»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 

¬атсап: +996777329784
—отка +996700329784
емейл: janyzak@mail.ru

 ниги автора јйгүл Ўј–Ў≈Ќ на кыргызском €зыке

 ек кууган бала

–оза башаламан жашоонун өйдө-төмөнүн түшүнө электе баккан энесинен ажырап калды. Өз эне-атаны ким, кайда экенин билбейт. јл бакма кыз экенин качан апасы өлгөндөн кийин түшүндү, билди. —уусаркан анын үстүнө үйрүлүп, эч нерседен кемитпей кареги менен тең айланып эркелетип ар качан: "эрмегим менин, көзүмдүн карасы, өлсөм башымда ыйлап отураарым" деп турчу. јны он төрттөгү кыз кайдан түшүнсүн, сереңдеп ойногондон башканы билчү эмес. —уусаркан кокусунан көз жумду. Ѕашым деп эки күн жатып эле тил-оозго келбей жан берди. Ѕотодой боздогон кыз үнүн баспай, апасынын үстүнө түшө калып көзүнүн жашын он талаа кылып чыркырай берди: "ќлда-аа айланайын ай, мынча не безилдедиң, ажал деген ошо да, байкуш —уусаркан күүлүү-күчтүү эле бойдон болчу, кор болбой, ооруп-сыркабай өлгөнүн карабайсыңбы, эми бу байкуш кантет?" деген а€лдар кызды сооротумуш болуп ээрдин шалп эттире шыпшынып алышат: "“уугандары да жок эмеспи" деп бири айтса: "оо-ой кокуй десе, —уусаркан анча-мынча эркеги бар үйбүлөдөн тың турчу, мунун мал-кели, дүнүйөсү үчүн дагы тууган четинен чыгат, бирок ушу тырмактай кызды батырат дейсиңби, өзү төрөгөн кыз болсо да бир жөн" дешип аста шыбырап да коюп жатты. ќшентип —уусарканды жайына узатып ырым-жырымын жасап бүткөндөн кийин чогулган эл –озанын тагдырын чечүүгө тегеректей отурушту.

- “уугандар, эл-журт, —уусар эжем абдан жакшы киши эле, менин жакын эжем, кийинчерээк ар кандай себептерден улам катташпай кеттик элеЕ - деп —уусаркан өлгөндөн бери ары-бери жүгүрүп кызматын, төркүндүк милдетин аткарып аткан  айсарбай элге карап сөз баштаганда элдин ичи күбүр, шыбыр боло түштү.

- ќоба, ооба айланайын, экөөңөр бир атанын балдарынан тарагансыңар, билбей анан, - деди жакын коңшусу «ы€да кемпир, - Ѕайкуш —уусар сонун а€л эле, кийин-кийин эле сага таарынып катташпай калдыңар элеЕ

- ќо кокуй, дүнүйө мүлкү бар адам өлгөндө эч кимиси болбосо тууган чыгып калат, кокус —уусардын мал-жаны, үй-жайы, дүнүйөсү болбосо өкүрүп коюп кетип калмак! - бир а€л эл ичинен үн салды.

-  ойгулачы ушундай кесир ооз кебиңерди, эгер  айсарбай болбосо тиги көчөттөй кызды силер карайсыңарбы?

- ƒеги чындыгын айттым да, - деген а€л оңтойсуздана отуруп калды.

- ћен эжемдин мал мүлкүнө кызыккан жокмун, ушу кыздын кийинки тагдырын ойлоп жатам, -  айсарбай да өзүн ыңгайсыз сезе элге карады, - –оза азыр жаш, жалгыз тамга таштап койсок болбойт ко?

- ∆алгыз кантип болмок эле, азыр ал ойноо бала да, байкуш —уусар ушу кызды кандай гана кылып бакпады, - ал –озаны карап ээгин эмшиңдете кейип, көз кычыгын жоолугунун учу менен аарчып койду.

-  ана, кандай дейсиңер улуу-кичүү, мен –озаны өзүм алып кетейин, там-ташына көз болуп тургула, кыркы, ашы өткөндөн кийин үйдү бир жаңсыл кылалыЕ

-  апырай, үйүн карап турбай анан, кызды алып кетпесең болбой калбайбы, минтип күтүүсүз өлөөрүн билсе өзү дайындабайт беле? - деп улуулата сүйлөп –озаны ошол эле күнү  айсарбай райондук үйүнө алып кетмек болду. –оза "кетпейм, апамдын оордун жоктотпойм!" деп ыйлады эле улуу-кичүү ага акыл-насаат айтып көндүрүштү. ќн төрт жашЕ Ёч нерседен кеми жок энесине эркелеп ойноп-күлүп бактылуу жашап жаткан жашоосуна бүлгүн түшкөн тестиер кыз аргасыз кетмей болду. јнан төркү үйдөгү чоң сандыкты ачып, анда катылып жүрчү апасынын сүрөтүн өзүнүн кийимдерине ороп алып кетмек болуп аңтарып, жаңы эле арнап алып берген жаңы кийимдерин алып жатып түйүнчөктү көрүп "мында эмне бар болду бекен" деп ойлоп аны ачты эле качантан берки катылып жүргөн жаш баланын кийимдери, сүрөттөргө кошулуп саргайган кагаз түшүп кетти. јны ала коюп төрт бүктөм кагазды ачты да окуп кирди: " урбум —уусаркан, жакшысыңбы, менин ушул таштандымды көрүп: "эми керек болуп калган экенмин" дээрсиң, аның да туура. Ѕирок экөөбүз ынак курбу эмес белек, мен сенин  амбарды сүйөөрүңдү билчүмүн, анан кантмекмин, мен да сүйүп калдым. ќшондо сенин адамдык сапатыңдын жогорулугун, теңтуштукту сыйлай билгендигиңди түшүнбөгөн экенмин.  өрсө сүйүүдөн көзүм тумандап эч нерсени тоотпогон кезим тура. ∆аштыктын делөөрүткөн көпкүлөң чагы экен. ќоба курбум, сени таштап экөөбүз бири-бирибизсиз тура албай калган кездерде мен ага өзүмдү арнап койгом. Ёкөөбүз үйлөнөбүз деп турган учурда ал айылдагы ата-энесине айтып келем деп кетип кечикти. ћен кийим-кечемди да€рдап, апама дагы айтып камынып алгам. јпам байкуш жалгыз кызым деп мени менен сырдашып калчу. јчык эле айткам. ћен ошондо  амбардын алдап жүргөнүн түк ойлобоптурмун. —үйүнүп, жүрөгүм элеп-желеп боло үч күн күтүп, үчүнчү күнү анын досу келди, ал жок.  өрөөрүм менен эле: " амбар кана?" десем ал: "«ымырат, аны ата-энеси болбой үйлөнтүп койду; "биз билбеген кызды бүлө кылбайбыз, биз тапкан кызды аласың болбосо бизден кечип биротоло кет" дешип кыстаганда ал аргасыз макул болду" дебеспи.

