»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 
¬атсап +996777329784 | емейл: janyzak@mail.ru

ћакалаларга бар

∆аныбек ∆јЌџ«ј 

"јгым", апрель, 2003-ж.

l Dura lex, sed lex
ћыйзам катаал, бирок - ћыйзам!Е
Еделинет латын макалында. јнын сыңарындай, ар бир коом өзүнө ылайык мыйзам жаратып, анан ошол мыйзам менен жашоого аракеттенет. јлбетте, кабылданган мыйзамдын жоболору бүгүнкү күндө кандайдыр бир жалпыадамзаттык нормадан аша чаап кетпеши керек дечи. ћаселенин андай жагын тескеп туруш үчүн ∆ер дүйнөдө (башка дүйнөлөр да болушу мүмкүн, бирок биз азыр билген гана чегибизде сөз кылалы, урматтуу окурманЕ) атайын уюмдар бар. ќшондой уюмдардын бири, мисалы, кечээ жакында  ыргызстанга ќмбудсмен деген немесин жаратпадыбы.

"јгымдын" быйылкы 23-санында (25.03.03) ишкер  .“езекбаев менен "ƒело є..." гезитинин ортосунда "кыргыз" жана "киргиз" маселеси боюнча сот иши тууралуу кичинекей шилтеме кетиптир - ошону ћыйзам чегинен кенен-чонон талкуулап көрөлү дедик...
Ёскертүү иретинде: шилтемелер интернет_даректер боюнча берилди - кантсе да замандын кадамы менен жашоого аракеттенели, урматтуу окурманЕ

1. ћыйзам тутуу салты
јнан ошентип, дүйнөлүк коомчулук "жарайт" деп тапкан чектерден чыкпай, ар бир мамлекет өзүнүн шартына жараша өзүнүн мыйзамын жаратып, ошол мыйзамынын чегинде тынчыраак же дагы бир башкачараак жашоого умтулат. Ѕул эми Ѕайыркы –им доорунан бери (адатта цивилизаци€ дегенде окумуштуулардын басымдуу бөлүгү ушул биз айткан импери€ны мисал келтирет экен - биз дагы калыптанган эрежени бузбай туралы) келаткан мыйзам тутуу салты.
Ёгерде, мисалы, римдик маша€кчы солдат џйса “еңирдин: "ѕадышаныкын - падышага,  удайдыкын -  удайга" (Ѕибли€>>ћатай>> 22-бап, 21-сап) деген осу€тын астайдил карманса жана кокус ошогездеги римдик итчиликтерге (маша€кчынын көзү менен караганда) макул болбосо жана императорду жектесе, анда тиги маша€кчы жанагы өзү жашап жаткан импери€нын мыйзам тутуу салтын бузбай, азаптуу өлүмгө моюн сунушу керек эле делинет айтылуу ћанфред —пикердин "’ристианство и свободное конституционное государство" деген макаласында ( караңыз: http://ciүitasdei.boom.ru/person/үerfass.htm ).
∆е, биздин оюбузча, ошол маша€кчы (же ошого окшогон мыйзамды туткусу келбеген бирөө дейли) өзүнө ылайыктуу делген башка бир мамлекетке көчүп кеткени дурус ко...
∆огорудагы келтирген мисалдын түпкү маанисинде, урматтуу окурман, мен  ыргыз –еспубликасынын ћыйзамы эч кенемтеси жок, телегейи тептегиз дегенден таптакыр алысмын. Ѕирок бул ћыйзамды биз —из экөөбүз ∆огорку  еңешке шайлаган депутаттарыбыз бизге тартуулап берди. ƒемек, жамы  ыргыз жарандары так ушул мыйзамды мыйзам тутуу салтына айландырууга тийиш эле...

