пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

ggle_h

Ѕќ–Ѕ”√”Ћќ¬ ћухтар (5. 5. 1930-ж. т., ќш обл., —узак р-ну, јк-“оок кыш. ) - кыргыз совет ад-тчысы, жазуучу, тамсилчи, филол, илимд. доктору (1967), проф. (1967). 1959-жыл-дан  ѕ——тин мүчөсү.  ћѕ»нин тил, ад-т ф-тетин (1953), ћосквадагы ћ. √орький атн. дүйн. ад-т ин-тунун аспирантурасын (1956) бүтүргөн. 1956-57-ж. "јла-“оо" журналынын бөлүм башчысы болот, 1957-жылдан  ћ”да иштейт; адегенде доцент, 1959-64-ж. журналистика кафедра-сынын башчысы, 1970-жылдан кыргыз адаби€ты кафедрасында проф. „ыг-лыгы 1949-∆ылдан башталган. "“амсилдер ж-а ырлар" (1955), "“ам-силдер" (1956), "“амсилдер" (1960), " ерегем сага айтам" (1964), "“андалган тамсилдер" (1973) жыйнакта-рынын, "Ёлеттик жигит" романынын (1-китеп, 1964) автору. Ѕ. кыргыз ад-тында тамсил жанрын калыптандырууда белгилүү роль ойноду. јнын кыргыз көркөм сөз өнөрүнүн фольк-лордон реалисттик ад-тка өсүп, өнүгүшүнүн негизги проблемалары, реалисттик методдун калыптанышы, кыргыз совет ад-тындагы улуттук ж-а интерн, мамилелердин карым-катнашы, фольклор м-н проф. ад-т-тын эстет, таби€ты б-ча орус ж-а кыргыз тилдеринде жазылган ил. изилдөөлөрү бар. јйрым чыг-лары орус тилине которулган. Ѕир нече медалдар м-н сыйланган. „ыг. : “урмуштун тереңин кездей, ‘р., 1967; ”чу кыйырсыз жол, ‘р., 1968; ѕути развити€ киргизской советской драматургии, ‘р., 1958; ќ киргизской драматургии, в кн. :  иргизска€ советска€ драматурги€, ћ., 1959; ƒраматурги€, в кн. : »стори€ киргизской советской литературы, ћ., 1970;  иргизска€ литература, в кн. : »стори€ многонациональной советской литературы, ћ., 1974; ќт идеализации - к исследованию, "ƒружба народов", 1972, ћ! 10; ќт ћанаса - к “олстому, в кн. : ∆ивое единство, ћ., 1974.

Ѕќ–ƒќ - ‘ранци€нын түш. -батышындагы ∆иронда департаментинин админ. борбору.  алкы 267 миң, шаар айланасы м-н 500 миңден ашык (1968). √аронна д-нын боюндагы порт ж-а ири т. ж. тоому; өлкөнүн тышкы соода борборлорунун бири. Ѕ. аркылуу сырттан нефть, көмүр, фосфаттар, кофе ж. б. алынып келинет. —ыртка нефть продуктуларын, кездеме, вино, жемиш ж-а балык консервалары чыгарылат. Ќефть иштетүү, кеме, самолет куруу, металлурги€, жүндөн кездеме токуу, тамак-аш ө. ж. ишканалары, ун-т (1441-жылдан бери) бар.

Ѕќ–ƒќќ - малды колдо багып семиртүү. Ѕ-го көбүнчө уй, чочко, кой ж-а үй куштары коюлат. Ѕ-нун максаты- малды тез семиртип, эттин, теринин ж-а жүндүн сапатын жакшыртуу. Ѕ. ыгы туура пайдаланылганда, тоют аз чыгымдалып, этти арбын алууга болот. Ѕ-нун мөөнөтү малдын, бакма канаттуулардын жашына, породалык сапатына ж-а берилген тоютка жараша болот. ћис, инек ж-а картаң уйду 60-75, ноонасты 90-120, койду 45, жылкыны 60-75 күн борго байлайт. Ѕул учурда уй күнүнө кеминде 800, кой 150, жылкы 600 г салмак кошот.  ырг-ндын шартында малды бордогондо жем-чөп, силос колдонулат. –есп-када малды бордоочу 15 совхоз, колхоз-совхоз аралык пункт м-н база бар. ћындан башка бакма канаттууларды бордоочу фабрика-завод иштейт. ќш обл-да, „үй өрөөнүндө мал бордоочу ири комплекстер куру-лууда.

Ѕќ–ƒќ— —”ё “”√” (‘ранци€дагы Ѕордо ш-нын атынан) - өсүмдүктөрдүн грибок ж-а бактери€ илдеттерине каршы колдонулуучу хими€лык зат. Ѕ. с. пайдаланылаар күнү да€рдалат. 1 кг көк ташты 90 л сууга эритип, ага 10 л жаңы өчүрүлгөн 10% түү аки таш суусу кошулат. Ѕ. с. жүзүм, алма, алмурут ж. б. өсүмдүктөрдүн илдетине каршы пайдаланылат.

Ѕќ–ƒ” -  емин р-нундагы јлмалуу сельсоветине караштуу кыштак. " омсомол" к-зунун аймагында. –-н-дун борбору Ѕыстровкадан 25 км түш. тарапта, Ѕыстровка т. ж. станци€сынан 24 км.  алкы 453 (1970). Ѕашталгыч мектеп ж-а китепкана бар. ,

Ѕќ–ƒё– (фр. bordure, bord-жээк) - сүрөттүн, тексттин ж. б. четин кооздоо, кыюу, түрдөө, жээктөө, кырбы-лоо; жол курулушунда жол, тротуар бойлото такта таш тизүү; багбанчы-лыкта гүлзар, клумба ж-а газонду жээктете кооз өсүмдүк өстүрүү.

Ѕќ–≈јЋƒџ   Ћ»ћј“ (лат. boralis, гр. boreas - түндүк) - кышы кардуу, жайы жылуу, бирок кыска болгон мелүүн алкактардагы климат. Ѕ. к-туу аймактарга тайга ландшафттары м-н жалбырактуу токой мүнөздүү.

Ѕќ–∆ќћ» - √——–деги шаар, Ѕоржоми р-нунун борбору, бальнеологи€лык ж-а климатологи€лык курорт. “билиси ш-нын багытынан 152 км.  ура д-нын өрөөнүндө.  алкы 16, 3 миң (1970). ∆айы жылуу, кышы мелүүн. Ѕ-де аш казан, ичеги, боор ж. б. оорусу бар адамдар минералдуу суу м-н дарыланат.  урорт жыл бою иштейт. Ѕ-де минералдуу суу куюштуруу ж-а айнек з-ддору, токой техникуму, эл театры, край таануу музейи бар.

Ѕќ–∆ќћ»  јѕ„џ√ј…џ -  авказ-дагы  ура д-нын өрөөнүндөгү капчыгай, √——–инде.  ичи  авказда-гы ћесхет ж-а “риалет кырка тоолорун бөлүп жатат. ”з. 60 км ге жакын, тереңд. 1300-1500 м.  апталда-рында жазы ж-а ийне жалбырактуу токойлор өсөт.  апчыгайда Ѕоржоми ш. жайгашкан.

Ѕќ–»ƒƒ≈– - бор м-н металлдардын бирикмелери. Ѕ. - эрүү ж-а кайноо темп-ралары жогору (1800-3200∞) болгон катуу заттар; металлдын ж-а бордун күкүмдөрүнүн аралашмасын ысытуу, металл кычкылына бор кар-бидин таасир этүү жолдору м-н алынат. Ѕ. авиаци€да, ракета курууда, электрондук приборлордун катоддо-рун жасоодо ж. б. колдонулат.

Ѕќ–»— √ќƒ”Ќќ¬ (1552-1605) - орус падышасы (1598-1605). Ѕо€р ‘едор √одуновдун уулу, падыша »ван IV нүн сарайында тарби€ланган. »ван IV өлгөндө (1584), кем акыл падыша ‘едорго карындашын берин, өзү бийлик жүргүзгөн. Ѕаласыз падыша ‘едор өлгөн соң «емский со-бордо 1598-ж. 17-февр. падыша болуп шайланган. јл жөндөмдүү мамл. ишмер катары двор€ндардын мүдөө-сүн көздөп, алардын бийлигин бекемдөөгө аракет кылган.  репостной укукту күчөтүү м-н чарбанын бүлү-нүшүн токтотууга далалат жасаган. “ышкы са€сатта Ћивон согушунда олжого кеткен айрым жерлерди кайтарып, орус мамлекетинин эл аралык абалын чыңдоого жетишкен. Ѕ. √. сурап турган чакта крепостной эзүүнүн айынан кубаттуу дыйкандар көтөрү-лүштөрү чыккан. јл 1605-ж. 13-ап-релде, ∆алган ƒмитрий I менен каршылашуу күчөп турган мезгилде, капыстан каза болгон. “актыга анын ба-лакатка жете элек уулу ‘едор отурган, бирок ал москвалыктардын көтө-рүлүшүндө (1. 5. 1605) киши колдуу болуп өлгөн. ќшону м-н √одуновдор-дун бийлиги биротоло бүткөн.

Ѕќ–»—≈¬»„ Ќиколай јлександрович (21. 9. 1923-ж. т., ћинск губ., »гу-менск у., Ћучной ћост с. )-сов. физик, Ѕ——– »јнын акад. (1969), президенти (1969). 1945-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Ѕелорус ун-тин бүтүргөндөн кийин (1950) Ѕ——– »јнын ‘из. ин-тунун директоруна орун басар (1955-69) ж-а инфра кызыл нурлар физикасынын лаборатори€сын башчы болгон (1955-ж-дан). Ќегизги ил. эмгектери газ фазасынын татаал молекулаларынын люминесценци€сын, инфра зызыл спектроскопи€ ж-а квант электроника сын изилдөөгө арналган. ƒүүлүккөн молекулалардын темп-расын ж. б. мүнөздөмөлөрүн оптикалык жол м-н аныктоо методун иштеп чыккан. »нфра кызыл жутулуу та€келеринин интенсивдүүлүгү-нүн темп-радан болгон интегралдык көз карандылыгын ачкан. ќ. эле спек-трдин инфра кызыл зоналары үчүн дисперси€лык чыпкалардын жаңы түрлөрүн түзгөн. ———– ∆ог. —оветинин (7-9-шайл. ) депутаты. ———– мамл. сыйлыгынын лауреаты (1972).

Ѕќ–»—ќ¬ - Ѕ——–дин ћинск обл-да-гы шаар. Ѕерезина д-дагы пристань, т. ж. станци€сы, шоссе жолдорунун тоому.  алкы 84 миң (1970). ћашина "”–””! металл ж-а жыгач иштетүү, хими€, тамак-аш ө. ж-лары, пианино ("Ѕеларусь") ф-касы, темир-бетон ж-а айнек з-ддору, мед. окуу жайы, политехникум, край таануу музейи бар. Ўаарды 1102-ж. ѕолоцк кн€зы Ѕорис ¬сеславич негиздеген.

Ѕќ–»—я  јлексей јлексеевич [22. 7(3. 8). 1872-25. 2. 1944] - сов. палеонтолог ж-а геолог, ———– »јнын акад. (1929; мүчө-корр., 1921). ѕетербург тоо-кен и€-тун бүтүргөн (1896). √еол. комитетте иштеп, 1932-жылга чейин анын палеонтологи€ бөлүмүн башкарган. Ћенинград тоо-кен ин-ту-нун проф. ж-а тарыхый геол. кафедра башчысы (1911-30), ћосква мамл. ун-тинин палеонтологи€ кафедрасын уюштуруучу ж-а анын жетекчиси (1939-42). ———– »јнын ѕалеонтологи€ ин-тун түзүүнүн демилгечиси ж-а директору (1930-44). јл омурткалуу-лар падеонтологи€сынын сов. мектебинин башында турган. Ѕ-тын негизги эмгектери фаци€ м-н жалпы па-леонтологи€ны, юра мезгилинин мол-люскаларын, омурткалуулар, айрыкча сүт эмүүчүлөрдүн палеонтологи€сын изилдөөгө арналган. ∆ер тарыхын физ. -геогр. шарттар м-н орг. тиричиликтин бирдиктүү өнүгүшү катары эсептеген. „ыг. : ќсновные проблемы эволюционной палеонтологии, ћ. -Ћ., 1947; »збранные труды, к 100-летию со дн€ рождени€, ћ., 1973.

јд. : ѕам€ти академика ј. ј. Ѕорис€ка. [—б. —“. ], ћ. -Ћ., 1949; ј. ј. Ѕорис€к, ћ. - Ћ., 1947.

Ѕќ– ќ - ќш обл-нын Ќоокат р-нундагы  ыргыз-јта сельсоветине караштуу кыштак. “ельман атн. к-здун аймагында,  ыргыз-јта суусунун оң жээгинде, р-ндун борбору Ёски-Ќоо-каттан 7 км түн. -чыг. тарапта,  ызыл- ы€ т. ж. станци€сынан 50 км.  алкы 1350 (1971). —егиз жылдык мектеп, китепкана, клуб бар.

Ѕќ– ќ≈¬ ∆акыпалы (10. 2. 1933-ж. т., ќш обл., Өзгөн р-ну, ”луу-„ат кыш. ) - сов. геолог. ‘рунзе политех, ин-гунун тоо-геол. ф-тетин бүтүргөн (1956).  ыргыз ——– геол. башкармасынын геол. чалгындоо парти€ларын-да геолог (1956), башкы геолог (1970) болуп иштейт. “үш.  ырг-ндагы сы-маптын ири кендеринин бирин ачуу ж-а чалгындоо жумуштарына активдүү катышкандыгы үчүн  ыргыз ——– ћамл. сыйлыгы (1973) ыйгарылган. Ёмгек  ызыл “уу ордени м-н сыйланган.

Ѕќ– ќЋƒќ…  џ– ј “ќќ—” »чки “€нь-Ўандын чыгышында; түндүгү-нөн  ара-—ай өрөөнү (Ќарын д-нын алабы), түштүгүнөн ∆агалмай, Ёми-ген- айнар,  ичи-Үзөнгү- ууш өрөөн-дөрү м-н чектешет. „ыгыштан (структурасы б-ча)  акшаал тоо тизмегине кошулуп, батышта Ќарын тоосунан  ара- өл өрөөнү аркылуу бөлүнүп турат. ”з. 70 км, туурасы 12-16 км. ќрт. бийик. 4700-4100 м, эң бийик чокусу 4944 м („акыр- орум). ѕалеозой заманында пайда болгон аки таш, гранит ж-а мрамор тектеринен түзүлгөн. Ќеотектон. түзүлүшү - антикли-норий-горст. Ѕул кырка тоо өтө тил-меленген, бат. тарабындагы беттерде бир аз түзөң жерлер (байыркы дену-даци€лык деңгээл) бар. Ѕатышты карай „оң Ѕорколдой ж-а  »„» Ѕор-колдой деген 2 тарамга ажырайт. ћөңгүлөрдөн (айрымдарынын а€нты 8 км2) јшуу-“өр, Ѕорколдой, „акыр- орум, ∆агалмай суулары башталат. јнтропоген мезгилинин башында тоонун көп бөлүгүн муз каптап жаткан. Ќегизинен талаа, субальпы, альпы ж-а нивалдык алкактар мүнөздүү.  үңгөй жагынан кургак талаа ж-а бийик тоолуу такырлар кездешет.

Ѕќ–Ќ…“ (австр. минералог ». Ѕорн-дун ысмынан) - сульфиддер тобундагы минерал. ’им. формуласы Cu5FeS4. —оставында 52-65% —и, 8-12% Fe болот.  уб системасында кристаллда-нат. Өңү кара күрөң, кызгылт сары келип, кубулуңку тарам-тарам көк түскө өтөт.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 3. —алышт. салм. 4, 9-5, 3. Ќегизинен гидротерм кендеринде кездешет. Ѕ. жез рудасынын негизги минералы.

Ѕќ–ќ¬»Ќ ј - алма сорту. ћөмөсү орт., кээде чоң да болот (80-120 г). “оголок, түсү сары же кызгылт, ширелүү, даамы кычкыл таттуу. ƒарагы анча чоң эмес. —уукка чыдамдуу. 4-5 жылдыгында мөмө берет. ћол түшүмдүү, ар түбүнөн 1, 5-2 ц ден алма алынат. –—‘—–дин борб. райондорунда күздүк, түштүгүндө жаздык алма катарында өстүрүлөт. јл  ыргыйдын бардык зоналарында кеңири таралган.

Ѕќ–ќ¬џ’ јндрей ≈горович (30. 10. 1921-ж. т. )- авиаци€нын ген. -полков-ниги (1968), эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (24. 8. 1943 ж-а 23. 2. 1945), ———–дин эмгек сиңирген аскер учку-чу (1966). 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. јскердик авиац. мектепти бүтүргөн. ”луу јта ћен. согушта катардагы учкучтан 157-чалгындоочу авиа-полктун командиринин орун басарына чейинки жолду басып өткөн. Ѕ. 130 жолу аба согушуна катышып, жеке өзү душмандын 32, биргелешкен топ м-н 14 самолетун атып түшүргөн. —огуштан кийин јскердик-аба академи€ны (1951), √өнштабдын јскердик академи€сын (1957) бүтүргөн. ———– ∆ог. —оветинин 2-шайл. депутаты. 2 Ћенин ордени, 5  ызыл “уу, јлександр Ќевский,  ызыл ∆ылдыз ордендери ж-а медалдар, полын. орден м-н сыйланган.

Ѕќ–ќƒ»Ќ јлександр ѕорфирьевич [31. 10(12. 11). 1833, ѕетербург - 15(27). 2. 1887, ошол жерде]-орус композитору, химик. ћед. -хирурги€ академи€сын (1856) бүтүргөн. 1858-жылдан мед. илимд. доктору. 1860-ж. ѕетербургда илимий-пед. ж-а коомдук иштерде иштеген. 1862-жылдан адъюнкт-проф. 1864-ж. ординарлык проф. 1877-жылдан академик. 1874-ж. ћед. -хирурги€ академи€сында хими€ лаборатори€сынын жетекчиси. 1872- 87-ж. а€лдар үчүн жог. окуу жайы - ¬рачтык а€лдар курсун уюштуруучу-лардын бири ж-а анын окутуучусу. Ѕ. хими€ тармагы б-ча 40тан ашуун ил. эмгектин автору. Ќ. Ќ. «ининдин окуучусу. Ѕ. кислоталардын күмүш тузуна бромду таасир этип, бромдуу май к-та-ларын алуу жолун иштеп чыккан. Ѕиринчи фторорг. бирикме - фтордуу бензоилди синтездеп алган (1862) ж-а аңетальдегидди, альдолду, альдолдук конденсаци€ реакци€сын изилдеген. Ѕ. муз. чыг-лары м-н илимий-пед. ж-а коомдук ишмердүүлүгүн ар дайым бирге алып жүргөн. 19-к-дын 50-жылдарында фортепь€но үчүн пьеса, романстар жаза баштайт. 1862-ж. ћ. ј. Ѕалакирев м-н таанышып, анын " убаттуу топ" аттуу кружогуна мүчө болуп кирет. јнын муз. -эстет. көз карашы орустун көрүнүктүү муз. иш-мерлери ¬. ¬. —тасов, ћ. ј. Ѕалаки-ревдердин таасиринде калыптанган. Ёң маанилүү чыг-сы - " н€зь »горь" операсы. ¬. - орус классикалык сим-фони€сы м-н квартетин түзүүчүлө-рүнүн бири. јнын 1-симфони€сы (1867), Ёкинчи же Ѕаатырдык симфо-ни€сы (1876), 1-(1879) ж-а 2-(1881) квартеттери бар. Ѕ. өз чыг-ларында орус элинин улуттук духун терең ачкан. јнын чыг-лыгы орус ж-а чет элдик композиторлорго зор таасирин тийгизген. Ѕ-дин өрнөктүү салттарын сов. композиторлор — —. ѕрокофьев, ё. ј. Ўапорин, ј. ». ’ачатур€н ж. б. улантты. јнын муз. мурастары ќ. јзи€, «акавказье элдеринин улуттук муз. мад-тынын өсүшүнө да таасир берген.

јд.. - »льи ћ., — era л ≈., јлександр ѕорфирьевич Ѕородин, ћ., 1953.

Ѕќ–ќЋƒќ» -  емин р-нундагы Ѕо-ролдой сельсоветине караштуу кыштак.  иров атн. к-здун борбору, Ѕыст-ровкадан 18 км. түн. -чыг. тарапта, Ѕыстровка т. ж. станци€сынан 20 км.  алкы 5549 (1973). 'јйылдык профтех, окуу жайы, орто ж-а сегиз жылдык мектеп, мад-т үйү, клуб, оорукана ж-а аптека бар.

Ѕќ–ќЋƒќ»  ≈Ќ» -  ырг-ндагы курулуш аки ташы ж-а кампарит казып алынуучу жер.  емин р-нундагы Ѕоролдой кыш-нан 15 км түн. тарапта,  астек тоосунун түш. -чыг. капталында.  ен 1939-жылдан белгилүү, 1950-54-ж. "—редазгеолнеруд" трести геол. чалгындоо жумуштарын жүргүзгөн.  ен таш комур мезгилинин ортосунда пайда болгон агыш ж-а боз түстүү мрамордолгон аки таш тегинен түзүлгөн. јл гранит интрузи€-сынын арасында жатат. ѕайдалуу катмарлардын калыңд. 95 м ге жетип, анын тилкеси 350 м. ’им. составы б-ча аки таш теги бардык жерде бирдей: —а—ќз-94-99%, чополуу кошундулар - 0, 12-4, 38%. 1 кг аки таштан 2, 5 л эринди чыгат. јки таштын чылануу ылдамд. 13 мин, темп-расы 54∞— јки таш тегинен 1-сорт аки таш алууга болот.  ендин запасы 1702, 8 миң т (1955).  енди 1959-жылдан ∆ел-јрык аки таш з-ду карьер түрүндө казып алууда.

Ѕќ–ќЌ„»≈¬ џсмайыл (1910-ж. т., „үй р-ну, јлчалуу кыш. )-кыргыз совет “ө ћө ырчысы,  ыргыз ——– эл артисти. 1946-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  едей үй-бүлөсүндө туулган. Ѕ-дин ырчылык өнөрү 1929-∆џЋƒ…Ќ башталат. јнын алгачкы ырлары колхоз турмушу м-н махабат темасына арналган. 1936-ж.  ыргыз мамл. фи-лармони€сына кабыл алынат. 1961-жылдан персоналдык пенси€да.  алык, ќсмонкул, јлымкул өңдүү кыргыздын айтылуу ырчылары м-н бирге жүрүп, алардан таалим алат. Ѕ. - "Ўамбет" (1940), "џрлар жыйнагы" (1949), " ызыл кырман" (1953) € "јйтыштар" (1961), "ћенин сөзүм" (1965), " ызыл кырман" (1970) ж. б. ыр жыйнактарынын, "џрчынын өмүрү" (1969) аттуу мемуардык китептин автору. Ѕ. поэзи€сында жалпы эле кыргыз эл ырчыларына мүнөздүү болгон поэтикалык салтты улантып келе жатат. јнын ырлары орус тилине да которулган (" расный ток", 1973). Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕќ–ќќЌ - кар аралаш соккон муздак, катуу шамал. јнын ылдамдыгы (күчү) Ѕофорт шкаласы б-ча 7-9 баллга жетет. Ѕ-дун пайда болушу, негизинен аймактардын үстүнөн ат-мосферадагы циклондордун жүрүшү м-н түшүндүрүлөт.  ээде заматта пайда болуп, бат токтосо, кээде бир топ күнгө созулат. Ѕ. эл чарбасына ж-а жалпы эле жашоо тиричиликке зы€н келтирет.

Ѕќ–ќќЌ„”Ћј– (Procellariiformes) - деңиз канаттууларынын түркүмү. ƒенесинин уз. 15-105 см, ак чардакка окшош, үстүңкү тумшугунун учу төмөн карай ийилген, жүнү жыш, тыгыз, канаттары субагай, узун. јлар - өкеандын, деңиздин үстүндө талыкпай жакшы учуучу, катуу бороон болорун алдын ала сезүүчү канаттуулар. Ѕ. бирден жумуртка тууйт. 60 күнчө эркек-ургаачысы кезектешип басып, балапан чыгарат. јлар 4 айынан өзүнчө жем таап жешке жарайт. Ѕ-дын 24 уруусу ж-а 94 түрү белгилүү.  өбүнчө түш. жарым шарда кеңири таралган. ———–де 13 түрү жашайт. ћайда балыктар, моллюскалар, рак сы€ктуулар ж. б. суу жаныбарлары м-н азыктанат. Ѕќ–ќЎќ, к. Ѕурганак. Ѕќ–“, к. јлмаз.

Ѕќ–”  -аки жашар бычмал кой. ∆акшы семирет, эти даамдуу, жүнү сапаттуу. “ирүүлөй салм. 40-45 кг, айрым учурда 50-60 кг.

"Ѕќ–№Ѕј"- 1) –—ƒ–ѕ ћосква комитетинин адабий-лекторлук тобу ачык чыгарган большевиктик газета. 1905- 07-жылдагы рев-€ мезгилинде 1905-ж. 9 номери чыккан. ћоскванын сот палатасы "Ѕ. " газетасынын чыгышына тыюу салган. 2) –—ƒ–ѕнин ћосква округдук комитетинин жашырын чыгуучу большевиктик газетасы. 1907-ж. марттан 1908-жылдын февралына чейин (12 номери) чыккан. 3) —амара-да (1906), ”стюгда (1907), Ќиколаев-де, Ќ. “агилде, “ифлисте (1908-ж. ), –игада (1906-09), ѕетербургда (1909-10), ѕетроградда, ÷арицында, ¬инницада (1917) чыгып турган большевиктик газеталар.

Ѕќ—Ќ»я ∆јЌј √≈–÷≈√ќ¬»Ќј - ёгослави€нын (ё—‘–) составындагы соң. республика. ј€нты 51, 1 миң км2.  алкы 3799 миң (1968). Ѕорбору - —араево. ∆еринин 90%ин ƒинар тоолору ээлейт (бийикт. 2000-2400 м). “үн. —ава д-нын боюнда ойдуңдар жатат.  лиматы өрөөндөрдө мелүүн континенттик; жылдык жаан-чачыны 600-800 мм, тоолордо салкын ж-а нымдуу (жылдык жаан-чачыны 1500 -2500 мм). ј€нтынын 40% токой. Ѕ. ж-а √. - өлкөнүн маанилүү энер-гет. базасы (күрөң көмүрдүн ири запасы бар). ёгослави€дагы темир ру-дасын өндүрүүнүн 99%, кара металл ендүрүүнүн 50% Ѕ. ж-а √-нын үлүшүнө тиешелүү. ћашина куруу, тамак-аш ж-а жеңил ө. ж. бар. “окой ж-а токой иштетүү ө. ж. маанилүү ролду ойнойт. ÷еллюлоза өндүрүү б-ча өлкөдө 1-орунда. Өрөөндөрдө жүгөрү, картошка, кара буудай, кант кызылчасы айдалат. “оолуу жеринде мал (уй, чочко, кой) багылат. Ѕакчачы-лык, жүзүмчүлүк, туризм өнүккөн. Ѕ. ж-а √-нын аймагында палеолит мезгилинде эле байыркы иллирийликтер жашаган. Ѕ. з. ч. 3-к-да бу жерде пайда болгон кул ээлөөчүлүк мамле-кетин б. з. 1-к-ында Ѕайыркы –им каратып, ƒалмаци€ провинци€сына кошкон. 5-к-дын а€гында ¬изанти€нын карамагына өтөт. 6-7-к-да аларды слав€ндар ээлейт. 8-9-к-да сла-в€ндарда феодалдашуу процесси баш. талат. 14-к-да Ѕосни€ башында бан  улин (1180-1240) турган өзүнчө феод. кн€здыкка, андан кийин корол-дукка айланып, аймагы бир кыйла кеңейген. »ри феодалдардын ич ара таймашып, күрөшүндө акыры (1448) Ѕосни€ королдугунун түш. бөлүгүнүн башкаруучусу —тепан ¬укчич өзүн герцог деп жары€лайт. јл ээлеген аймак √ерцеговина деп аталат.  өп өтпөй түрктөр Ѕосни€ны (1463), √ерцеговинаны (1484) басып алат. 1583-ж. Ѕ. ж-а √. Ѕосни€ падышалыгына бириктирилет. ‘еодалдардын көпчүлүгү ж-а калктын бир бөлүгү ислам динин кабыл алат. 19-к-да соода иштери өнүгүп, 1872-ж. биринчи т. ж. курулса да, Ѕ. ж-а √. социал-дык-экон. жактан артта кала берет. Ёлинин 90% а. ч-да иштейт. ‘еод. ж-а улуттук эзүүгө чыдабай дыйкандар көп жолу улуттук-бошт. күрөшкө чыккан. јл күрөштүн эң ириси √ер-. цеговина-Ѕосни€ которулушу (1875- 78) болгон. Ѕерлин конгрессинин (1878) чечими м-н Ѕ. ж-а √. јвст-ри€-¬енгри€нын колони€сына айланган. 1918-ж. Ѕ. ж-а √. сербдердин, хорваттардын ж-а словендердин ко-ролдугуна (1929-жылдан ёгослави€) өтөт. Ќемец фашисттерге каршы күрөштө Ѕ. ж-а √. ёгослави€ элдеринин элдик-бошт. согушунун маанилүү борборлорунун бири болду. Ѕ. ж-а √. 1945-ж. элдик респ-канын укугу м-н ёгослав Ёлдик ‘едераци€ –есп-касы-нын, 1963-жылдан ё—‘–дин составына кирген.

Ѕќ—ќ√ќ - боз үйдүн эшиги ж-а ага тиешелүү нерселер. Ѕоз үйдүн эшигинин эки жан-жагында жазылыгы 8-15 см, калыцд. 4-6 см, бийиктиги кереге бою эки босого та€гы болот. јлардын төмөнкү учу а€к же жер босогонун четиндеги төрт чарчы көзө-нөгүнө, жогорку учу баш босогонун тешигине ашталат. ј€к босого м-н баш босогонун узундугу бир метр чамалуу, калыңдыгы 6-8 см, эни босого та€к м-н бирдей. Ѕаш босогонун так ортосунун үстүрөөк жагында эшик боо байланчу көзөнөгү болот. Ѕоз үйдүн ичин көздөй эки жакка ачылчу аки кичинекей каалгалары бар. јлардын баш-а€ккы четтерин-деги уз. 5-6 см келген ашык-машык-тын милдетин аткару учу жумуру ка-зыкчалары баш босого м-н а€к босогонун ич жагынып эки четиндеги жазылыгы 4-6 см, уз. 8-12 см келген курбучадагы тегерек тешиктерге киргизилет.  аалгасы жок боз үйдүн эр-гилчеги болот. Ѕосогонун бардык бөлүктөрү оймо, чийме м-н кооздолуп, түрдүү түстөгү бойоктор, жошолор м-н боелот.

Ѕќ—ќ√ќ, б ө г ө т - дары€лардын Ѕутундагы аска таштуу тайыз жерлер. Ѕ. жер бетине чыгып жаткан катуу тоо тектерди же алардын аскалуу кыркаларын суу оңой жеп, жырып кете албаганынан келип чыгат. Ѕ-дон кийин жерлер эңкейиш келип, суу тез агат (3-5 м/сеп).  ээде шар-кыратмалар да Ѕ-го айланат. Ѕ. көбүнчө тоодогу дары€ларга мүнөздүү, түздүктөгү кээ бир дары€ларда да болот. „оң-чоң дары€ларда Ѕ. кеменин жүрүшүнө тоскоолдук кылат.  ырг-нда дээрлик бардык дары€ларда Ѕ. бар. Ѕ-догу суунун тез агып түшүшүнөн пайдаланып √Ё—тер курулат.

Ѕќ—ќ√ќ, Ё г и з - зодиак топ жыл-дыздарынын бири. јнын эң жарык жылдыздары - ѕоллукс (6) ж-а  астор (а). Ѕ. асмандын түн. жарым шарындагы –ак ж-а “елец топ жылдыз-дарынын арасында жайланышкан. Ѕ-нун эң жакшы көрүнүү мезгили - декабрь, €нварь.

Ѕќ—ѕќ– ћјћЋ≈ ≈“», Ѕ о спор -  ара деңиздин түн. жээгиндеги байыркы кул ээлөөчүлүк мамлекет. Ѕорбору ѕантикапей (азыркы  ерчь) ш. болгон. Ѕ. м-нин гүлдөгөн мезгили б. з. ч. 4-3-к-дарга туура келет. јл кезде √реци€ ж-а  . јзи€ м-н соода жүргүзүп, аларга дан, мал, балык ж-а кулдарды берип, ∆ер ќртолук деңиз жээгиндеги мамлекеттерден өзүнө кездеме, олива майын, металл-дан жасалган аземи буюмдарды алып турушкан. јнда дыйканчылык, мал чарбачылыгы, кол өнөрчүлүгү жакшы өнүккөн, экономикасы кулдарды ж-а көз каранды калкты эзүүгө негизделген. јнын шаарлары түзүлүшү б-ча √реци€ м-н  . јзи€нын шаарларына окшош. јрхеол. казуу-ларда Ѕ. м-нин аймагынан көптөгөн шаар урандылары, храмдар, күмбөз-дөр, чептер, аземи металл буюмдары табылган. Ѕ. м-нде күмүш монетала-рын ж-а жыгачтан буюм жасоо өнөрү жакшы өнүккөн. ¬. з. ч. 2-к-да экономикасы начарлай баштаган. Ѕ. з. ч. 107-ж. Ѕоспордо көз каранды скиф-тердин ж-а —авмак башкарган кулдардын көтөрүлүшү чыккан.  өтөрүлүш басылгандан кийин Ѕ. м. адегенде ѕонт падышасына баш ийип, андан кийин б. з. ч. 63-ж. –им импери€сына көз каранды болуп калган. Ѕ. з. 1-2-к-ында ал кайрадан гүлдөп,  рымдын көпчүлүк бөлүгүн ж-а ’ерсонду толугу м-н ээлейт. Ѕирок анын мындай гүлдөшү көпкө созулган жок.  ул ээлөөчүлүк системанын кризиси, готтор м-н гунндардын жортуулдарга Ѕ. м-ни€ биротоло жок болушуна алып келди.

Ѕќ—— - 1) кожоюн, ишкана ээси; 2) ј Ўда –есп-калык ж-а ƒемокр. парти€лардын штаттардагы, шаарлардагы аппараттарын башкарган адамдын аталышы. ћонополи€нын кызыкчылыгы үчүн кызмат кылуу м-н Ѕ. шайлоо учурунда өздөрүнүн канди-даттарынын жеңип чыгышын камсыз кылуу үчүн ар кандай амал-аилалар-ды жасайт.

Ѕќ—“≈–»-џсык- өл обл-нын џсык- өл р-нундагы „олпон-јта поссовө-тине караштуу кыштак. џсык- өлдүн түн. жээгинде, є 54 мамл. асыл тукум жылкы з-дунун аймагында, р-ндун борбору „олпон-јтадан 8 км чыт. тарапта, –ыбачье - ѕржевальск шоссе жолунун боюнда. –ыбачье т. ж. станци€сынан 88 км.  алкы 2920 (1972). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

Ѕќ—“ќЌ - ј Ўнын түн. -батышында-гы шаар. ћассачусетс штатынын ад-мин. борбору. јтлантика океанында-гы ћассачусетс булуңуна „арлз д-сы куйган жерде.  алкы 630 миң (шаар айланасы м-н 2, 7 млн., 1969). Ѕ. - өлкөнүн башкы экономикалык, соода ж-а маданий борборлорунан. ћашина ж-а ири кеме куруу, хими€, резина, полиграфи€, тамак-аш ө. ж-ы өнүккөн. Ѕ-до ж-а ага жуук шаарча-ларда √арвард ун-ти, ћассачусетс технол. ин-ту,  өркөм искусство музейи бар.

Ѕќ—“ќЌ -ќш обл-нын —узак р-нундагы  ызыл-“уу сельсоветине караштуу кыштак.  арл ћаркс атн. к-здун борбору. –-ндун борбору —узактан 10 км түн. -бат. тарапта, ∆алал-јбад ш-нан 9 км.  алкы 1249 (1974). ќрто мектеп (интернат), клуб, медпункт бар.

Ѕќ—“ќЌ - ќш обл-нын јраван р-нундагы “өбө- оргон сельсоветине караштуу кыштак. “үш. ‘ергана ка-налынын бат. жээгинде. "∆аңы-∆ол" к-зунун аймагында. –-ндун борборунан 16-17 км тун. -бат. тарапта, ќш т. ж. станци€сынан 44 км.  алкы 528 (1971). ќрто мектеп, медпункт бар.

Ѕќ—“ќЌ - ќгп обл-нын Өзгөн р-нундагы “өрт- үл сельсоветине караштуу кыштак. јл 15-16-к-да пайда болгон. "Өзгөн" с-зунун аймагында, р-ндун борборунан 18 км түн. -бат. тарапта,  ара-—уу т. ж. станци€сынан 68 км.  алкы 751 (1974). Ѕашталгыч мектеп бар.

Ѕќ—“ќЌ - ќш обл-нын Ћенин р-нундагы ’ил€ сельсоветине караштуу кыштак.  алинин атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору Ћенин-∆олдон 23 км түш. -чыг. тарапта.  окон- ыш-лак т. ж. станци€сынан 15 км.  алкы 929 (1974). ѕахта кабыл алуучу пункту бар.

Ѕќ—‘ќ– - ≈вропа м-н  . јзи€ ж. а-нын ортосундагы кысык.  ара ж-а ћрамор деңиздерин кошуп турат. ”з. 30 км, туурасы 750-3700 м. ∆ээктери бийик ж-а тик, кеме жүрө турган жеринин фарватердеги тереңд. 33- 80 м. Үстүңкү агымы түндүктөн түштүккө, түпкү агымы түштүктөн түндүккө карай агат. “абигый гаванда-ры бар, алардын ичинен эң ыңгайлуу-су - «олотой –ог (≈вропа тарабында).  ысыктын өйуз-буйүзүн —тамбул ш. ээлейт.

Ѕќ“јЋ»≈¬ јшыралы (21. 5. 1906-ж. т., „үйр-ну, —ын-“аш кыш. ) - опе-ралык ж-а драмалык актер, кыргыз театр өнөрүн баш-гоочулардын бири,  ыргыз ——– эл артисти (1939). 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  едей үй-бүлөсүндө туулган. Ѕайларга жалчы болуп жүрүп, 1921-ж. “окмоктогу балдар үйүнө кирген. 1926-30-ж.  ыргыз театр студи€сында окуган; 1930-34-ж.  ыргыз мамл. театрынын, 1934-42-ж.  ыргыз муз. драма театрынын, 1942-52-ж.  ыргыз опера ж-а балет театрынын солисти, 1952-жыл-дан бери  ыргыз мамл. драма театрынын артисти. Ѕ. театр студи€сында окуп жүргөндө эле " айгылуу  акей-де" (1927)  үйөө жолдоштун, " оз-голоцдо" (1929) „еусовдун, "“обур-чакта" (1931) Ёлчибектин ролун аткарган. јл »скендердин образын ("јжал ордуна", 1935) түзүү м-н коомчулукка кеңири таанылды.  ыргыз профессионал артисттеринин ичинен биринчи болуп  ыргыз ——–инин эмг. сиң. артисти наамын алган (1935). Ѕ.  ыргыз муз. драма театрында јкматтын (" арачач", 1936), ∆апардын ("јлтын кыз", 1937), јскердин (”. √ажибеков, "јршин мал алан", 1940) ролдорун аткарган; ‘рунзенин (¬. ¬ласов, ¬. ‘ере, "Ёл бактысы үчүн", 1940), Ѕатырбектин, (¬. ¬ласов, ¬. ‘ере, ј. ћалдыбаев, "ѕатриоттор", 1941), ќнегиндин (ѕ. „айковский, "≈вгений ќнегин", 1942), “аздын (ћ. –аухвергер, " өкүл", 1942) парти€ла-рын ырдаган. Ѕ. согуштан кийин аткарган көп сандаган ролдордун көру-нүктүүлөр^: " өл боюнда" (1950) операсындагы ∆апар,  ыргыз мамл. драма театрында ¬. ». Ћенин ("ћылтыкчан киши", 1952; "Ѕийик жерде", 1953), “ихон (ј. ќстровский, "ƒобул", 1958), Ѕоромбай ("Өлбөстүн үрөнү", 1964), Ѕатиста (”. Ўекспир, "ј300го чалма", 1966) ж. б. Ѕ. режиссер катары  . Ёшмамбетовдун "Ёгиз бала" (1957),  . ∆антөшевдин "Ѕиздин эне" (1961) деген пьесаларын ж. б. спек-таклдерди койгон. јл Ћенин ордени, 2 Ёмгек  ызыл “уу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери, бир нече медаль м-н сыйланган.