”ккан кулагым чуулдап, көзүм караңгылап эмне дээримди билбей үнсүз артыма бурулдум да үйгө кирип кеттим: "ичимдегини эмне кылам" дегенде жүрөгүм үзүлүп кетчүдөй өңгөчүмдү тарта солкулдап ыйлап жаттымЕ ќшентип кудайымдай ишенген  амбарым үйлөнүп алганда бу кызалак үч айлык ичимде болчу. јлдырганга кеч болуп калыптыр. јпам мени менен кошо ыйлап, кейип жүрүп оорукчан жүрөгү кармап жакында көз жумуп кете берди. ∆алгыз калдым.  аралашаарым болбосо баланы кантип багам деген ойдо өзүмдү да жок кылайын деп ойлодум, бирок жазыксыз наристени төрөп бирөөгө таштамак болуп чечимге келдим.  урбум, бул сырды сен гана жашыра аласың, көтөрөсүң, түшүнөсүң, анткени сенин жүрөгүң мээримдүү, пейлиң кенен, көлдөй тереңсиң. ќшондуктан ушул жаңыдан жарыкка келген наристемди сага таштап отурам. Ѕир кездеги каталыгым үчүн сенден кечирим сурайм, алың жетсе кечир! деп:

бул турмушта бактысыз, жашоодо жалгыз калган арсыз курбуң «ымырат, 1972-жыл. 10. 05".

 атты окуп отурган –оза көздөрүнүн жашы этегине чөлкүлдөп, бетин жууп атканын сезбей отура берет беле, сырттан аны чакырган үндөр чыгып бирөөлөр кирип келе жатканы угулду. —андыктын ичине калган буюмдарды салыштырып коюп кийимине ороп апасынын, анан —уусаркан менен түшкөн кыз-жигиттин сүрөтүн алып алды: "кетпейм, эч жакка кетпейм!" деген чечимге келди ал.

- –оза, бол кызым, кечиктик. ћал-жанды дагы дайындап койдум, кам санаба! - јлдынан чыккан  айсарбай кызды көкүлүнөн сылап сыртка алып жөнөдү.

- ћенин кетким келбей жатат, - –оза кыйыла туруп алды, - ћен үйдө эле болом!

- јтаны кокуй ай-йээ, эми эмне кылдык ы€, бул кыз көнбөйт го?

-  өнбөгөндө кайда бармак эле?

 емпир-кесек, коңшу-колоңдору –озаны ары айтса да бери айтса да ыйлап болбоду. јкыры: "жана эле макул болбоду беле, муну бирөө-жарым бузган жокпу?" деген ойго келген  айсарбай:

- Өзүң жалгыз аңгыраган үйдө коркосуң, сен али жашсың да, - деди.

- Ёмнеге корком, өзүмдүн үйүм аке, ушул үйдө чоңойсом кантип коркмок элем, окуум да би€кта, тааныбаган жерге барып окуудан да артта калам.

- »и ырас эле –оза абдан жакшы окуйт, биерде биз каралашып, көз салып турабыз, мал-салын тиги селсебетке айтып совхоздун малына коштуруп бир эки жыл карашып беребиз, сен эми карындашыңа таарынбай бара бер, балким кыркынан кийин деле бара-ар, эми чырагын өчүрбөй турса тура турсун! - «и€да кемпир кыз ордуна жооп берип койду.

- ћакул эне, баш-көз болуп койгула эми, бала неме жалгыз жатып бир нерседен коркуп калбасын, - деген  айсарбай жөнөй берди.

 айсарбай чынында эле —уусаркандын бир атадан төрөгөн сөөк өттү туугандарынан. ∆акшы эле катышып жүрүшкөн, ушул кызды багып алганда иниси каршы чыгып: "баланы коюп жаныңды эле бакпайсыңбы, менин үйүмө көчүп келип, жылуу-жумшак отуруп, мал карайм деп убара болбой өзүңдүн ден-соолугуңа кара", - дегенде —уусаркан жини келе: "сен менин малыма, дүнүйөмө эле кызыгып атасың, болбосо минтмек эмессиң, өзүмө эрмек болот, туубасам да ушуну берген кудайга мен ыраазымын" деп үйүнөн чыгып кеткен.  айсарбай аны узата карап кала берген. јндан кийин эки жолу келди, бирок —уусаркан жакшы кабыл албай: "эрте эле төркүндөн жардымын, өлсөм өкмөт деле көмүп койот, ушул наристени аман-эсен чоңойтуп алсам караан бутак болбойбу?" деп телмире тиктеп отуруп чай берген. јнын жактырбаганын сезген ал бир аз отуруп өзүн ыңгайсыз сезип кете берген. Ќегизи  айсарбай чындап эле анын мал-жанына, дүнүйөсүнө кызыгып далбастап жаткан: "жакын тууганы болбосо менден башка ким ээ болмок эле, ошончо малын көрүнө алып кетмекпи?" деп –озаны багып алганда жини келген. Ёми эселек кызга ээ кылбай мал-жанын кырк ашын бергенден кийин алып кетсем дегенде эки көзү төрт. ќю ордуна чыгаарына али да болсо убакыт бар, ал көңүлү ток үйүнө кетти.

—уусаркан демекчи, мугалимдик окуу жайды бүтүп келип иштеп калган. ∆игити  амбар «ымырат менен жүрүп кеткенден кийин эркек аттуу менен сүйлөшкүсү келбей иштеп жүрө берди. јта-энеси кары кишилер, аны күйөөгө тийип орун очок алса дегенде эки көздөрү төрт болуп жүрүшүп өтүп кетишти. Өзү менен бир тууган агасы камакка түшүп ошол жактан өлгөн. Ѕир үйдө жалгыз калды. јта-энесинин үй-мүлкү, мал-жанын багып жүрчү койчу —уусарга да жардам берди кийин.

—овхоздун коюна кошуп коюп төлдөтүп күзүндө айдап келип берчү. Ѕир эки айдан кийин кайра кышында койлоруна кошуп алат.  ой-эчки болуп жыйырмадай бар эле ошондо, эки уй, бир жылкы, бир ат (миңги). ќшол кой баккан койчуга жайы-кышы жайлоого көчөөрдө, жайлоодон келгенде бирден козу, үндүк же каз союп, барып өрүлүктөп узатып, тосуп алып турчу. —уусаркан күйөөгө чыкпады.  амбарды катуу сүйгөн элеЕ

јнан эле бир күнү катуу уктап атып сырттан баланын үнү угулуп уйкусурай: "түн жарымда бала көтөрүп жолдо жүргөндөр ким?" деген ойдо ары оодарылып жатайын десе баланын үнү так эле босогосунан чыгып аткансыйт. џргып тура калып сыртка чыгып караса босогодо оролгон ымыркай жаткан экен, жүгүрүп эки жакты караса эч ким жок экен, кайра келип баланы алып үйгө кирди. ќшол кезде аны алыстан карап турган «ымырат көз жашын шыпырып алды да келген таксиге отуруп: "кеттик" деп койду: " ечир мени, —уусар, сенден тартып албасам болмок экен, ошондо  амбардын кандай экенин өзүң түшүнүп мени жек көрбөй калмаксың?" деп ойлоп көзүнүн жашын токтото албай кете бердиЕ

