пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥ –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞: –Њ—З–µ–љ—М –і–µ—И–µ–≤–Њ!
–Ъ—Л—А–≥—Л–Ј—Б–Ї–∞—П –°–Њ–≤–µ—В—Б–Ї–∞—П –≠–љ—Ж–Є–Ї–ї–Њ–њ–µ–і–Є—П
  
WebMoney
Z189154646502
R429713653063
E189812731763
   –Ч–і–µ—Б—М –љ–∞—Е–Њ–і–Є—В—Б—П –∞—В—В–µ—Б—В–∞—В –љ–∞—И–µ–≥–Њ WM –Є–і–µ–љ—В–Є—Д–Є–Ї–∞—В–Њ—А–∞ 114912175470
www.megastock.ru
–°–∞–Љ–Њ–µ –і–µ—И–µ–≤–Њ–µ –Є–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞!  вАҐ  –Ъ–Є—В–µ–њ—В–Є —Нң –∞—А–Ј–∞–љ —З—Л–≥–∞—А–∞–±—Л–Ј!
 ыргыз —овет Ёнциклопеди€сы oh_kaptal

ggle_h

Ѕ”ƒƒј (санскр. "күнөөдөн арылган" деген мааниде) - . Ѕуддалык диний китептерде миңден ашык Ѕ. бар. “ар мааниде Ѕ. буд-дизмди негиздөөчү деп эсептелген —иддхартха √аутаманы айтат, ал б. з. ч. 623-544-ж. жашаган. 29 жашында атасынын хан сарайынан, өз үй-бүлөсүнөн безип, жер кезип кетет да, ар кандай кырсыктардын себебин ачып, алардан адамдарды "куткаруу-нун" жолун тапмакчы болуп, диний китептерди окуп, брахманизмден баш тартат да, жаңы динди таратууга аракет кылат. јкырында ал "чыныгы динди" тапкандыгын жары€лап, Ѕ. деген наам алат. јл өмүрүнүн акырына чейин башка шаарлар м-н кыштактарда өз динин үгүттөгөн имиш. Ѕул адамдын тарыхта болгондугу ж-дө анык маалымат жок. Ѕуддизм таралган јзи€нын көп мамлекетте-ринде Ѕ. ж-дө ар түрдүү легендалар пайда болгон. Ѕ-нын образы, ага коюлган эстеликтер буддизмде "касиеттүү" деп эсептелинет.

Ѕ”ƒƒј »— ”——“¬ќ—”-Ѕуддага сыйынууга байланыштуу байыркы ж-а о. кылымдын аралыгындагы ар түрдүү көркөм эстеликтер. јдегенде »нди€да Ѕудданын өмүрү ж-а иши тууралуу иконографи€ салты, түрдүү символикалык образдар пайда болгон. Ѕудда курулушунун негизги типтери: илгери курулган үңкүр храмдары (архит. скульптура ж-а сүрөт синте-зи катары), ступалар. Ѕулар Ѕудданын эрдигине арналган.  ытай, япони€ ж-а  оре€да ар түрдүү типтеги жыгач храмдар, скульптуралык чакан чыг-лар, монументтүү скульптура ж. б. сүрөттөр Ѕудда сюжеттеринде курулган. »ндонези€ м-н  амбоджа-дагы пагодалар (касиеттүү таш мечиттер), »нди€, Ѕирма ж-а Ќепалда-гы монастырь комплекстери, “ибет, ћонголи€ ж-а Ѕур€ти€дагы лама мо-настырларынын курулуштары түздөн-түз Ѕ. иск-восунун мыкты үлгүлөрү болуп саналат.

Ѕ”ƒƒ»«ћ - дүйнөдөгү уч чоң диндин бири. Ѕайыркы »нди€да б. з. ч. 6-5-к-да чыккан. ”ламыш б-ча, ага Ѕудда негиз салган. јдегенде брах-манизмдип бир тармагы катары пайда болуп, анын айрым түшүнүктөрүн (жандын көчүп жүрүшү, тозок, бейиш) мурастап алган; бирок брах-мандардын касталарды актаганына каршы турган. јлгачкы Ѕ. "х и н а-€ н а" ("кичине араба" же "тар жол") деп аталып, "азап тартуу" ж-а "жан куткаруу" жагынан адамдар тең укуктуу деп эсептелген. јракет-сиздик ж-а турмушка моюн сунуу иде€сын жактаган Ѕ-ди эзүүчү таптар оңой кабыл алып, анын эл арасына жайылышына көмөк көрсөткөн. Ѕ. з. ч. 3-к-да »нди€ны сурап турган јшок падыша Ѕ-ди мамл. дин деп жары€лаган. √к-да »нди€нын түн. -бат. тарабында Ѕ-дин "маха€на" ("чоң араба" же "улуу жол") деген жаңы түрү пайда болот. јнын догматтарында бодисатвалар, б. а. "жан кутка-рууга көмөктөш теңирлер" чоң орун ээлейт. Ѕ-дин филос. системасынын негизинде дхармалар теори€сы жатат. Ѕул теори€ б-ча, материалдык ж-а духовный нерселердин баары бир агымга кошулуп, айрым элементтер-ден турат. Ёлементтер туруксуз ж-а опаасыз келет, ошондуктан элемент-терден тургандын баары ("көрүнүштөр дүйнөсү") чыныгы реалдуу бытие боло албайт. јр бир элементтин түбөлүк, өзгөрбөс, түшүнүп болбос ээси бар, ал дхарма деп аталат. ƒхармалар өтө көп, бирок алардын 75 түрү гана чыныгы реалдуу бытие ("маңыз дүйнөсү") боло алат. ƒхар-малардын өз ара айкалышынан жекече аң-сезим жаралат. ∆андуунун азап-тозок тартышын Ѕ. жашоонун мааниси деп санайт. Ѕ-дин философи€сы - диний идеализм, ага чегине жеткен рел€тивизм мүнөздүү. Ѕирок алгачкы Ѕ-де стихи€луу диалектиканын айрым белгилери да бар болуп, кийинчерээк ди-ний-идеалисттик көз караштарга басылып калган. Ѕ-дин эң башкы диний догматы жандын кубулуп, бир түрдөн экинчи түргө өтүп, жаңы түспөл алып турушу ж-дөгү түшүнүккө негизделген. Ѕул ишеним б-ча, дхармалардын ту-тумдашкан белгилүү бир тобу ("комбинаци€сы") жандуу нерсени жаша-тып турат; ал "комбинаци€" бузулса, жандуу нерсе өлөт; андан кийин дхармалар жаңы "комбинаци€га" биригип, жан кубулат. Ќатыйжада падыша (раджа) кул болуп, кул падыша болуп кубула алат. ƒхармалардын жаңы "комбинаци€сын" карма жаратат, ал эми карма болсо өткөн чакта жасалган "күйөөлөр" м-н "сооптордун" кошундусу деп түшүндүрүлөт. "—ообу" "күнөөсүнөн" ашып түшсө, кубулуу эң мыкты болот.  утулуунун түпкү чеги - нирв ана (өчүү, сиңүү маанисинде). Ѕуга жеткенде, жандын кубулушу токтолот, жандуу нерсе азап-тозоктон биротоло арылат. јдам кечилдик (монах-тык) жол м-н кетсе гана "нирванага" жетиши мүмкүн. »нди€да Ѕ. м-н брахманизмдин жанаша жашап, жакындашып отурушу акыры жаңы диндин - индуизмдин пайда болушун шарттаган. 10-к-дын башында »нди€да Ѕ. маанисин жоготкон. Ѕирок Ѕ. “ибетке,  ытайга,  оре€га, япони€га, »нди- ытай мамлекеттерине, ћонголи€га, “аиландга, »ндонези€га таралып кеткен. јл жерг. диний түшүнүктөр м-н айкалышып, мазмунун ж-а формасын өзгөртүп отурган. ћис, “ибет м-н ћонголи€да Ѕ. ламаизм түрүнө өткөн. ќкт. рев-€сына чейин Ѕ-дин ламаизм түрү –осси€ импери€сынын карамагында жашаган бур€т, калмак, тува элдерине да тараган.

јд. : Ёнгельс ‘., Ћюдвиг ‘ейербах жана классикалык немец философи€сынын акыры, ‘р., 1968; »льин √. ‘., –елиги€ древней »ндии, ћ., 1959;  очетов ј. Ќ., Ѕуддизм, ћ., 1968.

Ѕ”ƒ≈ЌЌќ¬ ј (—. ћ. Ѕуд≈нныйдын ысмынан). - „үй р-нундагы ќкт€брь сельсоветине караштуу кыштак.  очкорбаев атн. к-здун аймагында. –-ндун борбору —таро-ѕокровкадан 35 км бат. тарапта,  ант т. ж. станци€сынан 4 км.  алкы 1924 (1974). —егиз жылдык мектеп бар.

Ѕ”ƒ≈ЌЌџ… (1929-жылга чейин- ара-Ѕуура) -  иров р-нундагы  иров сельсоветине караштуу кыштак.  иров атн. к-здун аймагында.  ара-Ѕуура суусунун жээгинде, р-ндун борборунан 11 км бат. тарапта, ћаймак т. ж. станци€сынан 56 км.  алкы 1174 (1973). ќрто мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

Ѕ”ƒ≈ЌЌџ… (мурдагы ƒыйкан-ј з ы к) - „үй р-нундагы Ѕурана сельсоветине караштуу кыштак. "Ѕурана" к-зунун аймагында. –-ндун борбору —таро-ѕокровкадан 8 км түш. тарапта. “окмок т. ж. станци€сынан 8 км.  алкы 494 (1974).

Ѕ”ƒ≈ЌЌџ… —ем≈н ћихайлович [13 (25). 4. 1883,  озюрин хутору, азыркы –остов обл. ѕролетарск р-ну, - 26. 10. 1973, ћосква] - сов. аскер ж-а мамл. ишмер, √раждандык согуштун баатыры, —ов. —оюз. ћаршалы (1935), 3 жолу —ов. —оюз. Ѕаатыры (1958, 1963, 1968). 1919-жылдан  ѕ——тин мүчөсү.  едей-дыйкан үй-бүлөсүндө туулган. 1903-жылдан арми€да. ќрус-€пон согушунда (1904- 05), 1-дүйн. согушта көрсөткөн эрдиги үчүн 4 жолу √еоргий крести м-н сыйланган. ”луу ќкт. рев-€сынан кийин ƒон-до —альский округдук аткомунун мүчөлүгүнө шайланат. 1918-ж. ак гвар-ди€чыларга каршы атчандар отр€-дын уюштурган; отр€д көбөйүп полкко, бригадага, анан дивизи€га чейин жеткен. 1919-ж. июида Ѕ-дын коман-дачылыгы м-н атчандар корпусу түзүлүп, но€брда 1-атчандар арми€сына айланат. Ѕул арми€ √ражд. согушта ƒеникин, ѕилсудский ж-а ¬рангелдин аскерлерин талкалоодо зор роль ойноду. 1921-23-ж. –ев-€чыл аскер советинин мүчөсү, анан “үн.  авказ аскер округунун коман-дачысына орунбасар, ∆ылкы заводдорун уюштурууда, башкарууда көп иштеди, натыйжада жылкынын жаңы породалары (буд≈нный жылкысы ж-а терек жылкысы) чыгарылды. 1923-жылдан Ѕ.  ызыл јрми€нын Ѕаш командачысынын атчан аскер б-ча жардамчысы, ———– рев-€чыл аскер советинин мүчөсү. 1924-37-ж. –  јнын атчан аскер инспектору. 1932-ж. ћ. ¬. ‘рунзе атн. јскер ака-деми€сын бүтүргөн. 1937-жылдан ћосква аскер округунун командачысы, ———– коргоо эл комиссариатынын Ѕашкы аскер советинин мүчөсү, 1939- 40-ж. коргоо эл комиссарынын орун басары. ”луу јта ћек. согуш мезгилинде ∆ог. Ѕашкы командованиенин —тавкасынын составында, —тавканын резерв арми€ларынын аскер тооторунун командачысы ж-а бир катар фронттун командачысы. 1943-ж. €нвардан —ов. јрми€нын атчан аскерле-ринин командачысы ж-а ———–  уралдуу мин-восунун ∆ог. аскердик советинин мүчөсү; 1947-53-ж. а. ч. министринин жылкы чарбасы б-ча орун басары, 1953-54-ж. атчан аскер инспектору. 1920-жылдан ЅЅј тын, 1922-жыл-дан ———– Ѕј тын мүчөсү, ———– ∆ог. —оветинин (1-8-шайл. ) депутаты, 1938-жылдан ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун мүчөсү. 1934-жылдан ¬ ѕ (б) Ѕ нын мүчөлүгүнө кандидат, 1939-жылдан Ѕ нын мүчөсү, 1952-жылдан  ѕ—— Ѕ нын мүчөлүгүнө кандидат. ∆ети Ћенин ордени, 6  ызыл “уу, 1-дараж. —уворов ордени, јзерб. ——–инин Ёмгек  ызыл “уу, Өзбек ——–инин Ёмгек  ызыл “уу ордени, ћЁ–дин ордендери,  ызыл “уу ордендүү аскердик алтын курал,  ызыл “уу ордендүү рев-€лык ардактуу тапанча, ———–дин герби түшүрүлгөн ардактуу курал-кылыч ж-а көптөгөн медалдар м-н сыйланган. „ыг. : ѕройденный путь, кн. 1-2, ћ., 1958__59.

јд. : — и д о р о в ¬. »., ѕерва€  онна€ арми€, ћ., 1949.

Ѕ”ƒ≈ЌЌџ… ∆џЋ џ—џ - ата мекендик мингич жылкы породасы. 1921-48-ж. — ћ. Ѕуденный атн. ж-а –остов обл-дагы атчандар арми€сынын жылкы з-ддорунда дон жылкысын таза кандуу мингич жылкы м-н аргындаштыруудан алынган. јл сымбаттуу ж-а чоң, өңү жээрде, буурул ж-а тору. ќрт. бийикт. 161, 8-162, 2 см; көкүрөк курчамы 189, 4-186 см; тулку боюнун уз. 163, 3-163, 5 см, тирүүлөй салм. 500-550 кг. ”наа катары ж-а ат спортунда пайдаланылат.  ү-лүктүгү жагынан жылкынын ата мекендик башка породаларынан артыкчылыгы бар ж-а туруктуу тукум кууйт. Ѕ. ж. –остов обл-нын жылкы заводдору м-н совхоздорунда өстүрүлөт. јйгырлары –остов обл-нын,  раснодар, —таврополь крайларынын,  аз-н, ”краина, Өзб-н, ћолдави€ ж-а  ырг-ндын жылкы фермаларында тукум жакшыртуу үчүн пайдаланылат.

Ѕ”ƒ”– - ќш обл-нын —овет р-нундагы ќй-“ал сельсоветине караштуу кыштак.  ара-“ума тоосунун этегинде, —идоров атн. с-здун борбору. –-ндун борбору  ара- улжадан 90 км түш. -чыг. тарапта,  ара-—уу т. ж. станци€сынан 180 км.  алкы 708 (1974). ќрто мектеп, китепкана, медпункт бар.

Ѕ”∆ (фр. bougie - зонд, медицинада) - түтүк түрүндөгү мүчөлөрдү (заара чыгаруучу канал, кызыл өңгөч ж. б. ) кеңейтүү ж-а изилдөө үчүн колдонулуучу ичи көңдөй, жумуру түтүкчө. Ѕ. каучук, пластмасса же металлдан жасалып, жоондугу, формасы ж-а узундугу түрдүүчө болот. јл урологи€да заара чыгаруучу каналды кеңейтүү үчүн пайдаланылат. Ѕ. кулак, көмөкөй, кекиртек, кызыл өңгөч ж-а кан тамыр Ѕ-дары-на бөлүнөт.

Ѕ”∆”ћ - ќш обл-нын Ѕаткен р-нундагы Ѕаткен сельсоветине караштуу кыштак. "ћосква" к-зунун аймагында. ќш - »сфана шоссе жолунун боюнда, “өрт- үл суу сактагычынын чыг. тарабында, р-ндун борбору Ѕаткенден 5 км. »сфара (“ажик ——–и) т. ж. станци€сынан 27 км.  алкы 2276 (1971). ќрто мектеп, төрөт үйү, чач тарач бар.

Ѕ”∆”ћЅ”–ј - Ѕурунди мамл-mra борбор шаары.  алкы 90 миң (1972). Өлкөнүн негизги соода-трансп. ж-а экон. борбору. “анганьика көлүнүн түн. -чыгышындагы порт. јвтомоб. жолдорунун тоому. Ёл аралык маанидеги аэропорт. ÷емент, пиво чыгаруучу заводдору, тор, бут кийим да€рдоочу фабрикалар, кофе ж-а пахта тазалоочу ө. ж. тармактары иштейт. Ѕалык уулоо өнүккөн.

Ѕ”«ј„… -  аспий деңизинин түн. -чыг. жээгиндеги жарым арал.  азак ——–инин √урьев обл-да. ƒең. деңгээлинен 61 м бийиктикте. “уш. жагы дөңсөөлүү, кээ бир жерлеринде бархан ж-а кум дөбөчөлөрү бар. “үн. жагы шор топурактуу. “үштүгү ћангышлак ж. а-нын тоолору м-н тута-шат.  ийинки жылдарда  аспий деңизинин деңгээли төмөндөп, жээга-нин кургашынан ага жакын жаткан майда аралдар кошулуп, Ѕ-нин а€нты бир кыйла кеңейди.

Ѕ”…¬ќЋ - ача ту€ктуулар түркүмүнө кирүүчү, сүт эмүүчү жаныбарлардын бир түрү. Ѕ. салмактуу, мойну ж-а буту кыска, жазы маңдай, буквенный моюн-көкүрөк териси салбырак, мүйүзү үч кырдуу, куйругу узун-Өңү кара, боюнун бийикт. 130 см, тулкусунун уз. 135 см, инек Ѕ-дун салм. 460 кг, букасы 800 кг га чейин. 12 ай көтөрүп, жалкы тууйт. јнын « тукуму, 4 түрү белгилүү. јфрика, јзи€ ж-а “ынч океандагы аралдарда кездешет. Ѕ. б. з-дан 3-4 миң жыл мурда колго үйрөтүлгөн. ———–де јзерб., √рузи€, јрмени€да инди€ Ѕ-у өстүрүлөт. Ѕ. кеч жетилет. —аан Ѕ. 1400-1600 кг сүт берет; сүтүнүн майлуулугу 8-8, 8%.

Ѕ”…Ћј - төөнүн таноосундагы ортоңку кемирчектин тешилген жерине өткөрө турган шиш. Ўиштин бир жагы жоон ж-а тоголок бөрктүү болуп, ичке башы буйла жипти байлоо үчүн муунакталып коюлат.

Ѕ”…Ќј — »… ”ллубий ƒани€лович (1890-1919) - ƒагстанда —овет бийлиги үчүн күрөштү уюштуруучулар-дын бири. 1916-жылдан  омпарти€нын мүчөсү. ћосква ун-тинин юрид. ф-тетинде окуган. 1917-ж. ‘евр, рев-€сынан кийин ћоскванын ’амовни-ческий р-пунда, кийин ƒагстанда парт, иш жүргүзгөн. 1917-жылдын но€брынан ѕетровск - ѕортанын (азыркы ћахачкала), 1918-ж. ƒаг-стан обл. аскердик рев-чыл советин башкарат. ƒагстанда —овет бийлиги убактысынча кулагандан кийин јст-раханга кетип, 1919-жылдын башында ƒагстанга кайра келет да, – ѕ(б)-нин подпольелик обл. комитетин, ƒагстан аскердик советин түзүүгө катышкан. 1919-ж. 13-майда прово-катордун айгагы б-ча Ѕ. башында турган обкомдун бардык мүчөлөрү контррев-чыл "тоолук өкмөт" тарабынан камакка алынып, аскер-шары€т сотуна берилген ж-а атылган. 1922-ж. “емир-’ан-Ўура шаары Ѕ-дин урматына Ѕуйнакск болуп аталган.

Ѕ” ј - жынысы жетик эркек уй. јл тубар уйдан чоң, кең көкүрөктүү, ирдүү болот. “ирүүлөй салм. 700-850 кг, 6-8 айлыгында жетилет, 14-18 айлыгы€ан баштап куут-ка кошулат. јсыл тукум ишине пайдалануу үчүн Ѕ. породасына, тегине, дене тазалыгына, сырткы түзүлүшүнө, жыныс кубатына, алынган төлгө жараша тандалат. Ѕ. чарбада 6-8 жыл, ай-рымы 12-14 жылга чейин урунулат.  олдон уруктандырганда, бир буканын уругу м-н бир нече миң (5 миңге чейин) тубар уй кууттан чыгат. Ѕ. 300вет. эрежелерге ылайык багылат.

Ѕ” ј 300 - ћорави€дагы („ехосл. ) үңкүр. јндан темир доорунун (б. з. ч. 1 миңинчи жылдын ортосу) эсте-ликтерине бай көрүстөн табылган. 1872-ж. чехосл. археолог …. ¬анкель изилдеген. јдегенде үңкүрдө галь-штат мадани€тына тиешелүү устакана болгон, кийинчерээк көрүстөнгө айландырылган. ∆оокердик араба, темир курал-жарактар, эгиндин даны ж. б. табылган. ∆езден жасалган буканын стату€сынын табылышына байланыштуу Ѕ. з. деп аталып калган.

Ѕ” ј “ј–“џЎ - кыргыздагы той-тамашада күч сынашуучу оюндун бир түрү. јл үчүн аркан колдонулат. “үз жерге туура чийин сызылат. јркандын 2 учу бириктирилип түйүлөт да, чийиндин эки жагына аркан теңделип тайпалат. Ёки балбан чыгат. јлар аркандын 2 туюк учун көк желке м-н омуроого илип, кыйып кетпес үчүн калпак же башка калың жумшак нерсени кежигеге коюп, төрт а€ктап экөө 2 тарапка тартышат. Ѕулардын кимиси чийинден чыгара өз тарабына сүйрөп кетсе, жеңиш ошонуку болот. Ѕул оюнду кээ бир жерде "сүйрөтмө" же "ит тартыш" деп да аташат.

Ѕ” ј–ј [ар. фукара - факир (бакыр, жарды, кедей) деген сөздүн көптүк санда айтылышы] - ќкт. рев-€сына чейин ќ. јзи€ ж-а  аз-н элдеринде бир нече мааниде колдонулуп келген сөз. јсыресе кыргызда ал сөз мындай түшүнүктөрдү туюндурган: 1. Ѕир мамлекетке же уруу-лук бирикмеге, о. эле бийлик ээсине (бекке, болушка, бай-манапка, ханга, падышага) караштуу калктын, уруу-уруктун, адамдардын ж-а жеке кишинин жалпы жонунан аталышы. Ѕул маанидеги "Ѕ. " орусча "подданный" дегенге, кээде "в а с с а л" дегенге жакын турган. 2. ѕатриархал-дык-феод. кыргыз коомунда бир чоң уруунун арасына кошулуп, ошол урууга (уруу башчысына) са€сий-экон. жактан багынычтуу абалдагы бөтөн уруктун же уруу бутагынын өкүлдөрүн да Ѕ. деп айтышкан. з. Ѕүткүл эмгекчи калкты, кара күчү м-н күн көргөн карапайым кишилерди, айрыкча кедей-кембагалдар м-н жарды-жалчыларды бай-манаптар кемсинтип Ѕ. же кара Ѕ. деп аташкан. Ѕирок 19-к-дын 2-жарымы- 20-к-дын башында кыргыз коомунда патриархалдык-феод. мамилелердин ыдырашына, таптык жиктелүүнүп тереңдешине, тап күрөшүнүн курчу-шуна байланыштуу "Ѕ. " дегендин мааниси бир кыйла кеңейип ж-а айкындалып, өзүнчө социалдык институтту туюндурган термингө айлана баштаган. ”шул маанидеги Ѕ. - үстөмдүк кылган таптын карама-кар-шысында турган социалдык катмарлар, б. а. материалдык байлыктардын баарын өндүргөн, бирок са€сий ж-а экон. жактан бай-манаптарга көз каранды абалда турган көпчүлүк эмгекчи эл. ƒемек, кыргыз элинин рев-€га чейинки коомдук аң-сезиминде "Ѕ. " деген сөз аркылуу коомдо айкын-ачык таптык жиктелүүнүн бар болушу ж-а эзилген эмгекчилердин өзүнчө социалдык катмар катары айырмаланышы белгиленген. 4. ќкт. рев-€сынан кийин "Ѕ. " сөзү белгилүү даражада са€сий маани алып, жалпы эле кедей-кембагалдар-га ж-а эзилген эмгекчи калкка карата айтылган (к. "Ѕукара" союзу). —овет бийлигинин алгачкы жылдарында "Ѕ. " деген пролетариат маанисинде да пайдаланылган. јзыр ал тарыхый сөз болуп калды.

јд. :  ыргыз ——– тарыхы, 1-т., ‘р., 1974; ƒжамгерчинов Ѕ., ќчерк политической истории  иргизии ’IX века (втора€ половина), ‘р., 1966; —околов ј., ќ кара-киргизах, "—емиреченские областные ведомости", 1910, JVs 54; јлибай, ћанап и букара, "“уркестанские ведомости", 1903, є 12.

Ѕ” ј–ј -  алинин р-нундагы ќрто сельсоветине караштуу кыштак. “ельман атн. к-здун аймагында. –-н-дун борбору  алининден 18 км түш. -бат. тарапта.  алкы 1044 (1974). ќрто ж-а сегиз жылдык мектеп, клуб, китепкана, медпункт бар.