јд. : Ћьвов Ќ. ….,  иргизский театр, ћ., 1953. _

Ѕќ“јЌ» ј (гр. botane - чөп, өсүмдүк) - өсүмдүктөр ж-дөгү илим. Ѕ. көп тармактуу чоң проблемаларды: өсүмдүктөрдүн сырткы, ички түзүлүштөрүн (морфологи€ ж-а анатоми€), систематикасын, геол. убакыт ичинде өнүгүшүн (эвол. ), тектештик байланыштарын (филогени€), өткөн ж-а азыркы замандагы таралыш закон ченемин (өсүмдүктөрдүн геогра-фи€сы), чөйрө м-н өз ара байланышын (экологи€), өсүмдүктөр жамаатынын түзүлүшүн (фитоценологи€ же геоботаника), өсүмдүктөрдү эл чарбасында пайдалануу мүмкүнчүлүктөрүн ж-а жолун (экон. ботаника) изилдөөнү камтыйт. »зилденүүчү объекттерине карата Ѕ. альгологи€ - балырлар ж-дөгү, микологи€ - козу карындар, лихенологи€ - эңилчектер, бриологи€ - мохтор ж-дөгү ж. б. илимдерге бөлүнөт. Өсүмдүктөр дүйнөсүндөгү жөнөкөй түзүлүштүү ыикроскоптук (өтө майда) организмдерди-м и к р о б и о-л о г и €, өсүмдүктөрдүн илдеттерин фитопатологи€ изилдейт. Ѕ-нын негизги тармактарынын бири - өсүмдүктөрдүн систематикасы. Өсүмдүктөрдү тектеш (филогени€) топторго - таксондорго бөлүп, номенклатуралык аттарын системага салат.  андайдыр бир аймактагы өсүмдүктөрдүн түрлөрүнүн составын (флорасын) изилдөөчү илим - флористика, алардын таралган аймактарын (ареал) аныктоочу илим х о-р о л о г и € деп аталат. ∆еке (онтогенез) ж-а тарыхый (филогенез) өөрчүү процессиндеги өсүмдүктөрдүн түзүлүшүн, форма пайда кылуу закон ченемин өсүмдүктөрдүн морфологи€-сы изилдейт. јл систематика м-н тыгыз байланышта. Өсүмдүктөрдө өтүүчү физиол. ж-а биохим. процесстерди өсүмдүктөрдүн физиологи€сы м-н био-хими€сы изилдейт. Ѕ-нын жогоруда айтылган тармактары бири бирине тыгыз байланышта, методдору да көп убакта окшош келип, алынган маалыматтар өз ара пайдаланылат. Ѕ. геологи€, хими€, физ. географи€ ж. б. илимдер м-н тыгыз байланыштуу. јл а. ч-нын, токой чарбасынын, тамак-аш, текстиль, целлюлоза, жыгач иштетүү ө. ж-ларынын көп маселелерин чечүүдө пайдаланылат. јнын маанилүү милдети - адам жашап турган чөйрөнү- биосфераны, баарыдан мурда өсүмдүктөр дүйнөсүн - фитосфе-раны коргоо ж-а алардын өнүгүшүн изилдөө. Ѕ. өсүмдүктөр ж-дөгү илимдин системасы катары 17-18-к-да пайда болгон. Өсүмдүктөрдүн пайдалуулугу м-н катар, аларды дарактарга, бадал-дарга ж-а чөптөргө бөлүп, сүрөттөп жазылган 1-китептер јристотелге, “еофрастка таандык. Ўвейц. ботани-ги  ашар Ѕаугин бинардык номенк-латураны түзгөн. Өсүмдүктөрдүн түрлөрүнүн аталышындагы мындай ирет-ти кийин  . Ћинней закондоштур-ган. 18-к-да –осси€да (ѕетербургда) ѕетр I түзгөн »јда алгачкы бот. коллекци€лар топтолгон; 1714-ж. јп-текалык огород (кийинки Ѕот. бак ж-а Ѕот. ин-т) уюштурулган. 19-к-да „. ƒарвиндип эвол. теори€сы Ѕ-нын өнүгүшүнө чечүүчү таасир тийгизип, организмдердин филогенет. системасын түзүүгө негиз салган. Ќ. ». ¬авиловдун айдама өсүмдүктөрдүн келип чыгышынын борборлору ж-а алардын тукум куучулук белгисинин геогр. бөлүнүшүнүн закон ченеми ж-дөгү окуусу (1926-27) дүйн. илимде зор мааниге ээ болду. јзыр электрондук микроскопту пайдалануунун натыйжасында кнетканын түзүлүшү ж-а функци€сы б-ча жаңы маалыматтар алынып, Ѕ-нын тармактарындагы изилдөөлөр өркүндетүлдү. ———–деги негизги бот. мекемелер: ———– »јнын ¬. Ћ.  омаров атн. Ѕотаникалык институту (Ћенинград),  . ј. “имир€зев атн. өсүмдуктөрдун физиологи€лык институту (ћосква), ј. Ќ. Ѕах атн. Ѕиохими€ ин-ту (ћосква), ар респ-ка »јсында атайын бот. »зилдөөлөр жүргүзүлүүчү ин-ттар, бөлүмдөр. Ѕул ил. мекемелердин бардыгында атайын лаборатори€лар, тажрыйба станци€лары ж-а эксперимент-тик базалар түзүлгөн. јйрымдарында гербарийлер топтолгон. —ов. бота-никтер Ѕуткул союздук Ѕотаникалык коомго, жаратылышты изилдөөнүн ћосквалык коомуна, ———–дин √еогр. коомуна ж. б. биригишкен. ———– »јнын ∆алпы биол. бөлүмүнө караштуу флораны ж-а өсүмдүктүүлүк-тү изилдөө, биогеоценологи€, өсүмдүктөрдү интродукци€лоо ж-а аккли-матташтыруу б-ча атайын проблемалык совет иштейт. Ѕ. б-ча изилдөөлөрдүн жыйынтыктары ———–де "Ѕотанический журнал" ж. б. журналдарда, монографи€ларда, жыйнактарда жары€ланып турат. —ов. ботаниктер чет өлкөлүк коомдордун иштерине ж-а аларда уюштурулган конф-€лар-га, симнозиумдарга, съезддерге ка-тышышат. 1928-ж.  ыргыз ј——–инин ∆ерге орноштуруу башкармасына караштуу "“опурактык-ботаникалык бюро" деген туңгуч бот. мекеме уюштурулуп, анда бот. изилдөөлөр жүргүзүлө баштаган. 1943-ж. ———– »јнын  ырг-нда-гы филиалы ачылып, андан кийин Ѕиологи€лык ин-т уюшулат да, ». ¬. ¬ыходцев м-н ≈. ¬. Ќикитинанын жетекчилиги астында геоботан. ж-а фло-ристикалык изилдөөлөр жүргүзүлүп, респ-калык гербарий түзүлгөн. “атаал тузулуштуу өсүмдүктөрдүн 3500 ден ашуун түрүн камтыган 11 томдон турган " ыргыз ——–инин флора-сы" жарыкка чыкты (1952-65). јзыр Ѕ-лык изилдөөлөр  ыргыз ——– »јнын Ѕиохими€ ж-а физиологи€ институтунда, Ѕиологи€ институтунда, “окой бөлүмүндө, Ѕотаникалык багында, о. эле респ-канын жог. окуу жайларында жүргүзүлүп жатат.

јд. : ∆уковский ѕ. ћ., Ѕотаника, 4 изд., ћ., 1964; ‘лора  иргизской ——–, ‘р., 1970; ѕопул€рный определитель растений  иргизии. —б. ст., ‘р., 1972; Ћ е в и н ¬. Ћ., —правочное пособие по библиографии дл€ биологов, ћ. -Ћ., 1960, гл. 7.

Ѕќ“јЌ» јЋџ  Ѕј “ј– - өсүмдүктөрдү эгип өстүрүүчү ж-а изилдөөчү, ботан. билимдерди элге таратуучу ил. из., окуу-тажрыйба ж-а маданий-агартуу мекемелери. Ѕ. б. көбүнчө изилдөө жумуштардан ж-а экспозици€лар-ды түзүүдө пайдаланылуучу ачык жерлерден, оранжере€ларда өстүрүлүүчү өсүмдүктөр коллекци€ларынан турат. ћындай бактардын көпчүлүгүндө дарак, мөмө-жемиш, дары-дармек, гүл өсүмдүктөр өстүрүлүүчү участоктор болуп, ири Ѕ. б-да 20-30 миңге чейинки өсүмдүктүн түрү өстүрүлөт. Ќегизги милдети - өсүмдүктөрдүн жаңы, баалуу формаларынып түрлөрүн таан, аларды чарбада өстүрүүгө багыт берүү. “арыхый жактан Ѕ. б. 1-ил. ботан. борбор болгон. јлардын кыйласы ботаннканын бир катар бөлүмдөрү б-ча изилдөө иштерин жүргүзүүчү комплекстик ин-ттар болсо, айрымдары аткарган милдеттерине же коюлган темасына жараша адистештирилип, ил. мекемелерге ай-ландырылган. Ѕиринчи Ѕ. б. 14-к-да »тали€да негизделген. –осси€да баштапкы Ѕ. б. катарында ћосквадагы (1706), ѕетербургдагы (1714, 1823-жылдан »мператордун Ѕ. б. ) јптека огороддору эсептелген. јнда адегенде дары-дармек өсүмдүктөрү гана болсо, кийин –осси€нын ар кайсы р-ндору-нан, чет өлкөлөрдөн алынып келген өсүмдүктүн жапайы ж-а айдама түрлөрү өстүрүлө баштаган. ———–де 100 ден ашуун Ѕ. б. (1974) бар. јлардын ишин ———– Ѕотан. бактар совети коор-динаңи€лайт. ———–деги Ѕ. б. өсүмдүктөрдү өстүрүүдө, алардын баштапкы формасынын генотиптик түрдүүлүгүн, селекци€сына, жаңы табылган өсүмдүктөрдүн агротехникасынын системасын иштеп чыгуу маселелерине айрыкча көңүл бурат. јзыркы мезгилдеги айдалып жүргөн чай план-таци€сы, цитрустар, токойлорду, нарктарды көркүнө келтирип турган кооз өсүмдүктөрдүн көпчүлүгү- Ѕ. б-дын жемиштүү эмгегинин натыйжасы.  ырг-нда Ѕ. бак 1-жолу 1938-ж. ‘рунзе ш-ында уюштурулган. јзыр ал  ыргыз ——– »јнын карамагындагы өзүнчө ил. из. мекеме. Ѕакта 5 миңден ашык өсүмдүктүн түрүөстү-рүлүүдө. јлардын арасында сейрек кездешүүчү гинкго, метесекво€, мик-робиота, акаци€, кызыл карагай, четин, карагат, ак чечек, ит мурун, эмен, мандалак, чекилдектердин көптөгөн түрлөрү да бар. Ѕакта  ырг-н ж-а ќ. јзи€нын аймагында өскөн өсүмдүктөрдүн 600гө жакын түрү чогултулган. ∆оголуп бара жаткан алма четин, катыраңкы, жылан жийде, аса-муса, боз кемпир, жапайы жүзүм сы€ктуулар өстүрүлүп жатат. јзыркы кезде бак чет өлкөлүк 41 мамлекеттин 160тан ашык багы м-н байланышта. ‘рунзеде  ћ”нун окуу ишине байланышкан. ¬. б. да бар.

јд. : Ѕиологи€ некоторых древесных, кустарниковых растений, ‘р., 1971; ј х м а-т о в  . ј., ћетоды определени€ зимостойкости древесных растений. ‘р., 1968; ќсновы плодоводства  иргизстана. ѕод. ред. ≈. 3. √ареева, 3 изд., ‘р., 1971.

Ѕќ“јЌ» јЋџ  √≈ќ√–ј‘»я - өсүмдүктүүлүктү геогр. ландшафт-тын составдык бөлүгү катарында изилдөөчү илим. ћазмуну жагынан Ѕ г геоботаникага жакын.

Ѕќ“јЌ» јЋџ  ∆”–ЌјЋƒј– ≈вропа м-н јмерика өлкөлөрүнүн дээрлик бардыгында, јзи€, јфриканын көпчүлүк өлкөлөрүндө басылат. ———–де төмөнкүдөй Ѕ. ж. бар: "Ѕотанический журнал" - ———– »јнын алдындагы Ѕүткүл союздук ботан. коомдун ай сайын чыга турган ил. журналы. ∆урнал өлкөбүздөгү ботаннканын өнүгүшүндө чоң роль ойноду. јл 1916-жылдан Ћенинградда чыгат. јнда ботаниканын бардык тармактары б-ча ил. макалалар, обзорлор, ре-цензи€лар, таржымалдык, хроника-' лык материалдар басылып турат. "Ѕо-таннчш журнал јЌ ”——–" деген Ѕ. ж. (украин тилинде)  иевден жылына 6 жолу чыгат. Ѕотаниканын ай-≈ым тармактары б-ча адистешкен. ж-га "‘изиологи€ растений" (ћ., жылына 6 жолу), "–астительные ресурсы" (ћ. - Ћ., жылына 4 жолу), "Ћесоведение" (ћ., жылына 6 жолу), "ћикологи€ и физиологи€" (Ћ., жылына 6 жолу), "‘изиологи€ и биохими€ культурных растений" ( ., жылына 6 жолу) ж. б. кирет.

Ѕќ“Ѕј≈¬ ћахмуд [1898-ж. т.,  ет-мен-“өбө (азыркы “октогул р-ну), јк-„ий- ара-—уу айылы] -  ырг-ндын сов. ж-а парт, ишмери. 1920-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  едей-дыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. 14 жашынан байларга жалданып иштеген. 1919-ж. басмачыларга каршы күрөшкө катышкан. 1920-ж. “ашкенде мугалимдик курсту бүтүрүп, окутуучу болгон,  етмен-“өбө өрөөнүндө 1-жолу уюшулган райондук парт, €чейканын секретары болуп иштеген. ќ. јзи€нын терр-€сын улуттук-мамл. бөлүү учурунда  ырг-н обл. партбюронун, облревкомдун составына кирген. 1925-жылдан парти€лык-сов. чарб. кызматтарда иштеген. 1957-жылдан респ-калык маанидеги персоналдуу пенси€да.

Ѕќ“¬»ЌЌ»  ћихаил ћоисеевич [4(17). 8. 1911-ж. т. ]-сов. шахматист, профессор, тех. илимд. доктору (1951), 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү, ———–дин гроссмейстери (1935), эл аралык гроссмейстер (1950), ———–дин эмгек сиңирген спортсмени (1945). ƒүйнөнүн чемпиону (1948-57, 1958-60-ж-а 1961-63). Ўахмат теори€сынын новатору ж-а шахмат б-ча бир нече эм* гектин автору. Ћенин ордени, башка « орден ж-а медалдар м-н сыйланган. „ыг. : јлгоритм игры в шахматы, ћ., 1968.

Ѕќ“≈¬ ’ристо (6. 1. 1849-1. 6. 1876) - болгар акыны, революционер-демократы, публициста. 1863-65-ж. ќдес-садагы гимнази€да окуп, ал жерге айдалып келген ѕольшадагы көтөрү-лүштүн (1863) катышуучулары м-н жакындашат; орус рев-€лык демок-раттарынын иде€лары м-н таанышат; болгар улутт5ж-бошт. кыймылына катыша баштайт. Ѕ-дин акындык чыг-лыгы ушул жылдарда башталат. јл "√айдуктар" поэмасы, "Ёлеги€", " үрөш", "’ажи ƒимитр" ж. б. ырлары, ондогон публицистикалык ж-а сы€ макалалары м-н таанышат. Ѕ. - болгар адабий сынына негиз салгандардын бири. јнын эстетиканын айрым маселелери, ад-т м-н иск-вонун коомдук ролу ж-дө айткандары болгар алтында реализмдин бекемделишине өбөлгө түзгөн. Ѕ. ѕариж  оммунасын жактап, 1-»нтернационалдын ишин кубаттаган,  . ћаркстын эмгектери м-н тааныш болгон. “үрктөрдүн эзүү-сүнө каршы көтөрүлүшчүлөр отр€-дын уюштуруп (1876), Ѕол тоосунда түрк аскерлери м-н салгылашууда курман болгон. Ѕ. - болгар элинин улуттук баатыры.

јд. : Ўептунов ». ћ., ’ристо Ѕотев, в кн. : ќчерки истории болгарской литературы ’IX-’’ вв., ћ., 1959.

Ѕќ“ »Ќ —ергей ѕетрович [5(17). 9. 1832-12(24). 12. 1889]-орус врач-терапевти, клиникалык медицинадагы физиол. багыттын негиздөөчүсү, коомдук ишмер. Ѕ. ћосква ун-тинин мед. ф-тетин 1855-ж. бүтүргөн. ѕетербург-дагы ћедико-хирурги€ академи€сынын терапи€ клиникасынын проф. (1861). Ќ. ». ѕироговдун отр€ды м-н  рым кампани€сына катышкан (1885), ррус-түрк согушунда (1877) 7 айга жакын Ѕалкан фронтунда болгон. Ѕ. –осси€да биринчилерден болуп дары заттардын фармакологи€лык ж-а физиол. таасирин изилдөөчү экспери-меиттик лаборатори€ны түзгөн. ќрганизмдеги патологи€лык процесстердин (толтонун аневризми, бөйрөктүн оорусу, теринин трофикалык өзгөрүү-лөрүн ж. б. ) пайда болушун изилдеген. “арыхта биринчи болуп ооруларды акысыз дарылоо үчүн өз клиникасынын алдында амбулатори€ ачкан (1861). –осси€да акысыз оорукананы (азыркы —. ѕ. Ѕоткин атн. ) биринчи жолу (1880) уюштурган.

Ѕќ“ »Ќ ќќ–”—”, жугуштуу сарык - вирус микробунун таасиринен пайда болуучу жугуштуу боор оорусу. 1888-ж. — ѕ. Ѕоткин бул оорунун жугуштуу экенин айткан. Ѕ. о. - көп таралган оорулардын бири. Ѕул ооруга бардык жаштагы адамдар, көбүнчө балдар чалдыгат. ќорунун пайда болушуна тазалыктын жоктугу, өздүк гигиенаны сактабоо ж-а элдин жыштыгы себеп болот. Ѕ. о-н жугузчу булак - оорулуу адам. јнын бөлүп чыгарган микробдору айлана-чөйрөнү (суу, тамак-аш, буюмдар, кол) булгайт. ¬ирустар соо адамдын организмине негизинен тамак-аш, теринин сыйрылган жери аркылуу түздөн-түз канга ж-а начар зы€н-сыздандырылгап шприц м-н ийне сайганда, айрыкча Ѕ. о. м-н ооруган донорлордон алынган канды же плаз-маны куйганда ж-а аба аркылуу жу-гушу мүмкүн. ќорунун инкубаци€-лык мезгили 3-4 жума, кээде 11 айга чейин созулат. ќору кишинин тамак ичкиси келбей, алы кетет, заарасы саргарат, кээде ичи ооруйт, чыйрыгып, эти ысыйт.  ары кишилердин муундары сыздайт. ќору күчөп турган мезгилде көздүн агы, териси саргарып, боор ж-а көк боор чоңоет. ќоруган адам ооруканада бир айга жакын дарыланат. ƒиетаны сактап, витаминдүү, углевод, белок заттарга бай тамак-аш жеп, суусунду (жемиш ширеси, глюкоза, бал кошулган суу) көп ичүү талапка ылайык.  уурулган ж-а туздуу тамак, ичкилик ичүүгө болбойт. ќору катуулаганда, вена-га глюкозанын эритмесин, кан, плазма куюу зарыл. Өттүн сезгениши байкалган учурда гана антибиотиктер берилет. ќоруп айыккан адам 6 айга чейин диспансердин байкоодо жүрөт. Ѕ. о-нун алдын алууда ооруп калган кишини эрте ооруканага алып, балдар коллективин 50 күнгө чейин ка-рантинге жабуу, турак жайда дезинфекци€ жүргүзүү, ич кийим, сүлгү, шейшепти, идиш-а€ктарды кайнатуу, мед. аспаптарды ж-а шприцтерди көпкө стерилдөө керек.

јд. : ћ€сников ј. Ћ., Ѕолезни печени и желчных путей, ћ., 1956; ”грю-м о в Ѕ. Ћ., »нфекционный гепатит (болезнь Ѕоткина), ћ., 1966.

Ѕќ“ ќ - күрүчтөй, таруудай, коноктон, арпадан, жүгөрүнүн акшагынан жасалуучу коюу тамак (кыргыз, казак элдеринин улуттук тамак-ашта-рынын бири). џнак сүткө жасалган күрүч Ѕ. ширин күрүч деп аталат. јзыркы учурда 6-нун булардан башка да акталган ар кайсы дандан жасалган түрлөрү бар.

Ѕќ“Ќ»я Ѕ”Ћ”Ң” (Ўвеци€нын тарыхый провинци€сы Ѕотни€нын атынан) - Ѕалтика деңизинин Ўвеци€ м-н ‘инл€нди€ аралыгындагы түн. бөлүгү. ”з. 668 км, туурасынын өтө жазы жери 240 км. ј€нты 117 миң км2. Ёң терең жери түндүктө 112 м, түштүгүндө 290 м. —уунун темп-расы февралда 0∞—ге жакын, августта 12- 13∞—. “уздуулугу түндүгүндө 1-3% о, түштүгүндө 4-5%0. Ќегизги портто-ру: Ћулео, ”мео (Ўвеци€), Ѕаса, ќу-лу (”леаборг), ѕори (‘инл€нди€).

Ѕќ“ќ - төөнүн бир жашка чейинки баласы. Ѕ. мажүрөө келип, тайлак болгуча энесин эмет да, кеч отугат. “уулгандагы салм. 35-45 кг, айрым учурда 60 кг.

Ѕќ“ќ  Ө« (Myosotis) - өсүмдүктүн эндиктер тукумунун уруусу. Ѕир, эки же көп жылдык чөп. ∆албырактары жөнөкөй, сабагына кезектешип жайгашкан. √үлү агыш же кочкул көк. √үл коргону 5 мүчөлүү. ћөмөсү-жаң-гакча. јнын жер шарынын түн. мелүүн алкагында 40ка жакын түрү белгилүү. ———–де 26, анын 5 түрү  ырг-нда бар, алар бийик тоолордогу г€албааларда, саз-дарда өсөт. ∆ыттуу Ѕ. к. кеңири таралган.

Ѕќ“ќя" - комузчулардын чыг-лы-гында кеңири өнүккөн салт күү. Ѕ. комуздун жоон мойнунан кайрылып чертилет. Ѕул күү ботосу өлгөн төө ж-дөгү уламадан чыккан. ”лам жаңы үлгү, түрлөрү жарала берип, акырында салт күүгө айланган. јларга "„оң", " ичине", " ыл чоймо", "—ал моюн" ж. б. жардамчы эпитеттер же күүнү чыгарган автордун ысмы кошулуп айтылат. ћис, "“октогулдун ботою", "ћуратаалынын ботою" ж. б.

Ѕќ“–»ќћ» ќ« (гр. borys -бүртүк ж-а mykes - грибок) - малдын жугуштуу өнөкөт ылаңы. Ѕул дартка көбүнчө жылкы, кээде уй, кой, чочко чалдыгат. ∆ылкыда бычуу мезгилинде арбын байкалат. ƒартка чалдыккан мал ишке жарабай калат, дарт өтүшүп кетсе, өлөт. ƒарттын козгогучу - Botryomyces ascoformans грибогу. јл жарат аркылуу организмге кирет да, ал жерди сезгенди-рип, кабылдайт, шишитип, ириңдетип жиберет. ћындай жерди ысык темир м-н кайрып же хирург, жол м-н айыктырат.

Ѕќ“—¬јЌј, Ѕотсвана –еспубликасы - “үш. јфрикадагы мамлекет. Ѕрит. џнтымактын мүчөсү. 1966-жылга чейин Ѕечуаналенд аталган. “үштүгүнөн “уш. јфр. –есл-касы, бат. ж-а түн-дүгүнөн Ќамиби€ (“үш. -Ѕат. јфрика) ж-а «амби€, чыгышынан “үш. –одези€ м-н чек-тешет. ј€нты 600 миң км2.  алкы 670 миң (1972). Ѕорбору-√абороне ш. јд-мин. жагынан округдарга бөлүнөт.

ћамлекеттик түзүлүшү. Ѕ. - респ-ка. јзыркы  онституци€сын 1966-ж. Ѕ-нын парламенти эмес, ”луу Ѕрита-ни€нын өкмөтү кабыл алган.  онституци€ б-ча мамлекет ж-а өкмэт башчысы - президент. јл 5 жылга шайланат. јнын укугу кеңири: куралдуу күчтөрүнүн башкы комавдачысын, вице-президентти ж-а министрлерди дайындайт, ѕарламентти, улуттук чогулушту чакырат, таратат. ∆ог. закон чыгаруучу бийлиги - парламент, ал президенттен, бир палатадан ж-а √ен. прокурордон турат. Ѕ-нын өкмөтү - министрлер кабинети, ал президенттен, вице-президенттен, бдан кем эмес министрден турат. Ѕ-да 15 кишиден турган консультативдик орган - ∆етекчилер палатасы бар. ќк-ругдарда жерг. башкаруу органдары - шайлануучу округдук советтер, шаарларда - шаардык советтер. Ѕ-нын сот системасын жерг. соттор түзөт. ћамл. желегин ж-а гербин, к. ћамлекеттик желек, ћамлекеттик герб макаласынын таблицасынан.

“аби€ты. Ѕ.  алахари ойдуңун ж-а анын айланасындагы платолорду ээлеп жатат.  лиматы субтропиктик, түндүгүндө тропиктик. январдын орт. темп-расы 21-27——, июлда 16с—ге жакын. ∆ылдык жаан-чачыны 500- 600 мм. Өлкөнүн чыг. бөлүгүнүн кыртышы кызыл күрөң келип, анда саванна басымдуу. ∆аныбарлар дүйнөсүнө бай: арстан, жолборс, илбирс, чөө, гиена, зебра, антилопалар, кескелдирик, жыландар ж. б.

 алкы. Ѕ-нын калкынын көбү - бе-чуандар (80%).  алахари ойдуңунда ж-а ќкаванго д-ньш делмасында бушмендер жашайт. ћамл. “»Ћ» - англис тили. »ри шаарлары:  анье, —ерове, ћолепололе ж. б.

Ёкономикасы. Ѕ. -экон. жактан артта калган өлкө. Ёкономикасынын башкы тармагы - мал чарбачылыгы. 1971-ж. 1, 5 млн. уй, 1, 4 млн. кой-эчки болгон, анда жылкы, эшек, качыр да багылат. Ѕ-нын чыг. ж-а түш. р-ндо-рунда гана дан эгиндери (жүгөрү, буудай) эгилет. Ө. ж. начар өнүккөн.  ен байлыктарынан таш көмүр, марганец, асбест, алмаз казылып алынат (чет өлкө капиталынын карамагында). Ѕ. аркылуу “үш. јфр. –есп-ка-сынан “үш. –одези€га т. ж. өтөт (анын Ѕ. аймагындагы уз. 634 км). ”наа-автомоб. жолунун уз. 8 миң км.  анье, ћолепололе, √абороне ж. б-да аэропорттору бар. —ыртка мал чарба продукци€сы, марганец рудасы чыгарылып, ичке азык-түлүк, ө. ж. товарлары алып келинет. —ырткы соодасы, көбүнчө “үш. јфр. –есп-касы м-н жүргүзүлөт.

“арыхын очерки. Ѕ-нын 19-к-га чейинки тарыхы начар изилденген. „ыгыштан келген бечуандар  алахари чөлүнө сүрүп таштаган бушмендер - өлкөнүн жергиликтүү калкы. 19-к-дын башында Ѕ-га европалыктар келе баштаган. 1885-ж. јнгли€ өкмөтү бечуандардын түндүктөгү жерлерин (азыркы Ѕ. терр-€сы) өз протектораты деп жары€лап, аны Ѕечуаналенд деп атайт. 1910-ж. “үш. јфр. —оюзу деп аталган Ѕритани€ доминиону түзүлгөндө, Ѕечуаналенд ага кез каранды болуп калат. 2-дүйн. согуштан кийин јфрикадагы улуттук-бошт. кыймылдын күчөшү Ѕ-нын жерг. калкынын аңтиколон. умтулууларына зор таасир тийгизди. 1960-ж. өлкөдө туңгуч са€сий парти€- Ёлдик парти€ негизделип, ал Ѕечуаналендге көз каранды эместик берүү талабын койот. 1981-65-ж. башка парти€лар, асыресе кийинчерээк башкаруучу парти€га айланган ƒемокр. парти€ түзүлөт. 1965-ж. бул протекторатка өзүн өзү башкаруу укугу берилет, 1966-ж. 30-сен-т€брда Ѕечуаналенд көз каранды эмес ¬. –есп-касы деп жары€ланып, Ѕрит. џнтымактын составында кала берет. 1966-ж. 17-окт€брда Ѕ. ќќЌго кабыл алынат. Ѕ. өкмөтүнүн ички са€саты - көп расалуу демокр. коомду түзүү, тышкы са€саты- јфрикадагы көз каранды эмес башка мамлекеттер м-н достук мамиледе болуу. 1970-ж. Ѕ. өкмөтү ———– м-н дипл. мамиле түзгөн.

Ёл агартуу. Ѕ. –есп-касында агартуу ишине Ѕилим берүү мин-восу жетекчилик кылат. ∆алпыга милдеттүү окуу закону жок. Ѕашталгыч 7 жылдык мектепке 6 жаштан кабыл алынат. ќкуучулар 5-класс-ка чейин чуан тилинде, 5-класстан англис тилинде окушат. Ѕашталгыч мектептердин мугалимдерин Ћобаци ш-ндагы пед. коллеж да€рдайт. ќрто мектептердин мугалимдери көбүнчө “үш. јфр. –есп-касынав келет. Ѕ-да жог. окуу жайы жок.

Ѕасма сез, радио уктуруу.  олон. мезгилде өлкөнүн бир да газета, журналы болгон эмес. 1970-жылдан күнүгө мамл. официалдуу бюллетень - "Ѕотсвана дейли ньюс" (чуан ж-а англис тилинде), ƒемокр. парти€нын органы- "“ересаньо" (чуан ж-а англис), »нформ. мин-восунун органы " утлуано" (чуан) жума сайын, Ёлдик парти€ органы "ћаса" (чуан), Ёлдик фронт парти€сынын органы-"ѕуо паа" (чуан, англис) чыгат. –адио уктуруу (1966) чуан ж-а англис тилинде.

»скусствосу. Ѕ-да жыгачты оймо-чийме-леп кооздоо өнүккөн. Үй эмеректерин ар кыл геом. оймо-чийме м-н кооздоо, сабына адамдын ж-а айбандардын сөлөкөттөрү түшүрүлгөн кашыктарды жасоо кеңири тараган. ∆ез, темир зымдардан билерик жасашат. —алтка айланган турак жайы- үстү саман ж-а камыш м-н жабылган, терезеси жок тегерек алачыктар.

јд. : Ќовейша€ истори€ јфрики, 2 изд., ћ., 1968; ѕотехин ». »., ‘ормирование национальной общности южноафриканских банту, ћ., 1955 (“р. ин-та этнографии им. Ќ. Ќ. ћиклухо-ћакла€ јЌ ———– т 29)

Ѕќ““»„≈ЋЋ» (чын аты-жөнү - јлессандро ди ћариано ‘или н е п и) —андро (1445-1510) -итал. сүрөтчү. ‘лоренци€ мектебинин ири өкүлдөрүнөн. Ѕ. сүрөт өнөрүнө  айра жаралуу доорунун алгачкы учу-рунун типтүү өкүлү катары кирген. 1465-66-ж. белгилүү өнөрпоз ‘илиппе Ћиппиден окуган. Ѕ-нин алгачкы чыг-лыгына мейкиндикти ачык түстө түзө билүү, жарык шаңын так берүү, турмуштук деталдарды түшүрүүгө умтулуу мүнөздүү ("—ыйкырчылар-дын сыйынышы", 1470, Ћондон, ”луттук гал. ). јйрым чыгармаларында (" үч", 1470, ‘лоренци€дагы ”ффици гал. ; "џйык —ебасть€н", 1474, Ѕерлин-ƒалемдеги сүрөт гал. ) сүрөтчүлөр ј. ¬ерроккьо м-н ј. ѕоллайо-лонун таасири ачык байкалат. ѕорт-ретчи катары Ѕ. курч мүнөз түзүүгө, адамдын ички сезимдерин айкын ачууга чебер. ћис, ∆улиано ћедичинин портрети (1470, Ѕергамо-догу  аррара академи€сындаЩ гал. ) ж. б. 15-к-да »тали€дагы иск-вонун эң сонун салттарына каныккан Ѕ-нин чыг-лыгы ошол мезгилдеги ‘лоренци€нын рухий турмушундагы карама-каршылыкты терең чагылдырган.

јд. : √ращенков ¬., —андро Ѕоттичелли, ћ., 1960; Ѕоттичелли, —б. материалов о творчестве. ѕер. с франц., англ. в итал., ћ., 1962.

Ѕќ“”Ћ»«ћ (лат. botulus - колбаса) - анаэроб бактери€ларынан ж-а алар бөлүп чыгарган уудан (токсин-ден) пайда болуучу катуу кармаган, жугуштуу, ууландыруучу оору. Ѕ. тамак-аштан уулануу инфекци€сы-нын тобуна кирет. ќоруну клостридий бацилласы козгойт. Ѕ-дин козгогучу-нун нерв системасын бузуп, ар бири өзүнө тиешелүү уу заттарды (экзо-токсиндерди) бөлүп чыгаруучу 6 түрү (ј, ¬, —, ƒ, ≈, F) бар. Ѕ. адамга тамак-аш продуктулары аркылуу жугат. Ќачар сан. шартта да€рдалган эт, балык ж-а туура эмес консерва-ланган жер-жемиш, жашылча, козу карындарда Ѕ-дин та€кчалары сакталып калат. »чегилерге сиңген уу (экзотоксин) кан аркылуу баш сөөк-мээ нервдеринин €дролорун ж-а жүрөктүн нерв түйүндөрүн бузат. Ѕ-дин 1-белгилери 2 саатта же 10 суткада билине баштайт. ќору башталганда адам алдан тайып, бат-бат кусуп, ичи көөп, заңы катат, 3-4 саат өткөндө башы айланып, кош кабат ж-а бүдөмүк көрүп, көздөрү кыйша€т. ќозу кургап суусайт, тамак жутканы кыйындап, дем алуусу бузулат. Үнү акырын чыгып, булдурап сүйлөйт.  ээде карышат. ќору 4-8 күнгө созулат. ќорунун башталышында 5% соода м-н ичеги-карынды жууп, ичти ала турган дарыларды берүү керек. ”уга каршы сыворотка (30 000-50 000 ј, ≈), стрихнин ж. б. дарылар куюлат. јлдын алууда азык-түлүк мекемелеринде сан. эрежени сактоо ж-а консервалоо иштерин туура уюштуруу зарыл.

Ѕќ‘ќ–“ ƒ≈Ң»«» -“үн. ћуз океа-нындагы четки деңиз. “үн. јмериканын жээгинде, Ѕарроу тумшугу м-н Ѕанке ж-а ѕринс-ѕатрик а-дарынын ортосунда жайгашкан. ј€нты 476 миң км2. ќрт. тереңд 1004 м, эң терең жери 4683 м. ∆ыл бою муз каптап жатат. ƒеңизге ћакензи д-сы ку€т. јнгл. адмирал ‘. Ѕофорттун ысымы м-н аталган.

Ѕќ‘ќ–“ Ў јЋј—џ - шамалдын ылдамдыгын (күчүн) көз болжоо м-н аныктоого арналган шарттуу шкала. Ўамалдын жердеги нерселерге болгон аракетине карата (түтүндүн багытына, дарактардын кыймылдашына д. у. с. ) же деңиз толкундарына жараша атайын балл м-н аныкталат. 1806-ж. англ. адм. ‘. Ѕофорт ойлоп чыгарган. јзыр деңиз навигаци€сын-да 1963-ж. Ѕүткүл дүйн. метеор, уюм кабыл алган Ѕ. ш. (к. 543-беттеги таблицаны) колдонулат.

Ѕќ÷ћјЌ - кеме экипажынын кенже командалык (јƒ‘та старшиналык) составынын адиси; палуба команда-сынын түздөн-түз начальниги. Ѕ-дын милдети: кеменин корпусун, такела-жын ж-а палубанын тетиктерин жакшы кармоо, кемедеги жалпы иштерге жетекчилик кылуу, матросторду машыктыруу, кемедеги тартипке ж-а тазадыкка көз салуу. »ри согуш ке-мелөринде бир башкы Ѕ. ж-а бир нече Ѕ. болот.

Ѕќ„¬ј– јндрей јнатольевич [26. 7 (8. 8). 1902-ж. т. ] - сов. металл изилдөөчү, ———– »јЌџЌ акад. (1946; мүчө-корр. 1939), эки жолу —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1949, 1953). 1923-ж. ћосква жогорку тех. окуу жайын бүтүргөн. 1924-жылдан ћосквадагы жогорку окуу жайларда окутуучу. Ќегизги иштери түстүү металлдар м-н куйма-лардын кристаллданышын, рекрис-та"лданышын, куюу касиеттерин ж-а ысыкка чыдаыдуулугун, уран м-н плутонийдин металлдын касиеттерин изилдөөгө багытталган. Ѕ. электрдик кристаллдануунун ж-а куюу касиеттеринин теори€сын түзүп, куймалар-дын ысыкка чыдамдуулугунун структуралык теори€сын негиздеди. ———– ћамл. сыйлыктарынын (1941, 1949, 1951, 1953), Ћениндик сыйлыктын (1961) лауреаты. Ѕ. 4 Ћенин ордени, башка 4 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕќ„ ј–≈¬ј јграфе€а “ерентьевна (1902-ж. т. ) - —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1949).  ыргыз ——– јламүдүн р-нун-дагы Ћенин атн. ("√игант") к-здун колхозчусу. јнын звеносу 1947-ж. 7, 65 га а€нттын ар гектарынан 692 ц, 3, 4 га а€нттын ар гектарынан 849 ц ден кант кызылчасын алып, мамлекетке өткөргөн. 1948-ж. 3, 5 га кант кызылчасынын ар гектарынан 857 if түшүм жыйнаган. Ѕ. 2 Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

ЅќЎ  Өѕ“Ү , куру көптүк - бир да элементи болбогон көптүк. Ёгер эки көптүктүн жалпы элементи болбосо, анда алардын кесилиши Ѕ. к. делет. ћис, х2+3=0 квадрат тең-демесинин анык тамырларынын көптүгү Ѕ. к. болуп эсептелет.