—уусаркан үйгө көтөрүп кирип ороону ачса кыз экен, бир-эки сыйра кийимдерин кошо салып ороп коюптур.  абатталган ороону ачкыча: "кыз болду бекен же эркекпи?" деп ойлонуп ийди.  ыз экен. јнын колдору тийгенде наристе ыйлаганын токтотуп өз энеси көтөрүп жаткандай колу-бутун тарбаңдатып, оозун чормоңдотуп эмчек издей баштады.  ийимдерин ары коюп жала€гын котормок болгондо жала€ктардын ичинен төрт бүктөлгөн кагаз түшүп кетти.  агазды окуганга кызыга баланын жылаңач экенин унута ачып ийип өзүнө тааныш кол жазманы көрүп жүрөгү болк этип алды. Ўашып көз жиберип окуп атып көзүнүн жашы төгүлө берди.  өптөн кийин гана: "ќо кудай, бул эмне деген азабың эле, бул ымыркайды эмнеге менин эшигиме таштадың, муну кантип багам, куураган «ымырат ай, шоруң кайнаган тура, наристеңден тирүүлөй айрылуу сага деле кыйын болгон экен, экөөбүздүн тагдырыбыз бир адамга байланып, жашоодо да окшошуп жалгыз калган турбайбы, байкушум ай!!!" деп боздоп үн чыгара ыйлап да сүйлөп да, наристени ороп-чулгап да жаттыЕ

—уусаркан «ымыраттан беш жаштай улуу болчу. ∆ылына окууга тапшырып атып өтүп кетип, онду жаңы бүтүп келген «ымырат экөө бөлмөлөш жашап улуулугу билинбей ынак курбу болуп келишкен эле. јзыр ошондогу күндөрүн эстеп алып ый аралаш жылмайып койду: "Ѕайкушум, асылкеч кыз эмес беле, мен  амбарды чын жүрөгүмдөн сүйсөм да сени а€п, сенин жаркылдаган асылкечтигиңди сыйлап үндөбөй калбадым беле, башка болсо өмүрүм өткөнчө кек сактап өтмөкмүн" деген ойдо наристени төрдөгү өзүнүн диванына жаткырганда бала чукуранып алды:

- јй-ай кичинекейим, шашпа, сага сүт берем, - деп шаша оозгу бөлмөдөн сүт ысытып келип кашык менен оозуна тамызып атса наристе аны жалмалап жатып эмчектей оозуна кирбегенге кыжыңдай кызарып-татарып бакыра баштады. Ёптеп сооротуп кайрадан кашыкты оозуна алып барып ичирип, аракети текке кетпеди окшойт, көптөн кийин наристе мемирей уйкуга кетти: "Ёртең упчу алып келейин, жакшылап кийинтейин" деп улам эч нерседен капарсыз оозун бүлкүлдөтө соруп коюп, бейкапар уктап жаткан наристени элжирей карап: "мейли, өз жүрөгүмдүн каалоосуна жетпесем да ошондон жаралган наристени жыттап жүрөйүн, «ымырат байкуш аргасыз ушуга барган экен, өзү эле келип түшүндүрсө деле болмок, корктубу же у€лдыбы?" деп терең дем ала улутунуп алды да жалгыздыкты жерий баштаган кыз жаңы коногунун жанына кыңка€ кетти. Ѕул кезде —уусаркан жыйырма сегизде эле болчу.

ќшентип –озаны багуу үчүн ал эртеси директордун атына арыз жазып бир жылдык отпуска алды. јнда мындай таштап кетүү да санда гана болчу, айыл боюнча кеп кылып уу-дуу болчу. —уусаркан аны таштанды атыкпасын деген ойдо: "мен бир сиңдилериме бала таап бергиле деп айтып жүрчү элем, өзүнүн бир жаштан удаа төрөлгөн үч баласы бар, ушул кызын мага алып келип түндө берип кетти" деп койду. Ѕолбосо "таштанды" дешип аны жийиркене карашмак. Ѕала багуу түйшүгүн тартып –озаны бат эле чоңойткондой сезип кетчү кезинде. Ѕирок канчалаган түндөрү уйкудан туруп сүт берип, жала€гын которуп, ооруп калса чыйпылыктап доктурга жүгүрүп, койчу дегеле тежемел бала багуунун түйшүгү оңой эмес да. –оза үчкө чыгып артынан ээрчий баткактап калганда да иштей албады. Ѕаланы караар киши жок деген шылтоо менен биротоло жумуштан чыгып алды. Ѕар үмүтү, жашоосу, бактысы –оза эле. «ымырат бир дагы кабар албады, басып келбеди. јны ойлогон —уусаркан –озанын күбөлүгүнө: " амбарова –оза јлсейитовна" дедиртип жаздырып койду: "Ѕаары бир менин баккан энеси экенимди билбей койбойт" деп ойлоп "убагы келсе өзүм түшүндүрүп койом", - дечү. ”бакыт деген адамдын ар бир саатын урдап алып күндүн кандай өткөнү сезилбей да калат кээде. —уусаркан –оза үчүн баарын жасады, өзү билим деңгээли жогору болгондуктан үй-мүлкүн, мал-жанын бүт –оза ээ болоорун тастыктап документтерин тууралап койду: "Ёми мен күйөөгө кайдан тийдим, кудай алдына күнөөлүү болуп барбай так өтөйүн, –оза күйөөгө чыкса «ымыратты таап экөөнү тааныштырып койом, менин бардык мүлкүм ушул гана кызга тиешелүү болуш керек" деп ойлочу. ћына, бечара кыз кырк эки жашында капысынан ары карап ак менен караны ажыратып биле элек секелекти таштап кетип отурат. Ёх бири кем дүйнө десең, кичине ооруп эле өлүп калам деп оюна да келбесе керек: "айыгып кетем!" - деген үмүт менен жатып жанынын учуп кеткенин сезбей калды го?!

–оза үйүн жыйнап, үйүн жыйнаштырганга жардам берип жүргөн келиндерге колкабыш кылып жүрдү. —уусаркан ага жумуш жасатчу эмес, ошентсе да өзү тирикарак болчу. јйрыкча катты окугандан кийин таптакыр өзгөрүлдү: "мен апамдын бакма кызы турбайымбы, неге өз апам мени таштап кеткен экен?" деп басса-турса "«ымырат" деген ат эсинен кетпей дилинде кайталанып атты. јл күнү коңшу-колоңдор кирип чыгып улам уккандары куран окутуп келип атып –оза анча билген жок, ал турсун түн бир оокумга чейин отуруп элдин кетпегенинен уктап да калды.  айсарбай болсо кеткен. јнын –озага ичинен жини келип: "энеңди урайын арам сийдик, баарына ээ болуп калгысы келип атса керек жашабагыр, эптеп кырк ашы өтсүн, менин тилимди албаса аны өлтүрүп салам, ким сурамак эле" деп ойлонуп кетти ал кеткенде да.

 үндөр билинбей убашып-чубашып өткөн кербендер сымал өтө берди. –оза жалгыз.  еч кирсе коңшусунун өзү теңдүү кызын суранып келип экөө ойноп жатып уктап калышат. ∆ай өтүп күздүн салкын тарта баштаган мезгилинде —уусаркандын кырк ашын беришти.  айсарбай эми чындап киришип –озаны алып үй ичин биротоло көчүрүп, мал-салын айдап кетмей болгондо ал таптакыр каршы чыкты: "Ѕаланын кылаар иши чала дейт, кызым, сен али жашсың, өзүң жалгыз жашоо сага оор" деп улуу-кичүүнүн айтканына так секирип болбоду. Ёл көзүнө ачуусу келсе да эч нерсе дей албай  айсарбайдын айласы алты кетти. ќшондо сельсоветтен киши келип:

- Ѕул кыздын апасы мурунтан эле үй-мүлкү менен мал-жанын –озага жаздырып койгон, биз өзүбүз каралашабыз, көп болсо үч-төрт жылдан кийин окуусун бүтсө окуу жайга тапшырат. —из убара болбоңуз, биздин айылда бир жалгыз кемпир бар, ал –оза менен бирге жашап баш көз болот, - деди.

