Интернет библиотека Жанызак@басма
Самое дешевое издание книги за счет автора! 
Ватсап +996777329784 | емейл: janyzak@mail.ru

Макалаларга бар

Жаныбек ЖАНЫЗАК

"Агым", апрель, 2003-ж.

l Dura lex, sed lex
Мыйзам катаал, бирок - Мыйзам!…
…делинет латын макалында. Анын сыңарындай, ар бир коом өзүнө ылайык мыйзам жаратып, анан ошол мыйзам менен жашоого аракеттенет. Албетте, кабылданган мыйзамдын жоболору бүгүнкү күндө кандайдыр бир жалпыадамзаттык нормадан аша чаап кетпеши керек дечи. Маселенин андай жагын тескеп туруш үчүн Жер дүйнөдө (башка дүйнөлөр да болушу мүмкүн, бирок биз азыр билген гана чегибизде сөз кылалы, урматтуу окурман…) атайын уюмдар бар. Ошондой уюмдардын бири, мисалы, кечээ жакында Кыргызстанга Омбудсмен деген немесин жаратпадыбы.

"Агымдын" быйылкы 23-санында (25.03.03) ишкер К.Тезекбаев менен "Дело №..." гезитинин ортосунда "кыргыз" жана "киргиз" маселеси боюнча сот иши тууралуу кичинекей шилтеме кетиптир - ошону Мыйзам чегинен кенен-чонон талкуулап көрөлү дедик...
Эскертүү иретинде: шилтемелер интернет_даректер боюнча берилди - кантсе да замандын кадамы менен жашоого аракеттенели, урматтуу окурман…

1. Мыйзам тутуу салты
Анан ошентип, дүйнөлүк коомчулук "жарайт" деп тапкан чектерден чыкпай, ар бир мамлекет өзүнүн шартына жараша өзүнүн мыйзамын жаратып, ошол мыйзамынын чегинде тынчыраак же дагы бир башкачараак жашоого умтулат. Бул эми Байыркы Рим доорунан бери (адатта цивилизация дегенде окумуштуулардын басымдуу бөлүгү ушул биз айткан империяны мисал келтирет экен - биз дагы калыптанган эрежени бузбай туралы) келаткан мыйзам тутуу салты.
Эгерде, мисалы, римдик машаякчы солдат Ыйса Теңирдин: "Падышаныкын - падышага, Кудайдыкын - Кудайга" (Библия>>Матай>> 22-бап, 21-сап) деген осуятын астайдил карманса жана кокус ошогездеги римдик итчиликтерге (машаякчынын көзү менен караганда) макул болбосо жана императорду жектесе, анда тиги машаякчы жанагы өзү жашап жаткан империянын мыйзам тутуу салтын бузбай, азаптуу өлүмгө моюн сунушу керек эле делинет айтылуу Манфред Спикердин "Христианство и свободное конституционное государство" деген макаласында ( караңыз: http://ciүitasdei.boom.ru/person/үerfass.htm ).
Же, биздин оюбузча, ошол машаякчы (же ошого окшогон мыйзамды туткусу келбеген бирөө дейли) өзүнө ылайыктуу делген башка бир мамлекетке көчүп кеткени дурус ко...
Жогорудагы келтирген мисалдын түпкү маанисинде, урматтуу окурман, мен Кыргыз Республикасынын Мыйзамы эч кенемтеси жок, телегейи тептегиз дегенден таптакыр алысмын. Бирок бул Мыйзамды биз Сиз экөөбүз Жогорку Кеңешке шайлаган депутаттарыбыз бизге тартуулап берди. Демек, жамы Кыргыз жарандары так ушул мыйзамды мыйзам тутуу салтына айландырууга тийиш эле...