ЅќЎ ћҮ„Ө - теңдеменин жанында белгисизи болбогон мүчөсү. ћис, а;2-5ж+4=0, х2- г/2=0 теңдемелери-нин Ѕ. м-сү 4 ж-а 0.

ЅќЎ ”Ѕј џ“ - адамдын коомдук милдеттүү эмгегинен тышкары убактысынын бир бөлүгү. Ёмгекчилердин убактысы экиге - иш убакытым ж-а иштен тышкаркы убакытка бөлүнөт. »штен тышкаркы убакыттын үйдөгү тиричиликке, уйкуга, тамактанууга кеткенден башкасы ¬. у. деп аталат. јдамдардын ар тараптан өнүгүшү, билимин көтөрүшу, коомдук-са€сий, бала тарби€лоого, спорт иштерине катышышы, мадани€ттуу эс алышы Ѕ. у. м-н байланыштуу.  . ћаркс Ѕ. у-ты адамдын эркин иш-аракети ж-а өнүгүшү үчүн зарыл байлык деп айткан. Ѕ. у. -коомдук моралдык күчтүн, улам кайталанып турган кайра өндүрүүнүн зарыл шарты. јл жекече мүнөзгө гана эмес, коомдук мааниге да ээ, анткени ал иштеп чыгаруучу күчтөрдү өнүктүрүү ж-а эмгектин өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн да, ил. -тех. прогресс үчүн да өтө керек. Ѕулар өз кезегинде Ѕ. у-тын өлчөмүнө ж-а мазмунуна таасир кылат. „ыг-лык эмгек, өз адистигин, билимин ж-а -ил. -маданий деңгээлин көтөрүү, коомдук-са€сий иш-аракеттерин кеңейтүү7, иск-во ж-а спорт м-н алек болуу --Ѕ. у-тын мазмундуу өтүшүнө өбөлгө. Ѕиздин коомдо буга жакшы шарттар түзүлгөн. Ёки күндүк дем алыш ж-а беш күндүк иш жумасына өтүү - Ѕ. у-ты көбөйтүү жолундагы чаралар.  ѕ——тин 24-съездинде кабыл алынган 9-беш жылдык пландын ƒи-рективаларында Ѕ. у-ты дагы көбөйтүү эске алынган.  алкты турмуштиричилик жактан тейлөө тармактарын кеңейтүү б-ча белгиленген чаралар эмгекчилердин, асыресе а€лдардын Ѕ. у-ын көбөйтүүгө мүмкүндүк түзөт. Ѕ. у-ты натыйжалуу пайдалануу кызыктуу өмүр сүрүүгө көмөктөш болот, аны натыйжасыз пайдалануу ж-а анын кадырын билбөө адамды зериктирет, бекерчиликке, жатып ичерликке, ичкиликке түртөт, кылмыш кылууга алып келет.  оммунизмде милдеттүү эмгек ыкты€рдуу эмгекке алмашып, иш убактысы м-н Ѕ. у-тын ортосундагы олуттуу айырмачылык жоюлат.

ЅќёЌƒј Ѕј– ∆јЌј “Ө–Ө√ӨЌ јяЋƒј– Ү„ҮЌ ќ“ѕ”—  - сов. укук б-ча а€лдарга төрөттөн мурда ж-а кийин кызмат орду м-н айлык акысын сактап берилүүчү убакыт. ———– ∆ог. -—овети ѕрезидиумунун ”казы (1956-ж. 26-март) б-ча, төрөттөн мурда ж-а кийин 56 күндөн отпуска берилет. ј€лдын төрөтү оор болсо, же эгиз (көп) бала төрөсө, кийинки отпускаем 70 күнгө чейин узартылат. ќтпуск мед. мекемелер тарабынан эмгекке жарамсыздык баракчасынын негизинде берилет. ќшол отпускада жүргөндө а€лдар эмгек стажына карабастан жардам (пособие) алууга акылуу. ј€лдардын эмгек ж. б. кошумча отпускалары төрөткө чейинки ж-а төрөттөн кийинки отпускасына кошулуп берилет. “өрөткө байланыштуу отпускасы бүткөндө да а€лдар суранса, мекеме-ишканалардын жетекчилери аларга баласы бир жашка жеткиче айлыксыз (эмгек акысыз) отпуска берүүгө тийиш. ———– ћин. —оветинин 1973-ж. 26-июлдагы токтомуна ылайык жумушчу, колхозчу а€лдарга профсоюздун мүчөсү экенине, эмгек стажынын көп же аздыгына карабастан, 1973-жылдын 1-декабрынан баштап пособие айлык анысынан кем эмес өЋ„өћƒө “өЋөЌө“.

ЅќёЌƒј Ѕј–ƒџ  - а€лдардын ор-ганизминде урук клеткасынан түйүлдүк өсүп жетилип, баланын төрөлүшү м-н бүтүүчү физиол. процесс. Ѕ. б. жатындын түтүкчөсүндо түйүлдүк пайда болгондон (эркек м-н а€лдын жыныс клеткалары кошулгандан) баштап эсептелет. ѕайда болгон урук клеткасы (жумуртка) түтүкчөдөгү булчуң ж-а эпителий чачыгынын жардамы м-н жатынга 7-8 суткада жетет. ∆умуртканын бөлүнүшүнөн сырты трофобласт м-н капталган бластомерлер пайда болот. Ѕул клеткалар эритүүчү фер-менттердин жардамы м-н жатындын ички былжыр кабыкчасына бекийт (имплантаци€). Ѕекиген мезгилден баштап жумуртка эне организминин эсебинен тамактанат. Ѕоюнда бар учурда а€лдардын жыныс бездери бөлүп чыгарган гормондордун (прогестерон, фолликулин) таасиринен гипофиз бези 3 эсе ашык иштеп, эмчек бездерин чоңойтуп, кандын ба-сымын жогорулатат ж-а кандын составын өзгөртөт. “өрөгөнгө чейин жатындын көлөмү 500, салмагы 25 эсе чоңоет. Ѕоюнда бар а€лдарга түрдүү витаминдер (ј, ¬, —, ƒ, ≈), таза аба ж-а өз убагында тамактануу керек. Ѕ. б-тын кыйыр белгилери булар: жатындын. чоңоюшу, этек кири келбей калышы, кан м-н сүт бездеринин өзгөрүшү. “үйүлдүктүн кыймылдашы, анын жүрөгүнүн кагы-шынын угулушу, мүчөлөрүнүн (башы, колу буту) кол м-н басканда билиниши, скелетинин рентгенден көрүнүшү - Ѕ. б-тын анык белгилери. Ѕ. б. 280 суткага (9 айга) созулат.

ЅќёЌƒј Ѕј–Ћј–ƒџЌ “ќ —» ќ«”, к. “алгак.

Ѕќя–Ћј– - 1) 10-17-к-дагы орус мамлекетинде феодалдар коомунун жог. катмары. ћамлекетти башкарууда улуу кн€здан соң Ѕ. маанилүү орун ээлеген. Ѕ-дын пайда болушу слав€ндардын уруулук-тайпалык би-рикмелеринин ыдыроо мезгилине (6- 9-к. ) таандык. 12-15-к-дагы феод. бытырандылык убагында Ѕ-дын экон. -са€сий күчү арбып кеткен. Ѕорборлоштурулган орус мамлекети түзүл-гөндө алардын артыкчылыктары чектелген. 17-к-да Ѕ. м-н двор€ндар ортосундагы айырмачылык жоюлган. 2) 15-к-дан баштап орус мамлекетин-деги "мекенге кызмат /өтөгөн кишилердин" арасындагы жог. чин (к. Ѕо€рлар думасы). Ѕ. наамын 18-к-дын башында ѕетр I жойгон. 3) “иричиликтеги мааниси: 17-к-да –осси€дагы феодал-помещиктерди калк Ѕ. деп атаган. 4) –умыни€да 14-к. чамасында калыпташкан феодалдар табы. 1945-ж. Ѕ. тап катары жоюлду.

Ѕќя–Ћј– ƒ”ћј—џ -орус мамлеке-тиндеги кн€зь алдында (1547-жыл-дан падыша алдында) болгон жог. совет (10-к. - 18-к-дын башы). јл феод. аристократи€нын өкүлдөрүнөн турган. Ѕ. д. закон чыгаруу, тышкы са€сат, мамлекеттин ички түзүлүшү, дин ж. у. с. маселелерди талкуулагам  иев –усунда Ѕ. д. кн€здардын жан-жөкөрлөрү ж-а тектүү шаар аксакалдары өткөрүүчү жыйналыш түрүндө болгон. 11-к-дан баштап жалаң бо€рлардан түзүлгөн. ‘еод. бытырандылык кезинде Ѕ. д. сенъордун (улуу пи€здын) феод. кури€сына, 15-к-дын а€гынан жог. бийликке кеңеш берчү органга айланган. 17-к-дын 2-жарымыида Ѕ. д-нын мааниси төмөндөп, —енаттын түзүлүшүнө байланыштуу 1711-ж. жоюлган.

ЅӨ√ӨЌӨ  (Oestrus Ovis) - чымындын бир түрү.  ырг-ндын бардык жеринде кезигет. №1сык- өл обл-да койдун 92, 4%, Ќарын обл-да 85, 4%, ќш обл-да эчкинин 76, 0% Ѕ-төн жабыркат. Ѕир Ѕ. жылына 600гө жакын личинка таштайт, ал куртка айланат. Ѕ-түн майда курттары мурундун көңдөйүндө, каңылжарда жашап, мителик кылат.  ийинчерээк Ѕ-кө айланып, учуп чыгат. јл май айынын а€гынан баштап кайрадан койдун таноосуна уруктайт. Ѕ. куртунун кесепетинен эстроз ылаңы пайда болот. №1лаңдаган кой-эчки башын жыгачка, ташка, жерге же өз бутуна кашып, бышкырат, тынчы кетет, кээде бир орунда тегеренет. “аноосунан кан аралаш суюктук агат. џлаң күчөгөн-дө мал өлүмгө учурайт. Ёстроздун диагнозу ылаңдын эпи300тологи€лык маалыматтарына ж-а клиникалык белгилерине карата коюлат. Ёстрозго каршы окт., но€б. айларында 2% түү хлорофостун же үч хлорметафостун суудагы эритмесин койдун ар бир таноосуна 15 мл ден куюу керек.

ЅӨ√ӨӨ, к. ѕлотина.

ЅӨ√Ө“ - ќш обл-нын Ћенин р-нун-дагы Ћенин-∆ол сельсоветине караштуу кыштак. "ћосква" к-зунун аймагында. –-ндун борбору Ћенин-∆олдон 5 км бат. тарапта. ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 70 км.  алкы 1107 (1974).

ЅӨƒӨЌӨ (Coturnix coturnix) - кыргоолдор тукумундагы канаттуу. ƒенесинин уз. 20 см, салм. 100-145 г. јрка жагы ак темгилдүү боз чаар, боору агыш сары, корозунун алкымы саргыч, меки€ныныкы саргыч чаар болот. ≈вропа, јзи€, јфрикада көп.  ышкысын јфрикада, »нди€да, ќ. јзи€нын түш. жактарында болот.  ырг-ндын ойдуң ж-а тоо араларын-дагы талааларда көп учурайт, айрымдары  очкор, „үй өрөөнүндө кыштан калат. Ѕ. курт-кумурска, өсүмдүктүн жалбырагын, бүчүрүн ж-а уругун жейт. ”€сын бадал же куурай, чийлердин арасына салат, кара чаары бар күрөң 10-14 майда жумуртка тууйт. 16-18 күндөн кийин балапаны чыгып, 3-4 жумада уча баштайт. Ѕ-нүн эти даамдуу. —айроочу куш катарында үйдө да багылат.

ЅӨ∆Ө… - ќш обл-нын Ѕаткен р-нундагы —уу-Ѕашы сельсоветте караштуу кыштак. "Ѕиринчи ћай" с-зунуп борбору. —ары- амыж тоосунун бат. этегинен орун алган. –-ндун борбору Ѕаткенден 43 км чыг. тарапта, »сфа-ра (“ажик ——–и) т. ж. станци€сынан 75 км.  алкы 486 (1974). —егиз жылдык мектеп бар.

ЅӨ∆Ө  - койон баласы. Ѕ. бүтүк көз ж-а кызыл эт туулат. Ѕешинчи күндө денесине түк чыгып, он күндөн кийин көзү ачылат. Ѕ. тез жетилет.

ЅӨ…–Ө  - омурткалуу жаныбарлар ы-н адамдын бөлүп чыгаруучу жуп органы. Ѕ. аркылуу заара м-н кошо суу, азот алмашуунун акыркы продуктылары, туздар, организмдин өзүндө пайда болгон же сырттан кирген уу заттар бөлүнүп чыгат. јдамдын Ѕ-гү ич көңдөйдө, 12-көкүрөк ж-а 3-бел омуртканын тушунан орун алган. Ѕ. төө буурчак формасында, уз. 10-12 см, туурасы 5-6 см, ка-лыңд. 2, 5 см, салм. 120-200 г. Ѕ-түн ойдуң жак бөлүгүндөгү коңулунда Ѕ. чөйчөкчөсү, нерв, лимфа ж-а кан тамырлар жатат. —ыртынан тутумдаш ткандуу чел м-н капталган. Ѕ. сырткы (каралжын) ж-а ички (ачык түстөгү) катмардан турат. —ырткы катмар ы нда туурасы (эни) 0, 25 мм болгон чөйчөк сымал капсу-лалар бар.  апсулалардын керегелери 2 катмар эпителий клеткаларынан турат. ”шул капсулалардан микроскоп м-н гана көрүнүүчү ичке заара каналчалары башталат. «аара канал-чалары Ѕ-түн 2 катмарында тең бир нече ирет ийрилип отуруп, бири бирине кошулуп жыйноочу түтүкчө-лөрдү түзөт да, заара аккыч башта-луучу Ѕ. чөйчөгүнө келип кирет. Ѕ. суткасына орто эсеп м-н 35 г орг. ж-а 25 г орг. эмес заттары бар 1, 5 л ге жакын сууну бөлүп чыгарат.

јд. : ¬ о в с и ћ. —, Ѕолезни системы мочеотделени€, ћ., 1960; ∆данов ƒ. ј., ќбща€ анатоми€ и физиологи€ лимфатической системы, Ћ., 1952.

ЅӨ…–Ө  Ү—“ҮЌƒӨ√Ү Ѕ≈« (qlan-dulae suprarenales, hypernephra) - адам ж-а омурткалуу жаныбарлардын ички секреци€ бездеринин органы. —үт эмүучү жаныбарлар м-н адамда жуп орган түрүндө болуп, бөйрөктүн жог. полюсунан орун алган. Ѕ. ү. б. кыртыш (сырткы) ж-а мээ сымал (ички) катмардан турат.  ыртыш катмары организмдеги белок, углевод ж-а минералдык заттардын алмашуусуна катышат, о. эле стероиддик гормондордун 3 тобун: минералдык заттардын алмашуусуна катышуучу минералокортикоиддерди (альдостерон); углевод ж-а белок ал-машууга катыш чу генококортикоид-дерди (кортиковтерон, гидрокортизон) ж-а жыныс гормондорун (андроген-дер, прогестерон) иштеп чыгарат. Ѕ. ү. б-дин функци€сы нерв системасы ж-а мээнин кыртышы аркылуу жөнгө салынып турат. Ѕ. ү. б-дин функци€сы начардап кетсе, бөлүнүп чыгуучу гормондордун саны азайып, јддисон оорусуна чалдыгат.

ЅӨ…–Ө “ҮЌ “јЎ ќќ–”—” (nephrolithiasis) - бөйрөктүн ички көңдө-йүндө же тканында зааранын составдын бөлүктөрүнөн келип чыккан ташы бар өнөкөт оору. Ѕ. т. о-нун белгилери √иппократ, √аленге, перси€ ж-а араб врачтарына дайын болгон. “аш орг. эмес ж-а орг. (оксалат, урат, фосфат, карбонат, ксантин ж. б. ) туздардай турат. Ѕул оору балдардан картайган адамдарга чейин жолугат. ќорунун негизги себептери: зааранын тоскоолдукка учурап кармалышы, анын хим. составынын өзгөрүлүшү, бөйрөктүн сезгениши, канда кальций, фосфор туздарынын көбөйүшү, ички секреци€ бездеринин аткарган кызматынын бузулушу ж. б. Ѕ. т. о-нда бел ж-а бөйрөктүн тушу катуу ооруйт, заара өзгөрөт, дене ысыйт, оору киши кусуп, бат-бат заара кылат. ƒарылоо таштын чоң-дугуна, анын орун алышына ж-а ка-былдоосуна карата дары м-н же операци€ жолу аркылуу жүргүзүлөт.

ЅӨ…Ү - муунак буттуулар тибине кирген жөргөмүштөрдүн тобу. ƒенесинин уз. 3-4 см. Ѕ. тереңд. 60 см тик уюктарда жашайт. ”ргаачысы жумурткасын желеге тууп, аларды ар кандай душмандарынан коргойт. Ѕ. курт-кумурскалар ж-а чымын-чир-кейлерди торуна кармап жейт. ———–де уюк же мизгирь Ѕ-сү (Lycosa Singoriensis) кездешет. Ѕ-нун бардыгы уулуу, бирок киши үчүн коркунучтуу эмес.

ЅӨ ≈… ’јЌƒџ√џ, Ѕөкөй ордосу, »чки ордо - ”рал м-н ¬олга д-нын аралыгына  ичи жуздөн көчүп барган 5 миң түтүн казактан 1801-ж. түзүлгөн казак хандыгы. 1812-ж. падыша өкмөтү хан кылып дайындаган султан Ѕөкөй Ќуралиев-дин ысмынан аталган. Ѕ. х-нын калкы көбөйүп отуруп, 1845-ж. 20 миң түтүнгө жеткен. Ѕөкей өлгөндөн кийин (1815) анын бир тууганы Ўыгай (1823), кийин Ѕекендин уулу ∆ангер бийлик кылган. ‘еод. ж-а колон. эзүүгө чыдабай казак дыйкандары көтөрүлүш (1836-37) чыгарган, аны падыша аскерлери ырайымсыз баскан. 1845-ж. ∆ангер өлгөндөн кийин хандык бийлик жоюлуп, башкаруу орус чиновниктери башында турган "»чки ордону башкаруу б-ча убактылуу советке" берилген. 1876-ж. Ѕ. х. јстрахань губерни€сына кошулган.

ЅӨ Ө… - ќш обл-нын —узак р-нун-дагы Ѕек-јбад сельсоветине караштуу кыштак. "Ёркин" к-зунун аймагында. –-ндун борбору —узактан 70 км түш. -чыг. тарапта, ∆алал-јбад т. ж. станци€сынан 36 км.  алкы 550 (1973). —егиз жылдык мектеп, медпункт бар.

ЅӨ ӨЌ (Saiqa tatarica) - көңдөй мү-йүздүүлөр тукумундагы ача ту€ктуу жаныбар. —алм. 50 кг га чейин жетет. Ѕ-дүн денеси чымыр, буттары, ичке, тумшугу дөмпөгөй. ”ргаачысы кичирээк келип, токол болот, эркегинин мүйүзүндө шакек сы€ктуу кур-бучалары бар. Ѕ-дүн жүнү жайында саргыч, кышында агыш тартып кетет. ———–де ќ. јзи€да,  аз-нда ж-а  авказ тоолорупун этектеринде кездешет. јлар топтошуп жүрөт. Ѕ. чөп, түрдүү өсүмдүк, бадалдардын жалбырактарын жейт. январда жүгүрөт. 5 айдан кийин 1-2 улак тууйт. Ѕ-дүн эти ширелүү, териси бышык, мүйүздөрүнөн дары-дармек жасалат.

ЅӨ ӨЌЅј≈¬ ∆оомарт [16. 5. 1910, ќш обл.,  етмен-“өбө (азыркы “октогул) р-ну, ћазар-—ай кыш., - 1. 7. 1944, џсык- өл обл., „оң —ары-ќй кыш. ] - кыргыз совет акыны ж-а драматургу. јтасынан эрте ажырап, башынан кыйын турмушту өткөргөн. 1924-26-ж. " өк-јрт" балдар үйүндө тарби€ланган. ‘рунзедеги педтехникумду (1931), ћосквадагы  омму35-ксэ, т. 1 ниеттик ун-ттин журналистика бөлүмүн (1935) бүтүргөн. 1935-41-ж. " ызыл  ыргызстан" газетасынын бөлүм башчысы, "Ћенинчил жаш" газетасынын, "—оветтик адаби€т жапа искусство" ("јла-“оо") журналынын редактору. "∆ер алган кедейлерге" деген туңгуч ыры 1927-ж. жары€ланган. 1933-ж. "Ёмгек төлү" аттуу 1-ырлар жыйнагы чыгат. Ѕ-дин ошол учурдагы поэзи€сы мезгилдин күндөлүк са€сий чараларыпа жооп берип, са€сий-агит. милдет аткарып турган. Ѕ. 80-жылдары чыккан "јлтын кыз" (1935), "ƒобулбас" (1935), "∆оомарттын ырлары" (1936), " омуз" (1938), "Ѕалдар үчүн ырлар" (1939), "џрлар" (1939), "Өчпөс өмүр" (1939), "Өмүр" (1940) деген ыр жый-нактарында  оммунисттик парти€, Ћенин, эркин эмгек, а€лдар азаттыгы, колхоз курулушу, ө. жайдын өнүгүшү, маданий рев-€, достук, сүйүү темаларын шыктанып ырдаган. ”луу јта ћек. согуш мезгилинде чакырык мүнөздөгү патриоттук ырлар м-н поэмаларды (" ош, јла-“оо, уулуң кетти майданга", "ћосква-крепость", "јта ∆урт үчүн майданга", "Ѕелорусси€ багында", "∆үрөгүм менин  ызыл “уу", "јжал менен јр-намыс" ж. б. ) жазган. Ѕ. драматурги€ жанрында да белсенип иштеп, бир катар пьесаларды жаратты ("јлтын кыз", 1937, " аргаша", 1939, - "“октогул", 1939). "јйчүрөк" (1937). онерасыпын либретто-суна аг. торлош (∆. “урусбеков,  . ћаликов м-ц бирге). "јлтын кыз", "јйчүрөк" 1939-ж. кыргыз иск-восу-нун ћосквада өткөн 1-декадасында корсөтүлгөн. јнын поэзи€сы эл ырчыларынын поэтикалык салттарына айкалыш чыгып, музыкайуулугу, куюлушкан уйкашы, жеңил ыргагы м-н айырмаланып турат. o Ѕ. бир катар очерк, публ. ж-а сын макалалар жазган. ј. —. ѕушкиндин, ћ. 10.. Ћермонтовдун, ј. Ќ. Ќекра-совдун, ¬. ¬. ћа€ковскипдин айрым чыг-ларып которгон. џрлары ж-а ноэмалары орус тилине которулган. "јрдак Ѕелгиси" ордени м-н сыйланган. јнын өмүр жолу бир катар ырларда ж-а —. ∆усуевдин "јкын жүрөгү" (1965) ноэмасында ба€ндалат. Ѕ-дин ысымы респ-кабыздын айрым, кыштактарына, мектептерге ж-а Ўаар көчөлөр үнө коюлган. јкынга эстеликтер тургузулган. „ыг. : Ёмгек төлү, ‘р., 1933; „ыгармаларынын эки томдугу. ‘р., 1973; »збранное, ‘р., 1958. Ћ 9. :   е р и м ж а н о в а Ѕ.. јкындын чыгармачылык жолу, ‘р., 1960; √үлдесте. џрлар, макалалар жана эскерүүлөр жыйнагы, ‘р., i960; ∆игитов —, џрлар жана жылдар, ‘р., 1972; ћаликов  .,  ыргыз элинин таланттуу акыны, "—оветтик  ыргызстан", 1954, Ki 7; »стори€ киргизской советской литературы, ћ., 1970; ƒ а у-тов  .,   новым рубежам, в кн. : ∆ивое единство, ћ., 1974.

ЅӨ ӨЌЅј≈¬ (∆оомарт Ѕөкөнбаевдин атынан) - џсык- өл обл-дагы “оң р-нунун борбору, кыштак. џсык- өлдүн түштүгүндө, –ыбачье-ѕрже-вальск шоссе жолунун боюнда. –ыбачье т. ж. станци€сынан 88 км түш. -чыг. тарапта.  алкы 7954 (1974). Ёлди турмуш-тиричилик жактан тейлөө комбинаты, эки орто мектеп, балдардын спорттук ж-а муз. мектепте-ри, айылдык профтех, окуу жайы, эки мадани€т үйү, оорукана, поликлиника, пионерлер үйү ж-а китепканалар бар.

ЅӨ ӨӨЋ (мопг. бокоул - эт бөлүүчү), ч ы г д а н ч ы - бышкан этти көпчүлүккө устукандап берүүчү адис. Ѕөкөөлчүлүк - атадан _ балага калып келген эски кесип. »лгерки хандардын, бектердин, даткалардын, жоокерчилик заманында аскер башчылар-дын, кийинчерээк уруулар м-н ири айылдардын да өз бөкөөлү болгон. јлар аш-тойлордо, мааракелерде (салтанаттуу жыйындарда) келген коноктордун жашына, кадыр-баркыпа, даражасына жараша бышкан этти устукандап бөлүштүргөн. јл үчүн ар бир Ѕ. озүпө чейинки Ѕ-дөрдүн тажрыйбасы м-н мыкты куралданып, ар бир жиликтин езүнө тиешелүү даражасын гана жакшы билбестен, өз заманынын ал-абалын, замандаш-тарынып мартабасын, уруулардын санжырасып да жакшы билишкен. „оң мааракелерде Ѕ-дордүн карамагында дасторкончулар, чыгданчылар, ашпоздор, туурамчылар ж-а табак-чылар болгон. Ёл ичинде "Ѕөдөнөнү сойсо да касап сойсун", "Ѕөдөнөнү бөлсө да бокөөл бөлсүн", "“уурамчыдан тууганың болгуча, бөкоөлдөн бө-лоң болсун" дегендей макалдар бар.

ЅӨ —Ө “ќќЋќ–-кургактыктын океан деңг. 500 м ден бийик көтөрүңкү, көбүнчө келки бөлүктөрү. јлардын үстүңкү бети басымдуу түрдө түзөң келет.  ээде терең өрөөндөр мындай жерди бир нече массивдерге бөлүп турат. Ѕ. т-дун чет жактары кокту-колоттуу. ∆ер шарындагы эң ири Ѕ. т-лор: ќ. —ибирь, ƒекан, Ѕат. јвстрали€, „ыг. јфрика бөксө тоолору.  ырг-ндагы »чки “€нь-Ўандын айрым жерлери Ѕ. т. тибине кирет.

ЅӨ —Ө-∆ќЋ -  алинин р-нундагы “алды-Ѕулак сельсоветине караштуу кыштак.  алинин атн. мал бордоп семиртүү с-зунун аймагында. –-ндун борбору  елининдей 16 км түш. тарапта,  ара-Ѕалта т. ж. станци€сынан 16 км.  алкы 617 (1974). ќрто мектеп, китепкана, медпункт бар.

ЅӨ —Ө-∆ќЋ - ќш обл-нып Өзгөн р-пундагы ƒоң-Ѕулак сельсоветине караштуу кыштак. "Өзгөн" с-зунун аймагында. –-ндун борбору Өзгөндөн 8 км,  ара-—уу т. ж. станци€сынан 51 км.  алкы 508 (1970). Ѕашталгыч мектеп, медпункт бар.

ЅӨ “Ө–√Ө Circus cyaneus - күндүзгү жырткыч канаттуулар түркүмүнө кирген кулаалылар уруусундагы куш. “үсү б-ча эркек-ургаачысы бири биринен өтө айырмаланып турат. ≈врази€ м-н јмерикада кеңири таралган. јл  ырг-ндып бардык р-н-дорунда кездешет. ∆ай күндөрү Ѕ-нү тоо этектерннен, өрөөндөрдон көрүүгө болот. ∆айында деңиз деңг. 2800- 2900 м бийиктиктеги —уусамыр өрөө-нүнө чейин барат.  үзүндө жылуу жакка учуп кетет. Ѕирин-сериндеп „үй, “алас өреөндерүндө кыштайт. ∆азында учуп келип, у€сын жерге салат. »юлдун башында 3-5 жумуртканы 30 к\'н басып, балапан чыгарат. Ѕ. майда омурткалуу жаныбарларды жейт.

ЅӨЋӨ - айе жагынан туугапдыкты туюнтуучу түшүнүк. Ёже-сиңдинин балдары бири бирине Ѕ. болот. —алт мийзамы б-ча Ѕ-лөр арасында никелешүүгө жол берилген эмес, бирок айрым учурда турмуштагы ар кандай себептер м-н ал салтты бузгандар болгон.

ЅӨЋӨЅјЋј≈¬ ќсмонкул (1888-1967) - төкмө ырчы, ырчылар поэзи€сынын көрүнүктүү өкүлү. к. ќсмонкул Ѕөлөбалаев.

ЅӨЋҮ  ∆јЌј ЅҮ“ҮЌ - предметтердин жыйындысын ж-а алардын оз. ара байланышын билдирүүчү филос. категори€лар. ѕредметтердин жыйындысын бүтүн категори€сы туюнтат. Ѕүтүндүн составдуу элементи бөлүк деп аталат. ∆алпысынан бөлүк деген - бир бүтүн предметтин өзгөчөлүгүн көрсөтө турган элементтер. ћис, биол. түр объективдүү өзгөчөлүк катарында өзү камтыган бардык индивиддердин маанилүү байла-ныштарынан турат. “ур индивиддерге карата бүтүн болсо, индивиддер ага карата бөлүк болот. “урмушта бир нече бүтүн биригип, өзүнөн татаалыраак бүтүндү пайда кылышы ыктымал. ћындай учурда бир бүтүн дагы бир бүтүндүн составдуу бөлүгү болуп калат.  . ћаркска чейинки материализм Ѕ. ж-а б. диалектикасын аныктап бере алган эмес. Ѕул маселе б-ча бир бирине карама-каршы меха-нисттнк €с-а виталйсттпк багыттар болгон. ћехаписттер бүтүндү бөлүктөрдүн жөнөкөй жыйындысы, ошон үчүн бүтүндө жаңы сапаттар м-н касиеттер болушу мүмкүн эмес деп эсептейт. ¬италисттер бүтүндүн касиеттери апын бөлүктөрүнүн касиеттеринин жыйындысы ж-а бүтүндө* жаңы касиеттер м-н сапаттар пайда болот ж-а туташ бир бүтүп организмден анын болүкторүн алып таштасак, оргапизмде материалдык эмес бирдеме калат, нерселер м-п кубулуштарды бир бүтүн кылып бириктирип ж-а жонго салып тура турган материалдык эмес күч болот дешет. јзыркы кезде неомеханизм ж-а неовитализм сы€ктуу концепци€лар бурж. философи€да кеңири тараган. Ѕ. м-н б-дүн ортосунда биримдик, тууpa келүү ж-а каршылык катыштары болот. Ѕүтүн дайыма өзгөрүштө, кыймылда, өнүгүүдө болуп, бир бү-түндүн негизинде экинчиси, экинчиден үчүнчүсү ж. б. бүтүн пайда болот. ∆аңы бүтүн эски бүтүндүн негизинде дароо да€р түрүндө пайда болбойт. јдегенде жаңы бүтүндүн кээ бир керектүү бөлүктөрү эски бүтүндүн ичинде пайда болуп, өнүгүүнүн натыйжасында жаңы бүтүндү пайда кылат. ћис, капитализм мезгилинде социализмдин элементтери пайда болгон.  оомдук өнүгүүнүн натыйжасында зарыл шарттар пайда болгондо гана капитализмден социализм-ге өтүү ишке ашырылып, бир бүтүн соң. формаци€ түзүлдү. Ѕүтүндүн ар түрдүү типтери (мех., физ., био л., хим., социалдык) болот.

ЅӨЋҮ „Ө -өз алдынча лексикалык мааниси жок, ар кандай медалдын чектөө, аныктоо, көрсөтүү, божомолдоо, ажыратуу ж. б. маанилерди билдирүүчү кызматчы сөздөр (го, гана, да, дагы ж. б. ).

ЅӨЋҮ „ӨЋӨ–ƒҮЌ ƒ»‘–ј ÷»я-—џ - электрон, нейтрон, атом ж. б. микро бөлүкчөлөрдүн өз энерги€сын өзгортпостөн кристаллдын бетинен же суюктуктун ж-а газдын молеку-лаларынан чачырашы. „ачыроо учурунда баштапкы бөлүкчөлөрдөн белгилүү бурчка кыйшайган кошумча бөлүкчөлөр тобу пайда болот. Ѕөлүкчөлөрдүн толкун касиетине ээ болуу гипотезасын 1-жолу 1924-ж. француз Ћ. де Ѕройль айткан. 1927-ж. амер. физиктер  . ƒевиссон м-н Ћ. ƒжер-мер электрондордун дифракци€сын ачышып, Ћ. де Ѕройлдун гипотезасы-нын туура экендигин аныкташкан.  ийинчерээк молекулалардын, атом-дордун, протон м-н нейтрондордун дифракци€лары да ачылган. „ачыраган микро бөлүкчөлөр тобунун багыты м-н интенсивдүүлүгү чачыратуу-чу нерсенин түзүлүшүнө көз каранды. Ѕөлүкчөлөр жалаң гана корпускула касиетине ээ болбостон, толкун касиетине да ээ болушун Ѕ. д. айкын көрсөтөт. Ѕөлүкчөнүн массасын т, ылдамдыгын v десек, анын бөлүкчө м-н байланышкан толкун узундугу төмөнкү формула м-н туюнтулат: X=h/mv; h - ѕланк турактуулугу. Ѕ. д. квант теори€сынын негизинде гана толук түшүндүрүлөт. јл ил. из. иштеринде нерселердин атомдук түзүлүшүн аныктоодо кеңири колдонулат, к. Ёлектронографи€, Ќейтронографи€.

ЅӨЋҮ „ӨЋӨ–ƒҮЌ Ө«ƒҮ  ЁЌ≈–√»я—џ, к. Ёлементардык бөлукчө-лөр.

ЅӨЋҮЌЅӨ— ‘ќЌƒ” -колхоздун негизги ж-а айланма каражаттары. јл анын өз салымынын эсебинен түзүлөт. Ѕул каражаттар колхоз мүчөлөрүнө белүштүрүлбөйт да, атайын ке-ректөөгө гана жумшалат. Ѕ. ф. адегенде колхозго кирген дыйкандардын мүчөлүк анысынан ж-а коомдошту-рулган мүлкүнүн наркынан куралган.  ийинчерээк колхоз кирешесинин жыл сайын чегерилүүчү бөлүгү Ѕ. ф-ну толуктоо ж-а көбөйтүү булагы болуп калды. јнын өлчөмү колхоздун ”ставында белгиленет. Ѕ. ф-га: өз салымынын, маданий-тех. чара-ларга жумшалуучу мамл. бюджеттин эсебинен сатылып алынган негизги каражаттардын наркы ж. б. кирет.  ирешеден чегерүү, капиталдык салымдын ж-а капиталдык ремонттун фондусунун эсебинен сатылып алынган машина, аспап, тетиктердин наркы ж. б. Ѕ. ф-нун айланма каражаттарын түзөт. Ѕ. ф-нун өлчөмү ж-а көбөйүшү - колхоздун коомдук чарбасынын өсүшүнүн негизги көрсөт-күчтөрүнүн бири.

ЅӨЋҮЌҮҮ„ҮЋҮ  - бир сандын же көп мүчөнүн экинчи санга же көп мүчөгө калдыксыз бөлүнүүсү. Ёгер бүтүн 2 оң сандын бири (бөлүнүүчү) экинчисине (бөлүүчүгө) калдыксыз бөлүнсө, анда алардын бири экинчисине карата эселүу болот. Өзүнө ж-а бирге гана бөлүнгөн сан - жөнөкөй сан, андан башка да бөлүүчүлөрү болгон сан курама сан деп аталат.  урама сан жөнөкөй көбөйтүүчүлөргө ажырайт. Ёгер курама сандын жөнөкөй көбөйтүүчүлөрүнун ичинен жөнөкөй р саны кездешсе, анда и саны р га калдыксыз бөлүнөт. Ѕ-түн бир канча белгилери бар. јлардын ичинен практикада көп колдонулган-дары төмөнкүлөр: акыркы цифрасы 2ге бөлүнгөн сандар 2ге бөлүнөт; цифраларынын суммасы «кө, 9га бөлүнгөн сандар «кө, 9га бөлүнөт; 5кө бөлүнүш үчүн сандын акыркы цифрасы 0 же 5 болушу керек; сандын акыркы эки цифрасынан түзүлгөн сан 4кө бөлүнсө, ал сан 4кө бөлүнөт ж. б. Ёгер эки сандын эң чоң бөлүү-чүсү бир болсо, андай сандар оз ара жөнөкөй деп аталат. Өз ара жөнөкөй болгон эки санга бөлүнгөн сан алардын көбөйтүндүсүнө да бөлүнөт. Ѕ-түн белгилери ушуга негизделген.

јд. : ¬оробьев Ќ. Ќ., ѕризнаки делимости, ћ., 1963.

ЅӨЋҮѕ ќ ”“”” -эркек балдар м-н кыздарды бөлүп окутуу. ”луу ќкт. рев-€сына чейин –осси€дагы, о. өлө  ырг-ндагы мектептерде, гимнази€-ларда кыздар, эркек балдар бөлүнүп, окутулуп келген. ќкт. рев^€сынан кийин сов. мектептерде (1918-ж. май айынан тартып) бирге окутуу киргизилген. ”луу јта ћек. согушка байланыштуу 1943-∆. союздук респ-калардын борборлорунцагы ж. б. чоң шаарлардагы жети жылдык ж-а орто мектептерде эркек ж-а кыз балдарды бөлүп окутуу киргизилген. Ѕ. о. окуу тарби€ ишине тескери таасир тийгиз-гендиктен, ата-энелер, мугалимдердин талаптары б-ча ———– ћин. —оветинин 1954-ж. 1-шолдагы токтомуна ылайык жоюлган.

ЅӨЋҮѕ „џ√ј–”” —»—“≈ћј—џ - адамдын ж-а айбанаттардын организминдеги ашык сууну, тузду, алмашуу процессиндеги акыркы заттарды ж-а уу заттарды бөлүп чыгаруучу органдардын жыйындысы. Ёволюци€ процессинде Ѕ. ч. с-нын ар башка түрү келип чыккан. ћис, курттардын Ѕ. ч. с. денесинин ичинде кирпикче-лүү клеткалардан башталган сыртка ачылуучу тешикчелери бар түтүкчө түрүндө болот; омурткасыздардын көпчүлүгүндө бул кызматты ичегпле-ри, омурткалууларда бөйрөк аткарат ж. б.

