»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 
¬атсап +996777329784 | емейл: janyzak@mail.ru

ћакалаларга бар

∆аныбек ∆јЌџ«ј 

"јјЋјћ" є 12 (28),  улжа айы, 1992-жыл.



јлтын жүгөн, жай жүгөн, айырмасы канчалык?
јйылда он беш сөтүк жерим бар эле, –аматылык атам бири-бирине арка-жөлөк болсун деп чарбагынын күн батышынан бир акеме, күн чыгышынан бир акеме жер бөлдүрүп берген. “ек, а киши о дүйнө сапар аттангандан бир жыл өтпөй күн чыгышыбыздагы акем биздин чарбактан бир метрдей кестирип алды... ∆ылдар өттү, арабыздан апам да кетти. “агдыр экен, айылдан мен да кеттим... ќшентип кечээ жакында үйгө барсам, күн батыштагы акебиз да биздин чарбактан быйыл бир метрдей "өөнөп" алыптыр...
...Өткөндө сыналгыдан ƒемирель мырза менен „ынгышов мырзанын пресс-конференци€сын кайталап көрсөтүштү. ∆ылаажындай шыңгыраган түркий тили өңгүл-дөңгүл "киргиз"чанын биротоло ашмалтайын чыгарып, орусчадан оолак качкан пресс-конференци€нын уюштуруучулары не максатты көздөгөнүн билишке биротоло куштарланып калдым. Ѕирар нерсе болоорун сездим гой...
јңгыча түркий жазмач катын "түрк алфавитине качан өтөсүңөр" дегендей суроо берип калды. Ѕирок биздин тилмеч катын бу сөз айкалышын "латын алфавитине" деп которуп салды. “үркий жазмач катын ага болбой дагы кайталап "түрк алфавитине" деп баса белгилейт. Ѕиздин тилмеч катын да ага болбой "латын алфавити" деп которуп далбастайт. јна тамаша-а...
“ек-тэ-эк, достум, кубулманын кызыгы би€кта жаткан турбайбы!!!  езинде коммунисттик атеизмден ат салышып жүргөн азыркы премьерибиз тиги боордошубузга јлла-тааланын атынан (иншалла!) убада берип, жакынкы күндөрү латын графикасына өтөөрүбүздү ишендирчүдөй болсо, кечээ эле жакында, кайсы бир партжыйында айтыла жүргөн: "...аткарабыз! кыйратабыз!" деген жаттама дабыш тээтиги ћаскөө эмес, эми бир нече градус түштүгүрөөк, јнкарага багытталып жаткансыды: "Ћаппай-юу, лаппай!"..
јнан калса түркий жазмач катын ырасында 1929-жылкы "түрк алфавитин" айтып жатпайбы. ј дегениң латын графикасынын негизинде түркий тилге ылайыкташтырылган "куйрук-жалдуу" тамгалар кошулган ариптер эмеспи.
јйрыкча кыргыз делегаци€сы “үрки€га жасаган расмий визиттен кийин айла таппай араң турган окумуштуу мырзалар латын графикасына негизделген түркий тамгаларды чыпчыргасын коротпой келечек кыргыз арибинин үлгүсү катары басма сөз беттерине дембе-дем жары€лап жатышпадыбы. Ѕиерде жаңы тапкан "агабыз" демек, “үрки€ басмакана жана полиграфи€ жагынан жардам берет! деп алды-артын карабай адыраңдаган "ак жакаларга" таң каласың: ошол жардамдын ордуна түрк алфавитин аласың! деген шарт коюлуп жатканын байкабайбы?! Ѕекердин жүзү курусун..
Ѕу тамгага өтүүнүн дагы бир "мерчемдүү" аргументи катары тvрки-латын ариби жапырт компьютерлештирүүнү тездетет дегендей ойду айтып жүрүшөт.
 ойсоңорчу, мырзалар! "∆үгөн тандамай" итчиликти таштап, өткөнгө сереп сала ой токтотолучу: мына, элүү жыл ашуун кириллицаны колдонуп келебиз - орусчаны "ышкыртып" жибердикпи?! Ѕизге түшкөн бүтүн компьютердин баары латын ариби менен кошо орус тамгаларына ылайыкташтырылган, болгону бир баскыч менен бир алфавитти экинчисине которуп жиберсе болот: канакей "компьютерлешип" кеткенибиз?!
Ёми коомубуз кара жаны кашайып, жаңы тамга алмайын жаны жай таппай калды десек, эмне үчүн сөзсүз эле тээ 1929-жылкы латындашкан түркий алфавитине өтүшүбүз керек экен? ”шу 70 ашуун жылдын ичинде кыргыз илимий лингвистикасы тээ кылым башында араб тамгадан эми гана бошонуп, латынчага көчө качкан, тарыхый шартка жараша арыдан-бери шашылыш түзө салышкан түрк жазуусунан өйдөлөй албадыбы? Ёми ’’ кылымдын акырында ћустафа  емель јтатүрктүн эзелки "чечкиндүү чегинишин" туурап, биз да түбөлүктүү тамгабызды чампалай салалыбы? ∆оо кууп келатабы, же ошо кездеги ќсмон импери€сын сүлүктөй соргон диний кыстоо бизде да калыптанып жатабы?!
јтүгүл премьер-министр ƒемирель мырза өзү баш болуп  ыргызстанды жалпытүрктүн башаты катары баалап жатса, ата-бабанын жери деп "јта-журт" деп жатса, ал эми азыркы “үрки€ны экинчи мекен - "Ёне-журт" деп жатса, биз болсо буга да моюн сунбай, бош койо бергенге алымсынбай, жүгөндөн жүгөн тандап, алтын демек, акча жалатылганы көрүнсө моюнубузду тосуп: "“үрк эли өз агабыз. Өз агабызды агалап алуубуз, анын өз кезегинде бизди аздектеши парз дагы, милдет дагы" (" ыргыз руху", 13.05.92) деп кол куушурганга да€рбыз. јл эмес, балким биз болоорбуз анын агасы, бул жагын ойлондуңар бекен, јла-“оо жарандары? ƒегеле бирөөсүн "старший брат" деп, эми башкасын "өз агабыз" деп бөйпөңдөбөй эле, укугу бир эл катары бааласак кантет?  увейт менен »рак (»ран эмес), өзүбек менен түрк, өзүбек менен кыргыз кызыл кыргынга түшкөнү эстен чыгып кеттиби? ќруси€ менен ”краина талашы "бир туугандар" са€саты покко жарабасын далилдеген жокпу? јны кой, айылдагы менин атаман калган жерим эки жактан эки "биртуугандын" жемине калып жатса, бүтүндөй бир элди башка бир элге "ини" кылып таңуулап жаткандарга таң калдым, тооба!.
 ой, достум, бөлүп жарбайлы. “игини "тууган" деп, муну "өз агабыз" десек, анда "бөлөк-бөтөн" деген түшүнүк өзүнөн-өзү келип чыгат. “или бир, дини бир тарапка, "каапырлары" башка тарапка бөлүнөт. ќшентип отуруп жатындаштарың да бир күнү сен үчүн "каапыр" болуп чыга келет. јндан көрө бир мыйзамга келели да, адам укугун бийик көтөрөлү: ћен сени менен бир тууганмын, бирок чарбагым бөлөк, оокатым бөлөк. —ен менин жашоо укугумду сыйла, менин чарбагымды сыйла, мен да ошентейин. —аламыбыз түз болсун. —оода-сатыгыбыз күч алсын. "“илимди алсаң момпосуй берем!" дегениңди кой. Ѕерсең жөн бер, бербесең сат. ∆е алмаш.
Ћатын графикасындагы жаңы тамгасыз күнүбүз өтпөй калат десек, анда "куйрук-жал" деген балакет мүмкүн болушунча азыраак кошулган, машинкадагы тамгаларга дал келгидей кадимки латын шрифттеринен түзүлгөн алфавит түзүү керек. “амгалар окшош болсо кыргыз-казак-өзүбек-түрк бири бирин окуп кетет дегенибиз да карандай калп.
Ёгерде бу маселени мага, менин эркиме койсо, анда азыркыдан өтөөрү жок. Ѕолгондо бу тамгаларды "орустуку" деп карабай, "меники" деп санап, ар бир тамганы кыргыз сөзүн баракка түшүрүүчү белги катары гана бааласак бүгүнкү эгемен шартыбызда "орус!" деген басынуу сезиминен оңой эле кутулууга болот. Ёлди да кыйнабайбыз.  омпьютериң да качпайт. ћындай сунушту таптакыр жактырбасак, анда баары бир жаңы тамга үйрөнө турган болгондон кийин, түз эле байыркы орхон-энесай арибине өтүү керек. јны менен бирге кыргыздын байыркы ∆аратылышка,  үнгө, ∆ерге, —ууга,  өкө “еңирге болгон ишенимин жандандырыш керек. ќшондо тамгабыз да, тилибиз да, дилибиз да жаңырып, “үпкүлүктү, “үбөлүктү а€рлап сактагандай болобуз. ќшондо "старший браттын" да, "өз агабыздын" да, "сениордун" да, "бразердин" да кереги жок болот. ∆алпы адамзаттык асылнарк гана калат. јдам укугу ыйык болот...