2. "Атаңдын аты Дөнөнбай!..."
Эми-и, туугандар, эмне үчүн Кыргыз Республикасы түзүлүп калгандыгы деле белгилүү чыгар: ириде ушул мамлекеттин өзөгүн түзгөн кыргыз журтунун таламын көздөп, байыртадан келаткан салт-санаасын бекемдеп, ушул түпкүлүктүү журттун бу жалгандагы жашоо чегин камсыз кылыш үчүн жаралды бу мамлекет десек аша чапкандык болбос. Андыктан ушул Кыргыз Мамлекетинде кабыл алынган мыйзамдардын басымдуу бөлүгү - жалпыадамзаттык мыйзам чектеринде - так ушул кыргыз журтунун муктаждыгына жооп бериши да мыйзамченемдүү көрүнүш.
Натыйжада, урматтуу туугандар, Кыргыз Республикасынын жарандары шайлаган депутаттар ушул република мындан ары Кыргыз Республикасы же Кыргызстан деп аталсын деген Мыйзам чыгарышты жана Кыргыз Республикасынын Конституциясынын биринчи абзацына кашкайта жазып коюшту. Кокус дагы бирди-жарымдар бул аталышты натуура түшүнүп алышпасын деп, ошол эле Жогорку Кеңештеги орус тилдүү депутаттарыбыздын тикелей колдоосу менен жогорудагы биз айткан Конституциябыздын орусча басылышында да биздин мамлекетибиздин аты Кыргызская Республика или Кыргызстан делинип андан бетер ташка тамга баскандай кашкайта жазылып калды! Ошентип, биздин эл биздин мамлекетибиздин аталышын дааналап-тактап алды.
Эми ушул эле атты биздин аттуу-баштууларыбыз азыр дүйнөлүк деп эсептелген англис тилинде да дааналап-такташты. Мурда Кыргыз Республикасы англис тилинде Kirghiz Republic же Kirghizstan делинип жүрсө, азыр Kyrgyz Republic же Kyrgyzstan деп белгиленип калды. Арийне, айрым чилистендер мындай жазылышты "ката" деп да чыгышы мүмкүн, бирок бу жазылышты ириде латын арибиндеги жазылыш деп кабыл алыш керектигин эске тутуп койгонубуз дурус. Демек, мындай жазылыш ката делинбейт.

3. Чатак кайдан чыкты?...
Мындай суроого кыргызым: "чатак атаңдын башынан чыкты!" деп жооп берет алмустактан бери...
Айткандай эле, кыргыз журтуна кеңири белгилүү "Дело №..." гезитинин ээлеринин бири Светлана Красильникова өз гезитинде жогоруда биз майдалап-чечмелеп кеткен жагдайга карабастан кыргыз деген уңгуну киргиз деп жазганын токтотпой улантып келет. Ал ортодо Сакемдин (Сагынбек Момбековдун) гитара коштогон шаңдуу үнү Шакемдин (Шайлообек Дүйшеевдин) жан өзөгүн жула тарткан "...кыргызды киргиз дедик! ...Чынгызды "Чингиз" дедик!..." саптарын бүтүн Кыргызстанга түрө жар салып, чаламаңкурт боло жаздаган кыргыз журтун кадыресе селт эттирди!
Башканы билбейм, мен Кыргыз Республикасынын Мыйзамына сыйбаган мындай итчиликке таптакыр макул болгум келбеди жана ошол кезде Башмыйзамды кабыл алган Жогорку Кеңештин депутаты болгон В.М.Запольскийдин (гезиттин эркек ээси, баш редактору) өзүнө кат менен кайрылдым. Жооп болбоду. Бишкек шаарынын Биринчи Май районун сотуна арыз таштадым. "Тигиниң жок экен, мунуң жок турбайбы" - деген шылтоо менен менин арызым өндүрүшкө алынган жок. Ошол кездеги "Асабага" да кайрылдым. Бу маселе бирок колдоо тапкан жок, себеби агездеги "оппозициялык каргалар" бири-биринин көзүн чукушпайлы дедиби, айтор ким билет...
(Уландысы бар)
Жаныбек ЖАНЫЗАК ,
Ыйык Семетей_дин жарчысы