"Ѕ” ј–ј" —ќё«” - кыргыздардын кедей ж-а орто дыйкандарын бириктирген ѕишпек у-деги демокр. союз. »маш  ө бөкө е м-н Ѕакретдин —аип-баевдин демилгеси б-ча 1917-ж. май айында түзүлгөн. "Ѕ. " с-нун программасы эмгекчи элдин таламдарын коргоону, талапка ылайыктуу кыргыз элинин аң-сезимин көтөрүүнү, демокр. негизде ж-а закондуулукка та€нып, кыргыз коомчулугунун турмушун жөнгө салууну белгилеген. —оюздун ”юштуруу съезди 1917-ж. 9-10-сент€брда ѕишпекте өткөн. —оюздун башкармасынын пред-лдиги-не  азан ун-тинин юрид. ф-тетинин студенти  ожомурат —арыкулаков, анын орун басарлыгына ».  өбөков Ѕ. —аипбаев ж-а ј. Ѕарменов шайланган. —оюздун алдында кооперативдик керек-жарак коому түзүлүп, ага 7159 адам мүчө болуп кирген. Ѕул “үркстандагы эң ири коом эле. "Ѕ. " с. болыневиктердин жетекчилиги астында  ырг-ндын түндүгүндө —овет бийлигин орнотууда ∆-а чыңдоодо зор роль ойногон. јл 1918-ж. май айында " ыргыз пролетарлары-нын совети" болуп кайрадан түзүлгөн.

Ѕ” ј–џ (кажары) - колго терип согулган оймо-чиймелүү жука, жумшак таар. Ёриштин жиптерин талытуу ж-а чөгөрүү ыкмалары м-н оймо-чийме түр салынат. Ѕ-да бир калыпта жайгашкан терүүлөр кайтала-нуу м-н кооздолот. “аардын өзгөчөлүктөрү: арткы бетинде оймо-чийме-ни түзүүгө катышпаган, аркакка 3- 4 жолу бастырылбай калган бош жиптери болот. јлар андан кийинки оймо-чиймени салууга гана өң тарабына чыгарылат. “аардын түсү көбүнчө кызыл, көк, сары, кээде ак болуп, жөнөкөй кууш өрмөктө току-лат, эни 5-30 см болот. Ѕ. сызма-лар боз үйдүн үзүк-туурдугуна, жы-гачтарына боо кылынат. Ѕ-дан ат жабуу, такта жабуу, куржун, тегирич, палас, шалча ж. б. жасалат. Ѕ.  ырг-ндын бардык райондорунда, өзбек, каракалпак ж-а казактарда да бар.

Ѕ” ј„ј– -- бычылбаган эркек торпок. јсыл тукум ишинде, өзгөчө уйду колдон уруктандыруу методун кеңири колдонуу максатында Ѕ-дын мыктысы тандалып алынат. јнда жыныс кубаты, сырткы түзүлүшү (экстерьери), породалык сапаты, тукумчулдук аныкталат.

Ѕ” ≈““ӨӨ - өсүмдүктү суюлтууда колдонулуучу агротех. ыкма. Ѕ. культиватор м-н жүргүзүлөт. ћында культиватор айдоонун туурасынан өткөндө, кескичи өсүмдүктүн бир тобун кыркып, өсүмдүктү белгилүү санда калтырат. јндан кийин мала-ланат, айрым учурда кол м-н суюл-тулат. јр букетте (өсүмдүктүн түрүнө жараша) 8ге чейин өсүмдүк калат.

Ѕ” »Ќ»—“ (фр. bouquiniste - эски китеп) -пайдаланылган, таңсык болгон, эски ж-а сейрек китептер м-н соода жүргүзгөн адам.

Ѕ” “”–ћј -1. ƒушманды капысынан кыйратуу, колго түшүрүү, анын согуштук техникасын ойрондоо үчүн аскер бөлүкчөсүнүн (же тарткандардын) күн мурун да€рданып, би-линбегидей жашырынып жайланы-шы. 2. 16-17-к-дагы ќрус мамлекетинин ш-ларындагы буктурма воево-дасы башында турган гарнизон.

Ѕ”Ћј - ийрүүгө жарактуу эң ичке ж-а бышык жипче. Ѕ. ичке, бышык, катуу ж-а ийилгич болот да, текстиль (накта) ж-а хим. Ѕ. болуп айырмаланат. “екстиль Ѕ-сынан (к. “екстиль буласы) жип ийрилип, текстиль буюмдары да€рдалат. ’ими€лык Ѕ. жасалма ж-а синтет. болуп бөлүнөт. ∆асалма Ѕ. таби€ттын орг. полимерлерден алынат да, ага вискоза, жез-аммиак, ацетат ж-а белоктуу Ѕ-лар кирет. Ѕулар жыгачтан же көбүнчө кебез ңеллю-лозадан, белоктуу Ѕ-лар өсүмдүктөрдүн же жаныбарлардын белоктору-нан (зеин, казеин) да€рдалат. —интетикалык Ѕ. синтет. полимерлердин (полиамид, полиэфир, полио-лефиндин) коюу көлкүлдөк эритме-синен, же полимердин (полиакрило-нитрил, поливинилхлорид, поливи-нил спиртинин) суюк эритмесинен кургак ж-а суулуу метод б-ча алынат да, текстиль жиби ж-а штапель буласы түрүндө иштетилип чыгарылат. јлардан ар түрдүү буюмдар ж-а кездемелер да€рдалат, к. ’ими€лык буладай токулган кездемелер.

Ѕ”Ћј ЅӨЋ√Ү„ - пахтанын чигитин буладай бөлгүч машина. Ѕ. б. машиналар валиктүү ж-а араалуу болуп бөлүнөт. ¬аликтүү Ѕ. б. машинанын негизги бөлүктөрү тери оролгон жумуру валиктерден; араалуу Ѕ. б. машинаныкы тасма оролгон тиштүү валиктерден турат. јраалуу Ѕ. б. буланы араанын тшптеринде кармап чигитинен ажыратат. ¬аликтүү Ѕ. б. буланы валиктердин ортосунда кысуу методу м-н бөлөт.

Ѕ”Ћј Ө—ҮћƒҮ “Ө–Ү - була алуу максатында өстүрүлүүчү бир же көп жылдык өсүмдүктөр. Ѕ. ө-нө зыгыр, кара куурай, кенеп, жут, кендир, кротол€ри€, сесбани€, агава, банан ж. б. кирет. ———–де негизинен зыгыр, кара куурай, кенеп өстүрүлөт. Ѕардык Ѕ. ө-нүн уругунда тамакка ж-а техникага керектүү майлар бар.  үнжарасы малга тоют болот. Ѕ. ө-нөн ар түрдүү кездеме, аркан, жин, балык уулоо шайманы, таар, килем ж. б. жасалат. —аманынан курулуш тактасы, кагаз, жылуулук өткөрбөө-чү материалдар да€рдалып, отун катары да колдонулат.  ара куурай бакчылыкта кооздук үчүн да айдалат. ———–де көбүнчө –—‘—–, ”краина, Ѕелорусси€, ѕоволжье, ѕрибал-тикада, азыраак Өзб-н, “уркм-нда эгилет. Ѕ. ө.  ырг-нда 1967-жылга чейин өстүрүлүп келген. Ѕ. ө-нүн 40ка жакын сорту бар.

Ѕ”Ћј¬ј - спорт ж-а көркөм гим-настикада, динамикалык көнүгүүлөрдү аткарууда колдонулуучу буюм. Ѕ. жыгачтан же металлдан түрлүү формада жасалат. ”з. 40-50 см, салм. 400-500 г болот.

Ѕ”Ћј¬»Ќ  ондратий јфанасьевич (1660-ж. чамасы - 1708) - –осси€дагы антифеод. көтөрүлүштүн (1707- 09) башчысы. ƒондук казак-орус, станица атаманынын уулу.  рым та-тарларына каршы жортуулдарга катышып, атамандык кылган.  ийин Ѕахмуттагы туз кенинде да атаман болгон. 1707-ж. көтөрүлүш баштаган [к. Ѕулавин көтөрулушу (1707-09)]. Ѕ-ди „еркасскиде старшиналар өлтүргөн.

Ѕ”Ћј¬»Ќ  Ө“Ө–ҮЋҮЎҮ (1707- 09)-–осси€дагы казак дыйкандардын орус феодалдарынын эзүүсүнө каршы кыймылы.  . ј. Ѕулавиндин ысмы м-н аталган. Ўаардык кедейлер м-н эзилген элдер (татарлар, мордвалар ж. б. ) көтөрүлүшкө түп көтөрө чыгышкан.  өтөрүлүш 1707-ж. 9-окт€брга караган түнү Ўульгинск ш-нан башталып, тез эле ƒондун жог. агымындагы шаарларга тарады. Ѕуларга оокаттуу казак-орустар м-н калмактардын отр€ды каршы коюлуп, «акотный шаарчасынын жанында көтөрүлүшчүлөр жеңилди. 1707-жылдын а€к ченинен Ѕ. к-нүн 2-эта-бы башталып, Ѕулавин 1708-ж. 9-ап-релде атаман Ћ. ћаксимовдун аскерлерин талкалайт.  азак-орустар көтөрүлүшчүлөр тарабына өтүшүп, старшиналардын, чиркөөнүн казынасы көтөрүлүшчүлөргө бөлүнүп берилет. 9-майда Ѕулавин аскер атаманы болуп жары€ланат. јл өз отр€ддарын ¬олга боюна, ¬оронежге, ”краи-нага жиберет. ƒон боюн бүт көтөрүлүш жалыны каптайт. ѕадыша өкмөтү көтөрүлүштү тез аранын ичинде басуу максатында ¬. ƒолгорукийдин жетекчилиги астында 32 миң кишиден турган жазалоочу отр€д жиберет. 1708-ж. жайында көтөрүлүшчүлөр жеңилет.  өтөрүлүшкө убактылуу кошулган казак-орус төбөлдөрү күрөштөн баш тартып, 1708-ж. 7-июлда „еркасскиде заговор уюштурушуп, Ѕулавинди өлтүрүшөт. Ѕ. к-нүн 3-эта-бында падышалык аскерлерге каршы күрөштү көтөрүлүшчүлөрдүн айрым отр€ддары гана 1709-жылдын башына чейин улантышты. Ѕ. к. стихи€луу, бытыранды болуп, жакшы уюштурулган эмес, мында падышачыл тенденци€лар бар эле.  өтөрүлүш а≈осуз басылды.  ачкындар жашаган шаарлар м-н кыштактар талкаланып, качкындар ээлерине кайтарылып берилди. Ќекрасов жетекчилик кылган көтөрүлүшчүлөрдүн бир бөлүгү  убанга чегинип, 1740-ж. “урци€га кетишкен. јлар бөтөн жерде эне тилин, улуттук салтын, кийимин сактап жашап турушкан. Ѕулавинчилер-дин тукумунун чоң тобу 1962-ж. ———–ге кайтып келишип, —таврополь крайына жайгашышты.

јд. : ѕодь€польска€ ≈. ѕ., ¬осстание ¬улавина 1707-1709, ћ., 1962; Ћебедев ¬. »., Ѕулавинское восстание (1707- 1708), ћ., 1967.

Ѕ”Ћј , башат, кайнар - жер астынан өзү агып чыккан суу. —уусу бар катмарларды рельефтин өрөөн, ойдуң, сай өңдүү терс фермаларынын кесип өтүшү, аймактын геол. түзүлүшүндөгү өзгөчөлүктөр (тектон. жаракалар, интрузи€ м-н чөкмө тек-тердин контакттары сы€ктуу факторлор) Ѕ-тын пайда болушуна же агып чыгышына шарт түзөт. —уунун сыртка чыгуу ж-а толукталуу шарттары б-ча Ѕ. басаңдоочу (басымсыз суудан чыгуучу), кайнар (басым алдындагы артезиан суусунан чыгуучу), турактуу (жерден дайыма агып туруучу), мезгилдүү, убактылуу дөп бөлүнөт; суунун составы б-ча тузсуз ж-а минералдуу деп айырмаланат; темп-расы б-ча жылуу (арашан) ж-а муздак Ѕ. деп аталат. Ѕ. жер бетиндеги агын €"-а кыртыш сууларынан, жер астындагы артезиан сууларынан, о. эле жаан-чачындан куралып, деби-ти ар түрдүү болот. јйрыкча тоо тектердин жаракаларынан ж-а карстардан чыккан Ѕ-тын дебити жогору. Ѕ. тоолуу аймактарда көп. “уасуз Ѕ-тан эл ичет, мал сугарылат, кээде сугат үчүн керектелет. ћинералдуу ж-а арашан Ѕ-тын дарылык касиети бар.

Ѕ”Ћј , к.  улак оорулары.

Ѕ”Ћј -ЅјЎџ, —аң-—арай - ќш обл-нын Ѕаткен р-нундагы Ѕаткен сельсоветинө караштуу кыштак. "ћосква" к-зунун аймагында. –-ндун борбору Ѕаткенден 5 км түн. тарапта, »сфара (“ажик ——–и) т. ж. станци€сынан 17 км.  алкы 333 (1974).

Ѕ”Ћј -ЅјЎџ, —үлүктү - ќш обл-нын Ћейлек р-нундагы  улунду сельсоветинө караштуу кыштак. " улунду" к-зунун аймагында. –-ндун борбору »сфанадан 35 км түн. тарапта, ѕролетарский т. ж. станци€сынан 5 км.  алкы 558 (1974). —егиз жылдык мектеп бар.

Ѕ”Ћј „џЋј– (Trichoptera) - курт-кумурскалар классымдагы түркүм. ƒенеси майда түктүү, ооз органдары начар өөрчүгөн. Ѕуту узун, курсагы он муунактан турат. ∆умурткала-рын сууга же суу жээгиндеги өсүмдүктөрдүн жалбырактарына таштайт. Ћичинкасы куурчакчага айланганга чейин 4-6 жолу түлөйт. јлар жер шарына кеңири тараган. Ѕ-дын ли-чинкалары ж-а куурчакчалары м-н балыктар азыктанат.

Ѕ”Ћјћџ  - эмчектеги балдар жей турган тамак. Ѕ. бышырыш үчүн унду койдун майына же сары майга кууруп алып, муздак сүткө, кээде сууга чалат да, отко коюп, кошулуп бышканга чейин кайнатат. Ѕ. - балага жегиликтүү ж-а жагымдуу тамак.

Ѕ”ЋјЌ∆≈–»“ (француз минералогу — Ћ. Ѕуланженин ысмынан) - татаал сульфиддерге кирүүчү минерал. ’им. формуласы Pb5 Sb4Sn. ћоноклин системасында кристаллданат. Өңү каралжын боз, металлдай жалтырайт.  атуулугу ћоос шкаласы б-ча 2, 5- 3, 0. —алышт. салм. 6, 2. √идротерм, кендеринде сульфиддер ж-а сульфан-тимониттер м-н бирге кезигет. Ѕ. - 2-дараж. коргошун рудасы.

Ѕ”ЋјЌ∆»«ћ - ген. ∆. Ё. Ѕуланже баштаган ‘ранци€дагы шовинисттик кыймыл. Үчүнчү респ-канын кризиси кырдаалында, 19-к-дын 80-жылдары пайда болгон. јскердик диктату-раны орнотуу максатында Ѕуланже ири буржуази€нын са€сатына эл массасынын ж-а майда буржуази€нын нааразылыгын пайдаланган. Ѕуланженин негизги тиреги монархисттер √ермани€га каршы реваншисттик согуш ж-дө саматкан ашынган улут-чулдар болсо да, кыймылды адегенде радикалдар колдошкон. Ѕуланже конституци€ны кайта кароону, парламентти таратууну сунуш кылган. 1889-ж. Ѕуланженин монархисттер м-н байланышы ашкереленгенден кийин, ал Ѕельги€га качып кетип, кыймыл тез эле басаңдап кеткен.

Ѕ”ЋЅ”Ћ (Luscinia) - таранчы сы-малдар түркүмүнүн өзүнчө уруусу. ”з. 20 см. ———–де Ѕ-дун 7 түрү бар. јлардын ичинен кадимки ж-а көк таман же саз булбулу кеңири тараган.  өбүнчө суу жээктериндеги бадалдуу токойлордо, камыштуу саз-дарда, арчалуу, бадалдуу жерлерде жашайт. Ѕ. курт-кумурска, чымын-чиркейдин личинкаларын жейт. 4-5 жумуртка тууйт. јпрель - май айларында келет да, сент. - окт€брда жылуу жактарга учуп кетет.

Ѕ”Ћ√јј–џ - керектелишине жараша мех., физ. ж-а хим. жол м-н касиети өзгөртүлүп, малдын терисинен жасалган материал. ”шуга ылайык Ѕ. ———–де бут кийимдин, шаймандын, техникалык ж-а кийим-галанте-ре€лык деп 4 класска бөлүнөт. Ѕут кийимдин Ѕ-дан бут кийимдин ичи-сырты да€рдалат. »чки-сине ички таман, таман, ички апкыт, ичилик; ал эми сырткысына башы, кончу, апкыты кирет. Ѕут кийимдин ичи бодо малдын, төөнүн, чочконун, деңиз жаныбарларынын терисинен ар түрдүү бойоочу заттар м-н иштетилген катуу Ѕ-дан жасалат. јлар ийлөөнүн түрүнө, иштети-лүү мүнөзүнө, калыңдыгына (1, 75- 7 мм), сортуна (4 сорт) жараша айырмаланат. ћындай Ѕ. хром, тан-нид, синтан, кээде алюм., цирконий ж. б. бирикмелер кошуп ийленет (к. Ѕойоо). јндан бут кийимдин таманы, ич таманы, ички апкыты жасалат да, таманы мык же желим м-н карматылат, болбосо тигилет. Ѕут кийимдин сыртына кетчү Ѕ. жумшак болууга тийиш, ошон үчүн ага көбүнчө хром кошулуп ийленет. —ырты үчүн лакталган Ѕ. да керектелет. ћунун хромдолгон Ѕ-дан айырмасы: бетине майлуу, полиуретандуу, ин-троцеллюлозалуу лак сүйкөлөт. »ниликке жумшалчу Ѕ. иштетүү мезгилинде нйленип, бирок начар чыгып калган материалдан алынат. Ўаймандын Ѕ-дан кур, планшетка, сумка, ат шаймандары жасалат. Ѕуга бодо малдын ж-а чочконун териси жумшалат. “ехникалык Ѕ-дан машиналардын тетиктерине кыймыл бергич ж-а токуу станогун айландыргыч тасма-лар, машинанын тетиктери (ызгыт, манжет ж. б. ) ж-а тех. буюмдар да€рдалат.   и й и м-г алантере€лык Ѕ. - хромдуу ж-а айкалыштырылган метод м-н ийленип, өөн теридей жасалган жумшак материал.  ийимдин Ѕ. көбүнчө кой, кээде чочко терисинен жасалат. √алантере€лык буюмдар (мээлей ж. б. ) үчүн кой, эчки, кулун, торопой, ит ж. б. жаныбар терисинен да€рдалган Ѕ. керектелет.  ыргыздар да мурда өтүк, кепич, маасы, тердик ж. б. жасаш үчүн атайын Ѕ. да€рдашкан. јл үчүн мал, кайберен терисин жыдытып, малмага ашатып, челдеп, ийлешкен. “ери ийи жеткен кезде, бадандын, ат кулак, ышкын, кымыздык, ындыз сы€ктуу өсүмдүктөрдүн түбүнө (тамыры), ка-быкка (талдын, сары жыгачтын ж. б. ) боелгон. Ѕоелгон тери тебеленип же талкууга салынып ийленген да, бойоктун өңү өчпөсүн үчүн ачык таш кошулуп, тоборсугандан курга-ганча ийленген.

Ѕ”Ћ√јј–џ —џ–№≈—” - малдын, жапайы айбандардын ж-а деңиз жаныбарларынын булгаары жасоого жарамдуу териси. “еринин жарамдуулугу анын калыңдыгы, эни, салмагы, сапаты, хим. составы, бөлөктүк заттардын өзгөчөлүгү ж. б. касиеттерине жараша болот. Ѕул касиеттер малдын түрү, тукуму, жашы, жынысы, жашаган жери, багы-лышы, союлган методу ж-а мезгили, сакталышы ж. б-га байланыштуу. Ѕ. с-нун негизгилери-уйдун, жылкынын, кой-эчкинин, чочконун, төөнүн, бугунун ж. б. терилери.

Ѕ”Ћ√јј–џ-Ѕ”“  »…»ћ ӨЌӨ– ∆ј…џ - жеңил ө. ж-дын булгаары жасоочу ж-а бут кийим ултаруучу тармагы. јнда булгаары кийим, ат жабдыгы, галантере€ буюмдары да жасалат. –осси€да ө. ж-дын бул тармагы артта калган. ”луу ќкт. рев-€сынан кийин завод-фабрикаларды реконструкци€лоонун, кеңейтүунүн, куруунун ж-а кол эмгегин машина м-н алмаштыруунун, жаңы ыкмаларды ишке киргизүүнүн натыйжасында булгаары-бут кийим өндүрүшү жеңил ө. ж-дын ири тармагына айланды. јнын өсүшүнө булгаары-бут кийим машиналарын көп чыгаруу, инж. -тех. кадр да€рдоочу атайын окуу жайлардын, ил. из. ин-ттардын пайда болушу көмөк берди. ———–дин жеңил ө. ж-нын дүң продукци€сынын 22% кө жакыны ушул тармакка таандык. Ѕут кийим чыгарууда булгаары, ар түрдүү жасалма булгаары колдонулат (бут кийимдин 60% тен көбү резина м-н тамандалат).  ийинчерээк булгаарыдан жеңил ж-а бышык көпшөк резина материалдар колдонула баштады. Ѕулгаары бут кийим чыгаруу б-ча ———– дүйнөдө 1-орунда (1971). Өлкөдөгү ири ишканаларга “аганрогдогу, ќсташковдо-гу, ћосквадагы,  иевдеги булгаары ж-а Ћенинграддагы " оминтерн" атн. хром булгаары з-ддору, Ћенинграддагы "—короход*, ћосквадагы "ѕариж  оммунасы", “билисидеги бут кийин ф-калары ж. б. кирет. ћындай ири ишканалардын катарына ‘рунзедеги є 1, 2-булгаары з-ддорду ∆-а "„олпон" фирмасын кошууга болот. Ѕут кийим чыгарууну киши башына эсептегенде, соц. өлкөлөрдөн ѕольша, „ехословаки€, √ƒ–, ¬енгри€ дүйнөдө алдыңкы орунду ээлейт.  апит, өлкөлөрдөн ј Ў, »тали€, јнгли€, ‘ранци€, √‘–де булгаары-бут кийим ө. ж. жакшы өнүккөн.

јд. : ћурванидзеƒ. —, ќсновные направлени€ развити€ обувной промышленности, ћ., 1968.

Ѕ”Ћ√ј ќ¬ —ергей Ќиколаевич (16. 6. 1871-13. 7. 1944) - орус бурж. экономисти, философу ж-а теологу.  иевде (1901-06) ж. -а ћосквада (1906-18) са€сий экономи€ б-ча профессор. 1923-жылдан ак эмигрант. 19-к-дын 90-жылдары Ѕ. "ле-галдык марксист". 1905-07-жылдагы рев-€дан кийин реакци€чыл ж-а улутчулдук жолго түшкөн. ‘илософи€да тарыхый материализмге каршы чыккан. Ѕ. диний-мистикалык философи€га берилип, илимдин, философи€нын, диндин чаташкан ара-лашмасын түзүүгө ж-а социалдык-са€сии проблемаларды диний мета-физиканын жардамы м-н чечүүгө аракеттенген. ћарксисттер Ѕ-дун экон., филос. көз карашын ж-а са€сий позици€сын катуу сынга алышкан, к. "јгрардык маселе" жана "ћарксты сынга алуучулар".

Ѕ”Ћ√јЌ„ —””Ћј– ƒџ “ј«јЋќќ - ичүүгө ж-а тиричиликке керектелүүчү сууларды оору жугузуучу микро-организмден тазалоо. Ѕулганч суулар адам денсоолугу үчүн опурталдуу; алар аркылуу ичеги-карын жугуштуу оорулары таралышы мүмкүн. Ѕ. с. т. үчүн табигый ж-а жасалма методдор колдонулат. “абигый методуна чып-калоо же сугат талаалары ж-а биол. көлмөлөр кирет. Ѕулганч суулар жасалма түрдө хлор, озон ж-а ультра кызгылт көк нурлар м-н таасир этүү аркылуу тазаланат. ѕрактикада сууну хлорлоо жолу кеңири колдонулат. ’лордун өлчөмү суунун сапатына ж-а суу өткөргүчтүн өзгөчөлүгүнө жараша белгиленет.

Ѕ”Ћ√ј– “»Ћ» - 8-14-к-да жашаган байыркы булгарлардын тили. “үрк тилдеринин булгар тобуна кирет. јйрым эстеликтерде учураган кээ бир тилдик фактыларга караганда, Ѕ. т. азыркы чуваш тилине көбүрөөк жакындашат: "р" жана "л" тыбыштары жалпы түрк тилдериндеги "з" ж-а "ш" тыбыштарына, "-мыш" "-гай" формасынын ордуна, "-сун" "-гай" формасынын ордуна туура келет. Ѕайыркы мүчөлөрдөн "-ык" мүчөсү мүнөздүү. Ѕ. т-нин лексикалык элементтери венгр ж-а болгар тилдеринен кездешет.