∆аныбек ∆јЌџ«ј ,
" аттама" менчик гезитинин редактору.

Ёѕ»Ћќ√ ќ–ƒ”Ќј:
Ѕа€гы  үн Ѕатыш јгам жеримди жөндөп "өөнөбөй", балдарыма "атасыз жетимдер!" деп сөз тийгизип, мени тирүүлөй көөмп салышыптыр. ќшондо "јшар" жылоолоп, Ѕишкектен жер алганыма сүйүндүм. “ам да салдым. Ёми айылдагы тамды капчыктуу бирөөгө сатып жиберип, агалар менен сый жашайын дедим. "—тарший браттын" да, "өз аганын" да кереги жок - тек адам керек. ”кугумду сыйлаган кошуна керек...



∆анызактын макалалар топтому
∆анызактын
макалалар топтому:

Х “үптүү "ћанас" эскертет - эсиңди жый, калайык...
Х ћенин диним кыпкызыл
Х ’ристианин с именем “енира на устах...
Х Ёрди-катын - бир дене
Х јр гектардан жүз кыргыз
Х јйтматовдун түбөлүк жайга берилиши боюнча жалаа сөзгө тик жооп
Х "јзаттыкты" жакында исламий минбарга (трибунага) айлантып салабыз го...
Х ћага жазылган каттардын архиви
Х јлтын жүгөн, жай жүгөн - айырмасы канчалык?
Х ћыйзам катаал, бирок ћыйзам!
Х ∆ээн эл болбойт, или ответ јсель ќторбаевой
Х Ћатын ариптери
жана кыргызча жазуу жолдору
Х ћакала уурулук же бетсиздиктин үлгүсү
Х “үшүнбөй калса керек
Х  еп сайт тууралуу болуп жатканын түшүнгүсү келбегени кызык
Х " урал болсо көрөт элек да...": динчил менен маек
Х јк батадан шектенбе
Х "ћен - каттамачымын!"
Х ∆анызактын сүрөттөрү
Х ∆анызак менен суроо-жооп
(ƒизель форумунда)




пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