- Ёмне үчүн, бул кыз үй-мүлккө ээ болгудай боло элек, жаш дагы, анан өзүнүн төрөгөн кызы эмес! -  айсарбай чыдабай кетти.

- Өзбү, өгөйбү, маркумдун өз колу менен жазылган кагазы бар, биз документке та€набыз, сиз үйбүлө мүчөсүндө жоксуз, демек биз сизге ишенип кызды бере албайбыз!

- ћен анын урукташ иниси болом, эжем чынында жаш кетти, бирок ал мурдаЕ

- Ёмне мурда, ар кайсыны атпай чыгымыңды эсепте, анын мойнуна карыз кылбай малынан бөлдүрүп берем, бирок экинчи бул үйгө келгениңди кой! - —ельсоветтин секретары аны ачуулана карады, -  ана канча чыгым болдуң?

- јпей ботом, "эжем эле" деп өкүрүп ары-бери жүргөнү болбосо, кол кабыш кылып мүрзөгө койгондо тигил эле ћамасаалы койду, союлган кой менен уй өзүнүкү, кепинди өзүнүн акчасына алдырдык, - бери жакта отурган а€л шакылыктап баарын айтып жатты, - ∆е бир кой сойсо да көрөт элек, мен бул жерде өзүм тейледим.

- јнда кечиресиз, кызды өз жайына коюңуз, бир кызды балдар менен кошуп өзүм деле багам! - деген сельсовет сөз бүттү дегендей басып кетти.

"—уусардын байлыгы менде калат, бир таштанды кызды эптеп үйгө алып кетсем анан калганын өзүм билем" деп ойлогон  айсарбайдын тилеги таш каап: "энеңди урайын, өлөөрүн билип жүргөн го, арам сийдигине баарын калтырып, документ да€рдаганга караганда" деп боз ала болуп басып кетти.  еткен менен арам ой менен кетти, ал эми ошол кызды тындым кылып малын уурдап кетмекке өзүнө ант берди.

–озанын жетимдиги эми чындап билине баштады, ба€гыдай үстүнө үйрүлүп: "муну же, муну кий" деп бапестөөчү апасы жок а€бай кыйналды. —ельсовет айтканына туруп айылдагы багаар-көрөөрү жок кемпирди анын үйүнө киргизип беришти. Ѕүбүзейнеп өзү төрөбөгөнүнөн жашында көп эле күйөөгө тийип далай балдарды бакты, бирок өзүнүн баласы болбогондон кийин аны карыганда карабай кетишкен. јзын-оолак малы менен жалгыз жашаган кемпирдин бир туугандары деле бар болчу, бирок карашчу эмес.  ийин дагы малын инилери талашпасын деген ойдо болгон малын инилерине бөлүп берип: "өлсөм силер көмөсүңөр" деп –оза менен жашаганга келе берди. –озага Ѕүбүзейнеп өз энесиндей мээрим төкмөк кайда, өз энесиндей болмок беле, эптеп көнүшүп бири-бирине жалгыздык деген караанды сездирбей күн өткөрүп жатышты. —ааттын жебесиндей чыкылдаган убакыт тез эле өтүп, арадан үч жыл байкалбай зымырады. –оза керилген кыз болуп, он жетиге толуп мектепти бүттү. Ѕуга чейин ага ашыктык каттарын жазган жигиттер көп эле болду. ќор басырыктуу кыз эч кимисине жооп кылбады, жолугуп сүйлөшпөдү. “ек алдыга койгон максатын ишке ашырууну ойлонуп окуудан баш көтөрбөй китеп караганы караган. јл аны сууктун кыраан чилдесинде жүрөк түшүргөн оку€ аңдып турганын сезбеди. ќшол күнү Ѕүбүзейнеп сууктап калганбы же карылыгыбы, мештин жанында оронуп жатып алган эле. –оза терезе тушунда коюлган столдо китеп окуп келээрки окуу жылында чоң окууга тапшыра турган болуп да€рданып жаткан. Ёшик дүп-дүп дегендей болду.  ыз эч нерседен камырабай эле сыртка чыга бергенде аны карылуу кол үн чыгартпай оозун басып тыпырата ары сүйрөп кетти. ќшол маалда багына жараша коңшусу кемпирге баласынын жүрөгүн көтөрткөнү кирип келе жаткан эле, ал караандарды көрүп үйүнө жүгүрүп барды да күйөөсү экөө кайра келди. јлар мал ууруга келгендер го деп ойлоп үйгө киришсе Ѕүбүзейнеп ары карап эч нерседен капарсыз жаткан эле.

- Ёне, –оза кана? Ёшикте үч-төрт киши корооңорго кирип кетти, - дегенде алсыз кемпир ордунан тура калды. –оза ордунда жок, үчөө эшикке чыгып союл алып короону көздөй басып баратып:

-  им ой бул, азыр милици€ чакыртам, кызды койо бергиле! - деп үн сала мал короого кирип барышканда үчөө тең аларды ыргыта түртүп жүздөрүн көрсөтпөй качып жөнөштү. –озаны төргө казыкка чырмап, моюнуна эми сыйыртмак салганы калган экен. “ыбырчылаганынан алдары келбей кызды кыл аркан менен чырмап салып анан муунтуп өлтүрүп "өзү асынып өлдү" дедирмек экен да.  араңгыда кардын ичинен оозу дагы чапталуу кыздын үнүн араң угушуп зорго бошотуп үйгө алып киришти. Ёртеси эле айылдык участкалык милиционер менен сельсоветке чейин билдиришти.  ыз аз жерден өлүмдөн калганына ызаланып ыйлап да, коркуп да жатты. јл түндөгү адамдар бири-бирине атын айтпаган менен бирөөнүн үнүнөн  айсарбай экенин тааныганын айтты эле, ошол күнү аны алып келишти. јл баарын таанып киргенде милиционер эки-үч жолу дубинка менен ичке койгондо чынын айтты да, жалынып-жалбара баштады:

- Ёкинчи мындай кылбайм, кечирип койгула, биз жөн эле коркутуп эжемдин малынан бөлдүрүп алайын дегем, кайдагы эле бир таштанды кыз ээлеп алганына жиним келгениненЕ

- Ёмне, сенин эжеңде энчиң болбосо же анын бир тууганы болбосоң талаша бересиңби, кокус ал кыз өлүп калса деле сени таап алмакпыз, кыңыр иш кырк жылда билинет дегенди билбейсиңби ы€?

- јнын бетин ары кылсын, -  айсарбай калп эле эптеп кутулмакка жандалбас кылып жатты. »чинен: "өлүп калса кана" деп атканын тиги кайдан билсин.

- Ўериктериңди таап кел!