2. "јтаңдын аты ƒөнөнбай!..."
Ёми-и, туугандар, эмне үчүн  ыргыз –еспубликасы түзүлүп калгандыгы деле белгилүү чыгар: ириде ушул мамлекеттин өзөгүн түзгөн кыргыз журтунун таламын көздөп, байыртадан келаткан салт-санаасын бекемдеп, ушул түпкүлүктүү журттун бу жалгандагы жашоо чегин камсыз кылыш үчүн жаралды бу мамлекет десек аша чапкандык болбос. јндыктан ушул  ыргыз ћамлекетинде кабыл алынган мыйзамдардын басымдуу бөлүгү - жалпыадамзаттык мыйзам чектеринде - так ушул кыргыз журтунун муктаждыгына жооп бериши да мыйзамченемдүү көрүнүш.
Ќатыйжада, урматтуу туугандар,  ыргыз –еспубликасынын жарандары шайлаган депутаттар ушул република мындан ары  ыргыз –еспубликасы же  ыргызстан деп аталсын деген ћыйзам чыгарышты жана  ыргыз –еспубликасынын  онституци€сынын биринчи абзацына кашкайта жазып коюшту.  окус дагы бирди-жарымдар бул аталышты натуура түшүнүп алышпасын деп, ошол эле ∆огорку  еңештеги орус тилдүү депутаттарыбыздын тикелей колдоосу менен жогорудагы биз айткан  онституци€быздын орусча басылышында да биздин мамлекетибиздин аты  ыргызска€ –еспублика или  ыргызстан делинип андан бетер ташка тамга баскандай кашкайта жазылып калды! ќшентип, биздин эл биздин мамлекетибиздин аталышын дааналап-тактап алды.
Ёми ушул эле атты биздин аттуу-баштууларыбыз азыр дүйнөлүк деп эсептелген англис тилинде да дааналап-такташты. ћурда  ыргыз –еспубликасы англис тилинде Kirghiz Republic же Kirghizstan делинип жүрсө, азыр Kyrgyz Republic же Kyrgyzstan деп белгиленип калды. јрийне, айрым чилистендер мындай жазылышты "ката" деп да чыгышы мүмкүн, бирок бу жазылышты ириде латын арибиндеги жазылыш деп кабыл алыш керектигин эске тутуп койгонубуз дурус. ƒемек, мындай жазылыш ката делинбейт.

3. „атак кайдан чыкты?...
ћындай суроого кыргызым: "чатак атаңдын башынан чыкты!" деп жооп берет алмустактан бери...
јйткандай эле, кыргыз журтуна кеңири белгилүү "ƒело є..." гезитинин ээлеринин бири —ветлана  расильникова өз гезитинде жогоруда биз майдалап-чечмелеп кеткен жагдайга карабастан кыргыз деген уңгуну киргиз деп жазганын токтотпой улантып келет. јл ортодо —акемдин (—агынбек ћомбековдун) гитара коштогон шаңдуу үнү Ўакемдин (Ўайлообек ƒүйшеевдин) жан өзөгүн жула тарткан "...кыргызды киргиз дедик! ...„ынгызды "„ингиз" дедик!..." саптарын бүтүн  ыргызстанга түрө жар салып, чаламаңкурт боло жаздаган кыргыз журтун кадыресе селт эттирди!
Ѕашканы билбейм, мен  ыргыз –еспубликасынын ћыйзамына сыйбаган мындай итчиликке таптакыр макул болгум келбеди жана ошол кезде Ѕашмыйзамды кабыл алган ∆огорку  еңештин депутаты болгон ¬.ћ.«апольскийдин (гезиттин эркек ээси, баш редактору) өзүнө кат менен кайрылдым. ∆ооп болбоду. Ѕишкек шаарынын Ѕиринчи ћай районун сотуна арыз таштадым. "“игиниң жок экен, мунуң жок турбайбы" - деген шылтоо менен менин арызым өндүрүшкө алынган жок. ќшол кездеги "јсабага" да кайрылдым. Ѕу маселе бирок колдоо тапкан жок, себеби агездеги "оппозици€лык каргалар" бири-биринин көзүн чукушпайлы дедиби, айтор ким билет...
(”ландысы бар)
∆аныбек ∆јЌџ«ј  ,
џйык —еметей_дин жарчысы


