-ж. ќкт. соң. рев-€сынын жеңишинин натыйжасында –осси€да пролет, диктатурасы орнотулуп, тарыхта туңгуч социализм өлкөсү пайда болду. Ѕольшевиктер парти€сы ”луу ќкт. рев-€сынын жеңишин камсыз кылып, —овет бийлигин түзүүнү ж-а чыңдоону жетектеди. 1918-20-жылдагы √ражд. согуштун убагында —овет респ-касынын коргонуусун уюштурду. – ѕ(б)нин 8-съездиндө (1919) парти€нын соц. коомду куруу милдетин алдыга койгон 2-программа-сы кабыл алынды. ѕарти€ совет элинин бардык күч-аракетин эл чарбасын калыбына келтирүүгө, өлкөнү соң. ин-дустри€лаштырууга ж-а а. ч-сын кол-лективдештирүүгө, маданий рев-€ны ишке ашырууга мобилизаци€лап, ———–де социализмди курду. 1941-45-жылдагы ”луу јта ћек. согушта совет элин бүткүл дүйн. тарыхый жеңишке жеткирди. —оциализмдин курулушуна байланыштуу парти€нын 2-программасы орундалды. ѕарти€нын 22-съезди (1961) кабыл алган  ѕ——тин ѕрограммасы - коммунизмди куруунун программасы. јзыр бүткүл совет элинин күч-аракети бул милдетти ийгиликтүү чечүүгө багытталган. –осс. с. -д. жумушчу парти€сы (–—ƒ–ѕ) парти€нын 7-(јпрель) конф-€сынан (1917) баштап офиц. түрдө –—ƒ–ѕ (б) деп аталды. 1918-жылдын мартынан –осс.  оммунисттик (большевиктер) парти€сы - – ѕ (б), 1925-ж. декабрдан - ¬ ѕ (б), 1952-ж. парти€нын 19-съездинен баштап —оветтер —оюзунун  оммунисттик парти€сы ( ѕ——) деп аталды.

јд. : к. —оветтер —оюзунун  оммунисттик парти€сы ж-а ћарксизм-ленинизм макалаларынын а€гынан.

ЅќЋџѕ≈¬»«ћƒ»Ќ ј√–ј–ƒџ  ѕ–ќ√–јћћј—џ- оммунисттик парти€нын жалпы программасынын агрардык маселе б-ча негизги милдеттерин аныктаган бөлүгү. ћарксизм-ленинизм пролетариаттын бийлик үчүн күрөшүндө союздашы болгон дыйкандар маселесин пролет, диктатурасынын маселесинин составдуу ж-а ажырагыс бөлүгү катары карайт. јгрардык-дыйкандар маселесинде рев-чыл марксизмди ¬. ». Ћенин орус марксчыларынын ичинен 1-болуп коргоп, марксизмди, өзгөчө анын агрардык-дыйкандар маселесиндеги жоболорун жаңы тарыхый шартка ылайыктап ил. жактан өнүктүрдү. ¬. ». Ћенин өзүнүн "Ёл достору" деген эмне ж-а алар социал-демократтарга каршы кандай күрөшүп жатат?" (1894) деген эмгегинде Ѕ. а. п-на негиз салган. –—ƒ–ѕнин 2-съездин (1903) да€рдоо мезгилинде "»скра" газетасынын редакци€сы ¬. ». Ћенинге парти€нын агрардык программасын иштеп чыгууну тапшырган. ¬. ». Ћенин ошол кезде эле помещиктердин жерлерин конфискаци€лоо, бардык жерлерди мамлекеттештирүү иде€сын сунуш кылган. –—ƒ–ѕнин 3-съездинде (1905) агрардык программа каралган жок, бирок "ƒыйкандар кыймылына карата мамиле жөнүндөгү" рез-€да дыйкандардын бардык рев-чыл чаралары кубатталсын деген милдетти койгон. –—ƒ–ѕнин 4-(Ѕириктирүүчү) съездинде (1906) большевиктер жерди мамлекеттештирууну жакташты, бирок меныпевиктер көпчүлүк болгондуктан, жерди муниципализаци€лоо программасын өткөрүп кетишти. ¬. ». Ћенин жерди муниципализаци€лоо ж-дөгү меныпевиктердин агрардык программасынын теори€лык ж-а экон. жактан негизсиз экенин, са€сий жактан зы€ндуулугун далилдеди. –—ƒ–ѕнин 5-съездинде (1907) мень-шевиктер жерди муниципализаци€лоо программасынан баш тартып, ¬. ». Ћениндин бардык жерди мамлекеттештирүү ж-дөгү рев-чыл программасына кошулушту. –—ƒ–ѕ(б)нин Ѕүткүл росс. 7-(јпрель) конф-€сы парти€нын агрардык программасын кайрадан ка-роонун зарылдыгын таануу м-н, ¬. ». Ћенин сунуш кылган рез-€ны кабыл алды. Ѕул рез-€ ќкт. рев-€сын да€рдоо кезинде парти€нын эң маанилүү программалык документи болду. –ез-€да парти€ помещиктик, уделдик ж. б. жерлерди дароо ж-а толук конфискаци€лоо үчүн күрөшөт, бардык жерди ƒыйкан депутаттар —о-веттеринин органдарынын колуна тез арада өтүшүн чечкиндүү түрдө жак-тайт деп көрсөтүлгөн. ќкт. рев-€сынын жеңиши Ѕ. а. п-нын талаптарын орундоону камсыз кылды. Өлкөдө пролет, диктатурасы орнотулгандан кийин парти€нын агрардык маселе б-ча программасынын негизги мазмуну айыл-кыштакты соң. негизде кайра куруу болду. ќкт. рев-€сынын жеңишинин 2-күнүндө болгон —оветтердин Ѕүткүл росс. 2-съездинде кабыл алынган ∆ер ж-дөгү ƒекретке ылайык помещиктердин бардык жерлери конфискаци€ланып, дыйкандарга бөлүнүп берилди. – ѕ (б) 8-съезди (1918) кабыл алган парти€нын программасы соц. ири а. ч. түзүү б-ча чараларды белгиледи. – ѕ (б) кедей-дыйкандарга та€нып, орто дыйкандар м-н бекем союз түзүү са€сатына өттү. √ражд. согуштун ж-а чет өпкөлүк интервенци€нын убагында, —овет –есп-касынын душмандарын жеңип чыгууда жумушчу табы м-н эмгекчи дыйкандардын союзун ар тараптан чыңдоо зор мааниге ээ болду. ∆аңы экон. са€сатка өтүү м-н, парти€ жаңы экон. негизде жумушчу табы м-н дыйкандардын союзун чың-дады. ¬. ». Ћенин —овет бийлигинин алгачкы жылдарындагы өлкөбүздүн агрардык өнүгүү тажрыйбасын корутундулап, аны соң. негизде кайра куруу жолун белгиледи. ¬. ». Ћениндин акыркы макалалары м-н сүйлөгөн сөздөрү  омпарти€нын агрардык маселе б-ча программалык документтеринен болуп калды. ¬. ». Ћениндин кооперативдик планын жүзөгө ашырууда колхоз курулушу (к. јйыл чарбасын коллективдештируу) жеңип чыкты.  ѕ——тин 22-съезди (1961) кабыл алган парти€нын программасы коммунизмди куруу мезгилинде а. ч-нын ж-а коомдук мамилелердин өнүгүшүн белгиледи. Ѕ. а. п-ыьга бүткүл дүйн. эл аралык мааниси зор.  оммунисттик ж-а жумушчу парти€лар өз өлкөлөрүнүн социалдык-экон. ж-а са€сий өнүгүү шарттарынын өзгөчөлүктөрүн эске алып, ¬. а. п-нын лениндик принциптерин өздөрүнүн агрардык программаларынын негизине алат (к. јгрардык маселе).

јд. : Ћенин ¬. »., "Ёл достору" деген эмне жана алар социал-демократтар-га каршы кандай күрөшүп жатат?, „ыг., кырг. 1-бас, i-т. ; ошонуку, ќрус со-циал-демократтарынын агрардык программасы, ошондо эле 6-т. ; ошонуку, ƒеревн€лык кедейлерге, бул да ошондо, 6-т. ; ошонуку, 1905-1907-жылдардагы биринчи орус революци€сында социал-де-мократи€нын агрардык программасы, бул да ошондо, 13-т. ;  ѕ——.. . резолюци€ла-рында жана чечимдеринде, 1-4 бөлүк, ‘р., 1956; Ћопаткин ј. Ќ., »з истории разработки аграрной программы большевистской партии, ћ., 1952; “рапезников —. ѕ., Ћенинизм и аграрно-кресть€нский вопрос, т. 1-2, ћ., 1967.

"ЅќЋ№Ў≈¬» "-¬ ѕ (б) Ѕ нын теори€лык ж-а са€сий журналы, к. " оммунист".

ЅќЋ№Ў≈¬»  (мурдагы „ала казак) - „үй р-нундагы јк-Ѕешим сельсоветине караштуу кыштак. "јк-Ѕешим" к-зунун аймагында. –-ндун борбору —таро-ѕокровкадан 3, 5 км түш. -бат. тарапта. “окмок т. ж. станци€сынан 4 км.  алкы 723 (1974). ќрто мектеп, клуб, медпункт, китепкана бар.

ЅќЋ№Ў≈¬»  - ќш, обл-нын Өзгөн р-нундагы јк-∆ар сельсоветине караштуу кыштак. "јлга" с-зунун аймагында. –-ндун борбору Өзгөндөн 27 км түн. -чыг. тарапта,  ара-—уу т. ж. станци€сынан 77 км.  алкы 874 (1974). Ѕашталгыч мектеп, клуб бар.

ЅќЋ№Ў≈¬»  - Ќарын обл-нын јт-Ѕашы р-нундагы јча- айыңды сельсоветине караштуу кыштак. ———–дин 50 жылдыгы атн. с-здун аймагында. –-ндун борбору јт-Ѕашыдан 22 км чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 262 км.  алкы 409 (1974). Ѕашталгыч. мектеп, китепкана, медпункт бар.

ЅќЋ№Ў≈¬» , Ѕ ү р к ү т - џсык- өл обл-нын “оң р-нундагы “өрткүл сельсоветине караштуу кыштак. 22-партсъезд атн. к-здун аймагында. –ыбачье - ѕржевальск шоссе жолунун боюнда. –-ндун борбору Ѕөкөн-баевден 8 км бат. тарапта.  алкы 1456 (1972). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ЅќЋ№Ў≈¬»  (мурдагы Үкөк) - Ќарын обл-нын  очкор р-нунун  очкор сельсоветине караштуу кыштак. "Ѕольшевик" к-зунун аймагында. –-ндун борбору  очкордон 5 км түш. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 65 км.  алкы 1186 (1973). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ЅќЋ№Ў≈¬» “≈– ‘–ј ÷»я—џ, –осси€ социал-демократи€-лык жумушчу фракци€сы- 1912-ж. сент. -окт€брда 4-ћамл. думага жумушчулардын ичинен шайланган большевик депутаттар тобу. 1913-ж. 27-окт€брда түзүлгөн. јнын составында ј. ≈. Ѕадаев, √. ». ѕетровский, ћ.  . ћуранов, Ќ. –. Ўагов, ‘. Ќ. —амойлов, –. ¬. ћалиновский (1914-ж. провокатор экендиги ашкереленип, ƒумадан чыгарылган) болгон. ћень-шевиктер 7 кандидатурасын шайлоодон өткөрүшкөн. јдегенде 2- ж-а «-ћамл. думадагы сы€ктуу соц. -демокр. фракци€ 4-ћамл. думада да бирдиктүүдөй болуп көрүндү, бирок 1-күндөн тартып эле франци€да негизги маселелер б-ча большевиктер м-н меныпевиктердин ортосунда күрөш башталды. ћень-шевиктер өздөрүнүн ликвидаторлук ураанын ишке ашырышмакчы болушту. –—ƒ–ѕ Ѕ нын парт, кызматкерлер м-н өткөрүлгөн "февралдагы" ж-а "августтагы" кеңешмелери меныпевиктердин бул кылык-жоруктарын парти€нын программасын түздөн-түз бузгандык деп акыштады. Ѕольшевиктер тобу Ѕ нын чечимине та€нып, 1913-ж. 16-окт€брда фрак-ци€нын 2 бөлүгүнүн тең укуктуу болушун талап кылган билдирүү жасады. 25-окт€брда меныпевиктер каршы экендигин билдирди. ”шуга байланыштуу большевиктер ¬. ». Ћенин сунуш кылган "–осси€ социал-демок-рати€лык жумушчу фракци€сы" деген ат м-н өз алдынча фракци€ болуп түзүлдү. Ѕольшевик депутаттар ле-галдык жумушту легалсыз жумуш м-н айкалыштырышып, өлкөнүн ө. ж. борборлорун кыдырышып, падышачылыктын элге каршы са€сатын ашкерелеп, самодержавиени рев-€ аркылуу кулатып, респ-каны жеңип алуу боштондукка чыгуунун бирден-бир жолу экенин массага түшүндүрүштү. јлар 1914-ж. 2-4-но€брда болыпевиктердин ќзеркиде болгон конф-€сына катышты.  онф-€нын бардык катышуучулары м-н бирге алар камакка алынып, 1915-ж. 10-13-февралда большевик депутаттардын соту болду. 5 депутат падышачылыкты кулатууну максат кылып койгон уюмга катышты деп айыпталып, „ыг. —ибирге (“урухан крайы) айдалды. јлар 1917-ж. ‘евр. рев-€сынан кийин кайтып келишти.