Ѕ”Ћ√ј„џ ”Ћ”—”, ичкилик-15-к-дын а€гы - 16-к-дын башында калыптанган кыргыз элинин негизги уюткусун түзгөн үч уруу бирикмесинин бири. “арыхый жазма даректери караганда, Ѕ, у-нун тутумуна ошол кездеги бостон тейт, кыдырта, дөөлөс, канды, жоо кесек сы€ктуу уруулар кирген. Ѕулгачы наамында-гы уруулар бирикмеси 12-13-к-дын чегинен бери белгилүү. ќшол чакта ал бирикме ≈нисей-»ртыш д-лары-нын баш жагында дөөлөс (толос), баргут ж. б. уруулар м-н аралаш, ≈нисей кыргыздары өлкөсүнө коңшулаш жашаган. ћындан кийинки 150 жыл убакыттагы Ѕ. у. урууларынын тарыхы азырынча белгисиз. 14-к-дын а€гында Ѕ. у. феод. уруулар бирикмеси катарында »ли-»ртыш д-лары-нын аралыгында “имурдун аскерлерине каршы а≈осуз күрөшкөн. јкыры “имур өзү баштаган кол басын киргенде, Ѕ. у. јлтайга чегинген. “уткунга түшкөн уруулар тобунун бир бөлүгү “үш. -Ѕат. “€нь-Ўанга жайгаштырылат.  ийин ушул жерге Ѕ. у-нун негизги уюткусу топтолгон да, ал уруулар кыргыз элинин тутумуна ичкилик деген наам м-н кошулган.

Ѕ”Ћƒ”–” , кыл куйрук (Syrr-pates paradoxus)- кара боорлор түркүмүндөгү куш. ƒенесинин уз. 40- 45 см, салм. 250 г га жетет. Өңү саргыч күрөң, туурасынан кеткен тилкелери бар. Ѕуттары 3 манжалуу, алар бири бирине биригип өскөн.  анат ж-а ортоңку жуп куйрук чалгындары өтө узун, ичке. “үш. -чыг. ≈вропада, Ѕорб. ж-а ќ. јзи€да таралган. “алаа ж-а боздондордо кездешет. ∆азында 2-3 жумуртка тууп, 1 ай басат. Өсүмдүктүн уругу, бүрү ж. б. м-н азыктанат. Ёти тамак катары пайдаланылат.

Ѕ”Ћ≈ (гр. bule - кеңеш) Ѕайыркы √реци€да - 1) √омердин поэ-маларында уруу ак сөөктөрүнүн ба-силей алдындагы кеңеши. 2) јристо-крати€лык ж-а олигархи€лык шаар-мамлекеттердеги (б. з. ч. 5-к-дын башына чейин) ак сөөктөрдүн же бай адамдардын башкаруу кеңеши. 3) ƒе-мокр. полистердеги аткаруучу бийликтин ж-а мамл. контролдун жог. органы. Ѕ-нин мүчөлөрүнүн саны ар кайсы мезгилде ар кандай болуп, 400-500, 600 адамдан турган ж-а 10 комисси€га бөлүнүп, кезектешип иштеген.

Ѕ”Ћ-“≈ ≈  ≈Ќ» -  ырг-ндагы ке-рамзиттик сланец чыгуучу жер. ћосква р-нундагы Ѕеловодский (јк-—уу) кыштагынан 35 км түш. тарапта,  ыргыз јла-“оосунун түн. этегинде.  ен 1967-жылдан бери белгилүү. 1968-69-ж.  ыргыз ——– геол. башкармасы тарабынан геол. изилдөө ж-а чалгындоо жумуштары жүргүзүлгөн.  ен аймагын негизинен ордовик м-н антропоген мезгилдерин-де пайда болгон чөкмө ж-а девондун а€гындагы интрузи€ тоо тектери түзөт.  үңүрт боз, кара түстөгү сери-цит-чопо-көмүртектүу ж-а көмүр-чо-полуу сланецтер - кендин пайдалуу катмарлары. јлардын калыңд. 600 м ден ашык.  ендин чалгындалган а€нты негизи 650 м ж-а бийикт. 450 м келген үч бурчтук формасында.  ендеги сланеңтердин көөп чыгуу коэффициента 6, 14, көөп чыгуу темп-расында (1160∞—) орт. көлөмдүн салм. 0, 44 г/см3.  ендеги сланецтер "Ѕ" классынын "500" маркасындагы керамиттик гравий ж-а кум алууга жарамдуу.  ендин жалпы запасы 5 090 667 м3, бирок аны дагы көбөйтүү мүмкүнчүлүгү бар.  ен азырынча казылып алынбайт.

Ѕ”Ћ”Ң - 1) океан, деңиз ж-а көлдүн кургактыкка кирип турган бөлүгү. ѕайда болушу, жээгинин түзүлүшү, формасы жагынан Ѕ. ар түрдүү. ј€нты жагынан кичинелери - б у х-т а, сүйрү узунураак формада болуп, баш жагында дары€ куймасы орун алса - эрин, ичке ж-а терең келип, кургактыктын ичкерине кирип барган ж-а эки жагы жар м-н чектел-гени ф и о р д деп аталат. ƒүйнө океанындагы ири Ѕ-дарга јл€ска, Ѕенгал, Ѕискай, „оң јвстрали€, √вине€ булуңдары кирет. џсык- өлдүн “үп, Ўыргалаң,  ызыл-—уу сы€ктуу бир топ булуңдары бар. 2)  ыргыздар буюмдардын, заттардын, нерселердин бурчтарын же имерилиш жерлерди да Ѕ. деп коюшат.

Ѕ”Ћ”“ - өтө майда суу тамчылары м-н муз кристаллдарынын атмосферада топтолушу. јл абада (негизинен тропосферада) суу буусунун көбөйү-шүнөн пайда болот. ¬-тар жер бетинен 1-6 км ге чейин ж-а андан да жог. бийиктикте байкалат. Ёгер суу буулары тамчы түрүндө абанын жерге туташ бөлүгүндө коюуланса, туман деп аталат. Ѕ-ту түзүүчү суу тамчыларынын өлчөмү (диаметри) 0, 001-0, 05 мм, ал эми 1 смъ де орто эсеп м-н 100-600. тамчы, б. а. 0, 2- 0, 5 г суу болот. Ѕ-тун өңү: ак, боз, кара. Ѕийиктик б-ча калыңд. 0, 1 км ден бир нече км ге чейин жетет. Ёл аралык классификаци€ б-ча, Ѕ-тар бийиктигине карай 4 €руска; сырткы көрүнүшү б-ча түрмөк, канат сымал, катмардуу болуп бир нече түргө бөлүнөт. Ѕ. - аба ырайынын жерг. белгилеринин бири. Ѕ-тун пайда болушун, формасын, түрүн ж-а анын кыймылын байкоонун негизинде аба катмарларынын туруктуулугун, нымдуулугун ж. б. өзгөрүүлөрүн билүүгө болот. јдам баласынын Ѕ-тарга активдүү таасир тийгизе алышынын эл чарбасы үчүн зор мааниси бар. јзыркы учурда илим м-н техниканын жетишкендиктерине та€нып, Ѕ-тан жаан жаадыруу, чагылгандуу Ѕ-тардын пайда болушуна тоскоолдук кылып, а. ч-сына зы€н келтирүүчү мөндүрдүн түшүнгүн токтотуу, чогулган Ѕ-тарды таркатуу, мезгилсиз түшүүчү үшүктөрдөн өсүмдүктөрдү сактап калуу жолдору иштелип чыккан. Ѕул үчүн Ѕ-тарга атайы реагенттер (катуу көмүр к-тасы, йоддуу күмүш, ультра үндөр ж. б. ) аралаштырылат. Ѕ-тарга реагенттер-ди жиберүү (алып баруу) самолеттордун, ракеталардын ж. б. куралдардын жардамы м-н ишке ашырылат. јзыркы мезгилде 10 000 км2 а€нттагы Ѕ-тарды таратууга же аны узак убакыт бою сактап туруу мүмкүнчүлүгү табылды.

јд. : ’ргиан ј. ’., ‘изика атмосферы, Ћ., 1969.

Ѕ”Ћ”“ ӨЋ„Ө√Ү„ - булуттун төмөнкү ж-а жог. чегинин бийиктигин өлчөөчү прибор. јл асманга шар-зонд м-н көтөрүлүп, булутка киргенде ж-а андан чыкканда, жарык шооласынын өзгөрүшүн ж-а абадагы суу тамчыларын сезгич элементтүү радио бер-гичинин сигналы, жердеги байкоо пункту тарабынан кабыл алынат. Ўар-зонддун бийиктик б-ча ылдамдыгы ж-а сигнал өзгөрүлгөнгө чейинки убакыт белгилүү болгондон кийин, булуттун бийиктиги эсептелип чыгарылат. Ѕ. ө. метеорологи€да колдонулат.

Ѕ”Ћ„”Ң “ јЌƒј–џ, к. “кандар.

Ѕ”Ћ„”Ңƒј– - адамдын, бардык омурткалуу жаныбарлардын ж-а көпчүлүк омурткасыздардын денесин кыймыл-аракетке келтирүүчү органдар (же алардын мүчөлөрү). Ѕ-дын кыймылы аркылуу ар кандай кызмат аткарылат. Ѕ. жылма ж-а туура тил-келүү болуп бөлүнөт.  өпчүлүк омурткасыз жаныбарлардын Ѕ-ы ж-а омурткалуу жаныбарлар м-н адамдардын кан тамыры, ички органдары (жүрөктөн башкасы) ж ыл макай Ѕ-дан турат. јдамдын, о. эле. омурткалуу ж-а кээ бир омурткасыз жаныбарлардын тулку бою м-н жүрөгү туура тилкелүү Ѕ-дан турат. јдамдын Ѕ. аткарган кызматы б-ча баш, моюн м-н тулку бойду, ийин кырчоосу м-н кол сегменттерин ж-а жамбаш кырчоосу м-н бут сегменттерин кыймылга келтирүүчү топтон турат. јдамдын денесинде 327 түгөйлүү ж-а 2 түгөйсүз Ѕ, бар. јр бир булчуң көп сандаган булчуң жипче-леринен туруп, сыртынан өзүнчө чарым м-н капталган. јлар сөөктөргө тарамыш аркылуу бекийт. Ѕ-дын эң негизги кызматы ж-а касиети - алардын кыскарып, кыймылга келиши. Ќерв импульстарынын таасири м-н алар чоюлуп, узундугун ж-а көлөмүн өзгөртөт. Ѕ-дын жыйрылышы андагы козголууга байланыштуу. ∆ыйрылуу жалгыз гана булчуңга тиешелүү, ал эми козголуу нерв ж. б. ткандарга да мүнөздүү. Ѕардык эркин кыймылдар өз ара байланыштуу ж-а татаал, шарттуу ж-а шартсыз рефлек-стер м-н жөнгө салынып турат.

јд. : »ванов √. ‘., ќсновы нормальной анатомии человека, т. 1, ћ., 1949; —инельников –. ј., јтлас анатомии человека, т. 1, ћ., 1952.

Ѕ”Ћ„”Ңƒ”Ќ »Ў», к. Ѕулчуңдар.

Ѕ”Ћџ√»Ќƒ»  ƒ”ћј - –осси€да өкүлдөрдүн катышуусу м-н закон кабыл алууда кеңеш берүүчү органдын тарыхка кирип калган аты. ћунун түзүлгөндүгү ж-дө 1905-ж. 6-ав-густтагы падыша манифестинде жары€ланган. Ѕ. д-нын долбоору рев-€чыл күчтөрдүн ыркын кетирүү, буржуази€ м-н келишип алуу максатын көздөгөн маневр болгон. ƒолбоор ј. √. Ѕулыгин башында турган ички иштер мин-восунда иштелип чыккан (аталышы ошондон улам). Ѕ. д-нын долбоору б-ча калктын көпчүлүгү: жумушчулар, а€лдар, аскер кызма-тындагылар, окуучулар ж. у. с-лар шайлоо укугуна ээ болгон эмес; дыйкандар үчүн 4 баскычтуу, помещик-тер ж-а буржуази€ үчүн 2 баскычтуу шайлоо белгиленген. ћеныпевик-тер самодержавиени сактоо м-н "рев-чыл өзүн өзү башкарууну уюштуруу" ураанын алып чыгышкан. ¬. ». Ћенин Ѕ. д. элдин өкүлдүгүн өтө кор-догонун белгилеген. Ѕольшевиктер жумушчулар м-н дыйкандарды Ѕ. д-га активдүү бойкот жары€лоого чакырган. Ѕ. д. чакырылбай калган. јны 1905-ж. Ѕүткүл росс, окт€брь стачка-сы жексен кылды.

Ѕ”Ћ№ƒ≈Ќ≈∆ {фр. boule de neige-тоголок кар) - шилбилер тукумуна кирүүчү калинанын бир түрү. √үлү аппак, шарга окшоп кооз болот. јп-релдин а€гында гүлдөп, май - июнда гүлү күбүлөт. Ѕ-дин бийикт. 3-4 м ге жетет. јл жашылдандыруу үчүн өстүрүлөт. Ѕ. нымдуу ж-а салкын жерде жакшы өсөт.

Ѕ”Ћ№ƒќ√ (англ. bulldog) - иттин бир түрү. јл јнгли€да чыгарылган. Ѕоюнун бийикт. 50 см, көкүрөгү жайык, башы жалпак, чоң тумшук, алдыңкы жаагы салыңкы, өңү темгил, сары, чаар. јнгли€ Ѕ. үй кайтаруу үчүн пайдаланылат. ‘ранци€ Ѕ. кичине ж-а сымбаттуу. Ѕоюнун би-йикт, 30-40, см. Ѕашы тоголок, чоң, кулагы тик, буту кыска, өңү чаар, куу, темгил сары.

Ѕ”Ћ№ƒќ«≈– - алдында асма калагы (негизги иштөөчү органы) бар трактор же өзү жүрүүчү шасси. Ѕ. жер казуу, кык чыгаруу, дарак жыгуу, сугат тармагын, көлмө, байламта куруу, а€нтты тегиздөө ж. б. жумуштарга колдонулат. Ѕ-дин калагы трактордун түртүүчү рамасына бириктирилет. Ѕ”ћ (гимнастикалык)- гимнастикалык машыгууларды группалык ж-а жалгыз аткарууда пайдаланылуучу жабдык. “уурасынан салынуучу жалпак жыгачтын уз. 4-5 м келип, бийикт. « ж ге чейин жеткен тирөөчкө бекитилет. Ѕийиктикти каалаган деңгээлге көтөрүү үчүн тирөөч-төрдөгү тешиктерден" өткөрүлүп бе-килүүчү темир илмектери болот.

Ѕ”ћ≈ƒ№≈Ќ ’уари (16. 8. 1925-ж. т. ) -јлжирдин са€сий, аскер ж-а мамл. ишмери. ѕолковник (1957). ƒыйкандын үй-бүлөсүндө туулган. «итун (“унис) ж-а аль-јзхар (≈гипет) ун-т-теринен билим алган.  есиби - мугалим.  аирде араб тилинен сабак берген. 1955-ж. јлжирге жашыруун келип, франц. колонизаторлорго каршы алжир элинин куралдуу көтөрүлүшүнө катышкан. 1958-ж. ќран про-винци€сындагы көтөрүлүш чыгарган бөлүктөргө командачылык кылган. 1960-62-ж. јлжир. рев-€сынын ”луттук советинин мүчөсү ж-а ”луттук-боштондукка чыгаруучу арми€нын √енштабынын начальниги, 1962-жыл-дын сент€брынан јлжир Ёлдик ƒе-мокр. –есп-канын (јЁƒ–) улуттук коргоо министри, 1963-65-ж. јЁƒ– ћин. —оветинин пред-лине биринчи орун басар. 1965-ж. 19-июндан –ев-чыл советке пред-ль, 10-июндан јЁƒ– ћин. —оветине пред-ль. 1963, 1965, 1967-ж. ———–ге келип кеткен.

Ѕ”ћ≈–јЌ√ - илгери австрал. уруулар урунган аңчылык ж-а согуш куралы. Ѕ-га окшош чокморлор Ѕайыркы ≈гипетте, “үш. »нди€да, “үш. -Ѕат. јзи€да болгон. јвстрали€лыктар урунган Ѕ. ыргытканда өзүнө кайрылып келет. јл - орок сымал бир учу кыска, жалпак, экинчи учу узунураак, калак сымал буюм. »йри катуу жыгачтан жасалат. Ѕ-дын көкөлөп учуп барып, кайра кайтып келиши ыргытуунун ыгына, шамалдын багытына жараша болот.

Ѕ”Ќƒ (Bund - союз) - –осси€нын бат. обл-тарындагы, көбүнчө кол өнөрчү еврейлерди бириктирген майда бурж. -улутчул уюм. јл "Ћитва, ѕольша ж-а –осси€дагы бүткүл еврей жумушчуларынын союзу" деп аталган. 1897-ж. ¬ильнодо еврей с. -д. топторунун съездинде түзүлгөн. Ѕ. оппортун., майда бурж. улутчулдар парти€сы болуп, с. -д. кыймылдын негизги маселесинде оппортун. позици€да турган. –—ƒ–ѕнин 1-съездин-де (1898) Ѕ. –—ƒ–ѕнин составына кирген. Ѕ-чулар –—ƒ–ѕнин 2-съез-динде (1903) өздөрүн еврей пролетариаттын –—ƒ–ѕдеги бирден-бир өкүлү деп таанууну ж-а парти€ны федераци€ негизинде түзүүнү талап кылышкан. —ъезд бул талапты четке какканда, Ѕ. –—ƒ–ѕнин составынан чыккан. –—ƒ–ѕнин 4-(Ѕириктирме) съездинде (1906) ал –—ƒ–ѕнин составына кайрадан кабыл алынган. Ѕ. улуттардын өз тагдырын өздөрү чечүүгө укуктуу деген болыпевиктер-дин программалык талаптарына каршы реакци€чыл "маданий-улуттук автономи€" талабын койгон. –—ƒ–ѕнин Ѕүткүл росс. 6-(ѕрага, 1912) конф-€сы Ѕ-чуларды парти€дан чыгарган. Ѕ. 1-дүйн. согуш убагында со-циал-шовинисттик позици€да туруп, ‘өвр. рев-€сынан кийин меныпевик-терге кошулуп, ”бактылуу өкмөттү колдогон. √ражд. согуш жылдарында Ѕ-дун жетекчилери контррев-чыл күчтөр м-н биригишти. 1917-ж. андан солчул топ бөлүнүп чыкты да, Ѕ. өзүнөн өзү жоюлду (1921).

Ѕ”Ќ»Ќ »ван јлексеевич [10(22). 10. 1870, ¬оронеж -8. 11. 1953, ѕариж] - орус жазуучусу. –осси€дагы сынчыл реализмдин көрүнүктүү өкүлү. ∆а-кырданган двор€н үй-бүлөсүндө туулган. „ыг-лыгы 1887-жылдан башталган. Ѕиринчи ырлар жыйнагы ("џрлар") 1891-ж. жарык көргөн. " үбүл-гөн жалбырак" (1901) ыр жыйнагы ѕушкин сыйлыгына татыктуу болгон. ј. ѕ. „ехов (1895) ж-а ћ. √орький (1899) м-н таанышып, алардын таасиринде жүргөн. " ыштак" (1901) повестинен тартып Ѕ. коомдук кеңири тематикага өтөт. "Ѕайыркы адам", "“үнкү сүйлөшүү", " өңүлдүү короо", "»гнат", "«ахар ¬оробьев" деген аңгемелеринде Ѕ. –осси€нын тагдырын орус дыйкандарынын тагдыры катары караган. –осси€ императордун »јнын ардактуу мүчөлүгүнө шайланган (1909). „ыгышка са€кат жасап, анын таасири м-н " үн храмы" (1907-11) деген очерктер циклин жазат. 1910-жылдары Ѕ-дин чыг-лыгын-да эскини көксөө, патриарх, двор€н турмушун идеал катары даңазалоо, келечекке пессимизм м-н кароо сы€ктуу мотивдер пайда болот. Ѕ. ќкт. рев-€сын кастык м-н тосуп алып, 1920-ж. ‘ранци€га эмиграци€га кеткен. Ѕ-дин чыг-лары карама-каршылыктуу болсо да, зор эстет. сапатка ээ. Ѕ-ге 1933-ж. Ќобель сыйлыгы берилген. Ѕ. - повесть, аңгеме жанрынын устаты, чебер стилист ж-а лирик жазуучу. Ѕ-дин айрым чыг-лары ———–де жогору бааланат. јйрым аңгемелери кыргыз тилине которулган. „ыг. : —обр. соч., т. 1-9 [¬отуп. ст. ј. “вардовского], ћ., 1965-67.

јд. : ћихайлов ќ. Ќ., »ван јлексеевич Ѕунин, ћ., 1967.

Ѕ”Ќќ—“ќћќ« (Bunostomosis)-кепше өч ү малдын жумуру мите курттардын кесептинен пайда болуучу жугуштуу ылаңы.  өбүнчө жаш малды ылаңдатып, эн300ти€лык түрдө өтөт, ылаң ургундай коңур күздө, кышка жуук байкалат. ћите курт малдын ичегисинде у€лайт. џлаңда-ган мал чычкактап, арыктайт, кансырат, музоонун шыйрагы жараланат. јйрыкча козу, му300 өлүмгө учурайт. ћалдын кыгынан, ичегидей буностомдорду табуунун ж-а лаборат. изилдөөнүн негизинде диагноз коюлат. ƒарылоо: тиабендазол, фено-тиазин, диптерекс тоют м-н берилет. ѕрофилактика: жаш малды бөлөк багуу, малды маалы, өлчөмү м-н тоюттандыруу, сугаруу ж. б.

Ѕ”–јћј —ј… - цилиндр же конус түрүндөгү тетиктин (болттун, бура-манын) бетине туурасынан кесили-ши ж-а кадамы туруктуу бурама сызык б-ча салынган сай. —айдын туурасынан кесилишинин формасына карата үч бурчтук, трапеци€лык, тик бурчтук, такалма, тоголок түрүндөгү Ѕ. с-лар болот. јлар сайдын санына жараша бир жолдуу, кеп жолдуу (эки, үч ж. б. ), колдонулушуна карата бекитүүчү же жүргүзүүчү (кыймыл өткөргүч) болуп бөлүнөт. Ѕ. с-дыи негизги параметрлери: сырткы диаметри й, ички диаметри di, орто диаметри d2, кадамы S, профиль бурчу а. ћашинанын бекитүүчү тетиктери үчүн үч бурчтук, метрдик а = 60∞, d ж-а S мм м-н берилет) ж-а кээ бир учурларда дюймдук (а = 55∞, d дюйм м-н, S бир дюймдагы жолдун саны м-н берилет) Ѕ. с. колдонулат. “үтүктөрдү туташтыруу үчүн атайын тыгыз түтүктүн Ѕ. с, башка атайын учурларда сааттын, автомобилдин, велосипеддин Ѕ. с-лары пайдаланылат. 2∆4 ћындан тышкары питчалык (S=~ р'мм, – - диаметрлик питч), модулдук (S = пт, € = 3, 14, т - модуль) Ѕ. с. болот.

Ѕ”–јћј —ј…Ћ”” Ѕ»–» ћ≈ - машинанын ар кандай бөлүктөрүн бири бирине бекитүүчү тетиктердин жыйындысы. Ѕирикменин негизги тетиктери: болт, шпилька, гайка. јлардын: конструкци€лык формасы ж-а өлчөмдөрү ар түрдүү. Ѕулар ћамл. жалпы союздук стандарт б-ча чыгарылат. “артылган бирикме аны ажыратуучу күчкө же болт м-н тапканын ортосунда кысылууда€ пайда болгон сүрүлүү күчү кесүүчү күчкө туруштук бериш керек. “етиктердин баштары 6 жактуу, квадрат, тегерек же жарым тоголок ж. б. формада болот. Ѕирикменин конструкци€сында болттун башы жайгаша турган орун болбогондо, шпилька же бурама колдонулат. Ўпилька көп учурда динамикалык күчтөргө жакшы туруштук берет ж-а шпилькалуу конструкци€ны жыйноо ж-а ажыратуу да оңой. Ѕуроо убактысында бекитүүчү тетиктин бетин бузбоо үчүн бураманын башынын же гайканын астына эбелек коюлат. Ѕекитүүчү тетиктер (арналышына жараша) көмүртектүү, легнрленген, дат баспоочу болоттон же түстүү ме-таллдардан жасалат.

Ѕ”–јћј —џ«џ  -бир убакта ќќ кыймылсыз окту турактуу бурчтук ылдамдык м-н айланып ж-а октун узундугу б-ча турактуу ылдамдыкта алга жылуу кыймылындагы ћ чеки-тинин чийген мейкиндик ийри сызыгы. “егерек цилиндрдин бетинде жайланышкан Ѕ. с. цилиндрдик Ѕ. с. деп аталат. Ѕ. с-тын формасын өзгөртпөстөн өзүн өзү б-ча жылдырууга мүмкүн болушу маанилүү касиетке ээ. Ѕул касиет ар түрдүү бурама тү-рүндөгүлөр үчүн колдонулат. Ѕ. с-тын каалаган ћ чекитине жүргүзгөн жаныма сызыгы ќќ огу м-а турактуу бурчту түнөт. “егерек конустун бетинде конустук Ѕ. с. болот.