Мен өткөндө макаламдын башына (рубрикасына) " Dura lex, sed lex" деп жаздым эле латындын "Мыйзам катаал, бирок Мыйзам!" деген макалын анын түпнускасында, бирок "агымчылар" аны кыргыздын "Тең болсоң Теңир жалгайт" деген аныктамасына алмаштырып салышыптыр...
Мен бул аныктамага деле каршы эмесмин - ырас эле тең болсоң Теңир жалгашы да мүмкүн, "Жетинчи кабатка жеткен коррупцияны Манас Атанын арбагы урушу" да мүмкүн... Бирок мунун баары курулай тилек, адамдын ички маданиятына багышталган моралий сөздөр.
Бизге, урматтуу окурман, мыйзамий жоболор керек. Dura lex, sed lex кандай жазылса, так ошондой аткарууга үйрөнүшүбүз кажет. Коомубуздун ар бир адамы - уурусу да, сопусу да - так ошол Мыйзам катаал, бирок - Мыйзам! деген айныгыс аныктаманы бек карманса гана коомдун жашоосу калыс болот...

4. Бар экен да Кыргызым...
Мынакей, өткөн жылы Кыргыз ишкерлер коомунун президенти К.Тезекбаев жогоруда биз кеп кылган маселе боюнча акыры "Дело №..." гезитин сотко берип, Бишкек шаарынын Биринчи Май райондук соту быйыл жаз чыгаарда доогердин талабын жарым-жартылай орундатты. Дегеним, аталган басылма жогорудагы сот тарабынан мындан ары мамлекетибиздин атын Кыргыз Республикасынын Конституциясында аныкталгандай жазууга милдеттендирилди.
Ушул сот туурасында жоопкерлердин бири - баш редактор Виктор Запольскийдин аялы Светлана Красильникова өзүнүн гезитинде "В КЫРГЫЗЫИ СУДЬЯ ОПРЕДЕЛЯЕТ ПРАВОПИСАНИЕ " (караңыз: http://delo.to.kg/2003/8/01.shtml) деген башмакаласы менен жооп кайтарды. Макаласында автор оюна келген аксымдыктарга жол берип, доогерди кой - береги сот чечимин да алынын жетишинче какшыктамыш болуптур...

5. Алдастаган айымдын арсыз жүрүштөрү
Биз алардын баарын мисалдатып отурбайлы да, жоопкердин "далилдерине" токтоло кетели:
"В ходе судебного разбирательства мы привели резонные доводы своей правоты, - дейт жогоруда аталган макаласында Светлана Красильникова : - по правилам русской грамматики после "к" пишется буква "и", предоставили документы российского МИДа об установлении дипломатических отношений с Киргизской Республикой, посольства РФ в Киргизской Республике, текст Бишкекской Декларации, подписанной президентами Российской Федерации Путиным и Киргизской Республики Акаевым…"
Урматтуу айымдын жогоруда келтирген эки " жүйөөлүү далилдерин" карап көрөлү, урматтуу окурман:

1. по правилам русской грамматики после "к" пишется буква "и" -
Биринчиден, билимдүүсүнгөн айымга айта кетээрим: русская грамматика деген терминдин өзү натуура - грамматика русского языка деш керек эле.
Экинчиден, мындай эреже аталган грамматикада жок жана болгон эмес.

