»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 

¬атсап: +996777329784
—отка +996700329784
емейл: janyzak@mail.ru

 ниги автора јйгүл Ўј–Ў≈Ќ на кыргызском €зыке

Үмүт шооласы

—ууктун күчүнөн ээрди кеберсип, бүткөн бою калтыраган  албүбү жашоонун кызыгынан, эртеңки жарык таңдын бүдөмүктөгөн шаңынан үмүт үзбөй, таштанды аңтарып жүрдү. ÷еллофандарга салынган таштандылардын ичин тинтип отуруп, жарты бөтөлкө, көгөрүп кеткен сыр, салат таап алды. “оңуп калган табылгалары муз болуп калгандыктан жанында ар качан алып жүрчү кирдеп-тытылып калган чаар баштыкка салды да, базарды көздөй илкиди: "ысыгыраак бирдеме ичпесем тоңуп өлөм го", деп ойлогондо муздап, ансыз да калтырап турган денеси "дүр" этип алды: "Ѕаса, мен өлгөндө ким кейип коймок эле? ∆ашоо улана берет, менин өлгөнүм жер энени тойгузуп, бул дүйнө кемип калмак беле?  елип-кете берчү дүйнө да-аа" деген ойдо өзүн алаксыта кадамын тездетип кетип жатты. Ѕат эле ќш базарынын кыжы-кыйма шарына аралашып, отургандарды жал-жал карап баратып:

- јйланайындар, нанга жардам берип койгулачы, бала-чакам жок, жакыным да жок, боор ооруп койгулачы?! - деди тартынып. ∆едеп кагуудан көңүлү калса да кара жанды калкалагысы келип.

- Ѕарчы, сен эле жетишпей атсаң да, ушу суукта сен эмес, бала-чакамды зорго багып жатам! - Ѕир жаш эле келин силкинип ары карады. —унулган колу та€ктай катып калганга ачуу сөзгө ого бетер денеси калтырай түшүп, ары көздөй басты.

- ∆ардам бер-рип кой-гулачы-ы?! - тиши тишине тийбей шакылдап, көгөргөн эриндери араң кыймылдады. Өтүп бараткандардын алсыз а€л менен иши да болбоду, бутунда күзүндө таштандыдан таап алган эркектин батинкасы, башында кир эски жоолук, моюнуна жылуулук бере тургансып эски моюн орогучту тагып алган.

- ће, менин балдарыма батаң тийсин, байкуш! - кычырай кийинген а€л ага бир сомдуктардан жети кагаз сунду, - »мине болуп ушинтип калышат булар деги? ”лгайып эле калыптыр, жылуу үйдө неберелерин багып эле отура турган убагы экен.. - “игил а€л кобурана басып кетти.

- џлайым кудай жалгасынЕ -  албүбү кубарып кеткен өңүн, көгөрүп турган эрдин кыбырата ары көздөй кетип баратты. Ѕуттары титиреп шилтенбей калса да кете берди, колдору сунулган бойдон.

“уш келди кетип атып алаканына чогулган бир сомдуктарды бекем уучтап: " анча болду экен, ысык бирдеме ичкенге жетсе.. " деп ойлоп алып, ашканалардын бирин көздөй бурулду. ƒемейде кийими жупуну адамдарды ашкана ээлери киргизбейт эмеспи. Ёки жагын жалтаңдай карап, бош турган орундукка отурду да, жансыздай туурулуп колдоюп зорго ачылган колдорун ушалап алып, акчаларын санап кирди:

- Ѕир, эки, сегиз, он беш, отуз,. . ќо кудай, жакшы эле экен, - деп өзүнчө күбүрөнүп алды да, отуз сомду бөлүп, калганын санабай эле кунары кеткен эски куртканын чөнтөгүнө салды. јңгыча жанына ашкананы тейлеген кыз келип жаман көзү менен карай:

- —изге эмне керек? - деди.

-  ызым, отуз сомго келчү ысык тамагың болсо берип койчу, - тартынып, колдорун оозуна такай, калтыраган денеси ичиркене, алиги кызга унчукту.

- ќтуз сомго келбейт, кырк беш сом!

- ја-аа, мейли кызым, дагы он беш сом берем, -  ыз анын жообун угуп, ары басып кетти.  айрадан чөнтөгүндөгү бир сомдуктарды алып санап атып, ичинен элүү сомдукту көрүп, кубанганынан көзүнөн чолок жаш агып кеткенин байкабай көпкө мелтиреп отуруп калды: "ќо кудай, мындай бечарага боору ооруган кайрымдуу адам бар тура" деп делдейе отурганда:

- ћынакей, сразы төлөп койуңуз! - деген официантканын үнү аны селт эттирди.  олундагы элүү сомду шаша сунду эле, жука төшүнө таккан фартугунан беш сом алып чыгып берди да, жолуна түштү. —уук, адам жоктугунан бул бечара а€лдын берээр акчасына карап тим коюшкан эле. Ѕолбосо мындай мусаапырларды: " лиенттердин аппетитин бузат" дешип босогодон кууп чыгышчу.  албүбү эти жок, ичинде бирин-серин сабиз менен картошкасы бар шорпону нан менен эптеп бир чыны чайды ичип топук кыла түштү. ∆анатан калтырап аткан денеси да бир аз эс ала түшкөндөй бүткөн бою жибий отуруп калганда жанагы официантка жетип келди:

- »чип бүтсөңүз туруңуз, биз жабабыз, тезирээк болуңуз! - деп шаштырганда баштыгын а€р алды да, ордунан туруп максатсыз басып сыртка чыкты: "—ыртта суук, кайра эле үшүйм го, жылуураак жатаар жер болсо, атаганат" деп алып кетип атып, али элдин тарай элегин көрүп: "кой, у€лгыдай эмнем калды, дагы бир аз акча чогултуп алайын, же тигилерге окшоп уурулук кыла албасам.. " деген ойго келди да, базар ичин кыдырып колуна бир сомду кармап алып оозун кыбырата:

- ∆ардам берип койгулачы, айланайындар! - деп басып жүрүп, эл суюлгуча дагы алаканы толуп кетти. јны бир колуна ооштуруп алып, жүрө берди.  айрадан үшүп кетти. „огулган акчаны ички жан чөнтөгүнө катты да, сырткысына он сомду салып жатаканасына илкип жөнөдү: "Ёэ кудай, ушунуңа шүгүр, өлбөгөнгө өлүү балык кез келет деген ушул тура, эртең дагы ушинтсем акча топтоп алып соода кылайын", деп ойлонуп баратты.  өз алдында бала чагыЕ

***

 албүбү бир кезде бир үйдүн кенжеси болчу. ∆андан артыкча төрөлгөн кызын ата-эне абдан жакшы көрүп, айтканы менен болоор эле. ”луу агалары үйлөнүп, эки эжеси күйөөгө чыгып, балдарын ээрчитип үйлөрүнө чогулуп келишкенде бака-шака түшүп калчу. ќшондо тагдыры ушундай болоорун кайдан билди. Ёжелери да, агалары да аны эркелетип, каалаганын алып берип, эркелик менен өткөн күндөрү алыстап, мектепти да ийгиликтүү а€ктады..

јта-эне кеңешип,  албүбүнү жогорку окуу жайына жөнөттү. Ўаарга келип, башка чөйрөгө аралашканча көнө албай үйүнө да кетип калгысы келип жүргөндө экзамендери келип, алардан такалбай эле жооп берип өтүп кетти. ∆ыйынтыгында ал мединституттун студенти болуп калды. Ёч нерсе менен иши жок эрке кызды акмалап сөз айткан жигиттер бура бастырбай киного, концертке чакырышат. ∆еринен текебер кыз аларды теңине албай, жалаң окуу менен алек болуп жүргөндө, бир группада окуган јйнура деген кыз:

-  албүбү, бүгүн менин жердешим келип калыптыр, ал мени туулган күнгө чакырып атат, жалгыз баргандан у€лып атам, - деп калды. - Ёкөөбүз барып келеличи?

- “уулган күнгө барганга көңүлүм жок, өзүң эле бара берчи, -  албүбү аны жактырбай, китепке үңүлдү.

-  ойчу,  албүбү, мен сени жакын, сырдаш курбум катары көрүп жүрсөм, сен мени укпайсың, - јйнура таарына түштү эле, текебер болгону менен боорукерлиги жеңип,  албүбү аны күлө карады:

- Ѕолуптур, барса барып келели, таарынбачы эми?

- Ѕа€ эле ошентпейт белең. Ѕол тез, кийинип алып жөнөйлү! - Ёкөө сыртка чыкса эки-үч жигит күтүп турушкан экен. јлар менен барып тез эле көп кабаттуу үйлөрдүн биринчи кабатындагы үч бөлмөгө киришти.

ƒасторкондо  албүбү суз, өзүнө сугалактана караган жигиттерден жүзүн буруп, карабаска аракеттенип атты. јнда-мында ууртап-татып отурган винодон эки бети албырып чыккан.  елгенден бери өзүнө көңүл буруп отурган жигитти дилинде жактыргандай болду. јнын аты “илек экен, шынаарлап улам тамаша сөз ыргытып отуруп, жакындан таанышып да алды. јйнуранын жигити да ага көз артып атты. Ѕаарын байкап турган  албүбү курбусунун көңүлү оорубасын деген ойдо “илек менен сүйлөшүп, бийге чыкканда да аны менен бийлеп жатты. „акан отуруш а€ктап, экөөнү эки жигит коштоп жатаканага жеткирип коюшту. ќшондон баштап “илек  албүбүнүн жашоосунда пайда болуп, өзү деле ал кечиксе жол карай берчү болгон. ќртолорунда ысык сүйүү алоолонуп, төртүнчү курс болгондо үйлөнүүгө макулдашып коюшкан. јнан эле “илек келбей кечигип жатты. јйнура бул кезде жигити экөө таарынышып кетишкен. јл дагы өзүн мен сулуумун деген кыздардан эле. ∆игитинин таштап кеткенине  албүбүнү күнөөлүүдөй сезип, ал андан четтеп калган.  албүбү “илектин келбей калганына кыжаалат болуп, окууга да көңүлү чаппай жүргөндө анын кабатырланып жүргөнүн байкаган бир кыз атайы келип:

- —ен эмнеге окууга барбай жүрөсүң? - деп калды сөзгө тарта.

- ∆өн элеЕ -  албүбү көңүлсүз күңк этти.