ЅќЋџѕ≈¬» “≈–ƒ»Ќ ј— ≈– ∆јЌј  Ү∆Ү–ћӨЌ ”ёћƒј–џ - аскердик бөлүктөрдүн рев-чыл кыймылына жетекчилик кылган парт, уюмдар. јлардын 1-уюмдаштыруучу конф-€сы 1906-ж. 16-22-но€брда “аммерфорсто өттү.  онф-€ аскер ж-а күжүрмөн уюмдардын убактылуу бюросун шайлады. 1-орус рев-€сы жеңилгенден кийин ал иштөөсүн токтоткон. ‘евр. рев-€сынан (1917) кийин аскердик парт, уюмдар тылдагы ири гарнизон-дордо, фронттогу аскердик бөлүктөрдө кайрадан түзүлдү. 1917-ж. мартта ѕетербург комитетинин алдында аскердик уюм түзүлүп, апрелде –—ƒ–ѕ (б) Ѕ нын алдындагы аскердик уюмга айландырылды. јскердик парт, уюмдардын жумушун өркүндөтүү максатында 1917-ж. 16-23-июнда –—ƒ–ѕ(б)нин фронттогу ж-а тылдагы аскер уюмдарынын Ѕүткүл росс, конф-€сы өткөрүлдү. јга 26 миң парти€ мүчөсүнүн атынан 167 делегат катышты. јнда ¬. ». Ћенин учурдагы момент ж-а агрардык маселе б-ча доклад жасады.  онф-€ –—ƒ–ѕ(б)нин јпрель конф-€сынын чечимине кошулуп, аскердик уюмдардын уставынын долбоорун кабыл алды; анын пар-ти€дагы ордун белгилеп, –—ƒ–ѕ (б) Ѕ  м-н байланышын чыңдады: аскердик уюмдардын Ѕүткүл росс. борб. бюросун шайлады. Ѕюро "—олдатска€ правда" газетасын чыгарып турду. јскердик уюмдардын өкүлдөрү куралдуу көтөрүлүшкө багыт берген парти€нын 6-съөздинин ишине катышты. Ѕолыпевиктердин бул уюмдары арми€ м-н флотту болыпевиктештирүү ишин камсыз кылып, жерг. уюмдарда рев-чыл аскер комитеттерин уюштурууга активдүү катышты. ѕарти€нын аскердик уюмдары падышачылыкты кулатууда, ќкт. рев-€сынын жеңип чыгышында, —овет мамлекетинин куралдуу күчтөрүн түзүүдө, —ов. јрми€нын кадрларын да€рдоодо маанилүү роль ойноду. – ѕ(б)нин 7-съез-ди аскердик парт, уюмдарды жоюу-ну мүмкүн деп эсептеди.

ЅќЋ№Ў≈¬» “»  Ѕј—ћј —Ө« (ќ к-т€брга чейинки мезгил) - ¬. ». Ћенин ж-а большевиктер парти€сы уюштурган жаңы типтеги рев-чыл басма сөз. Ѕуга большевизм пайда болгондон берки коммунисттик парти€нын бардык басма сөз, китеп чыгаруу иши кирет. "»скра" газета-сынан баштап ¬. ». Ћениндин жетекчилиги астында парт, басма сөз коллективдүү пропагандист ж-а агитатор гана эмес, –осси€да маркстик парти€нын коллективдүү уюштуруучусу да болду. Ѕ. б. с.  ѕ——тин тарыхы м-н тыгыз байланышта рев-чыл күрөштүн ар бир тарыхый этабында парти€нын алдында турган милдеттерин аткарууга жардам берди. –ев-чыл кыймыл өнүгүп, массанын арасында парти€нын са€сий таасири күчөгөн сайын, пролетар массасынын коллективдүү уюштуруучусу болгон Ѕ. б. с-дүн ролу да өстү. Ѕ. б. с. аркылуу парти€нын өзүнө да жетекчилик кылуу жүзөгө ашырылды. џрааттуу коммунисттик парт, принцип, марксизм-ленинизм теори€сына берилгендик, масса м-н тыгыз байланыштуулук - Ѕ. б. с-дүн мүнөздүү белгиси. Ѕ. б. с. большевиктик парти€нын программасы м-н уставын, маркстик-лениндик теори€нын ө“ө маанилүү жоболорун пропагандалап түшүндүрдү, массаны пролет, интернаңионализмдин духун-да тарби€лады. ¬. ». Ћенин ќкт€брга чейинки мезгилде парт, басма сөздү уюштуруу маселелери м-н мазмунуна арнап, каттарын эсептебегенде, «ќдан ашык чыгарма жазган. –—ƒ–ѕ-нин 2-3-съезддери, –—ƒ–ѕнин аскер ж-а күжүрмөн уюмдарынын 1-конф-€сы, ∆алпы росс. 5- ж-а 6-конф-€ла-ры (ѕрага, 1912), "ѕролетарий" редакци€сынын кеңейтилген заседа-ниеси (1909), парт, кызматкерлер м-н өткөрүлгөн 2-кеңешмеси (1913), –—ƒ–ѕнин чет өлкөлүк секци€сынын конф-€сы (1915) борб. орган м-н парт, басма сөз ж-дө атайын чечимдер кабыл алган. Ѕ. б. с-дүн түрлөрү өтө көп. ћезгилдүү басма сөз (газета, журнал, жумалык бюллетендер) м-н бирге баракчалар, китепчелер, китептер да чыгып турган. ѕадыша өкмөтүнүн дайыма куугунтугунда болгон большевиктер парти€сы басма сөздү масса арасына таратыш үчүн ачык (легалдык) ж-а жашырын (легалсыз) мүмкүндүк-төрдүн бардыгын чебердин м-н пайдалана билди. Ќаамдарынын тез-тез өзгөрүп турушу, чыгуу убагынын кыскалыгы, айтыла турган пикирдин жа-шырындыгы, орду м-н убактысынын жалгандыгы, ар түрдүү органдардын аттарынын окшоштугу сы€ктуу Ѕ. б. с-дүн өзүнчө өзгөчөлүктөрү болгон. Ѕ. б. с-дүн беттеринде бурж. -демокр. ж-а соц. рев-€нын этаптарындагы парти€нын стратеги€сы м-н тактикасын негиздеген документтер жары€ланды, самодержавиеге ж-а капитализмге каршы чечкиндүү күрөшкө, массаны стачкага чакырган ураандар берилди. –ев-€га чейинки Ѕ. б. с. жумушчу табы м-н дыйкандардын оор турмушун, падышачылыктын эзүүсүн, бурж. ж-а майда бурж. парти€лардын келишкичтигин, народниктердин, эсер-лердин, анархисттердин жалган соц. теори€сынын ж-а майда буржуази€нын рев-чылдыгынын элге жат экендигин ашкерелеп, "оцчул" ж-а "солчул" оппортунизма каршы чечкиндүү күрөш жүргүздү. Ёкономизмди, мень-шевиктердин тактикалык, программалык, уюмдаштыруу маселелерден оп-портунизмин, центризм м-н келшп-кичтерди ашкерелеп, антипарт, август блогун иде€лык уюмдаштыруу жагынан талкалоого ж-а оппортунисттерди 1912-ж. парти€нын катарынан кууп чыгууга жардам берди. —амодержавие кулатылгандан кийин ал массага ¬. ». Ћениндин јпрель тезистеринде ба€ндалган соц. рев-€га өтүү багытынын маанисин түшүндүрдү, меныпе-виктер м-н эсерлердин келишкич са€сатын ашкереледи, массаны куралдуу көтөрүлүштү да€рдоого мобилизаңи€-лады. ∆алпы росс. 1-маркстик жашырын газета 1900-ж. ¬. ». Ћенин чет өлкөдө уюштурган "»скра", –—ƒ–ѕнин 2-еъездинен кийин (1903) болыпевик-тердин рев-чыл тактикасын ырааттуу пропагандалаган ж-а меныпевиктерди ашкерелеген негизги органы "¬пер≈д" (1904-05), "ѕролетарий" (1905) газеталары болду. Ѕольшевиктер 1905-07-ж. рев-€ убагында ачык чыгуучу басма сөзгө ээ болду (мис, "Ќова€ жизнь", 1905; "¬олна", 1906; "¬пер≈д", "Ёхо" ж. б. ). –—ƒ–ѕнин 4-(Ѕириктирүүчү) съездинен кийин –—ƒ–ѕнин легалдык борб. органы "ѕролетарий" (1903-09), "—оциал-демократ" (1908-1917) газеталары болуп келди. 1917-жылдын мартынан "ѕравда" газетасы парти€нын борб. органы болуп калды. јл 1912-14-ж. күн сайын чыгуучу массалык жумушчу газетасы ж-а иш жүзүндө –—ƒ–ѕ Ѕ нын органы катары чыгып турган. ќкт. рев-€сына чейин басылып чыккан китеп м-н китепчелер-Ѕ. б. с-дүн маанилүү составдын бөлүгү. –осси€да  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельстин көп сандаган чыг-лары (" оммунисттик парти€нын манифести", 1869; " апитал", 1-т., 1872) чыккан. ¬. ». Ћениндин чыг-лары дайыма жары€ланган. —а€сий экономи€, философи€, ил. социализм, тап күрөшү, продет, парти€сы ж-дөгү маанилүү маселелер б-ча көп сандаган ад-т чыгарылган. Ѕ. б. с-дүн традици€ларын, анын массага жетекчилик кылуудагы ж-а парти€ алдыга койгон милдеттерди чечүүдөгү тажрыйбасын сов. парт, басма сөз улантып жатат (к. ƒемократи€лык басма сөз, Ѕасма сөз, ѕарти€лык басма сөз). Ѕ. б. с. ”луу ќкт. соц. рев-€сын да€рдоодо ж-а жүргүзүүдө, өлкөдө —овет бийлигин орнотуп, чыңдоодо өтө зор роль ойноду.

јд. : ћаркс  ., Ёнгельс ‘., ќ печати. —б., ћ.. 1963; Ћенин ¬. »., ќ прчати, ћ., 1959; Ѕольшевистска€ печать. —б. материалов, в. 1-4, ћ., 1959-61; “окомбаев ј., Ѕасма сөздүн парти€луулугунун шана элге таандуулугунун лениндик принциптерине бекем турабыз, " оммунист", 1970, N5 6;   а р а с а е в ’.,  ыргызстанда улуттук басма сөздүн өөрчүшү, "Ёл агартуу", 1973, є 5.

ЅќЋ№Ў≈¬» “»  Ѕќ–Ѕќ– 1907-ж. –—ƒ–ѕнин 5-съездинде (1907-ж. апр. - май), большевиктик фракци€нын жыйналышында шайланган; реакци€ жылдарында парт, уюмдардын жумушуна жетекчилик кылган. јл 1807-ж. ‘иил€нди€да, 1908-ж. ∆еневада, 1909-10-ж. ѕарижде жайгашкан. Ѕ. б. "ѕролетарий" газетасынын кеңейтилген редакци€сы катары парти€нын чечимдери м-н документтерин, каттарын басып чыгарып, большевиктик ад-тты жашырын түрдө –осси€га таратып турган. –осси€нын өзүндө болсо парт, борбордун ролун –—ƒ–ѕ Ѕ нын ќрус бюросу аткарган. Ѕ. б. –—ƒ–ѕ Ѕ нын ќрус бюросу ж-а жерг. парт, уюмдар м-н жашырын кат алышуу аркылуу байланышып, алардын реакци€ учурундагы жумушуна жетекчилик кылды; парти€нын ичиндеги ликвидаторлорго, отзовист-терге каршы чечкиндүү күрөш алып барды. Ѕ. б. –осси€нын 1 «ќдан ашык шаары ж-а калктуу жери м-н байланыш жасап турган. –—ƒ–ѕ Ѕ нын 1910-ж. €нвардагы пленуму уюштуруу маселеси б-ча компромистүү чечим кабыл алды; бул чечимге баш ийген большевиктер: 1) "биз өзүбүздүн фракци€лык борборубузду тарката-быз"; 2) "биз "ѕролетарий" газетасын чыгарууну токтотобуз" ( ѕ——.. . ре-золюци€ларында жана чечимдеринде, кырг. бас, 1-бөлүк, 274-6. ) деген деклараци€ киргизишти. Ѕ. б. 1910-жы-лы февралда жоюлган.

"ЅќЋ№Ў≈¬»—“— јя ѕ≈„ј“№"- ¬ ѕ (б) Ѕ нын басма сөз ж-а басма иши б-ча журналы. ћосквада 1933-жылдын окт€брынан 1941-жылдын июлуна чейин он күндө бир чыгып турган.

ЅќћЅј (лат. bombus - дүрүлдөө, дүңгүрөө)-1) артилл. снар€ддын эски аты. ∆ылмакай стволдуу артилле-ри€да Ѕ. же гранат деп сфера түрүндөгү чоюн корпусуна дүрмөт катарында кара дары салынган жыгач түтүктөп турган снар€дды аташкан (к. сүрөт). 19-к-дан баштап орус артиллери€сында массасы 1 пуддан (16 кг) ашык болгон снар€д Ѕ. деп аталган. 20-к-дын 30-жылдарынын башында артилл. терминден Ѕ. деп атоо алынып салынган. 2) јвиац. согуш ку-ралдарынын бир түрү. 3) —уу астында жүрүүчү кайыкты суу астында жүргөндө талкалоого арналган снар€д.

ЅќћЅјƒјЌ —ј “јЌ””„” ∆ј…- авиац. бомбалардын сыныктарынан ж-а алар жарылгандагы аба толкунунун соккусунан, фугастык аракеттеринен адамдарды сактоо үчүн атайын курулган жашырынчу жай. Ѕ. с. ж. кийинки кездерде хим. ж-а атомдук куралдарга каршы коргонууга ылайыкталып курулат. јл, 1-дүйн. согушта авиаци€ колдонула баштаганда, элди сактоо зарылдыгынан улам пайда болгон. 2-дүйн. согуштун мезгилинде абадан кол салууга каршы коргонууда Ѕ. с. ж-ды куруу өзгөчө өөрчүдү.