ћен өткөндө макаламдын башына (рубрикасына) " Dura lex, sed lex" деп жаздым эле латындын "ћыйзам катаал, бирок ћыйзам!" деген макалын анын түпнускасында, бирок "агымчылар" аны кыргыздын "“ең болсоң “еңир жалгайт" деген аныктамасына алмаштырып салышыптыр...
ћен бул аныктамага деле каршы эмесмин - ырас эле тең болсоң “еңир жалгашы да мүмкүн, "∆етинчи кабатка жеткен коррупци€ны ћанас јтанын арбагы урушу" да мүмкүн... Ѕирок мунун баары курулай тилек, адамдын ички мадани€тына багышталган моралий сөздөр.
Ѕизге, урматтуу окурман, мыйзамий жоболор керек. Dura lex, sed lex кандай жазылса, так ошондой аткарууга үйрөнүшүбүз кажет.  оомубуздун ар бир адамы - уурусу да, сопусу да - так ошол ћыйзам катаал, бирок - ћыйзам! деген айныгыс аныктаманы бек карманса гана коомдун жашоосу калыс болот...

4. Ѕар экен да  ыргызым...
ћынакей, өткөн жылы  ыргыз ишкерлер коомунун президенти  .“езекбаев жогоруда биз кеп кылган маселе боюнча акыры "ƒело є..." гезитин сотко берип, Ѕишкек шаарынын Ѕиринчи ћай райондук соту быйыл жаз чыгаарда доогердин талабын жарым-жартылай орундатты. ƒегеним, аталган басылма жогорудагы сот тарабынан мындан ары мамлекетибиздин атын  ыргыз –еспубликасынын  онституци€сында аныкталгандай жазууга милдеттендирилди.
”шул сот туурасында жоопкерлердин бири - баш редактор ¬иктор «апольскийдин а€лы —ветлана  расильникова өзүнүн гезитинде "¬  џ–√џ«џ» —”ƒ№я ќѕ–≈ƒ≈Ћя≈“ ѕ–ј¬ќѕ»—јЌ»≈ " (караңыз: http://delo.to.kg/2003/8/01.shtml) деген башмакаласы менен жооп кайтарды. ћакаласында автор оюна келген аксымдыктарга жол берип, доогерди кой - береги сот чечимин да алынын жетишинче какшыктамыш болуптур...

5. јлдастаган айымдын арсыз жүрүштөрү
Ѕиз алардын баарын мисалдатып отурбайлы да, жоопкердин "далилдерине" токтоло кетели:
"¬ ходе судебного разбирательства мы привели резонные доводы своей правоты, - дейт жогоруда аталган макаласында —ветлана  расильникова : - по правилам русской грамматики после "к" пишетс€ буква "и", предоставили документы российского ћ»ƒа об установлении дипломатических отношений с  иргизской –еспубликой, посольства –‘ в  иргизской –еспублике, текст Ѕишкекской ƒекларации, подписанной президентами –оссийской ‘едерации ѕутиным и  иргизской –еспублики јкаевымЕ"
”рматтуу айымдын жогоруда келтирген эки " жүйөөлүү далилдерин" карап көрөлү, урматтуу окурман:

1. по правилам русской грамматики после "к" пишетс€ буква "и" -
Ѕиринчиден, билимдүүсүнгөн айымга айта кетээрим: русска€ грамматика деген терминдин өзү натуура - грамматика русского €зыка деш керек эле.
Ёкинчиден, мындай эреже аталган грамматикада жок жана болгон эмес.