Ѕ”–јћј “Ү–ҮЌƒӨ√Ү  џ…ћџЋ -түз сызыктуу v ылдамдыктагы алга жылуу ж-а v ылдамдыгына жарыш багытта аа\ огунун айланасында бурчтук ылдамдык м-н айлануу кый-мылдарынан турган катуу нерсенин кыймылы. аа\ огунун багыты өзгөрбөстөн Ѕ. т. к-доочу нерсе - бурама деп, ал эми аа\ огу бураманын огу деп аталат. Ёгер v ж-а w багыттары оң жакка багытталса - оң бурама, ал эми алардын багыттары карама-каршы өзгөрсө, сол бурама деп аталат. Ѕураманын отунда жаткан нерсенин ар кандай чеки-тинин толук бир айланып өткөн аралык h - бураманын кадамы, ал эми v я=- чоңдугу бураманын параметри деп аталат. Ёгерде – турактуу болсо, бураманын кадамы h = «я”/—ќ да турактуу болот. Ќерсенин аа\ огунан г аралыкта жайгашкан ћ чекити-нин ылдамдыгы ь'ы ж-а ылдамдануу-су »м төмөнкү формула м-н аныкталат: ”Ў = jv2 +rw2; wM=iw2+r2(e2+ + ш-4), w -нерсенин окту бойлото алга жылуу кыймылынын ылдамдануу-су, s - октун айланасында айлануу-чу кыймылдын бурчтук ылдамдануусу.

Ѕ”–јћј Ё–≈∆≈—» - электр тогу м-н анын магнит талааеынын өз ара багыттарын аныктоо эрежеси. Ѕурама ток багытына дал келгендей бурап киргизилсе, анда анын айлануу багыты магнит талааеынын багытын көрсөтөт да, оң деп билинет.

Ѕ”–јћјЋќќ„”Ћј– (Rotatoria) - баштапкы көңдөйлүүлөр типчесинде-ги курттар классы. Ѕ-дын денесинин уз. 0, 03-2, 5 мм, сүйрү, кээде шар сы€ктуу. ƒенеси баш, тулку бой ж-а бут болуп бөлүнөт. Ѕашындагы эки кирпикчеден турган бурамалоочу аппараты анын кыймылын ж-а тамак-тануусун камсыз кылып турат. Ѕ-дын жер шарында 2 миң, ———–де 700 түрү бар.  өлмө суулардын өзүнөн өзү та-заланышында Ѕ-дын чоң мааниси бар.

Ѕ”–јћјЋ””  џ…ћџЋ Ө“ Ө–√Ү„ - айлануу кыймылын түз сызыктуу кыймылга айландыруучу механизм. Ќегизинен эки тетиктен - бурама ж-а гайкадан турат. Ѕ. к. ө-төр негизги өзгөчөлүктөрүнө, конструкци€сынын жөнөкөйлүгүнө, катыш сандын чоң-дугуна, көбүрөөк сүрүлүшүнө ж-а п. а. к-нин аздыгына жараша колдонулат. јларда трапеци€лык, тик бурчтук ж-а такалма бурама сай жасалат.  онструкци€сы б-ча жөнөкөй сүрүлүүчү, гидростатикалык ж-а ша-риктүү болуп бөлүнөт.  ийинки 2 түрдө сүрүлүү суюктуктук же тоголотмо болгондуктан, п. а. к. 0, 98- 0, 99га жетет. Ўариктүү Ѕ. к. ө. программа б-ча башкарылуучу ста-ноктордо, самолеттордун шассисин көтөрүп-түшүрүүчү механизмде, автомобилдин рулдук башкаруу системасында ж-а ар кандай приборлордо пайдаланылат.

Ѕ”–јЌј - о. кылымдагы шаар уран-дысы, “окмок ш-нын түш. жагында. Ѕ-нын борб. бөлүгүндө ж-а айланасында өзүнчө чоң чептери болгон.  оргонуунун акыркы чеги эки катар болуп, аралыгы 400-800 м дубал м-н курчалган. —ырткы дубалынын уз. 15 км ден ашык. Ўаардын аймагында архит. эстелик-Ѕурана мунарасы бар. 1955-70-ж-да археол. казуулар коргонуу курулуштарынын, турак үйлөрдүн кантип ж-а качан курулга-нын билүүгө мүмкүнчүлүк берди. 1970-ж. казууда Ѕурана мунарасына жакын жерден эки эстелик табылган. Ѕул архит. курулуштардын бири 8 кыр чыгарылып курулган, экинчиси жумуру түрдө салынып, эшиги (кире бериши) абдан жасалгаланган. Ѕул имараттардын экөө тең кооздолуп, дубал беттериндеги альбастрдагы оймо-чиймелер асемделип жасалган.  азууда табылган архит. курулуштар, алардын жасалгалары, буюмдар бул шаар 10-к. ченде же андан кийин пайда болгонун далилдейт. 13-14-к. анда эл жашабай, ээн калганын изилдөөлөрдүн натыйжасы көрсөттү. јрхит. кооз эстеликтердин ансамбли, алтын тыйындары бар кенчтин табылышы, буюмдардын кооздугу, коргонуу курулуштары ж-а шаардын пайда болгон мезгили м-н Ѕаласагундун салынган убагы ж-дөгу жазма даректерде сакталган маалыматтын дал келиши аны Ѕаласагун ш-ы деп болжолдоого мүмкүндүк берет Ѕ. 1971-75-ж. калыбына келтирилди.

јд. :   о ж е м € к о ѕ. Ќ., –аннесредне-вековые города и поселени€ „уйской долины, ‘р., 1959.

Ѕ”–јЌј  ≈Ќ» -  ырг-ндагы л≈сс сымал чопо катмары жаткан жер. „үй р-нундагы  егети кыштагынан 8, 5 км түш. -чыг. тарапта, Ѕурана суусунун сол өйүзүндө.  ен 1960-ж-дан белгилүү. 1968-70-ж. “үн.  ыргыз геол. экспедици€сы геол. изилдөө жумуштарын жүргүзгөн.  ен ан-троңоген мезгилинин а€к ченинде пайда болгон боз ж-а күрөң боз түстөгү л≈сс сымал чопо катмарынан турат.  атмарлардын төмөнкү бөлүгүндө бирин-серин галькалар м-н шагылдар, үстүңкү бөлүгүндө үлүл кабыкчалары бар. ѕайдалуу катмардын калыңд. 10-12 м. »йилгичтиги 4, 81. Ѕекемд. 4, 6-8, 7 кг\см2. „оподон "400-500" маркасындагы аглопарит-ти да€рдоого болот. √еол. чалгындоо жумуштары жүргүзүлө элек. Ѕолжолдогон запасы 7, 5 млн. м3.  ен-дин келечектеги мааниси чоң.

Ѕ”–ЅќЌƒќ– - ‘ранци€дагы корол-дор династн€сы. ‘ранци€ны (1589- 1792, 1814-15, 1815-30), »спани€иы (1700-1808, 1814-68, 1874-1931), —и-цили€ны€ эки королдугун (Ќеополи-танда, 1735-1805, 1814-60), ѕарма ж-а ѕь€ченца герцогдуктарын (1748- 1802, 1847-59) сурашкан. Ѕ-дун туңгуч өкүлү √енрих 1”нүн бийлигинин тушунда ‘ранци€да абсолютизм күч алып, Ћюдовик ’1”нүн убагында өзүнүн гүлдөгөн чегине жеткен.

Ѕ”–√јЌј  - кар аралаш шамал. ћындай шамал кар кыртышын учуруу м-н болот. Ѕ. кардын жаашы м-н кошо жүрсө, борошо деп аталат. Ёгер кардын кыртышы өтө эле кургак ж-а тыгыздыгы начар болсо, жел аргыдан деле кардын майдаланып учушу байкалат. Ѕ. автомобиль ж-а темир жолдорду, самол≈т конуучу а€нттарды карга толтуруп, жол катнашын начарлатат. Ѕ. дөңсөөлөр-дөгү карды учуруп, ойдуңдарга тол-тургандыктан, ал жерлердеги жер кыртышынын нымдуулугу ар кандай абалда (ойдуңдар - өтө нымдуу, дөңсөө жерлер - нымсыз) болуп, а. ч-сына зы€нын тийгизет.

Ѕ”–√ј— - Ѕолгари€нын  ара деңиз жээгиндеги ири порт шаары. Ѕургас округунун админ. борбору.  алкы 132 миң (1970). Ѕ. аркылуу экспортко а. ч. продукци€лары (тамеки, мөмө, жашылча консервалары) чыгарылат. “амак-аш, электр кабелин жасоочу, кеме ж-а вагон куруучу, токуу ө. ж. бар. Ѕ. - өлкөнүн эң ири балык кармоо базасы.

Ѕ”–√…Ѕј ’абиб (3. 8. 1903-ж. т. )-“унистин са€сий ж-а мамл. ишмери. Ѕилими ж-а адистиги б-ча юрист. 1922-ж. "ƒустур" парти€сына өтүп, анын радикалчыл тарабынын лидери. јл парти€нын ыркы бузулгандан кийин (1934) "∆аңы ƒустур" (1964-ж. окт€брдан —оң. дустур парти€сы) парти€сынын ген. секретары, кийин пред-ли. “унистин көз каранды эместиги үчүн күрөшкө катышкандыгы үчүн 1934- ж-а 1938-ж. франц. коло-низаторлор камакка алган. 1952-ж. кайра камалып өлкөдөн куулуп чыккан. 1955-ж. июнда айдоодон келип, “унис көз каранды эмес мамлекет болуп жары€ланганда өкмөткө башчы болгон. 1957-ж. 25-июлдан бери президент, 1969-жылдын но€брына чейин өкмөттү кошо башкарып келди.

Ѕ”–√” - материалдарды көзөөчү ж-а мурда көзөлгөн көзөнөктөрдү андан ары иштетүүчү аспап. Ѕ. цилиндр же конус, түрүндөгү өзөктөн, кесүүчү элементтен, төмөнкү жумушчу бөлүгүндө станоктун патронуна бекити-лүүчү жасалгадан (жог. учунда) турат. Ѕ. өз огунда айланып, огу б-ча жылып жумуш аткарат. ћеталлдар-ды көзөөчү Ѕ. конструкци€сы б-ча терең көзөөчү, учтуу, түз жылгалуу, борборлогуч ж-а спиралдык болуп бөлүнөт. Ѕ. көзөөчү, токардык, көзөп кеңейтүүчү станоктордо, автоматтар-да, мех. ж-а электрдик кол көзөөч-төрүндө колдонулат. ќк б-ча бур-гунун же тетиктин бир бирине жылышы же бир айлануусу S = CD0'6 формуласы м-н аныкталат: D - бур-гунун диаметри, — - эксперименттик жол м-н табылуучу коэффициент. ћис, катуу болотто терең көсөнөк жасоо үчүн —=0, 038, жумшак болотто — = 0, 085. Ѕ. негизинен көмүртектүү, тез кесүүчү болоттон да€рдалат.

Ѕ”–√”Ћјѕ “≈ЎҮҮ„Ү ћјЎ»Ќј - жантайма ж-а тике көмүр катмары аркылуу диаметри 390 мм ге чейинки скважинаны төмөнтөн жогору карай бургулап ж-а анын диаметрин 500- 850 мм ге чейин жеткирип, жогортон төмөн карай кеңейтүү милдетин аткаруучу машина. Ѕул машина ———–де 1-жолу  узбасстагы  емерово (1936), анан ƒонбасстагы √орловка (1938) з-ддорунда чыгарылган. Ѕ. т. м. айланып бургулоочу станоктон, бургулоо аспабынын кошумчалары-нан, кергич та€нычтардан, көмүр шилөөчү ж-а чаң тозуучу түзүлүштөрдөн турат.

Ѕ”–√”Ћќќ - забойдо тоо тектерин ирети м-н талкалоо аркылуу цилиндр формасындагы скважина, шпур ж-а шахта өткөөлүн казуу процесси. Ѕ. эл чарбасында: а) инженер-геол. ж-а мелиораци€ жумуштарында; б) кен байлыктарды чалгындоодо; в) тоо-кен ишинде шамалдатуу ж-а суу сордуруу максатында; г) шахта өт-көөлүнүн татаал ж-а кыйын процесстерин механикалаштырууда; д) кен байлыктарын казып алуудагы жардыруу жумуштарында; е) нефть, газ алууда ж-а артезиан кудуктарынан суу чыгарууда кеңири таралган. Ѕ-нун төмөнкүдөй түрлөрү бар: 1) туташ забойлуу Ѕ. ; 2) колонкалуу Ѕ. 19-к-да тоо-кен ө. ж-нын өнүгүшү ж-а калктын сууга болгон муктаждыгынан күчөшү Ѕ. техникасын өркүн-дөттү. 19-к-дын 50-жылдары швейц. механик √. ј. Ћешо алмаздык Ѕ-ну практикага киргизген. 1844-ж. ‘. ј. —еменов нефтини скважинанын жардамы м-н алууну сунуш кылды. 1848-ж. Ѕаку ш-нын жанында дүйнөдө 1-жолу электр бургусу курулуп сыналды. Ѕ. өнүгүшүнүн башкы маселелери: скважиналарды, ншурлар-ды иштетүүнү ылдамдатуу ж-а арзандатуу, о. эле долборлоо, конструкци€лоо ж-а ил. из. иштерин, Ѕ. техникасын, технологи€сын кайрадан иштеп чыгуу.

јд. : ’анмурзин ». »., Ѕурение на верхнюю мантию, ћ., 1967; “ехника горного дела и металлургии, ћ., 1968.

Ѕ”–√”Ћќќ ћјЎ»ЌјЋј–џ - бур-гулоонуц тех. каражаттары. Ѕуларга бургулоо каретасы, установкасы, бур-гу-шнектүү машина ж-а перфоратор кирет. Ѕ. м. негизинен тех. үч тармакта: нефть ж-а газ өндүрүүдө терең (бир нече км) бургулоо, кен байлыктарды чалгындоодо ж-а тоо-кен м-н курулушта жарылуучу заттарды жайгаштыруу үчүн көзөнөктөрдү (скважиналарды), шпурларды бургулоо багытында өнүктү ж-а колдонулуп жатат. Ѕургулоочу балка, перфоратор - шпурларды ургулап бургулоочу пневматикалык машина. ѕоршендин кыймылы цилиндр-дин алдыңкы-арткы көңдөйлөрүнө ырааттуулук м-н аба берип туруучу түзүлүш аркылуу жөнгө салынат. Ѕургулоочу көчмө перфоратор кол м-н басып иштетилүүчү (10-30 кг), бургулоо каретасына орнотулган колонкалуу (50-70 кг) ж-а тике жогору багытталган шпурларды бургулоочу телескоптук (30-40 кг) болуп бөлүнөт. Ѕургулоо каретасы- жер алдындагы тоо-кен казмаларында шпурларды ж-а скважиналарды бур-гулоону механикалаштыруучу установка. Ѕ. к-да узун жылгычтуу, ар-кан-поршендүү, чынжырлуу ж-а бурамалуу кыймыл өткөргүчтөр колдонулуп, шпурду же скважинаны 2, 5 м тереңдикте бир эле бургу м-н бургу-лоого мүмкүндүк берет. Ѕургулоо установкасы - скважинаны бургулоочу жабдуулардын комплекси. Ѕургулоо ыкмасына жараша Ѕ. у. айланма, ургулама, термелтип-тити-ретүүчү, жалын агымдуу ж. б-га бөлүнөт. Ѕ. у. бургулоочу станок, мунара, кыймыл бергич, көтөрүүнү ж-а түшүрүүнү механикалаштыруучу жабдуулардан турат. Ќефть, газ ж-а геол. терең чалгындоо скважинала-рын бургулоочу Ѕ. у. стационардык, ал эми геол. чалгындоодо, курулуш жумуштарында артезиандык скважиналарды бургулоочу Ѕ. у. көчмө, жар-дыруучу скважиналарды бургулоочу-лары гусеницалуу же дөңгөлөктүү, автомашинага, тракторго орнотулган-дары өзүг жүрмө болуп айырмаланат. “оо-кен иштеринде Ѕ. у. Ѕургулоо станогу деп да аталып, кыймыл бер-гпчинил тиби (электрдик, дизелдик, гндравликалык) ж-а кубаттуулугу (жеңил, орточо ж-а оор) б-ча ажыратылат. ———–де чыгарылып жаткан кубаттуу Ѕ. у. м-н терең (8 км ге чейин) скважиналарды бургулоого болот. Ѕ у р г у - ш н е к т ү у м а ш и-н а-чоң диаыетрлуү (0, 5-2, 5 м) скважиналарды бургулоо м-н жука катмардуу казыаларды (комур, туз ж. б. ) казуучу ыашппа. ћашинанын жумуш иштөөчү органы - бургулоо коронкасы шнекке бекитилген. Ўдек болсо майдаланган пайдалуу казма-ны 40-70 м тореңдиктен алып чыгат. “ранспортто жүктоөнү бургу-шнектүү машина өзу аткарат. Ѕ. м. иштөө процессин мехавикалаштырып, эмгек өндүрүмдүүлүгүн жогорулатат. Ћд. : — о л о в ь € н о в Ћ. Ќ., ћакашов Ћ. Ќ.,   у ч е р я. ј., Ѕуровые машины дл€ металлических рудников, ћ., 1964; “ехника бурени€ при разработке месторождений полезных ископаемых, ћ., 1966;   у л ичи хин Ќ. ѕ., ¬оздвиженский Ѕ. II., –азведочное бурение, ћ" 1966.

Ѕ”–√”Ћќќ-∆ј–ƒџ–”” ∆”ћ”Ў“ј–џ - шахтада, карьердө ж-а тоо иштеринде бургуланып алыпуучу казмаларга жарылуучу заттарды салып, аларды жардырып, чулу тектор-ди талкалоо жумуштары. ƒүрмөттөр-дү жайлаштыруу, алардын формасы ж-а чоңдугу б-ча Ѕ. -ж. ж. шпурдук, казанбак дүрмөт, кичине камералык жардыруулар, колонналуу (узун) ж-а камералык ачык дүрмөттүн иштетүү ден бөлүнөт. ∆ардырылуучу чөйрөдө шнур бургуланат. јга патрондолгон жарылуучу заттар жайгаштырылат да, бош калган бөлүгү ылай же кум м-н толтурулат. ƒүрмөттөр от же электр тогу м-н жардырылат. ∆ер үстүндө ж-а жер астында шпурдун түп жагындагы дүрмоттөрдү бир же бир нече жолу жардыруудан казанбак деп аталуучу камера пайда болот да, зарыл учурда дүрмөттөлүү жардыруу мурдагы тартип б-ча жүргүзүлөт. ∆ер үстүндө массалык уратуу-лар, жардыруулар ж-а жер астында чоң боштуктарды жоюу иштери кой өлчөмдөгү жарылуучу заттарды пайдалануу м-н жүргуз\лөт.

Ѕ”–√”Ћќќ ћ”ѕј–ј—џ- бургулоо аспабын, забой кыймылдаткычтары^ каптоо түтүктөрүн түшүрүү ж-а көтөрүү үчүн скважпнанын үстүнө тургузулган курулуш. Ѕ. м. полиспаст, түшүрүү ж-а көтөрүү операци€ларын механикалаштыруу каражаттары, түтүктордү жапланыгптыруучу кассеталар м-н жабдылат. јнын бийиктиги скважинапын дол-боордогу тереңдигине жараша тургу-зулат. јлар жыгач уступдардан (тайыз скважипаларда), түтүктөрдөн же прокаттардан «-4 капталдуу, кесилген пирамида түрүндө жасалат.

Ѕ”–√”Ќƒƒј–-чыгыш герман уруусу. Ѕ. з. 1-к-ында (адегенде Ѕорнхольм а-да жашашкан деп болжошот) континонтке өтүшкөн. 406-ж. –ейнде борбору ¬ормс королдугун негиздеш-кен. 443-ж. –им федератынын укугу берилип, —авой терр-€сына көчурүл-гон. »мпери€нын начарланышынан пайдаланышын, Ѕ. 457-ж. –она д-нын бассойнин ээлешет да, борбору ƒион болгон жаңы королдукту түзүшөт. Ѕул ыдырап баштаган Ѕат. –им им-пери€сыпдагы алгачкы "варвардык" королдуктардын бири болду. јлардын галл-римдиктердин жерлерин ээлөосү ж-а бөлүштүруүсү феодал-даштыруу процесси үчү-н чоң мааниге ээ болгон. Ѕ. 6-к-дын башында католик динин кабыл алды. 534-ж. Ѕ. королдугу ‘ранк мамлекетпне биротоло кошулду.  ийин “үш. ‘ранци€нын калкынын составына кирди.

Ѕ”–ƒ≈Ќ ќ Ќиколай Ќилович [22. 5(3. —). 1876, азыркы ѕенза обл., - ». ѕ. 1946, ћосква]-сов. хирург, нейрохирурги€га негиз салуучулар-дын бири, ———– »јнын акад. (1939), ———– мед. »јнын акад. ж-а биринчи президенти (1944-4—), аскердик мед. кызматынын ген. полковниги, —оц. Ёмг. Ѕаатыры (1943). 1939-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. 1906-ж. ёрьов (азыр “арту) ун-тин бүтүргөн, 1910-жылдан ошол эле ун-тте проф. ¬оронеж уп-тинин (1918) ж-а ћосква уп-тинин мед. ф-тетинин (1923) проф. 1929-жылдан нейрохирурги€ клиника-сына директор. 1934-ж. ал клиника-нын базасында Ѕорб. нейрохирурги€ (азыр Ѕ. атн. ) ин-ту уюштурулат. 1937-жылдап —ов. јрми€нын башкы хирург-консультанты. Ѕ. борб. ж-а четкп нерв системасынын хирурги€-сын клиникалык практикага биринчи киргизген; токтун пайда болуу себебин ж-а дарылоо жолдорун изилде-геп; жүлүнгө операци€ кылууну сунуш кылган. Ѕорб. ж-а вегетатпвдик нерв системасынын опкологп€сы, мээнин кан айлануусу ж. б. б-ча да баалуу иде€лар киргизген. јл нейро-хирургдардып бөтөнчө мектебин түзгөн ж-а сов. саламаттык сактоо ишин уюштурууга активдүү катышкан. Ѕ. ———– ∆ог. —оветине депутат (1-2-шайл. ), ———–дин ћамл. сыйл. лауреаты (1941). Үч Ћенин ордени, башка 3 орден ж-а медалдар м-н сыйланган. Ќейрохирурги€ ж-а аскер-та-лаа хпрурги€сы б-ча мыкты иштерге ыйгарылуучу Ќ. Ќ. Ѕурденко атн. сыйлык кабыл алынган.

јд. : Ѕагдасарь€и —. ћ., Ќиколай ѕилопич Ѕурденко, ћ., 1954.

Ѕ ”–≈я - –—‘—–дин ’абаров крапы м-н јмур обл-дагы дары€, јмурдун сол куймасы. ”з. 623 км, алабыпын а€нты 70 700 км2. Ѕуре€ кырка тоосунун түп. капталынан башталат. Ќегпзинен жамгыр сууларынан куралат. Ќо€брда тоңуп, апрелдин а€гында ачылат.  уймалары: Ќи-мап, “ырма ж. б.  еме ж\-рөт (Ќи-мапдын чатына чейин). Ѕашкы пристандары: ћалиновка, „екунда. јлабыпан темир, көмүр кендери казылып алынат.

Ѕ”–≈я  џ– ј “ќќ—” –—‘—–дин ’абаров крайында. Ѕуре€ д-нын башынан “ырма д-нын башына чейин мерпдиан багытында созулуп жатат. ”з. 400 км. Ѕийикт. 2071 м ге чейин. √ранит, гнейс, сланец, о. эле чөкмө ж-а эффузив тоо тектеринен түзүлгөн.  апталдарынын төмөнкү бөлүктөрүн ийне ж-а жазы жалбырактуу токойлор, жогору жактарын тоо тундра бадалдары каптап жатат. “үштүгүндө тоонун этектери м-н капталда-рыпда эмен токою ө—ө“.

Ѕ”–∆”ј (фр. bourgeois) - о. кылымда Ѕат. ≈вропа өлкөлөрүндөгү шаардыктар, бюргер; капит, коомдогу буржуази€ табынын өкүлү, о. эле (көбүнчө) "шаар обыватели", "мещанин" (майда буржуази€ өкүлү).