Кыстырма катары айта кетчү сөз: Россиядагы орус тили грамматискасында орун алган, бирок Кыргыз Республикасынын Мыйзамына туура келбеген эрежелер Кыргыз Республикасында жокко чыгарылууга тийиш, себеби грамматикалык эреже деген аныктама Мыйзам деген аныктаманын алдында түккө татыбайт. Буга мисал: Кыргыз Республикасынын паспортунда жазылган Шыгаев, Жылдыз сыяктуу ысымдар орус грамматикасынын жи-ши коштамгаларын жазуу эрежесине жооп бербегени менен, жогорудагы жы-шы коштамгалары кыргыз тилинин түпкүлүктүү өзгөчөлүктөрү жана ошол себептүү алардын кириллицада туура берилиши - КРдин паспорт системасы боюнча Мыйзамынын талаптарынын бири. Арийне, оюбузду мындан арыраак улантсак, келечекте кириллица менен бериле турган "Өө", "Үү" жана "Ңң" тамгаларын да Мыйзам чегинде карап чыгууга мезгил жетти, антпесе Дөөлөсов -кыргыз орусчасынан Давлесов боло бергенде кыргыздын Рухуна шек келбейт деп айтыш кыйын.
Эми аталган айымдын экинчи "далилин" талдап көрөлү:
2. предоставили документы российского МИДа об установлении дипломатических отношений с Киргизской Республикой, посольства РФ в Киргизской Республике, текст Бишкекской Декларации, подписанной президентами Российской Федерации Путиным и Киргизской Республики Акаевым…"

6. Жаныш Нүкөшүп...
Урматтуу Красильникова шилтеме берип жаткан Декларациянын тээ 2000-жылы 28-июлда Москва шаарында кол коюлуп, Кыргызстандын кайсы бир орус тилдүү гезитине жарыяланган тексти менен таанышып чыгып, бир эсе күлкүм келсе, ошондо бир эсе академик Акаев агайга аябай таң калгам жана ошол эле күнү "Кыргыз руху" гезитине орус тилинде макала бердим эле (караңыз: http://janyzak.freenet.kg/makala/jeen_.htm) - айрым жерлерин эскере кетели...
Илгери-илгери атам ыракматы мени экинчи класстан баштап интернатка өткөрүп берди. Ошондо Калдыбай Жакыпбеков деген аябай жакшы мугалимибиз бар эле. Алгачкы сабактарынын биринде дептердин тышын толтургула деди. Мен анан тиякта биринчи класста жазып жүргөнүмдөй Жаныш Нүкөшүп деп бадырайтып салдым да. Апам ыракматы мени Жаныш дечү. Атамын аты Нүкөш эле...
Анан агайыбыз баарыбыздын жазгандарыбызды биздин делобуз менен салыштырып текшерип жатып, мага келгенде мени чакырып алды. "Сенин атың биерде документиңде Жаныбек экен. Фамилияң Жанызаков турбайбы. Мындан ары дайыма документиңдегидей жазып жүр. Антпесең кийин кыйналып каласың", - деди. Кантип кыйналаарымды агезде кайдан билиптирмин, бирок негедир агайымдын ошол сөзү көңүлүмө биротоло жат болуп калыптыр...
(уландысы бар)
Жаныбек ЖАНЫЗАК, Семетей_дин жарчысы