- ќй байке, эми аларды өзүм алып келгем, кечээ алар коркконунан шаарга качып кетишти. јларда күнөө жок! -  айсарбай кайпактады. јнткени тиги эки шериги түндөп үйүнө барышып: "эгер билинип калып бизди соттой турган болсо сени тирүү койбойбуз, бизди азгырган сенсиң, өзүң мойнуңа алгын" дешип коркутушкан болчу. ќшондуктан аларга чаң жугузбай эптеп өзү да кутулуп кетип жатты. ќн беш күн камап беш жүз сом айып төлөтүп, "эч зы€н болгон жок, мурун камалган эмес" деген тастыктоо менен койо беришти. Ѕирок ошону менен тыйылып калбай эми өзү киришмек болду. јл эми кызды окууга кетээр маалда жолдон тосуп өлтүрмөккө өзүнө сөз берди. јл ички сырын а€лына да айтчу эмес. ј€лы —уусарканды кайнежесиндей деле көрчү эмес, бирок сыйлачу эле.  үйөөсүнүн күйүп-бышып эле "бир кайдагы шүмшүк мал-мүлкүнө ээ болуп калабы?", деген сөзүнө кайдыгер гана: " жинди болдуң беле, ага анча эмне эле күйүп бышасың, калса калаар, аны өзү төрөгөндөн ашык кылып бакты, сенин эмнең кетип атты" деп койгон. ќшону менен ал унчукпай кала берди. »чинен ит талап: "мен үч баламды бага албай чычкак улак таппай жүрсөм кайдагы бир чычкак кыз ошончо байлык менен кала береби, жок дегенде бөлүшүп берсе болмок" деген ичи тардыгы кармай берди.

 үткөн жаз да келип, документтерин да€рдап бүтүп, мал сатып жолуна тыйын алып, –оза окууга кетти. јны акмалап жүргөн  айсарбай артынан эле ‘рунзеге жөнөдү. Өкмөт ошол учурда демократи€га, эркиндикке умтулуп жаткан убак. јл окууга канчалык какшап атса да өтпөй калды. јкыры убактылуу жашаган жатаканасынан чыгып кайра жөнөмөк болуп өзүнчө бук болуп ыйлап, паркка кайрылып бир аз олтурмакка көзүн аарчый отура кетти. ”бакыт кеч болуп калган. "Ѕүгүн кеч болуп калды, кыздар менен жатып алып эртең эрте чыксам деле болоор" деп ойлоп отура берди. Ѕул кезде артынан канча күндөн бери ээрчип жүргөн кара көлөкөнүн аны көздөй келатканын сезбей ичтен арман кылып ызалуу: "жок дегенде та€наар бир адамым болсочу, апаке, эмнеге жапжаш эле өлүмгө баш ийип бердиң, жок дегенде ушу күндө сен бар болсоң эч санаасыз окубасам дагы армансыз жүрбөйт белем?!  ана «ымырат деген эмеси, мени төрөп анан таштап койгон а€л, ушундайда мага арка-жөлөк болбойт беле, апаке, тажадым ушул жашоодон, мени да өзүң менен кошо ала кетчи?!" деп үнсүз арбагы менен дилинде сүйлөшө берди. ќшол убакта тал арасы "шырт" дегендей селт этип эки жагын караса паркта жалгыз эле отуруптур. ∆үрөгү опкоолжуй ордунан тура жөнөгөндө артынан бирөө оозун баса калып бекем кучактай ары жактагы топ арчанын түбүн көздөй сүйрөп жөнөдү. Ёми кыздын шымына асылып арам оюн ишке ашырмакка киришкенде –озада бир күч пайда болуп тигини тумшук талыштыра тээп жиберди. јл жыгылып калганда ордунан атып туруп жүгүрүп баратты.

Ѕул  айсарбай эле, ээн бактын ичинде кызды зордуктап анан өлтүрүп кетмек болгон. јл тумшугу канаганын сезди, оозуна ысык бир нерсе кирип түкүрүп алды да узай элек кызды кууп жетип кармап көргүлүктү көрсөтмөк. Ѕирок анын буттары тушалып баса албай кыздын кеткен жагына көз жүгүртүп алып оозунан келмеси түшүп калды. јнткени кетип аткан кызды колтуктап ары узаткан аппак көйнөкчөн а€л кайра өзүн көздөй желбирей буту жерге тийбей учуп келаткандай көрүндү.  өзүн бардап ачып жума артына качып жөнөдү.  өпкө чейин артын карагандан коркуп, чоң көчөгө жеткенде артын караса эч ким жок: " оркконго кош көрүнөт" болдум го деген ал "өх" деп эс ала түшүп троллейбус менен жатчу үйүнө келди. Ѕирок бир аз мурун көргөн оку€ны көз алдынан кетире албай жаман абалда болуп турду: "бул эмнеси, арбак билип атабы?" деп өз оюнан коркуп да кетти: " антип эле өлгөн киши биле койсун, эмдигиче сөөгү сөпөт болбодубу, коркконго кош көрүнөт болдум окшойт" деп эртеси айылга жөнөмөй болду. –оза дагы эртеси кыздар менен коштошуп үйүнө жөнөдү. Ѕирок ал ушул ирээт шаарга биротоло кетмек болуп келип эле сельсоветке кайрылды да, ушу базарда малдын баарын сатып шаарга кете турганын билдирди. ќшентип рубль акчалары самандай сапырылып берекеси жок болуп турган кезде үйдү бошотуп —уусаркандан калган мүлкүн жүктөп, малдарын калтырбай сатып ийип шаарга баса берди.  елген күнү эптеп бир квартира жалдап алып ал жерде туруп калды. Ѕир айдай издеп жүрүп өзүнө ылайык бир бөлмө үй сатып алды да, көчүп келди. ќшентип –озанын кийинки өмүрү шаарда өтмөкчү болдуЕ

 өңүлү бир аз болсо да тынчыгандай болгон кыз апасы —уусаркандын сүрөтүн колуна алып көпкө-ө чейин карап отура берди: "јпакем, алтыным менин, мен сени а€бай сагынып кеттим, бейиште жүрөсүңбү деги апа, менин жашоом үчүн өлөөрүңдү билип анан кам жегенсиң го ээ, болбосо мага эч нерсени ээ кылмак эмес, бейиште эле жүрчү апаке" деп ойлонуп отуруп эле эчкирип ыйлап жиберди. ќн чакты күндөн кийин базарларды аралап көрүп жаңыдан соодага чыгып жаткан кыргыздарды байкап анан базар экономикасын чыгарган өкмөткө нааразы боло баштады: "ƒеги эмнеден баштайм, бир аз акчам түгөнсө жашоого мүмкүн болбой да калат, жеп-ичип отуруп алсам мени ким а€мак эле?  ой, эптеп бир нерсе кылайын" деп ойлоп өзүнө ылайык эле майда-чүйдө саткан стол да€рдап тамеки менен семичке, дагы майда баратты коюп алып сата баштады.

 үн өтүп убакыт жылга алмашып шаарга келгенине жыл айланып калды. Ѕа€гыдай эле бир үйдө жапжалгыз жашайт. Ѕир бөлмө үйүнө квартирант алууну ойлоп өзү да жалгыздыктан тажаганын билди.  өп эле жигиттер айланчыктайт, бирок –оза бир да жигитке оңдуу жооп берип же жылмайып сүйлөбөдү: "ћендей томолок жетим кызды ким эле теңине ала койсун, тебелеп-тепсеп шылдың кылып кетип калса мен дагы төрөгөн энемче баламды талаага таштап жүрбөйүн" деген ойдо. јнын жанына кээ-кээде бир өзү курдуу жигит келип бир азга туруп анан кетет. јнын атын да билбейт. ∆ылдыздуу жаш жигитти мостойгон суз мамилеси менен узатып койот. Ѕир күнү ал:

- „оң кыз, мынчалык неге сузсуң, танышып алалы, менин атым √үлжигит, - деди жылма€ карап.