Ѕ”–∆”ј«»я (фр. bourgeoisie, лат. burgus - чеп шаар) - өндүрүш куралдарын менчиктен, жумушчулардын жалданма эмгегинин эсебинен күн көргөн, капит, коомдогу үстөмдүк кылуучу тап. Ѕ-нын киреше булагы - кошумча нарк. Ѕ. ири, орто ж-а майда болуп бөлүнөт. —аны б-ча орто ж-а майда Ѕ. көптүк кылат. Ѕирок капит, коомдо ири Ѕ. чечү-үчү роль ойнойт. Ѕ. капиталын өндүрүштүн кайсы тармагына жумшаса, ошого жараша онөр жай, соода, банк ж-а айыл чарба Ѕ-сы деп аталат. Ѕулар кошумча наркты бөлүштүрүү \'чун өз ара күрөш жүргүзөт. јл эми эмгекчнлерге каршы күрөштө алар эзүүчү тап катары биригишет.  ол өнөрчүлүктүгн, товар өндүрүшүнүн ж-а сооданын өнүгүшүнүн натыйжасында шаар калкы тап кат-марларына жиктелет да, алардын ичинен буржуази€чыл элементтер пайда боло баштайт. 15-к-дын а€гында шаар калкынын жог. катмары - купец, банкир ж-а ө. ж. шпканасы-пын ээлери Ѕ. деп аталып калат. 17-18-к-да буржуази€нын кызыкчылыгы м-н феод. өндүрүштүк мамилелердин карама-каршылыктары курчуп, эки таптын ортосундагы күрөш күчойт. Ќатыйжада, 16-к-да Ќидер-ланддарда, 17-к-да јнгли€да, 18-к-дын а€гында ‘ранци€да бурж. ров-€ жеңип, Ѕ-иын бийлиги орнойт. Ѕул капитализмдин өнүгүшүнө жол ачып, феодализм ге каршы күрөш үүдо прог-рсссчил роль ойнойт. Ѕирок буржуази€ ө. ж-дын жетишкендиктерин бут ээлеп, аларды эмгекчилерди ырайымсыз эзүугө жумшайт.  апитализмдин өнүгүү процессинде Ѕ. м-н катар пролетариат пайда болот. ∆акырчылыктан, эзүүдөн анын аң-сезими өсүп ж-а нааразычылыгы өөрчүйт. Ѕ-га каршы күрөштө пролетариат тап катары жетилип, өзүнүн авангарды- рев-чыл жумушчу парти€сын түзөт. »мпериализмдин тушунда Ѕ. м-н пролетариаттын карама-каршылыгы ого бетер курчуйт. ћындай шартта пролетариат чечүүчү рев-чыл күрөшкө чыгып, империализмдин чынжы-рын үзөт. 20-к-дын башында империализмдин алсыз жери –осси€ болгон. ќшондуктан бул өлкөдө 1917-ж. ”луу ќкт. соц. рев-€сы жеңип чыкты.  апитализм өнүгүп олтуруп, империа-лизмге өткөндө, Ѕ-нын тарыхый ролу өзгөрөт, ал коомдук прогресске жолтоо болот. Ѕул учурда капиталдын бөтөнчө түрү - финансы капиталы өкүм сүрөт. Ёл аралык жумушчу кыймылы, колониализмге каршы улуттук-бошт., тынчтык, демократи€ ж-а социализм үчүн күрөш өөрчүйт, к.  апиталисттик монополи€.

јд. : ћаркс  . жана Ёнгельс ‘.,  оммунисттик парти€нын манифести, ‘р., 1967; ћаркс  .,  апитал, т. 1-3, ћ., 1955; ошонуку, Ѕуржуази€ жана контрреволюци€, ћаркс  ., Ёнгельс ‘., “анд. чыг., 1-т. ; Ћенин ¬. »., –осси€да капитализмдин өнүгүшү, „ыг., кырг. 1-бас, 3-т. ; ошонуку, »мпериализм - капитализмдин жогорку стади€сы, ошондо эле, 22-т. ; —оветтер —оюзунун  оммунисттик парти€сынын программасы, ‘р., 1962.

Ѕ”–∆”ј«»яЋџ  –≈¬ќЋё÷»я - феод. түзүлүштү жоюп, буржуази€нын са€сий бийлигин орнотууга багытталган социалдык рев-€. јл жаңы өндүрүш күчтөрү м-н эски (феодалдык) өндүрүш мамилелердин ортосундагы карама-каршылыктан чыгат да, реакци€чыл күчкө айланган фео-далдардын бийлигин буржуази€нын басып алышына алып келет. Ѕиринчи Ѕ. р. 16-к-да болгон. јндан кийин јнгли€да (1642-49), ‘ранци€да (1789-94), ≈вропанын бир катар өлкөлөрүндө (1846-49) Ѕ. р. болуп өткөн. јзыр да айрым артта калган өлкөлөрдө феодализмдин калдыкта-рына каршы күрөш жүрүп жатат. ћарксизм-ленинизм классиктери Ѕ. р-га баа берүүдө ж-а анын формасын аныктоодо ар бир өлкөдөгү тарыхый шартты, таптык күчтөрдүн өз ара катнашын, койгон максатын ж-а күрөшүү жолдорун эске алат. ”шуга байланыштуу Ѕ. р-нын мүнөзү, кыймылдаткыч күчтөрү, жетекчи табы аныкталат. 16-19-к-да буржуази€ негизинен рев-€чыл ж-а прогрессчил тап болун, Ѕ. р-нын кыймылдаткыч күчү ж-а жетекчиси катары аренага чыккан. “аптык өз ара катнаштын өзгөрүшүнө байланыштуу 19-к-дын ортосунан тартып буржуази€ реакци€чыл тапка айланып, тарыхый аренага капитализмдин көр казуучу-су - пролетариат чыкты. —а€сий ж-а иде€лык жактан өсүп такшалган пролетариат өзүнчө парти€ түзүп, рев-€нын жетекчи күчүнө айланып, айрым өлкөлөрдө капитализмден социа-лизмге өтүүнү камсыз кылды.

Aд. : ћаркс  ., ‘ранци€дагы тан күрөшү. ћаркс  ., Ё н г е л ь с ‘., “анд. чыт., 1-т. ; ћаркс  ., Ѕуржуази€ жана контрреволюци€, ошондо эле; ошонуку, Ћуи Ѕонапарттын он сегизинчи брюмери, ошондо эле; Ёнгельс ‘., јнти-дюринг, ‘р., 1964; Ёнгельс ‘., –еволюци€ и контрреволюци€ в √ермании, ћаркс  ., Ёнгельс ‘., —оч., 2 изд., т. 8; Ћ е н и н ¬. »., —оциал-демократи€нын демократи€лык ре-волюци€сындагы эки тактикасы, „ыг., кырг. 1-бас, 9-т. ; ошонуку, ћамлекет жана революци€, ошондо эле, 25-т. ; ошонуку, ѕролетардык революци€ жана ренегат  аутский, ошондо эле, 28-т.

Ѕ”–∆”ј«»яЋџ -ƒ≈ћќ –ј“»яЋџ  –≈¬ќЋё÷»я - бурж. рев-€нын өзгөчө түрү. ћарксизм-ленинизм бурж. рев-€лардын ичинен бурж. -де-мокр. рев-€ларга өзүнчө баа берген. Ѕул рев-€да элдин калың катмары, жумушчулар м-н дыйкандар өз алдынча экон. ж-а са€сий талаптар м-н чыгышат. »мпериализм доорунда бурж. -демокр. рев-€га пролетариат жетекчилик кылат. јл дыйкандар м-н бекем союз түзүп, рев-€га көсөмдүк кылуудан буржуази€ны четтете баштайт. ћурдагы бурж. -демокр. рев-€ларда мамл. бийликти буржуази€ ээлеп кетсе, жумушчу табы башчылык кылган бурж. -демокр. рев-€да пролетариат м-н дыйкандардын де-мокр. диктатурасы орнотулуп, ыңгайлуу шарттарда пролетариаттын дик-татурасына өсүп чыгуу мүмкүндүгү ачылат.  . ћаркс м-н ‘. Ёнгельс ≈вропадагы 1848-49-ж. рев-€лардын тажрыйбасын жалпылап, перманент-тик рев-€ иде€сын иштеп чыгышкан. јлар бардык эзүүчү таптарды жексен кылып, өз диктатурасын орнот-кончо, пролетариат үздүксүз рев-€чыл күрөш жүргүзө тургандыгын көрсөтүшкөн. Ѕул жобону ¬. ». Ћенин империализмдин доорунда андан ары өнүктүрүп, "—оциал-демократи€нын демократи€лык революци€дагы эки тактикасы" (1905) деген эмгегинде бурж. -демокр. рев-€нын соң. рев-€га өсүп чыгуу жолдорун ил. жактан не-гиздеген. 1917-ш. –осси€дагы ‘евр. рев-€сынын соң. рев-€га өсүп чыгышы ¬. ». Ћенин чыгарган ты€нак-тын туура экенин ырастады. 1947- 48-ж. „ыг. ≈вропа өлкөлөрүндө жүргөн рев-€лар да бурж. -демокр. рев-€дан соц. рев-€га өсүп чыкты. јзи€, јфрика өлкөлөрүндөгү улуттук-бошт. күрөштүн натыйжасында көз каранды эместикке жетишүү да бурж. -демокр. рев-€га жатат, анткени анын натыйжасында империализмдин колон, системасы кыйроого учурады. јд. : Ћенин ¬. »., —оциал-демократи€нын демократи€лык революци€дагы эки тактикасы, „ыг., кырг. 1-бас, 9-т. ; ошонуку, »мпериализм-капитализмдин жогорку стади€сы, „ыг., 22-т. ;  ѕ——тин ѕрограммасы, ‘р., 1972.

Ѕ”– ј÷ јя √алина ≈вгеньевна [4(17). 12. 1916-ж. т. ]- ”——–дин колхоз кыймылынын ишмери, ”——– „еркас обл-нын „еркас р-нундагы "–ад€ньска ”краина" к-зуна пред-ль (1949-67). Ёки жолу —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1951, 1958), 1946-жылдав  ѕ——тин мүчөсү. ’арьковдогу јртем атн. коммунисттик ун-тин (1938) " ”краина а. ч. академи€сын (1956) бүтүргөн. Ёкон. илимд. кандидаты (1967) " 1968-жылдан  иевдеги а. ч. академи€сында ст. окутуучу. ———– ∆ог. —оветине (3-6-шайл. ) депутат. Ѕ. 2 Ћенин ордени, Ёмгек  ызыл “уу ордени ж-а медалдар м-н сыйланган. Ѕ”– —≈– √авриил ¬ладимирович (1903-ж. т., ”——–, јлександри€ ш. ) - сов. илимпоз, 300гигиенист, Өзбек ——–инин эмг. сиң. вет. врачы (1948), вет. илимд. доктору (1953), проф. (1959).  ыргыз ——–инин илимге эмг. сиң. ишмери (1974). 1927-ж. ’арьковдогу вет. ин-тун бүтүргөн. 1951-жыл-га чейин Өзб-нда ветврач, ∆ер иштер эл комиссариатында вет. башкармасынын начальниги, ¬етеринари€ ил. из. ин-тунун директору, 1951-ж.  . ». —кр€бин атн.  ыргызстан а. ч. ин-тун-да 300гигиена ж-а мал чарба кафедра-сына башчы. 200дөн ашык ил. эмгеги басылып чыккан. »лимдин 16 доктору м-н кандидатын да€рдаган. јнын жетекчилиги м-н малды тоют-тандырууда синтет. элементтердп колдонуу, суунун тазалыгын сактоо ж. б. б-ча жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн натыйжалары өндүрүштө пайдаланылууда. Ѕ. Ёмгек  ызыл “уу, 2-дараж. јта ћекендик —огуш ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган. „ыг. : “оксический гепатит с асцитом сельскохоз€йственных животных, "ƒоклады ¬ј—’Ќ»Ћ", 1948, в. 12; —анитарно-гигиеническа€ оценка воды в открытых водоемах в —редней јзии, "“р.  иргиз, сель-хоз. ин-та", 1958, в. 10; ќ 300гигиениче-ских нормативах дл€ коровников и свинарников  иргизии. ћатериалы VII ¬сесоюзной конференции по 300гигиене, ћ., 1968.

Ѕ”–Ћј “ј– - немелерди аркан м-н дары€ны жээктей сүйрөп же аларды сууда калак м-н жылдырып жүрүүчү жалданма жумушчулар. Ѕ. 16-17-к-да суу транспортунун начарлыгынан чыккан. Ѕ. јк деңизде, ¬олга ж-а ƒнепрде болгон. јлардын көпчүлүгү оокат табыш үчүн уюшуп иштешкен дыйкандар эле. ∆умуштун оордугуна карабастан, Ѕ-дын тапкан акчалары көп убакта кайра үйүнө кетүүгө жетчү эмес, кээде карыздар болуп кай-тышчу. 20-к-дын башында Ѕ. такыр жоюлду.

Ѕ”–ћј-—”” - џсык- өл обл-нын ∆ети-Өгүз р-нундагы „елпек сельсо-ветинө караштуу кыштак. џсык- өл тажрыйба селекци€ станци€сы€ын аймагында. –-ндун борбору ѕокров-када€ 37 км түн. -чыг. тарапта, –ыбачье т. ж. станци€сынан 215 вл.  алкы 1492 (1974). ќрто мектеп, китепкана, клуб бар.

Ѕ”–ћј-„јѕ  Ө–Ү—“ӨЌҮ, к. јрпа көрустөну.

Ѕ”–—ј, Ѕ р у с а - “урпи€нын түн. -батышындагы Ѕурса вилайетинин ад-мин. борбору.  алкы 212, 5 миң (1965), ”лудаг тоосунун этегинде, шоссе жолдор тоому. ∆ибек, жүн, жыгач иштетүү, жашылча-жемиш консервалоо, курулуш материалдарын чыгаруу ө. ж-лары өнүккөн. Ўаарды б. з. ч. 2-к-да ¬ифини падышасы ѕрусиас II ѕруса деген ат м-н нөгиздеген. 1326-ж. ќсмон мамлекетинин борбору болгон, Ѕ-да ќрхан (1304-1417) ”луу ∆ами (1396-1400), ћурад II (1424-27) ж. б-дын мөчиттери бар.

Ѕ”–—»“ -адам м-н жаныбарлардын муун кабынын былжыр челинин сөзгениши. џлаң көбүнчө жылкы м-н уйда кездешет. јл узак убакыт катуу нерсе дүүлүктүргөндөн (катуу жерге жаткандан, ат жабды-гы өйкөгөндөн) ж-а жугуштуу ылаңдан кесепетинен пайда болот. Ѕ. тез ж-а создукма түрдө өтөт. “ез өткөндө, муун бүлкүлдөп шишийт, аксатат. Ѕ-тин улаарма түрүндө шишик азыраак болуп, ооруганы көп сезилбейт. Ѕ. сөөктөп кетсе, малдын ооруган жеринин териси калыңдап, чор басып, жүнү түшөт. ћындай учурда дарттуу жердин ооруганы билинбейт. ћуундун иштеши бузулуп, кээде ириңдеп флегмонага айланат. ƒиагнозу клиникалык белгилердин же бак-териол. текшерүүнүн негизинде аныкталат. Ѕ. башталган эле күнү муздак компресс коюп ороп, катуу таңуу керек. јндан кийин парафин м-н компресс коюлуп, дары май сыйпалат. ”лаарма Ѕ-те иодионофорез колдонулат.

"Ѕ”–”Ћ„јЌџЌ —≈Ћ »Ќ„≈ "- темир ж-а жыгач ооз комузда аткарылчу күүлөрдүн ("“олгонайдын селкинчек", "јйчүрөктүн селкинчек" ж. б. ) бири. Ёлде темир комузчу Ѕурулча ќсмонбек кызынын (1836-1918) элдик "—елкинчек" оюнуна чыгарган күүсү деген сөз бар.

Ѕ”–”Ќƒ», Ѕурунди –еспубликасы - Ѕорб. јфрикадагы мамлекет. Ѕатышынан «аир –еспубликасы, түндүгүнөн –уанда, түш. -чыгы-шынан “анзани€ м-н чектешет; гуш. - батышынан “анганьика көлү курчап жатат. ј€нты 27, 8 миң км2.  алкы 3, 6 млн. (1970). Ѕорбору - Ѕужумбура. јд-мин, жагынан Ѕ. 8 провинци€га бөлүнөт.

ћамлекеттик түзүлүшү. Ѕ. - респ-ка.  онституци€сы жок. (1966-ж. жоюлган). ћамл. башчысы - президент. 1972-ж. 15-июлда премьер-министрдин кызматы киргизилип, аткаруучу бийлик ага берилди. ѕрезидент ми€истр-лерди, жог. кызмат адамдарын дайындайт ж-а алып таштайт, закон чыгарууну (декрет-закондорду чыгарат) жүзөгө ашырат. ѕровинци€ны президент дайындаган губернатор, ок-ругду комиссарлар башкарат. ћамл. ∆елегин ж-а ћамл. гербин к. ћамлекеттик желек, ћамлекеттик герб макалаларынан таблицасынан.

“аби€ты. јймагынын көпчүлүк бөлүгүн бөксө тоо (орт. бийикт. 1500-37*2000 м) ээлейт. Ѕат. бөлүгү бийиктеп отурат (2000-2600 м ге жетет).  лиматы субэкватор дук, ойдуңдарында ысык. јйлык орт. темп-расы 23-25∞—, 1500 м ден өйдө 15-20∞— ∆ылдык жаан-чачыны 800-1000 мм,  онго, Ќил д-ларын бөлгөн кырка тоодо 1400-1600 мм. “оолорунун кыртышы кызыл-тоо, кара чирик, ойдуңу-нуку - тропиктик-кара топурак. —аванна өсүмдүктөрү басымдуу. јйба-наттары (өтө жакырланган): пил, буйвол, антилопа, гишюпотамдар ж-а ар кыл маймылдар, куштар, сойлоо-чулар көп.

 алкы. Ѕ-нин негизги калкы - ба-рунди (3, 4 млн. 1970). Ѕатутси, пигмей- батва ж. б. элдер жашайт. ћамл. тили - кирунди ж-а француз тилдери.  алкынын 45% тен ашыгы христиан, 7 миңчеси мусулман. 1 км2 жерге 126 кишиден туура келет. „оң шаарлары - Ѕужумбура, √итега, Ѕу-рури ж. б.

“арыхый очерки. Ѕ-нин байыркы ж-а о. кылымдагы тарыхы аз изилденген. јнтичный жазма даректерде Ѕ-нин жерг. эли пигмей экендиги айтылат. Ѕанту эли Ѕ-ге кийин көчүп келген. 15-к-да Ѕ-нин терр-€сына батутси деген малчы уруулар басып киришет. ! 8-к-да Ѕ. королдугу түзүлөт. 19-к-дыи 1-жарымында Ѕ. королдугу өркүндөп-өсөт, 2-жарымында анда өз ара согуштар болуп тургай. ≈вроп. колонизаторлор бул согуштардан пайдаланмакчы болушуп, 1899-ж. ”сумбура (Ѕужумбура) ш-да герм, аскердик бекет түзүшөт; 1903-ж. король ћвези Ќ Ѕ-нин терр-€сына болгон герм. губернатордун бийлигин тааныйт. 1-дүйн. согушта германи€ жеңилгенден кийин, Ѕ. Ѕельги€нын мандаты (1946-жы€дан бери опекасы) астындагы –уанда-”рундиннн терр-€сына кошулду. 2-дүй€. согуштан кийин, өзгөчө 50-жылдардын а€гынан Ѕ-де улуттук-бошт. кыймыл күч алат; са€сий парти€лар түзүлөт (алардын ичинде Ѕ. биримдигинин ж-а улуттук прогрессигага башкаруу парти€сы да бар). 1962-ш. 27-июнда ќќЌдун атайын сесси€сында –уан-да-”рундидеги белыи€лык опепапы жоюу ж-дө чечим кабыл алынып, –уанда –есп-касы ж-а Ѕ. королдугу түзүлөт. Ѕ. -26-июлдаш бери ќќЌго мүчө. 1966-ж. 28-но-€брда Ѕ. респ-ка болуп жары€ланган. јнын биринчи президенти ш-а енмөт башчысы-полк. (1973-жылдан ген. -лейтенант) ћ. ћичомберо. Ѕ-нин өкмөтү бейтарап болуу ж-а блокторго кошулбоо принцибин өлкөнүн тышкы са€сатынын нкгизи деп жары€лаган. Ѕ. м-н —ов. —оюзунун ортосундагы дипл. мамиле 1962-ж. түзүлгөн.

Ёкономикасы. Ѕ. -экономикасы начар өнүккөн агрардык өлкө. ”луттук кирешенин басымдуу көпчүлүгүн а. ч., 5% ке жакынын ө. ж. берет. Ө. ∆, жаңы өнүгө баштады, аны чет элдик капитал (өзгөчө Ѕельги€) тейлейт. Өлкөдө көз каранды эместик жары€лангандан кийин 1-кезекте а. ч-ны өстүрүү, о. эле ө. ж. продуктуларын кайра иштетүү, тра€сп. курулуш, геол. чалгындоо маселеси коюлган. Ќегизги а. ч. өсүмдүктөрү: маниока, батат, жүгөрү, пахта, картошка, сорго, таруу, банан, кофе, чай; –узизи ойдуңунда шалы өстүрүлөт. 1969-70-ж. 670 миң уй, 235 миң кой, 470 миң эчки болгон. “анганьика көлүндө балык кармалат. јз өлчөмдө калай, тантал-ниобпй, алтын ж. б. рудалар казып алынат. ѕайдаланылган электр кубатынын көбүн Ѕ. «аир –еспубликасынан алат. ј. ч. сырь≈су€ иштетүүчү майда (кофе, пахта тазалоочу, май чыгаруучу, самын, пиво кайнатуучу, ун тартуучу, тери ийлөө-чү ж. б. ) ишканалар, тактай тилгич, цемент, кыш з-ддору, текстиль, тор токуу, бут кийим ф-калары иштейт. “. ж. жок. Ўоссе ж-а кара жолдордун жалпы уз. 7 миң км. “анганьи-када кеме жүрөт. Ѕужумбура ш-да эл аралык маанидеги аэропорт бар. Ёкспортко кофе, пахта, тери сырь≈су, калай ж. б. металл концентраты чыгарылып, текстиль буюмдары, азык-түлүк, трансп. каражаттары, нефть продуктулары өлкөгө ташый келинет. Ќегизги соода шериктери: Ѕельги€, ј Ў, √‘–, япони€. јкча бирдиги - Ѕ. франкы.

—аламаттык сактоо. 1965-ж. толук эмес маалымат б-ча ар миң кишиге төрөлгөндөр 46, 1ди, өлгөндөр 25, 6ны, балдардын өлүмү ар миң тирүү төрөлгөн балага 150нү түзгөн. Өмүрдүн орт. узактыгы эркектерде 35, а€лдарда 38, 5 жаш. 1969-ж. 120 мед. мекемеде 64 врач иштеген. ¬рачтын жардамчылары, мед. орто билимдүү кызматкерлер, акушерлер өздөрүндө, врачтар ‘ранци€, Ѕельги€, ———–, √‘–, Ўвейцари€ ж-а –умыни€нын окуу жайларында да€рдалат.

Ёл агартуу. »лим ж-а илимий мекемелери. Ёл агартуу системасына «-5 жаштагылар үчүн балдар бакчалары, 6 жылдык баштооч, S жылдык орто мектептер кирет. 1969-70-окуу жылында баштооч мектептерде 185 миң, орто мектептерде 6, 7 миң окуучу, профтех, окуу жайларында 2 миң окуучу окуган. 1969-70-окуу жылында 4 жылдык пед. окуу жайында 1427 окуучу, орто пед. мектептерде (7 жылдык) 955 окуучу окуган. ќрто мектептерге мугалимдерди Ѕу-жумбурадагы жог. пед мектеп да€рдайт. 1964-ж. Ѕужумбурада ун-т ачылган. јнда таби€т, филос. ж-а филол., экон., коомдук илимд. ф-теттери бар. 1969-70-окуу жылында ун-ттө 320 студент окуган.

Ѕасма сөз, радио уктуруу. Ѕ-дө 1967-жылдан өкмөттүк газета "ћа-жамбере" кирунди тилинде, "ёните э революсьон" француз тилинде чыгарылат. –адио уктуруу 1961-жылдан башталды. Ѕужумбурадагы өкмөттүк радио станци€ "–еволюци€ үнү" кирунди, француз ж-а суахили тилдеринде берип турат.

Ёлдик искусство.  өркөм өнөр ке-сибинен Ѕ-де самандан согулган бойро сы€ктуу сокмо нерселерди, ар түрдүү формадагы корзиналарды ж-а үй буюмдарын ак, кара, кызыл түскө келтириш, көркөмдөн токуу өнөрү өөрчүгөн. ќймо-чийме жыгач буюмдарга да жасалат.

јд. :  арпу шин а ¬., Ѕурунди, ћ., 1965.

Ѕ”–’ƒЌќ¬ Ўүкүр (15. 9. 1910-ж. т. )-өзбек совет актеру, ———– эл артисти (1959). 1943-жылдан  ѕ——тин мүчөсү. Ѕ-дун сахналык ишмердиги 1928-ж. башталган. јткарган ролдо-ру: √ул€м (яшен, "—ыймык жана сүйүү"), √афур (’амза, "Ѕай жана батрак"), Ѕрут (Ўекспир, "ёлий ÷езарь"), ¬ойницкий („ехов, "¬ан€ та€ке"), Ёдип (—офокл, "ѕадыша Ёдип") ж. б. ѕогодиндин " ремль куранттары" сиектаклинде ¬. ». Ћениндин образын түзгөн.  инодо аткарган ролдору:  арабатыр ("“ахир-«ухра"), колхоздун башкармасы (" ороолу чымчык"), ”лугбек ("”лугбек-тин жылдыздары") ж. б. јл Өзбек ——– ’амза атн. ћамл. сыйл. лауреаты (1964). 5 орден ж-а медалдар м-н сыйланган.

Ѕ”–’ј–ƒ“ –≈Ќ≈“» - алманын эрте күздө бышчу сорту.  рымдык багбан Ќ. √артвис чыгарып, немец окумуштуусу Ѕурхардттын ысмына коюлган. јл  ырг-нда,  аз-нда көп өстүрүлөт.  ышка чыдамдуу, 4-5 жылдан кийин мөмө байлайт. ћөмөсү даамдуу, ширелүү, кыйгыл, жыты буруксуп турат, орт. са€м. 100-120 г, Ѕ. р. ав-густтун а€гында бышып, 3 айча сактоого жарайт. јндан как, варенье ж. б. жасалат.

Ѕ”–„ - берилген чекит аркылуу өткөн эки шоола м-н чектелген тегиз-диктин бөлүгү. Ѕ-ту түзгөн шоола-лар - Ѕ-тун жактары, ал эми шоолалар чыккан чекит Ѕ-тун ч о-к у с у деп аталат. Ѕ-тун жактары бир түз сызыкты түзсө, анда жайылган Ѕ. дейбиз.