7.Балык башынан...
Урматтуу Красильникова таянып жаткан Бишкекская Декларация' нын башаты демекчи, алдаяр Президентибиз Москвада кол койгон документтин айрым пункттарында Россия жана Киргизия жөнүндө сөз болгону кызык, урматтуу окурман. Эми-и, кудум эле баягы Жаныш Нукешуп дегендей бир сөлөкөттүн атынан кол койо салган "балыктарга" баракелде!...
Мынакей, биздин мамлекет Жогорку Кеңешибиз коюп берген азан чакырган атын Бириккен Улуттар Уюмунда орус тилинде Кыргызстан (караңыз: http://www.un.org/russian/basic/members.htm) , англис тилинде Kyrgyzstan (караңыз: http://www.un.org/Overview/unmember.html) дедиртип 1992-жылы 2-мартта каттоодон өткөн экен - бирок биздин урматтуу академик-Президентибиз 2000-жылы 28-июлда эч кандай кысынбай-этпей эле Киргизская Республика'_нын атынан кол коюп жатса, биякта карайлап араң турган Красильникова жарыктык ошол документти калканч катары көтөрө чуркабаганда кантет, эй?!
"Закон что дышло - куда повернешь, туда и вышло" - деген макалы бар орус туугандардын. Кыргызчасына болжолу "Мыйзамың сенин ок жыгач, каалаган жакка буруп кач" - деп салсак куп кана жарашып калат турбайбы!
Ушул жерден мен урматтуу "балыктарга" тикелей кайрылып кетким келет: биз сөз кылып жаткан мамлекетибиздин аталышын конституциялык нормада туура же натуура жазуу ууру капчыкка тикелей киреше киргизип, же жан кашайткан чыгашага кириптер кылбаса керек. Андыктан жок эле дегенде мамлекетибиздин ушул жерине шек келтирбесек кандай болоор эле, урматтуу "балыктар"?...
Мынакей, кечээ жакында, референдум алдында журтбашынын акылгөйү Осмон Ибраимов мырза: " Эл-журт, "кыргыз" дебей эле "киргиз" десек кантээр экен - булардын тилине туура келбейт турбайбы..." дегендей эң негизсиз шылтоосун айтып чыкканда, Теңирге шүгүр, анысы колдоого алынбай, атыбыз эгемен боюнча калды.
Бу демек, бүгүнкү күндө да КР Конституциясынын биринчи абзацы күчүн жоготкон жок жана урматтуу Красильникованын Бишкекская Декларация таянычы түккө турбайт деген сөз.
Аталган айым биз сөз кылып жаткан макаласын: "...И после всего этого кто-то удивляется тому, что русские уезжают из Киргизстана… Не все, господа-товарищи, измеряется лишь "экономическими трудностями"..." - деген саптар менен жыйынтыктаптыр - аксымдыктын туу чокусундагы мындай аныктамасына жооп иретинде айта кетээрим: "старший брат" даражасын жоготуп улуп-уңшуп зарлагандарды айтылуу "Ы" тыбышы жедеп жалпайта чапканы калса, анда алакан жайгандан башка аргабыз барбы...

8.Мактаган кызың тойдо ты-ыйт...
Жогорку саптар менен эле үчүнчү номурга созулуп кеткен макалабызды жыйынтыктайлы десек, дагы бир көйгөй кылтыйып турат, эй. Мурда байкабаптырмын - макалам жазыла баштаганда өгүнчөрөөктө "Пирамиданын" акыркы кабарын тыңшап отурсам, кыргыз гезиттери бир ай эле мурун аялдардын март майрамында жерге-сууга тийгизбей жапырт мактап чыккан таластык кызыбыз окуп жаткан кабарларындагы мамлекетибиздин аты келчү жерлерин алайган көзүн ого бетер чакчайтып, атасынан калган өчү бардай кыжынуу менен КИРГИЗДЕП жатты, капырай! Мынчалык өтүнө тийгидей, кайран КЫРГЫЗ кай жеринен жаза тайды деп айран-таң калдым...
Баарынан кызыгы, урматтуу окурман, андан кийинки аптада кезмети келген орус диктор ошол эле "Пирамидадан" жапжакшынакай эле КЫРГЫЗДАП сүйлөп жатты - кыз дегениң же чын эле жээн болобу, ким билет...

9.Маалымат кожоюну...
Кыргыз кай тараптан утаарын бир билсе Салижан аке билээр, бирок маалымат жагынан дамамат утулуп келгенибиз жамыга маалым. Антпесе биз биерде киргиз болуп жатканыбызга мынчалык арданбас элек. КТР маалымат калтырбай какшатып турса, алиги "таластыктын" чакчайган көзү бажырайып жумшарат беле... Же ИИМдин гезити "Бетме-бет" демдүү чыкса бойокчу катындарга шыбалбайт белек... Же Казат аке Акматов мырза көз кырынг салып койсо интернет_жаңылыктарыбыз аксабайт беле...
Эми-и, айтпайын эле дейсиң, бирок "Агымды" деле жөөлөп кетпесек болбостур: биз ушул макалабызда сөз кылып жаткан окуя боюнча - "Дело №..." гезитин Тезекбаев мырза экинчи жолу сотко бергенди тууралуу маалыматты "Моя столица" гезити 21-мартта - "Агымдан" туптуура жети күн мурда кабарлады. Жадагалса көзгө басар гезитибиз, "Кыргызды "киргиз" дедик!" - деп боздогон Шакебиз кайдыгерликтин туу чокусунда малдаш токунган бойдон биякта калды тиги корей Кимдин жанында...
Мейли, биз дүйнөлүк маалыматтан алдыралы, мейли, ууру-кескилерди орусчалап ашкерелейли - бирок КЫРГЫЗ-маалыматты ириде биз көтөрүп чыксак жарашпайт беле?!