- ”шу сен жигитиңдин азабын тартып жүрөсүң го, ээ?

- Ёмнеге антип ойлойсуң? - —үйбөгөндөй карап, бирок таң калгандай болуп турду.

- Ёч нерсе билбейт деп ойлойсуң го. ћен билбеген балээ жок, сенин жигитиң јйнура менен жүрүп кеткенин али биле элексиңби?

- Ёмне-е?! -  албүбүнүн жалжылдаган көздөрү чоң ачылып, суроолуу карады. - —ен аны кайдан билесиң?

- —туденттердин баары эле билет!

-  ызык, “илек ага барышы мүмкүн эмес?!

- Ѕарбайт деп сен ага ишенгениң менен, ал сени таштап кеткени качан!

- Ѕолду, Ќаргиза, андан аркысын мен уккум да келбейт! -  албүбү эки кулагын баса отуруп калды, көздөрүндө ызанын жашы.

-  албүбү, өз көзүң менен көрөм десең, эртең кечинде экөөнүн бир кечеде отурган жерине алпарам, - Ќаргиза сынай карады.

- ќйлоноюн, азыр барчы, Ќаргиза?! -  албүбү эки бетин баса ыйлап отуруп аргасыз унчукту. Ќаргиза чыгып кеткенден кийин ал кроватка көмкөрөсүнөн жатып алып көпкө шолоктоп ыйлады: "∆ок, мен аларды көргүм келбейт, намыс үчүн мен окууну гана ойлошум керек" деп бир ою айтса: "Ёмнеге, јйнура менден ашык бекен, аларга мен сүйүшкөндү көрсөтөм", - деп кекенип да жатты. Ёртеси Ќаргиза аны ээрчитип алып отурушка тигилерден мурун барышты. “уулган күнгө келген эки жигиттин бири  албүбүнү айланчыктап калды. ∆аштар улам келип отуруп бөлмөгө толуп калган учурда “илек менен јйнура туулган күн ээсине гүл көтөрүп кирип келишти.  ирип келаткан “илек төрдө отурган  албүбүнү көрүп, босогодо бир топко делдейе туруп калганда, аны колтуктаган јйнура:

- —ага эмне болду, “илек? Ѕиз бири бирибизди сүйсөк, эмнеге тартынмак элең, бол эми?! - жетелей кирип орун алып, “илектин ийинине башын жөлөп алды, - ∆аным, эмнеге чөгүп кеттиң заматта?

- јйнура, тынч отурчу? - “илек аны акырын түртө үй ээсин карады, -  ерим, туулган күнүңө кечигип калганыбыз үчүн кечирип кой.

- Ёчтеке эмес, досум, башкысы келип калганыңар жакшы болду.

јлар сүйлөшүп жатканда  албүбү эч нерсени байкамаксан отурганы менен, ою алда неден кыжаалаттанып, жанында сүйлөп жаткан жигиттин бир сөзүн укса бирин укпай алагды болуп атты. “илек өзүн ыңгайсыз сезип, јйнурадан боюн оолактата, үй ээси менен сүйлөшүп жатып көз кыйыгын  албүбүдөн ала албай отурду. јйнура аны сезди, өзүнчө туталанып, “илекке улам жакындап, тизесине колун койо коюп, көңүлүн өзүнө бургусу келип жан алакетке түшө берди. ∆аштар улам кезек менен каалоолорун айтып отуруп, сөз  албүбүгө жетти.

-  ана эмесе достор, биздин арабызда укмуштай сулуу, келечектеги ак халатчан врач кыз  албүбүгө сөз берип койолу, - деди отурушту тейлеген жигит. - —илер кандай дейсиңер?

- ќо мына, сөз ээсин тапты! —өз сүйлөп, анан ырдап койсун!

- “уптуура, ырдап койсун! - дешип коштоп кетишти калгандары. Үнсүз гана эки жакты карап отурган  албүбү акырын көз кыйыгын “илекке жөнөттү. јл башын жерге салып отурган экен.

-  ерим, -  албүбү стаканды колуна алып, туулган күн ээсин карай токтоо, салмактуу сөз баштады, - Ѕүгүнкү туулган күнүң кут болсун, өзүң тандаган кесипти аркалап, ар дайым эл керегине жараган жигиттерден болушуңа тилектешмин!

- ќой азамат, эми ырдап кой? - дешип чуулдап ийишти.

- —илердин суранычыңарды аткарып, " оштошуу" деген ырды ырдап берейин, -  албүбү дагы “илекти карады. јл дале баш көтөрө албай отурган. јйнура болсо өзүнөн өзү жинденгендей кабагы чытылып, сыртка чыгып кетти. јны отургандардын баары байкашканы менен, үн дешпеди. јнткени баары “илек менен  албүбүнүн мамилесин билишчү.  албүбү үнү дирилдей, ичтеги арманын ыр менен айтып жаткандай муңдуу ырдап жатты. ќтурган жаштардын бири да унчукпай, ырдын ыргагына тунжурай телмире тиктеп калышты. “илек сыртка чыгып кеталбай, же өйдө карай албай отура берди. Ѕу  албүбүнүн “илек менен коштошуп жатканы эле: "ћейли, мен ага жабышкан эмесмин, өпкө-жүрөгүн колуна кармап, сенсиз жашай албайм деген өзү болчу, болгону жүрөгүмдү оорутуп койду, бактылуу болсун", деген коштоо бар эле ырдын кайрыгында, дилинде да ошол ой жандүйнөсүн эзип жатты. јнын мукам үнүнөн желге ыргала шуудураган тал-теректердин да кыймылы жайлап, ыр угуп жаткандай. Ёрте жаздагы жамыраган чымчыктар гана анын авазын коштогондой безилдеп сайрап жатышты.  албүбүнүн үнү акырындап барып басылганда, отургандар аны коштоп кол чаап жиберишти. Өзүн зордоп жылмайган  албүбү:

- Ѕул ырым  еримдин туулган күнүнө арналган белегим болсун, ырахмат! - деп койду.

- јзамат,  албүбү, өзүңө жараша үнүң да укмуш экен, - дешип тамшанып жатышты. јндан кийин кезек менен ыр кесе узатышып ырдашып, бирок  албүбүнүн үнүндөй боло бербеди. ќшондо  ерим:

-  албүбү, сенден өтөөрү жок экен, кана өзүң дагы бир жолу созуп койчу? - деп суранып койду эле, баары суранышып жаалап кетишти:

- “уура,  албүбү ырдап койсун?!

- џрда,  албүбү, өнөрүң болсо өргө чап!

- —уранабыз, су-ра-на-быз!

- ЅолуптурЕ -  албүбү токтолбой кайрадан мукам үнүн созуп, абада термеле сүйүүнүн алдамчылыгын, кыз жүрөгү назик, ишенчээк болоорун, өчкөн сүйүүнү жар сала ырдап жатты. ”бакыт токтоп калгандай баары тыңшап отурганда:

- “илек, сени јйнура чакырып жатат! - деди бирөө баш багып.

- Өзү келсин, - “илек бурк эте жер карап отурганынан жазбады. ќшондо јйнура баш багып:

- Ёмнеге сен чакырбаса да келип алып бизди бузуп жатасың? “илек сени эмес, мени сүйөт! - деди көздөрүнөн заар чачырата  албүбүнү карап.

- Ѕолду, ал сага эчтеке деген жок! -  албүбүдөн озуна “илек аны кага сүйлөдү, - —енсиң баарын кылган!

- Ёмнеге анын таламын талашып жатасың, “илек? ћен сени зордодум беле, өзүң мени сүйөм деп артымдан жүгүрбөдүң беле?! - јйнура ыйлап туруп өзүн унутуп койгондой бакыра сүйлөп жатты.

- ћен сени сүйөм деген эмесмин! - “илек козголбой ушинткенде јйнура жулкуна чуркап барып  албүбүгө жеткени калганда аны жанында отургандар кармап калды:

- Ѕети жок, сен кылып жатасың ушунун баарын! “илек мени гана сүйөт, билдиңби? —ени сүйбөйт, мени гана сүйөт!

- ∆алынып сүйдүрө албасыңды билип ал, кыйын болсоң азыр алып кет! -  албүбү да өчөшкөндөй ага карап мисирейди, - кана, өзүңдүн сүйүүң үчүн күрөш!

- јл мени гана сүйөт! - јйнура артына кайрылды, - “илек, жүрү кетип калалычы, бул шурку€ экөөбүздү бузуп жатат!

- Ѕузуку деп сени айтат, жүрөк сүйгөн менен көңүл сүйүүнү алмаштырып алгансыңар, жүрөгү сүйбөсө жалынганың түккө турбайт!

- “уура! - беш-алты кыз  албүбүнү коштоп жиберишти.

- јл эми шурку€ деген сен өзүңсүң! -  албүбү шердене түштү белем, тигини мазактоого өттү, - Ѕети жок шурку€, бузуку!

- ∆алап! - јйнуранын оозунан ушул сөз чыкканда “илек ордунан туруп јйнуранын колунан кармап оозун басты:

- Ѕас оозуңду! ћындай жаман сөзгө ал татыктуу эмес!

- Ѕилем сени, көзүн көрүп эле ага тартып жатасың. ∆үрү, кетип калалычы, “илек?! - јйнура “илекке жалдыраганда, ал:

- јйнура, сен азыр бара берчи, мен досумдун туулган күнүнө келип, отурбай эле кетип калсам болбойт, - деди эле:

- Ёмнеге сен мени анын астында басынтып жатасың? јны көрүп эле ушинтип жатасың, туурабы? - деп көзүнүн жашы эки бетин жууй жалдырап ийди, - јзыр мени менен кетпесең атама айтып каматып салам!

ќшондо отурган кыздардын бири:

- јйнура, жалынып сүйдүрө албайсың, өзүңдү өзүң пас кылбай кетип калчы! - деди эле јйнура  албүбүнү карап:

- ∆ала-аап, шурку€-аа! - деп чаңырганда “илек тура калып:

-  ечирип койгула, балдар, кыздар, жакшы отуруштун маанайын бузуп койгонубузга! - деди да, јйнураны колтуктай сыртка чыгып, кайра бат эле кирди. ќшол бойдон башка сөз уланбай, отуруштун шаңы кайрадан жанданды.  албүбү эч нерсе болбогондой жадырап-жайнап отуруп, анан убакыт жеткен кезде:

-  ерим, эми биз кайталы, вахта жабылып калбасын, ырахмат силерге?! - деп Ќаргиза экөө чыгып кетишти.