ЅӨЋҮҮ - көбөйтүүнүн тескери амалды, б. а. берилген көбөйтүндү ж-а" көбөйтүүчүлөрдүн бири б-ча 2-көбөн-түүчүнү табууга мүмкүндүк берүүчү-амал. а ны е га бөлүү вх=а болгондугу х санын табуу, а[в=х же а:в=х. ћында а - бөлүнүүчү, в - бөлүүчү,. х тийинди деп аталат. Ѕүтүн сандарды Ѕ. ар дайым эле орундала бербейт.. а бүтүн санын е бүтүн санына бөлгөндө, тийиндидө бүтүн сан пайда' болсо, анда 1-сан 2-санга калдыксыз" бөлүнөт же эселүү делет. —анды нөлгө бөлүүгө болбойт. Ёгерде а саны е санына калдыктуу бөлүнсө, анда ал а=вх+у түрүндө жазылат. ћында у калдык, в > у.

јв. : ј р н о л ь д ». ¬., “еори€ чисел, ћ., 1939;  урош ј. √.,  урс высшей алгебры, ћ., 1962.

ЅӨЋҮҮ„Ү ЅӨ–  - станокто иштетилүүчү тетикти мезгил-мезгили м-н айлана б-ча буруп турууга арналган жасалга.  өбүнчө фрезалык станок-тордо пайдаланылат. Ѕ. б-түн мех. (жөнөкөй, универсал) ж-а оптикалык түрлөрү бар. ”ниверсал Ѕ. б. көбүрөөк таралган. ќптикалык Ѕ. б. өтө так иштетүү үчүн, ал эми унпверсал Ѕ. б. мех. иштетүү өндүрүшүндө бөлүү же бурама кобул жасоо үчүн колдонулат. Ѕөлүүнүн жөнөкөй ж-а диф-ференциалдык ыкмалары бар. ¬. б-түн жардамы м-н өндүрүштө ар кандай тетиктердин (тиштүү дөңгөлөктөрдүн, шлицтүү валдын, бургунун, фрезанын ж. б. ) түз, бурама огоктары жасалат. “етикти айландыруу -, үчүн Ѕ. б-түн шпиндели туткасынан кол м-н буралат.

ЅӨЋҮЎ“Ү–√Ү„ (электрдик) - электр тизмектерин биринин артынан бирин; убакытка карата бириктирип же ажыратып туруучу коммутаци€-лык түзүлүш. Ѕ. синхрондуу (тнзмек-терди белгилүү мезгил м-н үзгүлтүксүз ажыратып-кошуп туруучу), старт-стоптук (старт сигналы м-н ишке кирип, стоп сигналы келгенде ажыратуучу) ж-а кадамдык (башкаруучу импульс келгенде гана бир абалдан экинчи абалга өтүүчү) болуп бөлүнөт. »ш аткаруучу органдары б-ча Ѕ-түн щ≈ткалуу, муштумча ме-ханизмдүү ж-а релелүү түрлөрү болот. Ѕ-түн конструкңи€сы электр мех. же электр вакуумдуу прибордон же бир системага бириктирилген электр мех., электрондук элементтерден турган түзүлүштөрдөн куралат. Ѕ. ав-томатиканын, телемеханиканын ж-а байланыштын текшерилүүчү объек-тилерин тандоочу, убакыт б-ча бөлүштүрүлгөн сигналдарды мейкиндикте бөлүштүрүлгөн сигналдарга өзгөртүүчү, импульстардын санын эсептөөчү түзүлүштөрдө кеңири колдонулат.

ЅӨЋҮЎ“Ү–√Ү„ ¬јЋ, бөлүштүр-г ү ч механизм - машинанын ар кандай операци€ны катары м-н аткаруу тартибин ж-а процесстин кайталанып турушун камсыз кылган башкаруучу түзүлүш. јл кээде муш-тумчалуу вал деп да аталат. Ѕ. в. ичинен куймө кыймылдаткычтарда, станоктордо ж-а машиналарда колдонулат. Ѕ. в-дын башкаруучу органы - муштумчалар. ћашинанын түзүлүшүнө жараша муштумчалар вал м-н туташ жасалат, кээде ал муштум-чалары бөлөк жасалып, валга отургу-зулушу мүмкүн. Ѕ. в. ичинен күймө кыймылдаткычтарда - газ бөлүштү-рүүчү органдарды, станоктордо тех-нол. процессти иштетүү тартибинен баштап ар кандай аспаптарды ал-маштыруучу механизмди башкарууга арналат.

ЅӨЋҮЎ“Ү–ҮҮ - өндүрүш м-н керек-төөнү байланыштыруучу звено. јл өндүрүш каражаттарынын, керектөөнүн зарыл ж-а кошумча продуктула-рынын бөлүштүрүлүшүн камтыйт. Ѕ. принциптери ж-а формалары өндүрүш жолуна жараша болуп, өндүрүштүн өнүгүшүнө таасирин тийгизет.  апитализмде Ѕ. үстөмдүк кылуучу таптын пайдасына чечилет, жумушчуларды эксплуатаци€лоодон түшкөн пайданы капиталисттер алат. —оң. коомдо өндүрүш м-н бөлүштүрүү бири бирине шайкеш келип, коомдук байлык пландын негизинде бөлүштүрүлөт. јдегенде өндүрүш каражаттарынын наркы калыбына келтирилет; калган экинчи бөлүгү улуттук кирешени түзүп, өндүрүштү өркүндөтүүгө сарпталат; улуттук кирешенин % бөлүгү неректөө фондусун түзүп, эмгекчилердин мүдөөсүн канааттанды-рууга жумшалат.  алган үлүшү мамлекетти башкаруу м-н өлкөнү коргоого, элге билим берүүгө, саламаттык сактоого, илим иск-вого ж. б. керөктөлөт.

ЅӨЋҮЎ“Ү–ҮҮ-ыктымалдыктар төо-ри€сынын ж-а матем. статистиканын негизги түшүнүктөрүнүн бири.  андайдыр бир кокусунан алынган п чоңдуктун ыктымалдыктарынын Ѕ-сү мүмкүн болгон хи х2, . . . , *п, . . . чоңдуктун ж-а аларга туура келген –ъ –2, -, –п, . . . ыктымалдыктардын маанилерин көрсөтүү м-н берилет. Pi ыктымалдыктары оң болуп, суммасы бирге барабар болуу керек. ћындай типтеги Ѕ. дискреттүү (ѕуассон бөлүштүрүүсү) деп аталат. Ёгер кокус п чоңдуктун каалаган {а, в) интервалга түшүшүнүн ыктымалдыгы JPTJ (x)dx интегралынын а барабар р-ц(х) функци€сы болсо, анда т) нын Ѕ-сү үзгүлтүксүз р т, (х) ыктымалдыктын тыгыздыгы деп аталат. Ќормалдуу бөлүштүрүү үзгүлтүксүз Ѕ-нүн мисалы болот.  окустук чоңдуктардын Ѕ-сү дискреттүү ж-а үзгүлтүксүз типтер м-н чектелбейт, алар бир кыйла татаал болушу мүмкүн. ќшондуктан бардык учурлар үчүн колдонууга мүмкүн боло турган Ѕ-нүн жазылышы талапка ылайык. Ѕ-нү ба€ндоонун универсал жолу болуп, F-qfx) бөлүштүрүү функци€сы саналат. јнын ар бир белгиленген х кезиндеги мааниси т| нын мааниси х тен кичине болушунун ыктымалдыгына барабар; а ^ ц < в, б. а. FTJ (в) - Ft) (a).

јв. : √ н е д е н к о Ѕ. ¬.,  урс теории веро€тностей, 2 изд., ћ., 1954.

ЅӨЋ„Ө  (арифметикада) -бирдиктин бүтүн сандагы барабар үлүштөрүнөн турган сан. Ѕ. - символу м-н жазылат, мында р - алымы, q - бөлүмү. Ѕөлүмү бирдик канча барабар үлүшкө бөлүнгөнүн, алымы ошол үлүштөрдөн канчасы алынганын көрсөтөт. Ѕ. бир бүтүн санды (р) экинчисине (q) бөлгөндөгү тийинди катарында каралат, р саны q га калдыксыз бөлүнсө, анда - тийиндиси - бүтүн сан (мис, - =2), ал эми ќ алымы бөлүмүнө бөлүнбөсө, - тийиндиси бөлчөктүү сан болот (мис, о ∆- ). Ѕир эле убакытта Ѕ-түн алымын, бөлүмүн бир эле санга көбөйтсөк же бөлсөк, Ѕ-түн чоңдугу өзгөрбөйт.  аалаган эки Ѕ-түн бөлүмдөрүн бирдей бөлүмгө келтирүүгө болот (Ѕ-тү жалпы бөлүмгө келтирүү). Ѕөлүмдөрү бирдей Ѕ-төрдү кошуу үчүн, алардын алымдарын кошуп, ошол эле бөлүмүн калтыруу керек: - + ?_ + в в - f- - = (а+ с + d)le. Ѕөлүмдөрү түрдүү болгон Ѕ-төрдү кошуу үчүн, алар жалпы бөлүмгө келтирилет. Ѕир канча Ѕ-тү көбөйтүү үчүн алымдарынын көбөйтүндүсүн бөлүмдөрүнүн көбөй- е а с ас түндүсүнө бөлүү керек: -. -у = -- е а ва o Ѕөлүүнү көбөйтүүнүн тескери амалы катары карап, Ѕ-төрдү бөлүүнүн мындай эрежесин алабыз: ~:~- = в а = -.. Ёгерде p>q болсо -буруш ее Ѕ., p
ЅӨ–Ү √ҮЋ (Vinca) - кутр тукумундагы көп жылдык чөп. јнын ≈вропа м-н Ѕорб. јзи€да 7, ———–де 5 түрү бар. Ѕ. г-дүн жапайы түрү ———–дин европ. бөлүгүндө,  рым м-н Ѕат. «а-кавказьеде учурайт. ∆ерге төшөлүп ө—ө“, сабагынын уз. 60-90 см, коңур күзгө чейин көгөрүп турат, кышкысын жалбырагы көп түшпөйт. √үл сабагы жалгыздан гүл байлайт, гүлү көгүш, көк, кызгылт же ак болот. Ѕ. г. бак-дарак, парктарда өстүрүлөт.  ырг-нда шаарлардын гүлзарларыпда кездешет.

ЅӨ–Ү ∆ј“џЎ - теринин ар кайсы жерине чалкан чаккандагыдай кычы-шуучу кызыл бүдүрлордүн капысынан пайда болушу м-н белгиленген оору.  өбүнчө кызыл бүдүрлөр так калтырбай тез (бир нече саатта же күндө) жоголуп кетет.  ээде оору созулуп, оорулуу адамдын темп-расы көтөрүлүп, забыркайт. Ѕ. ж. нерв системасынын ишинин бузулушунан ж-а түрдүү дүүлүктүргүчтөргө (жумуртка, козу карын, шоколад ж. б. ) организмдин реактивдүүлүгүнүн өзгөрүшүнөн пайда болот. Ѕ. ж. кан тамырларды кеңейтип, алардын кап-талдарынан кандын өтүп кетишине шарт түзөт. ƒүүлүктүргүчтөр ар түрдүү болот. ƒарылоо үчүн дүүлүктүр-гүчтөрдү жоготуп, нерв системасын жөнгө салуучу дарылар колдонулат.

ЅӨ–Ү  ј–ј√ј““ј– (Berberidaceae) - өсүмдүктөрдүн эки үлүштүүлөр классынын айрым желекчелүүлор класс-часындагы тукуму.  өп жылдык чөп же бадал. ∆албырактары жөнөкөй же татаал, кезектешип орун алган же тамырлаш.  өпчүлүк учурда жан жалбыракчалары өөрчүп жетилбеген же тикенге айланып кеткен. “оп гүлү - чачы, кээде бирден болот. ћөмөсү - жемиш же кутуча. јйрым өкүлдөрүндө берберин алкалоиди бар. ∆ер бетинин мелүүн алкагынан 650 түрү кездешет. јлар дары, жемиш берчү ж-а кооз өсүмдүк болуп саналат. ———–де бул тукумдун џ. „ыгышта,  авказда, ќ. јзи€да 7 уруусунун 29 түрү,  ырг-нда анын « ”руусунун 10 түрү өсөт.

ЅӨ–Ү-ЅјЎ - џсык- өл обл-нын ∆ети-Өгүз р-нундагы „елпек сельсо-ветине караштуу кыштак. "Ѕөрү-Ѕаш" с-зунун аймагында. –-ндун борбору ѕокровкадан 45 км чыг. тарапта.  аракол суусунун жээгинде, ѕржевальск ш-нын түн. -батышында жайгашкан.  алкы 895 (1974). —егиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

ЅӨ–Ү-ƒӨЅӨ -ќш обл-нын  ара-—уу р-нундагы ∆оош сельсоветине караштуу кыштак.  ырг-н пахтачылык тажрыйба станци€сынын аймагында. –-ндун борбору  ара-—уудан 15 км түш. -чыг. тарапта.  алкы 725(1973). —егиз жылдык мектеп, медпункт бар.

ЅӨ“ӨЌ —Ө« - жазууда же оозеки сүйлөөдө келтирилген бирөөнүн сөзү. Ѕ. с. түзүлүшүнө карай тике, кыйыр болуп бөлүнөт. Ѕашка бирөөнүн сөзү өзгөрүүсүз келтирилсе, ал тике сөз түрүндө берилет. (" еректуу таштын оордугу жок", - деди јйдар).  ыйыр сөздө башка бирөөнүн сөзү өзгөрүлүп, анын жалпы мазмуну гана сакталса (керектуу таштын оордугу жок экендиги ж-дө јйдар айтты) - кыйыр сөз.

ЅӨ“ӨЌ ЁЋƒ≈– ЅјЎ ј–ћјЋј–џ - „ыг. —ибирдин көчмөн элдерин (бур€т, хакас, €кут ж. б. ) башкаруу үчүн падыша өкмөтү 1822-ж. 22-июл-да түзгөн админ. ж-а финансы-чарб. мекемелер. јр бир башкармага бир нече улус ж-а айыл кирген. јлар округ башчысынын буйругу м-н сот ишин жүргүзгөн, €сак ж. б. салык-тарды жыйнаган. Ѕ. э. б-на улус башчылары м-н жерг. байлардын өкүлдөрү 3 жылдык мөөнөткө шайланган. Ѕул башкармалар 1901-ж. болуштук башкармалар м-н алмаштырылган.

"ЅӨ“ӨЌ ЁЋƒ≈–ƒ» ЅјЎ ј–”” ∆ӨЌҮЌƒӨ√Ү ”—“ј¬"-—ибирдин орустан башка элдерин башкаруу принциптери ж-дө падыша өкмөтү 1822-ж. 22-июлда кабыл алган закон. ”став —ибирдеги орустан башка элдерди "бөтөн" деп атап, аларды жолбун-дар, көчмөндөр ж-а отурукташкандар деп үч топко бөлгөн. ”став б-ча жолбун элдердин (орочтор, алеуттар ж. б. ) мурдатан келаткан уруулук, уруктук уюмдары сакталган; отурукташкан элдерди (татарлар ж. б. ) орус мамлекетипдегидей мекемелер башкарган, ал эми көчмөн элдерди (бур€ттар, €куттар, вогулдар ж. б. ) башкару үчүн уруу башкармалары (15 түтүндөп кем эмес ар бир конуш-тагы уруу же улус), бөтөн элдердин башкармалары ж-а талаа думалары түзүлгөн. Ѕул устав —ибирдеги орустан башка элдерди эзүүдө падышалык –осси€нын куралы болгон.

Ѕ–јЅјЌ—ќЌ - жылкынын жүкчүл породасы ("бельги€ басынтуу аты" деген ат м-н белгилүү). јл жерг. жылкынын тукумун жакшыртуу жолу м-н 18-к-да Ѕельги€да чыгарылган. Ѕ-дун башы чоң, мукур моюн, буту кыска, кайкы бел, соорусу жайык, жоош. Өңү карагер, тору, жээрде, буурул, кээде кула болот. Ѕийикт. 160-167 см, тулкусунун уз. 174-176, көкүрөк курчай 200-215 см. Ѕ. тез жетилип, кунан чагынан жумушка чегилет. ∆ем-чөптү ылгап жейт. Ѕ. Ѕельги€, Ќидерланддар, »тали€, ј Ў ж. б. өлкөлөрдө асыралат. ———–де Ѕ-ду аргындаштыруудан жылкынын сов. жүкчүл породасы чыгарылган.

Ѕ–ј¬≈ “ќ–„ќ—”-атом жайланышкан чекитти (түйүндү) чектүү санда которууларынын группасы м-н кайталоодон тузүлүүчү түйүндөрдүн чексиз системасы. Ѕул группа берилген чекиттен чыккан, бирок бир тегиз-дикте жатпаган үч вектор аркылуу түзүлөт (к. сүрөт). ћында берилген вектордун чоңдугу ж-а өз ара багыттарына жараша бири биринен симметри€сы б-ча айырмаланган Ѕ. т. келип чыгат. Ѕ. т-нун 14 түрү бар. 4 типке бөлүнөт: жөнөкөй, негизине борборлошкон, көлөмүнө борборлош-кон, гранына борборлошкон. Ѕул тор-чолорду 1-жолу (1848) француз илим-позу ќ. Ѕраве геом. жол м-н аныктаган.

Ѕ–ј√ј -орус элинин ачытуу жолу м-н да€рдаган, аз өлчөмдөгү алкого-лу бар илгерки суусуну, к. ѕиво.

Ѕ–ј√ј ћарк јндронович [4(17). 2. 1910-ж. т. ] - айыл чарба өндүрүшүнүн новатору, ”——–дин ’ерсон обл-нын √олопристань р-нундагы "–осси€" к-зунун комбайн≈ру (1958), эки жолу —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1949, 1958). 1951-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1937- 58-ж. Ѕехтар ћ“—инин комбайн≈ру. 1948-ж. —-1 комбайны м-н 25 жумуш күнүндө 8844 ц дан ж-а 1161 ц май өсүмдүгүн бастырган. 1967-ж. 073 га эгин оруп-жыйнап, 16 846 if дан бастырып алган.  ѕ——тин 19- ж-а 22-съөзд-деринив делегаты. 5 жолу Ћенин ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ–јƒ«ќ“ (норв. brad - күтүлбөгөн, мүрт, sot -ылаң) -койдун жугуштуу ылаңы. ћында карын, боор ж. б. ички органдар жабыркап, бут организм уугат да, мал мүрт өлөт. џлаң коз-гогучу - токсин пайда кылуучу клос-триди€лар. Ѕ-ту өзүнчө дарт катары 1888-ж. Ќорвеги€да ». Ќильсен аныктап жазган. џлаң козгогучу жер кыртышында жашайт, рельеф, топурак ж-а климат шартына карабай тарайт. ∆аан-чачындуу жылы ылаң көп кездешет. Ѕул ылаң жыл сайын кайталанат. џлаңдаган койлордун бардыгы кырылып калгандыктан, чарбалар чоң зы€н тартат. Ѕ-тун клиникалык белгилери 10-15 мин, кээде 2-12 с ка созулат. џлаңдаган кой титиреп жыгылат, кээде чычкак-тайт, ичи көбөт. ƒарылоо методу али табыла элек.  ырг-нда акад. ј. ¬олкова бул ылаңга каршы вакцина чыгарды.

Ѕ–ј««ј¬»Ћ№ -  онго Ёл –есп-касы-нын борбору.  онго д-нын төмөнкү агымынын оң жээгинде.  алкы 242 миң (февраль 1973;). Өлкөдөгү соода, ө. ж. ж-а финансы борбору. Ўоссе ж-а темир жолу аркылуу ѕуэнт-Ќуар деңиз порту м-н байланышкан. Ёл аралык маанидеги аэропорту бар. Ѕ-дө жип ийрүү, ширеңке, сигарет ф-калары, май чыгаруучу, пиво кайнатуучу з-ддору, Ѕорб. јфриканы изилдөө ин-ту бар.

Ѕ–ј«»Ћ»я, Ѕразили€ ‘едеративдик –еспубликасы. ∆алпы маалыматы: “үш. јмериканын чыг. ж-а борб. бөлүгүндөгү мамлекет. √виана (‘ранци€), —уринама (Ќидерланддар), √айана, ¬енесуэла,  олумби€, ѕеру, Ѕоливи€, ѕарагвай, јргентина, ”ругвай мамлекеттери м-н чектешет. ј€нты (јтлантика океанындагы арал-дары м-н) 8512 миң км2.  алкы 105, 96 млн. (1974). Ѕорбору-Ѕразили€. јдмин. жагынан 22 штатка, 4 аймакка ж-а 1 федералдык (борб. ) округга бөлүнөт.

ћамлекеттик түзүлүшү. Ѕ. - федеративдик респ-ка. јзыркы конституци€сын 1969-ж. 17-окт€брда аскердик хунта кабыл алган. ћамлекеттин, өкмөттүн башчысы ж-а куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы - президент (5 жылдык мөөнөткө шайланат). «акон чыгаруучу жог. органы- парламент (”луттук конгресс), бирок ал диктатуранын бийлигине толук багындырылган. јр бир штат өзүнүн конституци€сын колдонот, өзүнүн закон чыгаруучу чогулушу бар. јр бир штатты шайланып туруучу √убернатор башкарат. —от системасынын составында бир нече федералдык сот (‘едералдык жог. сот, апелл€ци€лык сот, эмгек соту, аскердик трибунал ж. б. ) бар. ‘едералдык прокуратура сот системасынын бөлүгү болуп, анын өкүлдөрү сот процессинин бардык стади€-сына катышууга тийиш. ћамл. желегин ж-а гербин к. ћамлекеттик желек, ћамлекеттик герб макаласынын таблицасынан.

“аби€ты. Ѕ-нын түн. жагы экватор-дук, орто жери м-н түш. бөлүгү суб-экватордук ж-а тропиктик, түш. -бат. субтропиктик кеңдиктерде жатат. “ерр-€сынын көпчүлүгүн Ѕразили€ бөксө тоосу ээлейт. “үндүгүндө јмазонка ойдуңу (јмазони€) м-н √виана бөксө тоосу (бийикт. 150-1200 м), түш. -чыгышында —ерра-ду-ћар, —ер-ра-да-ћантикейра (эң бийик чокусу- Ѕандейра 2890 м) тоолору, батышында ѕантанал түздүгү жатат. Ѕ-нын жери - кембрийге чейинки “үш. јмерика (Ѕразили€) платформасы-нын бир бөлүгү. ѕлатформанын фун-даментинен полиметалл, алтын, темир, сейрек кезигүүчү металлдар, марганец, бокситтер казып алынат. „өкмө тектердин катмарларында нефть (јмазони€да, —ан-Ћуис, Ѕаи€ ойдуңдары€да), таш көмүр, туз ж. б. кен байлыктары бар.  лиматы ысык. јйлык орт. темп-расы 16втан 29∞—гө чейин. „ыгышындагы тоолуу массив-дердө июлдун (кышында) орт. темп-расы 12∞-14∞—. ∆ылдык жаан-чачы-ны 2000-3000 мм. Ѕ-нын суусу энер-гет. запастарга бай. ƒары€лары: јмазонка, ѕаранаиба, —ан-‘рансиску, ѕарана. јмазонка д-да жыл бою кеме жүрөт. ∆еринин кыртышы көбүнчө кызыл түстүү латерит топурагы. ∆ыгачтын запасы б-ча дүйнөдө 1-орунда. 300геогр. жагынан Ѕ. Ќеотропиктик обл-тын Ѕразили€ областчасына кирет. ћазам бугусу, носуха, жалдуу карышкыр, түрдүү кемирүүчүлөр, нанду төө ltynry ж. б. бар. »лбээсинге бай. Ѕ. жаратылыш шарты б-ча уч районго бөлүнөт: “үш. √виана капталы, јмазони€, Ѕразили€ бөксө тоосу. Ќегизги калкы - бразили€-лыктар (95%, 1970). ≈вропа м-н јзи€-дан келген иммигранттар (португал-дар, итали€лыктар, испандар, не-мецтер, украиндер, €пондор ж. б. ) ж-а јмазонка д-нын түпкөрү жакта-рында индеецтер жашайт. ћамл. тили - португал тили.  атолицизм ди-нинде.  алкынын 92% деңиз жээгиндеги штаттарга орношкон (жеринин 1/3). »ри шаарлары: —ан-ѕаулу, –ио-де-∆анейро, Ѕелу-ќризонти, –есифи, ѕорту-јлегри, —алвадор.

“арыхый очерки. Ѕ-нын терр-€сын эзелтеден индеец уруулары мекендеген, алар алгачкы коомдук түзүлүш стади€сында жашаган. Ѕ-нын терр-€сын 1500-ж. португали€лыктар ачкан. Өлкөнүн аты "пау-бра-зил" деген асыл жыгачтын атынан коюлган. ѕортугали€ Ѕ-ны ээлеп алуу үчүн ‘ранци€ ж-а √олланди€ м-н көп жылдар бою күрөшүп келген.  олони€ланган жерлерде помещиктик ири жер ээликтери түзүлө баштап, аларда индеецтер м-н негрлерди эксплуатади€лоонун феод. ж-а кул ээлөөчүлүк формалары колдонулган, пор-тугали€лыктар негрлерди јфрикадан алып келип турушкан. 19-к-га чейин Ѕ. ѕорту-гали€нын колони€сы болуп, анда портута-ли€лык ген. -губернатор бийлик кылган. 1807-ж. Ўртугали€ны Ќаполеондун аскерлери басып алганда, ѕортугали€нын коро-лу бүт жан-жөкөрлөрү м-н качып, –ио-де-∆анейрого барат. јлардын келиши м-н капитандын жоюлуп, Ѕ. өзүнчө мамл. өнүгүү жолуна түшөт. √азета, журнал чыгарып, банк ачылып, башка мамлекеттер м-н соода жүргүзө баштайт. 1822-ж. Ѕ. көз каранды эмес импери€ деп жары€ланат. ѕортугали€ Ѕ-нын көз каранды эместигин 4825-ж. тааныйт. Ѕирок өлкөдөгү кулчулук 1888-ж. гана жоюлуп, монархи€ 1889-ж. но€брда кулатылат. 1891-ж. февралда Ѕ. федератпвдүү респ-ка - Ѕразили€  ошмо Ўтаттары болот. 19-к-дын а€гында өлкөгө чет элдик, негизинен англ. капитал кире баштайт. 1-дүй€. согушка (1914-18) Ѕ. јнтанта тарабында катышат. Ѕ-да –осси€дагы ќкт. рев-€сынын тааетт-ри м-н демокр. эркиндик үчүн эл массасынын күрөшү кулач жайды. 1922-ж. Ѕрази-ли€ньш коммунисттик парти€сы (Ѕ ѕ) негизделди. 1924-ж. өлкөнү көтөрүлүштөрдүн толкуну каптады. јларды басуу үчүн 10 миң адамдан турган арми€ пайдаланылды. 1929-33-жылдагы экон. кризистин мезгилинде өлкөнүн чет элдик, баарынан мурда түн. амер. капиталга көз карандылыгы күчөдү. “аптык карама-каршылыктар курчуп, са€сий парти€лар түзүлдү. јйыгышкан күрөштөн кийин 1930-ж. ∆. ¬аргас бийликке келди. јл башкаруу методдорун түзүлгөн кырдаалга жараша өзгөртүп турду. »ш жүзүндө ∆. ¬аргас диктатура орнотуп, Ѕ ѕге да, 30-жылдардын башында негизделген бурж. -помещиктик парти€ларга да тыюу салды. ∆умушчу кыймылын а≈осуз басты. Ө. ж-нын мамл. секторунуа өнүгүшүнө демилге берди. 2-дүйн. согушка антигитлерчил коалици€ тарабында катышты. √ермани€ талкала€гаидан кийин, өлкөдө демокр. кыймыл жогорулай баштады; са€сий парти€лардын ачык иштешине уруксат берилди. ———– м-н дипл. мамиле түздү (1945-ж. 2-апр. ). ј Ўнын империа-листтери м-н байланышкан реакц. бурж. -помещиктик чөйрөлөр демокр. кыймылдын жогорулашынан коркушуп, аскердик төңкөрүш жасашып, ¬аргастын өкмөтүн кула-тышты. ƒекабрдаЩ парламенттик ж-а президенттик шайлоодон кийин - өкмөттү ƒутра башкарып, ал реакц. чөйрөлөрдүн кысымы м-н демокр. түзүлүштөрдү жок кылды.  омпарти€нын иштешине тыюу салып, ———– м-н болгон дипл. мамилелерди үздү (1947-ж. окт. ). ƒутранып өкмөтү милитаризаци€ ж-а "кансыз согуш" жо€уна түшүп, өлкөнү ј Ўнын империализмиие баш ийдирип, репресси€ны күчөттү. Ёлдин нааразылыгы күчөдү. ”луттук кыймыл кеңири кулач жайып, бийликке 1951-ж. кайра ¬аргастын өкмөтү келди, анын өкмөтү 1953-ж. нефть өндүрүүгө ж-а аны кайра иштеп чыгарууга мамл. монополи€ орнот-ту. 1954-ж. майда жумушчулар м-н кызматчылардын эмгек акысын жогорулатуу ж-дө деклараци€ чыгарды. Ѕул реакц. чөйрөнү нааразы кылды, алар августта ¬аргасты бийликтен кулатышты. –еакцшпн-лар м-н аскер адамдары өлкөгө аскерллл тартип орнотууну көздөштү. Ёл массалык каршылык көрсөтүп, бийликти (1956-60) ∆.  убичек ди ќливейра алды. јнын тушунда өлкөнүн экономикасы чет элдик ка-пнталисттер, , айрыкча ј Ўнын колунда бойдон калды. 1960-ж. шайлоодо  уадрос президент болду.  уадростун өкмөтү (1960-61) Ѕ-нын улуттук көз каранды эместигин чыңдоо са€сатын жүргүзүүгө далалаттанды. бирок реакци€ньш, ј Ўнын имнер. чөйрөлөрүнүн кысымы астында отставкага кетти. Ѕийликке вице-президент √уларт келди. √уларттын өкмөтү (1961-64) чет элдик капиталга салынган пайдалардын өлкөдөн алынып кетишин чектеди, жол магистралдарынын бойлорун-дагы иштетилбей жаткан жерлерди мам-лекеттештирди, ———– м-н дипл. мамилелерди калыбына келтирди. 1964-ж. √уларт бийликтен кулатылып, анын ордуна маршал ”.  астелу Ѕранку башында турган аскердик-са€сий группировка келди. Ѕул жаңы өкмөт √уларттын тушунда кабыл алынган бардык декреттерди жокко чыгарды, ар кандай са€сий парти€лардын иш-аракетине тыюу салды, экономика жагынан чет элдик, негизинен түн: амер. капиталдын киришине бир кыйла жол ачты. 1965-ж. окт€брда конституци€ жокко чыгарылды, улуттук конгресстин полномочие-лери чектелди, президент чексиз укукка ээ болду. 1967-68-ж. аскер тартибине каршы студенттердин кыймылы ж-а жумушчулардын күрөшү активдешти. " еңири фронт" делинген легалдуу оппозици€ күчөдү, бирок ошол эле жылы апрелде өкмөт анын иштөөсүнө тыюу салды. 1969-ж. күзүндө Ё. √аррастазу ћедисинин өкмөтү бийликке келди, ал са€сий эркиндикти ого бетер чектеп, чет элдик капитал аркылуу экон. өнүгүүнү тездетүү ж-а көбүнчө шеке менчик секторунун өнүгүшүнө көмөктөшүүгө багыт алды. 1974-ж. мартта отставкадагы ген. Ё. √ейзел башында турган жаңы аскер өкмөтү бийликке келди.

—а€сий парти€лары. 1964-жылдагы мамл. төңкөрүштөн кийин өлкөдө бардык парти€ларга тыюу салынган.. 1966-ж. өкмөттүн уруксаты м-н эки парти€ түзүлдү. ”луттук жаңылануу союзу (”∆—). 1966-ж. негизделген. Өкмөттүк официалдуу парти€, ј Ўнын монополи€лары м-н байланышы бар ири ө. ж. буржуази€сынын, реакң. согушчандардын таламын жактайт. Ѕразили€нын демократи€лык кыймылы (Ѕƒ ). 1906-ж. негизделген. Ћегалдуу оппозици€нын өкүлдөрүн баш коштурат. Ѕразили€нын коммунисттик парти€сы (¬ ѕ) 1922-ж. негизделген. 1965-жылдан бери жашырын иштейт. ∆умушчулардын бир нече конфедераци€лары бар. ѕрофсоюз кыймылы чектелген.

Ёкономика-географи€. ткк очерен. Ѕ. - Ћатын јмезикасыазагы ~ ири экон. потенциалы бар апжгордув бири. Ѕггрок феод. ѕортуталикЅын узакка созулган колоп. бпагпгп, андан кийин чет элдик капиталдын көбөйүшү экономикасынын өсүшүнө тоскоол болду. 2-дүйн. согуштан  »…»Ќ өлкөнүн өнүгүшүнө зарыл болгон айрым тармактар (т. ж., деңиз транспорту, электр энерги€сын өндүрүү, нефть, көмүр казып алуу ж. б. ) мамл. капитал аркылуу өнүктүрүлө баштады. јзыркы кезде улуттук дүң продукци€ны өндүрүүдо өнөр жайы а. ч-сы-нап алдыда турат. Ѕирок а. ч-сы калктын негизги кесипчилиги болгондуктан, экспорттун кирешенин 80%ин берет. Өнөр жайы. 2-дүйн. согушка чейин токуу, тигүү ж-а тамак-аш ө. ж. өнүккөн. Өндүрүш куралдарын чыгаруу жокко эсе болгон. 50-жылдарда автомоб. муздаткычтар, теле, радио-аппараттарын, 60-жылдары станок, кеме куруу, энергет. ө. ж. тармактары пайда болду. Ө. ж-нын көбү —ан-ѕаулу, –ио-де-∆апейро г€-лары м-н ћинас-∆ерайс, √уанабара штаттарына топтолгон.  ен (айрыкча, темир ж-а марганец) казып алуу - ө. ж-нын эң өнүккөн тармагы. “емир кенинин запасы б-ча Ѕ. капит. - өлкөлөрдүн ичинде 1-орунда. Ѕ-да боксит ж-а коргошундун ири запастары, жез, цинк, калай, никель кендери бар.  ийинки жылдары оор ө. ж. тез өну-гүүдө. Ѕ-ньгн энергетикасы өнүккөн. √идроэнерги€ ресурсу б-ча дүйнөдө алдыңкы орунда. »ри √Ё—тери:  убатан (“иөте д-да), ‘урнас. ѕейшоту (–иу-√ранди д-да), “рес-ћарнас, ѕаулу-јфонсу (—ан-‘рансиску д-да) ж. б. 1969-ж. 45, 7 млрд, квт'с электр энерги€сы өндүрүлдү, анын 40% амер. -ка-надалык капиталга таандык. Ө. ж. ишканаларынын көбү мамлекеттин колунда. јйрым заводдор ј Ў, Ѕельги€,  анада, √‘–, япони€ өлкөлөрүнүн капиталдарынын карамагында, јвтомобиль чыгаруунун 2/3 бөлүгү √‘–дин (‘–√) ("‘ольксваген", "ћер-седес-Ѕенц") компани€лары, калганы ј Ў, япони€, »тали€, Ўвецп€пыи капиталына таандык. 1969-ж. мамл. ж-а €тал. капиталдын биригишүүсү м-н —ан-∆озе-дус- ампуста 1-авиаци€ з-ду курулган. ’им. ө. ж. каустика-лык сода, кислота, бойогучтар, азот ж-а фосфор жер семирткичтерин, сиптет. була м-н пластмасса, дарыларды, жарылуучу заттарды иштеп чыгарат. ÷емент, резина (автомоб. пшнасын, камерасын) чыгаруучу, целлюлоза-кагаз ө. ж. өиүгүүдө.  ездеме токуу, тигүү, тамак-аш ө. ж. улуттук менчик капиталдын колунда.

јйыл чарбасы. ј. ч-нын башкы тармагы - дыйканчылык, негизинен экспортко чыгарылуучу өсүмдүктөр эгилет. Өлкөнүн жеринин 3, 5% гана иштетилет. јгротехника жакшы өнүкпөго€дүктөн, чарбанын 76, 3% кол эмгеги, 1, 4% а. ч. машиналары м-н жүргүзүлөт (1960). јзык-түлүк товарларынын көпчүлүгүн чет мамлекеттерден алат. Ѕ. кофе өндүрүү б-ча дүйнөдө “орунда. ѕахта, бал камыш Ѕ-нын түш. -бат. ж-а түш. -чыг. р-ндо-рупда өстүрүлөт. Ѕ-нын түштүгүндө тамеки ж-а жүзүм өстүрүү өнүккөн. Өлкөнүн бардык р-ндорунда жүгөрү, шалы, күрөң фасоль, маниок эгилип, алар эгин а€нттарынын жарымын ээлейт. ƒан өсүмдүктерүнен буудай, арна, сулу эгилет. ћал чарбасы көбүнчө эт багытында. Ѕ-нын эбегейсиз токой байлыгы начар пайдаланылат. јмазони€€ын токоюнда каучук (жылына 30-35 миң г), браз. жаңгагы, майлуу пальма жыйналат. Өлкөнүн түн. -чыгышында ѕарагвай чайы, курулуш жыгачтары да€рдалат. “окой продукци€сынын көпчүлүгү экснорттолот. "“ранспорту. Ѕ-нын көпчүлүк р-ндорунда транспорт начар өнүккөн. 1967-ж. ички жүкайлануунун74% автомобиль, 14% деңиз-дары€, 12% т. ж. транспорту аркылуу жүргүзүлгөн. јвтомоб. жолунун уз. 933, 2 миң км. »ри порттору: –ио-де-∆анейро, —ан-тус, “убаран, ¬итори€, ѕорту. -јлегри ж. б. Ѕ, улуттук кирешенин 10-12∞/о экспорттон алат. 1971-ж. экспорттун наркы 2, 9 млрд. доллар, импорт 3, 4 млрд. түзгөн.  офе, темир рудасы, пахта, жыгач, кант ж. б. экснорттолот. Ќефть ж-а анын продуктулары, машина ж-а машина жабдуулары импортто-€от. Ѕ-нын акча бирдиги - крузейро.

—аламаттык сактоо. 1964-ж. ар миң кишиге төрөлгөндөр 43тү, жалпы өлүм 13тү, балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 170ти түзгөн. Өмүрдүн орт. узактыгы-40-45__жаш. ∆угуштуу оорулар көп учурайт.  арантин оорулары да бар (мис, 1966-ж. чечек м-н 3102 киши ооруган). јнкилостомидоз, безгек, проказа, эн-деми€лык богок кеңири таралган. ќрчундуу орунду тамак-аш жетишпе-гендиктен, пайда болгон оорулар ээлейт. Ѕалдарга белок жетишпейт, кээ бир штаттарында сүт ж-а эт өтө эле аз. 1966-ж. 40 миңге жакын врач, 6, 7 миң орто билимдүү мед. кызматкер ж-а 55, 7 миң мед. жардамчы иштеген. 1964-ж. ар миң кишиге 3, 1 оорукана койкасы туура келген. ¬рачтар уп-ттердин 38 мед. ф-тетинен да€рдалат.

Ёл агартуу. Ѕ-да алгачкы мектептерди 16-к-дын ортосунда иезуиттер ачкан. јлар Ѕ-дап куулгандан кийин, бул мектептер жабылып, гражд. мектептер ачылган. Ѕ. конституци€сы б-ча, милдеттүү түрдө акысыз башталгыч билим берүү 1946-ж. жары€ланган, иш жүзүндө бул закон аткарылган эмес. Ѕ. билим берүүнүн башталгыч звеносунда (мектепке чейинки мекемелерде) 19¬7-∆. 166 миң бала тарби€ланган. 1960-OKvy жылында башталгыч мектептерде 10 695 миң окуучу окуган. 7 жылдык орто мектептер 4 жылдык гимнази€га, « жылдык коллеги€га бөлүнөт. 1968-ж. вуз-дарда (45 ун-т, 3 тех. ж-а 2 муз. жог. окуу жай) 258 миң студент окуган. –ио-де-∆а-непродо ”луттук китепкана, ѕортугали€ королдугунун окуу залы; ”луттук, тарыхый ж-а этвогр. музейлери бар.