- –оза, - деди дале суздугунан жазбай.

- јтыңызга затыңыз жарашып абдан сулуу экенсиз, чын эле атыңызды таап койгон экен ата-энеңиз.

- ?...

- —үйлөшүп туралы жок дегенде, кай жерден болосуң? - √үлжигит анын сүйлөгүсү келбей турганын билип туруп эле кайра сүйлөй берди, - бул жерде ким менен турасың?

- Өзүм эле, - –оза келген клиентке чылым сатып атып жооп берди.

- ∆алгыз коркпойсузбу, –оза?

- Ёмнеден корком, жылаңач келип жылаңач кетчү бул дүйнөдө эмнеге корком?

- џрас элеЕ - √үлжигит ойлуу бир аз турду да коштошо басып кетти.  ыз эмеле жанында турган жигитке кайдыгер мамиле кылып жаткан менен ал кетээри менен жалгызсырай түштү, эки жагын элеңдей: " етип калды ээ, эмнеге ага адамча сүйлөбөй койдум, деги мен мерез жаралып калганмынбы же жашоо ушуну үйрөтүп өмүрүм өткөнчө жалгыз өтүп кетемби?" деп санааркай отуруп калды.  өнүмүш турмуш алга жетелей ала салган күндөр өтө берди. јзыр ал жанында өзү теңдүү эки кыз менен жашайт. Ёкөөнөн батир акысына эки жүз сомдон акча алат. ќшентип көңүлсүз күндөрү өтүп бара-бара ачылып шайыр, күлкүчү, жайдары кызга айланды. јнтип-минткиче жыйырмага жашы келип окууну унутуп бүт ою соода болуп алган. √үлжигит болсо күндө келип жүрүп акыры сүйүүсүн айтып ал турсун үйлөнүүнү сунуш кылды.  ыз ага эмне дээрин билбеди же кеңеш сураар жакын адамы жок. Ѕа€гы апасынын төрт бүктөм саргарган катын үч бурчтук кылып чүпүрөккө тигип моюнуна илип алган: "кокус «ымырат дегенди көрсөм катты ага көрсөтөм" деген ойдо жүрөт. Ѕирок андай кымбат адам ага оңой менен жолуга койбоду. √үлжигит ага күндө: "качан үйлөнөбүз" дегенин койбоду. Ѕир күнү ал:

- ∆үр –оза, мен сени ата-энем менен тааныштырам, сен аларга сөзсүз жагасың, алар дагы жагат, - деди колдон ала.

-  ойсоңчу √үлжигит, менин томолой жетим, эч кимим жок экенин билсе ата-энең каршы болот, көрөсүң го? - деп –оза ыйламсырап ийди.

- јл эмне дегениң, алар андай адамдар эмес, ал турсун мамамдар сүйүүнү жакшы билишет, - деди √үлжигит кыздын көңүлүн сооротууга аракеттенип, бирок –оза айтканынан кайтпады.

- √үлжигит, мен сага ыраазымын, сенин мен деген жүрөгүңдү үшүтүп атканымды дагы билемин, бирок мага өзүмдөй эле карапайым бирөө болсо.. Өмүр бою өзүмдү кем сезип сени менен жашай албайм! - деп үйүнө кирип кетти.

ќшондон көп өтпөй эле анын жанына машина токтоп, √үлжигит түштү да –озаны ой-боюна койбой товарын жыйнап машинага жетелеп салып кетти. ∆олдо келатып экөө бир урушуп бир табышып анан кыз жигитке таарына минтти:

- ∆ок дегенде үстү-башымды оңдоп кийинип алсам болмок, базардагы бойдон мени у€т кылмак болдуң го?

- ќй сен ушул эле турушуң менен жагасың аларга, - деген √үлжигит кыңылдай ырдап –озаны карап көзүн кысып койду. ”шул мүнөттөгү көз-караштар нени гана айтпады бири-бирине.

јттиң, бирине-бири дилдерин берип, өмүрлүк жубайлардан болууга ата-энесине алып бараткан менен, алардын алдында кандай ажыроо жатканын, экөө бир тууган болуп чыгаарын билсе, анда сүйүү сезимин √үлжигит –озага айтмак беле?! «ыпылдаган машинада бараткан кыз: "менин томолой жетим экенимди билсе каршы чыгышат го, ай кудай ай, апакемдин өзүнүн эле кызы болгонумда эмне, оо кагылайын апаке, мага жардам берчи, √үлжигиттен ажырабай бир өмүр бирге жашасам экен" деп ойлуу. √үлжигит өзүнчө: "жетим болсо эмне экен, мен сүйөм, ансыз деле өздөрү сүйүп баш кошушкан эмеспи, түшүнүшөт, келиниме өз ата-энесиндей мамиле кылышат" деп ойлонот. ћашина чоң дарбазалуу үйдүн эшик алдына келип токтоду. √үлжигит адегенде өзү түшүп анан –оза отурган эшикти ачты да анын сунган колун ала жетелей үйгө ээрчите кирип барышты. јлардын кирип келгенин көргөн «ымырат делдээ туруп калды...

«ымырат кызын —уусарканга таштап келгенден кийин эле аз өтпөй  амбарга жолугуп калды. јл жолугаары менен өзүн издеп жүргөнүн айтып кечирим сурап жалбарып да, жалынып да жатты.  ыз жүрөгү ансыз да канап боор этинен жаралган кызын таштап келгенге үшүгөн жалбырактай дирилдеп үнсүз көзүнүн жашын төгүп турду: " айдан билдим, эми кеч, кагылайын кичинекей наристем ай, энеңдин эмчек сүтүн кана эмбей өлүү сүт менен чоңойо турган болдуң, минтип  амбардын келээрин билсем сени таштамак эмесмин, кечире көр кичинекей көпөлөгүм..." јнын көз жашы  амбардын колуна таамп кетти. јл аны имере кучактап алып кечирим сурап жаткан, колу төшүндө эле. Үнсүз муңайып турган селкисин ого бетер кыса кучактап:

- ∆аным биргем, сен үчүн баарынан кечип баса бердим. Ёмне, төрөдүңбү, кайда ал? - деп шыбырай сурады, - бир көрсөтчү, менин уулумбу же кызымбыЕ

-  ыз болчуЕ - «ымырат да алсыз шыбырады.

-  ыз болчу дейсиңби?! Ёмне болду ал, бол эртерээк айтчы «ымыш?

- јл өлүп калган!

- Ёмнеге?

- »чтен кыйналса керек. - ќшону менен сөз бүттү.