ЅќћЅјЋќќ„” ј¬»ј÷»я -согуш авиаци€сынын кургактагы же деңиздеги объектилерди бомба ж-а ракета м-н кыйратуучу түрү. —амолеттун аткара турган милдетине ж-а учуу тактикалык көрсөткүчтөрүнө ылайык Ѕ. а. фронттук ж-а стратеги€лык (ј Ў арми€сында тактикалык ж-а стратеги€лык) болуп бөлүнөт. ‘ронттук Ѕ. а. кургактагы аскер күчтөрүнүн аракетин колдоого, стратеги€лык Ѕ. а. душман тылында-гы объектилерди бомбалоодо пайдаланылат. јƒ‘ аскерлеринин аракетин сүрөмөлөө үчүн да колдонушат. Ѕ. а-нын негизги куралы - башкарылуучу ж-а башкарылбоочу ракеталар.

ЅќћЅ≈… (а€л кудай ћумбанын атынан), „оң Ѕомбей -»нди€ –есп-касынын шаары, ћакараштра штаты-нын админ. борбору. јраб деңизинин жээгинде, —омсет а-нда.  алкы 5, 9 млн. јл - жүк ташып чыгаруу ж-а ташып келүү жагынан чоң порт, эл аралык ири аба жол тоому, өлкөдөгү эң негизги экономикалык, маданий ж-а финансы-банкалык борбор. ∆еңил ө. ж. жакшы өнүккөн. ћашина куруу, нефть ж-а металл иштетүү (ав-томоб. жасоо, электр жабдууларын жыйноо ж. б. ), хими€, булгаары, жыгач иштетүү, полиграфи€ өнүккөн. Ѕ-дин качан негизделгени белгисиз. 1534-ж. аны португали€лыктар каратып алган. 1661-ж. португали€лык принцесса англ. король  арл IIге тийгенде, Ѕ. сеп катары јнгли€га өткөн. 1668-ж. англ. ќст-»нди€ компани€сы-на берилген. Ѕ. 19-к-дын 2-жарымынан »нди€дагы жумушчу кыймылынын борборуна айланган. ћында 1946-ж. мор€ктардын чоң көтөрүлүшү чыккан, ал көтөрүлүш »нди€нын көз каранды абалдан кутулушуна (1947) көмөкчү болгон. Ѕ-де мыкты архит. эстеликтер бар.  өп имараттар инди€лык архитектурадан үлгүсүндөкурулган (15-18-к. ), англ. неоклассицивм ж-а жаңы готика стилинде (19-20-к. ) салынган. ћында ун-т, атомдук ил. из. ж-а тех-нол. ин-ттар ж. б. маданий мекемелер бар.

ЅќЌјѕј–“»«ћ - ”луу франц. рев-€дан кийин 1799-ж. ‘ранци€да Ќаполеон Ѕонапарт (к. Ќаполеон I) орноткон согуштук диктатураны ж-а 1848-ж. рев-€ жеңилген соң, 1851-ж. бийликке келген Ћуи Ѕонапарттын (к. Ќаполеон HI) диктатурасын атоо үчүн колдонулган термин.  ийин согушчандар м-н дыйкандардын реакци€чыл маанайдагы катмарларына та€нып күрөшкөн таптардын ортосунда эбин таап иш кылган ири буржуази€нын контррев-€чыл диктатурасы oда ушундайча аталган.

ЅќЌјѕј–“„џЋј– - ‘ранци€да Ѕиринчи импери€ (1804-14) ж-а Ёкинчи импери€ (1852-70) кулагандан кийин Ѕонапарттардын династи€сын кайра калыбына келтирүүнү жактаган адамдар. 1848-жылдагы рев-€ мезгилинде Ѕ. Ќаполеон 1нин бир тууганынын баласы принц Ћуи Ѕонапарттын (к. Ќаполеон HI) бийликке келишине көмөкчү болушкан. 1851-ж. 2-декабрдагы мамл. төңкөрүштөн кийин Ћуи Ѕонапарт бонапарттык режимди орноткон. Үчүнчү респ-канын тушунда Ѕ. - монархисттик парти€лардын бири.

ЅќЌƒј–„”  —ергей ‘≈дорович (25. 9. 1920-ж. т. ) - советтик киноакт≈р ж-а кинорежиссер, ———– эл артисти (1952). –остов-на-ƒону театр окуу жайында окуган. 1946-ж. арми€дан келип, ¬√» тин актердук ф-тетин бүтүргөн (1948).  инодо биринчи жолу ¬альконун ("∆аш гварди€", 1948) ролун аткарган. јткарган мыкты ролдо-ру: “арас ("“арас Ўевченко", 1952), ќтелло ("ќтелло", 1956), —околов ("јдам тагдыры", 1959), ѕьер Ѕезу-хов ("—огуш жана тынчтык") ж. б. "јдам тагдыры" фильмин (1959) оз алдынча коюп, режиссер катары да таанылды. јл өз алдынча Ћ. Ќ. “олстойдун "—огуш жана тынчтык" романы б-ча 4 сери€луу (1967), ита-ли€лыктар м-н "¬атерлоо" (1970) фильмдерине режисс≈рлук кылды. Ѕир нече жолу эл аралык кино-фестивалдардын сыйлыктарын алды. Ћениндик сыйл. (1960), ———– ћамл. сыйл. лауреаты (1952). Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордепи ж-а медалдар м-н сыйланды. AS.. - ’ а н га т и н ё. ћ., —ергей Ѕондарчук, ћ., 1962.

ЅќЌ»“≈– - малды бонитировкалоочу адис, к. Ѕонитировка.

ЅќЌ»“»–ќ¬ ј - малды тукуму ж-а кунардуулугу б-ча баалоо. јл 1984-жылдан жүргүзүлүүдө. Ѕ-нын жобосу м-н тартиби ———– а. ч. мин-восунун көрсөтмөсүнө ылайык белгиленет. Ѕ-ны 300техник-бонит≈р жүргүзүп, ага ветврач же фельдшер, ферма башчысы, бригадир ж. б. кызматкерлер катышат. Ѕул иш жыл >сайын белгилүү мөөнөттө өткөрүлөт. „оң мал теги, экстерьери, кунардуулугу, тирүүлөй салмагы, тукумунун сапаты, ал эми жаш мал теги, экстерьери ж-а тирүүлөй салмагы б-ча бааланат. ћис, уйдун кунардуулугу сүтүндөгү май ж-а белоктун саны, у€ң жүндүү койдуку жүн кыркыны, сапаты, чы-баштуулугу м-н аныкталат. Ѕ-да мал ж-а бакма канаттуулар продуктуулугун карата класстарга бөлүнүп, ошол б-ча бааланат. Ѕ-га жараша алардын пайдалануу багыты ж-а өндүрүштүк топторго бөлүнүшү такталып, алардын продуктуулугун жогорулатуу, тукумдук сапатын жакшыртуу чаралары иштеп чыгалат.

ЅќЌЌ -√‘–дин борбору (1949-жыл-дан). “үн, –ейн-¬естфали€ жеринде, –ейн д-нын сол жээгинде.  алкы 300 миң (1970). Ө. ж. анча өнүккөн эмес. Ѕ. маанилүү трансп. тоому. –ейндеги порт, электр тех. ж-а түстүү металл буюмдарын чыгаруучу, так механика ж-а оптика, фармацевтика, мебель, керамика, тамак-аш ишканалары иштейт. Ѕ-до √‘–дин соода ө. ж. палатасы бар. јнда Ѕетховен туулган. Ѕонн ун-тинде 1835-36-ж.  . ћаркс окуган. ”н-т (1777-жылдан), жог. а. ч. мектеби, консерватори€, пед. жог. мектеп ж-а ил. коомдор бар. Ѕ. 1-к-да римдиктер тарабынан негизделген.

ЅќЌЌ ƒќ√ќ¬ќ–” (1952), к. "∆алпы договор" (1952).

ЅќЌ„-Ѕ–”≈¬»„ ¬ладимир ƒмитриевич (28. 6. 1873-14. 7. 1955) - сов. мамл. ж-а парти€лык ишмер, тарых илимд. доктору. 1895-жылдан  омпарти€нын мүчөсү. 1892-ж. маркстик кружоктордун катышуучусу. 1896-05-ж. чет өлкөлөрдө жашап, ¬. ». Ћенин м-н таанышкан. "»скра" ж. б. большевиктик газеталардын активдүү кызматкери. ∆еневада большевиктик ад-ттарды бастыруу ж-а жер-жерлерге жиберүү ишине башчылык кылган. 1903-05-ж. ∆еневада –—ƒ–ѕ Ѕ нын экспедици€сын башкарып, –—ƒ–ѕ Ѕ нын парт, архивин, борб. китепкананын уюштурган. ѕарти€нын 3-съез-дин чакырууга да€рдык көргөн. ѕе-тербургда 1905-07-жылдагы рев-€га катышкан ж-а "Ќова€ жизнь", "¬олна", "¬пер≈д" газеталарында, "Ќаша мысль" журналында иштеген. ќкт. куралдуу көтөрүлүшүнүн убагында —мольный - “аври€ дворец аймагынын коменданты, ѕетроград коргонуу-сунун рев-€чыл комитетинин мүчөсү, саботажга ж-а контррев-€га каршы күрөш жүргүзүү б-ча комитеттин пред-ли. 1917-20-ж. –—‘—– Ё —тин иш башкаруучусу.  ийинки жылдарда ил. иштерде болгон. 1918-жылдан  оомдук илимдер соц. академи€сынын анык мүчөсү. –осси€дагы рев-€чыл кыймылдын тарыхы, этногр., ад-т, дин ж-а атеизм тарыхы б-ча бир топ эмгек жазган. 1933-ж. ћамл. ад-т музейинде ж-а 1945-55-ж. ———– »јнын Ћенинграддагы дин ж-а атеизм тарыхы музейинде директор. Ћенин ордени м-н сыйланган.

ЅќЌ„-Ѕ–”≈¬»„ ћихаил јлександрович [9(21). 2. 1888-7. 3. 1940] - сов. радиотехник, ———– »јнын мүчө-корр. (1931). ѕетербургдагы »нженерлер окуу жайын (1909), ќфицерлер электр тех. мектебин (1914) бүтүргөн. 1922-ж. ћосква жог. тех. окуу жайынын, 1932-ж. Ћенинград байланыш инженерлер ин-тунун проф. (азыр ал ин-т Ѕ. -Ѕ, атн. ). 1916-19-зй. электрондук лампаларды түзүүнүн ата мекендик ^өндүрүшүн уюштурган. 1918-ж. Ќижегород радио лаборатори€сынын башчысы. ¬. ». Ћениндин тапшырмасы б-ча  оминтерн атн. кубаттуу (12 кет) радио угузуу станци€сын дол-борлоп, ал 1922-ж. ћосквада курулган. 1919-25-ж. суу м-н муздатылуу-чу кубаттуу генератордук радио лам-паны конструкци€лаган ж-а радио-телефон станци€сынын схемасын иштеп чыккан. 1924-30-ж. Ѕ. -Ѕ-тин жетекчилиги м-н кыска радио толкундардын таралышы изилденип, дүйнөдө √бо-луп кыска толкунда иштөөчү багытталган антенна жасалган ж-а алыскы радио байланыштын кыска толкундуу лини€сы курулган. Ѕ. -Ѕ. атмосфера-нын жог. катмарларынын физикасы ж-дөгү маселелерге кызыгып, радио-жарык, ультра үн толкундары м-н ионосфераны изилдеген. "–адиотехни-канын негиздери" курсунун автору.

Ѕќќ - эгиндин, чөптүн бир байламы. Ѕ. кол ж-а машина м-н байланат. јнын салмагы өсүмдүктүн түрүнө ж-а түшүмүнө жараша болот: жаздык эгиндики 7-8 кг, күздүгүнүкү-8- 12 кг. Ѕоолаганда коромжу азайып, ташуу, үйүү, кургатуу ж. б. жумуш жеңилдейт. Ѕоолук катарында көбүнчө өсүмдүк сабагы пайдаланылат.