»лим жана илимий мекемелери. Ѕ-да таби€т илимдери 20-к-дын 1-жарымында өнүгө баштайт. 1916-ж. 5 бөлүмү бар (матем., физ., хими€, геол., био л. ) Ѕразили€ » јсы ачылат. 50-жылдары таби€т ж-а техника илимдери өзгөчө тез өнүгүп, атом энерги€сы, физика, технологи€, теори€лык ж-а колдонмо математика, хими€ ж. б. илимдер б-ча изилдөөлөр күчөйт. ћатем. ин-ттары (1952-57), атом энерги€сы ин-ту (1956), микробиологи€ ин-ту (1955) ж. б. уюшу-лат. 20-к-да математиктер ћ. јморозу  ос-та, “. –амус, биологдор –. Ќина –одригис, Ё. –ибас, физиолог ј. ќзориу ди јлмейда, боташгатер ј. Ќейве, –. ѕинту, орнитолог ќ. ди ќливейра ѕинту, ихтиолог. ј. ћиранда –ибейру, гигиенист ∆. ди  астру сы€ктуу илимпоздор чыккан. Ѕ-да философи€, тарых, экон. илимдери европ, коомдук пикирлердин таасири м-н калыптанып өнүккөн. Ѕ-дан иезуиттердин кетиши ƒж. Ћокк, ¬ольтер, ƒ. ƒидро, ∆. ∆. –уссо сы€ктуу европ. материалист филоеофтөрдун иде€ларынын тарашына шарт түзөт. 19-к-дын 2-жарымында позитивизм тарап, 19-к-дын а€гында соң. ж-а маркстик иде€лар пропагандалана баштайт. Ѕразили€ компарти€сынын (1922) түзүлүшү маркстик философи€нын өнүгүшүнө түрткү болду. Ѕ-нын филос. илиминин негизги борборлору: Ѕраз. филос. ин-ту (1949), ун-ттердеги филос. ф-теттери. Ѕ-да маркстик историографи€ 20-к-дын 30-жылдарында пайда болуп, 2-дүйн. согуштан кийин өнүгө баштады. »зилдөө борборлору: Ѕ-нын тарых ж-а геогр. ин-ту (1838), —оциалдык изилдөө борбору (1957), ”луттук архив (1938), ”луттук китепкана (1810), ”луттук тарых музейи (1922). Ѕ-дагы экон. илиминин негизги агымда-рынын бири - либералдык мектеп. јл жеке менчик мүдөөсүн көздөйт. 30-жылдарда пайда болгон дезенволвиментизм (порту-галча desenvolveimento-өөрчүү) агымы 2-дүйн. согуштан кийин мамлекеттин ролуна зор маани берип, мамл. секторду күчөтүүгө көп көңүл бурган. 60-жылдарда "негизги реформа" деген мектеп чет элдик капиталга ж-а башкаруучуларЩ каршы чыгып, агрардык реформаны талап кылат. Ѕ-да 19-к-дын а€гынан баштап маркстик экон. ой-пикир тарайт (Ќ. ¬ернек, ј. ѕасус ж. б. ). Ёкон. изилдөөлөрдүн негизги борборлору: Ѕразили€нын экон. ин-ту, ”луттук е. ж. конфедераци€сы, "Ѕанас" экон. изилдөө жеке менчик бюросу.

Ѕасма соз, радио уктуруу, теле көрсөтүү. ≈-да алгачкы газета 1809-ж. чыккан. 1973-ж. күнүгө чыгуучу газетасынын саны (1 млн. даана м-н) 250дөн ашкан. Ёң негизгилери –ио-де-∆анейродо -"√лобул (1925), "ƒиа" -(1951), "ƒиариу ди Ќо-тисиас" (1930), "∆орнал ду Ѕразил" (1891), —ан-ѕаулуда - "ƒиариу ди —ан-ѕаулу" (1925), "Ёстаду ди CaH-navny" (1875). Ѕелгилүү журналдары: "ћанше-тп" (1952), "–еалидади" (1966). јтайын информ. агенствосу - "јжекси€ Ќасио-нал" 1934-ж. негизделген. –адио уктуруу 1921, теле көрсөтүү 1952-жылдан башталган. 396 радиостанци€ ж-а 52 телестанци€-сы бар.

јдаби€ты. Ѕ. ад-ты негизинен португал тилинде жазылат. јлгачкы адабий жазуулар 16-17-к-га таандык. ‘ольклору бири бири м-н жуурулушкан үч поэтикалык салттын (негр, португал, индеец элдеринин) биримдигинен турат. 17-18-к. улуттук ад-т пайда боло баштап, √. ди ћатустун (1633-96) сатиралары жарык көрөт. 18-к-дын 2-жарымынан Ѕ. ад-тында элдин эркиндик үчүн күрөшү, агартуучулук иде€сы көрүнө баштайт. 1768-ж.  . ћ. да  ос-та (1729-89) "«аморска€ јркади€" адабий коомун уюштуруп, "¬ила –ика" (1773) поэмасын жазат. ∆. Ѕ. да √ам (1741-95) "”ругвай" (1769) эпикалык поэмасында португал ж-а испан колонизаторлоруна каршы индеецтердин күрөшүп ба€ндайт. 19-к-дын 30-70-жылдары Ѕ. ад-тында романтизм үстөмдүк кылат (ј √онсвальвио ƒиас, 1823-1864; ∆. ћ. ди јленкара, 1829-1877 ж. б. ). Ѕ. ад-тынын тарыхына арналган бир нече ил. эмгек жарыкка чыгып, көптөгөн драмалар жазылды. 19-к-дын 2-жарымында ћ. ј. ди јлмейда (1830-61) "ѕолици€ сержантынын эскермелери" (1845-55) романында турмуш чындыгын реалисттик түрдө көрсөттү. ”луу ќкт. рев-€сынын жеңиши ж-а Ѕразили€ компарти€сынын түзүлүшү прогрессчил ад-ттын өсүшүнө зор таасирин тийгизди. ∆. Ѕ. ћонтейру Ћубату, ∆. јмаду (1912-ж. т. ) ж. б. прогрессчил жазуучулардын чыг-лары эмгекчи элдин белсемдүү күрөшүп көрсөтүүгө үлүшүн кошуп келе жатат.

ћузыкасы. Ѕ. элинин музыкасы индеец, негр, португал элдеринин музыкасынын негизинде пайда болгон, 16-к-дын 1-жарымында Ѕ-ны португалдар басып алгандан баштап, алардын муз. таасири күчөп, жерг. элдин музыкасы начарлап кеткен. Ѕ-да элдик ыр-бийлер кеңири өнүккөн. ”луттук аспаптары: атабаки, маримба, ганда ж. б. Ѕ. проф. музыкасына негиз салуучу ∆. Ќ. гарсиа болгон. јнын шакирти ‘. ћ. да —илва-улуттук гимндин автору (1831). Ѕ. улуттук музыкасынын өсүшүнө Ё. ¬. Ћо-бос зор салым кошту. јл - 9 опера, 12 симфони€ ж. б. бир нече чыг-нын автору. јзыркы көрүнүктүү муз. ипшерлери: ћ.  . √уарньери, ќ. Ћ. ‘ернандис, ‘. ћиньоне. Ѕ-да муз. акдеми€, ”луттук опера театры, консерватори€, ”луттук муз. ин-ту, 2 симф. оркестри бар.

јрхитектурасы жана сүрөт искусствосу. »ндеецтердин байыркы мад-тынан Ѕ-да (Ќегизинен јмазонка р-нунда) таш скульпту-ралар, геом. оймо-чиймелери бар карапа буюмдар ж-а таш бетине тартылган сүрөттөр сакталып калган. 16-к-дын 1-жарымында португалдар Ѕ-нын чет жакаларына —ал-вадор, –есифи, –ио-де-∆анейро сы€ктуу шаарларды курат. 17-к-дын а€гында Ѕ-нын ошол кездеги борбору —альвадордун кочө-лөрү тартип м-н пландаштырылып, бал-кондуу эки кабат үйлөр түшө баштайт. 18-к-да кээ бир шаарларда курулуштун чоң-дугуна, көркөмдүүлүгүнө көңүл бурулса, ћинас-∆ерайс штатында баскычтуу рококо стилинде фасаддалган ж-а скульптура-лар м-н кооздолгон имараттар курулат. Ѕул учурдун атактуу архитектору јлейжа-динью болгон. 19-к-дын башында (1822) өлкө кез карандылыктан бошонгондон кийин, Ѕ-га франц. сүрөтчүлөр м-н архитек-торлор келип, классицизм стилин жайыл-тат. Ѕ-нын архитектурасы 1920-жылдан тартып тез өстү. 1960-ж. борбор Ѕразили€ ш-на көчүрүлөт.  өрүнүктүү архитектор-лору: ќ. Ќимейер, Ћ.  оста ж. б. —үрөт өнөрүнүн алгачкы чыг-лары 16-17-к. пайда болгон. 1820-ж. ‘ранци€дан чакыртыл-ган сүрөтчүлөрдүн жардамы м-н  өркөм сүрөт академи€сы уюштурулат. ∆аш сүрөтчүлөр ѕарижден окуп, таалим алып, бара-бара улуттук реалисттик сүрөт өнөрү м-н графика өнүгө баштайт. Ѕ-нын көрүнүктүү сүрөтчүлөрү:  . ѕортинари, Ёди  авальканти ж, б. 20-к-дын 50-жылдары графика өнүгүп,  . —клиар, –.  ац, ќ. √о-элди сы€ктуу графиктер өсүп чыкты.

“еатры. 16-к-да –ио-де-∆анейродо 1-те-атр имараты курулган. јнда браз. класеи-цизмдин өкүлдөрүнүн пьесалары көрсөтүлгөн. ”луттук көз карандылыктан кутул-гандан кийин (1822), улуттук драматурги€ негизделе баштаган. 20-к-дын башында туруктуу драма труппалары уюштурулуп, улуттук авторлордун чыг-лары коюлат. 50-жылдары ƒулсиндер-ќдилон, ј. √ар-риду, ∆.  оста ж. б. көрүнүктүү актерлордун жетекчилиги м-н комеди€ театрынын труппасы түзүлөт. 60-жылдары "“еатру ди арена", "ќфисина", "ќпиниан" театр труппалары иштеп, ј. —уасун, ∆. јндради, ј. Ѕоаланын пьесалары м-н бирге Ўекспир, ћольер, „ехов, √орький-дин ж. б-дын драмалык чыг-лары коюлган. Ѕ-да ƒрама өнөр консерватори€еы иштейт. –ио-де-∆анейродо, —ан-ѕаулуда драма өнөр мектеби бар.

 иносу. Ѕ-да кино өнөрү 1903-ж. пайда болгон. 20->кылдары  ампинас ж-а –еси-фиде кино өндүрүшү түзүлүп, негизинен чет өлкөлүк фильмдердин браз. варианты чыгарылган.  ээ бир мыкты, фильмдер ("“окойдон чыккан ∆уан", 1923, реж. ј. јлвис; "„ек", 1930, реж. ћ. ѕейшоту) жаралганы м-н Ѕ-нын ал кездеги кинема-тографи€сы төмөнкү деңгээлде болгон. Ѕиринчи үндүү фильмдерге атактуу ырчылар катышып, анда улуттук ыр, обондор пайдаланылган. 1941-ж. "јтлантика" (–ио-де-∆анейродо), 1949-ж. "¬ера- рус" (—ан-ѕаулуда) киностуди€лар уюштурулуп, 1950-53-ж. эеж. ј.  авальканти иштеген. јнын жетекчилиги м-н " ангасейро", "Ѕойго жеткен кыз" аттуу фильмдер тартылган. Ѕ-нын эң мыкты фильмдери: "–ио, 40∞" (1955), "Ѕарравенто" (1962), "ќбет" (1962). Ѕелгилүү акт≈рлору: —. ѕра-та, ƒ. ‘илью, Ћ. ¬илар, Ќ. Ѕенгел ж. б.

јд. -. Ѕразили€. Ёкономика. ѕолитика.  ультура, ћ., 1963; √линкин ј. Ќ., Ќовейша€ истори€ Ѕразилии (1939-1959 гг. ), ћ., 1961; ќчерки истории Ѕразилии, ћ., 1962;  оваль Ѕ. »., »стори€ бразильского пролетариата (1857-1967), ћ., 1968; Ёкономика и внешн€€ торговл€ стран Ћатинской јмерики, ћ., 1966; »стори€ философии т. 2, ћ., 1957, с. 551-69; »сториографи€ нового времени стран ≈вропы и јмерики, ћ., 1967, с. 611-16; “ерте-р € н ». ј., Ѕразильский роман ’’ века, ћ., 1965; ѕолевой ¬. ћ., »скусство стран Ћатинской јмерики, ћ., 1967 (библ. ); —икейра ∆., —имфоническа€ музыка Ѕразилии, "—оветска€ музыка", 1956, ћ 3.

Ѕ–ј«»Ћ»я - Ѕразили€нын борбор шаары. –иашу-‘унду, √ама, Ѕананап, “орту суулары кошулган жерде курулган суу сактагычтын боюнда.  алкы 700 миң (1973). “. ж. станци€сы, шоссе ж-а аба жол тоому. Ѕ. - адмпн. шаар, ө. ж-лары жок. ћында президенттин резиденци€сы ж-а канцел€-ри€сы, ”луттук конгресс, ∆ог. сот ж-а мин-волор жайгашкан. Ўаар 1957-ж. курула баштаган. Ѕорборду Ѕ-га которуу салтанаты 1960-ж. 21-апрелде болгон.

Ѕ–ј«»Ћ»я ј√џћџ - јтлантика океанындагы жылуу агым (“үн. јмериканын жээгинде); “үш. ѕассат агымынын бир тармагы. —ан-–оки тумшугунан түш. -батышты карай жылып, 40∞ түш. кеңдикте ‘олкленд ж-а Ѕат. шамал муздак агымдары-на кошулат. џлдамд. 1-2 км/с. “емп-расы 18-28∞—. “узд. 35-37, 25%0.

Ѕ–ј«»Ћ»я ѕЋј“‘ќ–ћј—џ, “үш. јмерика платформас ы-“үш. јмерика материгинин көпчүлүк бөлүгүн ээлеп жаткан байыркы платформа. јл батышынан јнд тоолору, чыгышынан јтлантика океаны м-н чектелет. Ѕ. п. бир нече калкан (√виана, Ѕорб. Ѕразили€, „ыт. Ѕразили€), синеклиза (јмазон, ѕарана, „убута, —анто- рус ж. б. ) ж-а антеклизадан (“үн. ж-а “үш. Ѕразили€) турат.  алкандар кембрийге чейинки мезгилдин гнейс, амфиболит, сланец, мрамор ж-а кварциттеринен, синек-лизалар палеозой, мезозой, кайнозой замандарында пайда болгон континенттик чөкмө тектерден түзүлгөн. ѕлатформанын фундаменттеринен полиметалл, калай, вольфрам, сурьма, алтын, темир ж. б. кендер, чөкмө тектерден арасынан нефть, таш көмүр, таш туз ж. б. табылган.

Ѕ–ј«»Ћ»я “ј…ѕј  “ќќ—” -түш. кецдиктин 3-35∞дагы' тайпак тоо. “үш. јмериканын чыг. бөлүгүнүн көбүн ээлейт. „ыг. ж-а түш. -чыгыш-ка бийиктеп (Ѕандейра тоосу, бий-икт. 2890 м), түндүгүнөн јмазонка ойдуңуна, түш. -батыштагы Ћаплата ойдуңуна карай эңиштеп кетет; түн. -батышынан ∆ог. ѕарагвай ойдуңуна карай жардуу тик келин бүтөт. “оо байыркы кристаллдуу калкандай ж-а синеклизадан турат (геол. түзүлүшүн, к. Ѕразили€ платформасы). ƒайыма көгөрүп туруучу токой, саванна ба-далдары ж-а ийне жалбырактуу токойлор өсөт.

Ѕ–ј«»Ћ»яЋџ “ј– - улут, Ѕрази-ли€нын негизги калкы, саны 105 млн. (1974). ѕортугал тилинде сүйлөшөт (кээ бир өзгөчөлүктөрү бар), католик дининде. Ѕ. 16-20-к-да көчүп келген элдер (негизинен португали€лыктар) м-н жерг. индеецтердин ж-а 16-19-к-да јфрикадан эрксиз алынып келинген негрлердин аралашуусунан келип чыккан. 19-к-дын ортосунан баштап Ѕразили€га пол€р. гардын, испандар-дын, итали€лыктарды^, 20-к-да €пондордун тобу көчүп барып аралаша баштаган. јзыркы Ѕ-да индеецтердин, африкалыктардын, европалык-тардын мад-тынын элементтери сакталып калган. јнтроп. жагынан Ѕ. аралашкан расалык типке кирет.

Ѕ–ј«»Ћ»яЌџѕ  ќћћ”Ќ»—““»  ѕј–“»я—џ (¬ ѕ) 1922-ж. 25-27-мартта –ио-де-∆анейро ж-а Ќитерой ш-да өткөрүлгөн ушул парти€нын 1-съездивде негизделген. јнын  омин-тернге кошулушу (1924), башка боордош парти€лар м-н байланыш түзүп, алардын тажрыйбасын үйрөнүшү Ѕ ѕнин лениндик типтеги парти€ болуп калыптанышына көмөктөштү. Ѕ ѕ 30-жылдардын орто ченинде Ѕразили€да фаш. диктатуранын орношуна каршы, демокр. эркиндик-терди коргоо үчүн күрөштүн демил-гечиси болду. 1943-ж. августта өткөрүлгөн Ѕ ѕнин ”луттук конгресси парти€нын катарын чыңдоодо, под-польеден чыгууга шарт түзүүдө зор роль ойноду. Ѕ ѕ 1945-47-ж. легал-дык шарттарда иштеп, массалык парти€га айлана баштады. ќшол кезде анын катарында 100 миңден ашуун коммунист болду; 1945-ж. парламенттик шайлоодо шайлоочулардын 12% коммунисттер үчүн добуш берин, 17 коммунист парламентке шайланган.  ийин парти€ кыйын куугунтуктоо шартында кайрадан жашырын иштей баштады. 1967-ж. декабрда Ѕ ѕнин 6-съезди жашырын түрдө өттү. јзыркы кездеги Ѕразили€дагы са€сий кырдаалды анализдеөнүн негизинде съездде кабыл алынган са€сий рез-€да парти€нын иштөө багыты белгиленет. ѕарти€ өтө кыйын кырдаалда да негизги са€сий күч болуп саналып, демократи€ ж-а социализм үчүн эмгекчилердин күрөшүнө жетекчилик кылууда. Ѕ ѕнин делегаци€сы  оммунисттик ж-а жумушчу парти€лардын эл аралык кеңешмеле-рине (1957, 1960, 1969) катышкан. Ѕ ѕ демокр. централизмдин принциптерине түзүлгөн, жог. органы - съезд. √ен. секретары - Ћ.  . ѕрес-тес. Ѕорб. басма сөз органы -"Ѕоо операри€".

Ѕ–ј»јЌ - „јћќ––ќ ƒќ√ќ¬ќ–” (1914) - ј Ў Ќикарагуага таңуулаган договор. 5-августта ¬ашингтондо ј Ўнын мамл. секретары ”. ∆. Ѕрайан ж-а Ќикарагуанын элчиси Ё. „аморро кол койгон. ј Ў Ќикарагуанын терр-€сында океан аралык каналды курууга ж-а түбөлүк пайдаланууга,  ариб деңизиндеги ѕрейт- орн ж-а Ћити- орн а-дарын 99 жылдык мөөнөткө арендалоого ж-а ‘он-сека булуңунда согуш-деңиз базасын курууга укук алган. јралдар м-н база ј Ўнын бийлигине берилген. Ќикарагуанын терр-€сында канал курулган жок, бирок ј Ўнын Ѕорб. јмерикадагы экспанси€сынын куралы болуп эсептелген договор күчүндө калган.

Ѕ–ј  ј „џ√ј–””-1) кары, кысыр, майып, кунарсыз малды бөлүү. Ѕ. ч. чарбанын негизги багытына, малдын түрүнө, жашына ылайык жыл сайын жүргүзүлөт. Ѕракка чыгарылган мал борго байланып, этке төгүлөт.  арапайым уйдан 10-15%, асыл тукумунан 15-18% бракка чыгарылат. —үт чарбасында кунажындын 50% бракка чыгарылып, калганы м-н тубар малдын саны толукталат. ———–де Ѕ. ч-ну малды бонитировкалоо маалыматынын негизинде атайын комисси€ жүргүзөт. јтайын акт түзүлүп, райондук а. ч. башкармасы бекит тет. " 2) Өнөр жайында мамл. стандартка ылайыксыз ж-а жараксыз буюмдар, тетиктер ж. б. атайын бөлүм аркылуу бракка чыгарылат.

Ѕ–јЌƒ≈ЌЅ”–√ - √ƒ–дин аймагындагы тарыхый область. 10-к-да пола б слав€ндары м-н лютичтердин жерлерин герман феодалдары тартып алып, ошондон Ѕ. кн€здыгы келип чыккан. Ѕ-дун аты гавол€н уруусунун борбор шаары Ѕранибордон алынган. 12-к-дын орто ченинде Ѕ-ду герман феодалы јльбрехт ћедведь каратып, јсканий маркграфтар династи€сыңа негиз салган. 14-15^-к-да Ѕ. немец феодалдарынын башкы соода борбору болгон. 17-к-да Ѕ. кн€здыгына ћарк,  леве, –авенсберг жерлери, ѕрусси€ герцогдугу, „ыгыш ѕомерани€ кошулган да, Ѕранденбург-ѕрусси€ ко-ролдугу калыптанган. Ѕ-дун соңку тарыхы ѕрусси€ менен байланыштуу.

Ѕ–јЌƒ≈ЌЅ”–√ - √ƒ–дин ѕотсдам округундагы шаар. ’афель д-дагы (Ёльбанын куймасы) порт, маанилүү транспорт тоому.  алкы 93 миң (1970). ћеталлурги€, металл конструкци€ларын да€рдоо, трактор, дары€ кемелерин куруу, хими€, жыгач иштетүү, кагаз, токуу ж-а тамак-аш ө. ж-лары бар.

Ѕ–јЌƒ—ѕќ…“ (голл. brandspuit - өрт өчүрүүчү насос) - өрт өчүрүү шлангасынын металлдан жасалган учу, к. Өрт вчуруу техникасы.

Ѕ–јЌƒ“ Ѕилли [өз аты-жөнү - √ерберт  арл ‘рам (18. 12. 1913-ж. т. )] -√‘–дин мамл. ишмери. √имнази€ны бүтүрүп, Ћюбекте газета кызматкери болуп иштейт. ∆аш чагында с. -д. жаштар кыймылына катышкан. 1930-ж. √ермани€нын с. -д. парти€сына өтөт. 1933-ж. Ќорвеги€га, анан Ўвеци€га (1940) эмиграци€га барып, журналисттик кесипте жүрөт. 1945-ж. √ермани€га кайтып келет. 1948-ж. Ѕат. √ермани€нын с. -д. парти€сынын Ѕат. Ѕерлиндеги өкүлү, 1958-62-ж. Ѕерлиндин с. -д. парти€сынын башкармасынын пред-ли болуп, 1957- 66-ж. Ѕат. Ѕерлиндин башкаруучу бургомистри, 1964-ж. с. -д. парти€нын башкармасынын пред-ли. 1966-69-ж. коалици€лык өкмөттүн (’ƒ—-√—ƒѕ) вице-канцлери ж-а тышкы иштер министри. 1969-74-ж. √‘–дин коалици€лык (√—ƒѕ-Ёƒѕ) өкмөтүнүн федералдык канцлери. Ѕ-тын өкмөтү ———– ∆. б. соц. өлкөлөр м-н мамилелерди жакшыртуу ж-а ≈вропада оор абалды жеңилдетүүгө салым кошкондук үчүн Ѕ. Ќобель сыйлыгын алууга татыктуу болду (1971). ———– м-н √‘–дин ортосундагы мамилелерди өнүктүрүү үчүн түзүлгөн договорго (1970) кол койду. 1974-ж. апрелде отставкага чыкты.

Ѕ–јЌƒџ— јнатолий яковлевич (12. 8. 1923-ж. т., Ќижнеднепровск)- эки жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (23. 2. ж-а 29. 6. 1945), полковник (1956), аскер илимд. кандидаты. 1944-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1941-ж. июнда —ов. јрми€га чакырылат. јскер-авиац. уч-кучтар мектебин (1943) бүтүрөт. ”луу јта ћек. согуштун учурунда учкучтан 75-гвард. штурмалоочу авиаполктун эскадриль€сынын ко-мандирине чейин көтөрүлгөн. Ѕ. душманга каршы 228-жолу учкан. —огуштан кийип јскердик-аба академи€сын (1950), √өнштабдын академи€сын (1959) бүтүргөн. Ѕ. Ћенин ордени, 4  ызыл “уу, 1-дараж. јта ћекендик —огуш, јлександр Ќевский,  ызыл ∆ылдыз ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ–јЌЌ≈–…“ (амер. геолог ƒж. Ѕраннердин ысымынан аталган) - минерал. ’им. формуласы (U4+, Ca, Th, Ү) [(Ti, Fe)2Oa]. ћоноклин системасында кристаллданат. Өңү кара, кээде сары күрөң.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 4, 5-6, 5. —алышт. са€м. 5, 43. √ранитте, пегматитте, аплитте, кварц тарамдарында, скарндарда кезигет. Ѕ. - уран алынуучу руда. Ѕ–ј—— (фр. brasse, bras - кол) -кол-бутту горизонталь абалда тең кый-мылдатып көкүрөк м-н сүзүү ыгы. Ѕ-та сүзүүчү эки колун алдыга жиберип, алакандарын сууга каратып, чыканагын бир аз бүгүп, бет астына туш келгенде колдорун кошот. ќшол мезгилде сыртка кайырган буттарын өзүнө тартып, шыйрак ж-а таманы м-н сууну та€ныч кылып алдыга тартат. —үзүүчү дайыма горизонталь абалында болуп, кол-буттары симметри€луу кыймыл жасайт. —ууга чөккөндөргө жардам берүү үчүн Ѕ-ты колдонуп, кийимчен сүзүүгө болот. Ѕ. 1903-жылдан бери ќлимпиада оюндарынын программасына киргизилген.

Ѕ–ј“»—Ћј¬ј - „ехословаки€дагы шаар, —ловаки€ —оц. –есп-касынын борбору; экономикасы ж-а мадани€ты өөрчүгөн шаар. ƒунай д-нын сол жээгинде.  алкы 285 миң (1971). Ѕ. - негизги трансп. тоому (темир ж-а шоссе жолдору өтөт), ƒунайдагы ири порт. Ө. ж-ы (айрыкча хими€лык) тез өнүгүүдө. ———–ден "ƒостук" нефть түтүгү аркылуу келген нефти иштетүүчү ири "—ловнафт" комбинаты иштейт. ћындан башка пластмасса, синтет. була. күкүрт к-та-сы, фосфор жер семирткичи, лак, боек ж-а резина өндүрүлөт. Ёлектр тех. ө. ж-ы (кабель, электр тех. ж-а радиотех. приборлор), станок жасоо, токуу ж-а тигүү, айнек ж-а жыгач иштетүү, мебель чыгаруу ишканалары, тамак-аш ө. ж-ы бар. —ловаки€ »јсы, ун-т, жогорку тех. окуу жайлар, театрлар, музейлер, улуттук галере€ бар. 1945-жылдан кийин Ѕ-да жаңы имараттар (турак жай ж-а »јнын имаратынын комплекстери, "ƒевин" конок үйү, кышкы стадион ж. б. ) курулган. јрхеол. казуулар б. з. ч. 2-1-к-да мында кельттер тургандыгын ырастайт. Ѕ. з. 5-к-да Ѕ-га слав€н уруулары жайгаша баштайт.  ийин 10-к-да Ѕ. ѕожонь деген ат м-н ¬енгри€ королдугунун составына кирет* 13-к-да Ѕ-ны немецтер колони€лан алып, ѕресбург аталат. “үрктөр Ѕуданы басып алгандан кийин (1541) Ѕ. - ¬енгри€ королдугунун борбору, венгр королдору м-н архиепископторунун резиденци€сы (1784-жылга чейин), 18-к-дын а€гынан слав€ндардын улут-тук-бошт. кыймылынын борбору. 1869-жылдан Ѕ-да словак жумушчу-ларынын туңгуч бирикмеси ("Ќап-ред" коому) түзүлөт; 1904-ж. словак ∆умушчуларынын туңгуч газетасы - "–аботницкө новини" чыгат. 1919-ж. 1-€нвардан Ѕ. - бурж. „ехосл. –есп-касында —ловаки€нын башкы шаары. Ќемец фаш. оккупаци€ жылдары (1939-1945) фашистчил клерикалдык мамлекеттин борбору. —ов. јрми€ Ѕ-пы 1945-ж. 4-апрелде бошоткон. 1968-ж. 3-августта Ѕ-да Ѕолгари€, ¬енгри€нын, √ƒ–, ѕольшанын, ———–, „ехословаки€нын  оммунисттик ж-а жумушчу парти€ларынын өкүлдөрүнүн кеңешмеси өткөрүлгөн.

Ѕ–ј“—  - –—‘—–дин »ркутск обл-дагы шаар. Ѕратск суу сактагычы-нын жээгиндеги порт, т. ж. станци€сы. ^  алкы 155 миң (1970). Ѕратск - “айшет ө. ж. түйүнүнүн бири. јлюм. з-ду, жыгач тилүү, целлюлоза, картон ө. ж. өнүккөн. ÷еллюлоза-кагаз ж-а жыгач иштетүү техникуму, мед., пед., муз. окуу жайлары бар.

Ѕ–ј“—  - јнгара д-да курулган Ѕратск √Ё—инин плотйнасынын курулушунан пайда болгон суу сактагыч. –—‘—–дин »ркутск обл-да. —уу 1961-ж. толтурула баштап, долбоордун чегине 1967-ж. жетти. ј€нты 5470 км2, көлөмү 169, 3 км3, орт. тереңд. 31 м. —уу сактагыч электр энерги€сын өндүрүү м-н катар суу транспортуна, карагай агызууда, балык чарбачылы-гында, ө. ж. ж-а коммуналдык керектөөлөрүн суу м-н камсыз кылууга пайдаланылат. —уу сактагычтын жээгинде Ѕратск, —вирск, ”солье-—и-бирск ш-лары жайгашкан. Ѕ–ј“—  √Ё—и ќкт€брдын 50 жылдыгы атындагы -дүйнөдөгү эң ири √Ё—тердин бири. √Ё— –—‘—–дин »ркутск обл-дагы, Ѕратск ш-нын жанындагы јнгара д-да курулган. √Ё—тин курулушу 1955-ж. башталып, 1961-ж. алгачкы 4 агрегаты ишке киргизилген. ƒолбоор кубаттуулугу 4500 ћвт. ∆ылына орточо 22, 7 млрд. кет-с электр энерги€сын чыгарат. 1967-ж. 1-€нварда √Ё—тин кубаттуулугу 4100 ћетка жеткирилип, 18 гидроагрегат орнотулган. √Ё—тин плотйнасынын бийикт. 124, 5 м; суу сактагычынын а€нты 5470 км2 (к. Ѕратск суу сактагычы). Ѕ. г. келечекте —ибирдин экономикасынын өнүгүшү үчүн негизги энергет. база болуп кала берет.

Ѕ–ј”Ћ≈« (гр. Braula - бит) - аарынын бит (браула) ылаңы. ƒарт таза аарыга ылаңдаган аарыдай жугат. Ѕ. күзүндө, айрыкча кургакчылык убакта көп өөрчүйт. јары бити улам көбөйүп, алардын денесин жаралантып тиричилигине зы€н келтирет, эне аары урук чачуусун токтотот; иш-темчил аары уча албай, бал жыйноого жарабай калат. ƒиагноз лупанын же микроскоптун жардамы м-н аныкталат. Ѕитке каршы нафталин, камфора, тимол пайдаланылат. “амекинин түтүнү м-н ыштоо жакшы натыйжа берет. Ѕ. м-н жабыркаган аарыны башка жакка которууга, сатууга тыюу салынып, карантин коюлат.

Ѕ–ј”Ќ…“ (немец илимпозу ћ. Ѕра-ундун ысмынан) - татаал кычкыл-дардын тобуна кирүүчү минерал. ’им. формуласы болжол м-н ћп2+ ћпб3+ SiOu. “етрагон системасында кристаллданат. Өңү кара.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 6-6, 5. —а-лышт. салм. 4, 7-5, 0. √идротермалык тарамдарда, марганец кычкылына бай метаморфизмделген чөкмө тоо тектер де, ж. б-да кездешет. Ѕ. - марганец рудасын пайда кылуучу негизги минерал.

Ѕ–ј’»јЌ“» Ћ»ЌјЋ№ (гр. №гасhys - кыска ж-а антиклиналь) - тоо тек катмарларынын антиклиналдык кыска бүктөлүүс ү. Ѕ-ды түзүүчү тоо тек катмарлары анын борб. бөлүгү нөн чет жагына жантайыңкы жатат (к. схема). Ѕ. планда эллипс сы€ктуу сүйрү тегерек келип, анын борб. бөлүгүндө мурда пайда болгон, ал эми чет жактарында андан кийинки тоо тектер жайгашат. Ѕ-дын туурасынан узунуна болгон катышы 1:10-1:3.

Ѕ–ј’»—»Ќ Ћ»ЌјЋ№ (гр. brachys - кыска ж-а синклиналь) - тоо тек катмарларынын синклиналдык кыска бүктөлүүсү. Ѕ-ды түзүүчү тоо тек катмарлары анын чет жагынан борб. болүгүнө карай жантайыңкы жатат (к. схема). Ѕ. планда эллипс сы€ктуу сүйрү тегерек келип, анын борб. бөлүгүндө кийин пайда болгон, ал эми чет жактарында андан мурунку тоо тектер жайгашат. Ѕ-дып туурасынын узунуна болгой катышы 1:10-1:3.

Ѕ–ј’ћјЌƒј– - 1) Ѕайыркы »нди€да курмандык чалу” каадасын башкарган кечилдер (жрецтер).  ул ээлөөчү-лүк коомдо сословиедер (варна) ка-лыптанганда, Ѕ. өзүнчө кастага биригип, "тандамал кишилербиз" деп өздөрүн башкалардан өйдө коюшкан. ‘еодализм тушунда, б. а. сословие-лик-касталык түзүлүш орногондо, Ѕ. каста иерархи€сындагы эң жогорку баскычты ээлешкен. 2) ¬еда ад-тына (байыркы инди€лык жазма эстелик-терге) тиешелүү. касиеттүү деп эсептелген чыг-лар жыйнактары. Ѕ-дын тексттери болжолу б. з. ч. 8-6-к-да жар алгандыктан, байыркы »нди€ прозасынын адепки үлгүлөрүнөн деп эсептелет. Ѕулардагы кудайлар, алптар же дүйнөнүн жаралышы ж-дөгү жомоктордо ж-а уламыштарда байыркы »нди€нын социалдык ж-а маданий тарыхы б-ча маалыматтар кездешет. ќшолордун эң баалуусу - "Ўатапатха-брахмана".

Ѕ–ј’ћјЌ»«ћ - соңку веда дининин аты; Ѕайыркы »нди€да (б. з. ч. миңинчи жылдардын башында) кул ээлөөчүлүк мамилелердин өөрчүшү-нөн ж-а жерг. элдин дининин таасиринен веда дини кыйла өзгөрүп кеткен. Ѕ-ге мүнөздүү нерсе - көп кудайга, анимисттик, тотемисттик көз караштарга ж-а ата-бабага сыйынуу. Ѕ-дин негизги кудайлары: Ѕрахма, Ўива, ¬ишну. Ѕ-дин негизинде жандуулардын бардыгы өлгөндөн кийин жаны көчүп, жаңы, жанга кошулуп, кайрадан тирилет деген түшүнүк жатат. Ѕ. адам кайрадан тирилгендө, өмүрүндө кылган жакшы ишине карай коомдо ∆огорку орунга ээ болот же асманга учуп кетет, жаман ишине карай коомдо төмөнкү орунга түшөт же курт-кумурскага, өсүмдүккө айланат дейт. Ѕ. коомдук теңсиздикЩ жактап, аны кудайдын өзү жасаган деп жары€лаган. ¬уддизмге каршы күрөштө ж-а анын таасиринен Ѕ. бара-бара индуизмге айланды.

јд. : Ѕарт ј., –елигии »ндии, (пер. с франц. ], ћ., 1897; »льин √. ‘., –елиги€ древней »ндии, ћ., 1959; –адхакриш-н а н —, »ндийска€ философи€, т. 1, пер. с англ., ћ., 1956.

Ѕ–ј’ћјѕ”“–ј (санскритче - Ѕрахма кудайынын уулу) -  ытай, »нди€ ж-а Ѕангладештин аймагындагы ири дары€. ”з. 2900 км, алабынын а€нты 935 миң км2. √ималайдын түн.,  айлас кырка тоосунуп түш. каптал-дарынан агып чыккан бир нече суу ќмбу кыштагы ченде бир нукка (4860 м бийиктикте) биригип, Ѕ-нын башкы агымын түзөт. ƒжамда д-сы кошулган жеринен төмөнүрөөк (95∞ чыг. узундук ченде) “англа ж-а √ималаи тоолорунун тармактарын кесип, терең капчыгайлар аркылуу шар агат. Ѕул жерде көп босоголорду, шаркыратмаларды пайда кылат. √анг өрөөнүндө √анга д-сы м-н кошулуп, кеңири дельтаны пайда кылып (80 миң км2), Ѕенгал булуңуна ку€т. »ри куймалары: Hay, „орта-÷ангпо, –ага-÷ангпо, ƒжичу, ƒжамда, Ћухит,  апили, ћанас, “иста, Ќь€пгчу, —убан-сири,  аменг. Ѕ. муз, кар суулары-нан ж-а жаан-чачындан куралат. ∆аз ж-а жаң айларында суусу көбөйүп, кышында аза€т. ∆ылдык орт. чыгымы 12 миң м3/сек, эң көбү 15 миң м31сек, эң азы 4 миң мъ\сек. —угатка пайдаланылат, чатынан 1290 км те чейин кеме жүрөт. ∆ээгинде Ўигац-зе ( ытай), ƒибругарх, “езпур, √у-вахати (»нди€) ш-лары жайгашкан.

Ѕ–јЎќ¬ - –умыни€нын Ѕрашов у-нин админ. борбору.  алкы 172, 3 миң (1968-ж., шаар айланасы м-н 200 миңден ашык); өлкөдөгү Ѕухарест-тен кийинки ө. ж-луу шаар. ћашина куруу (автомоб. -трактор ж-а станок куруу, подшипник чыгаруу, нефть жабдуулары ж. б. ), жүн ж-а кебезден кездеме токуу, ири тамак-аш, хими€ нефть иштетүүчү ж-а курулуш материалдарын чыгаруучу ө. ж. бар. Ѕ. 1252-жылдан бери белгилүү.