јйнура ичине кек сактап калды. “илек аны менен жүрбөй калды. ќго бетер карарган јйнура  албүбүгө жамандык ойлоп атты. јкыры ага калптан эле кечирим сураган болуп жатаканасына барды.  албүбү жалгыз болчу.

-  албүбү, кандайсың, мүмкүнбү киргенге? - деп босогодон баш бакканда, ал:

-  ире бер, - деп суз гана ооз учунан жооп берди.

-  албүбү, мен өзүмдүн каталыгымды кеч сезип калдым, мени кечирип койоорсуң, эркектерге ишенип болбойт тура, - анын жанына барып, чындап кечирим сурап жаткандай туруп калды.

- ћен сени күнөөлөбөйм, јйнура. Ѕаарына жаштыгыбыз күнөөлүү, жаштыгыбыздан көп нерседен адашабыз.

- ќо-ой алтыным десе, мен сенден муну күткөн эмесмин, ыраазымын сага?! - деп кучактап өөп калды јйнура.  албүбү ордунан туруп китептерин аңтарып жатканда јйнура эшикти акырын кулпулап, чөнтөгүнө салып алган жипти оңтойлоп кайсалактап бөлмөнүн ичинде ары-бери басып сүйлөп жатты.  албүбү эч нерседен бейкапар китептердин ичинен бирди алып ачып окуй баштады. јнын бул мамилесине ого бетер ичинен жини келген јйнура: "шашпа, мен сени биротоло жок кылам, китепти ошол жактан жакшылап окуй бересиң" деп ойлоп алды.

- јйнура, сен “илекти чындап сүйүп калдыңбы? -  албүбү капысынан сурап калды.

-  албүбү, сен муну эмнеге сурап жатасың?

- ƒеги айтам да, эгер сүйүп калсаң мен силердин ортоңорго чагым кылып койгонумду кечир?

- ќо-оба,  албүбү, мен аны жан дилим менен сүйгөмүн, бирок ал азыр мени карабай калдыЕ -  албүбү ары карап көздөрүн жумуп ийди. јйнуранын жообу анын жүрөгүн бычак мизи менен тилгендей тыз этип кетти. јйнура ары карап отурган  албүбүнүн артынан жылаандай сойлогон ажалды алып келаткандай: "ќо кудай, кечире көр, мен өз сүйүүм үчүн күрөшүшүм керек, эгер  албүбү бул дүйнөдө жок болсо, “илек анда мени гана сүйөт", деп колу калтырай жипти анын мойнуна сала бергенде  албүбү чоочуп кетип отурган столдон тайып жыгылып кетти. Ёкөө алышып жатты, јйнура жипти анын кекиртегине орой бекем кысып алып:

- —ен гана менин жашоомо тоскоол болуп атасың! “илек меники гана болууга тийиш, сен өлүшүң керек, бузуку! - деп кыса баштаганда  албүбү жанталаша мойнундагы жипти эки колдоп кармап алып муунтууга мүмкүнчүлүк бербей жатты. Ёкөө алышып жатканда бөлмөнүн ичи тарс-турс этип жаңырып жатты. ќшол убакта  албүбү тыбырчылап атып оюна стол астындагы коробкага салып койгон кайчы түшүп, ошол жакты көздөй тыбырчылап жылып жетип, кайчыны алды да мойнундагы кекиртегин кыскан жипти бир колу менен кармап, бир колуна кайчыны кармап јйнуранын алдында жатып аны баш жагын көздөй шилтеп жиберди. "ј-ай!" деген үндөн улам мойнун кыскан жип бошой калганда ал тура калды да, көзүн басып калган јйнураны туш келди кайчы менен ургулай берди. «аматта бөлмөнүн ичи кан жытына толуп кетти. ∆ансыз сулап калган јйнураны койо берип кара терге түшкөн кыз шалда€ отуруп калды. ƒал ошол тушта эшик тыкылдап калды. ∆үрөгү шуу эткен кыз ошондо гана эсине келгендей колундагы кайчыны таштап жиберип шолоктоп ыйлап ийди.

Ёшик такылдай берди. јкырын барып эшикти ачты эле, чогуу жашаган кыз экен.  албүбүнүн түрүн көрүп чоочуп кетип ичке кирди да:

-  албүбү, бул эмне кылганың? - деп бакырып жиберди.

- јл өзү тийишти, мени өлтүрмөк болуп келиптир..

- Ёми эмне кылабыз? - деп јйнуранын канга чыланып жаткан жансыз денесин кароого дити барбай бетин басты. јйнуранын колундагы жип бекем кармаган бойдон турганын көрдү.

- ћилици€ чакыр, Ќаргиза, мен киши өлтүрдүм, бирок өзүмдү коргоп өлтүрдүм, мунун баары “илек үчүн болду, - деп  албүбү нес болгондой отурган калыбында оозун күбүрөттү.

- Ёми эмне болот, сени камап коюшат да? - Ќаргиза аны кучактай ыйлап жиберди.

- Ѕар, Ќаргиза, мен киши өлтүрдүм, чакыр! -  албүбү дале бир калыптан жазбай күңгүрөдү. Ќаргиза чыгып кетти. Ѕир топтон кийин милици€ келип,  албүбүнү алып кетти.

“ергөөдө  албүбүнүн чындыкты айтканы, жана анын далили - өлгөн кыздын колундагы бекем кармаган жип чындыктын бетин ачып, өзүн өзү коргогон деген ырастоо менен, сот  албүбүнү беш жылга эркинен ажыратты. ќшол ошо болуп, ал оку€  албүбүнүн тагдырын түп тамырынан башка нукка буруп салды. јта-энеси, бир туугандары таптакыр кечип таштагандай басып келишпеди. Ѕир гана “илек бир нече жолу жолугушууга чакырса да, болбоду.  албүбү аны көргүсү келбеди. јкыркы жылы атасы келди, кызын көрүп абдан кейип ыйлады, апасынын жалгыз өзү үчүн күйүттөн азап тартып жакында өлгөнүн айтты.  албүбү ботодой боздоп ыйлап жатты. јнын түрмөдөн үйрөнгөнү тамеки тартып, нашаа тарткан адаты болду.

Ѕошонуп чыккандан кийин айылга барууга дити барбай өз турмушун өзү өткөрө баштады. јйланасына өзүнө окшоп түрмө көргөн, үй-жайы жоктор чогулуп, күндө оюн-зоок, карта ойногондор да кошулуп жашоонун ырахаты ушул экен деп күн кечире баштады. ќшондой күндөрдүн биринде дагы бир укмуш оку€ болуп өттү.  албүбү ошол учурда тагдырдын таш боордугуна ичинен кейип, кайгырган менен жашоосу ошону менен бүтүп калгандай баарына кол шилтеп коюп ∆анболот деген өзүнөн он жаш улуу түрмөдөн чыккан адам менен жашап жүргөн. јлар менен чогуу жашаган  ашымкан аттуу келин бар эле. јл батирде калган.  албүбү дүкөнгө кеткен болчу. ∆анболот эртең менен эрте кайдадыр чыгып кеткен.  албүбү үйгө келсе эшик бек, демейде бекибеген эшиктин илинип калганына таң калган  албүбү терезеден шыкааласа  ашымкан менен эрим деп жүргөн ∆анболот дырдай чечинип алышып төшөктө жаткан экен. јчуусу ушунчалык келген ал: "тагдырыма ушундай жазылган тура, муну да жайлап салайын, кандай эле менин жолума бөгөт болуп тура калышат?!" деген ойдо эшикти күч менен тээп ачып столдо турган аш бычакты ала койуп:

- Ёми экөөң тең тирүү чыга албайсыңар, силер өлөсүңөр, а мен кайрадан түрмөгөЕ - деп бакырып бычак шилтегенде  ашымкан эки колу менен башын калкалай жалынып-жалбарып кирди:

-  албүбү, кечирип кой, менде күнөө жок, ∆анболот болбой эле өзү.. - дегенде ачуусу келгенинен көзү кызарып чыккан  албүбү аны жүрөк тушка сайып:

-  унаажын көзүн сүзбөсө, бука жибин үзбөйт деген, сен мага актанбай эле кой! - деп жиниккендей ургулап атканда ∆анболот кийимдерин көтөрүп качып чыкты. јны таппай колундагы кан шоргологон бычакты кармаган бойдон эшикке атып чыкканда аны көргөндөр жаа бою качып жоголушту. «аматта милици€ келип,  албүбүнү алып кетти.  ашымкандын денесине сегиз жолу бычак тийиптир, ошондон мүрт кеткен экен.  албүбү он эки жылга оор жаза менен кесилди. ќшентип гүлгүндөй жаштыгы, гүлдөй жайнаган жүзү кайрадан түрмө артында калууга аргасыз болду..

 албүбү күчөтүлгөн жаза менен отурду. Ѕул анын түрмөгө экинчи жолу жатып жатканы эле. Ѕаардык мыйзам ага тааныш. ќтуз эки жаш күлгүндөй курак эмеспи. Ѕирок  албүбүнүн асыл максаттарынын баары талкаланып, жүрөгү муз болуп, мерез а€лга айланткан. Ѕир үйдө эркелеп, гүлдөй үлпүлдөп өскөн кыз минтип тагдырдын тамашасына айланганы анын жандүйнөсүн кейитип катаал кылып таштаган: "ќшондо јйнуранын колу бошоп, көзүнө кайчы кирип кеткенден кийин өлтүрбөй койсом эмне, ачуум келип өзүмдү билбей калбадымбы" деп көп ойлонот. Ѕирок баары өтүп кеткен, кеч болуп калган. ’атада төрт а€л, ар биринин ар кандай жаза өтөө убактылары бар. Ѕири  албүбүдөн улуу, экөөсү жаш балдарды уурдап сатып кармалган. јл экөө тең жаш, эч нерсе капарында жок, тамеки чегип, күлүп сүйлөп отура беришет.  албүбү үчүн убакыттын өтүшү кыйын, жанындагылардын сүйлөп атканына маани берип көңүл бурбай, өз ойлору менен алек. “үрмөнүн ичинде өткөн өмүрү тозокко тете: "Ѕаары бүттү, - дейт ал оюнда, - менин тагдырым ушул тура, эми мен үчүн түн менен күндүн, жаз менен кыштын, күлкү менен ыйдын айрымасы кайсы, өлүктөн айрымам жок! Ѕирөө үчүн бул жашоодо гүл турмуш өтүп жатса, бирөө үчүн ар бир мүнөт тозокко айланып, не деген гана өмүрлөр кумга сиңген суудай жок болуп, тирүүлүк улана берет". ќшондой күндөрдүн биринде:

-  абылбекова, сага бирөө келди, чык бери! - деди кароолдо турган милиционер. ќрдунан туруп баратып: " им? јтамбы, агамбы, же эжелерим эстеп келди бекен?" деген ойдо:

-  им деген экен? - деп сурап ийди.