Ѕќќћ  јѕ„џ√ј…џ -  ыргыз ж-а  үнгөй јла-“оолорунун тутумдашкан жериндеги антецеденттик капчыгай.  өтөрүлүп жаткан тоонун желишинен („үй д-нын эрози€лык аракетинин натыйжасында) пайда болгон. ‘рунзе ш-нан 100-140 км чыт. тарапта, деңиз деңг. 1200-1600 м бийиктикте. ”з. 40-45 км, туурасы 0, 2-0, 8 км, түн. бөлүгүнүн капталдары (∆олой-Ѕешиктен  ыз- үйөөгө чейин) тик (40-50∞), орто бөлүгү кенен, жантык (25-35∞,  ызыл Ѕулак), түш. бөлүгү ( өк-ћойнок) адырлуу бөксө тоо (15-20∞). Ѕал- амыштан  ызыл ќкт. көпүрөсүнө чейин  ара- ырдын капталындагы шагыл таш, куюлма кумай таштар бийик таш дубалдар м-н тосулган. Ѕ. к. аркылуу џсык- өл м-н „үй өрөөнүн байланыштыруучу темир ж-а шоссе жолдору өтөт. јд. : Ў у л ь ц G. —, јнализ новейшей тектоники и рельеф “€нь-Ўан€ ("«аш ¬√ќ", нова€ сери€, т. 3) м., . ate; рельеф  иргизии, ‘., 1964; “окомбаев Ў., √еоморфологи€ „он- емин-Ѕоомского района —еверного “€нь-Ўан€, ‘р., 1969. Ѕќќ– (hepar)- тамак сиңдирүүчү без. ќмурткасыз жаныбарларда Ѕ. тамак-ашты эритүүгө ∆-а сиңирүүгө катышып, организмге керек заттардын (май ж-а углерод) запасын тойтойт. ’ордалуу жаныбарлар м-н адамда организмдеги зат алмашуу процессине катышуучу ж-а тамак сиңдирүүчү маңыздардын бири - өттү иштеп чыгарат. Ѕ. - адамда эң чоң без, чоң кишилерде салм. 1, 5-2 кг. »ч көңдөйүнүн өйдөкү бөлүгүнөн орун алган. Ѕ-дун боор этке тийишип жаткан томпогой бети орок сымал байламта аркылуу эки (оң, сол) бөлүккө, ичин көздөй чуңкурайган астыңкы бети өт баштыгы, көк кан тамыр ж-а байламталар жатуучу издер аркылуу 4 бөлүккө бөлүнөт. Ѕ. сол жагынан карын, төмөн жагынан оң бөйрөк, жоон ичеги ж-а он эки эли ичеги м-н чектелет. Ѕ-дун дарбазасы аркылуу дарбаза көк кан тамыры, боордун кызыл кан тамыры кирип, лимфалык тамырлар ж-а боор өткөөлдөрү чыгат. Ѕ-дун ичиндеги капилл€рлардан майда көк кан тамырлар түзүлөт, алардан Ѕ-дун ичиндеги көк кан тамыры куралып, төмөнкү көңдөй көк кан тамырына ку€т. Ѕ. өтө татаал кызматтарды аткарат: белок, гликоген, май, хо-лестеринди синтездейт. “амак эрип ж-а сиңип жатканда, ичеги нарында пайда болгон уу заттарды Ѕ-дун клеткалары уу эмес хим. заттарга айландырам Ѕ-догу зат алмашуу процесси ар кандай ферменттердин катышуусу м-н жүрөт. јны нерв системасы ж-а түрдүү гормондор жөнгө салып турат.

јд. : ћ€сников ј. Ћ., Ѕолезни печени, ћ., 1949; ∆данов ƒ. ј., ќбща€ анатоми€ и физиологи€ лимфатической системы, Ћ., 1952; Ѕыков  . ћ., ”словнорефлекторные св€зи почки и печени, »збр. произв., т. 2, ћ., 1954.

Ѕќќ– Ѕ”““”” ћќЋЋё— јЋј–, өөк буттуу моллюск ал ар (Gastropoda) -моллюскалар тибиндеги омурткасыз жаныбарлардын классы. Ѕулар 3 бөлүктөн (дене ж-а баш, дене көцдөйүнөн) турат. Ѕашында ооз тешиги, сезгич жуп манжасы ж-а 2 көзү бар. ƒене көңдөйүнүн боор бөлүгү жабышкак былжыр зат бөлүп чыгаруучу бези бар булчуңдуу ор-ганга айланган. ћоллюскалар буту м-н кургакта жылып, суу түбүндө катуу нерселерге жабышып жүрөт. ƒүйнөдө 40 миңге жакын түрү белгилүү (алардын жарымына жакыны өлүп жок болгон). ———–де 1500гө жакын түрү кездешет. јлар океан, деңиз, көл, туздуу ж-а тузсуз сууда, ысыктыгы 53∞— болгон кайнар булакта да жашайт, Ѕ. б. м-дан кооз буюмдар, муз. аспаптар жасалат.  ээ бир түрлөрүнөн тамак-аш да€рдалат. Ѕ. б. м-дын ичинен а. ч-на зы€н кел-тиргендери да бар (мис, жылаңач жер желимдер).

Ѕќќ–ƒќЎ“”  - коомдук аң-сезим-дин бир элементи. Ѕ. түшүнүгүнүн социалдык мазмуну тарыхый абалга жараша өзгөрүп турган. “үрдүү элдер м-н өлкөлөрдүн тарыхында, эзүүчү таптар элдердин караңгылыгынан, таптык сезиминин төмөндү'гүгнөн пайдаланып, Ѕ. сезимин ж-а умтулуусун өз мүдөөсү' үчүн пайдаланып келишкен. јзыркы бурж, идеологдор Ѕ-та таптык сезим жок деп ишендирүүдө. Ѕ. мазмуну жагынан пролет, интернационализм м-н патриотизмге жакын турат. ћарксизм-ленинизм клас-сиктери Ѕ. сезимдерин кайсы доордо болбосун, ар түрдүү элдердин ошол доордун коомдук-са€сий абалы м-н тыгыз байланышта карайт. ћис, –осси€да жеңип чыккан пролетариатка ≈вропанын миллиондогон жумушчуларына билдирген Ѕ. сезимин көрсөтүүгө болот.  өп улуттуу совет эли миллиондогон элдерди фашизмден ж-а таптык эзүүдөн бошотууда Ѕ-тун жог. сезимин көрсөтө алды.  ѕ——тин ѕрограммасында Ѕ. коммунизмди ку-руучулардын моралдык кодексинин негизги бир принциби катары белгиленет.

Ѕќќ–ƒ”Ќ  ј“џЎџ, цирроз (гр. kirros - €нтардуу, саргыч) - боордун иштешинин бузулушунан анын ткан-дарында кошумча чел өсүп, көлөмүнүн кичирейүүсүнөн пайда болгон өнөкөт оору. Ѕ. к-да боордун лимфа ж-а кан айланышы төмөндөйт, кээ бир ткандарда некроз пайда болуп, боордун зат алмаштыруу функци€лары начарлайт. Ѕ. к-на сарык, ичкиликти көп ичүү, белок ж-а витамин жетишпегендик, жүрөк оорусу, ар түрдүү инфекщт€лар себеп болот. ќоруган адам тамак иче албай, тамактангандан кийин ичи көөп, курулдал, эти кычышып, териси ж-а көзүнүн агы саргарып, алы кетип, арыктай баштайт ж-а ичине суу толуп (асцит), дем алуусу кыйындайт. ќору кабылдап кеткенде, боор өтө кичирейип, көк боор чоңоет, оорулуу кан кусат. ќорунун алдын алуу - ичкилик ичпей, витамиьдүү, белоктуу тамакты өз убагында ичүү. —арык м-н ооруган адам 1-2 жыл врачтын кароосунда болуп, тамак режимин сак-тоосу зарыл.

Ѕќќ– ќќ–”—”, к. √епатит.

Ѕќќ–—ќ  - кыргыздын улуттук тамагы. јл казак, өзбек ж. б. элдерде да улуттук тамак-аштын бир түрү катары илгертен белгилүү. јл ачыган же жаңы жуурулган (сүт, жумуртка кошуп) камырдан жасалат, анын формасы ар кандай болот. јзыр Ѕ. коомдук ашканаларда да да€рдалат.

Ѕќ– (Borum), ¬ - мезгилдик системанын Ў тобундагы хим. элемент, ат. н. 5, ат. м. 10, 811. “уруктуу эки изотобу 10¬, "¬ бар. “аза түрүндөгү Ѕ-ду 1808-ж. франц. химиктөр √ей-Ћюссак ж-а Ћ. “енар алышкан. ∆ер кыртышындагы Ѕ-дун массасы « o 10~4 %. Ѕ. жаратылышта бирикмелер түрүндө гана кездешет. “аза кристалл-дык Ѕ. - каралжын түстөгү зат; эрүү t 2075∞—.  атуулугу б-ча алмаздан кийин 2-орунда, электрди начар өткөрөт, темп-pa жогорулаган сайын өткөргүчтүгү артат. Ѕирикмелерде үч валенттүу. јбада 700∞— ге чейин ысытканда, күйүп ¬203 кө айланат. √алогендер м-н ысытууда ¬√з типтүү бирикмелер алынат. ∆ог. темп-рада азот м-н бор нитридин, кө-мүртек м-н бор карбидин, металлдар м-н бориддерди пайда кылат.  рис-таллдык Ѕ. галогениддерди ¬√3 1300∞— де ысытып ажыратуудан же борат-тарды электролиздөөдөн алынат. Ѕ. - жарым өткөргүч. Ѕ. түстүү. куймалар-ды, болотту алууда, алардын сапатын жакшыртуу максатында аз санда кошулат. ядролук техникада ж-а а. ч-да микро жер семирткичтер катарында колдонулат.

Ѕќ– - чөкмө тоо тек; аки таш теги-нин бир түрү. ∆аратылыштагы Ѕ-дун 91-99% орг. калдыктардын көмүр кычкыл кальцийинен (кальциттөн) турат.  ээ бир түрүндө алардан башка кварц, талаа шпаты сы€ктуу ми-нералдардын өтө майда бөлүкчөлөрү болот. Өңү ак, начар цементтелге€, оңой жугат.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 1. ќрг. ж-а хим. жолдор м-н бор мезгилинде пайда болгон аки таш те-гинин арасында жолугат. Ѕ. цемент, айнек өндүрүшүндө ж-а хим. ө. ж-да боек, кагаз, резина, парфюмери€ ж. б. да€рдоодо колдонулат.

Ѕќ– ∆≈– —≈ћ»–“ »„“≈–» - составында бор элементи бар бирикмелер. јл өсүмдүктү азыктандыруу үчүн колдонулат. Ѕ. ж. с. өсүмдүк тиричилигинде физиол. чоң роль ойнойт. јл углеводдор м-н нуклеин к-таларынын синтезделишине жардам берип, өсүмдүктүн кургакчылыкка ж-а суукка байымдуулугун жогорулатат. Ѕ. ж. с. кант кызылчасы, кендир, брюква ж-а турнепсти түрдүү илдет-тен сактап, алардын түшүмдүүлүгүн арттырат. јлар жетишсиз болсо, тамеки, күн карама ж-а мөмө-жемиш өсүмдүгү солуп, түшүмү аза€т. 1 кг топурактын составында 1, 5-55 мг бор бар. ƒыйканчылыкта магний бораты, бор магний жер семирткичтери, бор суперфосфаты, бура, бор к-тасы пайдаланылат.

Ѕќ–  ј–Ѕ»ƒ», ¬4— (туурасы ¬12—3)-бордун көмүртек м-н бирикмелери, кара жалтырак кристаллдар, эрүү t 2360"—. јл борду же бор ангидридин көмүр м-н 2000∞— ге чейин ысытуудан алынат. ¬. к. жыл-малоочу ж-а абра-зивдүү материалдар катарында ж-а €дро техникасын-да колдонулат. Ѕќ–  »—Ћќ“ј—џ, орто бор кислотасы, Ќз¬ќз- уч негиздүү күчсүз кислота, кабыкча түрүндөгү түссүз кристаллдар. —ууда эрийт, ысытканда, суусу жоголуп метабор к-тасына Ќ¬02, андан ары бор ангидридине ¬203 айланат. Ѕ. к-нын туздары бароттар деп аталат.  онцентраци€ланган H2S04-түн катышуусунда Ѕ. к. спирттер м-н эфир пайда кылат. “аза ¬. к. жаратылышта ысык булактарда ж-а минералдык сууларда кездешет. Ќегизинен бораттарга H2S04 таасир кылуу м-н алынат. Ѕ. к. а. ч-да, о. ж-да эмаль, глазурь, түстүү айнектерди, кагаз өндүрүүдө, лаборатори€да буфердик эритме да€рдоодо, антисептик зат катары медицинада колдонулат. Ѕќ– Ќилъс ’енрик ƒавид (7. 10. 1885-18. 11. 1962)-дани€ физиги. јтомдун биринчи квант теори€сын түзгөн ж-а кванттык механиканын негизин иштеп чыгууга катышкан. Ѕ. атом €дросунун ж-а €дролук реакци€ теори€сынын өсүшүнө чоң салым киргизген. 1908-ж.  опенгагендеги ун-тти бүтүп, бул жерде өзүнүн биринчи ил. иши -суюктуктун термелүүсүн ж-а металлдын классикалык электрон теори€сын изилдөөнү жүргүзгөн. 191 б-ж.  опенгагенде теори€лык физ. кафед-расынын башчысы, 1920-жылдан өмүрүнүн а€гына чейин ошол шаарда өзү уюштурган “еори€лык физ. ип-тунун жетекчиси болгон. ‘ашизмгө  аршылык көрсөтүү уюму 1943-ж. Ѕ-ду ƒани€дан Ўвеци€га, андан ј Ўга жөнөткөн. Ѕ. анда атом бом-басын да€рдоого катышкан. —огуштан кийин ƒани€га келип, атом ку ралынын колдонулушуна каршы күрөшкө кошулган. Ѕ. 1913-ж. атом теори€сын иштеп чыгып, классикалык электродинами-канын закондору м-н түшүндүрүүгө мүмкүн болбогон атомдун планеталык структурасын түшүндүрүү аракетинде өзүнүн постулаттары түзгөн. ядролук реакци€ны€ болуп өтүү мүнөзүн аныктап, 1939-ж. ƒж. ј. ”илер м-н бирдикте €дронун бөлүнүү теори€сын өркүндөткөн. Ѕ. физиктердин чоң мектебин түзүп, бүт дүйнөдөгү физиктердин байланышын өнүктүргөн. ———–ге бир нече жолу келген. Ѕ. чет өлкөлөрдүн ил. коомдорунун ж-а ———– »јнын чет өлкөлүк мүчөсү (1929). Ќобель сыйл. лауреаты (1922). „ыг. : ѕрохождение атомных частиц через вещество, ћ., 1950; јтомна€ физика и человеческое познание. ћ., 1962.

јд. : Ќильс Ѕор. ∆изнь и творчество, пер. с дат., ћ., 1967; My р –., Ќильс Ѕор - человек и ученый, пер. с англ., ћ., 1969.