Ѕ–≈√√-¬”Ћ№‘ Ўј–“џ - кристалл-дын бетинен толкун узундугу өзгө-рүлбөстөн чачыраган рентген нурла-рынын интерфереци€ максимумдары-нын багытын аныктоочу шарт. јл 2dsin9 = п% формуласы м-н туюнтулат, d - торчонун турактуулугу, % - рентген нурунун толкун узундугу, 0- чагылдыруучу тегиздик м-н түшкөн нур багытынын ортосундагы бурч, п - чагылуу тартиби, ал дайыма оң ж-а бүтүн сан. Ѕ. -¬. ш-н орус илимпозу ¬. ¬ульф ж-а англис ѕ. Ѕрегг 1913-ж. ар бири өз алдынча аныкташ-кан. Ѕ. -¬. ш. ачылгандай кийин гана рентген нурун рентген-структуралык ж-а рентген-спектрдик анализдергө колдонууга мүмкүндүк болду.

Ѕ–≈ƒ≈Ћ№ Ѕилли (1901-1964) - немец (√ƒ–) жазуучусу. 1917-ж. "—партак союзуна" өтөт. 1920-жылдан √ермани€ компарти€сынын мүчөсү. √амбург көтөрүлүшүнүн катышуучусу. “үрмөдө (1930-32) "ћашина куруучу завод" (1930), "–озенхоф көчөсү" (1931), "ћенчикти сактоо параграфы" (1933) романдарын жазган. 1934-ж. ———–ге көчүп келип, "—ыноо" (1935), "—енин белгисиз тууганың" (1937) аттуу белгилүү романдарын жараткан. 1936-39-ж. »спани€дагы согушка катышкан. Ѕ. - "“уугандар ж-а тааныштар" трилоги€сын (1941-53), "Ёрнст “ельман" (1947), "50 кун", "¬итали€лык бир туугандар" (1950), "—ен үчүн, эркиндик" (1959) аттуу повесттер м-н романдардын автору. Ёки ∆ќЋ” ”луттук сыйлыктын лауреаты, √—Ѕѕ (—≈ѕ√) Ѕ нын мүчөсү, √ƒ–дип элдик палатасынын депутаты болгон.

Ѕ–≈ƒ»’»Ќ ‘≈дор јлександрович (26. 11. 1831-1. 5. 1904) - орус астроному, ѕетербург, » јнын акад. (1890; мүчө-корр. 1877), проф. (1865). 1855-ж. ћосква ун-тин бүтүргөн. ћосква ун-тиндеги обсерватори€га (1873), кийин ѕулковдогу астрон. обсерватори€га директор (1890). Ѕ-дин ил. изилдөөлөрү астрономи€нын ошол кездеги негизги бөлүмдөрүн ичине алган (мис: кичине планеталардын абалын I так аныктоо, астрофизика б-ча  үн-1 дун хромосферасы, тактары ж-а фа I келдер, ёпитер м-н ћарстын сырт-1 кы бети, комета ж-а гумандуулук-1 тардын спектрлери ж-дөгү изилдөө-1 лөр). 1886-90-ж. Ѕ. ∆аратылышты! изилдөө коомуна президент. ќрус! астрономи€ коомуна (1891) ж~а| √еогр. коомуна (1891) мүчө. јл √алл-1 дагы Ќемец академи€сынын жара- 1 тылышты изилдөөчүлөрүнүн "Ћео- I польдина" коомуна (1883) анык мүчө| ж-а јнгли€дагы  оролдук астрон. Ћиверпуль астрон. (1884), »тал. спек-троскопчулар коомуна мүчө-корр болгон. ———– »јнын ѕрезидиуму (1946) астрон. өзгөчө ил. иштер үчүн берилүүчү ‘. ј. Ѕредихин атн. сыйлыкты белгиледи.

јд. : Ћевин Ѕ. ё., ‘≈дор јлександрович Ѕредихин, в кн. : Ћюди русской науки. ќчерки о выдающихс€ де€тел€х естествознани€ и техники. ћатематика. ћеханика. јстрономи€. ‘изика. ’ими€, ћ., 1961; 3 и-г е л ь ‘. ё., ‘≈дор јлександрович Ѕредихин. ≈го жизнь и де€тельность, ћ., 1957.

Ѕ–≈∆Ќ≈¬ Ћеонид »льич (19. 12. 1906-ж. т. ) -  оммунисттик парти€нын ж-а —овет мамлекетинин, ал аралык коммунисттик ж-а жумушчу кыймылынын ишмери,  ѕ—— Ѕ нын √ен. секретары, Ѕ нын —а€сий бюросунун мүчөсү. —ов. —оюз. Ѕаатыры (1966), —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1961); —ов. —оюз. ћаршалы (1976).  омсомолго' 1923-ж. кирген, 1931-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  аменский с-да (азыр ƒнепродзержинск ш. ) жумушчу-металлургдун үй-бүлөсүндө туулган. 1927-ж.  ур-скидеги жер жайгаштыруу-мелиора-ци€ техникумун бүтүрүп, ќрша округунун (Ѕ——–)  охановск р-нунда жер жайгаштыруучу,  урск губ-да ж-а ”ралда райондук жер бөлүмүнүн башчысы; Ѕисертск райондук советинин аткомунун пред-линин орун басары, ”рал обл. жер башкармасынын начальнигине биринчи орун басар болгон. 1935-ж. ƒнепродзержинск металлурги€ ин-тун бүтүрүп, ушул эле шаардагы металлурги€ з-дунда инженердик кызматка калтырылган. 1937-ж. май айында ƒнепродзержинск шаар советинин аткомунун пред-ли-не орун басар. 1938-ж. майдан ”краина  ѕ(б) ƒнепропетровск обкомунун бөлүм башчысы, 1939-ж. февралдан анын секретары. ”луу јта ћек. согуштун (1941- 45) алгачкы күндөрүнөн зле Ћ. ». Ѕрежнев согушта жүрдү: “үш. фронтунун —а€сий башкармасынын начальнигине орун басар, 18-арми€нын —а€сий бөлүмүнүн начальниги, 4-”краина фронтунун —а€сий башкармасынын начальниги,  авказ,  ара деңиз бою,  рым, ”краинадагы май-дандарга, о. эле „ехословаки€, ѕольша ж-а ¬енгри€ны бошотуудагы согуштарга катышты. 1945-46-ж. ѕри-карпат аскер округунун —а€сий башкармасынын начальниги. 1946-ж. эл чарбасын калыбына келтирүү б-ча жетекчилик ишке жиберилген. 1946-ж. августта «апорожье, 1947-€?. но€бр-дан ƒнепропетровск обкомдорунун биринчи секретары. Ћ. ». Ѕрежнев 1960-жылдын июлу-нан ћолдави€  ѕ Ѕ нын биринчи секретарлыгына көтөрүлүп, респ-ка-нын ө. жайын өнүктүрүүгө, а. ч-сын соң. негизде кайра курууга, мад-тын өркүндөтүүгө башчылык кылат.  ѕ——тин 19-съездинде ал Ѕ нын мүчөсү, Ѕ нын ѕленумунда (1952-ж. окт. )  ѕ—— Ѕ нын ѕрезидиумунун мүчөлүгүнө кандидат ж-а Ѕ нын секретары болуп шайланат. 1953-ж. марттан —ов. јрми€нын ж-а јскер-деңиз флотунун Ѕашкы са€сий башкармасынын начальнигине орун басар. 1954-ж. февралдан (дың ж-а кысыр аңыз жерлерди өздөштүрүү мезгилинде) Ћ. ». Ѕрежнев  аз-н  ѕ Ѕ нын экинчи, ал эми 1955-ж. ав-густтан биринчи секретары болуп иштейт.  ѕ——тин 20-съездинде Ћ. ». Ѕрежнев  ѕ—— Ѕ нын мүчөсү,  ѕ—— Ѕ нын ѕленумунда (1956-ж. февр. )  ѕ—— Ѕ нын ѕрезидиумунун мүчөлүгүнө кандидат ж-а Ѕ нын секретары болуп шайланат. 1958-жылдан  ѕ—— Ѕ нын –—‘—– б-ча Ѕюросунун пред-лине орун басар. 1957-ж. июндан  ѕ——' Ѕ нын ѕрезидиумунун мүчөсү. јл оор ө. ж. м-н курулушту өнүктүрүү, өлкөнүн куралдуу күчтөрүн жаңы күжүрмөн техника м-н жабдуу, космонавтика маселелерин тейлеп турган.  ѕ——тин 22-съездинде Ћ. ». Ѕрежнев Ѕ нын мүчөсү, ал эми Ѕ нын ѕленумунда (1961-ж. окт. )  ѕ—— Ѕ нын ѕрезидиумунун мүчөсү болуп шайланат. 1960-жылдын майынан 1964-жылдын июнуна чейин ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун ѕред-ли, ошол эле мезгилде (1963-ж. июндан)  ѕ—— Ѕ нын секретарлык кызматын кошо аткарат. ћамл. аппаратты өркүндөтүү, соң. демократи€-. ны өнүктүрүү, закондуулукту чыңдоо б-ча зор жумуштарды жүргүзөт.  ѕ—— Ѕ нын ќкт€брь пленуму (1964) Ћ. ». Ѕрежневди  ѕ—— Ѕ нын биринчи секретары кылып шайлады. 1964-ж. но€брда ал  ѕ—— Ѕ нын –—‘—– б-ча Ѕюросунун пред-ли болуп бекитилди.  ѕ—— Ѕ нын ћарт (1965) ж-а ћай (1966) пленумдарында Ћ. ». Ѕрежнев жасаган доклад-дарда а. ч-сын тез өнүктүрүү жагынан парти€нын жаңы экон. са€саты көтөрүлдү.  ѕ——тин 23-съездиндө (1966-ж. март - апр. ) Ћ. ». Ѕрежнев отч≈ттук доклад жасап, анда 1966- 70-ж. ———– ЁЋ чарбасын өнүктүрүүнүн 8-беш жылдыгынын башкы милдеттери ж-а тышкы са€саттын негизги принциптери белгиленди. —ъезд Ћ. ». Ѕрежневди Ѕ нын мүчөсү, Ѕ нын ѕленуму (1966, апрель)  ѕ—— Ѕ нын —а€сий бюросунун мүчөсү ж-а анын √ен. секретары кылып шайлады.  ѕ—— Ѕ нын, ———– ж-а –—‘—– ∆ог. —оветтеринин 1967-ж. 3-но€брда болгон салтанаттуу кошмо заседаниесинде Ћ. ». Ѕрежнев "—оциализмдин улуу жеңишинин 50 жылдыгы" деген доклад жасап, —ов. —оюзунун жарым кылымдагы соц. өнүгүү жолун жыйынтыктап, коммунисттик коомду куруунун кезектеги милдеттерин белгиледи.  оммунисттик ж-а жумушчу пар-ти€ларынын 1969-ж. июнда ћосквада өткөн эл аралык кеңешмесин да€рдоо ж-а өткөрүү б-ча Ћ. ». Ѕрежнев зор иштер аткарып, кеңешмеде  ѕ——тин делегаци€сына башчылык кылды. јнын кеңешмедеги сөзү программалык мүнөзгө ээ болду. ¬. ». Ћениндин туулган күнүнүн 100 жылдыгына байланыштуу  ѕ—— Ѕ нын, ———– ж-а –—‘—– ∆ог. —оветтеринин 1970-ж. 21-апрелдеги салтанаттуу кошмо заседаниесинде Ћ. ». Ѕрежнев "Ћениндин иши жашап жана жеңип жатат" деген доклад жасады. Ѕул заседаниеге 102 коммунисттик, улуттук-демокр. ж-а соң. парти€лардын өкүлдөрү катышты. ѕарти€нын 24-съездине (1971-ж. март - апр. ) жасаган  ѕ—— Ѕ нын отч≈ттук докладында Ћ. ». Ѕрежнев учурдагы эл аралык кырдаалга ж-а өлкөнүн өнүгүшүнүн жыйынтыкта-рына илимий анализ берди; ———–дин эл чарбасын (1971-75) өнүктүрүүнүн 9-беш жылдыгынын негизги милдеттерин белгиледи; империализмдин агресси€чыл са€сатына каршы, бардык элдердин коопсуздугу үчүн, бүткүл дүйнөдө тынчтык үчүн күрөшүүгө багытталган тынчтыктын кеңири ѕрограммасын жары€ кылды. 24-съезд Ћ. ». Ѕрежневди Ѕ нын мүчөсү, Ѕ нын ѕленуму (1971-ж. апр. )  ѕ—— Ѕ нын √ен. секретары кылып шайлады. ———–дин лениндик тышкы са€сатын иштеп чыгууда ж-а шпкө ашырууда Ћ. ». Ѕрежнев көрүнүктүү роль ойнойт.  өп мамлекеттердин жетекчи ишмөрлери м-н өз ара байланыш жасоо жагынан кылган иштери, бышып жеткен эл аралык проблемаларды жөнгө салууда конструктивдүү кадамдар м-н агресси€га чечкиндүү сокку берүү са€сатын айкалыштыра билиши аны жалпыга таанымал кылды. 1972, 1973, 1974-ж. ј Ўнын преэиденттери м-н Ћ. ». Ѕрежневдин сүйлөшүүлөрүнөн улам маанилүү документтерге кол коюлуп, эл аралык оорчулукту жеңилдетүү ж-а өз ара пайдалуу кызматташтык үчүн жакшы өбөлгөлөр түзүлдү. “урмуштук бай тажрыйбасы ж-а зор уюштуруучулук таланты м-н Ћ. ». Ѕрежнев  оммунисттик партийны ж-а —овет мамлекетин чыңдоо үчүн талыкпай эмгектенип жатат. јл парти€лык ж-а мамл. курулуштун лениндик нормаларын өнүктүрүү, иште коллективдүүлүк принциптерин орнотуу, а. ч-сына жетекчиликти жакшыртуу, өлкөнүн экономикасын өнүктүрүү, эмгекчилердин турмушун ж-а мад-тын жогорулатуу, эл достугун чыңдоо, ———–дин коргонуу күч-кубатын күчөтүү б-ча маанилүү чаралардын иштелип чыгышына ж-а жүзөгө ашырылышына түздөн-түз катышты. Ћ. ». Ѕрежнев - ———– ∆ог. —оветинин (3-9-шайл. ) депутаты, ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун мүчөсү. “ынчтыкты сактоо ж-а чыңдоо ишиндеги зор эмгеги үчүн "Ёлдердин ортосунда тынчтыкты чыңдаган-дыты үчүн" эл аралык Ћениндик сыйлыкты (1973), ‘. ∆олио- юри атн. "“ынчтыктын алтын медалын" (1975) алган. 1973-ж. 8-сент€брда Ћ. ». Ѕреж€евге Ѕолгар Ёл –есп-ка-сынын Ѕаатыры деген наам берилди. Ѕул соң. ынтымакты чыңдоо ишинде анын эмгегин белгилөөнүн айкын далили болду. Ћ, ». Ѕрежнев 4 Ћенин ордени, 2  ызыл “уу ордени, Ѕогдан ’мельницкий,  ызыл ∆ылдыз ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган, о. эле „ехословаки€ —оң. –есп-касыңын, ѕольша Ёл –есп-ка-сынын,  уба –есп-касынын, √ƒ–дин жог. даражадагы сыйлыктары м-н сыйланган. „ыг. : Ћениндик жол менен, 1-4-т., ‘р., 1970-74;  ѕ——тин жана —овет мамлекетинин тышкы са€саты жөнүндө, ‘р., 1974; ѕарти€лык курулуштун актуалдуу проблемалары жөнүндө, ‘р., 1973; Ћенинским курсом, т. 1-4, ћ., 1970-74;  ѕ—— в борьбе за единство всех революционных и миролюбивых сил. —б. статей и выступлений, ћ., 1972.

Ѕ–≈«≈Ќ“ (голл. presenning) - кендир же кебезден токулган суу өткөр-бөөчү материал. јл жапкыч катарында, о. эле атайын кийимдерди, бут кийимдерди да€рдоодо колдонулат.

Ѕ–≈…“-¬»√Ќ≈– ‘ќ–ћ”Ћј—џ - €дролук реакци€ны козгоочу бөлүкчөлөрдүн энерги€сына жараша €дролук реакци€нын жүрүү ыктымалдыгын аныктоочу формула. јны амер. физиктер √. Ѕрейт, ё. ¬игнер 1936-ж. сунуш кылган, к. ядролук реакци€.

Ѕ–≈ „»я (итал. breccia - сындыруу, талкалоо) - тор тектердин 1 см ж-а андан чоңураак өлчөмдөгү жумуру-ланбаган кырдуу сыныкчаларынан цементтелип түзүлгөн тоо тек. Ѕ. бир же бир нече тоо тек сыкыктарынап турат. ѕайда болушуна жараша Ѕ. - чөкмө, жанар тоо-чөкмө ж-а тектоникалык болуп айырмаланат.  өпчүлүк бөлүгү айбанаттардын сөөктөрү-нөн турган чөкмө Ѕ. фосфор жер се-мирткичи, ал эми жанар тоо-чөкмө Ѕ-сынын кээ бир түрү курулуш материалы катары колдонулат.

Ѕ–≈ћ≈Ќ - √‘–деги шаар.  алкы 606 миң (1969). Ѕезер д-дагы ири порт, шоссе ж-а т. ж. тоому, аэропорт бар.  еме верфи ж-а самолет, автомоб. ? касоо, кара металлурги€, нефть иштетүү з-ддору, машина, электр тех., текстиль, тамак-аш ж-а тамеки ө. ж-лары өнүккөн.  урулуш, инженердик ж-а мор€ктарды да€рдоочу мектептери бар.

Ѕ–≈ћ≈Ќ —ќ¬≈“ –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ (Ѕ—–) - √ермани€да рев-чыл күрөш өөрчүгөн кезде, 1919-ж. 10-€нварда Ѕремен жумушчулары жары€лаган соц. респ-ка. јнын өкмөтү - Ёлдик өкүлдөр совети (3 коммунист, " өз каранды эмес" с. -д. парти€нын « мүчөсү, парти€да жок 3 солдат) ж-а эл комиссариаттары түзүлгөн; жу-мушсуздарга акчалай жардам берүү, жумзтпчуларга эмгек акыны көбөйтүү б-ча чаралар иштелген. –ев-чыл өзгөртүүлөргө " өз каранды эмес" социал-демократтардын оңчул лидер-лери тоскоол кылышкан. январдын а€гында √ермани€ өкмөтү Ѕременге каршы жазалоо дивизи€сын жиберген. " өз каранды эместердин" ли-дерлери капитул€нтчыл позици€да тургандыктан, Ѕремен √ермани€нын башка жерлери м-н байланыша албай калгандыктан, 1919-ж. 4-февралда Ѕ—– кулаган.

Ѕ–≈ЌЌ≈– - Ёцталь ж-а ÷иллерталь јльпысынын ортосундагы („ыг. јльпы тоолорунда) ашуу. јвстрали€ м-н »тали€нын чек арасында. Ѕийикт. 1371 м. Ѕ-деги тешкен тоо аркылуу »нсбрук (јвстри€) - Ѕольцано (»тали€) темир ж-а шоссе жолдору өтөт.

Ѕ–≈—“ - Ѕ——–дин Ѕрест обл-нын ад-мин. борбору; ћухавец суусунун Ѕуг д-на куйган жеринде, ———– м-н ѕольшанын чек арасында.  алкы 185 "миң (1972). Ёл аралык т. ж., аба, суу транспортунун тоому. 1970-ж. шаарда 35 ири ө. ж. ишканасы иштеп, областта өндүрүлүүчү ө. ж. продукци€сынын 26%ин өндүргөн. ѕрибор жасоочу (электр ченөөчү приборлор, электр лампа, газ аппараттар з-ддору), жеңил (килем, байпак, сукно, трикотаж ф-калары), тамак-аш (эт комбинаты, ликер-арак з-ддору) ө. ж. өнүккөн. ѕед., курулуш-инж. ин^г-тар, мед. окуу жайлар, драма театр, Ѕрест чебин коргоо ж-а край таануу музейлери бар.

Ѕ–≈—“ ќЅЋј—“џ Ѕ——–дин составында 1939-ж. 4-декабрда түзүлгөн. –есп-канын түш. -батышында, ———– м-н ѕольшанын чек арасында. ј€нты 32, 3 миң км2.  алкы 1295 миң (1970). јдмин. жагынан 16 районго бөлүнөт. 14 ш. т. пос≈лок бар. Ѕорбору - Ѕрест ш. Ѕ. о. „ыг. ≈вропа туздүгүнүн бат. бөлүгүндөгү кызыл карагайлуу ж-а жазы жалбырактуу токой зоначасын-да жайгашкан.  лиматы мелүүн континенттик. январдын орт. темп-расы түш. -батышында - 4, 5∞—, түн. -чыгы-шында - 5, 5∞—, июлда 18, 5∞— ∆ылдык жаан-чачыны 550-650 мм. —уулары негизинен ƒнепр, Ќеман, Ѕуг-дун алабына кирет. »ри дары€сы - ѕрип€ть (ƒнепрге ку€т), анын куй-малары: —тырь, √арынь, ѕина, ясель-да ж. б. ѕолесьедө көлдөр көп (¬ы-гоновск, „ерное, —поровск ж. б. ). ∆ери чым көң ж-а чым көң-саз топурактуу келет. “ерр-€сынын 35% токой (кээ бир р-ндордо токой 40- 50%). “окойлордо койон, тыйын чычкан, түлкү, кундуз ж. б. кездешет. ќбласттын тун. -батышында Ѕеловеж чер токой коругу бар.  алкынын көбү белорус; орус, пол€к, еврей ж. б. жашайт. ќрт. жышт. 1 км2 жерге 40, 1 киши. Ўаар калкы 35% (1970). »ри шаарлары: Ѕрест, Ѕарановичи, ѕинск,  обрин ж. б. Ө. ж. өндүрүшүнүн структурасында тамак-аш 35%, жеңил ө. ж. 33%, металл иштетүү 12%, токой ж-а жыгач иштетүү 8% түзөт. ј. ч-нын негизги тармагы - мал чарбасы; уй, чочко көп багылат. «ыгыр, кара буудай, картошка, тоют өсүмдүктөрү, кант кызылчасы айдалат. ќбласттын транспортунда т. ж. зор мааниге ээ. јнын уз. 1050 км (1969). Ўоссө жолу 10, 5 миң км (1968). ќбласттын терр-€сынан "ƒостук" ж-а "ƒашава - ћинск" нефть ж-а газ түтүктөрү өтөт.

Ѕ–≈—“ “џЌ„“џ√џ (1918) - Ѕрест-Ћитовскиде (азыр Ѕрест) √ермани€, јвстри€-¬енгри€, Ѕолгари€ ж-а “урци€ м-н –осси€нын ортосунда 1918-ж. 3-мартта түзүлгөн тынчтык договору. 1917-ж. 26-окт€брда (8-но€брь) —оветтердин бүткүл росс. 2-съездинде тынчтык ж-дө ƒекрет кабыл алынды. јнда —овет өкмөтү токтоосуз тынчтык үчүн сүйлөшүүлөрдү баштоону согушуп жаткан мамлекеттерге сунуш кылды. Ѕул сунушту јнтанта өлкөлөрүнүн кабыл албай коюшу 20-но€брда (3-дек. ) —овет өкмөтүн тынчтык ж-дө √ермани€ м-н сепараттык сүйлөшүүгө аргасыз кылды. √ермани€ өзүнүн согуштук ж-а ички абалын жакшыр-тыш максатында сүйлөшүүлөргө макул болду. 9 (22)-декабрда тынчтык ж-дөгү сүйлөшүүлөр башталды. —ов. делегаци€ аннекси€сыз ж-а контрибу-ци€сыз тынчтык договорун түзүүнү сунуш кылды. √ермани€нын делегаци€сы бул сунушка макул болбой, 150 миң км2 ден ашык терр-€ны √ермани€га берүүнү талап кылды. ¬. ». Ћенин ошол учурдагы абалды толук түшүнүп, √ермани€нын талабын орун-датууну ж-а тынчтык договоруна кол коюуну зарыл деп эсептеди. “ынчтык договоруна кол коюуга Ћ. ƒ. “роцкий ж-а Ѕухарин башында турган "солчул коммунисттер" каршы чыгышты. ¬рест-Ћитовскидеги сов. делегаңи€га башчылык кылган “роцкий ¬. ». Ћениндин көрсөтмөлерүнө карабастан, √ермани€нын ультиматумун кабыл алган жок. Ѕул шарттан пайдаланып 18-февралда √ермани€нын аскерлери бүткүл чыг. фронту б-ча чабуулга өттү; ошол эле күнү – ѕ (б) Ѕ нын заседанием болуп, ¬. ». Ћениндин сунушу кабыл алынып, 24-февралда √ермани€ договорго кол коюуга макул болду. ƒоговордогу оор шарттарга карабастан, 3-мартта сов. делегаци€ ага кол койду. Ѕул договор б-ча –осси€дан √ермани€га Ћитва, ѕольша ж-а Ѕелорусси€ м-н Ћатви€нын бир бөлүгү кетти. ќшону м-н бирге √ермани€ Ћатви€га, Ёстони€га өз аскерлерин киргизүүгө ж-а –ига бу-луңун, ћоонзунд а-дарын ээлеп турууга, сов. аскерлер ”краинадан, ‘инл€нди€дап, јланд а-дарынан, Ѕа-тумдан чыгып кетүүгө тийиш болду. Ѕардыгы болуп —ов. –осси€ 1 млн. км1 жерден ажырады. ћындан башка 6 млрд, марка контрибуци€ төлөмөк болду. Ѕрест договору —ов. –осси€га согуштан убактысынча тыныгуу үчүн, жаш —овет мамле"кетин экон. жактан чыңдоо үчүн керек эле. 1918-ж. √ермани€дагы Ќо€брь революци€сы император ¬ильгельм ѕнин бийлигин кулатты, 1918-ж. 13-но€брда —овет өкмөтү Ѕ. договорун жойду.

јд. : Ћенин ¬. »., Ѕактысыз тынчтык жөнүндөгү маселенин тарыхына карата, „ыг., кырг. бас, 26-т. ; Ќикольников √. Ћ., ¬ыдающа€с€ победа ленинской стратегии и тактики (Ѕрестский мир: от заключени€ до разрыва), ћ., 1968.

Ѕ–≈—“ ”Ќ»я—џ (1596)-–ечь ѕос-полита€нын терр-€сындагы католик ж-а православие чиркөөлөрүнүн бирикмеси. Ѕресттеги чиркөө соборунда кабыл алынган. Ѕ. у-нын түзүлүшүнө православие динчилеринин өз абалын бекемдөөгө умтулушу, украин ж-а белорус элдеринин антифеод. күрөшүнөп чочулашы себеп болгон. Ѕул уни€ б-ча ”краина м-н Ѕелорусси€нын православие чиркөолөрү –им папасын башчыбыз деп тааныган. Ѕирок дыйкандар, казак орустар, мещандар, нравославие дининдеги шл€хтанын €с-а майда дипчилерн-нин бир даары, а түгүл укр. айрым ири феодалдар да уни€нын түзүлүшүнө каршы чыгышкан. ќфиц. түрдө Ѕ. у. 1940-ж. Ћьвовдогу чиркөө соборунда жоюлган.

Ѕ–≈—“ „≈Ѕ» -Ѕрест ш-пып (Ѕ——–) жанындагы баатыр чеп; ћухавецтпп Ѕуг д-на ку€ берген жеринде. „еп 1833-ж. курула баштаган. 19-к-дын 2-жарымында, 20-к-дын башында бир нече ирет бекемделип, жаңыртылган. 1-дүйн. согушта (1914-18) өзүнчө курулган айрым бекинүү жайынан, форттордон турган бекем чепке айланды. 1919-39-ж. чеп ѕольшанып карамагында туруп, 1939-ж. ———–ге кайтарылган. Ѕ. ч. јта ћек. согушта 28 сутка бою (1941-ж. 22-июнь - 20-шоль) баатырдык коргонуусу м-н даңкы чыккан. —огуш башталган күнү мында 3, 5 миң кишиден турган 42- ж-а 6-аткыч-тар дивизи€сынын айрым бөлүктөрү м-н чек арачылар өздөрүнөн алда канча көп душмандын соккусуна туруштук берген.  оргонууга майор ѕ. ћ. √аврилов, капитан ». ѕ. «уба-чев ж-а полк комиссары ≈. ћ. ‘омин жетекчилик кылган. Ѕ. ч-нин баатыр коргоочулары адам чыдагыс шарттарда (суусуз, тамаксыз, дары-дармексиз) согушуп, зор жоготууларга карабастан, бир ай бою душмандын бир дивизи€сын токтотуп турушкан. јлардын көбү баатырларча курман болгон, бир даары партизандарга кошулган, алсырагандары ж-а оор жа-радарлары гана туткунга түшкөн. Ѕ. ч-пин баатырдык коргонуусу - сов. жоокерлердин майышпастыгына, тайманбас эрдигине айкын мисал; јта ∆уртка берилген, эл үчүн жан кыйышкан уулдардын чыныгы легендардык эрдигин көрсөттү. Ѕ. ч-не 1965-ж. 8-майда "Ѕаатыр чеп" деген ардактуу наам берилген, Ћенин ордени ж-а "јлтын ∆ылдыз" медалы м-н сыйланган.

јд. : —мирнов —. —, √ерои Ѕрестской крепости, ћ., 1961.

Ѕ–≈“јЌ№ - “үп. -Ѕат. ‘ранци€дагы жарым арал. јны Ћа-ћанш кысыгы м-н јтлантика океаны чулгап турат.  өпчүлүк бөлүгүн јрморикан дөң-сөосү (бийикт. 391 м ге чейин) ээлейт. ∆ээктери жапыз жардуу.  лиматы жумшак, мелүүн ж-а нымдуу. Ёмен, бук токойлору өсөт. ћал чарбачылыгы, балык кармоо, дыйканчылык өнүккөн. »ри порттору: Ќант, Ѕрест.

Ѕ–≈“ќЌƒ” “ј– - ‘ранци€дагы (Ѕретань ж. а-да) эл. ∆алпы саны 1, 1 млн-го жакын (1967). Өз тилинде күндөлүк турмушта көбүнчө дыйкандар м-н мор€ктар сүйлөшөт. ћектепте, администраци€да, маданий турмушта француз тилип колдонот. Ѕ. католик дининде. јлар - Ѕритан а-дарынан 5-6-к-да жер ооп келген бриттердин кельт уруусу м-н жерг. романдыктар аралашкан кельттердин тукумдары. ј. ч-чылык, балык кармоо м-н күн көрүшөт.

Ѕ–≈’“ Ѕертольт (10. 2. 1898, југ-сбруг, - 14. 8. 1956, Ѕерлин) - немец жазуучусу, иск-во теоретиги, театр ж-а коомдук ишмери. ‘абрика директорунун үй-бүлөсүндө туулган. ћюнхен ун-тинин мед. ф-тетинде окуган. „ыг-лыгын 1914-жылдан баштаган. Ѕ. " урман болгон солдат жөнүндө легенда" (1918) аттуу согушка каршы жазылган сатиралык бал-ладасы м-н элге кеңири таанылат. Ёкспрессионизм ге полемика катары жазган "¬аал" (1918), "“үнкү барабан үнү" (1922), "Ўаар уюктарында" (1924) пьесаларын жары€лайт. Ѕул жылдары Ѕ. марксизм-ленинизмди үйрөнүп, соц. рев-€га өз чыг-ларын арноого ниеттенет. Ѕ-тин көз карашыи-дагы коомдук, филос, са€сий өзгөрүштөр "јл солдат менен бул солдат-та эмне айырма" (1927) пьесасы м-н "ћахагони" муз. комеди€сында ачык көрүндү. “ынымсыз чыг-лык изденүү м-н жашаган Ѕ. "илим доору м-н революци€нын" театры үчүн "эпикалык театрдын" теори€сын иштеп чыгууга киришет. ‘ашисттер өкмөт башына келгенден кийин (1933) ал √ермани€дан качып кетет. јнын эмиграци€да жүргөн жылдары "кө-рүүчүлөрдүн өз алдынча рев-€чыл сын ойлорун ойготууга" умтулуп, "—езуандык мээримдүү киши" (1938- 40), "јртур ”ипин карьерасы" (1941) драма-тамсилдерин, " ураж эне жана анын балдары" (1939), "√алилей-дин турмушу" (1938-39)и "ѕунтилла төрө жана анын малайы ћатти" (1940) ж-а "Ўвейк экинчи дүйнөлүк согушта" (1944) ж. б. дүйнөгө белгилүү нукура жаңычыл чыг-ларын жазат. Ёмиграци€дан келип, 1949-ж. атактуу "Ѕерлиндик ансамбль" теат-рын уюштурат. Ѕ. 1951-ж. √ƒ–дин 1-дараж. ”луттук сыйл., 1954-ж. "Ёлдердин ортосундагы тынчтыкты чың-дагандыгы үчүн" Ёл аралык Ћениндик сыйл. лауреаты болгон. „ыг. : —тихи. –оманы, Ќовеллы. ѕублицистика, ћ., 1956; “еатр. [ѕьесы, —татьи], т. 1-5, ћ., 1963-65.

јд. :  люев ¬. √., Ѕ. Ѕрехт - новатор театра, ћ., 1961; его же, “еатрально-эстетические взгл€ды Ѕрехта, ћ., 1966;   оп е п е в Ћ., Ѕрехт, ћ., 1965.

Ѕ–»јЌЎќЌ “≈ќ–≈ћј—џ-экинчи тартиптеги сызык-тын сыртына сызылган ар кандай алты бурчтуктун карама-каршы чокуларын туташты-руучу түз сызык-тардын бир чекит-те (Ѕрианшон чекитинде) кеснли-ии. Ѕ. т. фрапц. матем. Ў. ∆. Ѕри-аншондун ысмы м-н аталган. Ѕ. т. - проекци€лык геометри€нын негизги теоремаларыньш бпри.

јв. : ≈ ф и м о в Ќ. ¬., ¬ысша€ геометри€, 4 изд., ћ., 1961.

Ѕ–»√јƒј (фр. brigade, птал. bnga-ta -топ, отр€д) -1) кургактагы ас-керде бир нече батальон (дивизион-дон) же полктон ж-а атайын аскер бөлүкчөлөрүпөн турган бирикме. Ѕ. мою аткыч (жөө аскер), танкалык, артилл., инженердик, аба-деса€ттык, деңиз жөө аскери ж. б. болуп бөлүнөт. 2) јскер-деңиз флотунда Ѕ. - бир класстагы аскер кораблдеринин тактикалык бирикмеси.

Ѕ–»√јƒ»–-өндүрүш бригадасына башчы. јны колхоз башкармасы, совхоздун ж-а ө. ж. ишканасынын директору дайындайт. јл бригада-нын ишине жооп берүү м-н, эмгек тартибин чыңдоого, илим ж-а алдыңкы тажрыйбанын жетишкендиктерин, жаңы техника м-н тех. жактан негиздүү нормаларды өндүрүшкө киргизүүгө, бригада мүчөлөрүнүн квалификаци€сын жогорулатуу ж-дө кам көрүүгө милдеттүү. Ѕ. чарбанын ж-а ишкананын өндурупгтүк-финан-сы пландарын, бригаданын жылдык тапшырмасын ж-а иш пландарын түзүүгө катышат, к. Өндуруш бригада.

Ѕ–»√јЌ“»Ќј. - эки мачталуу жеңил жел кайык. - јлдыңкы мачтасы-нын (фок-мачта) парустары түз, экинчисиники (грот-мачта) кыйгач керилген. 16-18-к-да чалгындоо, кабарлоо максаттарында ж-а карактоо үчүн колдонулган. Ѕ. кийинки убактарда эч жерде колдонулбайт. Ѕ–»« (фр. brise - сыдырым жел) - деңиз ж-а көл жээгинде суткалык өзгөрүүсү м-н жүрүп туруучу сыдырым жел. јл күндүз деңизден кур-гактыкка, түнкүсүн кургактыктан деңизге карай жүрөт.  үндүз кургак-тык деңизге караганда бат жылып, андагы жылыган абаны деңиздеги муздак аба сүрө баштайт. “үнкүсүн, тескерисинче, жер бат сууп, деңиз жай муздайт. јндан атмосферадаЩ басымдын айырмасы пайда болун, аба агымы которулат. Ѕ-дин ылдамд. 1-5 м/сек, кээде андан да тез. ———–де  аспий, јзов не. б. деңиз-дердин, Ћадога, ќнега, —еван, џсык- өл ж. б. көлдөрдүн жээктеринде байкалат.

Ѕ–»ЋЋ»јЌ“, к. јлмаз.

Ѕ–»ќЋќ√»я (гр. №гуоп -мох ж-а .. . л№ги€)^- мохтор ж-дөгү илим, бо-танйканып тармагы, к. Ѕотаника.

Ѕ–»—Ѕ≈Ќ - јвстрали€ —оюзундагы шаар;  винсленд штатынын админ. борбору. Ѕрисбен д-нын ћортон булуңуна ку€ бериш жеринде жайгашкан порт, т. ж. тоому.  алкы 866 миң (1971). Ѕ. - өлкөнүн оор ө. ж. борборлорунун бири (кеме куруу, түстүү металлурги€, нефть тазалоо ж. б. ). ”н-т (1909) бар.

Ѕ–»—“ќЋ№ - ”луу Ѕритани€нын √лостершир графтыгындагы шаар. Ёйвоп д-дагы ири порт.  алкы 427, 2 миң (1969). ћашина куруу (өзгөчө самолет, авиаракета з-ддору),. хими€, түстүү металл, нефть иштетүү о. ж-лары ж-а ун-т бар.

Ѕ–»“јЌ ј–јЋƒј–џ - “үндүк деңиз м-н јтлантика океанынын ортосунда жайгашкан, ≈вропанын түн. -батышындагы архипелаг. ј€нты 325 миң км2 ге жакын. Ѕ. а-нын составына ”луу Ѕритани€ ж-а »рланди€ а-дары, архипелагдар: √ебрид, ќрк-ней, Ўетланд а-дары ж-а јнглси, ћалл, ћэн, —кай ж. б. майда арал-дар кирет. ”луу Ѕритани€ ж-а »рланди€ мамлекеттери ушул арал-дарда.

Ѕ–»“јЌ ћ”«≈…» - Ћондондо, дүйнөдө ири музейлердин бири. 1753-ж. негизделип, 1759-ж. ачылган. Ѕ. м-де алгачкы коом иск-восунун, Ѕайыркы ≈гипеттин, ћесопотами€нын, Ѕайыркы √реци€, –им мад-тынын, ≈вропа, јзи€ ж-а јфриканын о. кылымдык иск-восунун эстеликтери: гравюра, сүрөт, керамика, тыйын, медалдардын бай мурастары сакталат.  итепкана-сында 7 млн-дон ашык китеп, 105 миң нуска кол жазма ж. б. бар.  итепкананын окуу залында  . ћаркс, ‘. Ёнгельс, ¬. ». Ћенин иштешкен.