- јны өзүң көрөсүң, - деп койду да, милиционер ары басып кетти. ∆олугушууга эки күн келип атып, зорго мүмкүнчүлүк алган “илек өзүн айтпоосун өтүнгөн эле.  албүбү " им болду экен?" деп эки жакты элеңдей бөлмөгө кирип келип ары карап турган узун бойлуу, кең далылуу жигиттин ким экенин тааныбаса да:

- —из кимсиз, менде кандай жумушуңуз бар? - деди үнүн калтырак баса.

-  андай,  албүбү, денсоолук жакшыбы? - “илек ары караган бойдон үн катты.

-  имсиз деп атам? -  албүбү бу жолу өктөм үн катты.

- ћенЕ мен элемин,  албүбү, - ал бери бурула бергенде “илекти тааный калган  албүбү артына кетенчиктей берди:

- Ёмнеге келдиң? “абалаганы турасыңбы?!

- ∆ок-жок, ,  албүбү, антип ойлой көрбө, мен сени көргөнү келдим, - “илек жетип аны эки карыдан ала, - мен сени табалап эмес, көргүм келип келдим, сагынып келдим, өз каталыгым үчүн кечирим сураганы келдим.

- Ѕаары кеч, эми сөз кылуунун кереги да жок, ушундайда тез кетип кал, мен сени көрөйүн деген көзүм жок! -  албүбү аны түртүп жиберип бөлмөдөн чыгып кетээрде “илек кармап калды:

- “окто деп атам, сен мен үчүн кымбатсың, керексиң! —ен деп эс-учумду билбей ооруп калып, жакында гана айыгып чыктым - адам катары бир ооз сүйлөшүүгө болбойбу?! - “илек аны карысынан булка өзүнө каратты.  албүбү селдейе түштү: "Ёмне дейт, менин да бирөөгө керегим бар беле, оо кудай?! —ен мага керексиң дейби?" деп аны жал-жал тиктей көзүнүн жашы мөндүрдөй тоголонуп, жүзүн чайып агып жатканын байкабай туруп калды:

- “илекЕ

- Ѕолду, ашыкча сүйлөбө, - “илек аны колтуктай орундукка отургузуп, өзү тике маңдайына отурду, - џрас, мен күнөөлүүмүн баардыгына, бирок менин өзүңдү кандай сүйөөрүмдү да билесиң. јйнура мени алдап чакырып алып, бир кечте өзүнөн кеталгыс кылып байлап койгон. ќоба, аны менен түнөп калдым, ананЕ —енин жүзүңдү кароого батынбай кыйналып жүргөндөЕ

- јнын эмнесин кеп кылып жатасың, баары өттү-кетти, менин сага да, башкага да керегим жок, адам катары эмес, өлүү жан катары күн кечирип калгам, көрсө сен деле мен сы€ктуу күн көрүп жаткан турбайсыңбы - бир эмес, эки адамды өлтүргөн турбайымбы?!

- јның туура, күнөө менден кетти, чечкиндүүлүк кыла албадым, - “илек башын эки колдоп мыкчып отуруп калды, - Ѕалким јйнура барып сени өзү өлтүрмөк болбогондо сен бул абалга келмек эмессиң, чынбы?

- „ын, жамандык кылуу оюма да келген эмес. Ѕаары бир бул менин тагдырымдын тайкылыгыЕ -  албүбү ойлуу чылым түтөтүп киргенде “илек туруп барып колунан алып:

- Ѕекер кыласың, өзүңдү өзүң карма, мен сени бул жерден алып чыгып кетем, жашоо али алдыда! - деп ийининен кармай таптап койду.

-  үлкү келээрлик сөздү айтпачы, ушул сөзүң менин тоңгон жүрөгүмдү жибитет деп турасыңбы? -  албүбү анын көздөрүнө жылма€ тигилди. јнын көздөрүндө ыза, өкүнүч, арман сезилип турду.

- Ѕилесиңби  албүбү, сенин јйнураны өлтүрүп камалганыңды угуп жаман абалда калдым, күнү-түнү ойлоно берип катуу ооруп калдым, болгондо да өзүмдү билбей оорудум, оозумдан сенин атыңды уккан ата-энем кайгырып, эмне болсо да алып берүүгө акылдашып калышты. ћен сенин мен үчүн түрмөгө отурганыңды айттымЕ

- јнан?

- јнан алар үндөбөй калышты, өздөрүнчө кеңешсе керек, мени алар өз билгениңди кыл деп коюшкан, анан мен сага жолугууга келип отурам.

- ћени ушу сөзүңө ишенип, көңүлү тынып, макул болот деп ойлодуңбу?

- —ен макул болосуңбу же болбойсуңбу, баары бир көргүм келди, сенин алдыңда күнөөмдү мойнума алып, чындыкты айтайын, дагы эле сүйөөрүмдү билдирейин деп келдим.

- Ёгер сен јйнура менен кетип калбаганда баары жайында болмок. јл сага ишенип алып менден сени кызганып, өлтүргөнү келген даЕ -  албүбү ойлуу мелтиреп, көпкө отурду, - —ен аны сүйөм, күйөм дебесең, ал сага ишенмек эмес да?

- ћен аны сүйөм деген эмесминЕ - “илек ушул учурда јйнура менен болгон күндөрүн көз алдына келтирип аттыЕ

***

јйнура ошол күнү жасана кийинип алып  албүбү менен “илектин жолугушчу жерине эртелеп келип, акмалап турду. Ёки жагын каранып, колуна гүл кармап келаткан “илекти көрүп алдынан күлүп-жайнап чыга калды:

- ќой “илек, кандай денсоолук, окуулар?

- Өзүң кандайсың, јйнура, окуулар жакшыбы?

- Ѕаары жакшы. Ѕиерде эмнеге турасың?

- ја-аа.. мен.. - “илек тайсалдай туруп калды. јнысын жаземдебей байкап, ал турсун сезип эле турган јйнура  албүбү келип калгыча эптеп ээрчитип кетүүгө далалаттанып:

- “илек, сен кызыксың го,  албүбүнү күтүп турганыңды мен сопсонун билем, бирок ал азыр эле бирөө менен кафеге кетпедиби, мен аны көрүп таң калып калдым - деги ал сени чындап сүйбөсө керек? -  ытмырлана жылмайып койду.

-  ойчу, кантип эле кетип калсын, ал менин күтүп жатканымды билет эле да, андай болушу мүмкүн эмес, - “илек өзүн ыңгайсыз сезе жол тарапты карап койду.

- ќ-ой, мен сага калп айтып кара жаныма не күч келди дейсиң?! Ёмеле экөөнүн кетип атканын көрдүм, чамасы жаңы таанышкан окшойт, машинасы бар, чыштай жасанган жигит экен, - эки жакты карай: " албүбү көрүнүп калса у€т боломбу" деп ойлоп ичтен тынчсызданып жатканын “илек байкабады.  албүбү ошол күнү апасы айылдан келип калып чыга албай кечигип жаткан.

-  андай машина экен?

-  апкара ауди менен кетти, тим эле  албүбүнү гүл менен тосуп алып, бетинен өөп, машинага колунан алып отургузганын көрдүм.

-  ызык, андай болушу мүмкүн эмес эле,  албүбү ага барбайт болчу.. - “илектин эки көзү анын күндө келчү жагын карап жаман абалда болуп турду.

- —ен сүйгөндөй ал сени сүйсө башка жигит менен басып кетпейт эле, сүйүүңө татыбаган кызды сүйгөнүңө жол болсун. јл мурун деле жигиттерди биринен бирин алмаштырып жүргөнүн билбейт окшойсуң?

- јйнура, мен сага ишенбей турам,  албүбү андайлардан эмес!

- “илек, сен аны билбейт экенсиң, чынында ал сени жөн эле сүйөм деп алдап жүргөн. ћага да айткан болчу. "јл эмнең, “илек сени кандай сүйөөрүн билип туруп минткениң туура эмес го", десем: "ќй койчу, мен али жашмын, бир “илек деп жашымда жалгыз ошонун көзүн карап жүрө бермек белем", - деп койгон. ћен сенин жүрөгүңдү оорутпайын деп айтчу эмесмин, эми сага боорум ооруп турат.

- јйнура, мен аны чын жүрөгүмдөн сүйгөм, ал мени башкага алмаштырышы мүмкүн эмес?!

- »шенбесең кой, мен билгенимди айттым!

јйнура андан алыстай жөнөп баратканда “илек үнсүз кыжаалаттана жолдон көзүн албай көпкө турду. Ѕирок  албүбүнүн карааны көрүнбөдү. “илек колундагы гүлдү таштап коюп илкип кетип атты. јны тигиндейрээкте карап турган јйнура мазактагандай күлүп алды да, өз жолуна түштү. ќшол бойдон “илек  албүбүгө да барбай, санаага батып жүргөндө кокусунан жолуккан болуп, алдынан јйнура чыга калды.

- јй “илек, кайдан?

- ”шу жактан эле.. а өзүңчү?

- ћен делеЕ сени көрүп калыпЕ - јйнура мукактана башка сөз табалбай туруп калды.

- ћен үйгө бараткам, - “илек маршрутка келчү тарапты карап туруп калды.

- “илек, мен сенден бир нерсе суранайын, макул болосуңбу?

- Ёмнени? - “илек аны көңүл бура карады.

- Ѕүгүн менин жакын курбумдун туулган күнү, мени менен барып келбейсиңби?

-  ечирип кой, јйнура, менин убактым жок, сабакка да€рданышым керек, капа болбо!

-  ойчу, “илек, бир жолу макул болуп койчу, эмне мен жигиттер карабай турган кыз бекем? - јйнура таарынгандай тулту€ калды.

- јндай деле эмес, менин чынында убактым жок, бара албайм го..

- “илек, пожалуйста, бир эле жолу? - јйнура андан суранып кирди эле, аны карап турган жигит: "Ѕарса барып көңүл ачып келбейинби, менин эмнем кетип атты эле, бу деле сулуу кыз экен" деген ойдо:

- “аарынбачы эми, макул, барса барайын, - деп күлө карады.