Ѕќ– ћ≈«√»Ћ» (системасы) - мезозой заманынын акыркы мезгили; юра мезгилинен кийин палеогенден мурда пайда болгон тоо тектердин геол. системасы. 1822-ж. француз геологу ∆. ќмалиус д'јллуа өз алдынча системага бөлүп, ошол мезгилде көп пайда болгон (≈вропада) тоо тек - бордун (кадимки тактага жазып жүргөн бордун) аты м-н атаган. Ѕ. м. мындан 110 млн. жыл мурда башталып, 60-70 млн. жылга_ созулган. јл алгачкы ж-а кийинки бор болуп эки доордон, ал эми тоо тек катмары астыңкы ж-а үстүңкү болуп эки бөлүмдөн турат (к. таблица). јлгачкы бордо бардык плат-формалар жогору көтөрүлүп, ар кайсы жерде анча калың эмес кум-чополуу чөкмө тоо тектери, бордун а€гында кургактыктар басырылып, деңиз суусу материкти каптап, бор, мергель ж-а аки таш тектеринин калың катмарлары пайда болгон.  ээ бир жерде кызыл түстүү чөкмөлөр, туз чөкмө-лөрү ж-а көмүр катмарлары топтолгон. Ѕ. м-нин башталышындагы өсүмдүктөр (саговниктер, беннетиттер, ийне жалбырактуулар ж. б. ) юра мез-гилиндегиден анчалык айырмаланбайт. Ѕ. м-нин а€гында магноли€, лавр, жүзүм ж. б-дын азыркы кезде жок түрлөрү өскөн. ∆аныбарлардан аммонит, белемнит, фораминифер ж. б-лар көн тараган. —өөктүү балыктар, деңиз кескелдириктери (уз. 12 м), тиштүү куштар (ихтиорнис, гесперор-нис) ж. б. жашаган. ћезгилдин а€гында алгачкы сүт эмүүчүлөр пайда болгон. Ѕ. м-нин тоо тектери м-н фосфорит, боксит, таш көмүр (—ибирь, џ. „ыгыш), нефть (Ѕат.  аз-н), цемент ө. ж-на керек болуучу сырь≈лор ж-а курулуш материалдары сы€ктуу бир топ кен байлыктар байланыштуу. јӨ. ; ѕеонов √. ѕ., »сторическа€ геологи€, ћ., 1956; „арыгин ћ. ћ., ¬асильев ћ. ћ., ќбща€ и историческа€ геологи€, ћ., 1968.

Ѕќ– Ќ»“–»ƒ», BN - бордун азот м-н бирикмеси, а-формасынын структурасы графит сы€ктуу ак күкүм. јны 1350∞—ден жог. темп-рада ысыткан-да, кристаллдык түзүлүшү алмаз сы€ктуу р-формага (боразонго) айланат. ∆ог. темп-рага туруктуу. Ѕ. н. отко чыдамдуу материалдарды, жарым өт-көргүчтөрдү, диэлектриктерди, абдан катуу абразивдүу материалдарды да€рдоо үчүн колдонулат.

Ѕќ– ќ–√јЌ» јЋџ  Ѕ»–» ћ≈Ћ≈– - бордун атому орг. радикал м-ц байланышкан бирикмелер. Ѕ. о. б-ге: RB(OH)2, R2B(OH), RBH2, R2BH, R3B, бор орг. к-талар ж-а бор к-тасынын түрдүү эфирлери B(OR)3 ж. б. кирет. јлар бор галогепиддерин ж-а бор к-таларынын эфирлерин Mg, Li орг. бирикмелер м-н реакци€га киргизүү-дөн алынат. Ѕ. о. б. реактивдик кыймылдаткычтар үчүн жог. калори€луу күйүүчү затты алуунун сырь≈су болгон бор суутектерин алуу үчүн, поли-мерлөө реакци€сына катализатор катарында, аналит. хими€да колдонулат.

Ѕќ– ѕќ—“”Ћј“џ - атомдун туруктуулугун түшүндүрүү үчүн дани€лык физик Ќ. Ѕор (1913) киргизген негизги ил. постулат.  лассикалык физика түшүндүрө албаган атомдун касиеттерин мүнөздөө үчүн Ѕор эки посту-латты квант теори€сынын негизи катарында алган: 1. јтомдун стационардык абалда болушу. Ёнерги€сы ≈\, ≈2, ≈3,. . . дискреттик (үз-гүлтүктүү) катар сан маанилерине дал келген стационардык абалдарда атом туруктуу болуп, нур чыгарбайт. јтом энерги€сынын ар кандай өзгөрүшү анын кандайдыр бир стационардык абалдан башка стационардык абалга кванттык өтүшүнө байланыштуу. 2. јтом нурлан у усунун жыштык шарты. јтом Ej энер-ги€луу стационардык абалдан ≈к энерги€луу башка стационардык абалга өткөндө hv = Ei - ≈к форму-ланын негизинде белгилүү жыштык-тагы жарыкты hv чоңдуктагы кванттык нурланууну (фотонду) жутат же чыгарат. јтом квант энерги€сын бөлүп чыгарганда энерги€сы көп Ei абалдан аз энерги€луу ≈к абалга өтөт.  вант энерги€сын жутканда, тескерисинче аз энерги€луу ≈к абалдан көп энерги€луу Ei абалга өтөт. јтомдун квант теори€сынын негизги шарттары болгон Ѕор постулаттары экспери-ментте толук далилденди. јтом физи-касынын өсүшү Ѕ. п. жалаң эле атом эмес башка микроскопи€лык системалар - молекула ж-а атом €дролору үчүн да туура экенин көрсөттү. јзыркы мезгилде Ѕ. п. кабыл алынган квант закону болуп эсептелет.

Ѕќ– –јƒ»”—”-Ќ. Ѕордун атом теори€сына ылайык аныкталган суутек атомунун электрондук биринчи ор-битасыны€ радиусу. Ѕ. р. а0 десек, а0 = (5, 29167 + 0, 00007) -"Ќ" см = 0, 529 ј. ”ниверсалдык турактуу-лук аркылуу a0=h2[me2 түрүндө туюнтулат, h - ѕланк турактуулугу бөлүнгөн 2€ ге, т - масса, е - элект-рондун зар€ды. Ѕ. р. квант механи-касында суутектин дүүлүкпөгөн ато-мундагы электронду жог. ыктымал-дык м-н байкоого мүмкүн болгон электронго чейинки аралык катарында аныкталат, к. јтом.

Ѕќ– —””“≈ “≈–», бор гидрид-дери, борандар - бордун суутек м-н болгон бирикмөлери. Ѕ. с-нин (¬2Ќ6, ¬4Ќ10) газ, (¬5Ќ9) суюк, (¬10Ќ14) катуу түрлөрү бар. јлар-түссүз, жыты жагымсыз уу заттар. Ѕ. с. хлордуу же фтордуу борго металлдардын бо-риддерин же суутекти таасир этүүдөн алынат. јлар ракеталык отун катары борду алууда ж-а металлдарды бор м-н каптоодо колдонулат.

Ѕќ–ј““ј– - бор к-тасынын тузда-ры. ∆егич металлдардын Ѕ. сууда жакшы эрийт. јлар бор к-тасына жө-гичтерди таасир этүүдөн алынат: 2NaOH + 4H3tf03 = Na2B407 + 7H20. Ѕ. айнек жасоодо, сууну жумшартуу үчүн ж-а лаборатори€да буфердик система да€рдоодо колдонулат.

Ѕќ–ј÷…“ - бораттар тобундагы минерал. ’им. формуласы Mg3[B70i3].  уб ж-а ромб системасында крис-таллданат. “үссүв, айнектей, кээде алмаз сымал жалтырак.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 7-7, 5. —алышт. салм. 2, 97. јл ангидрит ж-а таш туз-дарынын кендеринде кезигет. Ѕ. бор рудасы катары колдонулат.

Ѕќ–ЅјЎ - ќш обл-нын Ќоокат р-нуп-дагы Ѕел сельсоветине караштуу кыштак. "Ѕел-Өрүк" к-зунун аймагында. Ёски-Ќоокат- ызыл- ы€ шоссе жолунун боюнда, р-ндун борбору Ёски-Ќоокатта€ 12 км бат. тарапта.  ызыл- ы€ т. ж. станци€сынан 43 км.  алкы 2281 (1974). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

Ѕќ–ЅјЎ - ќш обл-нын Ќоокат р-нун-дагы  ызыл ќкт. сельсоветине караштуу кыштак. " өк-∆ер" с-зунун аймагында. –-ндун борбору Ёски-Ќоо-каттан 25 км бат. тарапта,  ызыл- ы€ т. ж. станци€сынан 30 км.  алкы 1700 (1970). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана бар.

Ѕќ–ЅјЎ“ј– (Laniidae) - канаттуулардын таранчы сымалдар түркү-мүнүн тукуму. “умшугунун үстүңкү учу куштардыкындай төмөн карай ийилип, быдырлуу келип, куйрук чалгындары узун. ”€сын көбүнчө ба-далдарга ж-а даракка салып, 4-6 чаар жумуртка тууйт. Ѕ-дын дайыма бир жерде жашоочу ж-а келгин түрлөрү бар. ∆ер шарына 72 түрү таралган (“үш. јмерикада жок). ∆ашаган €герлерине карай алардын түсү ар кандай: тропиктеги Ѕ. кызыл, жашыл, сары; мелүүн алкактарда кара, күрөң. ———–деги 9 түрүнүн төртөө  ырг-нда жашайт. Ѕ. токой ж-а а. ч. зы€нкечтерин кырып, пайда келтирет.

Ѕќ–Ѕќ–, геом. фигуралардын симметри€ борбору - берилген фигурадагы ј чекити м-н кошо ј' чекити да жаткан түз сызыктагы ќј аралыгы ќ чекитинин 2-жагындагы аралыкка барабар, б. а. ќј-ќј' болгондогу ќ чекити. —имметри€ Ѕ-на ээ болгон ийри сызык же бет Ѕ-дук ийри сызык же бет деп аталат, к. —имметри€.

Ѕќ–Ѕќ–√ќ ”ћ“”Ћ””„”  Ү„ -ийри траектори€ б-ча кыймылда болгон нерсеге аракет этүүчү борборго багытталган күч. ћис, Ѕ. у. к. жипке байлап айландыруучу ташка, т. ж-дун ийри участогунда вагондун дөңгөлөгүнө аракет этет, к. Ѕорбордон чет-тоочу куч.

Ѕќ–Ѕќ–√ќ ”ћ“”Ћ””„” џЋƒјћ^ ƒјЌ””-ийри сызыктуу (айлана) кыймылда радиус б-ча айлануу борборуна карай багытталган ылдамда--нуу, к. џлдамдануу.

Ѕќ–Ѕќ–ƒќЌ „≈““ӨӨ„Ү  Ү„ -ийри сызыктуу кыймылдагы нерсенин! массасына, ылдамдыгына ж-а траек-тори€нын ийрилигине кез каранды trw% күч. јнын чоңдугу F= -jr- формуласы м-н аныкталат; т - нерсенин массасы, v - ылдамдыгы, R - траек-тори€нын ийрилик радиусу. Ѕ. ч. к. ийри сызыктын ийрилик борборунан траектори€нын нормалары б-ча сыртка карай, б. а. кыймылдагы нерсени ийри траектори€дагы абалынан чыгарып жиберүүгө аракет кылат. Ѕ. ч. к-түн ж-а борборго умтулуучу куч-тун (Ѕ. у. к. ) сандык чоңдуктары бирдей ж-а бир түз сызыкта жатат да, багыттары карама-каршы болот. ћис, жипке байланган ташты айлан-дырганда, ташты айлана б-ча кыймылдооЩ мажбур кылган жиптин ташка жасаган аракети - Ѕ. у. к., ал эми таштын жипке жасаган аракети - Ѕ. ч. к.

Ѕќ–Ѕќ–ƒќЌ „≈““ӨӨ„Ү џЋƒјћƒјЌ””, к. џлдамдануу.

Ѕќ–Ѕќ–ƒќЎ“”–”Ћ√јЌ ќ–”— ћјћЋ≈ ≈“» - 15-к-дын а€гында ж-а 16-к-дын башында бүт орус жери ћосква бийлигине баш кошкондо куралган көп улуттуу феод. мамлекет. 14- 15-к-да орус жеринин экон. өнүгүү ж-а сырткы кол салуулардан коргонуу зарылдыгы борбордошкон мамлекеттин келип чыгышына түрткү берген. “атар-монгол эзүүсүнөн кутулган соң орус жеринде экономика жогорулайт, айдоо а€нты кеңеет, жер иштөөнүн ыктары жакшырат, жаңы эмгек куралдары урунула баштайт. Ўаар-кыштактарда кол өнөрчүлүгү калыбына келет. Ёмгектин коомдук бөлүнүшү ж-а товар өндүрүшүнүн өсүшү орус элинин өз ара катнашын күчөтүп, бир мамлекетке биригишин шарттайт. “атар-монгол эзүүсү, ѕольша, Ћитва, Ўвеци€лардын агресси€-чыл са€саты орустардын экономика м-н мад-тынын өнүгүшүнө тоскоол кылат. Ѕат. ≈вропа өлкөлөрүнөн бир айырмасы: Ѕ. о. м. көп элден турган мамлекет эле. 14-15-к-да –осси€да феод. менчиктин жаңы формасы - двор€ндар (помещиктер) жер ээлик-тери, эзүүчү таптын социалдык жаңы тобу - двор€ндар пайда * болун, алар борбордошкон күчтүү бийликке ум-тулушкан. Ѕирдиктүү мамлекеттин түзүлүшү шаар соодагерлери м-н кол өнөрчүлөрдүн мүдөөсүнө да төп келген. “үн. -чыгыжтагы –усь экон. ж-а са€сий борбор катары тез өнүгөт да, орус (¬еликорус) элинин калыптанышына шарт түзөт. Ѕул мамлекеттин уюткусу орус эли болгон.  уликовдо-гу салгылашуудан (1380) кийин орус жерин бириктирүүчү борбор катары ћоскванын мааниси күчөйт. 15-к-дын а€гында Ѕ. о. м-не Ќовгород (1478), “верь (1485), ќка, ƒесна, —ож д-ла-рынын боюндагы жерлер (1500-03), ѕсков жери (1510), —моленск (15Ў, –€зань (1521), карел, коми, мордва элдери кошулган. 15-к-дын 80-жылдары бийликтин борборлошкон жаңы системасы түзүлгөн. ћамл. аппараттын борб. органы - Ѕо€рдык ƒума пайда болгон. Ѕ. о. м. негизинен феод, таптын мүдөөсүн көздөп, феод. -кре-постной түзүлүштү чыңдаган, Ѕ. о. м-нин түзүлүшү –осси€нын тарыхында прогрессчил роль ойноп, өлкөнүн экон. ж-а маданий жактан күч алышына негиз болуп берген.