 амбар менен «ымырат бирге жашап той да өткөрүштү. јта-энеси кайра-кайра чакыртса да барбады: " ћен силер үчүн өлгөн кишимин, менин калоом, жүрөгүм менен ишиңер жок, мен аны сүйбөйм, жашабайм" деп кат жазып досунан берип жиберди. јнын алган а€лы јкчайым аргасыздан үйүнө кетип калды.  амбар болсо өзүнүн кылган кемчилигине өкүнүп кечирим сурап:

- Ёгер мен үйлөнүп албаганда сен аман-эсен көз жарат элең, кызыбызды эркелетип отурмакпыз, - деп улутунду эле «ымырат ага бир сыр билгизбей:

-  амбар, ага кейибей, өлгөнүн кайра-кайра эле айта бербей унут эми, мына кайрадан боюма болуп калыптыр, кызыбыз үч ай болмок, эмдиги жылы ушул маалда көз жарып алсам үч ай болуп калат.  ызыбыздан бул туура бир жаш кичүү болот экен, - деди жылма€ күйөөсүн кучактап. јйткандай эле –озанын төрөлгөн күнүнөн эки күн өткөндө «ымырат уул төрөп атын √үлжигит койгон. ќшол √үлжигит ушул –озасын жетелеп келип атпайбы?!

- Ёй «ымырат кантесиң, конокту кел десең боло, сага эмне болду? -  амбар а€лын таңгала карап алып кайра тиги экөөнү карады, -  ел, келегой кызым, отургула, - деп анан: "аа байкушум, келиндүү болот экемин деп кубанганынан го?" деп кайра отуруп калды.

- Ёмне дейсиң √үлжигит?

- јпа, сиздерЕ

- ћмЕ - «ымырат сүйлөйүн деп келатканда  амбар сүйлөп ийди:

-  ызым, кайда жашайсың, ата-энең каерден?

- ћенЕ мен жалгыз жашайм, „аң- еминден болом, апам жашымда эле өтүп кеткенЕ

- Ѕир туугандарың барбы?

- ∆ок, жалгызмынЕ

-  амбар! - «ымырат үнүн катуу чыгарып күйөөсүн тыйды, -  ызымЕ атың ким? - «ымырат кызга карады, анан жан дүйнөсү будуң-чаң болуп: "ќо кудай бул менин –озам го, —уусаркан өлүп калганбы, жашымда эле өлгөн дейби, бул күнгө чейин кантип жашап жүрөт, мен айбан, бир жолу барып койбогон" деп кызды телмире тиктеди.

- –оза.

- јпаңдын атычы?

- —уусаркан! - дегенде «ымырат ордунан туруп барып кызды кучактай калды:

-  агылайыным десе, сени да көрөөр күнүм бар экен ээ, —уусаркан байкушумдун кызы турбайсыңбы?!

- ќобаЕ -  ыздын да мууну калчылдап: "качан 'мен сени төрөгөн апаңмын' деп айтып ийет?!" деп күтүп көздөрүнө жаш толо калды. Ѕирок «ымырат эч нерсе дебеди. –озаны коноктоп анан узатып коюшту. √үлжигит ичинен кубанып: "демек атамдар каршы болбойт, тойду тездетиш керек" деп ойлоп –озага:

-  өрдүңбү, алар сени жактырышат, апам "биринчи келинимди кызымдай эле көрөм, анткени кызым жок, экөөңөр элесиңер" деп калат, иним али мектепте окуйт, - деп мактана сүйлөп баратты. –оза негедир унчукпайт, анын жандүйнөсүндө бороон улуп, деңиз толкугандай жүрөгү уламдан-улам солк этип кайра ылдамдай согуп: "үйгө тезирээк жетсем эле сүрөттөрдү карайм, анан тигил экөөнү салыштырам, оо кудай ошолор болуп калса анда √үлжигит менин иним болуп калат турбайбы" деген ой башына келтек тийгендей зыңгырай көздөрү караңгылап баратканда машина токтоп √үлжигит адаттагысындай эле:

-  елип калдык, чоң кыз, - деди колун суна. Ѕул жолу –оза ага колун бербей эле өзү түшүп:

-  ош √үлжигит, менин башым ооруп чыкты, тезинен үйгө барайын, - деди да товар салынган чоң сумканы көтөрүп шашыла кирип кетти: "–оза, эртең келем", - деген жигиттин жообун бергенге үлгүргөн жок: "Ёмнеге, эмнеге эле мелтирейт, эгер бул мени сүйбөсө менин жан талашканым кеп деле эмес го, эмнеге мынчалык мерез" деп ойлонуп анын артынан бир азга карап туруп анан машинасын жылдырды.

Ѕа€ –оза менен √үлжигит чыгып кеткенден кийин  амбар «ымыратка:

- —ен эмне эле киши тосуп көрбөгөнсүп бир кыздын көзүнчө өзүңдү жоготосуң? - деди.

-  аке, мен эми сага сырымды ачып бербесем болбойт, √үлжигит ба€ күнү мага: "апа сүйлөшкөн кызымдын аты –оза, абдан жакшы кыз" деген. Ѕүгүн көрүп жүрөгүм токтоп кала жаздады.

- Ёмне үчүн?

- јнткени ал биздин кызыбыз  аке, балаң аны сүйөм деп атса, миң түркүн ойду ойлоп ийбедимби?

-  ойсоңчу, сен ал кызды өлүп калган дебедиң беле?

- ∆ок, ал өлгөн эмес. ћен аны —уусардын эшигине алып барып таштагам, ал турсун менин кызым экенин ачык айтып кат жазып "экинчи барбайм, кызды талашат деп коркпо", - деген элем, сөзүмө туруп барган жокмун, байкуш —уусаркан жаш эле өлүп калган тура!

-  ызы-ык, эми балаң кандай абалда калат, муну укса, элеп-желеп болуп жүргөн немеЕ

- јйтып түшүндүрөбүз, садагам татынакай болуп чоңойгон экен, эртең √үлжигитти алып кел дейли да орой көз чарай болуп отуруп айталы, түшүнөөрЕкечирээр?

- јй ким билет, сен эле кайдагыны чыгарып атасың билбейм, эртең дагы тактап сурап билээрбиз, бул дүйнөдө бир эле —уусаркан бар бекен, аты уйкаштар көп да?

- ∆о-ок  аке, мен көрүп эле сезип-билип алдым, негедир көздөрүн көргөндө эле сенин жаш кезиңди көргөндөй болуп кызыктай болбодумбу.

- Ёгерде ошондо —уусарканга таштаганыңды билсем дароо эле алып келмекмин, сен айтпай койдуң.

- ћен —уусарканды а€дым, ошондо үч ай болуп калган, күнү-түнү уйкудан безип жаш бала багуу оңойбу, байкушту сыздатпайын дедим даЕ

јңгыча √үлжигит келип калды, кирип келип эле:

- јпа, сиз эмне болуп кеттиңиз, анын апасын тануучу белеңиз? - деди суроолуу тигиле.

- ќоба уулум, анын апасын атаң экөөбүз тең таанычубуз, - деди көздөрүн ала качып  амбарды карай.  амбар: "айтпа" дегендей башын чайкап койду. ћуну байкап калган уулу:

- —илер менден бир нерсени жашырып жатасыңар го ээ? - деп жалдырай сурады.

- Ёмнени жашырмак элек уулум, бул кызды деги кайдан таап жүрөсүң? -  амбар андан тактай сураганда анын жини келе:

- ƒемек мен эми түшүндүм, анын жетимдигин кемсинтип, мага тең эмес деп турасыңар го, силер каршы болсоңор дагы мен –озага үйлөнөм дедимби үйлөнөм! - деди ички үйгө кирип баратып.