- ќ-ой алтыным десе! - јйнура аны жетип келип бетинен чоп эттире өөп алды, - –ахмат!

- ”бактым тар, жакында экзамен, болбосо сендей сулуу кыздын шагын сындырып болобу? - “илек да аны тамашалай карап койду.

- “илек, мен чын эле сулуумунбу?

- ”кмуш, көп кыздардан сулуусуң, ошого жараша акылың да бар, келечектин ак халат врачысың.

- ј мен чын эле сулуу болсом, сен эмнеге көңүл бурбайсың, мен болсо жалгыз сени сүйүп азап чегип жүрөм.

-  ойчу?

- „ын эле, сен баары бир билмексен боло бересиң.

- јйнура, сулуулук башка, ал эми сүйүү деген башка да, өзүң да билбей каласың арбалып калганыңдыЕ - “илек ойлуу жер карады.

- ја-а, мейли, мен сени тамашалайын десе тим эле ойго чөгүп баратасың да, жүрү кеттик! - јйнура “илекти колтуктап жөнөдү, - Ѕизди күтүп жатышат.

- јйнура, ƒайыр менен эмнеге сүйлөшпөй калдың? - “илек анын жүзүнө эңиле сурап калды.

-  ойсоңчу, “илек, аны досуңдан алигиче уккандырсың, - јйнура кабак чытый жооп берди.

- »шенсең эчтеке укканым жок.

- „ындыгын билгиң келсе мен башканы сүйүп, жалындап от болуп күйүп жүрөмЕ - Ѕара турган жерди унута, бакты аралай ары-бери басты.

- ќшондой де.  ыздардын баары ушундайсыңар да. Ёмне, ал сен сүйгөн жигит өтө эле сулуу же бай бекен?

- “илек, мен өзүм сүйгөн адамдын сулуу же бай экенине деле карабайм, бирок ал менин сүйөөрүмдү билбейт да?

- Ёмнеге? - “илек јйнуранын сумсайыңкы жүзүнө тигилип бир азга ойлуу туруп, - ∆олугуп жүрөсүңөрбү?

- ќоба, азыр да жолуктум, дайыма жолугам, тааныш катары гана сүйлөшкөнүбүзгө жүрөгүм ооруйт, ал мени сүйөбү же сүйбөйбү, билбеймЕ - јйнура терс бурула ары карап туруп калды. јртынан келип ийинине колун койгон “илекти жалт карай берген јйнуранын көздөрүндөгү мөлтүлдөгөн жашты көргөн “илек анын жүзүнө эңиле калып колу менен жашты сүртө жылмайды:

- јйнура, сен абдан жакшы кызсың, сулуусуң, мынчалык ызакор болбо да, сени кандай жигит сүйбөсүн! „ыныгы сүйүүгө жолугасың, көрөсүң го, жомоктогудай.

- —үйүүгө ишенбей кетем, “илек. Өзүң сүйүп турсаң да, ал байкамаксанга салып жүрө берсе, чыныгы сүйүүнү кайдан табасың, айтчы?

- Ѕилесиңби, јйнура, чыныгы сүйүү деген экөө тең бир бирин сүйгөндө гана болот. —ен аны сүйүп, бирок анда сага деген жылуу сезим болбосо, анда ал сүйүү эмес, ал убактылуу гана өтүп кетчү нерсе, - “илек јйнураны жеңил гана колтуктай бак аралай басып жүрдү. ∆аштыктын кайталангыс асыл мүнөттөрү, күзгү жалбырактай үбөлөнүп таман алдында тебеленген сезимдерди эргитип эки жашты бир үзүм бакытка бөлөп турду. “илек да ушул сааттарда  албүбүгө деген таарынычын азга унуткусу келгендей, јйнуранын көңүлүн көтөрүп койгусу келип, тамаша сөздөн ыргыта, ар бир кыймылында јйнурага имериле калып жатты. Ѕул күнү экөө көпкө бак аралап жүрүп, кечке маал јйнура “илекти карап сунуш киргизип калды:

- “илек, бүгүн менин туулган күнүм, эч кимге айткан эмесмин, жүрү менин үйүмө баралы, жалгыз мага көңүлсүз экен.

- “уулган күнүң болсо албетте барам! - “илек эңкейе јйнураны эки бетинен сүйдү, - “уулган күнүң кут болсун, сулуу!

- –ахмат, жүрөгүмдө ат көтөргүс арман турганда сенин жолугуп калганың дагы жакшы болбодубу, - јйнура жадырай күлүп “илекти карап колун сунду, - ∆үр тезирээк үйгө баралы!

-  еттик! ћен азыр дүкөнгө кайрылышым керек, бүгүнкү күндү куру кол тосконубуз кантип болсун, - Ёкөө кол кармаша дүкөн аралап жүрүп, јйнурага өзүнө жаккан белектерди тандашып алып берди да, анын үйүнө жөнөштү. јйнура дал ушул учурда чексиз бактылуу эле, мен деген жигиттен каалагандай белек алып, жанында кыналышып кетип баратканы өзүнчө эле керемет. ќюнда  албүбүнү мазактагандай “илекке байкатпай кытмыр жылмайып алды: " өрөм эми, “илек меники, намысыңдан өлүп албасаң болду, мен муну сага эч качан бербейм" деп ойлоп кетип атып “илектин сүйлөгөн сөздөрүнүн бирин укса бирин укпай кете берди. Үйгө келгенден кийин арыдан бери газга тамак жасап, стол үстүн жайнатып койду.

- ”шул үйдү атам сатып берген, студент болсоң батирде жашасаң кыйналып каласың дейт.

- ∆акшы экен. јнан өзүң жалгыз турасыңбы?

- ∆о-ок, иним бар эле, ал бүгүн айылга кеткен. Ёртең келип калат ко. - јйнура жаркылдай “илектин жанына отуруп сүйлөп жатты. ”шул учурда аны карап турган “илек: " андай жакшынакай кыз, ƒайыр жакшы жигит эмес окшойт, эмнеге таштап кетти? јттиң, мен  албүбүнү жан дилим менен сүйүп калганымды кара, ал мени таштап кетти, эртең мен ага сөзсүз жолугуп, ачык эле сүйлөшүп, анан кол үзөм" деп ойлонуп атканда јйнура булоолонгон табакты столго алып келип койду.

- ќ-ой сулуу кыз, тамагың да€р болдубу?! —ендей кызга туш болгон жигиттин бактысы зор болот го дейм? - “илек тамашалай кетти.

- “аалайыма жазганын көрөрмүн, бирок сүйүүсүз кантип жашоо болмок эле, “илек, - јйнура ойлуу чыныларга чай куюп отуруп “илекти телмире карады, - ј мен сага жагамбы?

- ∆агасың, сендей сулуу кызды ким гана жактырбасын.

- ∆өн гана, жакшы адам катарыбы, жеЕ

- јлбетте, адам катары дагы, жакын көргөн селки катары дагыЕ - “илек буйдала ойлонуп, јйнурадан көзүн ала качты, -  ел эмесе, , сенин туулган күнүңдү белгилеп койолу, - деп стол үстүндөгү винону ачып эки рюмкага куйду. - “уулган күнүң кут болсун, јйнура! ∆ашоодо эмнени кааласаң ошого жетип, бактылуу адамдардын катарын толукта. Өзүң сүйгөн кесибиңдин үзүрүн көр, ушуну сенин бактың үчүн алып койолу!

- –ахмат “илек, өзүң дагы, - Ёкөө тең рюмканы көтөрүп жиберишти, - “илек, кечирип койчу, сени курбумдун туулган күнү деп алдадым..

- “үшүнөм.

јндан кийин жан эргитип, адам көңүлүн көкөлөткөн жакшы сөздөр менен винодон алып отуруп, экөө бир аз кызып калышты.  еч болуп калгандыктан “илек кетмек болду эле, јйнура аны кетирбей койду. јры ойлонуп, бери ойлонгон “илек түнөп калууну чечти.  өпкө чейин кобурашып отурган соң, јйнура экөөнө эки бөлмөгө төшөк салып, өзү ордуна жатканы баратып:

- “илек, түнүң бейпил болсун, жакшы түш көрүп жат! - деп кирип кетти. јнын башы айланып, бир топ кызып калганы көрүнүп турду.

- –ахмат, јйнура, сен дагы жакшы уктап, жакшы түш көр! - “илек бөлмөгө кирип чечинип жатып калды. ƒароо эле уктап кала албай, ары оонап, бери оонап тынчы кете берди. јйнура: "ћен муну өзүмдөн кете алгыс кылышым керек. Ёгер бүгүн максатыма жеталбасам, анда бул экинчи келбей калышы мүмкүн.  албүбүгө жолукса калпым чыгып калат, экөөнө жолугууга мүмкүнчүлүк бербешим керек!" деген чечимге келип, ичкен винонун деми менен ордунан туруп келип “илектин жанына аста дем чыгара жатып алды. ∆үрөгү ээ-жаа бербей дүк-дүк согуп, дабышы кулагына угулуп атты. “илек аны сезди, бирок эч нерсе сезбегендей ары караган калыбында былк этпей жата берди. јнын да жүрөгү ойноп, жанында тал чыбыктай буралган сулуунун дем алганы, буркураган атырдын жыты эркектик делебесин козгоп, ушул азыр анын өмүр жолунда бир бурулуш болгону турганынан кабар бергендей, жүрөгү зырп этип алды. Ѕирок жаштыгы денесине сыйбай, жандүйнөсүндө дүрбөлөң түшүп, не кылаар айласын таппай турганда кыздын назик колдору далысына тийгенде дароо бурула калып кызды кучактай өпкүлөп кирди. ”шуну гана күтүп турган кыз бүт денесин бош коюп, жигиттин эркине берди. ќшол түн экөөнү бир бирине жипсиз байлап, өмүр жолун бириктирет деп ойлогон кыз өз максатына жетип, жаштыгын, балалыгын өз каалоосу менен “илекке арнап: "Ёми “илек меники гана, эч кимге кетпейт" деген ойдо эртеси турганда анын алдына таттуулап жасаган тамагын коюп, мойнуна колун оролто эркелеп:

- “илек, айтсаң: менин сени сүйөөрүмө ишенесиңби? - деди.

-  ызык, мен андайыңды билбептирмин. ƒайыр сени сүйөөрүн билем, неге экөөңөрдүн ортоңор алыстап кеткенин түшүнбөй калдым.