 ыстырма катары айта кетчү сөз: –осси€дагы орус тили грамматискасында орун алган, бирок  ыргыз –еспубликасынын ћыйзамына туура келбеген эрежелер  ыргыз –еспубликасында жокко чыгарылууга тийиш, себеби грамматикалык эреже деген аныктама ћыйзам деген аныктаманын алдында түккө татыбайт. Ѕуга мисал:  ыргыз –еспубликасынын паспортунда жазылган Ўыгаев, ∆ылдыз сы€ктуу ысымдар орус грамматикасынын жи-ши коштамгаларын жазуу эрежесине жооп бербегени менен, жогорудагы жы-шы коштамгалары кыргыз тилинин түпкүлүктүү өзгөчөлүктөрү жана ошол себептүү алардын кириллицада туура берилиши -  –дин паспорт системасы боюнча ћыйзамынын талаптарынын бири. јрийне, оюбузду мындан арыраак улантсак, келечекте кириллица менен бериле турган "Өө", "Үү" жана "Ңң" тамгаларын да ћыйзам чегинде карап чыгууга мезгил жетти, антпесе ƒөөлөсов -кыргыз орусчасынан ƒавлесов боло бергенде кыргыздын –ухуна шек келбейт деп айтыш кыйын.
Ёми аталган айымдын экинчи "далилин" талдап көрөлү:
2. предоставили документы российского ћ»ƒа об установлении дипломатических отношений с  иргизской –еспубликой, посольства –‘ в  иргизской –еспублике, текст Ѕишкекской ƒекларации, подписанной президентами –оссийской ‘едерации ѕутиным и  иргизской –еспублики јкаевымЕ"

6. ∆аныш Ќүкөшүп...
”рматтуу  расильникова шилтеме берип жаткан ƒеклараци€нын тээ 2000-жылы 28-июлда ћосква шаарында кол коюлуп,  ыргызстандын кайсы бир орус тилдүү гезитине жары€ланган тексти менен таанышып чыгып, бир эсе күлкүм келсе, ошондо бир эсе академик јкаев агайга а€бай таң калгам жана ошол эле күнү " ыргыз руху" гезитине орус тилинде макала бердим эле (караңыз: http://janyzak.freenet.kg/makala/jeen_.htm) - айрым жерлерин эскере кетели...
»лгери-илгери атам ыракматы мени экинчи класстан баштап интернатка өткөрүп берди. ќшондо  алдыбай ∆акыпбеков деген а€бай жакшы мугалимибиз бар эле. јлгачкы сабактарынын биринде дептердин тышын толтургула деди. ћен анан ти€кта биринчи класста жазып жүргөнүмдөй ∆аныш Ќүкөшүп деп бадырайтып салдым да. јпам ыракматы мени ∆аныш дечү. јтамын аты Ќүкөш эле...
јнан агайыбыз баарыбыздын жазгандарыбызды биздин делобуз менен салыштырып текшерип жатып, мага келгенде мени чакырып алды. "—енин атың биерде документиңде ∆аныбек экен. ‘амили€ң ∆анызаков турбайбы. ћындан ары дайыма документиңдегидей жазып жүр. јнтпесең кийин кыйналып каласың", - деди.  антип кыйналаарымды агезде кайдан билиптирмин, бирок негедир агайымдын ошол сөзү көңүлүмө биротоло жат болуп калыптыр...
(уландысы бар)
∆аныбек ∆јЌџ«ј , —еметей_дин жарчысы