јд. : „ е р ө п н и н Ћ. ¬.,   вопросу о роли городов в процессе образовани€ –ус. централизованного гос-ва, в кн. : √орода феод. –оссии, —б. ст. ћ, 1966.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  ј«»я  ытай м-н ћЁ– (ћЌ–) дин көп жерлерин ээлеп жатат. “үн. ж-а бат. жагы ———– м-н  ытайдын ж-а ћонголи€нын мамл. чек ара-ларына туура келет. “үштүгү »нд-√анг, чыгышы „оң ’инган (түш. бөлүгү), “айханшань ж-а —ин-“ибет кырка тоолору м-н чектешет. ј€нты 6 млн. км2. √еоморфол. жактан « алкакка бөлүнөт: 1) “€нь-Ўань, ћонгол, јлтай, ’ангай ж-а ’энтэй тоо системаларын кучагына алган түн. тоолуу алкак; 2) анчалык бийик эмес √оби, “арим ж-а “акла-ћакан ойдуңдарын кучагына алган ортоңку чөлдүү алкак; 3) “ибет тайпак тоосун,  уньлунь,  аракорум, √андисышань, —ин-“ибет кырка тоолорунан турган бийик тоолуу Ѕорб. јзи€ алкагы.  лиматы кескин континенттик, €нвардын орт. темп-расы -10∞—, - 25∞—, июлдуку 20-25∞—, “ибетте 10∞—. “ерр-€нын 3/4 бөлүгүндө жылдык жаан-чачын 100- 200 мм. »ри дары€лары: ’уанхэ, янцзы, ћеконг, —алуин, Ѕрахмапут-ра, »нд, »ртыш, —еленга, јмур. »чки суулары: “арим, Ёдзин-√ол, ”рун-гу ж. б. »ри көлдөрү:  укунор, ’ара-”с-Ќур, Ѕаграшкөл, ’убсугул ж. б. Ѕашкы мөңгүлөрү: —иечен, “үн. Ёңилчек, ѕотанин мөңгүсү ж. б. “опурагы түндүгүндө - кара коңур, ортоңку тилкесинде - бозомтук күрөң, чөлдүү, ал эми “ибет тайпак тоосунда бийик тоо ж-а муздак чөл кыртыштары шор топурактуу; шагыл таштуу жерлер, такырлар да кездешет. Ѕ. ј. өсүмдүктөрү чөлдүү ж-а жарым чөлдүү, түндүгүндө талаа өсүмдүктөрү басымдуу, тоолоруна тоолуу-тайга зонасы мүнөздүү. ∆аныбарлар дүйнөсү сейрек.

Ѕќ–Ѕќ–ЋќЎ“”–”Ћ√јЌ Ё—≈ѕ“ӨӨ —»—“≈ћј—џ, к. Ёсептөө борбору.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  јћ≈–» ј - ћексика тайпак тоосунун этегиндеги Ѕальсас ойдуңунан ƒарен мойногуна чейинки “үн. јмериканын туш. бөлүгү. “үш. -чыгышынан “ынч океан ж-а тун. -чы-гышынан ћексика булуңу м-н  ариб деңизинин ортосундагы туурасы 48 км ден 960 км ге чейинки ичке тилке. “ерр-€сында ћексиканын түш. -чыгы-шы, √ватемала, —альвадор, √ондурас, Ќикарагуа,  оста-–ика, ѕанама мамл-тери ж-а англ. колони€ Ѕелиз жайгашкан. Ѕ. ј-нын көпчүлүк бөлүгүн  ордильер системасына кирүүчү орто бийиктиктеги тоолор ээлейт. Ѕ. ј. түн тропиктик (Ќикарагуа ойдуңуна чейин) ж-а түн. субэкватордук климаттык алкактарда жатат. Ѕ. ј-нын түн. -чыг. капталдарында атлантикалык пассаттардын таасиринен жыл бою жаан-чачын көп болот (түндүгүндө 1500-2000 мм, түштүгүндө 3000- 4000 мм ге чейин).  ургактык көп тилмеленгендиктен, Ѕ. ј. д-лары кыска келет, бирок гидроэнергет. запаска бай. »ри көлдөрү: Ќикарагуа, ћа-нуга.  лиматтык шартына байланыштуу ¬. ј-нын топурагы ж-а өсүмдүктөрү ар түрдүү. “үн. -чыгышындагы түздүгү ж-а тоонун капталдарында 800 м бийиктикке чейин нымдуу тропик токойлору ж-а күл топуракта баалуу пальма жыгачтары өсөт; бул алкакта байан - плантаци€лары ж. б. тропиктик өсүмдүктөр бар. 1700 м бийиктикте жыгач өңдүү папоротниктер басымдуу; 3200 м ге чейинки алкакта жалбырактары дайыма көгөрүп туруучу аралаш токойлор (эмен, магноли€ ж. б. ) ж-а ийне жалбырактуу-лар, андан жогору альпы шалбаала-ры, “ынч океан жак беттеринде көбүнчө пихталуу кызыл карагай ж-а карагайлар өсөт. јйбанаттары: жалпак мурун маймыл, €гуар, кескелдирик ж. б.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  ј“ ј–””  ќћ»“≈“» (Ѕј ) - ———–  онституци€сы (1936) б-ча —оветтердин съезддеринин аралыгында ———–деги мамл. бийликтин жог. органы. Ѕј  тең укуктуу эки палатадан: —оюздар —оветинен ж-а ”луттар —оветинен турган. ———– Ѕј  сесси€лар аралыгында бийлик жүргүзүүчү жог. органды-———– Ѕј тын ѕрезидиумун уюштурган. ———– Ѕј  кодекстерди, декреттерди, токтомдор-ду ж-а буйруктарды чыгаруу м-н Ѕј тын ѕрезидиумунун ж-а ———– Ё —тин иш-аракеттеринин чөйрөсүн аныктаган. Ѕј  респ-канын өкмөтүнүн ж-а бардык бийлик органдарынын ишине жалпы багыт берген. ———– Ѕј  союздук респ-калардын —оветтеринин съезддеринин ж-а Ѕј “џЌ декреттерин, токтомдорун, буйруктарын токтото же жокко чыгара алган. 1936-ж. ———–  онституци€сы кабыл алынып, ———– ∆огорку —оветинин 1-шайланышына чейин (1937) иштеди.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  ј‘–» ј, Ёкватор-дук јфрика - 7∞, 8∞ түн. ж-а 12∞, 13∞ түш. кеңдиктердин ортосундагы табигый аймак. “үндүгүнөн ∆ог. √вине€ ж-а —удан, чыгышынан „ыг. јфрика, түштүгүнөн “үш. јфрика м-н чектешет.  лиматы нымдуу экватордук. јтлантика океанынын жээктеринин климаты тропиктик, жылдык жаан-чачын экватор зона-сында 1500-2000 мм, √вине€ булу-ңунун жээктериндө 3000 мм,  амерун тоосунун шамалдуу беттеринде 10000 мм ден жогору (јфриканын эң нымдуу жери). ∆аандын көптүгүнө байланыштуу суусу мол дары€лар арбын.  өпчүлүк бөлүгү  онго д-нын алабына кирет. Ѕ. а. д-лары гидроэнергет. запастарга бай. √еологи€сын, топурагын, өсүмдүктөрүн, жаныбарлары^ к. јфрика макаласынан.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  ј‘–» ј –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ (Ѕј–) - Ѕорб. јфрикадагы мамлекет. 1958-жылга чейин ‘ран-ци€нын колони€сы. ”банги-Ўари деп аталчу ‘ранц. Ёкватордук јфриканын составына кирген. 1960-ж. 13-декабрдан бери көз каранды эмес респ-ка. ‘ракци€лык уюмдун мүчөсү. ј€нты 617 миң км2.  алкы 2255 миң (1971). Ѕорбору - Ѕанги ш. ћамлекет ж-а өкмөт башчысы - президент. 1966-ж. аскердик төңкөрүштөн кийин, 1964-жылкы конституци€сы жоюлуп, ”луттук ассамбле€ таратылган.

“аби€ты. Ѕј–  онго м-н Ўарп д-ларынын бассейнинде, негизинен саванна ж-а сейрек токойлуу субэкватордук алкакта. Өлкөнүн^ көп бөлүгүн јзанде дөңсөөсү (бийикт. 600- 900 м) ээлейт.  лиматы экватордук-муссондук, ысык; жайы нымдуу. Ѕанги ш-да эң ысык айдын орт. темп-расы 31∞—, эң суук айдыкы 21∞— ∆ылдык жаан-чачыны 1000-1200 мм. »ри дары€лары: ”банги, ћамбере, √рибинги ж-а Ѕаминги. јймагынын көбүн узун чөптүү саванна, четки түштүгүн экватордук калың токой ээлейт. ∆ери кызыл топурактуу. Ѕј–ды пил, носорог, буйвол, антилопа, жираф сы€ктуу жаныбарлар, арстан, леопард, чөө өңдүү жырткычтар мекендейт. ћаймыпдар көп. —ууларында гиппопотам ж-а крокодил-дөр бар.

 алкынын көбү - убанги. јндан башка банда, гбай€, азандө, банту, бакоре ж. б. уруулар бар. 35 миңден ашык чет элдик жашайт. јнын 6 миңи европалык. ќфиц. тили - француз тили. »ри шаарлары: Ѕанги, Ѕвар, Ѕамбари ж. б.

Ёл чарбасы. Ѕј– - артта калган агрардык өлкө. Ёкономикасы негизинен франци€лык капиталга көз каранды. –есп-канын четке чыгарган товарынын 3U бөлүгүн а. ч. берет. Ёлдин 90% а. чарбада, калганы ө. жайда, соода ж-а транспортто иштейт. 62 млн. га жери бар, анын 5, 8 млн. га сы гана иштетилет. ѕахта, маниок, таруу, ак жүгөрү (сорго), шалы, жүгөрү, арахис ж. б. өстүрүлөт.  өбүнчө пахта экспорттолот. 1969-70-ж. өлкөдө 470 миң уй, 64 миң кой, 520 миң эчки, 12 миң чочко болгон. 1970-ж. 350 миң м3 жыгач да€рдалган. 1971-ж. 468, 1 миң карат алмаз казылып алынды. јл негизинен экспортко кетет. 1970-ж. 46 млн. кет-с электр энерги€сы өндүрүлду. Ө. ж., а. ч. сырьесун иштеп чыгара турган кичирээк ишканалары бар. Ѕј–да пахта тазалоочу завод, өсүмдүк майын өндүрүүчү сы€ктуу жеңил ө. ж. ишканалары бар. јвтомоб. жолунун уз. 20 миң км, нефть чет өлкөлөрдөн сатып алынат.

Ёл агартуу.  алкынын 80% сабатсыз. Ѕаштооч мектеби (6-14 жаштагы балдар окуйт) 6, орто мектеби 7 жылдык. ќкуу француз тилинде. 1969-70-окуу жылында баштооч мектептерде 170 миңден ашуун, орто мектептерде 7, 2 миң окуучу окуган. ”н-ти Ѕанги ш-нда (1970-жылдан). Ётногр. музейи, 2 а. ч. коллежи бар.