Ѕ–»“јЌ»я »ћѕ≈–»я—џ - ”луу Ѕритани€нын ж-а анын колон. жерлеринин жалпысынан аталышы. јнгли€ 12-к-да »рландшшы каратып, кийин бир кыйла өлкөдө капит, мамилелердин жетилишн м-н нагыз колони€ са€сатын жүргүзүүгө өткөн. 1583-ж. Ќьюфаундленд а-ын каратып, 1607-ж. “үн. јмерикада (¬иргини€) 1-колони€сын пег≈здеген. јнгли€ 16-к-дып а€гы- 17-к-дын башындагы со-гуштарда өзүнүн башкы атаандашы »спани€га бир нече жолу катуу сокку урган. јнгли€да ири соода монополи€ - ќст-»нди€ компани€сы пайда болуп, алар соода гана жургү'зүш-пөстөн, јзи€ м-н јфрикадагы мерчемдүү жерлерди ээлеп ала баштаган. 17-к-да јнгли€да капит, түзүлүштүн орношу анын колон. экспан-си€сын ого бетер күчөттү. ќшол кездеги күчтүү колон. державалар - »спани€га, √олланди€га, ‘раици€га каршы күрөштө англ. колонизатор-лор жеңип чыгып, јзи€, јфрика ж-а јмерикада зор терр-€ларга ээ болду. Ѕ. и-нын түзүлүшү капитализмдин орношунун бүткүл дүпн. тарыхый бирдиктүү процессинин составдуу бөлүгү болуп, бул процесс ”луу Ѕр€-тани€да алда канча тез жүрдү.  о-лони€ларды, бөтөнчө »нди€ны јнгли€нын талап-тоноосу анын байлык толгоосуна ж-а о. ж-да төңкөрүш жасоосуна чоң таасир этти. јнгли€ колони€ларда, барыдан мурда капит, мамилелердин өнүгүшүнө атайылап жолтоолук кылды. јл эми јнгли€дан көчүп барган адамдар отурукташкан “үн. јмерикадагы колони€ларынын абалы башкача болгон. ∆ерг. индеец-тер жакшы жерлеринен куулуп, кыр-гвгага учурашкан. ћетрополи€нын каршылыгына карабастан, түш. -амер. колони€ларда капит, мамилелер тезирээк өнүжкон. 18-к-дын акыркы чейрегинде Ѕ. и. бпринчи кризиске учураган. 1775- 83-ж. “үн. јмерикада көз каранды эместик үчүн жүргүзүлгөн согуштун натыйжасында јнгли€ андагы 13 ко-лони€сынан ажыраган. Ѕирок Ѕ. и. кризистен оңой эле кутулду. 19-к-дын 1-жарымында јвстрали€, ∆аңы «еланди€ ж-а “үш. јфриканы колони€-лаштырууга өттү. —оода жүргүзүү үгчүн  ытайдын бир катар портторун зордук м-н пайдаланып, басып алган —€нган (√онконг) а-ын кийин  ытайдагы экспанси€сынын та€ныч пунктуна айландырды. 19-к-дып ортосунан баштап ”луу Ѕритани€ зор аймактуу колони€ларга ж-а дүйн. рынокто монополи€лык абалга жетипь кеп. Ѕ. и-нда экон. байланыш системасы тузүлүтг, колони€лар сырь≈ берүүчү булакка ж-а товарларды сатып өткөрүүчү рынокко айланды. јнгли€нын колон. эзү*үсунун күчө-шүнөн бир катар көтөрүлуштөр чыкты. јлардын эң ириси - »нди€дагы элдик көтөрүлүш (1857-59), ал ко-лонизаторлорду »нди€дагы башкаруу системасын өзгөртүүгө мажбур кылып, 1858-ж. ќст-»нди€ компани€сы жоюлду. јйыгышкан күрөштүн натыйжасында 1837-38-ж.  анада, 1854-ж. јвстрали€ өзүн өзү башкарууга жетишип, англ. капитализмдин филиалы катары өнүгө баштады. ”луу Ѕритани€ 19-к-да басып алуучулук са€сатын улантып, јфриканын, јзи€нын көп р-ндорунда өзүнүн позици€-ларын чыңдады, чет өлкөлөргө чыгарылуучу капит, салымдарын көбөйт-тү. ' олони€ларды эксллуатаци€лоо англ. экономиканын мителик ж-а чирүү белгилерин күчөттү. ќшондуктан Ѕ. и-н сактап калууга ж-а кеңейтүүгө умтулуу анын тышкы са€сатын аныктоочу факторлордун бири болуп кала берди. јнткен м-н Ѕ. и-нын өлкөлөрүндө да ө. ж. өнүгүп, улуттук бурж. ж-а са€сий турмушта улам олуттуу күчкө айлана баштаган пролетариат өсүп, калыптана берди. Ѕ. и-дагы улуттук-бошт. кыймылдын өнүгүшүнөн 20-к-дын башында јвстрали€ —оюзу, ∆аңы «еланди€, “үш. јфрикалык —оюз, Ќьюфаундленд до-миниондору түзүлүп, алардын өкмөттөрү импери€лык конф-€ларда Ѕ. и-нын тышкы са€сат ж-а коргонуу маселелерин талкуулоого тартыла баштады.  апитализмдин жалпы кри-зисинин көрүнүшү болгон 1-дүйн. согуш, бөтөнчө ”луу ќкт. соц. рев-€сы англ. империализмдин колони€-дагы ж-а көз каранды өлкөлөрдөгү бийлигин бошоңдотту. јл өлколөрдо улуттук-бошт. кыймыл башталды. 1918-22, 1928-33-ж. »нди€да анти-колон. массалык чыгуулар болду. јфг-н 1919-ж. көз карайды эместикке жетишти. »рланди€ (ќльстерсиз) 1921-ж. доминион статутун алды (кийин, 1949-жылдан көз каранды эмес респ-ка) ж. б. ƒоминиондордун са€сий өз алдынчалыгы андан ары күчөдү. 1926-жылдагы импери€лык конф-€ ж-а 1931-жылдагы ¬естминстер статуту алардын бардык жагынан толук өз алдынчалыгын тааныды. Ѕирок метрополи€ алардын тышкы са€сатына контролдукту сактап кала берди. Ёкинчи дүпн. согуштун (1939-45) башталышында эле Ѕ. и-нда эки жактуу тенденци€ күч алды: айрымдары ( анада, јвстрали€ ж. б. ) метрополи€ тарабында болуп согушка кирсе, »рланди€ (Ёйре) бейтарап экендигин жары€лады. япони€нын оор соккула-рынан кийин ”луу Ѕрптани€нын “үш. -„ыг. јзи€дагы позици€лары начарлады. 2-дүйн. согуштун жылдарында (1939-45) бүткүл дүйнөдө колониализмге каршы улуттук-бошт. кыймыл күчөдү. ———–дин тарыхый улуу жеңиши, дүпн. соц. системанын пайда болушу империализмдин колон. системасынын кыйрашына ыңгайлуу шарттарды түзүп, Ѕ. и-нын өлкөлөрүндө да антиколон. күрөштүн кеңири кулач жайышына себеп болду. Ёкинчи дуйн. согуштун натыйжасында колони€луу јнгли€ импери€сы баш болгон империализмдин колон. системасы кыйрай баштады. “ранс-иордани€ (1946), »нди€ (1947), Ѕирма ж-а ÷ейлон (азыр Ўри-Ћанка, 1948) өзүлөрүнүн көз каранды эместигине жетишти. Ёлдердин боштондукка чыгуу күрөшүн токтотуу үчүн англ. империалисттер јден,  ипр ж. б. жерлерде колон. согуштарды жүргүзүштү. Ѕирок алардын аракеттери ордунан чыкпады. 1956-70-жылдын ортосунда —удан, √ана, ћалай€,  ипр, —ьерра-Ћеоне,  увейт ж. б. көп өлкөлөр јнгли€нын колон, үстөмдүгүнөн бошонушту. ≈гипеттеги, »рактагы англ. бийликти жактаган монархи€-лык режимдер кулатылды.  анада, јвстрали€, ∆аңы «еланди€, “үш. јфрика ”луу Ѕритани€га са€сий жактан көз каранды эмес болуп жары€ланды. Ёгерде 1945-ж. англ. колони€ларда-гы калктын саны 432 млн. киши болсо, 1970-жылга карата 10 млн-го жакын гана киши калды. Ѕ. и-нын бүлүнүү процесси анын ордуна  ызматташтык дегенди пайда кылды. јга боштондукка чыккан өлкөлөрдүн көпчүлүгү кирди. ”луу Ѕритани€нын ж-а "эски доминиондордун" импер. чөйрөлөрү  ызматташтыкты өзүлөрүнүн неоколон. са€сатын жаап-жа-шыруучу көшөгө катарында пайдаланууга умтулууда.  ызматташ-тыкка кирген өлкөлөр үчүн ј Ўнын экон. ж-а са€сий экспанси€сы чоң коркунуч болуп саналат.. Ѕирок ага кирген өлкөлөрдүн элдери коло-ниализмдин ж-а неоколошгализмдин бардык формаларына каршы күрөшүп жатышат.

јд. : ћаркс  .,  апитал, т. 1, гл. 24, 25, ћаркс  . и Ёнгельс ‘., —оч., 2 изд., т. 23; Ћенин ¬. »., »мпериализм- капитализмдин жогорку стади€сы, „ыг., кырг. бас, 22-т. ; –аспад Ѕританской империи, ћ., 1964; ≈рофеев Ќ. ј., «акат Ѕританской империи, ћ., 1967.

Ѕ–»“јЌ»я –јƒ»ќ ” “”–””  ќ–ѕќ–ј÷»я—џ (¬¬—, Ѕи-Ѕи-—и) 1927-ж. негизделген, јнгли€ өкмөтүнүн карамагында. ”луу Ѕритани€нын терр-€сындагы радио уктуруу б-ча монополи€ укугуна ээ. Ѕи-Ѕи-—и чет өлкөлөр үчүн 38 тилде берет. јнын берүүлөрү ———–ге ж-а соц. башка өлкөлөргө каршы багытталган.

"Ѕ–»“јЌ»я ЁЌ÷» Ћќѕ≈ƒ»я—џ", Ѕританика - капит. дүйнөдөгү эң эски универсал энциклопеди€лар-дын бири. « томдуу 1-басылышы 1768 -71-ж. Ёдинбургда чыккан. јлгачкы 8 басылышы ойдогудай деңгээлде болгон эмес. "Ѕ. э-нын" 9-(1875-89; 25 т. ) ж-а 11-(1910-»; 29 т. ) басы-лыштары бир кыйла дурус чыккан. јкыркы 24 томдуу 14-басылышы 1929-ж. башталган. ћындагы макалалардын көпчүлүгү кеңири обзор түрүндө жазылган. “арыхтын, философи€нын, са€саттын, экономиканын көп маселелери антикоммунисттик позици€да берилген. 20-к-дын башында "Ѕ. э-н" чыгарууда англ. ж-а амер. авторлор, редакторлор биргелешип иштегендиктен, мазмуну б-ча брит. -амер. энциклопеди€м айланган. 40-жылдардын башталышынан "Ѕ. э. " „икагодо ”. Ѕентондун жетекчилиги м-н чыгарылат. 1968-ж. "Ѕ. э-нын" 200 жылдык юбилейине карата илимдин ар кандай тармактарын камтыган көлөмдүү макалалардан турган « томдук басылган. 1969-ж. басма сөздө "Ѕ. э-нын" жаңы басылышын да€рдоо ж-дө билдирүүлөр жары€ланган.

"Ѕ–»“јЌ»яЌџЌ ј— ≈–ƒ»  ћ»——»я—џ" - англ. империалисттердин –осси€дагы ‘евр. рев-€сынан кийин (1917) “үркстанда уюштурган тыңчылык уюму. "ћисси€" 1917-ж. 10-августтан баштап ћешхедде (»ран) иштеп, өзүнүн чалгынчы офицерлери аркылуу “үркстандаЩ бардык контр-рев-чыл күчтөргө жетекчилик кылып, —овет бийлигине каршы чыгуу-ларды уюштурган ж-а амер. империалисттердин катышуусу м-н шпион-дук-диверсанттык "“үркстандын аскердик уюмун" түзгөн. " окон авто-номи€сы" м-н ƒутовду колдогон. "ћисси€" 1918-ж. Ѕухара эыиратын —ов. “үркстан м-н кагылышууга ту-курган. 1919-ж. 18-21-€нварда “аш-кендеги эсер ак гварди€чылардын козголоңун уюштурган.  онтррев-€ньш негизги күчтөрү ќ. јзи€да жоюлган соң "ћисси€" тарап кеткен.

Ѕ–»“јЌ»яЌџЌ —ќ÷»јЋ»—““»  ѕј–“»я—џ (Ѕ—ѕ) 1911-ж. ћанчес-терде негизделген. јлгач ал наркотик уюм болгон. Ѕирок парти€да сек-тантчыл багыт да орун алган. 1916-ж. Ѕ—ѕден √. √апдман баштаган со-циал-шовиннсттер чыгарылган. ќшондон кийин Ѕ—ѕ импер. согушту айыптап, ќкт. рев-€сын жактап, анти-сов. ннтервенци€га каршы күрөш алып барган. 1916-жылдан Ћейборист-тик парти€нын коллективдүү мүчөсү. 1919-ж. «- оммунисттик »нтерна-ционалга кирген. Ѕ—ѕнин сол тарабы ”луу Ѕритани€ коммунисттик парти€сын түзүүгө демилгечи болгон.

Ѕ–»““≈Ќ Ѕегокамин (22. 16. 1913-ж. т. ) - англис композитору, пианист, дириж≈р. Ћондондогу муз. коллежде окуган (1929-33). Ѕ. - Ћондондун " овент-√арден" театрынын кичине опера труппасына негиз салгандардын бири. Ѕ. 11 опера ["ѕитер √раймс" (1945), "јльберт ’ерринг" (1947) ж. б. ], балет, концерт, симф., фортепь€нолук ж-а аспаптык пьеса-лар жазган. ———–де бир нече ирет болуп (1-жолу 1963-ж. ), дириж≈р катары концерт берген. "∆аз түнүндө-гү түш" операсы ћосквада „оң театрда коюлган (1966).

Ѕ–Ќќ - „ехословаки€дагы “үш. ћорави€ обл-нын админ. борбору. —ви-тава ж-а —вратка д-ларынын кошулган жеринде, темир ж-а шоссе жолдор тоому.  алкы 339, 5 миң (1969). ÷рагадан кийинки оор ө. ж. өнүккөн шаар. Ќегизинен хим. жабдуулар, электр тех. буюмдар, станок, трактор, так приборлор ж. б. чыгарылат. Ѕ-до жылына эл аралык ө. ж. €рмаркасы болуп турат. „ехосл. »јнын филиалы, ун-т бар.

Ѕ–ќ¬ ј ѕетрусь (ѕ≈тр ”стинович) [12(25). 6. 1905-ж. т. ]-белорус совет акыны, Ѕелорусси€нын эл акыны (1962), Ѕ——– »јнын акад. (1966; мү-чө-корр. 1953), Ѕел—Ёнин Ѕашкы редактору (1967), —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1972). 1940-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. „ыг-лык иши 1926-жылдан башталат. ”луу јта ћөк. согушка чейин " аармандын келиши" (1935), "ћекен жазы" (1937) ж. б. жыйнактары чыккан. "Ѕеларусь", "—мол€чкова жөнүндө ноэма" (1943) сы€ктуу белгилүү поэмалары согуш темасына арналган. јнын "ƒан" (1946), "ћосква жөнүндө ой терметүү", "“уулган үйдө" (1946) ж-а "“урмуш жолдору" (1950) ж. б. жыйнактары үчүн ———– ћамл. сыйлыгы ыйгарылган (1947; 1951). "ƒайыма Ћенин менен" поэмасы ж-а " үндөр өтүп жатат" ырлар жыйнагы үчүн Ћениндик сыйлык алган (1962). "ƒары€лар кошулган кезде" романынын автору. Ѕ. - ———– ∆ог. —оветинин (4-8-шайл. ) депутаты. « Ћенин ордени,  ызыл ∆ылдыз, Ёл ƒостугу, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ–ќƒ— »… »саак »зраилөвич (25. 12. 1883-14. 8. 1939)-совет сүрөтчүсү ж-а график. –—‘—–дин иск-вого эмг. сиң. ишмери (1932). Ѕ. алгач ќдесса көркөм сүрөт окуу жайында, 1902-08-ж. ѕетербургдагы  өркөм сүрөт академи€сында ». ≈. –епинден окуган. 1905-07-ж. самодержавиеге каршы бир катар са€сий карикату-ралар тарткан. Ѕ. совет доорунда тарыхый- рев-€лык мүнөздөгү (" о-минтерндин II конгрессинин салтанаттуу ачылышы", 1920-24; "Ѕакулук 26 комиссардын атылышы", 1925) чыг-ларды жараткан. јнын "¬. ». Ћенин  ремлдин фонунда" (1924), "¬. ». Ћенин —мольныйда" (1930) ж. б. эмгектери көрүүчүлөргө кеңири белгилүү. Ѕ. Ћенин ордени м-н сыйланган.

Ѕ–ќ…Ћ≈– (англ. broiler - отко как-тоо)-2 айлык жөжө. “ирүүлөй салм. 1, 4-1, 6 кг. ∆өжөнү сойгондо 88- 90% эт чыгат. Ёти жумшак, даамдуу ж-а сиңимдүү. Ѕ-ди өстүрүү үчүн тооктун эт-жумуртка ж-а эт багытындагы породалары пайдаланылат. јл адистештирилген ири чарбада асыралат. Ѕ-ге көбүнчө калори€луу, протеиндүү, витаминдүү, аминокис-лоталуу ж-а минералдык заттары мол аралаш тоют, жем берилет. јларды тоюттандыруу механикалаштырылып, сугаруу автоматтапгтырылат. Ѕ. ј Ў (тоок этинин 50%ин түзөт), јнгли€, √ƒ–, √‘–, „ехосл., ¬енгри€ ж. б. өлкөлөрдө кеңири таралган. јл ———–де, анын ичинен  ырг-нда да бакма канаттуулар фабрикасында өстүрүлөт.

Ѕ–ќ ≈Ќ-’»ЋЋ  ≈Ќ» - коргошун м-н цинктин дүйнө жүзүндөгү эң ири кендеринин бири. јвстрали€нын түш. - чыгыншндагы Ѕрокен-’илл ш-нын жанында. Ѕарьер тоо кырка-сынын чыг. капталында.  ен 1883- 84-жылдан казылат.  ен аймагында архей заманында пайда болгон ж-а бүктөлүүлөргө дуушар болгон гнейс м-н кристаллдуу сланецтер жатат. –уда антиклиналдык ж-а синклинал-дык түзүлүштөргө топтолуп, гнейстердин арасында "тарамдар" (руда кабатчалары) түрүндө кездешет. јлардын формалары татаал келип, жалпысынан жанаша жаткан тоо тек катмарларынын морфологи€сын кайталайт.  енде бири бирине жарыш ∆аткан коргошундун 2, цинктин « руда кабатчалары белгилүү. јлар жалпы калыңд. 90 м, уз. 4800 м ге созулуп, 1000 м тереңддикке чейин жатат. –уда негизинен бардык жерде бирдей тараган галенит, сфалерит ж. б. минералдардын бүртүкчөлөрү-нөн турат. Өндүрүштүк рудадагы коргошун 10-15%, цинк 8-12%, күмүш 200 г/т.  ендин пайда болушу так чечиле элек. ћурда эндогендик кен катары гидротермалык жол м-н пайда болгон деп эсептелсе, кийинки мезгилде кээ бир геологдордун ою б-ча, ал адегенде чөкмө түрүндө пайда болуп, кийин метаморфизмдин, граниттешүүнүн ж-а интенсивдүү дислокаци€нын натыйжасында руда кабаттары ири өзгөрүүлөргө дуушар болуп, алардын кайрадан кристаллда-нышы ж-а топтолушу жүргөн.  ен-ден алынган коргошун м-н цинк бүткүл јвстрали€дагы казылып алынуучу коргошун-цинк рудасынын 70% ин, ал эми күмүш б-ча 50% тен ашыгын түгөт.

Ѕ–ќћ (лат. Bromum), Br-мезгилдик системанын VII тобунан орун алган, еалогендерге кирүүчү хим. элемент, ат. н. 35, ат. м. 79, 904. 1826-ж. франц. химик ј. ∆. Ѕалар ачкан. ∆аратылыштагы Ѕ. туруктуу 2 изотоптон 79¬г, 8|¬г турат. ∆ер катмарында 1, 6-10~4%ти түзөт. Ѕ. бромдуу туздар ( ¬г, NaBr, MgBr2) түрүндө көлдөрдө, деңиздерде, нефть сууларында ж-а суу өсүмдүктөрүнүн составында кездешет. Ѕ. кызыл күрөң түстөгү, өткүр жагымсыз жыты бар оор суюктук, 58, 78∞—де кайнап, -7, 2∞— де катат.  атуу Ѕ. - кызыл күрөң түстөгү жалтырак кристаллдар. —пирт-те, эфирде, бензолдо, хлороформдо жакшы, сууда аз эрийт. Ѕромдун суудагы каныккан эритмеси (3%) бромдуу суу деп аталат. Ѕ. хим. активдүүлүгү б-ча хлор м-н иоддун ортосунда турат. »одду бирикмеле-ринен сүрүп чыгарат, ал эми өзүнүн бирикмелеринен хлор аркылуу сүрүлүп чыгат. Ѕирикмелерде валенттүү-лүгү (кычкылдануу даражасы) -1ден + 7 ге чейин.  өпчүлүк элементтер м-н (S, –, As,  , ј1 ж. б. ) активдүү кошулат.  өмүртек, азот, кычкылтек м-н түздөн-түз реакци€га кирбейт, алардын бирикмелери кыйыр жолдор м-н алынат. —уутек м-н ысытканда гана, реакци€га кирип, бромдуу суу-текти пайда кылат. јнын суудагы эритмеси бромдуу суутек к-тасы болот. Ѕромдуу суутек к-тасынын туз-дары бромиддер деп аталат. Ѕ-ду баштапкы сырьедон (деңиз суулары, суу өсүмдүктөрү, ж. б. ) бөлүп алат. Ѕ. орг. синтезде, аналит. хими€да ж-а кычкылданткыч катарында колдонулат.

Ѕ–ќћ  »—Ћќ“ј—џ, Ќ¬гќз-бир негиздүү орг. эмес кислота. Ёркин түрүндө алына элек; эритме түрүндө кезигет. јбада же ысытканда ажырайт. Ѕром суусунан хлорду өткөрүү-дөн же тузуна кислота таасир этүү-дөн алынат: ¬г2 + 6Ќ20 + 5—12 = 2Ќ¬г03 + 10Ќ—1; ¬а(¬г03)2 + H2S04 = BaS04+2HBr03. “уздары - броматтар, кадимки шарттарда туруктуу, жог. темп-рада кычкылтек бөлүп чыгаруу м-н ажырайт. Ѕ. к. ж-а анын туздары күчтүү кычкылданткыч касиетке ээ болуп, ¬г~ ионуна же эркин бромго чейин калыбына келет. јналит. лаборатори€да ж-а кычкылданткыч катарында колдонулат.

Ѕ–ќћј“ќћ≈“–…я - кычкылданткыч катарында калий броматын колдонууга негизделген сандык анализдин титриметрлик методу. Ёквива-ленттик чекитке чейинки сарп кылынган калий броматынын титр-ленген эритмесинин көлөмү аркылуу аныкталуучу заттын саны табылат.

Ѕ–ќћј““ј–-бром к-тасынын Ќ¬ё3 туздары, к. Ѕром кислотасы.

Ѕ–ќћ»ƒƒ≈– - бромдун башка элементтер м-н болгон бирикмелери.  өпчүлүк учурда бром металлдар м-н кадимки туздарды (NaBr, KBr), ал эми металл эместер (—¬г4) ж-а мезгилдик системанын Ў, IV тобундагы металлдар м-н (AlBr3, SnBr4) тез эрүүчү, бат учма бирикмелерде пайда кылат. јлардын кээ бирлери - бромангидриддер (–¬г3, ¬¬г3). Ѕ. элементтердин түздөн-түз кошулу-пгунан ж-а бромдуу суутектин металлдар, кычкылдар, суу кычкылдар, кар-бонаттар м-н кошулушунан алынат.

Ѕ–ќЌ≈“–јЌ—ѕќ–“≈– - брондолгон, ылдам жүрүүчү гусеницалуу же дөңгөлөктүү аскер машинасы. Ѕ. мото аткычтар аскерий, ар түрдүү согуш жүктөрүн ж-а куралдарын ташууда пайдаланылат. јнын корпусу бакте-риол. ж-а хим. куралдардан, радиаци€лык жапа чегүүдөн коргонууга ылайыкталган. Ѕ-дун авиатранспорт-ко жүктөөгө ыңгайлуу ж-а сууда сүзүүчү түрлөрү бар. √усеницалуу Ѕ-дун эң чоң ылдамд. 70 км/с; дөң-гөлөктүүсүнүкү 90-100 км/с ка жетет.

Ѕ–ќЌ“ќ«ј¬– - тукум курут болгон сойлоќчулардын уруусу, к. јпатозавр.

Ѕ–ќЌ’ј (гр. Bronhos - кекиртек, дем алуу түтүгү)-адам м-н жог. омурткалуулардын дем алуу түтүгү-нүн бутакчасы.  өпчүлүк айбанаттарда дем алуу түтүгү же кекиртек, оң ж-а сол болуп эки Ѕ-га бөлүнөт. јдамдардагы оң Ѕ. солуна караганда кенен, себеби оң өпкө сол жакка караганда көлөмдүү келет. јр бир Ѕ. өзүнчө майда түтүкчөлөргө бөлүнөт. Ѕ-нын капталдары бири бирине жабышып калбоо үчүн жылма булчуңдар м-н капталган кемирчек шакек-челерден турат, ичи былжыр чел м-н жабылган.

Ѕ–ќЌ’ј ј—“ћј—џ (гр. asthma -муунуу, тумчугуу)-бронхалардын кысылуусунан, алардын былжыр че-линин шишүүсүнөн пайда болгон, маал-маалы м-н капысынан тумчук-туруп кармоочу аллерги€лык оору. Ѕ. а-нын пайда болуусуна бат-бат өпкөдөн сезгенүү, андан толук айыкпай калуу ж-а түрдүү аллергендер (үйдө айбандарды ж-а үй канаттууларды кармоо, чаңдар) себеп болот. Ѕ. а. мезгилинде оорулуу дем алган абаны сыртка чыгара албай кыйналат, деми кыстыгып, муунуп, тумчуга баштайт. Үнү кырылдап, эрди, бети көгөрүп, моюн кан тамырлары көөп, жөтөл пайда болуп, какырык чыгат. Ѕ. а. кармаганда бронхалардын кысы-лышын жоготуучу дарылар берилет. јл кармабаган мезгилде ооруну пайда кылуучу аллергенди таап, аны жок кылуу зарыл.  ээде гормонал-дык дарылар берилет ж-а курорттор-до дарылануу сунуш кылынат.

Ѕ–ќЌ’»“ (Bronchitis) - колконун былжыр челинин сезгениши. Ѕ. оорусу кишиде катуу кармама ж-а өнөкөт болуп бөлүнөт.  атуу кармама вирустуу же бактери€луу (грипп, кызамык, көк жөтөл ж. б. ) инфекци€-лардан, уугуудан ж-а тамеки чегүү-дөн пайда болот. јл катуу кармаганда жог. дем алуу органдары кошо ооруйт. јнын негизги белгилери: оору адам жөтөлүп, темп-расы көтөрүлөт, алсырайт, чыйрыгат ж-а демигет. ќору 1-2 жумага созулат, алсыз, арык кишиде создугуп кетиши мүмкүн. Ёгерде оору бир нече жолу кайталанса же ал киши уу газ ж-а чаң м-н узакка дем алса, көп жыл бою чылым чексе, өнөкөт Ѕ-ке айланат. ƒарылоодо оңко, горчичник коюу, ан-тибиотиктер, сульфаниламиддер, ви-таминдер ж-а физиотерапи€ колдонулат. Ѕ-тин алдын алуу үчүн организмди чыңдан, жугуштуу ж-а зы€ндуу факторлордон сактануу керек. ћалдын бронхити - малдын бардык түрүндө ж-а канаттууларда кездешүүчү ылаң. јл малды арыштатып, кунардуулугун төмөндөтөт; кээде чыгашага учуратат. —езгенген жери канталап же бозоруп, ириңдеп, чирип кетиши ыктымал. Ѕул ылаң катуу кармайт да, тез же создугуп өтөт. ƒарт негизинен ысылуу-суук-тан, уу заттын жытынан, колкого дары-дармек, чөп-чардын чуркап коти-шинен, о. эле түрдүү жугуштуу ылаңдын кесепетинен пайда болот. ћалдын темп-расы көтөрүлүп, жүрөгү тез кагат, энтигип жөткүрөт. јйрым учурда 2 таноосунан ириң же кан аралаш илээшкек суюктук агат. џлаңдаган мал таза ж-а жылуу сарайга өзүнчө багылып, ылаңдыц мүнөзүнө жараша дарыланат. ѕрофилактика: малды тоюттандыруу ж-а багуунун гигиеналык эрежелерин туура колдонуу.

Ѕ–ќЌ’ќјƒ≈Ќ»“ {бронха ж-а гр. aden - без) - бронха бездеринин сезгениши. Ѕ-ти көп учурда туберкулездун микробдору, өпкө м-н бронханын сезгениши ж-а кээ бир жугуштуу оорулар (көк жөтөл, кызамык) пайда кылат. “уберкул≈здон болгон Ѕ-тин клиникасы оору адамдын жашына, сезгенген бездердин таралыпшна ж-а организмдин сезгичтигине байланыштуу. Ѕез кичине сезгенсе, оору байкалбай өтүшү мүмкүн, ал эми күчөгөн Ѕ-те оорулуунун эти ысып, алы кетип, кургак жөтөл пайда болот. Өзгөчө балдар катуу жөтөлөт, кээде көк жөтөлгө окшоп кетет. јйрым учурда негизги оору м-н катар моюн-дун, колтуктун бездери чоңоюшу мүмкүн, Ѕ. рентген ж. б. анализдер аркылуу аныкталат. ƒарылоо анти-биотиктердин, химиотерапи€нын жардамы м-н, кээде операци€ жолу м-н да жүргүзүлөт. ќоруну алдын алууда туура тамактануу, таза абада болуу, жугуштуу оорулардан сактануу керек.  ургак учукка каршы эмдөө жүргүзүү зарыл.

Ѕ–ќЌ’ќѕЌ≈¬ћќЌ»я (Bronchopnev-nim)-кодко м-н опкөнүн айрым бөлүктөрүнүн сезгениши. ћындай учурда өпкөнүн альвеолдору, эпителий клеткалары лейкоцит м-н эритроцит аралаш сары сууга толуп кетет. Ѕ. көбүнчө чочкодо, койдо, му-300до ж-а канаттууларда кездешет. Ѕул ылаң бронхиттин күчөп, кабылдап кетишинен, о. эле гельминтоздор-дун кесепетинен пайда болот. јл жугуштуу дарттын салдарынан чыкса, ылаңга чалдыккан малды өзүнчө сарайга бөлүп, дарылоо керек. ƒары катарында антибиотиктер же сульфаниламид препараттары колдонулат.

Ѕ–ќЌ’ќЁ “ј« ќќ–”—” (бронха ж-а гр. ektasis - кецейүү) - бронхалардын кеңейип кетиши мүнөздүү болгон дем алуу органдарынын оорусу. Ѕ. о. тубаса ж-а оорулардан кийин (өнкөнүн ж-а бронханын өнөкөт оорулары, кургак учук ж. б. ) пайда болот. Ѕронхалар өнөкөт сезгенгенде, анын былжырак ж-а булчуңдуу ка-быкчасы өзгөрөт, чоюлгуч ткань бириктирүүчү тканга айланат. Ѕ. о. цилиндр, баштыкча ж. б. түрүндө болот. Ѕ. о. м-н ооруган адам катуу жөтөлүп, суюк, ириңдүү какырык чыгарат.  ээде кан түкүрүшү ыктымал. ќорулуунун абалы начарлап, деми кысылып, алы кетет. Ѕ. о-нун жүрүшү жылдап созулат, көпчүлүк учурда тез-тез кайталайт. Ѕ. о. кабылдап кетсе, ички органдардын амилоидозу-на ж-а сезгенишине алып келет. ƒарылоо оорунун жүрүшүнө жараша жүргүзүлөт.  ээ бир учурда операци€ жасалат. Ѕ. о-нун алдын алууда инфекци€ м-н күрөш жүргүзүү (өпкөнүн, бронхалардын сезгени-шин), денени чыңдоо, гигиеналык эрежелерди сактоо талап кылынат.

Ѕ–ќ”Ќ  џ…ћџЋџ - суюктук жө газдагы майда катуу бөлүкчөлөрдүн өзүнүн айлана чөйрөсүндөгү молеку-лалардын кагылуусунан пайда болгон иретсиз кыймылы. 1827-ж. англис ботаниги –. Ѕроун ачкан. —уюктук же газдын молекулалары дайыма жылуулук кыймылда болгондуктан, алар бөлүкчөгө ар тараптан түрдүү чоцдуктагы күч м-н урунат. Ќатыйжада бөлүкчөлөр баш аламан кыймылга келет ж-а анын ылдамдыгы, багыты тынымсыз өзгөрүп турат. “емп-pa жогору ж-а бөлүкчөлөр канчалык кичине болсо, алардын ылдамдыгы ошончолук чоң болот. Ѕул майда бөлүкчөлөрдүн мындай баш аламан, тартипсиз кыймылы, алардын биол. касиетине, таби€тына эч байланышпайт. Ѕ. к-нын теори€сы стати-калык механиканы негиздөөгө чоң роль ойноду, к. —татикалык физика. Ѕ. к. практикалык мааниге да ээ. јл өлчөөчү приборлордун өлчөө такты-гын чектейт.

Ѕ–ќЎё–ј - эл аралык басма сөз практикасында кеңири таралган, 5 беттен кем эмес, 48 беттен ашпаган китепче; массалык басма сөз пропагандасынын каражаттарынын бири. јл 1-жолу –еформаци€ доорунда чыгарылып, ”луу француз рев-€сынын мезгилинде айрыкча зор мааниге ээ болгон. ќрус рев-€чыл кыймылынын тарыхында жашырын түрдө чыгып турган Ѕ-лар маркстик иде€ны калк арасына жеткирүүдө маанилүү роль ойногон. ———–де коомдук-са€сий, со-циалдык-экон., а. ч., маданий-көркөм ж. б. маселелерге байланыштуу Ѕ-лар чыгарылып турат.

Ѕ–”ƒЌџ… јбрам Ћьвович (7. 11. 1896-10. 2. 1959, ‘рунзе)-сов. отоларинголог, мед. илимд. доктору (1951), проф. (1943). Ћенинграддагы мед. ин-тту бүтүргөн (1923). Өзбек ——–инин  окон ш-нда отоларингологи€ б-ча врач (1923-26), ‘рунзедеги клиникалык оорукананын отоларингологи€ бөлүмүнүн (1926-41) ж-а кафедрасынын (1941-59) башчысы. 1959-жылдан бул кафедра Ѕ-дын наа-мында. Ѕ-дын негизги эмгектери ду-лөйдү, кулагы начар укканды дарылоого ж-а угуу нервинин ооруларын дарылоонун жаңы методдоруна арналган. Ѕ.  ыргыз ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1944). Ёмгек  ызыл “уу,  ызыл ∆ылдыз, "јрдак Ѕелгиси" ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган. „ые. : ѕервичный шов при мастоидитах с применением сульфамидного препарата, "“р.  иргиз, мед. ин-та", 1946, JVS 3;   диагностике заглоточных абсцессов, "—оветское здравоохранение  иргизии", 1955, >i 1.

Ѕ–”ƒЌџ… јрон јбрамович (1932-ж. т., ‘рунзе)-сов. философ, фнлос. илимд. доктору (1970), проф. (1971). 1962-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  ћ”нун тарых (1953, сырттан окуп),  ћћ»нин дарылоо (1954) ф-теггерин бүтүргөн. 1954-57-ж. аспирантурада окуган. 1957-59-ж.  ћћ»нин марксизм-ленинизм кафедрасынын окутуучусу. 1959-жылдан  ыргыз ——– »јнын ‘илос. ж-а укук ин-тунун ст. ил. кызматкери, 1961-жылдан дпадек. материализм секторуна башчы. 1968-жылдан ———– психологдор коомунун Ѕорб. советине мүчө. јнын эмгектери негизинен психолингвистиканын филос. маселелерине арналган. „ыг. : —емантика €зыка и психологи€ человека, ‘р., 1971.

Ѕ–”ћ≈Ћ№ ¬алерий Ќиколаевич (14. 5. 1942-ж. т. )-сов. жеңил атлет, ———– спортуна эмг. сиң. мастер (1961). 1964-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. ћосквадагы Ѕорб. физ-ра ин-тун бүтүргөн (1967). Ѕийиктиктен секирүү б-ча ———–дин, ≈вропанын ж-а дүйнөнүн бир нече жолку рекордсме-ни, дүйн. рекордду 2 м 28 см ге чейин жеткирген (1963). 18-ќлимпиада-лык оюндун (1964, “окио, 2 м 18 см) чемпиону. Үч жолу (1961, 1962, 1963) дүйнөнүн мыкты спортсмени деп таанылган. Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ–”Ќ≈… - ”луу Ѕритани€нын протектораты (1888-жылдан);  алимантан (Ѕорнео) а-нын түн. -батышында-гы султанат. ј€нты 5, 8 миң км2.  алкы 200 миң (1972), малай€лыктар 54 %, кытайлар 26%. ћамл. тили - ма-лай€ча, англисче. Ѕорбору - Ѕандар-—ери-Ѕегаван (1971).  лиматы эква-тордук. јбанын орт. темп-расы 26∞—, жылдык жаан-чачыны 2000-4000 мм. “ерр-€сынын 75% тропик токойлору. Ѕ. 14-к-да ћаджапахиттин вассалы болсо керек. —ултанаттын өтө гүлдөгөн мезгили 16-к-дын 1-жарымына туура келет. ќшол мезгилде Ѕ.  али-мантандын бүткүл түн. жээгине ж-а чектеш бир катар аралдарга өз бийлигин орноткон. 1580-ж. испандык-тар Ѕ-ди басып алат. 19-к-дын башында Ѕ. каракчылар борборунун ж-а кул сатуучу базарлардын бирине айланат. 1841-жылдан Ѕ-дин терр-€сын англичандар ээлей баштайт. 1877-ж. Ѕ-дин султаны “үн.  алиман-тандын бир бөлүгүн (—абах) англ. шылуун ƒентке арендага берет. 1888-ж. Ѕритани€нын протектораты болот. јл жерден нефть табылышына байланыштуу 1906-ж. Ѕ-ге англ. резидент дайындалат. 1941-45-жылда Ѕ-ди япони€ басып алат. 1948-59-жылда —аравактагы англ. губернатор башкарат. 1956-ж. Ѕ-дин көз каранды эместиги үчүн күрөшкөн Ёлдик парти€ түзүлүп, 1962-ж. көз каранды эмес “үн.  алимантан мамл-ин түзүү максатында көтөрүлүш чыгарат. Ѕирок көтөрүлүштү англ. аскерлер 1963-жылдын башында басып таштайт. „арбасынын башкы тармактары: нефть өндүрүү, каучук ж-а токой чарбачылыгы. ј. ч-га жарактуу жери 66 миң га (1964), анын 50% каучук плантаци€сы. Ўалы, кокос жаңгагы, байан плантаци€лары бар. Ѕуйвол, чочко, эчки багылат. Ўоссе жолунун уз. 374 км. Ёкспортко нефть, жыгач, каучук чыгарат. јкчасы - Ѕ. доллары. ∆ерг. калкынын 57% сабатсыз. јнгл. колонизаторе) ж-а жерг. калктын өкүлдөрүнө арналган 2 түрлүү окуу системасы уюштурулган. —оода техникуму, пед. окуу жайы бар. ∆ог. окуу жайлары жок. Ѕ–”Ќќ ∆ордано ‘илиппо (1548-17. 2. 1600) - »тали€ философу, акын, пантеизмдин өкүлү, ћонах болуп жүрүп, 1575-ж. андан баш тартат. ƒинчилер куугунтукка алганда, »та-ли€дан качып, ‘ранци€да, јнгли€да, √ермани€да жашайт. —холастикалык философи€га католиктер чиркөөсүнө каршы чыг-лар жазат. 1592-ж. динчилер аны ¬енеци€га алдап чакырып, кайрыдин болду деп айыптап, 8 €гылга камакка салат. Ѕ. өз ой-пикиринен танбагандыктан, инк-визаторлор тарабынан өрттөлөт. Ѕ-нун дүйнөгө көз карашы байыркы грек материалисттеринин,  оперниктин ге-лио борб. системасынын таасиринде өнүккөн. јл гелио борб. теори€ны андан ары өөрчүтүп,  үн системасынан тышкары да тирүү орга-низмдер жашоочу јаламдар бар деген маанилүү ил. божомол айткан; јалам чексиз, бардык нерсе кыймылдап, тынымсыз өнүгүп, ∆ерде да, асманда да жаратылыштын закондору бирдей эле аракеттенет деп эсептеген. Ѕ. илимдин таламын жактап, католиктер дининин позици€сына ж-а догматтары-на доо кетирген.