Ѕ”–„“”  ∆џЎ“џ , айлануу жыштыгы - мезгилдүү термел үү процессинде 2€ убакыт бирдигиндеги толук термелүүлөрдүн саны. Ѕ. ж. (ш) термелүү жыштыгы v ж-а термелүү мезгили (“) м-н төмөнкүдөй байланышта: <а = 2nv = 2€/√. јл көбүнчө электр техникада, радиотехникада колдонулат.

Ѕ”–„“”  ӨЋ„ӨӨЋӨ– -машина те-тиктеринин, курулуштардын ж. б-дын бурч өлчөмүн ченөө. Ѕурчтар тикеден-тике же кыйыр метод аркылуу жаа чени м-н өлчөнөт. Ѕайланышы бар бурчтарды ченөө аркылуу изилденүүчү бурчту эсептеп чыгууда кыйыр метод колдонулат. ћис, үч бурч-туктун эки бурчун ченөө аркылуу үчүнчүсүн аныктоо. ћашина тетиктө-ринин бурчтары бурч ченегич (угломер) м-н ченелет (тикеден-тике ченөө). √еодези€да, астрономи€да бурчтар атайын аспаптардын (теодолит, универсал аспап, меридиан тегереги ж. б. ) жардамы м-н ченелет.

Ѕ”–„“”  џЋƒјћƒјЌ”” - катуу нерсенин бурч ылдамдыгынын өзгөрүү тездигин мүнөздөөчү вектордук чоңдук. Ѕ. ы-нун сан мааниси убакыттын бирдигиндеги бурчтук ылдамдыгын өзгөрүшү аркылуу аныкталат, б. а. е = --. јнын бирдик-а’ тери - padjceK2. Ѕ. ы-нун багыты бурчтук ылдамдыктын багытына дал келет, ал эми акырындатылган айлануу кыймылында ага карама-каршы ѕ я ““т“““я ““ я “

Ѕ”–„“”  џЋƒјћƒџ  -катуу нерсенин айлануу кыймылынын тездигин мүнөздөөчү вектордук чоңдук. Ѕ. ы-тын сан мааниси бурулуу бур-чунун (ф) бурулуу болуп өткөн убакытка (t) болгон катышы м-н аныкталат: и)=-?. Ѕ. ы-тын чен бирдиги: рад/сек, ал эми техникада бир ми-нутадагы айлануу саны (айл]мин) м-н ченелет.

Ѕ”–„“”Ќ ∆ј–џЎ“џ√џ, к. Ћобачевский геометри€сы.

Ѕ”–„“”Ќ “–»—≈ ÷»я—џ - бурчту барабар 3 бөлүккө бөлүү маселеси; Ѕайыркы √реци€да түзүүгө берилген классикалык 3 негизги маселенин бири. ∆. „ыгыш өлкөлөрүнүн матема-тиктери Ѕ. т. маселесин кубдун тең-демени чыгарууга келтиришкен. “амырларынын бири рационалдуу сан болгондо гана кубдун теңдеме квадраттык радикалдарда чыгарылышы мүмкүн экендиги кийинчерээк далилденген.  андайдыр бир кесинди берилген кесинди аркылуу квадраттык радикалдарда туюнтулган учурда гана ал кесиндини циркулдун ж-а сызгычтын жардамы м-н берилген кесинди б-ча түзүүгө болот; јр кандай бурч үчүн жогорудагы теңдеменин рационалдык тамыры болбой калышы мүмкүн. ќшентип, Ѕ. т. маселеси циркуль, сызгычтын жардамы м-н чы-гарылбастыгы 19-к-да далилденген. Ѕирок бул маселени циркуль, 2 жеринде белгиси бар сызгыч ж-а Ќико-медди€ конхоидасы деп аталган атайын ийри сызыктын жардамы- м-н чыгарууга болот.

Ѕ”–я“ ј¬“ќЌќћ»яЋ”” —ќ¬≈““»  –≈—ѕ”ЅЋ» ј—џ, Ѕур€ти€ (1958-жылга чейин Ѕу р € т-ћ о н го л ј——–и). –—‘—–дин составында, 1923-ж. 30-майда түзүлгөн. “үштүгү-нөн ћЁ– м-н чектешет. ј€нты 351, 3 миң км2.  алкы 834 миң (1973). јд-мин. жагынан 19 районго (аймакка) бөлүнөт. 5 шаар, 13 ш. т. пос≈лок бар. Ѕорбору - ”лан-”дэ.

ћамлекеттик түзүлүшү. Ѕур€т ј——–и-жумушчу-дыйкандардын соң. мамлекети; автон. сов. соц. респ-ка.  онституци€сы 1937-ж. 11-августта Ѕур€т-ћонгол ј——– —оветтеринин 7-съездиндө кабыл алынган. ћамл. бийликтин жог. органы - Ѕур€т ј——– ∆ог. —овети ж-а анын ѕрезидиуму. ∆ог. —овет өкмөттү - ћин. —оветин түзөт. Ёмгекчилер депутаттарынын шаардык, райондук, пос≈локтук, селолук —оветтери Ѕур€т ј——–инин мамл. бийлигинин жерг. органдары болуп саналат.

“аби€ты. Ѕ. - тоолуу өлкө, рельефине жараша 4кө бөлүнөт: —еленга орто бийиктиктеги тоосу (бийикт. 1200-1700 м), „ыг. —а€н (эң бийик жери - ћунку-—ардык, 3491 м), Ѕайкал тоолуу областы (бийикт. 2000- 2500 м ге жеткен ’амар-ƒаван, ”лан-Ѕургасы, Ѕаргузин ∆-а Ѕайкал тоолору), ¬итим бөксө тоосу (1000- 1200 м).  азып алынуучу кендери: түстүү ж-а сейрек металлдар (алтын, вольфрам, молибден), боксит, апатит, көмүр, темир, асбест, графит.  лиматы кескин континенттик. январдын орт. темп-расы -24∞—, -25∞—, июлда 17∞— -18∞—. ∆ылдык орт. жаан-чачыны 250-300 мм. „он да-ры€лары: —еленга, Ѕаргузин, ∆ог. јнгара, ¬итим, »ркут. “опурагы ар түрдүү: жери негизинен күл топурактуу, талаа ж-а токойлуу талаа жерлери күрөң, кызгылт топурактуу. ∆еринин 70%ин токой ээлейт.

 алкы. “үпкү эли - бур€т. ћында орус, украин, татар ж. б. да бар.  алкынын орт. жышт. 1 км2 гө 2, 3 киши (1970). Ёлинин 45% шаарда. „оң шаарлары: ”лан-”дэ (271 миң киши, 1973),  €хта, Ѕабушкин.

“арыхы. Ѕ-нын терр-€сында жашаган байыркы эл палеолит дооруна таандык. Ѕ. з. 11-к-ына чейин Ѕ-ныгунн, уйгур, ввенк сы€ктуу көчмөн уруулар мекендеген. Ѕайкал аймагында бур€ттар, эвенкилер жашаган. Ќегизги чарбачылыгы: мал чарбасы, аңчылык ж. б.  ошуна жашаган сибирь элдери  ытай ж-а ћонголи€ м-н соода-сатык жүргүзгөн. 17-к-да алгачкы общиналык коом ыдырап, ар түрдүү социалдык топтор, эзүүчү таптар пайда боло баштаган. ќрус казактары Ѕ-га 17-к-дын башында келген. Ѕ-нын –осси€нын составына кириши анын экон., са€сий, маданий өнүгүшүнө прогрессчил таасирин тийгизген. –осси€га кошулгандан кийин Ѕ-да таптык жиктелүүлөр күчөйт. 1658, 1669-ж. феодал-дарга каршы көтөрүлүштөр болгон. 18-к-дын 2-жарымы-19-к-дын 1-жары-мында Ѕ-да товардык-акча мамилеси өсөт. —ибирге, «абайка€ьеге сүргүнгө айдалган революционерлердин таасири м-н рев-€лык кыймыл күчөй баштайт. 1860-90-ж. алтын кендеринде стачкалар чыгат. ѕадыша өкмөтүнүн реакци€сынын күчөшү бур€ттар-дын рев-€лык кыймылын ого бетер курчутту. 1905-07-ж. жумушчулар м-н дыйкандардын рев-€лык кыймылына большевиктер башчылык кылат. ћассалык түрдө улуттук-бошт. күрөш башталат. јл эми ‘евр. рев-€сынын учурунда ¬ерхнеудин-скиде (1934-жылдан ”лан-”дэ) ж б чоң шаарларда. ∆умушчу ж-а солдат депутаттарынын —оветтери, кыштактарда болуштук, селолук комитеттер түзүлгөн. 1917-ж. 16-окт€брда »ркутскидеги —оветтердин жалпы сибирдик 1-съезди болуп, Ѕј  шайланат. 1918-ж. февралда Ѕ-да —овет өкмөтү орнойт. Ѕирок 1918-ж. жайында буржуази€ —овет бийлигин кулатат, €пон им-периалисттеринин колдоосу м-н «абай-кальеде атаман √. ћ. —ем≈новдун аскердик диктатурасы орнойт. »нтервенттер м-н ак гварди€чыларды жок кылуу үчүн партизандык кыймыл күчөйт. 1920-ж. 2-мартта  ызыл јрми€ партизандардын жардамы м-н ¬ерхнеудинскини душмандардан бошотот. Ѕатышы –—‘—–дин составына кирип, чыгышы џ. „ыгыш –есп-касына кошулат. ЅЅј тын 1922-ж. 9-€нвардагы токтому б-ча, –—‘—–дин карамагындагы Ѕур€т-ћон-гол јќсу ж-а џ. „ыгыш –есп-касынын карамагындагы „ыг. «абайкальеде Ѕур€т јќсу түзүлөт. »нтервенттер џ. „ыгыштан толук куулуп чыккандан кийин, эки автон. область бириктирилет. ———– элдеринин жардамы м-н Ѕ. аз убакыттын ичинде эле соц. курулушу өнүккөн индустр. -колхоз-дошкон ресн-кага айланды. »ри ө. ж-дын көлөмү 1969-ж. 1940-жылга салыштырганда 7 эсеге өскөн. ”луу јта ћек. согуш мезгилинде Ѕ-дан 33 жоокер —ов. —оюз. Ѕаатыры болуп, 35 миңден ашык адам орден, медалдар м-н сыйланган. ———– ∆ог. —оветинин ѕрезидиумунун ”казы м-н 1958-ж. 7-июл-да Ѕур€т-ћонгол ј——–и Ѕур€т ј——–и деп аталды. 1959-ж. 3-июлда чарбалык, маданий курулушта жетишкен ийгиликтери үчүн ж-а –осси€нын составына кошулган-дыгынын 300 жылдыгынын урматына Ѕ. Ћенин ордени, 1972-ж. 29-декабрда Ёл ƒостугу ордени м-н сыйланган.

Ёл чарбасы. Ѕ. ј——–и экон. жактан өнүккөн респ-ка. Ө. ж-нын башкы тармактары: кен иштетүү, машина куруу (самол≈т, электр лампалары, автомоб. краны), жыгач да€рдоо ж-а иштетүү, курулуш материалдар, жеңил ж-а тамак-аш ө. ж. ј. ч-нын негизги тармагы - мал чарбасы. Ѕаалуу тери да€рдоо өнүккөн. ¬итим бассейнинен алтын, √уеиноозерскнгө жакын жерден күрөң көмүр чыгат. ¬ольфрам м-н молибден казып алынып, алардын концентраты ƒжидин комбинатында да€рдалат. ”лан-”дэде машина куруу (авиаци€лык, локомо-тив-вагон, кеме, станок, электр машина з-ддору), тамак-аш (көбүнчө эт-консерва), курулуш материалдары (фосфор, цемент ж. б. ) ө. ж-лары топтолгон. ∆ыгач көбүнчө ”да д-нын алабында ж-а Ѕайкалдын чыгыш жээгинде да€рдалат. ∆еринин 9% ке жакыны а. ч-сында пайдаланылат. ћал чарбасы а. ч. продукци€сынын 2/3 бөлүгүн берет. 1974-ж. 485, 1 миң уй, 1961 миң кой-эчки, 195, 6 миң чочко болгон. 58 совхоз, 71 колхоз бар (1970). Ќегизинен буудай, сулу, кант кызылчасы ж. б. эгилет.  алтар, жанат ж. б. териси баа айбанаттар асы-ралат. “ыйын чычкан, ондатрга аңчылык кылынат. “ашыла турган жүктүн 90% т. ж. (жалпы уз. 646 км) транспортунун үлүшүнө тиет. Ѕ. жеринен —ибирь темир жол магистрали өтөт. ”з. 10, 5 миң км ден ашык автомоб. жолу бар. Ѕайкал көлү м-н —еленга ж-а „ика д-ларында кеме жүрөт.

—аламаттык сактоо. ”луу ќкт. соң. рев-€сына чейин 210 орундуу 6 оорукана болгон, 41 врач иштеген. 1969-ж, 9, 1 миң орундуу 146 оорукана, 176 амбулатори€лык-поликлиникалык мекеме ж-а 453 фельдшер-акушердик пункттарда 1, 6 миң врач, 6, 3 миң орто билимдүү мед. кызматкер иштеген.

Ёлге билим берүү, маданий-агартуу жана илимий мекемелер. Ѕ-да 1914- 15-окуу жылында жалпы билим берүүчү (негизинен башталгыч) мектептерде 13, 4 миң окуучу болгон, атайын орто ж-а жог. окуу жайлары болгон эмес. —овет бийлигинин жылдарында билим берүү өнүгүп, улуттук жазма пайда болду. 1974-ж. мектепке чейинки балдар мекемелеринде 42, 5 миң бала тарби€ланган. 1973-74-окуу жылында жалпы билим берүүчү мектептерде 173, 5 миң окуучу окуган. 1974-ж. Ѕ-да 590 массалык китепкана, 656 клубдун мекеме, 783 киноустановка иштеген, ”лан-”дэде Ѕур€т край таануу ж-а сүрөт музейи бар. 1966-жылдан ———– »јнын —ибирь бөлүмүнүн Ѕур€т филиалы иштейт. јнда 1969-ж, 172 ил. кызматкер эмгектенген. Ѕ-да 1789 илимий пед. кызматкер, алардын ичинде илимдин 24 доктору, 352 кандидаты бар.

Ѕасма сөз, радио уктуруу, теле көрсөтүү. Ѕ-нын биринчи массалык газетасы "Ўэнэ байдал" ("∆аңы турмуш") 1921-ж. „итада чыккан. 1923-ж. Ѕ. ј——– болуп жары€лангандан баштап китеп басмасы уюштурулган. "Ѕур€т-ћонгольска€ правда" jopyc-ча), "Ѕур€т-ћонголой унэн" (бур€т-ча) чыгат.  ийин (1958) бул газеталар "ѕравда Ѕур€тии", "Ѕур€ад унэн" болуп аты өзгөрүлгөн.  омсомолдук "ћолодежь Ѕур€тии", 17 райондук газета, коомдук-са€сий, көркөм "Ѕайкал" журналы бар. 1934-жыпдан радио уктуруу, 1961-жылдан теле көрсөтүү башталган.

јдаби€ты жана искусствосу. ”луу ќкт. соц. рев-€сына чейин бур€ттар-дын жазма ад-ты болгон эмес. јлардын улуттук рухий байлыгы - элдин оозеки чыг-лары. Ѕур€т совет ад-ты-нын калыптанышында ж-а өсүшүндө фольклордун мааниси зор. Ѕур€т калкынын маданий эстелиги - баатырдык "√эсэр" эпосу. ќкт. рев-€сынан кийинки бур€т совет ад-тынын калыптанышында ’. Ќ. Ќамсараевдин (1889-1959) чыг-лык ишмердиги айрыкча мааниге ээ. јл өзүнүн көп сандаган ырлары, аңгемелери, ж-а пьеса-ларында бур€т элинин социализмди  ”–”” мезгилиндеги каармандык иштерин чагылдырган. јзыркы кезде бур€т совет ад-ты соң. реализмдин жолунда бардык жанрлар б-ча дүркүрөп өнүгүүдө. Ѕ. јбидуев (1909- 39), ÷. Ќомтоев (1910-ж. т. ), ÷, ƒон-докова (1911-ж. т. ), ƒ. ∆алсараев (1925-ж. т. ), ∆. “умунов (1916-55), ∆. Ѕалданжабон (1909-67), ƒ. ƒа-шинимаев (1904-37), Ѕ. Ѕазарон (1907-66), Ќ. ƒамдинов (1932-ж. т. ), ƒ. ”лзытуев (1936-ж. т. ), ÷. Ўагжин (1918-ж. т. ), ј. ». Ўадаев (1899-ж. т. ), „. ÷ыдендамбаев (1918-ж. т. ), ÷. √аланов (1932-ж. т. ) сы€ктуу акын, драматург ж-а прозаиктери элге кеңири белгилүү. BjpHT ад-т таануу ж-а адабий сыны да өнүгүүдө. "Ѕур€т совет адаби€тынын тарыхы" (1967) чыкты. Ѕур€ттардын байыртан эле иск-восу болгонун далилдеген керамика, жез буюмдары, аңчылыкка байланыштуу тоо-таштын бетине түшүрүлгөн адамдын, жырткыч айбандардын сүрөттөрү ж. б. эстеликтер бар. ƒекоративдик-жасалга эл өнөрүндө сайма саюу, баркыт, сукно, булгаарыдан кыркмалап бир фондун бетине жабыштыруу аркылуу сүрөт салуу, сөөк-жыгачты оюп кооздоо өнүккөн. ”луу ќкт. соң. рев-€сынан кийин Ѕ. элинин улуттук иск-восу ар тараптуу өнүгүүдө. Өлкөдө живопись, графика, скульптура ж. б. иск-во түрлөрү пайда болду. ”лан-”дэ сүрөт өнөр музейи ачылды. Ѕ-нын белгилүү сүрөт ж-а архит. ишмерлери: ÷. — —эмпилов, ј. ≈. ’ангалов, ¬. ј. —идоров ж. б. Ёлдик муз. мад-т-ты жайылтуучулар негизинен жомокчу ж-а элдик ырчылар болушкан.  еңири таралган муз. аспаптары: сур, лимба (үйлөмө) ж-а хур (ыш-кыма). Ёл ичиндеги музыканы жыйноо, изилдөө, нотага түшүрүү совет доорунда гана ишке ашырылды. јзыр Ѕур€т ј——–инин өнүккөн проф. музыкасы бар. Ѕ. Ѕ. ямпилов, ƒ. ƒ. јюшеев, ∆. ј. Ѕатуев сы€ктуу комп-лору, ———– ЁЋ артисти Ћ. Ћ. Ћинховоин, –—‘—– эл артисти Ѕ. ћ. Ѕалдаков, Ќ.  . ѕетрова ж. б-лар өсүп чыкты. –есп-када Ѕур€т опера ж-а балет театры (1948-ж. ), филармони€, "Ѕайкал" ыр-бий ансамбли, муз. ж-а хореографи€ окуу жайлары, муз. мектептери бар. Ѕ. театры элдик ыр-бий, оюн-300кторунан башталат. 1908-14-ж. алгачкы бур€т дра-масы пайда болгон.  ийин өнөрпоз--дордун ийримдери уюшулуп, 1932-ж. ”лан-”дэде Ѕ. муз. драма театры ачылган. јнын базасында 1950-ж. Ќамсараев атн. бур€т драма театры түзүлгөн. јнда улуттук спектаклдер ж-а орус классиктеринин чыг-лары коюлуп турат. ”лан-”дэде орус драма театры бар. Ѕ. театрынын өнүгүшүнө –—‘—– эл артисттери „. √. √енинов, ¬.  . ’алматовдордун салымы чоң. —ахна чеберлери ———– эл артисттери: √. ÷. ÷ыдынжапов, Ћ. —ахь€нова, Ѕ. Ќ. ¬ампилов, Ќ. Ќ. √ендунова ж. б.

јд. : Ѕу€нтуев Ѕ. –., – а д н а -е в √. Ў., —оветска€ Ѕур€т-ћонголи€, ”лан-”дэ, 1957; »стори€ Ѕур€т-ћонгольской ј——–, 3 изд., т. 1, ”лан-”дэ, 1954; »стори€ Ѕур€тской ј——–, т. 2, ”лан-”дэ, 1959; Ѕ а р т а н о в ѕ. »., –азвитие науки в Ѕур€т-ћонгольской ј——–, ”лан-”дэ, 1957; »скусство Ѕур€тской ј——–, ”лан-”дэ, 1959.

Ѕ”–я“ “»Ћ» -бур€т калкынын тили. ћонгол тилдеринин тобуна кирет. Ѕ. т-дө (———–де) 292 миңге жакын адам сүйлөйт (1970). 4 диалектигө (батыш, чыгыш, төмөнкү уда, сартул-цонгол) бөлүнөт. Ѕур€т адабий тили элдик тилдин негизинде сов. доордо калыптанды. Ѕ. т-нин жазуусу 1931-ж. латын, 1939-ж. орус графика-сынын негизинде түзүлгөн.

Ѕ”–я““ј– - улут, Ѕур€т ј——–инин түпкү калкы. –—‘—–дин „ита обл-нын јгин-Ѕур€т улут округу м-н »ркутск обл-нын ”сть-ќрдо бур€т улут окрутдарында ж-а кээ бир р-ндо-рунда жашашат. ћЁ–дин түндүгүндө ж-а  Ё–дин түн. -чыгышында да бар. ———–де 313 миң Ѕ. бар (1970). јнтро-пол. белгиси б-ча монголоид расасы-нын борб. ази€лык тибине кирет. Ѕур€т тилинде сүйлөшөт. Ѕ-дын эл болуп калыптануу процесси 17-18-к. бүткөн. Ќегизинен мал чарбасы м-н кесип кылышкан. ќкт. рев-€сынан кийин, соң. курулуштун жылдарында бур€т эли соц. улут болуп түзүлдү. Ѕ-дын тарыхы, чарбачылыгы ж-а мад-ты ж-дө, к. Ѕур€т ј——–и.

Ѕ”——ќЋ№ - магниттик меридиан м-н кандайдыр бир нерсеге жиберилген багыттын (ааимуттун) арасындагы горизонттук бурчту өлчөөчү геодези€-лык аспап. јл - айнектелген тегерек кутуча, анын ортосунда бекитилген айланма магнит жебеси болот.  утучада градустарга бөлүнгөн тегерекчө (лимб) ж-а бир нерсеге ба-гытталуучу оптикалык дүрбү бар (к. сүрөт). Ѕ. топогеод. жумуштарды жүргүзүүдө, артиллери€да ж. б. колдонулат да, анын артилл. асма, күзгүлүү, автоколлимациондук түрлөрү болот.

Ѕ”—Ѕ1√»Ќ јлександр ’аритонович [28. 5 (10. 6). 1907-ж. т. ]-√орький автозаводунун устасы, стахановчул кыймылдын алгачкы дөмилгечиси, —оң. Ёмг. Ѕаатыры (1975). 1938-жыл-дан  ѕ——тин мүчөсү. 1935-ж. бир смепада нормада белгиленген 675 муунактуу валдын ордуна 966, кийинчерээк 1946 вал да€рдап, эмгек өндүрүмдүүлүгү жагынан рекорд койгон. ѕерсоналдык пенсионер. Ѕ. 2 Ћенин ордени, башка 2 орден м-н сыйланган.

Ѕ”“  »…»ћ -бутту ысык-сууктан, суу болуудан, бир нерсеге урунганда жаралануудан сактоочу кийим. Ѕ. к. жердин геогр. шартына ж-а элдин жашоо турмушуна жараша ар түрдүү жасалат. Ѕ. к. колдонулушуна ылайык үй-тиричилик үчүн (өтүк, ботинка, туфли ж. б. ) ж-а атайын иштер үчүн (өндүрүштүк, спорттук, ор-топеддик) болуп бөлүнөт. ———–де бут кийим ёдон 48ге чейинки өлчөмдө массалык түрдө жасалат. Ѕ. к. өндү-рүшүндө тери м-н катар жыгач, резина, картон колдонулат. јнын материалы гигиеналык талапка ылайык буу ж-а ным өткөрүү, жылуулук сактоо касиеттерине ээ болуусу зарыл. Ѕ. к-дин материалы тамандан бөлүнүп чыккан (0, 5-1, 0 г/с) нымды жутуп алат да, кийилбей турган мезгилде кайра бөлүп чыгарат.

Ѕ”“  »…»ћ  јЋџЅџ - түрдүү формадагы бут кийимдерди жасоо үчүн колдонулуучу жасалга. Ѕ. к. к. негизинен бычылып тигилген материалга керектүү форма берүүдө, тамандоо ж-а бут кийимдин сыртын кооздоодо колдонулат. Ѕ. к. к. темирден, жыгачтан, пластмассадан жасалат. Ѕут кийимдин таманын вулка-пизаци€лаганда ж-а формага келтиргенде, көбүнчө металлдан жасалган Ѕ. к. к. урунулат.

Ѕ”“  ”»–” “””Ћј– (Collembola)- курт-кумурскалар классынын түркүмү. ƒенеси кылдуу түктөр м-н капталган. ќоз органдары кемирүү ж-а сайып оорууга ылайыкталган.  анаттары ж-а көздөрү жок. Ѕ. к-дын мүнөздүү органы - алардын курсак көңдөйүндө жайгашкан секирткич айрычасы, анын жардамы м-н та€н-чыктап секирип жылат. Ѕ. к. ар түрдүү шарттарда, өзгөчө нымдуу, чи-риндилерде, өсүмдүктөрдүн калдык-тарынын арасында, кээ бирлери сууда жашайт, чириндилерди жейт. ∆аратылыштагы зат алмашууда ж-а топурактын пайда болушунда көрүнүктүү роль ойлойт. јлардын жашылча, жер-жемиштергө зы€н келтирүүчү бир нече түрү бар. ћис, сары Ѕ. к. кызылча, картошка, ашкабакка ж-а жүзүмгө зы€н келтирет.