јд. : „ерников √. ѕ., —траны Ёкваториальной јфрики, ћ., 1962; Ќиколаева Ќ. ¬., Ћагутина ≈. »., Ќовые государства на политической карте јфрики, Ћ., 1963.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  јЁ–ќ Ћ”Ѕ ¬. ѕ. „ к а-лов атындагы - абада учуу өнөрүн өздөштүрүү, авиаспорт мелдеш-тери учурунда контролдук жасоо ж-а эл аралык, бүткүл союздук рекорд-дорду каттоо максатында ———–де уюштурулган мекеме. 1935-ж. негизделген, ошондон бери Ёл аралык авиаци€ федераци€сына мүчө. Ѕ. а. сов. жаштар арасында авиац. ж-а абада учуу билимдерин жайылтуу, конструкторлук ишти өөрчүтүү, учкуч кадрларын алгачкы да€рдыктан өткөрүү б-ча —ов. —оюзундагы аэро-клубдар. га үлгү көрсөтүп келе жатат.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  Ѕ”–„-чокусу айлананын борборундагы бурч. Ѕ. б. өзү та€нган айлананын жаасынын узундугу м-н ченелет. ∆аанын узунду-гунда канча градус болсо, Ѕ. б. ошончо градуска барабар. ∆аанын узундугу радиустун узундугуна барабар болгон Ѕ. б. радиан деп аталат.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  ƒќ√ќ¬ќ– ”ёћ”, —≈Ќ“ќ (англ. The Central Treaty Organisation, CENTO) - агресси€чыл согуштук-са€сий блок. 1955-ж. түзүлгөн, составынан »рак чыкканча (1959) "Ѕагдад пактысы" аталган. —≈Ќ“ќго ”луу Ѕритани€, »ран, ѕакистан, “урци€ кирет. ј Ў ага офиц. мүчө болбосо да, анын комитетинде өзгочө укукка ээ. ∆ог. органы - —≈Ќ“ќнун ћин. —овети (штаб-квартирасы - јнкара ш-нда). ”юмдун жог. командованиеси ж-а бирдиктүү аскер күчү жок. 60-жылдары блоктун ишинин кедери кетти; »нди€-ѕакистан жаңжалынан кийин ѕакистан блоктун ишине байкоочу катары катыша баштады; »ран, “урци€, ѕакистан үчөөнүн экон. жактан кызматташтыкты кеңейтүүгө аракети алгылыктуу натыйжа берген жок. 1973-ж. июнда —≈Ќ“ќнун ћин. —оветинин 20-сесси€сы болуп, анда блоктун ишиң са€сий-согуштук багытта жандантуу аракети жасалды. Ѕирок эл аралык абалды жеңилдетүү кырдаалында —≈Ќ“ќнун позици€сы улам бошоңдон баратат.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  »Ќƒ»  џ– ј “ќќ—” - »нди океанындагы суу астындагы кырка тоо. –одригес а-нан јмстердам а-на чейин созулат. “үн-дүгүнөн јраб - »нди кырка тоосуна, түштүгүнөн јвстрали€ - јнтарктика томпокчосуна өтөт. ”з. 4 миң км тв жакын. “оо кырынан суунун үстүнө чейинки тайыз жери 2395 м. Ѕ. ». к. т. дүйн. океандын ортоңку кырка тоо тибине кирет.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”   ј–ј “ќѕ”–ј  Ё ќЌќћ» јЋџ  –ј…ќЌ” - ———–дин Ѕорб. ≈вропа бөлүгүндө жайгашкан ири экон. район. Ѕелгород, ¬оронеж,  урск, Ћипецк ж-а “амбов обл-тары кирет. ј€нты 167, 7 миң км2.  алкы 8 млн-дон ашык (1970). Ёлдин 40% шаарда турат. –айондун аймагы көбүнчө түз.  лиматы мелүүн континенттик. ∆ылдык орточо темп-pa €нварда -8, 5-(-11, 5∞), июлда 20∞- 18"— ге чейин. ∆ылдык жаан-чачын 350-575 мм. »ри дары€лары: ƒон ж-а анын куймалары (—осена, ¬оронеж, ’опр, Ѕитюг ж. б. ).  еме жүрүүчү дары€лары: ƒон, —ейм, ÷хна. “емир кейине ( урск магнит аномали€сы) бай.  алкынын көбү - орус. ќрт. жышт. 1 км2 жерге 47, 6 киши. ќор ө. ж. (тоо-кен ж-а металлурги€) райондун эл чарбасынын дүң продукци€сынын көбүн берет. –айондо ћихайловский, Ћебединский тоо-кен комбинаттары, эң ири Ћипецк металлурги€лык з-ду иштейт. “рактор жасоо, хим., уста-пресс жабдыктары ж-а тамак-аш ө. ж-лары союздук мааниге ээ. »ри ө. ж. борборлору: ¬оронеж,  урск, Ћипецк, “амбов, Ѕелгород ж. б. –айондун үлүшүнө эгиндин жалпы союздук өндүрүшүнүн 6%, күн кара-манын 9%, кант кызылчасынын 16% туура келет. ј. ч-нын алдыңкы тармагы - мал чарбачылыгы. 1970-ж. мал чарбасынын үлүшү райондун товардык продукци€сынын 53%ин түзгөн. “. ж-нун уз. 4, 4 миң км. Ўоссе жолу 49 миң км.

"Ѕќ–Ѕќ–ƒ”   ќћ»“≈““»Ќ  ќћћ”Ќ»—““≈– —ќё«”Ќј  ј–ј“ј ҮЌƒӨӨ—Ү"- . ћаркс м-н ‘. Ён-гельстин пролетариаттын рев-€дагы теори€сы ж-а тактикасы ж-дөгү чыг-сы; 1850-ж. март айында жазылып, √ермани€дагы коммунисттер союзунун ж-а анын эмиграци€да жүргөн мүчөлөрүнүн арасына жашырын таратылган. "Үндөөдө"  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельстин " оммунисттик парти€нын манифестинде" ж-а бир катар башка чыг-ларында ба€ндалган тактикалык жоболор өнүктүрүлгөн. јнда 1848-49-ж. герм. рев-€дагы ар түрдүү таптар м-н парти€лардын иш-аракет-терине мүнөздөмө берилип, либералдык буржуази€нын өзүнүн союзда-шы - жумушчу табына чыккынчылы-гы ашкереленген. ћарксизмдин клас-сиктери "жумушчу парти€сынын жашырын ж-а ачык өз алдынча уюмун түзүүнүн" (ћаркс  . ж-а Ёнгельс ‘., “анд., чыг., 1-т., 96-6. ) зарылдыгын көрсөтүшүп, майда бурж. демократтарга карата пролет, парти€нын позици€сын аныкташкан. "Үндөөдө" өнүктүрүлгөн маанилүү жобо - рев-€нын үздүксүздүгү ж-дөгү иде€. –ев-€нын үздүксүздүгү жеке менчикти, таптарды жоюп, жаңы коомду түзүүгө алып келүүгө тийиш эле. ¬. ». Ћенин бурж. -демокр. рев-€ны соц. рев-€га өстүрүү ж-дөгү иде€ны иштеп чыгууда ћаркс м-н Ёнгельстин бул жобосун түздөн-түз жетекчиликке алып, тарыхый башка шарттарда, империализмдин доорунда соц. рев-€нын жаңы теори€сын - соң. рев-€нын адегенде бир нече же ал түгүл айрым алынган бир өлкөдө жеңип чыгышынын мүмкүндүгү ж-дөгү теори€сын иштеп чыккан.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”   џ–√џ«—“јЌ, »чки “ € н ь-Ў а н ь -  ырг-ндын борб. бөлүгүндөгү Ќарын обл-ын бүт бойдон кучагына алган экон. район. „ыгышынан џсык- өл обл., түндүгүнөн “үн.  ырг-н экон. р-ну, батышынан ќш обл., түштүгүнөн  Ё– м-н чекте-шет. ∆алпы а€нты 50, 4 миң км2.  алкы 203 миң (1973). Ѕ.  -да 6 админ. район, 1 шаар, 2 ш. т. пос≈лок, 41 колхоз, 7 совхоз, « ћ∆— бар. Ѕ.  -дын жери негизинен бийик тоолуу. јр түрдүү кендерге бай.  ара- ече,  а-бакта таш көмүр, ∆етим-“оодо темир,  очкордо алюминий алынуучу нефелиндүү сиенит,  очкордо, “огуз-“ородо туз кени бар. Ѕ.  -дын калкынын көбү - кыргыз. ќрус ж. б. улуттар да жашайт.  алкынын орт. жышт. 1 км2 ге 4 киши. Ўаар калкы 15% ти түзөт. –айондун экономи-касында мал чарба үлүшүнө респ-кадагы койдун 23%, жылкынын 29%, уйдун 8% туура келет. “опоз өстүрүү маанилүү орунда. ƒыйканчылы-гы көбүнчө мал чарбасына тоют да€рдоого багытталган. јйдоо а€нттары-на беде, эспарцет, дан эгиндерден - арпа, буудай, сулу эг€лет. ∆умгал, Ќарын өрөөндөрүндө жашылча, жемиш бактары өстүрүлөт. Ө. ж. - райондогу жаңы өнүккөн тармак. Ќарын, ћиң- уш, ƒөрбөлжүн, јт-Ѕашы,  очкор, „аекте эт комбинаты, пиво чыгаруучу з-ду, оргтехника з-ду бар. ћаанилүү автомоб. жолдору: ‘рунзе - “оругарт, Ќарын -  азармаң ‘рунзе -  очкор-ћиң- уш, „аек - —уусамыр, шоссе жолдорунун жалпы уз. 4 миң км ден ашык. ‘рунзе - ƒөрбөлжүн аба жол катнашы бар. ∆аратылышын, к. »чки “€нь-Ўань.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  Ќ≈–¬ —»—“≈ћј—џ - омурткасыз ж-а омурткалуу жаныбарлардын (анын ичинде адамдын) нерв клеткаларынын (неврондордун) жыйындысынан турган нерв системасынын негизги бөлүгү. Ѕ. н. с. айлана-чөйрө м-н организмди байланыштырууда, алардын аткарган кызматтарын өз ара айкаштырууда ж-а жөнгө салууда чоң роль ойнойт. јл омурткасыз жаныбарларда нерв тү-йүндөрүнөн (ганглийлер), омурткалуу айбанаттар м-н адамдарда мээ ж-а жүлүндөй турат. ћээ түзүлүшү ж-а аткарган кызматы түрдүү болгон 5 бөлүктү (сүйрү, орто, аралык, кичине мээ ж-а чоң жарым шарлар) бириктирет. Ѕ. н. с-нан омуртка аралык ж-а вегетативдик нерв түйүндө-рү м-н кошо четки нерв системасын түзүүчү нерв клеткаларынын урун-чуктары (баш сөөк-мээ ж-а жүлүн-мээ нервдери) таралат. –ецепторлор-ду дүүлүктүргөндө нерв импульста-ры афференттик борборго умтулуучу нерв талдары аркылуу Ѕ. н. с-на барат. ∆аныбарлар тышкы дүйнө кубулуштарынын түздөн-түз сигналдарын гана (1-сигналдык система) кабыл алса, адамда сөз (2-сигналдык система) сигналдык касиетке ээ.  абыл алынган сигналдар Ѕ. н. с-да анализ ж-а синтезден өтөт. Ѕ. н. с-дагы аткаруучу (эфференттик) бөлүктөр козголууну тийиштүү мүчөлөргө (булчуң, без, кан тамыр ж. б. ) жеткирет. Ќатыйжада организмдин жалпы ишинин негизин түзүүчү рефлектордук акт (рефлекстер) жүзөгө ашырылат. ∆өнөкөй шартсыз рефлекстерге жалгыз жүлүн гана катышса, татаал шарттуу рефлекстерге мээнин жог. бөлүктөрү да катышат. Ѕ. н. с-нын иши негизги нерв процесстерине (козголуу ж-а тормоздоо) негизделген. Ќегизги нерв процесстери чектелген нейрондордун тобуна топто-лууга же нейрондордун арбын тобун алып жүрүп, аларды таратууга жөндөмдүү болет.

јд. : ¬веденский Ќ. ¬., ¬озбуждение, торможение и наркоз, ѕолное собр. соч., т. 4, Ћ., 1953; ”хтомский ј. ј., ќчерки физиологии нервной системы, —обр. соч., 4, Ћ., 1954.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  Ќ≈–¬ —»—“≈ћј—џЌј “јј—»– Ё“ҮҮ„Ү ƒј–џЋј– - борб. нерв системасына таасир этүүчү фармацевтикалык каражаттардын тобу. Ѕулар организмге аз өлчөмдө берилсе, кубаттандыруучу таасир берин бүт денени, андагы ар бир мүчөнү ритмдүү иштетет. ќшол эле каражат көп өлчөмдө берилсе, борб. нерв системасын катуу козгоп, шал кылганга чейин барат. Ѕуларга хим. составы түрлүү заттар, алкалоиддер, туздар ж-а кээ бир синтет. препарат-тар (кофеин, анын туздары; стрихнин, анын препараты; фенамин, коразол, кордиамин, көмүр к-тасы) кирет. Ѕул заттар борб. нерв системасынын ар кандай абалда болушуна жараша колдонулат. ∆алпы организм начарлаганда, узакка созулган катуу ооруларда кубаттандыруучу стрихнин препараттары-берилет. ƒем алуу борборун жөнгө салуу үчүн көмүр к-тасы же карбоген, кофеин, стрихнин, коразол, кордиамин колдонулат.  офеин препараттары жүрөк-кан тамыр системасынын иши начарлаганда да колдонулат.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  –јƒј - 1917-18-ж. ”краинадагы контррев-чыл бурж. улутчулдар өкмөтү. 1917-ж. апрелде бурж. ж-а майда бурж. улутчул парти€лардын  иевде өткөрүлгөн конгрессинде түзүлгөн. Ѕ. р. ”краинадагы удуттук-бошт. кыймылын буржуази€ м-н помещиктердин бийлигин чыңдоо үчүн пайдаланууга умтулуп, —овет бийлигин таануудан баш тартты, өзүн "”краина эл республикасынын" жог. органы деп жары€лап, кийинчерээк герм. империалисттер м-н байланышты. 1917-ж. декабрда ’арьковдо —оветтердин Ѕүткүл укр. 1-съездинде ”краин —ов. –есп-касы жары€ланды, эмгекчилердин Ѕ. р-га каршы рев-чыл кыймылы башталды. ”краиналыктардын ж-а орустардын гварди€чы отр€ддарынын күчү м-н 1918-ж. 26-€нварда (8-февр. ) Ѕ. р-нын аскерлери  иевдин алдында, андан кийин ”краинанын башка жерлеринде ойрондолду. Ќемец баскынчылары талкаланган соң ¬. р. таркап кетти, к. ”краина директори€сы (1918-19).