- ќ-ок! - «ымырат чыңырып ийгенин өзү да билбей калды. √үлжигит чоочуй артына карай салса «ымырат жыгылып бараткан экен, жетип кармай калды.  амбар дагы чоочуп кетти. ƒиванга жаткыргандан кийин эс ала түшүп: - уулум, эртең –озаны ээрчитип келчи, мен өзүм жакшылап сүйлөшөйүн, - деди уулун жалдырай карап.

- ћакул апа, алып кел десеңер азыр да алып келем!

- јзыр болбойт, биз аны коноктогудай кылып камынып алалы, -  амбар токтоо сүйлөдү, - Үйлөнө турган жигит да сендей болобу, мынчалык жеңил болбой жүр уулум, ар нерсенин убакыт-сааты болот.

- —илер айткандай эле болсун, апа коркутпаңызчы, деги сиздин денсоолугуңуз начарлап баратканбы дейм?

-  оркпо, апаңдын ден-соолугу кудайга шүгүр эле, бир аз ойлонгондуку эле?

- јнда мен жатам, чарчадым, - √үлжигит бөлмөсүнө кирип кетти.

- Ёй бала, бирдеме ичип алсаң боло?

- ∆ок, кардым ток.

Ёне-ата үндөбөдү: "ћейли ал дагы ойлонуп жатат, акыры түшүнөт, кайда бармак эле, тагдыр деген ушундай тура!" деп ар кимиси ойлонуп кала берди.  амбар: "мына кызык, ушунча жылдан бери мага бир ооз айтпай ичтен сызып чыдап жүргөнүн, —уусарканды а€ган тура, байкуш кыз жакшы неме эле, «ымыратты ал дагы түшүнгөн, болбосо ал мени сүйчү эле, тобоо, деги бу жумуру баштан эмнелер гана өтпөйт" деп а€лын а€п турду.

Өзү кайрылып келгендеги көзүнүн жашын мөндүрдөй төгүп сөз айтууга чамасы келбей үнсүз ыйлап турган «ымыраттын ошондогусун эстеди: "көрсө аны а€п айта алган эмес тура". «ымырат да ой түбүндө калкып эчен жылдардан бери ичтен сыза: "—уусаркан –озанын атын өзгөртүп алды бекен же ошол бойдон багып жүрөбү, күйөөгө чыкса кызымды өгөйлөп батырбай эмне күндө болуп жатты экен" деп ойлонуп жүргөнүн, анын аты өзгөрбөй эле маңдайында суйкайган кыз болуп бойго жетип жигит жандапЕ болгон да бир эне, бир атадан туулган инисинин сүйгөн кызы болуп келгенин көргөндө жүрөгү ийне менен сайгылагандай сыздап кетти: "сенин улуу эжең бар, аты –оза, издей жүр" десем болмок экен" деп өзүнүн каталыгына ичинен жини келип алды.

Ёртеси эрте туруп  амбар менен «ымырат базарга жөнөмөк болду. √үлжигиттин адаты түшкө чейин уктамай: јл ойгонгочо келип калабыз деп чыгып кетишти. √үлжигит туруп эле ата-энесин таппай калды: "базарга кетишкен го" деп жуунуп эми чай ичмек болуп столго отуруп жатканда  амбарлар кирип келди. ќңор эмес чоң-чоң эки сумканы көтөрүп киришти. јнан чогуу тамактанып √үлжигитке эч нерсе айтпай эле "–озаны алып кел, коноктоп, жакшылап сүйлөшөлү" деп жиберишти.

√үлжигит: "жагып калды бекен, жакшылап коноктойбуз дегенине караганда бир сыр бар, балким сынаганы жаткандыр" деп ойлоп тез эле –оза жашаган үйгө келди.  елсе ал үйүндө экен, базарга чыкпаптыр. √үлжигитти көрүп "кел" деп башын ийкей учурашкан болду. ∆игит кызды бетинен өөп койду да:

- јтамдар сени чакырып жатат, тезирээк келгиле деди, - деп айтканда –оза сумсайган жүзүнөн нур төгүлө жадырай:

- Ёмнени сүйлөшөт экен? - деп койду.

- Ѕилбейм, иши кылса ээрчитип кел деп мени жиберишти.

- Ѕолуптур, азыр кийинип чыгайын, - деген кыз ичке кирип «ымырат менен  амбар, —уусаркан үчөөнүн түшкөн эски сүрөтүн, катты сумкасына салып алды да жасана кийинип чыкты. јнын азыркы турпаты чынында «ымыратка окшоп, бет түзүлүшү  амбарга куюп койгондой эле. √үлжигит аны көрүп: "тобо-оо эгер жасанып алса чырайына чыгып калат тура" деп ойлоп машинанын эшигин ачты эле –оза отурганда рулга отуруп айдап жөнөдү.

јлар келгенде  амбарлар стол үстүнө жайнатып, тамагын асып коюп күтүп отурушкан. –оза кирип алар менен баш ийкешип учурашкандан кийин эч нерсе билбейт деген ойдо чай куюп отурган «ымырат —уусаркан жөнүндө сурай кетти:

- –оза, апаң эмне оорудубу, атаң кайда эле?

- јта дегенди билбей чоңойдум, апам менин эң кымбат адамым эле, ал мындан беш-алты жыл мурун башым деп жатып эле кете берди, мен анда он төрттө болчумун.

- ја - байкушум десеЕ - «ымырат ыйлап ийе жаздаганда  амбар аны тыйды.

-  ойсоңчу «ымыш, балким башка —уусаркандыр, - –озаны карай сүйлөдү, -  ызым, апаңдын сүрөтү барбы? «ымырат бир кездеги курбу кызы менен алмаштырып жатат окшойт, - деди токтоо.

- Ѕар, мен апамдын сүрөтүн дайым ала жүрөм, - деп ал жалгыз түшкөн —уусардын сүрөтүн сумкасынан алып чыкты.

- ќшол, байкуш ай, жапжаш эле өлүп калган тура, - «ымырат дагы токтоно албай чыйпылдап жиберди.

- јл турсун сиздердин да чогуу түшкөн сүрөтүңүздөр бар! - –оза билмексен боло үчөөнүн сүрөтүн алганда  амбар ордунан тура ары-бери басып: "демек анык экен да, эми кантип айтаар экенбиз, уулум күйүп-жанып сүйүп жүргөн кызы бир тууган эжеси экенин билсе кантээр экен, ушунун баары менин гана күнөөм, мен үйлөнө койбогондо «ымырат муну таштамак эмес" деп айласы кетип муруну, башы-көздөрү өзүнө окшоп маңдайында отурган тун кызын элжирей карап алды: "јй турмуш ай, эми канттик, экөө тең эч нерсе билбей бизди үйлөнтөт го деп ичтеринен кубанып отурушат, сүйүүнүн азап-тозогуна күйүп көрбөдүм беле" деп дале ойлуу басып жүрдү. Ѕир кезде –оза бар күчүн жыйнап: - ћен сиздерди түшүнүп турам, ар убак өзүмө жөлөк болчу адам издеп сиздерди да издеп жүргөм, мына бул катты сиз жаздыңыз беле?! - деп «ымыратка жаштуу көздөрү менен караганда анын жүрөгү болк этип кетти.

-  айсы кат?

- Ѕул каттагы «ымырат сизби же башкабы?

√үлжигит оку€нын эмне болуп баратканын билбей ар кимисин бир карап дел болуп отура берди.


“олук окуйм десеңер, алуу шарты биерде >>>



пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