10."Паспортумда кыргызмын..."
...дебеди беле Байдыкем. А киши бул сөзүн тээ Союз тирүүсүндө, бир Союзда 15 республика, далай жарым-республикалар бар кезде жар салган...
Азыр бир Кыргызстанда бир эле республикабыз бар. Демек, Кыргыз Республикасынын баардык жарандары айласыз КЫРГЫЗ болууга мажбур. Себеби улут аталыш үчүн:
1. территориясы;
2. чарбасы;
3. тили
бирдиктүү болуш керек экен("Словарь иностранных слов", 338-бет) .
Демек, Кыргыз Республикасында орус улутундагы, же өзбек улутундагы, же дунган улутундагы дегидей жарандар болушу мүмкүн эмес(паспорту башка болсо айла жок) .
Жөнөкөйлөтүп түшүндүрсөк, мисалы, Кыргыз Республикасынын жараны
1. Жанызак - кыргыз тектүү кыргыз;
2. киргиз - киргиз тектүү кыргыз;
3. Красильникова - орус тектүү кыргыз;
4. башка журттар - ошолжурт тектүү кыргыз...

Жогоруда мен келтирген санак бүгүн эле чыга калган жок, урматтуу окурман. 2200 жылдык тарыхыбызда кыргыз журтуна Алманбети баш болгон не деген элдер сиңбептир!
КЫРГЫЗ демек - дене_жыйын эмес.
КЫРГЫЗ демек - Рух_жыйын!
Мына бүгүн ошол карт тарыхыбыз кайталанып жаткандагы кербези. Анын кайталанышы салмактуу болсун десек, минтип бирибиз орус аңдыбай, бирибиз чалмага чалынбай, кыргыз паспорттуу жарандар КЫРГЫЗ болууга умтулганыбыз жөндүр.
Так ошенткенибизде гана Теңирим Өзү Теңир-Тоону кош колдоп энчилеген КЫРГЫЗ тээ төмөндөгү жайыкта жайылып жаткан жамы дүйнө жарандары менен теңата жашоого дарманы жетээр...
Жаныбек ЖАНЫЗАК, Семетей_дин жарчысы



Жанызактын макалалар топтому
Жанызактын
макалалар топтому:

Түптүү "Манас" эскертет - эсиңди жый, калайык...
Менин диним кыпкызыл
Христианин с именем Тенира на устах...
Эрди-катын - бир дене
Ар гектардан жүз кыргыз
Айтматовдун түбөлүк жайга берилиши боюнча жалаа сөзгө тик жооп
"Азаттыкты" жакында исламий минбарга (трибунага) айлантып салабыз го...
Мага жазылган каттардын архиви
Алтын жүгөн, жай жүгөн - айырмасы канчалык?
Мыйзам катаал, бирок Мыйзам!
Жээн эл болбойт, или ответ Асель Оторбаевой
Латын ариптери
жана кыргызча жазуу жолдору
Макала уурулук же бетсиздиктин үлгүсү
Түшүнбөй калса керек
Кеп сайт тууралуу болуп жатканын түшүнгүсү келбегени кызык
"Курал болсо көрөт элек да...": динчил менен маек
Ак батадан шектенбе
"Мен - каттамачымын!"
Жанызактын сүрөттөрү
Жанызак менен суроо-жооп
(Дизель форумунда)




п»їjanyzak@mail.ru

+996777329784
Алган материалга шилтеме бериңРёР·!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
Ссылки на взятые статьи обязательны!
Яндекс.Метрика