Ѕ”“ј, мишөнь- 1) полигондо, бута атуучу жайда, деңизде таамай атууга машыгуу үчүн атайын жасалган сөлөкөттөр.  уралдардын түрүнө жараша Ѕ-лар да ар кыл жасалат. ћылтык, автомат, тапанчага тегерек (спорттук) ж-а ар түрдүү сөлөкөт-төгү Ѕ-лар; артиллери€га - калкан-дар, ар түрдүү сөлөкөт Ѕ-лар, о. эле окоптор, блиндаждар; асманда Ѕ. үчүн парашюттар ж-а трос м-н самолетко сүйрөтүлгөн полотно конустар же радио м-н башкарылып учуучу самолеттун макети; деңизде атууга машыгууда суу үстүндө тикесинен жүрүүчү калкымалар ж. б. колдонулат. Ѕ-лардын кыймылсыз, көрүнүп жок болуп, жылып туруучу түрлөрү колдонулат. 2) Ѕ. кыргыз элинде байыртадан бери бар. Ѕута атууга алгачы жаа, милтелүү мылтык, кийинчерээк бараң колдонулган. Ѕута атуу аркылуу жоокерчиликке, мергенчиликке ж-а мелдештерге да€рда-нышкан.

Ѕ”“ј ј“””„” ∆ј…Ћј–-мылтык атууга машыктыруучу жай. јлар көбүнчө шаарларда, ири айыл-кыштак-тарда курулгандыктан, элге зы€н тийгизбес үчүн жабык же жарымжартылай жабык болот. ћашыгууга ыңгайлуу болсун үчүн мындай жайлардын мылтык ата турган ж-а бута илине турган жерлери механикалаш-тырылып ж-а электрлештирилип коюлат. Ѕул жайларда курал-жабдык, ок-дары сакталуучу ж-а мылтык атуу-нун эрежелерин окуй турган бөлмөлөр болот. Ѕ. а. ж. ———–де ƒќ—јј‘тын карамагына кирип, өлкөдө спорттук разр€дчыларды ж-а мастерлөрди да€рдап, жаштарды алгачкы аскердик да€рдоодон өткөрүүгө көмөк көрсөтөт.

Ѕ”“јƒ»≈Ќ, дивинил, —Ќ2=—Ќ- -—Ќ=—Ќ2 - мүнөздүү жыты бар түссүз газ. Ёрүү t - 108, 9∞—, кайноо t-4, 5∞—, сууда начар, спиртте, керо-синде жакшы эрийт. јба м-н 1, 6- 10, 8% аралашмасы жарылат. —уутек, галогендер, галогендүү суутек ж. б. м-н реакци€га кирет. Ѕ. жеңил поли-мерленип, синтет. каучуктарды пайда кылат. Ѕ. ө. ж-да спиртти, бутан-ды, бутиленди ж-а ацетиленди ката-лиздик дегидрагендөөдөн алынат. ———–де 1-жолу этил спиртинен —. ¬. Ћебедевдин методу м-н алынган, Ѕ. баалуу каучуктарды синтездөөдө колдонулат.

Ѕ”“јƒ»≈Ќ  ј”„”√”, дивинил каучугу - бутадиендин поликер-ленүүсүнен алынган синтет. каучук. ѕолимерлөөнүн шартына ж-а каталп-заторлордун мүнөзүнө жараша ндс ж-а транс (изомер) түзүлүшүндө болот.  атализатор катарында жегич металлдар (көбүнчө Na), комплекстүү ж-а металл орг. бирикмелер колдонулат. ∆егич металлдардын катышуусунда негизинен транс түзүлүштөгү натрий-бутадиен каучугу алынат. Ѕул каучук акад. —. ¬. Ћебедевдин методу б-ча ———–де 1-жолу 1932-ж. чыгарылган. ∆огоруда аталган башка катализаторлордун жардамы м-н негизинен цис түзүлүштөгү Ѕ. к. пайда болот. ћындан ийилгич-тиги, бышыктыгы табигый каучук-тан артык резиналар алынат. Ѕ. к. шина, ташыгыч тасма, суукка чыдамдуу бышык буюмдар, турмуш-ти-ричиликкө керектүү резина жасоодо колдонулат.

Ѕ”“јƒ»≈Ќ-—“»–ќЋ  ј”„”√” - бутадиен м-н стиролду полимерлөөдөн алынган синтет. каучук. Ѕ. - с. к. аро-маттуу ж-а алифатикалык углеводо-роддордо өрүүчү, майлагыч майларга туруксуз, суюлтулган ж-а концентра-ци€ланган к-талардын аракетине туруктуу ачык сары түстөгү масса. Ѕ. -с. к. составындагы стирол м-н бутадиендин проценттик санына жараша ар түрдүү болот. ѕолимерлөө 2 шартта: төмөнкү (~5∞) ж-а жогорку (~50∞) темп-рада жүргүзүлөт. —оставында 8% стиролу бар Ѕ. -с. к. суукка чыдамдуу, ийилгич болот. Ѕул каучуктан суукка чыдамдуу резина буюмдары жасалат. 45% стиролу бар Ѕ. -с. к. бышык, сүрүлүүгө чыдамдуу, бирок ийилгичтиги начар, суукка чыдамсыз келет. Ёң көп таралганы- 23% стиролу бар төмөнкү темп-рада полимерленүүчү каучук. Ѕ. -с. к. ав-томоб. шинасын, камерасын, жүк ташыгыч тасма, резина бут кийим ж. б. жасоодо кеңири колдонулат.

Ѕ”“ј јЌј, тир (фр. tir- кере тартуу, жаа тартуу) - кол м-н атыл-чу куралдардан ок атып көнүгүү ж-а машыгуу үчүн жасалган жабык же жарым-жартылай ачык жай. Ѕ-нын узундугу эки түрдүү (400 м ж-а 100 м) болот. Ѕ. куралдарды сынап көрүү полигондорунда, ок атуучу куралдарды чыгаруучу ишканаларда курулат. јл ок тешип чыгып кетпе-гидей, аткычтардын коопсуздугуна зы€н келбегендей кылып жасалат. Ѕ-да ок тийүүчү тилке м-н буталар механикалаштырылат ж-а электрлеш-тирилет, көмөкчү ж-а сабак өткөрү-лүүчү жайлары, ок-дары коюлуучу, " эс алуучу бөлмөлөрү болот.

Ѕ”“ј “јЌ”” (өсүмдүктөрдө) - өсүмдүктөрдүн сөңгөк-сабакта-рынын тармактанышы. Ѕ-да өсүмдүктүн чөйрө м-н байланышкан бетинин а€нты чоңоюп, тиричилиги үчүн зарыл болгон заттарды, күндүн энерга€сын көбүроек алууга мүмкүндүк түзүлөт. Ѕ-нуп бпр печо түрлөрү бар. 1) ƒ н х о т о м и € л ы к ж ө а ч а л а-н ы п Ѕ. ћында Ѕ. түз эле өсүү ко-нусупда болуп, апдап 2 бутак өсүп чыгат. јлардын өсүү коиустары өз кезегинде ачалднып, дагы экпдеп бутак пайда кылат д. у. с. Ѕул Ѕ. ба-лырлардып көпчүлүгүнө, кап бпр козу карыпдарга, мохторго ж-а плаундарга мүнөздүү. 2) јйрыл өсүмдүктөрдүн башкы сабагынын чоку бүчүрү өсүшүн токтотуп, анын 2 жагында тушташ жайгашкан каптал бүчүр-лөрдон 2 бутак өсүп чыгат. јлар белгилүү өлчөмдө узарганда өсүшүп токтотот да, ар биринен экиден бутак өсүп чыгат д. у. с. ћындай Ѕ. жалган дихотомп€лык деп аталат (мис, сирень, ат каштаны ж. б. ). 3) ћ о но поди й ли к Ѕ. ћында негизги сабак бир нече жыл бою же өсүмдүктүн бүт өмүр бою чокусунан узарып өсөт, анын каптал бутактары да ушундай бутактанат, негизги сабак каптал сабактарга караганда ылдамыраак өсүп, жоон ж-а узун болот. Ѕул Ѕ. балырда, козу нарында, жалбырактуу мохто, кырк муунда ж-а уруктуу өсүмдүктө учурайт. 4) —имподнйлнк Ѕ. ћында чоку бүчүр белгилүү мезгилден кийин өсүшүп токтотот же өлөт, сабактын өсүшүп чоку бүчүргө жакын ∆айгашкан колтук бүчүр' улантат. Ѕ-нун бул түрү көпчүлүк дарак ж-а көп жылдык чөп өсүмдүгүндө кездешет. Ѕ. сабакка гана эмес, тамырга, топ гүлгө, тарамыштарга (өткөргүч боочолорго), жөнөкөй түзүлүштүү өсүмдүктүн талломдоруна да мүнөздүү.

Ѕ”“јЌ - “үш. јзи€дагы мамлекет, „ыг. √ималайда,  ытай м-п »нди€ аралыгында. ј€нты 47 ыпң км2 ге жакып.  алкы - 1, 3 млн (1970). Ѕорбору - “хпмпху (1972-ж. 10 миңге жакын).  лиматы муссондуу, нымдуу, тропиктик, жог. алкагы суук. “окой өсүмдүктөрүнө бай, 3500- 4000 м ден жогору тоо шалбаа-лары өсөт. “үбөлүк жаткан кар м-н мөңгү массивдери көп. ѕил, носорог (керик), жолборс, кабылан, жапайы уй ж. б. сүт эмүүчүлөр кездешет.  алкынын көпчүлүк бөлүгү бхоти€ (1967-ж. 450 миң) ж-а тпбет тилине окшош тилде сүйлөөчү уруулар. ћамл. тили - дгонг-кэ. ƒини - ла-мапзм (буддизм дининин бир түрү). ”зак убакыт бого “ибет лама-ларын бутапдыктар өз ламаларынын ж-а монастырларынын рухий жетекчиси (устаты) деп эсептешкен. Ѕутандыктар коңшу өлкөлөргө, алардын ичинде “ибеттин аймактарына чабуул коюп турушкан. »нди€га орношуп алган англ. колоппзаторлор 19-к-дын ортосунан Ѕ-га да контролдук кылган. јнгл. ж-а инд. бийликтердин Ѕ. м-н түзгөн бнр катар дого-ворлорунда (булардын маанилүүлөрү 1841, 1865, 1910-жылдарда түзүлгөн) јссам ж-а Ѕенгали€ м-н чектеш тоолуу райондордогу ашуулардын Ѕ-дап ажыратылып алынышы, о. эле тышкы са€сатка жетекчилик кылуунун англичандарда болушу белгиленген, ошолордун эсесине Ѕ. акимине жыл сайын жардам акча (1910-жылдан 100 миң рушш) берилиши көрсөтүлгөн. »нди€ көз каранды эместикке жетишкен соң (1947) тышкы байла-ныштар б-ча Ѕ. »нди€ өкмөтү м-п кеңешип турууга тийиш экендиги, ƒпвангири округу Ѕ-га кайтарылып берплерп, анын акимине төлөнүүчү жардам акча 500 миң рупийге ченин көбөйтүлүпгү ж-дө договор түзүлгөн. 1954-ж. Ѕ-да парламент уюшулуп, ал 1968-69-ж. бир катар маселелерди өз алдынча чечүү укугун алган. Ѕ. - феод. мамиле үстөмдүк кылган агрардык өлкө. ј. ч-да дыйкапчы-лыктын үлүшү басымдуу (шалы, буудай, арпа, картошка; түш. -чыгы-шында - мапдарпп, апельсин, маиго, банан). “үндүгүндө мал чарбасы өнүккөн (топоз, кой).  ен байлыкта-рыпап: таш көмүр, гипс, доломпт, слюда, графит казып алынат. “хпмп-худа анчалык чоң эмес электр станци€сы иштейт. Ѕ. негизинен »нди€ м-н соода жүргүзөт. —ыртка жыгач, жемиш консервалары, көмүр, лак, пил сөөгү чыгарылат. Ёлге бплим берүү б-ча Ѕ. төмөнкү деңгээлде, калкынын 95% сабатсыз (1968). Ўог. окуу жаны жок.

Ѕ”“јЌƒј–, C4Hio - түссүз, жытсыз, газ түрүндөгү каныккан углеводо-роддор. Ёки изомерп белгилүү: кадимки бутан —Ќз—Ќ2—Ќ2—Ќ3 - 0, 5∞—де, изобутан (—Ќз)г—Ќ—Ќз - Ќ∞—дө, кайнайт.  адимки бутан 90-150∞— де, 10-20 ат басьшда јё№, Ќ—1дун таасири м-н пзобутанга айланат. јба м-н белгилүү көлөмдөгү аралашмасы жарылууну пайда кылат. »зобутанга алкилдөө ж-а дегидрогепдөө реакци€сы мүнөздүү. јны 1-жолу ј. ћ. Ѕутлеров синтездец алган. Ѕ. жаратылыш ж-а нефть газдарында учурайт. Ѕ-дап бутадиен алынат ж-а алардын пропан ж. б. углеводороддор м-н аралашмасы газ түрүндөгү отун катары колдонулат.

Ѕ”“ј–ƒџ  »Ў“≈“ҮҮ - кендпн үстүнө салынган арыкка суу жиберүү м-н чачынды кенди алуудагы ∆өЌө ө… процесс. —уу акырындап жепжеңил тектерди жууп кетет. ќор ми-нералдар арыктын түбүндө чөгөт да, анан бутар (жыгач челек) ж-а ноочо аркылуу тазаланып алынат. Ѕул ык-ты өркүндөтүү 19-к-дын 30-жылдары ”ралда кен иштетүүнүн гидравл. ыкмасын ойлоп чыгарууга алып келди. ———–де чачынды кендердп экска-ватордун, бульдоз≈рдун, скрепердпн жардамы аркылуу механикалашты-рылган гидравл. жол м-н алуу ыкмасы Ѕ. и-нү сүрүп чыгарууда.

Ѕ”“ј‘ќ–»я - театр спектаклдерин-де чыныгы буюмдардын ордуна колдонулуучу скульптура, мебель, идиш, курал-жарак сы€ктуу ар кандай жасалга. Ѕ. спектаклдпп өзгөчөлүктөрүнө жараша картондон, жыгачтан, ка-лайдап ар түрдүү формада, түстө жасалат. Ѕ-ны жасаган адам бутафор деп аталат.

Ѕ”“≈Ќƒ≈–, бутнлөндер, —4Ќ8- газ абалындагы каныкпаган углеводороддор. Үч изомерп белгилүү: а-бутилен жо кадимки бутеп-1, —Ќ2=—Ќ - —Ќ2-—Ќз -6, 25∞—де, р-бутилен, бутен-2 (транс- ж-а цис-формада) —Ќз—Ќ-—Ќ-—Ќз -3, 72∞— де, изобутеп (—Ќз) г — = —Ќ8 -6, 9∞— де кайнайт. Ѕ. сууда начар, орг. эрпт-кичтерде жакшы эрийт. —уутек, га-логепдер ж-а галогендүү суутектер ∆. б. м-н реакци€га кирет, абада кыч-кылданып, бутилен кычкылын пайда кылат. ¬. бутил спирттерипен, нефть газдарынан, этилен ж-а ацетиленден синтезделнп алынат. Ө. ж-да синтет. каучуктарды, жог. октапдуу мотор отунун, бутил спирттерин алууда колдонулат.

Ѕ”“»Ћ  ј”„”√” - изобутилен м-н изопрендип сополпмерленпшинен Ѕ. к-н полпмерлөо көбүнчө хлордуу метил же хлордуу этил аритмеснндө ј1—13 катышуусу м-н -100∞—гө жакын темп-рада жүргүзүлөт. Ѕ. к. - орг. эриткичтерде эрибеген, ачык сары түстөгү зат, электрди өткөрбөйт, жылуулукка, күчтүү реагепттерге (жегичтерге, суутектин өтө кычкы-льша, озонго, күчтүү кислоталарга) туруктуу. Ѕ. к. автомоб. шинасын, камераларып, резиналанган кездеме-лерди ж-а түрдүү резина буюмдарын, электр өткөрбеөчү материалдарды жасоодо колдонулат.

Ѕ”“»Ћ —ѕ»–““≈–» - спирт жыттанган түссүз суюктук. Ѕ. с-нин 4 изомери белгилүү: бутанол-1 —Ќ3—Ќ2—Ќ2—Ќ2ќЌ, кайп. t 117, 4∞—. Ө. ж-да глицерин, глюкоза, крахмал ж. б. углеводдорду ферменттик ачытуу ж-а синтет. жолдор м-н алынат; бутанол-2 —Ќ3—Ќ2—ЌќЌ—Ќ3, кайн. t 100∞—, –-бутиленди гидролиздөө-дөн алууга болот; изобутил спирти (—Ќз)2—Ќ-CHjOH, кайп, t 107, 5∞C, катализатордун катышуусу м-н CO ж-а Ќ2 аралашмасынан синтозделип алынат; трпметилкарбинол (—Ќз)з—ќЌ кайн. t 82, 9∞—; изобу ишенди гпдрат-тоодон алынат. Ѕ. с. чайыр, нитро-лактарды, этил целлюлозаларын өндүрүүдө эрнткич катарында, татаал эфирлердп, жуугуч заттарды ж. б. синтездөөдө колдонулат.

Ѕ”“»–ќћ≈“– (гр. butyron - май ж-а. . . метр), майлуулукту өлчөгүч - сүттүн майлуулугун өлчөөчү прибор.  өн колдонулуучу Ѕ. - шка-ласы бар цилиндр түрүндөгү айнек идиш. ѕрибордун шкаласынын бир бөлүгү 0, 1% ти (массасы б-ча) көрсөтөт. “екшерүү үчүн Ѕ-ге 11 см3 күкүрт к-тасы ж-а 1 см3 амил спирти куюлат да, оозуп тыгындап, аралаш-тырылат. Ѕул учурда сүттүн майдан башка составдын бөлүгү эрип кетет. ћаи жакшыраак бөлүнүп чыксын үчүн Ѕ. центрифугада айландырылат, андан кийин сүттөгү майдын саны шкала б-ча % м-н аныкталат.

Ѕ”“Ћ≈–ќ¬ јлександр ћихайлович [« (15). 9. 1828-5 (17). 8. 1886] - орус химиги, орг. би-рикмелердин түзүлүш теорп€сын негиздөөчү.  азанды химик-ор-; ганиктердин мек* тебинин жетекчи-чиси. Ѕ. 1849-ж.  азань ун-тпн бүтүп, бул ун-тте мугалим, 1854-ж. экстраординар, 1857-ж. ординар проф., ј. й: Ѕутлеров, 1860-63-ж. Ёкп жолу ун-ттин ректору, 1868-85-ж. хими€ б-ча ѕетербург ун-тпнии ординар проф., 1884-ж. ѕетербург »јга ординар акад., 1878-82-ж. ќрус физ. -хим. коомунун хими€ бөлүгүнүн (Ќ. ѕ. «ининден кийип) пред-ли. –осси€дагы ж-а чет элдик коп ил. коомдордун ардактуу мүчөсү. 1851-ж. магистрлик, 1854-ж. докторлук диссертаци€ жактаган. Ѕ. эксперименттик изилдөөсүн ѕарижде Ў. ј. ¬юрцтун лаборатори€-сыпда улантып, йоддуу метилепди жаңы метод м-н синтездеген (1858). јл биринчи жолу гексаметилентетра-минди (уротропин) ж-а формальде-гиддин полимерин синтездейт. ‘ор-мальдегиддин полимерии аки таш суусу м-н иштетүүдөн 1-жолу синтет. кантты алган (1861). "«аттардын хими€лык түзүлүшү" деген докладында орг. биршшелердин түзүлүшү ж-дөгү негизги иде€сын айткан. Ѕ. биринчи жолу изомери€ кубулушуна түшүнүк берген. Ѕ-дун эмгеги —овет бийлиги ор-ногондоп кийин жогору бааланды. „ыг. : —очинени€, т. 1-3, ћ., 1953-58 (библ. трудов).

јд. : Ѕыков √. ¬., јлександр ћихайлович Ѕутлеров, ћ., 1961.

Ѕ”“ћ»– ћјƒјЌ»я“џ - ёгосла-ви€дагы кийинки неолит доорундагы археол. мадани€т. Ѕ. з. ч. 4-миң л?ыл-дыкка таандык. Ѕосна өзөнүнүн боюна тараган. 19-к-дын а€гында байыркы адамдар жашагап Ѕутмир турак жайынын табылышына байланыштуу Ѕ. м. деп аталган. 20-к-дын 40-жыл-дарынын а€гынан бир нече жолу изилдөө жүргүзүлүп, камыш ж-а топурак үйлөр, көп сандаган таш куралдар (балта, кетменче, кыргыч ж. б. ), оймо-чийме түшүрүлгөн чопо идпштөр табылган.

Ѕ””  ј«јЌџ - атмосф. басымдан жог. басымдуу бууну алууга ылайыкталган жылуулук алмаштыргыч аппарат. Ѕуу алууда көбүнчө суу пайдаланылат да, ал казандын очогуна жагылган отун же газ м-н бууга айландырылат. Ѕууну ө. ж-да пайдалануу 18-к-да башталган. ќрус ойлоп табуучусу ». ». ѕолзунов дүйнөдө 1-буу машинасын 1765-ж. курган. јндан кийин Ѕ. к-нын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу, анын п. а. к-ип арттыруу, казандын өлчөмүн ж-а материалдын сарп кылынышын азайтуу багытында үзгүлтүксүз иштер жүргүзүлгөн. Ѕ. к. колдонулушуна жараша орунтуктуу (стационардык) ж-а көчмө болуп бөлүнөт. ќрунтуктуу Ѕ. к. электр станци€ларына ор-нотулуучу э€ерги€лык, ө. ж-лык, коммуналдык ишканалардын казан агрегатына коюлуучу ж-а имараттарды жылытуу үчүн жылыткыч болуп айырмаланат.   о ч м ө казандарга транспортко (паровоз, пароход ж. б. ) орнотулуучу Ѕ. к. кирет.  олдонулуп жаткан казандардын газ тү-түктүү ж-а суу түтүктүү түрлөрү бар, алар камералуу ж-а секци€луу болот. ———–дин электр станци€ла-рында 100 кг/см2 басымдагы бууну пайда кылууда 230 т/с өндүрүмдүү-луктө иштеген Ѕ. к. орнотулат, о. эле 200-S0O кг/см2 басымдагы бууну 500 т/с өндүрүмдүүлүктө иштетүүчү Ѕ. к-дары да бар.

Ѕ”” ћјЎ»Ќј—џ - суу буусунун потенциалдык энерги€сын мех. энерги€га айландыруучу жылуулук кыймылдаткыч. Ѕ. м-нда буу казанынаш келүүчү суу буусунун энерги€сы поршендип алга-артка жүрүү кыймылын же валдын айлануу кыймылын пайда кылат. ÷илиндрдин ичиндеги поршень анда 2 көңдөй көлөмдү пайда кылып, алардын биринде буу кысылат, экинчисинде буу кеңеет.  ысылган буу поршепди жылдырып, ага бекитилген шатун аркылуу машинаны кыймылга келтирет. Ѕ. м. стационардык ж-а көчмө; пайдаланылган бууга жараша төмөнкү басымдуу (12 кг/см2 ге чейин), орт. басымдуу (60 кг/см2 ге чейин), жог. басымдуу (60 кг/см2 ден ашык); ва-лынын айлануу саны б-ча жай (50 айл. /мин чейин) ж-а тез жүрүүчү; чыгарылуучу буунун басымыпа карата конденсаци€луу ж-а атылыш чыкма; цилиндринин жайгашыпа карата горизонттук, жактык ж-а вертикалдык; цилиндринин саны б-ча бир ж-а көп цилнндрлүү деп бөлүнөт. Ѕ. м. суу ж-а т. ж. транспортун-да, кайт заводдорунда, ширеңке, текстиль ж-а кагаз фабрикаларында колдонулат.

Ѕ”” “”–Ѕ»Ќј—џ (лат. turbo - куюп, чимирик, ийик) - суу буусунун кеңейгендеги потенциалдык энерги€сын мех. энерги€га айландыруучу жылуулук кыймылдаткыч. Ѕ. т. жумушчу калактар бекитилген дискалуу ротордон, буу киргизүүчү ж-а чыгаруучу патрубоктуу станоктор-дон, диафрагмадан ж-а соплодон турат. ƒискалар валга бекитилет. “урбина иштегенде соплодогу буу кеңейип, калакчалардын айлануу багытын көздөй буунун ылдамдыгы жогорулап, калакты айланып өткөн буунун агымы өзүнүн кыймыл багытын өзгөртөт. Ѕул учурда калакчаларга аракет кылган күчтөр жумуш аткарат. Ѕуунун кеңейишине жараша Ѕ. т. активдүү ж-а реактивдүү болуп айырмаланат. “урбина-нын айлануучу бөлүктөрүндө буу үзгүлтүксүз кеңейгендиктен, буу мезгил-мезгили м-н кеңейе турган пор-шендүү буу машинасына караганда Ѕ. т-нда мех. энерги€нын пайда болушу үзгүлтүксүз болуп турат. ќшентип, турбинада үзгүлтүксүз тез жүрүүчү электр генераторун, аба үй-лөткүчтөрдү, аба кысуучу компрес-сорду иштетүүгө колдонулат. Ѕ. т. пайдаланышына жараша орунтуктуу ж-а көчмө болуп бөлүнөт. ќрунтуктуу (стационардык) Ѕ. т. электр станци€сына, көчмө турбина кемелерге орнотулат.