- јны койчу, андан көрө эми эмне кылабыз, мен болсо өз сүйүүм үчүн күрөшүп, мына бүгүн кыз атымдан жаңылдым, алтындай болгон а€луу сезимимди сага арнап койдум, не дейсиң, “илек?

- јйнура, аны көрө жатаарбыз, мен баары бир  албүбүгө бир жолу жолугушум керек, анан экөөбүз ачыкка чыгабыз.

- јга жолукканда эмне, жүрөгүңдү оорутасың, көңүлүң чөгөт. јндан көрө жаныңда не десең каалооңду аткарып көзүң менен тең айланган мени менен көңүлүңдү ач, сабакка барып кайра келе бер, атам керек болсо "күйөө бала болчу жигитке жолуксаң ачыгын айт, машина алып берем" деген - јйнура “илекти мойнунан кучактап алып көздөрүн жалжылдата жалооруй сүйлөдү, - “илек, сен макул болуп үйлөнүүгө сөз берсең эртең эле атама айттырып жиберем, дароо келишет.

- ∆о-жок, јйнура, ашыкпайлычы, али убакыт бар эмеспи. ћенин  албүбүнү кандай сүйөөрүмдү сен билесиң да, жок дегенде анын чындап менден көңүлү болбой, башканы таап алганы анык болсо сөзсүз сага келем.

- Ёмне, кокус ал калп деп койсо, анан бирде аны менен, бирде сени менен көңүл ачып жүрө берсе ишене бересиңби? ј менчи, менин кыз атымды жаңылтып коюп, аны менен кетип каласың го, ээ? - јйнуранын көздөрүнө жаш толуп, ызалуу, буулуга сүйлөдү.

- јндай эмес, јйнура, мага түшүнүп койчу: ага жолукмайынча жүрөгүм тынч алалбай жатпайбы!

- ћенин  албүбүдөн эмнем кем экен? „ынында андан өзүмдү ашык сезбесем кем сезбейм, мен андай текебер эмесмин, чындыкты жакшы көрөм, азыр ачыгыңды айт:  албүбү же мен! Ёгер аны дагы бир жолу оозансаң ушул үч кабат үйдөн учуп өлөм! - јйнура терезеге жетип айнегин ачып боюн таштаарда “илек чуркап барып кармай калды:

- ∆инди болдуңбу, жаныңдан кечип өз жаныңды өзүң кыйгыдай акылыңдан аздыңбы?

- ќоба, мен сүйүүдөн жинди болдум, акылымдан адаштым, мен эч жанга теңебей жанымдан артык көргөн адамым башка бирөөнү сүйсө мага жашоонун эмне кереги бар?! —ен менсиз бактылуу боло бер! - јйнура стулга отуруп алып өкүрүп-бакырып ыйлап жатты, - Ёкөөңөргө тоскоолдук кылбай өлүп эле калайынчы, “илек! Өз сүйүүм үчүн абийиримди булгадым, ата-энемдин, элдин бетин кантип карайм, кантип басып жүрөм?!

-  ойчу јйнура, сабыр кылчы. ќйлонолу, дагы кеңешели. ћакул,  албүбүгө жолукпай эле койойунчу, - “илек эмне кылаар аргасын таппай јйнуранын жанында башын жерге салып үңкүйө сүйлөп жаттыЕ

∆андүйнөЕ Ёзилген эки жандүйнө - бириси табасы кангандай ичинен жылма€ “илекти шылдың кыла: " өрөсүң, дагы көптү көрөсүң. Ёмитен илинчекке илиндиң, колумдан чыгарбай калайын, менден кадам жылгыс кылам!" деп ойлонуп жатты. “илек теңирден тескери: " албүбүсүз мен жашоомду элестете албайм. јйнурага деле кыйын болду, кыз атын өчүрүп, өз каалоосу менен мага арнап, мени сүйүп калганыЕ  албүбүгө бир эле жолугуп сүйлөшүп, оюн уксам, дароо јйнурага үйлөнөм. Ѕалким ал да мени сагынып бир көрүүгө зар болуп жүрсөчү?  айдан да јйнурага жолой койдум, же муну сүйбөсөм, өжөрлөнгөн кыздын капканына түшүп алып, өз сүйүүмдү жоготуп аламбы?" деген азаптуу суроолоруна жооп табалбай көпкө отурду. јйнура андан кийин да ага талапты катуу койду:

- “илек, эгер  албүбү деп менин абийиримдин булганганына колуңду шилтеп басып кетсең, менин өлүмүмө сен гана күнөөкөр болосуң! јта-энеме баарын төкпөй-чачпай катка жазып коюп, өзүмдү өзүм өлтүрөм, уктуңбу?!

- јйнура, сенден суранам, бираз убакыт бер, мен ойлонуп көрүп, анан сен эмне десең мен ошого макулмун.

- Ѕолуптур, үч күн убакыт берем! - јйнура ички бөлмөсүнө кирип, диванга көмкөрөсүнөн жатып алып эки ийнин солкулдата ыйлап жатты. “илек анын артынан келатып босогого токтоп, кыздын ыйлап жатканын көпкө карап туруп, анан артына кайрылып эшикке чыгып кетти. ∆атаканасына да баргысы келбей, же  албүбүгө баргысы келбей, јйнуранын айткандары кулагына жаңырып, бет келди басып жүрө берди. ќшол күнү, ошол сааттарда  албүбүгө жолукканда балким баардык сыр ачылат беле? јл эч нерсеге көңүлү келбей, күүгүмгө чейин жүрүп, кечинде кайра эле јйнуранын үйүнө келди. јнын сырттан киргенин көргөн јйнура шишиген көздөрүн жоодурата кубана тосуп алды:

- ќо алтыным десе, келдиңби чын эле?  елбейт го деп ойлоп жаттым элеЕ - деп мойнуна асылып эки бетинен өөп, - өт, үйгө кир, - деп колдон ала жетеледи.

-  елдим јйнура, келдим. —ен мени арбап баратасың. Ѕилбейм, өзүм да сезбей калдым келип калганымды, - “илек чарчаңкы жүзүн сумсайта јйнураны көңүлсүз өөп койду. јнан экөө столго отуруп тамактанышкандан кийин јйнура “илекти бекем кучактап алып төшүнө башын жөлөп, бактылуу гана мемиреп ушул мүнөттөрдө миң жылдап тура бергиси келгендей көздөрүн жумуп отура берди.

ќшентип ал түнү да экөө бир төшөктө бир дене болуп жуурулушуп жатты. јйнуранын көңүлү тына көңүлдүү болуп калды: " оркутуп койсом кайда бармак эле, боюма болуп калса ого бетер жакшы болот эле" деген ойдо эле. јрадан бир жума өтүп, “илек да, јйнура да экзамендерин ийгиликтүү а€ктаган соң, “илек  албүбүгө жолугуп коюуну чечти. јл жатаканага келгенде  албүбү чогуу жашаган кыздары менен кеткен болчу. —ырттан тааныш кызына жолугуп, “илек андан сурады:

- —едеп,  албүбүнү көрбөдүңбү?

-  өрүп эле жүрөм, ал азыр эле группалаштары менен кафеге кетти.

-  елсе айтып койчу менин келгенимди.

- ќй ал үчүн сенин келип кеткениңдин кызыкчылыгы деле жок, анткени ал сенин јйнура менен жүргөнүңдү эбак угуп, жигит таап алган.

-  ойчу, ал кимден укмак эле, анын үстүнө ушак сөзгө ишенмек эмес.

-  антип ушак? јйнура өзү айтып жүрбөйбү, экөөңөрдүн жакында үйлөнөөрүңөрдү жар салып.

- ∆алган! - “илек ачуусу келе колун шилтей басып кетти.

јнын артынан —едеп жете келип:

- “илек, билсең јйнура экөөңөрдү көрө албай эле бузуп жүрөт. ”шул кезге чейин  албүбү сени гана ойлонуп азап тартып кыйналды. Ѕирок ал сенин јйнура менен жүргөнүңдү да, үйлөнөөрүңөрдү да уга элек, биз аны а€п айтпадык.

- „ынбы? - “илектин көздөрү жайнай түштү.

- „ын, эч нерсе билбейт, эми мындан ары эмне кыласыңар, аны өзүңөр чечесиңер, анын жигити деле жок.

- јйнура аны дайыма машина менен бир жигит жеткирип келип жүрөт дебеди беле?

-  алп, жөн гана ортоңорго бузукулук кылгысы келген, болбосо биз көрөт элек го. —ен келбей калгандан бери эч ким менен сүйлөшпөйт, сабагын гана окуп, сыртка да чыкпайт.

- јттиң! - “илек башын эки колдоп мыжыга жөнөй берди. —едеп анын артынан көпкө карап туруп, анан бөлмөсүн көздөй басты.

“илек ачуусу менен јйнуранын үйүнө келди эле, иниси келип калганын көрүп сырттан кайтты. ”шул мүнөттөрдө јйнуранын жүзүнө түкүрүп: "Ѕир өлмөктөн миң өл!" деп ачык айтып чыгып кетмек болгон. ∆атаканасына келип өз ордуна жатып алды эле, бөлмөлөш балдары тамашалай башташты:

- ќй “илек, барсыңбы ы€? Үй-жайлуу селкини таап алып бизди да карабай кеттиң го.. ƒеги туура кыласың, курсагың ток, кийимиң таза, кааласаң машина минесиң.

- ќшону айтсаң. јйнураны мурунтан эле мен ээлеп албай - атасы берген машина менен сабакка келип турмак экенмин, ха-ха-ха!

- Ѕолдучу, кайдагы машина, кайдагы селки - жөн эле жумуштар менен жүрдүм.

-  ойсоңчу, үйлөнсөңөр чоң той берип, элдин көзүнчө сага машинанын ачкычын берээрин јйнура айтып эле жүрбөйбү.

- “ү-үү ата, кайдагы ушактарды угуп алгансыңар, ы€? - “илек башын көтөрө азилдешкен досторуна карай кабак бүркөй сүйлөдү, - Ѕаары жалган, бири чын болсо өлөйүн, ой.

- ”уру тойгончо жеп, өлгөнчө карганат имиш, сен ошонун өзү болбо?