7.Ѕалык башынан...
”рматтуу  расильникова та€нып жаткан Ѕишкекска€ ƒеклараци€' нын башаты демекчи, алда€р ѕрезидентибиз ћосквада кол койгон документтин айрым пункттарында –осси€ жана  иргизи€ жөнүндө сөз болгону кызык, урматтуу окурман. Ёми-и, кудум эле ба€гы ∆аныш Ќукешуп дегендей бир сөлөкөттүн атынан кол койо салган "балыктарга" баракелде!...
ћынакей, биздин мамлекет ∆огорку  еңешибиз коюп берген азан чакырган атын Ѕириккен ”луттар ”юмунда орус тилинде  ыргызстан (караңыз: http://www.un.org/russian/basic/members.htm) , англис тилинде Kyrgyzstan (караңыз: http://www.un.org/Overview/unmember.html) дедиртип 1992-жылы 2-мартта каттоодон өткөн экен - бирок биздин урматтуу академик-ѕрезидентибиз 2000-жылы 28-июлда эч кандай кысынбай-этпей эле  иргизска€ –еспублика'_нын атынан кол коюп жатса, би€кта карайлап араң турган  расильникова жарыктык ошол документти калканч катары көтөрө чуркабаганда кантет, эй?!
"«акон что дышло - куда повернешь, туда и вышло" - деген макалы бар орус туугандардын.  ыргызчасына болжолу "ћыйзамың сенин ок жыгач, каалаган жакка буруп кач" - деп салсак куп кана жарашып калат турбайбы!
”шул жерден мен урматтуу "балыктарга" тикелей кайрылып кетким келет: биз сөз кылып жаткан мамлекетибиздин аталышын конституци€лык нормада туура же натуура жазуу ууру капчыкка тикелей киреше киргизип, же жан кашайткан чыгашага кириптер кылбаса керек. јндыктан жок эле дегенде мамлекетибиздин ушул жерине шек келтирбесек кандай болоор эле, урматтуу "балыктар"?...
ћынакей, кечээ жакында, референдум алдында журтбашынын акылгөйү ќсмон »браимов мырза: " Ёл-журт, "кыргыз" дебей эле "киргиз" десек кантээр экен - булардын тилине туура келбейт турбайбы..." дегендей эң негизсиз шылтоосун айтып чыкканда, “еңирге шүгүр, анысы колдоого алынбай, атыбыз эгемен боюнча калды.
Ѕу демек, бүгүнкү күндө да  –  онституци€сынын биринчи абзацы күчүн жоготкон жок жана урматтуу  расильникованын Ѕишкекска€ ƒеклараци€ та€нычы түккө турбайт деген сөз.
јталган айым биз сөз кылып жаткан макаласын: "...» после всего этого кто-то удивл€етс€ тому, что русские уезжают из  иргизстанаЕ Ќе все, господа-товарищи, измер€етс€ лишь "экономическими трудност€ми"..." - деген саптар менен жыйынтыктаптыр - аксымдыктын туу чокусундагы мындай аныктамасына жооп иретинде айта кетээрим: "старший брат" даражасын жоготуп улуп-уңшуп зарлагандарды айтылуу "џ" тыбышы жедеп жалпайта чапканы калса, анда алакан жайгандан башка аргабыз барбы...

8.ћактаган кызың тойдо ты-ыйт...
∆огорку саптар менен эле үчүнчү номурга созулуп кеткен макалабызды жыйынтыктайлы десек, дагы бир көйгөй кылтыйып турат, эй. ћурда байкабаптырмын - макалам жазыла баштаганда өгүнчөрөөктө "ѕирамиданын" акыркы кабарын тыңшап отурсам, кыргыз гезиттери бир ай эле мурун а€лдардын март майрамында жерге-сууга тийгизбей жапырт мактап чыккан таластык кызыбыз окуп жаткан кабарларындагы мамлекетибиздин аты келчү жерлерин алайган көзүн ого бетер чакчайтып, атасынан калган өчү бардай кыжынуу менен  »–√»«ƒ≈ѕ жатты, капырай! ћынчалык өтүнө тийгидей, кайран  џ–√џ« кай жеринен жаза тайды деп айран-таң калдым...
Ѕаарынан кызыгы, урматтуу окурман, андан кийинки аптада кезмети келген орус диктор ошол эле "ѕирамидадан" жапжакшынакай эле  џ–√џ«ƒјѕ сүйлөп жатты - кыз дегениң же чын эле жээн болобу, ким билет...

9.ћаалымат кожоюну...
 ыргыз кай тараптан утаарын бир билсе —алижан аке билээр, бирок маалымат жагынан дамамат утулуп келгенибиз жамыга маалым. јнтпесе биз биерде киргиз болуп жатканыбызга мынчалык арданбас элек.  “– маалымат калтырбай какшатып турса, алиги "таластыктын" чакчайган көзү бажырайып жумшарат беле... ∆е »»ћдин гезити "Ѕетме-бет" демдүү чыкса бойокчу катындарга шыбалбайт белек... ∆е  азат аке јкматов мырза көз кырынг салып койсо интернет_жаңылыктарыбыз аксабайт беле...
Ёми-и, айтпайын эле дейсиң, бирок "јгымды" деле жөөлөп кетпесек болбостур: биз ушул макалабызда сөз кылып жаткан оку€ боюнча - "ƒело є..." гезитин “езекбаев мырза экинчи жолу сотко бергенди тууралуу маалыматты "ћо€ столица" гезити 21-мартта - "јгымдан" туптуура жети күн мурда кабарлады. ∆адагалса көзгө басар гезитибиз, " ыргызды "киргиз" дедик!" - деп боздогон Ўакебиз кайдыгерликтин туу чокусунда малдаш токунган бойдон би€кта калды тиги корей  имдин жанында...
ћейли, биз дүйнөлүк маалыматтан алдыралы, мейли, ууру-кескилерди орусчалап ашкерелейли - бирок  џ–√џ«-маалыматты ириде биз көтөрүп чыксак жарашпайт беле?!