Ѕ”” “Ү“Ү√Ү - бууну керектөөчү-лөргө (буу казанынан турбиналарга, технол. ж-а жылытуучу системалар-га) жеткирүүчү курулуш комплекси. јл айрым түтүктөрдөн, аларды би-риктиргичтерден (фланец, муфта, үчтүк ж. б. ), тирек жабдуулардан (вен-игль, жылдыргыч, редукци€лык клапан), дренаж түзүлүштөрүнөн, тирөөчтөй ж-а бекиткичтерден турат. Ѕуу өтүп жатканда жылуулуктун сарп болушун азайтуу үчүн Ѕ. т. жылуулук сыйымдуулугу аз материалдар м-нт оролуп коюлат. Ѕ. т. энергет. ж-а технол. максатка ылайыктуу буунун жүрүшүнө жараша ар кандай темп-рага ж-а басымга ылайыкталып жасалат.

Ѕ”” ”—“јЌќ¬ ј—џ - жагылган отундун жылуулугун мех. энерги€га айландыруу үчүн суу буусу пайдаланылган күч берүүчү установканын бир түрү. Ѕ. у-нын составына бууну пайда кылуучу казан, буу кыймыл-даткычы (машина же турбина), иштетилген бууну кайра сууга айландыруучу конденсатор кирет. Ѕул про-цессти ишке ашыруу үчүн Ѕ. у-нда кош цикл пайдаланылат. ”шул цикл б-ча ырааттуулук м-н жумуш иштөөчү 2 механизм ар түрдүү темп-ралык шартта иштейт. Ѕ. у-нын артыкчылыгы - анда катуу ж-а төмөнкү сорттуу отун пайдаланылгандыгында.

Ѕ””-√ј« ”—“јЌќ¬ ј—џ - күйүү-нүн газ абалындагы продуктулары м-н буу жумуш аткара турган ачык циклдүү газ турбиналуу установка. —алыштырмалуу жылуулук сыйымдуулугу чоң болгон бууну пайдаланганда, жылуулук көп бөлүнүп чыгып, күч берүүчү установканын п. а. к. бир кыйла жогорулайт. Ѕ. -г. у-нын биринде жумуш аткаруучу заттар - газ абалындагы зат м-н буу аралаш-тырылып турбинага берилсе, экинчисинде ал заттар аралаштырылбастан газ абалындагы зат газ турбинасына ∆-а буу буу турбинасына берилет. Ѕиринчи учурда Ѕ. -г. у-нын буу-газ генератору күйүү камерасынан ж-а бууланткычтан турат. ќтунду күйгүзө турган аба компрессор м-н басым аркылуу берилет. ќтундун күйүтүнөн чыккан жылуулук м-н буу пайда болот ж-а өтө ысытылып турбинага берилет. »штетилген буу газ-суу генераторунда муздатылат. Ёкинчи учурунда күйүү камерасында орнотулган буу генераторунда буу пайда болот да, ал ысыткычтан буу турбинасына берилет. -

Ѕ””ƒј… (Triticum Z) - дандуулар тукумуна кирүүчү бир жылдык негизги азык эгини. Ѕ-дын 20га жакын түрү бар. јл јлдынкы јзи€ м-н ≈гипетте б. з. ч. 6-4 миң жыл мурда эле белгилүү болгон. ƒыйканчылык-та Ѕ-дын жумшак ж-а катуу түрлөрү кеңири пайдаланылат. —абагы бир нече муунактан туруп, чач тамырлуу, гүл тобу машак, уругу дан, машагы кылкандуу ж-а кылкансыз болуп, көп гүл байлайт. Ѕ. - өзүн өзү чаңдатуучу өсүмдүк. ƒаны саргыч, кызгылт, жара бөлгөндө агыш же айнектей тунук. Ѕ. өсүшүндө өнүү, түптөнүү, өзөк байлоо, машактануу, гүлдөө ж-а бышуу фазаларынан өтөт. јл күздүк, жаздык ж-а чала күздүк формаларга бөлүнөт. ∆аздыкка караганда күздүк буудай түшүмдүү. јл 1-3∞ жылуулукта өнүп, өнүмү -6∞, -8∞, айрым күздүк сорттору -30∞ка чейинки суукка чыдайт, кургакчылыкка байымсыз келет. Ѕ-дын дүң түшүмү ж-а айдоо а€нты б-ча ———– дүйнөдө 1-орунда. ј€нты ж-а дүң түшүмү жагынан жаздык Ѕ. көбүрөөк, ал негизинен  аз-нда, —ибирде, ”ралда ж-а ѕоволжьеде айдалат.  үздүк Ѕ. ”краина, “үн.  авказ, Ѕорб. кара топурактуу областтарда кеңири таралган. Ѕ.  ырг-ндын бардык жеринде (60% кайрак) өстүрүлөт. Ѕ-дын 70% тен көбүрөөгүн күздүк ээлейт. јл топурак тандап өсөт, шор, саздак жерге начар чыгат. ¬егетаци€ мезгилинде 2-3 жолу сугары-лат.  оторуштуруп айдоодо беде, эспарцет, буурчак, жүгөрү ж-а кызыл-чадан кийин эгилет. Ѕ-ды башка дан эгиндеринин аңызына өстүрүүгө болбойт, жер айдоо алдында азот ж-а фосфор семирткичтери чачылат.  үздүк буудайды эрте жазда кошумча азыктандыруу түшүмдү арбытат. –есп-када күздүк буудайдын "безоста€ 1", "кавказска€", "кыргыз 16", "пржевальск" ж. б. ; жаздык буудайдын "кыргыз юбилей", "жаңы буудай", "казакстан 126", "эритроспер-мум 841" ж. б. сорттору өстүрүлөт.  үздүк буудайдын жаңы "пржевальск" сортунун гектарынан 1973-ж. 110, 4 у ден түшүм алынды. 1975-жылы Ѕ-дын орточо түшүмү ар гектарынан 22 ц ден айланды.  үздүк буудай сент. - окт., жаздыгы февр. - март айларында себилип, дүмбүл болуп бышканда оруп-жыйнала башталат. Ѕ-дын дайында 15-26% белок бар. јндан ар түрдүү ун" акшак, макарон, крахмал ж. б. азык-түлүк да€рдалат; улпагы, саманы тоют ж-а төшөлгө катары пайдаланылып, ө. ж-да түрдүү буюмдар жасалат.

Ѕ””ЋјЌ“ џ„ - суюктукту буулан-дырып жылуулук алмаштырууга ылайыкталган аппарат. ∆ылуулук энер-гетикасында Ѕ. буу иштелүүчү уста-новкада конденсаци€ учурунда сарп кылынган энерги€ны тазартылган сууну алуунун эсебинен толуктайт. Ѕ. буу турбинасында иштетилип, тү-түктөрдүн арасындагы боштуктан өтүүчү буу ж-а казан агрегатынан чыгуучу түтүн м-н ысытылат. Ѕ. деңиз суусун туздан тазалоо, муздаткыч камераларын муздатуу иштеринде ж-а бууландыруучу аппараттарда колдонулат.

Ѕ””ЋјЌ“ћј - күздүк жө жаздык эгинди эгүү үчүн да€рдалган которуштуруп айдоо талаасы. јл жердин отоо чөптөн арылышына, ным ж-а азык заттарды жыйнаглына шарт түзөт. Ѕ. таза, тосмолуу, эгилме, сиде-ралдуу болуп бөлүнөт. “аза Ѕ. каксоо ж-а кайрак жерлерде кеңири колдонулат. ћында күзүндө кыртыш коңторо айдалат да, жыл бою ным сакталып, арбын түшүм алынат. јга көбүнчө күздүк ж-а жаздык эгилет. “опуракта азык заттар аз болсо, сидералдуу Ѕ. жүргүзүлөт. Ѕул учурда эгилген өсүмдүк жыйналып алынбастан, коңторул айдалып таш-талат.  ыртышты отоо чөп басып кетсе, э г и л м е Ѕ. колдонулат.  ырг-н-да эгилме Ѕ. пайдаланылат, бул туруктуу ж-а мол түшүм алууну камсыз кылат.

Ѕ””ЋјЌ“”” - эритмени кайнатуу (эриткичти буулантуу) жолу м-н концентраци€лоо. Ѕ-да эритменин кон-центраци€сы, тыгыздыгы, илээшкек-тиги ж-а кайноо темп-расы жогорулайт. Ёгер эритме өтө каныккан болсо, эриген зат чөкмө түрүндө бөлүнөт. Ёритменин кайноо темп-расы ар дайым эриткичтин кайноо темп-расы-нан жогору болот. јлардын айырмасы темп-ралык депресси€ деп аталат. јл эриген заттын концентра-ци€сы ж-а тышкы басымдын көбөйүшү м-н жогорулайт. Ѕ. жылуулуктун таасири м-н жүрөт; 200в—ге чейин "”” буусу, андан ашык темп-pa керек болсо, жог. темп-рада кайноочу суюктуктар (дифенил аралашмасы, май), ысытылган газдар пайдаланылат. Ѕ. атмосф. төмөнкү же жог. ба-сымда ж-а атайын буулантуучу ва-куум-аппараттарда жүргүзүлөт. Ѕ. процесси хим. ж-а тамак-аш ө. ж-да кеңири колдонулат.

Ѕ””ЋјЌ“””„” ”—“јЌќ¬ ј - жылуулук станци€ларында ж-а бууну керектөөчүлөрдө коромжу болгон кон-денсаттын ордун толуктоочу аппа-раттар м-н түзүлүштөрдүн жыйындысы. ’им. таза суу бууланткычтарда буулантылып, анан беттик муздат-кычтарда конденсаци€ланат. џсытуучу буу түтүктөрдүн арасына берилип, буулантылуучу суу түтүктүн ичинде болгон бууланткыч - суу түтүктү ү, ал эми ысытуучу буу түтүктүн ичинде болсо, буу түтүк т ү ү бууланткыч деп аталат. √оризонталь абалдагы бууланткыч буу түтүктүү, вертикаль абалдагысы "”” түтүктүү болот. Ѕ. у. бир же көп баскычтуу болуп жасалат. ∆ылуулук станци€ларында 1-2 баскычтуу Ѕ. у. колдонулат. 2 баскычтуу Ѕ. у-нын буулантуу б-ча өндүрүмдүүлүгү 12 т/с ка жетет.

Ѕ””ЋјЌ”” - суюк же катуу заттардын газ абалына - бууга өтүшү. —уюктуктун бууга айланышы - Ѕ., ал эми катуу заттын бууга өтүшү возгонка же сублимаци€ деп аталат. “емп-pa жогорулаган сайын молекулалардын жылуулук кыймылы күчөп, Ѕ-нун ылдамдыгы өсөт. ∆абык идиштеги Ѕ. берилген турактуу темп-рада суюктуктун (же катуу заттын) үстүндөгү бош мейкиндик каныккан бууга толгончо жүрөт. “емп-pa жогорулаган сайын каныккан буунун басымы да көбөйөт.  аныккан буунун басымы атмосф. ба-сымына барабар болгондо кайноого втөт. Ѕ. техникада заттарды тазалоого ж-а суюк аралашмаларды буулан-тын бөлүүдө колдонулат. Ѕуу энер-гетикасы, муздаткыч установкалардын иштеши ж-а заттарды кургатуу процесстери Ѕ-га негизделген. “абигый шартта Ѕ. океан ж-а жер бетиндеги нымды атмосферага көтөрүүдө ж-а жер шарындагы суунун айла-нуусунда чоң роль ойнойт.

јв. :  онстантинов ј, –., »спарение в природе, Ћ., 1963,

Ѕ””Ћјѕ “ј«ј–“”” -текстиль ө. ж-да кездемени буу м-н иштетүү. Ѕ. т. кездемеге түр салынгандан кийин, аны хим. жол м-н тазалаганда, бойогондо жүргүзүлөт. “үр салган кездеменин боегу ачык болуп, өчпөсүн үчүн Ѕ. т. колдонулат.  ездемени хим. жол м-н тазалаганда, ал адегенде шакардын эритмесинө салынып, андан кийин бууга кармалат. Ѕ. т. процесси дат баспай турган болот компенсатордо (2, 5 г кездеме бата турган) иштелет. ∆ип ийрүү өндү-рүшүндө жип түйүндөрүн болтурбоо үчүн түрмөк жип нымдуу буу толтурулган бууланткыч камерага салынат. »шти ылдамдатууда буу басым аркылуу жиберилет.

Ѕ””Ќ” ЅӨЋҮЎ“Ү–ҮҮ - бууну буу машинанын цилиндринө берүү ж-а кайра чыгаруу процесстерин башкаруу ыкмасы. Ѕ. б. поршендин белгилүү бир так кыймылына жараша ци-линдрдин киргизүүчү ж-а чыгаруучу каналдарынын кезектешип ачылышы ж-а жабылышы м-н ишке ашырылат. ѕоршендин кыймылга келтирилиши-не карата Ѕ. б. золотниктүү, клапан-дуу ж-а крандуу болуп айырмаланат. “үзүлүшү жөнөкөй ж-а ишенимдүү болгондуктан, золотниктүү Ѕ. б. кеңири пайдаланылат.

Ѕ””Ќ” Ө“Ө џ—џ“ џ„ -казан аг-регатындагы бууну кургатуучу ж-а өтө ысытуучу аппарат. —уюктук бууга айланып каныккан буу пайда болгондо, ал буу кургатылып, б. а. буу-дагы ным жок кылынып, андан кийин өтө ысытылат. Ѕ. ө. ы. көбүнчө ысыкка чыдамдуу түтүктөрдөн жасалат да, буу казанынан кийин коюлат. »штөө аракеттерине жараша ал рационалдуу, конвекци€луу ж-а ком-бинаци€лаштырылган Ѕ. ө. ы. болуп бөлүнөт.

Ѕ””Ќ”Ќ ∆јЌј √ј«ƒџЌ —≈–ѕ»Ћ-√»„“»√» (атмосферада) - буунун ж-а газдын молекулаларынын кагылышуусунан пайда болгон басым. Ѕ. ж-а г. с-нин катуу ж-а суюк заттардын чыныгы серпилгичтиги м-н алмаштырбас үчүн "Ѕ. ж-а г. с. " деген термин колдонулуп келген. јзыркы кезде бул термин аз колдонулат. јл - атмосферадагы көлөм бирдигиндеги суу буусунун санына көз каранды ж-а абанын нымдуулугун мү-нөздөөчү чоңдук.

Ѕ””–ј - жынысы жетик эркек төө. јл ийгенге караганда ирдүүрөөк келип, чууда-тыбыты, жүнү көбүрөөк болот. “ирүүлөй са€м. 500-800 кг. Ѕ-дан 13 кг, айрымынан 20 кг га чейин сапаттуу тыбыт (85%) тонолот. Ѕ. €нв. - апр. айларында кирип, 2-« асыйынан баштап инген кайытылат.  уутка жараксыз Ѕ. бычылат. Ѕычмал Ѕ. атан деп аталат.

Ѕ””–ј јЌ -ќш обл-нын “октогул р-нундагы Өзгөрүш сельсоветине караштуу кыштак. "Үч-“ерек" с-зунун аймагында. –-ндун борбору “октогулдай 50 км түш. -чыг. тарапта, “аш- өмүр т. ж. станци€сынан 140 км.  алкы 708 (1974). —егиз жылдык мектеп, медпункт бар.

Ѕ””–”Ћ “ҮЌ -кечки иңир м-н эртең мененки таң шооласы дал келип, түн бою байкалуучу жарык түн. Ѕ. т. жайдын саратан (22-июнда) учурунда түн. жарым тардын 59, 5" кеңдигинен түндүккө карай ж-а кыш чилдесинде (22-декабрда) түш. жарым тардын ушундай эле градусун-дагы кеңдиктен түштүккө карай жайгашкан жерлерде байкалат. ”зактыгы түрдүүчө. ћис, Ћенинградда 11-июндан 2-июлга, јрхангель-скидө 13-майдан 30-июлга чейин созулат.

Ѕ””–—”Ќ - дыйканчылыктагы эң жөнөкөй эмгек шайманы. јрхеол. маалыматтар б-ча, 7-8-к-дарда пайда болгон, жазма даректердө 14-к-да эо-керилет. јны кыргыздар да пайдаланып келишкен. Ѕ. үчүн чыканак сымал ийрейип өскөн катуу жыгач тандалып алынып, анын кыска ачасына коло, чоюн же темир тиш бекитилет. ”зун ачасынан илмекче чыгарылып, ага унаага чиркөөчү ок жыгач бекитилет. Ѕ-га чегилген унааны бир адам жетелеп, экинчиси Ѕ-дун тут-касын 2 колу м-н жерге бек ныгыра кармап, артында жөнгө салып жүрөт. Ѕ-га чегилүүчү унаа негизинен өгүз ж-а ат болгон. Ѕ. өтө жөнөкөй болгондуктан, аны м-н жерди иштетүү да тийиштүү деңгээлде болгон эмес.  ыртыш терең иштетилбей, үстүртөн тилинин, ага эгилген эгиндин өсүшү начар, түшүмү аз болгон. “емир соко чыккан соң Ѕ. аз колдонулуп калды. јзыр ———–дин а. ч-сы кубаттуу, жогору өндүрүмдүү техника м-н куралданган кезде Ѕ-ду музейлерден гана көрүүгө болот.

Ѕ””–„ј  (pisum) - чатактуу өсүмдүктөрдүн тукумуна кирүүчү бир ж-а көп жылдык өсүмдүк. јл б. з. ч. 4-к-да эгиле баштаган. Ѕ-тын мекени - „ыг. јфг-н м-н “үн. -Ѕат. »нди€. јнын 6-7, ———–де 5-6 түрү белгилүү, негизинен эгилме Ѕ. кеңири таралгап. јнын сабагы кыр, жапырыл-ма, жалбырагы көк же көгүлтүр, гүлү ак, кызгылт, ар бир чанагында «-11 даны болот. ƒаны ак саргыл жө жашыл, жылмакай же быдырлуу. ¬. ным жетиштүү жерде жакшы өсөт, гектарына 1, 5-2, 5 ц ден үрөн себилет. ”ругу 1-2∞ жылуулукта өнүп, өпүмү 5-10∞ суукка туруштук берет. Ѕ-тып тамырында гектарына 50 кг азот топтолот (жылына). јңызына дан эгиндери м-н тех. өсүмдүктөр жакшы чыгат да, алардан мол түшүм алынат. јл отолмо өсүмдүктөрдүн аңызына эгилет. 2-3 жолу сугарылат, төмөнкү чанактары саргарып, ката баштаганда оруп жыйналат. Ѕ. ———–де, көбүнчө борб. кара топурактуу ж-а кара топураксыз зоналарда, ¬олга бою, ”краина, Ѕалтика бою, ”рал, —ибирде эгилет.  ырг-пда анын "романский 77", "штамбовый 2", "уладовский 303" ж-а "жөгалова" сорттору өстүрүлөт (џсык- өл өрөөнүндө). Ѕ-та 22-34% белок бар. јл азык-түлүк ж-а тоют катары пайдаланылат. «ы€нкечтери: буурчак данчысы, тамырчыл шиш тумшук, буурчак бити. »лдеттери: аско-хитоз, дат, чаңгыл кебер.

Ѕ””–„ј  Ө—ҮћƒҮ “Ө–Ү - чатактуу өсүмдүктөр тукумуна кирүүчү дан эгиндер. ƒүйнө б-ча дыйканчы-лыкта алардын бќтан ашык түрү белгилүү. јлардын ичинен буурчак, маш буурчак, төө буурчак, жасмык, со€ ж-а жер буурчак кеңири таралган; кой буурчак, чина ж. б. аз кездешет. ———–де Ѕ. ө. дан үчүн бардык зонада эгилет. √ектарынан 15 ц түшүм алынат. ƒайында белок көп. Ѕ. ө-нүн ак-шагы м-н унунан нан, макарон, консерва ж. б. жасалат. —о€ м-н жер жаңгагынын майы техникада, со€ медицинада керектелет. Ѕ. ө. тоют катары да пайдаланылат, анын аңы-зында азот кеп топтолот. јнткени алардын тамырында азотту пайда кылуучу бактери€лар жашайт. Ѕуурчактын, жер буурчактын ж-а чина-нын үрөнү 1-2∞, маш буурчактыкы «-4∞, төө буурчак м-н со€ныкы 10∞ жылуулукта өнөт. “өө буурчак м-н со€ суукка чыдамсыз; буурчак, чина, жер буурчакты ж. б. 4-5∞ суукта үшүк албайт.  ой буурчак м-н чина кургакчылыкка чыдамдуу. —о€, маш буурчак нымды көп керектейт. Ѕ. ө. көбүнчө бир аз кум-чополуу, кумдак топурактуу жерге өстүрүлөт. јлар өзүнчө же дан эгиндер м-н аралаш айдалат. ∆ер терең айдалып, себүү алдында культиваци€ланат. ∆асмык, жер буурчак кууш, төө буурчак, со€, маш буурчак, кой буурчак ж. б. кең катарлап себилет. ‘осфор жер се-мирткичтерин колдонгондо, түшүмү бир кыйла жогорулайт. Ѕуурчак, жасмык - чапкыч машина, со€, кой буурчак ж. б. комбайн м-н орулуп жыйналат. џсык- өл м-н „үй өрөөн-дөрүндө буурчак, ќш обл-да кой буурчак эгилет.

Ѕ”‘≈–ƒ»  Ё–»“ћ≈Ћ≈–, буфердик системалар - концентра-цн€лаганда, суюлтканда, о. эле кис-лотаны же жегичти бир аз санда кошкондо рЌ тын (суутектин көрсөткүч) маанисин өзгөртпөй турган, белгилүү концентраци€дагы суутектин иондору бар эритмелер. јлар күчсүз кислотанын ж-а анын тузунун (—Ќз —ќќЌ ж-а —Ќз COONa) же күчсүз негиздин ж-а анын тузунун (NH4OH ж-а NH4CI) аралашмасынан түзүлөт. Ѕ. э-ди суюлтканда рЌ дээрлик өзгөрбөйт. јлар түрдүү хим. изилдөөлөрдө, аналит. хими€да колдонулат. „өктүрүү, бөлүү, экстракци€ процесстери белгилүү рЌ бар эритмелерде өтөт. Ѕ. э. организмде өтүп жаткан процесстерде чоң роль ойнойт, анткени бул процесстердин көпчүлүгү белгилүү рЌ чөйрөдө гана өтөт.  андын рЌ чөйрөсүн карбонаттардан ж-а фосфаттардан турган Ѕ. э. кармап турат.

Ѕ”‘‘јЋќ - ј Ўнын түн. -чыгышында, Ќью-…орк штатындагы шаар. Ёри көлүнүн жээгиндеги деңиз кеме-лери кире алуучу ири порт, жолдор тоому.  алкы 458 миң (1970). Ѕашкы ө. ж. тармактары: кара металлурги€, машина куруу (автомоб. ж-а самолет куруу, электротех. жабдуулар), хим. ж-а тамак-аш. ”н-т (1846), таби€т таануу, илим коомунун музейи, ќлб-райттын сүрөт галере€сы бар.

Ѕ”‘‘ќЌјƒј (итал. buffonata - тамаша, маскарапоздук) - акт≈рдук (көбүнчө комеди€луу) оюндун ыкмасы. Ѕ. байыркы гректердин элдик театрларында, орустун скоморохтору-нун оюндарында пайда болгон. јл јристофан, Ўекспир, ћольер, √оголь ж. б. драматургдардын чыг-да да кездешет. Ѕ-нын элементтери кыргыз  ””ƒ”Ћ” Ў.“ермечиковдун чыг-да болгон.






пїњoh_kaptal

пїњ
–Р–є—Л–ї–і—Л–љ —Н—Н—Б–Є –∞–є—В—Л–ї—Г—Г –Ц–∞–љ—Л–Ј–∞–Ї:
–µ–Љ–µ–є–ї: janyzak@mail.ru
—В–µ–ї.: 0777329784, 0557329784, 890463
–Р–є—Л–ї –ґө–љү–љ–іө:
–Ъ–°–≠–љ–Є–љ —В–Њ–ї—Г–Ї –ґ—Л–є–љ–∞–≥—Л - –Є–љ—В–µ—А–љ–µ—В–Ї–µ —З—Л–≥–∞—А—Г—Г–љ—Г –Ъ–°–Ф–Я 50000 —Б–Њ–Љ –±–µ—А–Є–њ –Ї–∞—А–ґ—Л–ї–∞–≥–∞–љ.
–Ъ—Л–Ј—Л–Љ –Р–є–њ–µ—А–Є 3000 –±–µ—В—В–Є —Б–Ї–∞–љ–µ—А–ї–µ–њ, FineReader`–і–µ–љ —В–∞–∞–љ—Л—В—Л–њ, Word`–Ї–Њ —З—Л–≥–∞—А–і—Л.
–£—Г–ї—Г–Љ –Ц–∞–Ї—И—Л–ї—Л–Ї –∞—А –±–Є—А –Љ–∞–Ї–∞–ї–∞–љ—Л ө–Ј-ө–Јү–љ—Зө –ґ–∞—А—Л—П–ї–∞–і—Л.
–С–∞–∞—А—Л-–ґ–Њ–≥—Г–љ –±–∞–ї–і–∞—А—Л–Љ –ґ–∞—Б–∞–њ, –∞—В—Л –Љ–∞–≥–∞ –Ї–∞–ї–і—Л .
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!  © J.Janyzak, Kyrgyzstan  –°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