Ѕ–”—Ќ≈¬ “ќЅ” - –осси€дагы алгачкы с. -д. уюмдардын бири. 1889-ж. ѕетербургда рев-€чыл студент жаштар м-н алдыңкы жумушчулардын биригүүсүнүн натыйжасында түзүлгөн. Ѕ. т. жумушчулар арасында марксизмди пропагандалоо, жумушчу кыймылынын жетекчилерин да€рдоо максатын көздөгөн. "Ёмгекти эркиндикке чыгаруу" тобунун программасын жетекчиликке алып, падышачы-лыкты ж-а буржуази€ны жеңип чыгуу үчүн өз алдынча жумушчу парти€сын түзүү, эркиндик үчүн күрөштө пролетариат роль ойноорун дыйкандарга түшүндүрүү зарыл деп эсептеген. “оп жумушчу кыймылы м-н биригүүгө умтулган. 1890-91-ж. кышында топтун мүчөлөрү стачкага катышкан. Ѕ. т. –осси€дагы маркстик топторду бир уюмга бириктирүү үчүн ћосквадагы, Ќижний Ќовгороддогу,  иевдеги,  азандагы рев-€лык кружоктор м-н байланыш түзгөн. 1892-ж. 22-апрелде Ѕ. т-нун жетекчилери ж-а айрым мүчөлөрү ћосквада камакка алынып, камалбай калгандары ѕетербургда "∆умушчулар табын эркиндикке чыгаруу үчүн күрөш союзуна" кабыл алынган.

Ѕ–”—№я (гимнастикалык) - та€нып ж-а асылып аткарылуучу көнүгүүлөр үчүн жасалган спорттук снар€д. Ѕ. жерде жаткан рамага орнотулган 4 көңдөй темир тирөөчтөй турат. “ирөөчтөргө киргизилген 4 ай-лануучу темир окторго (вертлюг) уз. 350 см, жоондугу 4 см, бийикт. 5 см чабак жыгачтар бекитилет. јлар ар түрдүү бийиктикте, 42-62 см аралыкта жарыш орнотулат.

Ѕ–”“ ћарк ёний (б. з. ч. 85-42) - римдик са€сий ишмер. ÷езарь м-н ѕомпейдин күрөшүндө ѕомпей тарабында болгон. ѕомпей ‘арсалда жеңилгенден кийин ÷езарь өз кишиси кылып алуу үчүн Ѕ-ту ÷изальпы √алли€сынын наместниги (46), андан соң –имдин претору (44) кылып дайындаган. Ѕ. 44-ж.  ассий м-н бирге заговор уюштуруп, ÷езарды өлтүргөн. ÷езарь өлгөндөн кийин Ѕ. м-н  ассий –имди таштап, экинчи триум-виратка каршы күрөшүп жаткан респ-качыларга жетекчи болгон. јл экөө ћакедони€, √реци€,  . јзи€ ж-а —ири€га бийлик жүргүзгөн. 42-ж. күзүндө ‘илиппте жеңилген соң Ѕ. өзүн өзү өлтүргөн.

Ѕ–”÷≈ЋЋ≈«, мальта калтырат-масы, Ѕанг оорусу - адам ж-а жаныбарлардын жугуштуу аллерги€ оорусу. јйыл катуу кармаган ж-а өнөкөт түрү болот. Ѕ. - нерв системасына, сөөк ж-а муунга зы€н келтирүүчү, түрдүү клиникалык белгилери бар улаарма оору. Ѕ-ду кой, эчки, чочко ж-а уйдун бруцеллдери козгойт. Ѕ. адамга дарттуу малдын сүтү, эти; айбанаттарга ичтен түшкөн түйүлдүк калдыгы, булганч жем-чөп, суу ж. б. аркылуу жугат. ќрганизмге кирген оору козгогучу кээде лимфа бездеринде кармалып, андан кан м-н денеге тарайт. Ѕ-дон эндокардит, тромбофлебит, бронхоаденит ж. б. оорулар пайда болушу мүмкүн. Ѕ. м-н ооруган адамдын көңүлү ачылбай, ишке жөндөмдүүлүгү төмөндөп, денесинин темп-расы бир калыпта болбойт. јл бат чарчайт, кара тер басып, булчуңу ж-а мууну ооруп, төшөккө жатууга мажбур болот. Ѕоор, көк боор ж-а лимфа бездери чоңоет. Ѕ-ƒ” дарылоо үчүн антибиотик, вак-ңиналар колдонулат. јга каршы эмдөө €;үргүзүлөт. Ѕ. мал чарбасына чоң зы€н келтирет.  өбүнчө кой-эчки, уй, чочко ооруйт. ћалдын ылаңдап калышын анын сырткы кебетесинен аныктоого мүмкүн эмес.  өп учурда ара тууган малдын чөбү түптөй, жатыны сезге-нет, муун аксак пайда болот, эркек малдын уиасы шишийт. ќорунун шеги билинсе, малдын каны лаборато-ри€да текшерилет. Ѕ. бар чарбада вет. адистерден уруксатсыз мал кото-руштурулбайт. ƒарттуу малдын сүтү 70∞ темп-рада 30 мин ысытылгандан кийин гана пайдаланылат. ћалчылар туутка жардам бергенде, ылацдаган малды бакканда вет. адистердин көрсөтмөлөрүн так, убагында аткаруу керек.

Ѕ–”÷≈ЋЋ»«ј“ - майда жандыктын бруцелл≈з ылаңын аныктоо үчүн колдонулуучу биол. препарат. Ѕул - өңсүз, түссүз суюктук. Ѕиофабрика-да да€рдалып, өндүрүшкө чыгарар-дын алдында тазалыгы, з-алалсызды-гы, активдүүлүгү аныкталат. 19 айга чейин күчүн жоготпойт. ѕрепарат 0, 2 мл өлчөмдө териге куюлат. ƒарттуу малдын препарат куюлган жеринде сезгенүү реакци€сы (шишүү, кызаруу) пайда болот. –еакци€ 24- 48 сааттан кийин текшерилет.

Ѕ–”Ў÷≈¬ј ћари€ јлександровна [6(19). 12. 1906-ж. т. ]-а. ч. өндүрүшүнүн новатору, V ——–  рым обл-нын —удак р-ндагы " октебель" жүзүм с-зунун бригадири. Ёки жолу —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1949, 1958). 1957-жыл-дан  ѕ——тин мүчөсү. 1944-58-ж. ошол совхоздун звеновою. 1947-ж. анын звеносу ар га дан 107, 8; 1948-ж. -114, 3; 1950-ж. -148, 9; 1951-ж. -171, 5; 1957-ж. -157 ц ден жүзүм жыйнаган. Ѕ-нын бригадасы 1965-67-ж. жүзүм-дүн ар гектарынан 140-160 ц ден түшүм алган. јл ———– ∆ог. —оветинин (4-8-шайл. ) депутаты.  ѕ——тин 23-съездинин делегаты. Үч Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган. "∆үзүмдөн мол түшүм алууга биз кантип жетиштик" аттуу китептин автору.

Ѕ–Ё…Ћј, Ѕ р а и л а - –умыни€нын түш. -чыгышындагы шаар. ƒунай д-нын сол жээгинде. Ѕрэила уезди-нин админ, борбору.  алкы 151, 0 миң (1969). Өлкөдөгү негизги порттордун бири, транспорттор тоому. Ө. ж-нын негизги тармактары: металл иштетүү, машина, кеме куруу, болот-про-кат чыгаруу, тамак-аш (тегирмен, вино, спирт-арак), тигүү, цемент, жыгач иштетүү ишканалары.

Ѕ–ё ¬ј (Brassica napus rapifera) - кайчылаш гүлдүүлөр тукумундагы эки жылдык өсүмдүк. Ёгилген жылы жоон өзөк тамыр, кийинки жылы гүлдөөчү сабак байлайт. “амыры - мөмө, көп уруктуу; сортуна жараша формасы ар түрдүү (тоголок, сүйрү ж. б. ) болот. Ѕ.. ≈вропа, “үн. јмерика ж-а “үн. јфрикада тараган. “оют ж-а аш Ѕ-сы өстүрүлөт. ¬егетаци€ мезгили 4-4, 5 ай. Ѕ. сент€брдын жарымынан баштап кызылча комбайны м-н жыйналат. √ектарынан 500-600 ц түшүм алынат. —абагы тоют катары малга берилет, же силостолот. . Ѕ-да 87, 8% суу, 1, 2% протеин, 0, 2% май, 1, 3% клетчатка, 8, 8%. азотсуз заттар, 0, 7% күл болот. 100 кг тоютта 130 тоют бирдиги, 0, 9 кг сиңимдүү протеин, бар. ———–де ¬ышегород, ƒотнувос балтеи, Ўвеци€, > √офман,  уузику,  расносельск сорттору этилүүдө, :  уу зику сорту  ырг-нда эгиле баштады. «ы€нкечтери: жер бүр-төсү, канустачы чымын ж. б.

Ѕ–ёЋЋќ¬  арл ѕавлович [12(23). 42. 1799-11(23). 6. 1852]-орус сүрөтчүсү. —үрөт, академи€сында (1809 -21) ј. ». »ванов м-н ј. ≈. ≈горов-дон окуган. 1823-35-ж. »тали€да иштеген, ѕетербург көркөм сүрөт академи€сынын проф. , (1836). Ѕ. алгачкы чыг-ларында классицизмдин эстетикалык принциптеринен баш тартып, дүйнөнү реалисттик чагылдырууга ашкере умтулган ("»тали€дагы чак түш", 1827, ќрус музейи. Ћенинград; "¬ирсави€", 1832, “реть€ков гал. ). Ќегизги чыг-сы -"ѕомпейдин акыркы күнү" (1830-33). ќрус живописи-нин тарыхына классикалык чыг. катары кирген бул сүрөт Ѕ-ду ошол кездеги атактуу сүрөтчүлөрдүн катарына кошту, "„абандес кыз"- ƒжо-ванни ѕаччининин (1832), ¬. ј. ѕе-ровскийдин (1837) ж-а орус интелли-генци€ларынын өкүлдөрү: Ќ. ¬.  укольник (1836), ». ј.  рылов (1839), ј. Ќ. —труговщиковдун ж. б. портрет-терин жараткан.

јд. : – а к о в а ћ. ћ., ¬рюллов-портре-тист, ћ., 1956; ј ц а р к и н а Ё.,  . ѕ. Ѕрюллов, ћ., 1963.

Ѕ–ёЌЌ ѕ–ќ√–јћћј—џ - јвстри€нын Ѕириккен с. -д. парти€сынын улут маселеси б-ча программасы. 1899-ж. Ѕрюннда (Ѕрнодо) өткөн съездде кабыл алынган. Ѕ. п-ның соң. парти€лардын тарыхында алгачкы жолу улут маселеси б-ча программалык талаптарды ты€нактан коюу далала-ты болгон. —ъездде маданий-улуттук автономи€ программасынын долбоору четке кагылып, терр-€ чектери б-ча улуттардын өзүн-өзү башкаруусун 1-орунга койгон долбоор кабыл алынган. Ѕ. п-да мурдагы јвстри€-¬енгри€ жеринде өзүн өзү башкаруучу улуттук чектелген обл-тарды түзүү ж-а аларды автономи€луу экстерр-€лык союздарга бириктирүү белгиленген. ќшентип, Ѕ. п. терр-€лык авто-номи€нын талабы м-н маданий-улуттук автономи€нын- ортосундагы ком-промисстик документ болгон. ¬. ». Ћенин бул программада улуттардын оз тагдырын өзү чечүү укугу ж-дөгү маркстик жобонун жоктугун, интер-национализмден четтеп, маданий-улуттук автономи€га жол берилгендигин ашкерелеген. Ѕ. п. австромарк-сиамдин идеологи€сына кошулуп, јвстри€дагы жумушчу кыймылына зы€нын тийгизген.

Ѕ–ё—ќ¬ ¬алерий яковлевич [1(13). 12. 1873-9. 10. 1924]-орус совет жазуучусу, акын, ад-тчы, сынчы, тарыхчы.  өпөстүн үй-бүлөсүндө туулган. 1920-жылдан  омпарти€нын мүчөсү. ћосква ун-тинин тарых-филол. ф-тетин бүтүргөн (1899). Ѕ. симво-лизмден соц. иск-вого чейинки татаал жолду басып өткөн. 1894-95-ж. жары€ланган ырлары француз сим-волисттери ѕ. ¬ерлен, — ћалларме-лердин поэзи€сынын духунда жазылган. "Ўедеврлер" (1895), "Ѕул - мен" (1897), "Үчүнчү күзөт" (1900) жый-нактарында Ѕ-дун өзүнө тиешелүү белгилери даана көрүнө баштаган. јл рев-€нын сөзсүз башталаарын, анын башкы кыймылдаткыч күчү пролетариат боло тургандыгын сезген ("»чимен таптар", "“үн", "“аш-чы" ж. б. ырлары). 1905-жылдагы рев-€ны кубаттаса да, рев-€нын милдетин анархисттерче түшүнгөн. –еакци€ жылдарында Ѕ. рев-€нын акыры жеңерине ишенип, чыг-лык акылды даңазалайт. ќкт. рев-€сын ал чын ниети м-н кабыл алат, бир катар сов. кызматтарды аткарат. Ѕ. 1921-ж. ∆ог. адабий көркөм ин-тту уюштурат.  ийинки чыг-лары рев-€га, Ћениндин өлүмүнө арналган. Ѕ, акын, теоретик, драматург, прозачы, тарыхчы, котормочу катары орус ад-тынын өсүшүнө айтарлык кошумча кошкон. Ѕ-ду √орький: "–осси€дагы барып турган мадани€ттуу жазуучу", - деп атаган (—обр. соч., т. 29., с. 383). „ыг. : »збр. произв., т. 1-«, ћ., 1926; —тихотворени€ и поэмы, 2 изд., Ћ., 1961.

јд. : Ћуначарский ј. ¬., Ѕрюсов и революци€, в его кн. : –усска€ литература, ћ., 1947; ћаксимов ƒ., Ѕрюсов. ѕоэзи€ и позици€, Ћ., 1969.

Ѕ–ё——≈Ћ№ - Ѕельги€нын борбору. —енна д-нын жээгинде.  алкы шаар айланасы м-н 1, 1 млн. (1974). 12-к-дын 2-жарымынан Ѕрабант герцог-дугунун экон. башкы борборлорунун бири. ћында Ѕрабант гер-цогдорунун (кийинчерээк Ќидерлан-дыдагы √абсбургдардын наместни-гинин) резиденци€сы болгон. Ќидер-ланд буржуази€лык революци€сынын (16-к. ) жүрүшүндө 1576-ж. 4-сент€брда Ѕ-де чыккан көтөрүлүш өлкөнүн түштүгүндө испандык үстөмдүктү жок кылган, бирок 1585-ж. испан аскерлери шаарды кайра басып алган. ¬. 1830-жылдагы Ѕельги€ революци€сынын башкы борбору, ал жең-генден кийин Ѕельги€пын борбор шаары болот. 1914-18 ж-а 1940-44-жылдарда ¬-ди герман аскерлери басып алган. Ѕул шаарда бир нече эл аралык конф-€лар, конгресстер ж-а съезддер өткөрүлгөн. Ѕ-де –—ƒ–ѕнин 2-съезди (1903-ж. 17-24-июль), 1958-ж. Ѕүткүл дүйн. көргөзмө болуп өткөн. Ѕ. өлкөнүн борб. ө. ж. райондору ж-а ≈вропанын эски' ө. ж. райондору м-н каналдар аркылуу байланышып турат. Ѕул аны өлкөдөгү' ири соода-трансп. ж-а ө. ж. борборуна айландырды. Ѕ. - т. ж., автомоб. ж-а аба жолдор тоому. Ө. ж. жабдууларынын, электр тех., тамеки, майда кустардык (кийим тордоо, килем токуу, ювелир буюм) ишканалар бар. Ѕ-де ун-т (1834), —а€сий ж-а социалдык илимдин жог. мектеби, »ск-во ж-а илимдер академи€сы, музейлер ж. б. бар. Ѕ. архит. курулуштарга бай. —ен-ћишель-э-√юдюль собору (1226-1490),  ороль сарайы (18-20-к. ), ѕарламент үйү (1779-83) ж. б. архит. эстеликтер сакталган. јзыркы жаңы курулуштар: ∆үз жылдыктын двореци (арх. ∆. ван Ќек, 1935), Ѕорб. вокзал (арх. ¬. ќрта, 1953), —оциалдык камсыздандыруу имараты (арх. ’. ван  ейк, 1958), турак жай райондору (1958) ж. б.

Ѕ–ё——≈Ћ№  ќЌ‘≈–≈Ќ÷»яЋј–џ (1921, 1937)-Ѕрюссель ш-нда өткөрүлгөн эл аралык конференци€лар. 1921-ж. 6-8-0кт€брдагы Ѕрюссель конференци€сына Ѕельги€, ”луу Ѕритани€, ‘ранци€, »тали€, »спани€, √ермани€, Ўвеци€, ƒани€, √олланди€, –умыни€,  ытай, Ўвейцари€, ѕольша, „ехословаки€, Ёстони€, Ћатви€, япони€, Ёл аралык  ызыл  рест, јмериканын көмөк берүү уюмунун өкүлдөрү катышкан. ћаксаты - 1921-ж. –осси€да ачарчылыкка учурагандарга жардам көрсөтүү. Ѕирок алардын саны белгисиз деген шылтоо м-н жардам ж-дө эч кандай чечим кабыл алынган эмес, анын ордуна —овет өкмөтүнө падышалык ж-а ”бактылуу өкмөттүн ка-рыздарын ж. б. милдеттерин мойнуна алган шартта гана башка өЋ өƒөЌ кредит алуусуна мүмкүндүк берүү ж-дө чечим кабыл алган. —овет өкмөтү өзүнүн официалдуу документте-ринде ж-а билдирүүлөрүндө бул пландын чыныгы максатын ашкерелеген. 1937 -жылдагы Ѕрюссель конференци€сына ———–, ј Ў, Ѕельги€,  ытай, ‘ранци€, ѕортугали€, Ќидерланддар, »тали€, ”луу Ѕритани€, ƒани€, Ўвеци€, ћексика, Ѕоливи€, јвстрали€, “үш. -јфр. —оюзу,  анада, Ќорвеги€, »нди€ ж-а ∆аңы «еланди€ мамл-теринин өкүлдөрү катышып, анда япони€нын  ытайга жасаган агресси€сы тууралуу маселе каралган (1937-ж. «-24-но€б., Ѕрюссель). япони€ м-н фаш. √ермани€ Ѕ. к-на катышуудан баш тартышты.  ытай өкмөтүнүн япони€га экон. санкци€ларды коюу талабын ———–дин делегаци€сы гана колдогон.  онф-€да 9 державанын келишимин япони€нын бузушу көрсөтүлгөнү м-н япони€нын агресси€сын токтотуу б-ча олуттуу иш жасалбаган.

Ѕ–ё—“≈– «ј ќЌ” - диэлектриктин сынуу көрсөткүчү п м-н анын бетинен чагылган жарык нуру толук уюлдашкан учурдагы түшүү бурчу ‘ нин ортосундагы байланышты туюндуруучу закон. Ѕул законду ƒ. Ѕрюстер ачкан (1815), ал tgq> = п формуласы м-н туюндурулат. Ѕ. з. чагылган нур м-н сынган нурдун ортосундагы бурч 90∞ка барабар болгондо гана аткарылат.

Ѕ–ё’ќЌ≈Ќ ќ —ергей —ергеевич [30. 4(12. 5). 1890-20. 4. I960]-сов. физиолог, мед. илимд. доктору (1935). ћосква ун-тинин мед. ф-тетин (1914) бүтүргөн. Ѕорб. кан куюу ж-а гематологи€ ин-тунун эксперименттик терапи€ лаборатори€сынын башчысы (1931-35), өзү уюштурган Ёксперименттик физиологи€ ж-а терапи€ ил. из. ин-тун башкарган (1935). ———– »јнын Ёксперименттик биол. ж-а мед. ин-тунун —ибирдеги филиалында (1958-60) жасалма кан айлануу лаборатори€сын башчылык кылган. Ѕ. 1920-24-ж. жасалма кан айлануу методун ачып, дүйнөдө 1-болуп ал үчүн аппарат ойлоп тапкан. Ѕул аппарат клиникалык өлүмдөгү итти ти-рилтүүгө пайдаланылган. 1945-51-ж. Ѕ-нун методу б-ча кишини тирилтүү иш жүзүнө ашырылган. Ѕ-го 1965-ж. (өлгөндөн кийин) Ћениндик сыйлык ыйгарылган.

Ѕ–яЌ— -–—‘—–дин Ѕр€нск обл-нын борбору. ƒесна д-нын боюнда. »ри т. ж. тоому.  алкы 318 миң (1970). Ўаар 1146-жылдан белгилүү. Ѕ. - ири индустри€луу борбор. Ө. ж-ында машина куруу (тепловоз, автомоб., жол ж-а а. ч. машиналарын жасоо ж. б. ) алдыңкы ролду ойнойт.  айра иштетүүчү металлурги€ ж-а болот эритүү, курулуш материалдарын чыгаруу, тамак-аш, жыгач иштетүү ө. ж-лары да жакшы өнүккөн. ƒагпава м-н Ўебе-линкадан газ түтүгү аркылуу газ алат. Ѕ-де трансп. машина куруу ж-а технол. ин-ттар. 12 атайын орто окуу жайы, драма театры, край таануу музейи бар.

Ѕ–яЌ—  ќЅЋј—“џ –—‘—–дин составында; 1944-ж. 5-июлда түзүлгөн. ј€нты 34, 9 миң км2.  алкы 1582 миң (1970). 22 районго бөлүнөт. 15 шаар, 27 ш. т. пос≈лок бар. Ѕорбору - Ѕр€нск ш. ќбласттын жери жантайыңкы түздүк (чыг. тарабы 250-260 м көтөрүңкү).  лиматы мелүүн континенттик. январдын орт. темп-расы -8, 8∞, июлдуку 18, 2∞. ∆ылдык жаан-чачы-ны 550-560 мм. —уулары ƒнепрдин алабында. Ѕашкы дары€сы - ƒесна. ∆еринин кыртышы, көбүнчө күл ж-а боз токой топурактуу. “үн. -ба-тышы күрөң ж-а кара күрөң, түш. ж-а түш. -чыгышы кара топурактуу. ∆еринин 30% токой (кызыл карагай, кайың ж. б. ).  алкынын көбү - орустар, о. эле украиндер, белорустар, 1 км2 жерге 45, 3 киши туура келет. Ўаар калкы 47% (1970). Ќегизги шаарлары: Ѕр€нск,  линцы ж. б. Ѕ. о. өлкөнүн борб. экон. районуна кирет. ќбласттын ө. ж. ж-а а. ч-сы жакшы өнүккөн. Ќегизинен трансп. машина - дизель, тепловоз, атайылаштырылган жүк вагону, кубаттуу тракторлор щ. б. (Ѕр€нскиде) чыгарылат. Ѕулардан башка жол машиналарын, курулуш материалдар, ө. ж. ишканаларынын жабдууларын, а. ч. машиналарын (Ѕр€нск), велосипед (∆уковка), жыгач иштетүүгө керектүү жабдууларды, чоюн куюу, айнек чыгаруу, цемент з-ддору, жеңил ж-а тамак-аш ө. ж. өнүккөн. ќбласттын көпчүлүк бөлүгүн токой ээлейт, токой хим. ө. ж-ы бар. ј. ч-да айдоо а€нты көп [43%-1326 миң га (1969)]. ћындан 690 миң га жерге эгин, 191, 4 миң га жерге картошка, 690 га жерге жемиш айдалат. Ёт-сүт багытындагы мал чарбачылыгы (уй, чочко, кой) жакшы өнүккөн. Ѕ. о. - ири т. ж. тоому. ќрел-Ѕр€нск-—моленск шоссе жолунун мааниси чоң.

Ѕ”Ѕј  - жаансыз ачык, шамалсыз тынч ж-а тумандуу суук мезгилде жер бетинде пайда болгон кар кри-сталлдары. јл шуудурум ж-а кыроо сы€ктуу эле жер бетинин жылуулугу атмосферага тарашынан муздап, абанын төмөнкү катмарында суу суусунун сублимаци€ланышынан пайда болот. Ѕ. түшкөн учурда абанын темп-расы 0-15∞— болот.

Ѕ”ЅЌќ¬ јндрей —ергеевич [23. 3(4. 4). 1883-12. 1. 1940] -сов. ыамл. ж-а парти€лык ишмер, тарыхчы-публп-цист. 1903-жылдан  омпарти€нын мүчөсү. ћосквадагы а. ч. ин-тунда окуган ж-а рев-€чыл иши үчүн ин-ттан чыгарылган. –—ƒ–ѕнин 4-(1906) ж-а 5-(1907) съезддеринин катышуучусу. 1907-жылдан –—ƒ–ѕнин ћосква комитетинин мүчөсү. 1909-17-ж. Ќовгород, ѕетербург, —ормово, —амара ж. б. шаарларда парти€лык иш жүргүзгөн. Ѕир нече жолу камалган. 1917-жылдагы ‘евр. рев-€сынан кийин –—ƒ–ѕ (б) ћосква обл. бюросунун мүчөсү. –—ƒ–ѕ(б)нин 7-(јп-рель) конф-€сынын делегаты. ѕарти€нын 6-съездинде –—ƒ–ѕ (б) Ѕ нын мүчөсү. 1917-ж. окт€брда Ѕ нын заседаниесинде —а€сий бюрого мүчө, —оветтердин 2-съездинен кийин ЅЅј тын мүчөсү болуп шайланган. 1917-жылдын окт€брынан ѕетроград јскер рев-чыл комитетинин мүчөсү. 1918-ж. ал "солчул коммунисттерге", 1920-21-ж. "демократи€лык централизм тобуна", 1923-ж. троцкисттик оппозици€га кошулган, кийинчерээк бул топтон ж-а оппозици€дан баш тарткан. 1924-29-ж. ∆умушчу-дыйкан  ызыл јрми€сынын —а€сий башкармасынын начальниги, ———– рев-€чыл согуш советинин мүчөсү, ¬ ѕ (б) Ѕ нын ”юштуруу бюросунун мүчөсү. 1925-ж. – ѕ (б) Ѕ нын секретары. 1929-37-ж. –—‘—–дин эл агартуу комиссары. – ѕ (б) нин 8-, 11-ж-а 12-съезддеринде Ѕ нын мүчөлүгүнө кандидат, анын 13-17-съездде-ринде Ѕ нын мүчөсү. ЅЅј тын ж-а ———– Ѕј тын мүчөсү. Ћенин ордени,  ызыл “уу ордени м-н сыйланган. Ѕ. - "–осси€да коммунисттик парти€нын өнүгүшүнүн негизги учурлары", "– ѕ тарыхынын негизги маселелери" деген эмгектердин автору.

Ѕ”√, Ѕатыш Ѕ у г - ———– м-н ѕольшанын аймагы аркылуу аккан дары€, ¬исла д-нын оң куймасы. ”з. 831 км. јлабынын а€нты 73470 км2. ѕодоль дөңсөөсүнөн башталып, ћоб-лин дөңсөөсү ж-а ћозовец-ѕодл€с ойдуңу аркылуу агат. —уусу март - апрелде ташкындап, сент€брда тартылат. ƒекабрда тоңуп, мартта ачылат.  ар, жамгыр, булактардан куралат. »ри куймалары: ћухавец, Ќа-рев, Ѕат. ƒнепр - Ѕуг каналы ж-а бир нече дары€ аркылуу ƒнепр ж-а Ќеман д-лары м-н байланышат. „атынан 315 км ге чейин кеме жүрөт. ∆ээгинде Ѕрест, —окаль, „ервоноград,  аменка-Ѕугека€, Ѕуск ш-лары жайгашкан.

Ѕ”√ “ҮЎ“Ү , “үштүк Ѕ у г - ”——–дин түш. -батышындагы дары€. ”з. 792 км, алабынын а€нты 63740 км2. ѕодоль дөңсөөсүнөн башталып,  ара деңиздеги ƒнепр-Ѕуг лиманына ку€т.  ар ж-а жамгыр сууларынан куралат. Ќо€брь - €нварда тоңуп, мартта ачылат. »ри куймалары: Ѕолк, «гар, –ов,  одыма, „ичикле€ (оң); —об, —инюха, ћертвовод, »нгул (сол). ¬ознесенск ш-нан тартын кеме жүрөт. ∆ээгинде Ќиколаев, ѕервомайск, ¬инница, √айворон, ’мельницкий ш-лары жайгашкан.

Ѕ”√≈–-ЋјћЅ≈–“-Ѕ≈– «ј ќЌ” - сиңирүүчү чөйрөдө монохроматикалык (бир түстөгү) нурдун таралышын ж-а анын акырындык м-н начарла-нышын аныктоочу закон. Ѕул закон-дун негизинде чөйрөдөн өткөн нур экспонент б-ча начарлайт. «аконду 1729-ж. франц. илимпоз Ќ. Ѕугер ачып, 1760-ж. немец илимпозу √. Ћамберт толук изилдеген. Ќемең илимпозу ј. Ѕер (1852) ал закондун кон-центраци€дан көз карандылыгын аныктаган.

Ѕ”√” “јћџ– (Rhapoticum cartha-moides) - өсүмдүктөрдүн татаал гүл-дүүлөр тукумундагы рапонтикум уруусунун түрү. Ѕийикт. 0, 5-2 м көп жылдык чөп. “амыры ж-а тамыр сабагы ичке, өзгөчө жыты бар. —абагы сейрек бутактуу. ∆албырактары жөнөкөй, сабагына кезектешип жайгашкан. “оп гүлү - корзинка. “үтүкчө гүлдөрү кызгылт көк, 2 жы-ныстуу. ћөмөсү - урукча. Ѕ. т. ———–дин —а€н, јлтай, ∆унгар јла-“оо-сунда гана кездешет. —убальпы ж-а альпылык шалбааларда өсөт. Ѕ. т-дын тамырынан ж-а тамыр сабагынан жасалган "—а€ны" деген маңыз медицинада кеңири колдонулат. јл - өнөкөт аракечтикко каршы, организмдин жалпы ишке жарамдуулугун жогорулатууда, акыл ж-а кол эмгектен чарчаганда пайдаланылуучу дары. Ѕ. т-дын дарылык касиети анын составындагы аскорбин, каротин ж. б. заттардын болушуна байланыштуу. ƒарылык максатта Ѕ. т. колдо өстүрүлөт.

Ѕ”√” „ј–Ѕј—џ - а. ч-нын бугу өстүрүүнү тармагы. Ѕул тармак „етки “үндүктүн мал чарбасынын негизин түзөт. ƒүйнөдөгү бардык бугунун 85% ке жакыны ———–де. јл тундра ж-а токой-тундра зоналарында өстүрүлөт. Ѕ. ч. —овет бийлигинин тушунда өнүктү. „етки “үндүктүн жерг. калкынын 95% ушул тармакта иштейт. Ѕугуну 87 колхоз, 107 совхоз, 72 мамл. ж-а кооперативдүү чарба асырайт. Ѕугу жыл бою жайытта: кышында токойдо, жазында, туут убагында токой тундрасында багылат. Ѕул үчүн 1000-1800 бугудан бада түзүлүп, 5-7 адам багат. Ѕугунун мүйүзүнөн дары алат. ѕантокрин алуу максатында чаар бугу күтүлөт. Ѕ. ч. ———–дин „етки “үндүгү-нүн экономикасында зор мааниге ээ. јндан эт, тери, кээде сүт да алынат.  үч унаа катары пайдаланылат.

Ѕ”√”Ћј– (Cervidae) - кешпөӨчү, ача ту€ктуу жаныбар. Ѕ. 48 түргө (кавказ, о. ази€, түн. Ѕ. ж. б. ) бөлүнөт. “өрт тукумчасы - кадимки Ѕ., мунтжаки, токол, амер. Ѕ. бар. ———–де 4 уруусу кездешет: 1) кадимки Ѕ. ; 2) элик; 3) багыш; 4) түн. Ѕ. јлардын ичинен түн. Ѕ. кеңири тараган. јл “үн. ≈вропа, јзи€, јмерикада көп. ———–де жапайы түндүк Ѕ. “аймыр улут округунда, якути€да, —ибирде, џ. „ыгышта жашайт.  олго үйрөтүлүп, түндүктүн катаал шартында багылууда. “үндүк бугунун мүйүзү жыл сайын түшүп, кайра чыгат. Ёркек бугу мүйүзүн но€брда, маралы туугандан кийин (жазында) таштайт. Ѕ-нун кээ бир түрүнүн, асыресе чаарынын мүйүзүнөн дары жасалат. ћаралынын тирүүлөй салм. 80-120, эркегиники 105-180 кг. Ѕ. чөп, токойдогу бадал, дарак жалбырагын, эңилчек ж. б. жейт. ∆апайы бугу  ырг-ндын џсык- өл ж-а Ќарын обл-тарында учурайт, к. Ѕугу чарбасы.

Ѕ”√”Ћ№ћј - “атар ј——–индеги (1781-ж. ) шаар, Ѕугульминка суусунун «ай д-на (¬олганын алабы) куйган жеринде. ”ль€новск - ”фа ли-ни€сындагы т. ж. станци€сы.  алкы 72 миң (1970). Ѕ -“атар ј——–индеги нефть өндүрүү ө. ж-нын ири борбору. ћех., "Ќефть автоматика", электр тех. жабдууларды оңдоочу заводдору бар, тамак-аш ө. ж. өнүккөн. Ќефть ил. из. ин-ту,  азань ку-рулуш-инж. ин-тунун жалпы тех. ф-тети, индустр., пед. техникум, мед. окуу жайы ж-а музейлер бар.

Ѕ”√”Ћ№ћј-Ѕ≈Ћ≈Ѕ≈… ƒӨҢ—ӨӨ—Ү - Ѕела€,  ама, ¬олга д-ларынын ортосундагы суу бөлгүч дөңсөө (бийикт. 200-400 м). јки таш теги, кумдук, чоподон түзүлгөн; карст чуңкурлары ж-а үңкүрлөрү кездешет. “окойлуу талаа ж-а талаа ландшафты басымдуу. Ќефть чыгат.

Ѕ”√”„” - Ќарын обл-нын  очкор р-нундагы  ум-ƒөбө сельсоветине караштуу кыштак. ќрток тоосунун этегинде. Ћенин атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору  очкордон 25 км бат. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 75 км.  алкы 520 (1973).  итепкана, медпункт бар.

Ѕ”ƒјЋџ -ќш обл-нын јлай р-нундагы Ѕудалык сельсоветине караштуу кыштак. Ћенин атн. с-здун борбору. –-ндун борбору √үлчөдөн 19 км чыт. тарапта, ќш т. ж. станци€сынан 101 км.  алкы 1718 (1974). ќрто ж-а сегиз жылдык мектеп, 3 китепкана, медпункт бар.

Ѕ”ƒјѕ≈Ў“ - ¬енгр Ёл –есп-касы-нын са€сий, экон. ж-а маданий борбору. ќртоңку ƒунай ойдуңунда. ƒунай д-нын өйүз-бүйүзүндө. ј€нты 525 км2.  алкы 2 млн-го жакын (1970). Ѕ. тарыхый 3 бөлүктөн (ѕешт, Ѕу-да, ќбуда) турат. 1872-ж. бир шаарга бириккен. 1241-ж. Ѕуда, ќбуда, ѕешт монгол-татар баскынчылары тарабынан талкаланган. 1242-жылдан Ѕуда - венгр королдорунун борбору. 1350-жылдан алардын туруктуу ре-зиденци€сы. Ѕуда, ќбуда ж-а ѕешт 1541-1686-ж. түрктөрдүн, 18-к-дын башында √абсбургдардын кол астында болгон. Ѕуда * м-н ѕешттин калкы 1848-49-жылдагы ¬енгри€ рев-€сын-да чоң роль ойногон. √абсбург динас-ти€сы, јвстр. -¬енгри€ монархи€сы ж-а венгерлик магнаттар ортосунда түзүлгөн келишим (1867) б-ча Ѕ. ¬енгри€нын борбору болуп калган. 19-к-дын акырында Ѕ. - рев-чыл жумушчу кыймылынын борбору. 1919-ж. ¬енгр —оветтик –еспубликасынын борбору болгон. 1944-ж. мартта нем. фаш. аскерлер басып алган, 1945-ж. 13-февралда —ов. јрми€ бошоткон. 2-дүйн. согушта а€бай талкаланган, 1956-жылдагы контррев-чыл козго-лоңдо да бир аз кыйраган. 1960-ж. толук бойдон калыбына келтирилди. 1949-ж. шаар айланасындагы „епель, ”йпешт,  ишпешт, Ѕудафок ж. б. элдүү пункттар Ѕ-тин составына кошулган. Ѕ. - ≈вропадагы ири жол тоому. јнда өнөр жайдын жаңы тармактары (электр техника, прибор жана машина куруу, хими€, нолигр. ж. б. ) м-н мурдатан бери өнүккөн тамак-аш, кара металлурги€, кездеме токуу ө. ж. бар. Ѕ-те негизинен трансп. машина куруу ("√анц-ћаваг" комбинаты дизель поездин, "»карус" маркасындагы автобусту ж-а мотоциклдерди) ж-а электр тех. (телефон, телеграф жабдуулары, электр вакуумдук аппараттар, тран-сформатвр, генератор ж. б. ) жакшы өнүккөн. ѕрибор, станок куруу, токуу, тигүү ж-а тамак-аш ө. ж-лары алдыңкы орунда. Ѕ-те архит. эстеликтер өтө көп. ƒунай суусуна салынган 8 көпүрө аркылуу алардын бардыгына барууга болот. ћис,  ороль сарайы (13- 18-к. ), √юль-Ѕаба мавзолейи (16-к. ), ”луттук музей-үйү (1837-47), ќпера театры (1875-84) ж. б. 1945-жылдан шаарды кайра куруу планы ишке ашырылып, жаңы типтеги коомдук ж-а турак жай курулуштары массалык түрдө курулууда. Ѕ-те ун-т, ин-т-тар., ил. из. ин-ттары, академи€лар, китепканалар, музейлер, театрлар ж. б. бар.

јд. : ÷ а п е н к о ћ. ѕ., Ѕудапешт, ћ., 1958; √ е л л е р т ƒ., Ѕудапешт, пер. с венг., ћ., 1959; ¬енгри€ 67, Ѕудапешт, 1967.






пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