10."ѕаспортумда кыргызмын..."
...дебеди беле Ѕайдыкем. ј киши бул сөзүн тээ —оюз тирүүсүндө, бир —оюзда 15 республика, далай жарым-республикалар бар кезде жар салган...
јзыр бир  ыргызстанда бир эле республикабыз бар. ƒемек,  ыргыз –еспубликасынын баардык жарандары айласыз  џ–√џ« болууга мажбур. —ебеби улут аталыш үчүн:
1. территори€сы;
2. чарбасы;
3. тили
бирдиктүү болуш керек экен("—ловарь иностранных слов", 338-бет) .
ƒемек,  ыргыз –еспубликасында орус улутундагы, же өзбек улутундагы, же дунган улутундагы дегидей жарандар болушу мүмкүн эмес(паспорту башка болсо айла жок) .
∆өнөкөйлөтүп түшүндүрсөк, мисалы,  ыргыз –еспубликасынын жараны
1. ∆анызак - кыргыз тектүү кыргыз;
2. киргиз - киргиз тектүү кыргыз;
3.  расильникова - орус тектүү кыргыз;
4. башка журттар - ошолжурт тектүү кыргыз...

∆огоруда мен келтирген санак бүгүн эле чыга калган жок, урматтуу окурман. 2200 жылдык тарыхыбызда кыргыз журтуна јлманбети баш болгон не деген элдер сиңбептир!
 џ–√џ« демек - дене_жыйын эмес.
 џ–√џ« демек - –ух_жыйын!
ћына бүгүн ошол карт тарыхыбыз кайталанып жаткандагы кербези. јнын кайталанышы салмактуу болсун десек, минтип бирибиз орус аңдыбай, бирибиз чалмага чалынбай, кыргыз паспорттуу жарандар  џ–√џ« болууга умтулганыбыз жөндүр.
“ак ошенткенибизде гана “еңирим Өзү “еңир-“оону кош колдоп энчилеген  џ–√џ« тээ төмөндөгү жайыкта жайылып жаткан жамы дүйнө жарандары менен теңата жашоого дарманы жетээр...
∆аныбек ∆јЌџ«ј , —еметей_дин жарчысы



∆анызактын макалалар топтому
∆анызактын
макалалар топтому:

Х “үптүү "ћанас" эскертет - эсиңди жый, калайык...
Х ћенин диним кыпкызыл
Х ’ристианин с именем “енира на устах...
Х Ёрди-катын - бир дене
Х јр гектардан жүз кыргыз
Х јйтматовдун түбөлүк жайга берилиши боюнча жалаа сөзгө тик жооп
Х "јзаттыкты" жакында исламий минбарга (трибунага) айлантып салабыз го...
Х ћага жазылган каттардын архиви
Х јлтын жүгөн, жай жүгөн - айырмасы канчалык?
Х ћыйзам катаал, бирок ћыйзам!
Х ∆ээн эл болбойт, или ответ јсель ќторбаевой
Х Ћатын ариптери
жана кыргызча жазуу жолдору
Х ћакала уурулук же бетсиздиктин үлгүсү
Х “үшүнбөй калса керек
Х  еп сайт тууралуу болуп жатканын түшүнгүсү келбегени кызык
Х " урал болсо көрөт элек да...": динчил менен маек
Х јк батадан шектенбе
Х "ћен - каттамачымын!"
Х ∆анызактын сүрөттөрү
Х ∆анызак менен суроо-жооп
(ƒизель форумунда)




пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