-  ойсоңорчу.. - деп баратканда эшик такылдап калды. ќрдунан туруп бириси ача койсо јйнура босогодо туруптур, аны көргөн  ерим үнсүз артына кайрылып “илекти карады да, јйнурага:

-  ириңиз, чоң кыз! - колун бөлмөнү карай жа€ эңкейип койду, - ћархамат!

- –ахмат, мен ушул жерден эле - “илекти чакырып койосузбу?

- ∆акшы болот, азыр айтам, - деп “илекке карап үн катты, - “илек, сизге келиптир.

- јзыр, - “илек ансыз да јйнуранын үнүн угуп ордунан туруп келаткан, - —ен кире бер, мен өзүм, - чыга калып јйнураны көрө кабагын салып: - Ёмнеге келдиң? - дегенде јйнура анысына көңүл буруп койбой мойнуна колун арта эки бетинен өөп ийди:

- —алам, менин мырзам, келгениме капа болуп калдыңбы?

- Ёмнеге келдиң дейм?

- —агынып кеттим, анан да чоң жаңылыгым бар, атам менен апам келип сени менен жолугабыз деп жатышат.

- ј менин алар менен жолуккум келбейт. Ѕар өзүң кете бер, мындан кийин мени күтпө! - “илек бурулуп кирип кетээрде јйнура аны карыдан кармай калды:

- Ёмне, мени мазактап басып кеткиң келип турабы? —ен эми менден оңой кутулам деп ойлобо!

- —ен ким экенсиң мага?  ерек болсо мен сени тааныбайм!

- Ёмне-е?! - јйнура чаңырып алып “илекти жаактан ары чаап-чаап жиберди. “илек үндөбөй кирип кетти.

 өңүлү чөгүп,  албүбүдөн кабар алалбай, анын жатаканасына баруудан тартынып жүргөндө јйнуранын атасы аны улам кайра-кайра чакырта берип, эми “илектин маңдайында отурду:

-  о-оош, кана жигит, күйөө болууга да€рсыңбы? Ѕизге кызым айткан. Ёгер сөзүңөр бүткөн болсо тойду баштай берсек кандай болот?

- ј-аа, кечиресиз, бизге али үйлөнүүгө эрте го дейм. јйнура бул жөнүндө айткан эмес эле.. - дегенде јйнура бөлмөсүнөн чыга келип кыйкырып ыйлап кирди:

-  алп, баарын айткан өзү, үйлөнөбүз деген, папа!

- јйнура, улуу кишилерди убара кылып ушинткениң кантип болсун?

- ѕапа, ал мени шылдыңдап басып кеткиси келип жатат! ћен азыр өлөм анда, жашабайм! - деп жүгүрүп чыкканда “илек жетип барып кармап калды:

- —ага менден эмне керек, јйнура? Ѕашында эле мен сага ачык айтпадым беле, ортодо сүйүү болбосо жашоо болбойт деп.

- јй жигит, мен силердин ызы-чууңарды уккум да келбейт. ƒемек баары түшүнүктүү, эми сен эч кайда барбайсың, эмки жумага тойду дайындайбыз, эгер макул болбосоң мен сени сразу каматып салам, сөз бүттү! - деди да, папасы чыгып кетти. “илек башын жерге салып, столго отуруп калды: "ƒемек, жылаандын куйругун басып алган экенмин.  аматып коюшу да мүмкүн, күнөөм бар. Ёгер жолобосом басып кете бермекмин. —оттолуп кеткенче макул болуудан башка аргам да жок, ата-энеме үйлөнөөрүмдү айтпай эле койойун" деген чечимге келди. јйнура: " айда бармак элең көнбөгөндө. јкыры меники болосуң, анан көрөм  албүбү экөөңдү" деп диванга көмкөрөсүнөн жатып алып ойлонуп атты. ќшол күндөн баштап “илек бир жумага үйүнө кетти. јтасына бир нерсени айтууга бел байлаган менен, оозу барбады. Ёки-үч күн туруп эле кайра жөнөдү. јл келээри менен јйнура аны туулган күнгө барууга көндүрдү. ќшентип алар аерде  албүбү менен кездешип калышып, ал жерден чатакташып кетишип, кийин үйлөнүү тойлору кечеңдеп, акыры келип јйнуранын өлүмү,  албүбүнүн түрмөгө түшүшү менен а€ктаган.

“илектин бала кезинен жүрөгү ооруп жүрчү. Ѕул оку€дан кийин ал ооруканага жатып калып, зорго өзүнө келди.

***

Ѕул зыңкы€ кийинип, көзүнө көзайнек тагынып, кез-кезде келип калчу адамды  ызгалдак көрүп калчу. јл ƒордойдо майда-барат сатат. Үч баласы менен батирде турчу.  үйөөсүнүн көп ичип тынчтык бербегенинен улам ажырашып алган.  ээде маңдайына келип көзайнегин колуна алып,  ызгалдактан чылым алып калат. ќшол күнү дагы ал келип соода кылды да, аны сөзгө тарткысы келдиби же чындап анын жашоосуна кызыктыбы, а€рлай калып сурай кетти:

-  арындаш, кайдан болосуң?

- Ќарындан.

- ја-аа, жакшы экен, кожоюнуң барбы?

-  ожоюн жок, байке. Үч балам менен батирде турам.

- ∆акшы-жакшы, -ы, - ал бир азга ойго чөмүлгөндөй чылымын соро туруп калды, - јта-энең Ќарында турушабы?

- јта-энем да жок, апам жакында эле каза болуп калды.

- ∆аман болгон экен.. Ѕир тууганыңчы?

- Ёки эжем, бир агам бар, өз-өздөрүнчө турушат, алардын мени менен иштери деле жок, өз оокатымды кылдыратып жүрөм, -  ызгалдак негедир бул адамга чындыгын айтып отурду. Ѕул адам ага жакынындай сезилип туруп алды.

- јдам баласы жаралган соң ошондой, карындашым, "атадан алтоо болсоң да бир жалгыздык башта бар" деп даанышмандар айткандай бул жумуру баш турпактан жаралып, кайра турпак алдына жашырылганча өз көйгөйүн өзү тартат. јсты балдарың бар экен, бактылуу экенсиң.

- –ахмат, байке, бактылуу болсом гана, чиедей үч балам керээлден кечке батирде жалгыз калышат.  ол арага да жарай элек.

- ћээнет менен баксаң дөөлөтүн көрөсүң.

- јйтканыңыз келсин.

- Ѕолуптур, мен барайын. «ериккенимен бираз сураштырып койдум, ага капа болбо.

- Ёмнеге капа болмок элем, жакшы барыңыз, -  ызгалдак ага жылуу жүз менен карай коштошуп койду. ∆ыйырма бештеги солкулдаган жаш келин ушул азыркы салабаттуу адамды эсинен кете сүйүп, сүйдүрүп калам деп ойлободу, болгону жылдыздуу адамды улуу адам катары гана кобурашып койду. ќшондон тартып ал күндө анын жанына келип көпкө аркы-беркини сүйлөп туруп анан кетет. Ёгер ал келбей калган күнү  ызгалдак бир нерсеси унут калгандай эки жакты карап күтүп калчу болду. јл адамдын зыңкы€ үтүктөлгөн шымы, туфлисин жалтырата майлап алганы, көгүш көйнөгүнө окшош галстук тагынып, башындагы кийген шл€па өзүнө жарашып тураар эле: "∆акшы кызматтарда иштеген окшойт, балдары өзүндөй болуп калгандыр. ј€лы да мыкты а€л го, ар бир өңдөгү кийими өзүнчө сыны бузулбайт" деп кээде ойлоно берчү болду  ызгалдак. Ѕул жашоонун табышмагы, бүгүн бар эртеңи туңгуюк дүйнөдө адам баласы көп нерсеге саресеп салбайт тура.  ызгалдак мектепти бүтүп-бүтпөй алагачып алган күйөөсүнө ичинен нааразы.  адырына жетип үч баласына татыктуу боло албай жаштайында мээнет тартып калганына капа. јнын бир курбусу бар, мектепте окуп жүргөндө экөө абдан ынак болчу. јл университетти бүтүп мугалимдик кесипти аркалап турмушка чыга элек.  ызгалдак экөө дале ынак, сырдашып, кээде бир үйдө түнөгөндө уктабай таң атырышат. ќшол курбусу —алима бир күнү ага келип калды.  өпкө чейин сүйлөшүп отуруп, анан:

- ƒосум, мен күйөөгө чыгып жатам, а€шың менен эртең тааныштырам, бул жерге эртең чыкпай эле кийинип алып мени күтсөң ушул жерден жолугушабыз, - деди —алима кубанычын жашырбай.

-  уттуктайм, досум, бактылуу бол! - Ёки бетинен өөп, курбусунун кубанычына тең орток боло күлө карап сурады, - ј€ш кайдан, кайсы айылдан, кайсы кызматта экен, деги менин курбумдун кадырына жетеби?

- “аластан, университетте кафедра башчысы, ма€насы да, иштеген иши да жакшы, ата-энеси бардар турат экен.

- ∆акшы экен, бактың ачылсын, тилегиңе жет, курбужан.

- –ахмат, өзүң да бактылуу бол!

- ћен эми үч балам менен кайдан, ушул балдарымды жакшы тарби€ласам бактым ошол да, -  ызгалдак сумса€ түштү, - јндан көрө сенин тоюңа катышып узатып койсом сонун болбойт беле, бара албайм го, базардагы кийимим менен кантип барам?

-  апа болбо, досум, кийимди табабыз, ал жагынан кам санаба. ј балдарды болсо сөзсүз интернатка бериш керек, болбосо балдар да, сен да кыйналасың.

-  ойсоңчу, уккандар "балдарын таштап коюптур" деп эми эле кеп-сөз кылышпайбы?

- ∆өнчү ай, кыргыздын түшүнүгү жок ушактарын угуп болобу. јл жерге сен биротоло таштабайсың, балдар үйү эмес ал жер, интернат ал, кааласаң каникулда алып келип турасың, таза, тартиптүү болуп чоңоюшат.

- Ѕилбейм, кыйналсам да жанымда жүргөнү жакшы го дейм. Үчөөнүн тең күбөлүгү жок.  ызым быйыл окуш керек элеЕ

- —умсайба, сулуум, балдарды жайгаштырабыз. Өзүң да жерде калчу селкилерден эмессиң, серпилип чыга калсаң жигиттер өзү эле жүгүрөт.

- јй-иий, мени сен жомоктогудай бакытка бөлөп ийдиң го, эми үч балам менен кайсы эркекке жакмак элем, укканда чалкасынан кетет ко? - деп —алиманы карады.