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  –јƒ»ќ Ћ”Ѕ, ———–дин ƒќ—јј‘ынын борбордук радио клубу - ———– ƒќ—јј‘ынын Ѕорб. комитетинин окуу-спорттук уюму ж-а радио сүйүүчү-лөрдүн массалык иштеринин борбору. 1946-ж. ћосквада уюштурулган. –адиону сүйүүчүлөрдүн спорттук-мас-салык иштерине ж-а калкка радио-тех. билимдерди пропагандалоодо жерг. радиоклубдарга жардам берет. –адиоклубдар союздук респ-калар м-н чоң шаарларда бар. јлар радиотех. билимди кеңири таратуу м-н, өлкөнүн коргонуусун чыңдоодо чоң роль ойнойт ж-а эл чарбасына радио адистерин да€рдайт. Ѕ. р-дун мүчөлүгүнө 18 жашка толгон радио сүйүү-чүлөр спортунун мастерлери, 1-раз-р€дчылары ж-а 1-категори€дагы судь€лар ƒќ—јј‘тын "јрдактуу радист" значогуна татыктуулар ∆. б. кабыл алынат. 1946-ж. ‘рунзе ш-да  ырг-н ƒќ—јј‘ынын радиоклубу уюшулган. ‘рунзе радиоклубунан ———– спортунун ондогон мастерлери ж-а миңдеген разр€дчылары тарби€ланат.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  “≈Ћ≈  Ө–—Ө“ҮҮ -Ѕүткүл союздук теле көрсөтүүчү ири уюм. 1951-ж. ћосквада мурдагы радио уктуруу ж-а теле көрсөтүүчү бөлүмүнүн негизинде ———– ћин. —оветинин теле көрсөтүү ж-а радио уктуруу б-ча мамл. комитеттин алдында уюштурулган. јнын карамагына программалар б-ча Ѕашкы дирекци€, 10 Ѕашкы редакци€, көркөм группалар, түрдүү цехтер, ќстанкино теле борбору кирет. 1965-жылдан тартып 5 программада иштейт. 1967-ж. 1-ок-т€брдан түстүү берүүлөрдү уюштура баштады. "ћолни€-1" байланыш спутниги, "ќрбита", "¬осток" системасы аркылуу ———–дин четки түн. райондору, —ибирь, ќ. јзи€, џ. „ыгышта жашаган 30 млн-дон ашык адам Ѕ. т. к-нүн программаларын көрүүгө мүмкүнчүлүк алды. Ѕ. т. к. »нтервидение ж-а ≈вровидение системалары м-н да байланышып, бќка жакын чет өлкө м-н программаларын өз ара айырбаштал турат. Ѕ. т. к-нүн суткалык көрсөтүү убактысы 50 сааттан ашык. џ. „ыгыш, „ыг. —ибирь аймагы үчүн "¬осток-1" "Ѕ" программасы, ќ. јзи€ респ-калары,  аз-н ж-а Ѕат. —ибирь аймагы үчүн "¬осток-1" "ј" программасы иштейт. "¬осток-1" "ј" программасын 1971-жылдын март айынан бери “ешкен теле студи€сы күнүнө 12 сааттык мөөнөт м-н алын көрсөтөт.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  “Ү«ƒҮ “Ө– “үн. јмерикадагы Ћаврентий дөңсөөсүнөн түндүктөн түштүктү карай ћексика булуңунун боюндагы ойдуңдарга чейин, чыгышынан батышка јппалачи тоолорунан ”луу түздүктөргө чейин созулуп жатат. ћиссисипи д-нын ала-бынын чыг. бөлүгүн ээлейт. “үздүк узак эрози€нын, түн. бөлүгү муз каптоонун натыйжасында пайда болгон. ∆еринин көбү дөңсөөлүу, деңиз деңг. 200-500 м бийиктикте, түн. бөлүгүндө 700-800 м ге жеткен тоолор (”ошито, Ѕостон) кездешет.  лиматы мелүүн континенттик, июлдун орт. темп-расы 19∞-26∞—, €нвардыкы түндүгүндө - 20∞—ден түштүгүндө 4∞—-ге чейин. ∆ылдык жаан-чачыны 600-1200 мм. „ыгышына жазы жалбырактуу токойлор, бат. бөлүгүнө токойлуу талаа ландшафттары мүнөздүү. Ѕ. т. - јмерикадагы калк жыш жайгашкан район.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  “яЌ№-ЎјЌ№ -  ырг-н-дын чыгышындагы табигый область. “үндүгүнөн “ескей јла-“оосу, чыгышынан ћеридиан, түштүгүнөн  акшаал кырка тоолору, батышынан Ќарын ж-а —ары-∆аз д-ларынын суу бөлгүчү м-н чектешет. ј€нты 12, 9 миң км2. –есп-кадагы бийик тоолуу аймак, анын эң жапыз жери (—ары-∆аз д-нын чаты) деңиз деңг. 2000 л ге жакын бийиктикте, орт. бийикт. 3500 м. Ёң бийик чокулары: ∆еңиш (7439 м),  ан-“еңир (6995 м). ќбласть кеңдик багытындагы бир нечө тоо кыркасынан ж-а аларды бөлүп туруучу кууш өрөөндөрдөн турат.  ырка тоолор палеозой заманында пайда болгон чөкмө, интрузи€ ж-а метаморфизмделген тоо тектери-нен түзүлгөн. Өрөөндөрдүн баш жактарын ири мөңгүлөр ээлеп жатат, чет жакаларында мореналар көп. ћөңгүлөр д үн жалпы а€нты 1500 км2, эң ирилери: “үш. ж-а “үн. Ёңилчек,  айыңды, —еменов атн. Ѕул областтын климаты өтө суук, континенттик. ∆ылдын орт. темп-расы 0∞— ден төмөн, июлдуку 10∞— чамалуу, кышында -30∞, - 40∞— суук болот. ∆ылдык орт. жаан-чачыны 180-300 мм, анын көбү жайында кар, мөндүр, шыбыргак түрүндө түшөт.  лиматтын дайыма ызгаардуу болушунан кыртышында тереңд. 0, 5-2 м түбөлүк тоң жатат. —уулары —ары-∆аз суусунун алабына кирет. јнын ири куймала-ры: Ёңилчек,  айыңды,  өйкап (сол жагында),  өөлү, ќттук, Үч- өл, “еректи, јк-Ўыйрак (оң жагында). —ары-∆аз суусунун жылдык орт. чыгымы 100-120 м31сек, көбүнчө мөңгү ж-а кар сууларынан куралат. Ёңилчек моңгүсүнүн түндүгүндө ћерцбахер көлү (“үн. Ёңилчектин оозунда) орун алган. ќбластка тоо-луу-чөлдүү такыр, бийик тоолуу талаа, талаалуу-шалбаа топурактары мүнөздүү. Өсүмдүктөрдөн доңуз сырты, шыбак, бетеге ж. б. бар. —ары-∆аз м-н  өөлү тоолорунун тескейи нымдуу келип, капталдарында жапыз карагайлар ж-а субальпы шалбаалары өсөт. « миң м ден жогору бийик тоолуу муздак чөл ж-а нивалдык-гл€ңи-алдык (4000-4500 м) ландшафттар жатат. Ѕийик тоолордун тегиз бети тундранын таби€тына окшош. јйба-наттары: суусар, аркар, тоо эчки, аюу, карышкыр, илбирс ж. б. ; канаттуула-ры: чөкө таан, таз жору, тибет кар-галары ж. б. ќбласттын аймагы жайлоо ж-а кыштоо катары пайдаланылат.  ээ бир жерлеринде эгин айдалат.

јд. ; ѕрирода  иргизии, ‘р., 1962; „ уп а х и н ¬. ћ., ‘изическа€ географи€ “€нь-Ўан€, ‘р., 1964; ћамытов ј. ћ., ѕочвы ÷ентрального “€нь-Ўан€, ‘р., 1963;  лимат  иргизской ——–, ‘р., 1965.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  ‘–јЌ÷”« ћј——»¬» -‘ранци€нын борб. ж-а түш. бөлүгүндөгү тоолуу аймак. ќрт. бийикт. 750 м. “үндүктөн түштүккө 450 км, батыштан чыгышка 350 км ге созулат. ћассив герцин бүктөлүүсү мезгилинде пайда болгон. ћезозой заманында эрози€дан денудаци€лык түздүктөргө айланган. Ќеоген мезгилинде массивдин кээ бир жерлери көтөрүлүп тоого айланып, айрым жерлер чөгүп, ойдуңдарды пайда кылган. ∆аракалардан атылып чыккан жанар тоо бүркүндүлөрунөн айрым ойдуцдар дөңсөөгө айланган. ћассивдин эң бийик чеги - ѕюи-де-—анси (1886 м) чокусу.  лиматы мелүүн. ∆ылдык жаан-чачын 800- 1000 мм. ћассивден Ћуара, ƒордой, “рюйер,  рез д-лары башталат. Ѕозомук күроң топуракта жазы жалбырактуу (бук, эмен, каштан ж. б. ) токой өсөт. Ѕ. ф. м. - дыйканчылыкка (кара буудай, картошка, багбанчылык), мал чарбачылыгына (уй, кой) ж-а туризмге ыңгайлуу жер. »ри шаарлары: —ент-Ётьенн, Ће- р≈зо,  лермон-‘ерран, Ћимож.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  Ё ќЌќћ» јЋџ  –ј…ќЌ - Ѕалдай дөңсөөсү м-н ќрто орус дөңсөөсүнүн түн. бөлүгүндө жайгашкан эң ири экон. район.  острома, ярослав,  алинин, —моленск, ћосква, ¬ладимир, »ванов, –€зань, “ула,  алуга, Ѕр€нск ж-а ќрлов обл-тары кирет. ј€нты 455, 2 миң км2 (өлкөнүн терр-€сынын 2, 2%).  алкы 27, 7 млн. (1970, ———– калкынын 11, 4%).  алктын 72% шаарларда ж-а ш. т. пос≈локтордо турушат.  лиматы - континенттик. ∆ылдык орт. темп-расы €нварда -7, 5∞— (түн. -баты-шында), - 10, 5∞— (түш. -чыгышында), июлдуку түн. -батышында 17, 5∞— ж-а түш. -чыгышында 19, 5∞— ∆ылдык жаан-чачын 480-600 мм ге чейин. –айон кендерге бай (күрөң көмүр, чым көң, темир, фосфор ж. б. ).  алкынын көпчүлүгү орустар. ќрт. жышт. 1 км2 жерге 57 киши. Ѕ. э. р. жог. квалификаци€луу машина куруу, металл иштетүү, хими€ ж-а кездеме токуу ө. ж-на айланган.  ара металлурги€, полигр., бут кийим ж-а тамак-аш ө. ж-лары да өнүккөн. –айон ———–деги чыгарылуучу жеңил ө. ж. жабдууларынын, электр энер^ ги€сы м-н жүрүүчү трансп. м-н автомобилдин, станок м-н инструменттин, прибордун бир кыйласын берет. ¬. э. р-до ө. ж. ишканаларын коопераци€лоо кеңири өнүктү. ћис, ћосквадагы Ћихач≈в атн. з-д өлкөдөгү 450 завод м-н коопераци€ланат. Ѕүткүл союздук а. ч. продукци€сынан Ѕ. э. р-дун үлүшүнө зыгыр буласынын 32%, кар-тошканын 16% ж-а жашылчанын 12% туура келет. ј. ч-нын алдыңкы тармагы - мал чарбачылыгы. 1970-ж. товардык продукци€нын структурасында мал чарбасынын үлүшү 66% ти түзгөн. –айондун трансп. тармагынын негизин т. ж. түзөт. ———–дин башка экон. райондору м-н 25 т. ж. тармагы аркылуу байланышат. јвто-моб. ж-а аба жолдору да жакшы өнүккөн.

Ѕќ–Ѕќ–ƒ”  я ”“ ќ…ƒ”Ң” Ћена д-нын ортоңку, төмөнкү ж-а ¬илюй, јлдан д-ларынын төмөнкү агымда-рынан орун алган. ƒеңиз деңг. 75- 200 м бийиктикте. Ѕатыштан чыгышка 550 км ге созулат.  ыртышы л≈сс сымал топурактан ж-а аллювий ку-мунан түзүлгөн. Ѕардык жеринде көп жылдык тоң бар. —аз ж-а термокарст көлдөрү көп.  лиматы - кескин континенттик, €нвардын орт. темп-расы -38ден -43∞—, июлдуку 18∞— ∆ылдык жаан-чачыны 200- 300 мм. ќйдуңда көбүнчө ийне ж-а жазы жалбырактуу тайга токою өсөт.

Ѕќ–Ѕќ–Ћќќ - заготовканы станокто иштетүүгө ылайыктоо үчүн жасалган конус түрүндөгү тешикчени (борб. тешикчени) алууда колдонулуучу технол. процесс. Ѕ. үчүн атайын станоктор - борборлоочу станок м-н бургу колдонулат. Ѕорб. тешик-челер заготовканын айлануу огуна түздөп жайлаштырылып, ¬. анын эки жагынан тең бир убакытта аткарыла берет. «аготовканы иштетүүдө ал учу конус түрүндөгү борбор деп аталуу-чу тетикке борб. тешикчеси м-н такалып, анан бекитилет.

Ѕќ–Ѕќ–ЋќЎ“”–”Ћ√јЌ ∆Ү  “јЎ”” - жүк ташуунун бир түрү. ћында трансп. мекемеси жүк жөнөтүүчү м-н алдын ала келишим түзөт. ∆өнөтүүчү мекеме жүктү жүктөйт да, алуучу уюм түшүрөт. “рансп. экспедици€ иштери авто-трансп. мекемесине жүктөлөт да, жүк жөнөтүүчү мекеме жүк ташуу анысынан сырткары кызмат акыны да кошо төлөйт.  ырг-нда Ѕ. ж. т. жалпы жүк ташуунун жарымынан көбүн түзөт.






пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