- Ёч кандай качпайт, "атка бергис кунан бар, кызга бергис жубан бар" дегендей, сени жасап-түзөп койсо тим эле кыздар би€кта калат.

- –ахмат, курбум, аз болсо да көңүлүмдү көтөрүп койдуң, -  ызгалдак күлүп калды. Ѕир аздан кийин —алиманы узаткан ал ойлонуп калды: "Ёмне экен, кыйналып жүрө бергиче берсе берип койойун, биротоло жетимдер үйүнө таштаган жокмун, көрүп турам" деп —алиманын оюн туура көрүп ынанып, көз алдына балдары келе: " үчүктөрүм десе, келечегиңер жакшы болсо экен, силер бактылуу болсоңор менин бактым ошол" деп улутунуп алды.

- —алам, чоң кыз, - деген үндөн баш көтөрсө ба€гы салабаттуу адам келиптир.

-  елиңизЕ -  ызгалдак салабаттуу адамды бир нече жолу көрсө да аты-жөнүн билчү эмес.

-  арындаш, туура түшүнсөң таанышып алалы, менин атым ћакулбек, -  олун сунду ал.

-  ызгалдак.

- ќо, тим эле атыңызды таап койгон экен, тоонун жаңы ачылган кызгалдагындай ачылып турган кезиңиз экен, жөн элеЕ

- –ахмат, -  ызгалдак кызара түштү: "“обо, улгайган адам жаш жигит айтчу сөздү айтат, кантсе да жүрөгү жаш го?" деп ойлоно кетти.

ћакулбек биздин баш каарманыбыз  албүбүнүн атасы менен бир туугандын баласы. јлтымыш бирге чыккан. Өзү курактуулар уул үйлөп, кыз берип калышкан.  езинде аны достору үйлөнтүүгө аракет кылышса да болбой койгон. јл аскерге кеткен учурда айылда сүйгөн кызы Ўайым узатып калган.  атты үзбөй жазып, "сүйөм, күтөм" деген Ўайымдан кийинчерээк дайын чыкпай калып, бир күнү аны алакачып кеткени жөнүндө суук кабар алды. јга удаа эле агасынын үйлөнгөнү жөнүндө кат келди. Ѕири сүйүнүч, бири өкүнүч кат алган ћакулбек үйүнө кат жазып жеңесинин сүрөтүн салып жиберүүсүн өтүндү. јрадан бир ай өткөндө өзү күткөн кубанычтын ордуна жүрөгүн муздаткан кат колуна тийди.

Ёң улуусу кыз, андан кийин эки уул, үч кызы бар, чоң үйбүлөдө өскөн ћакулбек агасы —опубектен төрт жаш кичүү. —опубектин үйлөнгөнүнө кубанган ћакулбек мындайча кат жазган эле:

"—аламатсыңарбы, ата, апа, байке, карындаштарым, баарыңарды үйгө бир бүлө кошулушу менен - —опубек байкемдин келинчектүү болушу менен куттуктайм. ∆еңеме салам айткыла, жоокер кайниңден дегиле. Ѕайке, жеңемди бир жылга чейин көрбөй кантип жүрөм, экөөңөрдүн сүрөтүңөрдү салып жибергиле. ћен бир жылдан кийин барып калам.

∆оокер уулуңар ћакулбек, 1951 ж. 5-май"

Ѕул катты жазып почтага салгандан кийин да өзүнчө толкунданып жүрдү. Ўайымдын күйөөгө тийип кеткенине канчалык жини келип унуталбай жүргөнү менен үйбүлөсүндөгү кубанычка кайдыгер карай албайт эле. "ћейли, балким Ўайымды алакачып кетишкендир, же мени мендей сүйбөгөндүр, кыздар бирин сүйсө бирин сүйбөй мамиле кыла беришет эмеспи, кимиси алса ошого тийип кете беришет, алсыз, эрксиз болушат" деп көп ойлончу. Үйүнөн кат келишин чыдамсыздык менен күтүп жүрүп, күткөн күн да келди. јл катты алып ачып эле ичиндеги оролуу сүрөттү көрүп жүрөгү лакылдап, колдору калтырап, кат колунан түшүп кеткенин байкабай тура берди.  өзүнөн жашы таамп жатканын сезбей, сүрөттү карап нес болуп турганда жанына бир солдат келип:

- ћакулбек, сага эмне болду, жаман кабар келдиби? - деп жерге түшкөн катты ала койду. ќшондо гана эсине келе калган ћакулбек көз жашын аарчый күлүп калды:

- ∆о-жок, дос, жаман кабар эмес, жакшы кабар уктум, агам үйлөнүптүр, жеңелүү болдум, ошого кубанганымдан..

- ќй ата-аа, ошого да ушунчалык.. ћен дагы чоочуп кеткенимчи.

- јгамды абдан жакшы көрөм, үйлөнгөн тоюнда болбой калганыма ыйлап ийдим го, анын үстүнө үйдөгүлөрдү сагындым.

- џрас эле мен дагы араң көндүм. јта-энеңдин маңдайындагыдай болбойт экен го?

Ёкөө аркы-беркини сүйлөшүп отурушуп, анан кечки тамакка жөнөштү.

∆ыл айланып ћакулбек арми€дан келип, ата-энесине учурашып, агасы менен жакшылап көрүшүп, Ўайымга ооз учунан саламдашып, баш ийкеп койду. ќшондогу үч күн көңүлүнө көк чайдай гана тийди го.  лассташтары менен жүрүп, кечинде кеч келип жатып алат да, эртең менен кетип калып зорго үч-төрт күн туруп, ата-энесинин каршы болгонуна карабай шаарга кетип калды. ќкууга тапшырды. —опубек өзүнчө түтүн булатып бөлүнүп кетишкен.  ийин ал инисинин таарынычын угуп калып катуу өкүнгөн экен. Ѕаары кеч болчу. ћакулбек: "ћенин агам эмес, башка бирөө алагачып кеткен болсо да бир жөн эле, тагдыр ай, ушунчалык тамашакөй белең? Ќеге мен башкалардай болуп баардык нерсеге кайдыгер карай албайм? Өзүмдү өзүм соолута турган болдум" деп кейип жүрүп жылдар өттү. јта-энеси канча ирээт: "Үйлөнсөң боло, сендейлер эки-үч балалуу болуп калышты" деп айтышса да укпады. јтасы өлгөндө Ўайым менен беттешүүдөн качып жакын жолой албады. ќшентип өмүр бою тууган-уругунан алыстап жүрүп жашы алтымышка жакындап калганын, өмүр деген кызык учурду арманда өткөрүп ийгенин кеч түшүндү. —опубек да өзүн күнөөлүү сезип, экөө бир туугандай чечилип сүйлөшө алышпады. Ёнеси да ћакулбектин үйлөнбөй жүргөнүнө кабатыр болуп жүрүп өтүп кетти. ”бакыттын өтүшү менен баары унутулгандай да болгон. —опубек улуу уулун үйлөнткөндө ћакулбекти өзү келип бир күн мурун чакырып кетти. ќшол күнү —опубек бир чечилди бейм. »нисин сыйлап тамак-ашын жайнатып ортого бир бөтөлкө аракты койду да, сөз баштады:

- »ним, агаңдын кетирген катасын кечир, сүйлөшкөнүм бар деген кызга ким боор оорумак, кыргыздын салты экен ала качмайЕ - стаканды колуна алып улутунуп койду, - ћен билбедим, мына үч уул, эки кыз турат, алар сенин ини-карындаштарың.

- ќо-ой байке, койсоңчу кайдагыны айтпай. Ѕала кезде болсо болгондур, бирок сизге эч кандай таарынычым жок, антип ойлобосоң.

- јндай болсо неге үйлөнбөйсүң? Өзүң келишкен ветврачсың, үй десе үйүң, дүнүйөнү жыйнапсың, бир гана келин жетишпей турат.

- џлайыктуусун таппай жүрөм байке, эми болсо да үйлөнөм, кабатыр болбоңуз. —из тапсаңыз да мейли, - ћакулбек бажактай күлүп калды.

- јтамдар сени качан үйлөнөт деп күтүп жүрүп өтүп кетишти. Ёми мен сени үйлөнтүп келин баланын чайын ичели.

- Ѕуйруса болот, буйрусаЕ

ќшол күнү ага-ини ичтеги сырларын ачышып, бири-бирине ыраазылыктарын билдирип, качантан берки чери жазылып, бир туугандык сезимдери агарып калды.  елин алып, кыз берди —опубек менен Ўайым. Ѕаарынын башында ћакулбек турду. Ѕирок анын үйлөнөм дегени аткарылбай жатты. Ўайымдын да улгайып калган учуру.  ээ-кээде жарк этип көз алдына анын кыз кези, өзүн аскерге узатып тургандагы саамай чачынын желге сеңселип турганы тартыла калып: "Ѕайкушум, бул да улгайды, менин бир тууганымдын алган жары, өзүм сүйгөн кыз" деп жылмайып алат.

Ѕир күнү үйүндө жалгыз гезит окуп отурганда агасынын кичүү баласы келип, аны чакырып келгенин айтты. Өзүнүн туулуп-өскөн жери „оң  емин, бирок бойго жеткени ал жакка каттабай, жакындан бери агасы кайра-кайра чакырып, өлгөн-житкенге, той-топурга катыша баштады. јл келгенде —опубек бир коюн көтөрө чаап, алдына бар тапканын коюп сыйлап жатты.  ойдун эти эми алдыга келээрде сырттан Ўайым менен бир келин кошо кирди. јл Ўайымдын сиңдилеринен болчу.  үйөөдөн ажырашып, эки баласы менен жалгыз жашап жүргөн.  ырктарга чыгып калган. Ўайым ага ачык эле айтып ээрчитип келген. ƒасторкондо сүйлөшүп отурушту.  ара торусунан келген кара көз, кара каш келин ћакулбекке жакты: "ћейли, Ўайымга жакса үйлөнүп алайын" деген ойдо отурду. Ѕир-эки жума өтүп экөө үйлөнүп, шаарга келишти. Ёки баласы чоңоюп калган эмелер ћакулбектен чоочуркап жүрүп, акыры көнө түштү. «амира шайыр, ачык-айрым келин, бирок үй-оокатына жок болуп чыкты. ћурда жалгыз жашап жүргөндө мисирейип таптаза турчу үй ичи эми чачылып, чечкен кийими ордунда калганын көргөн ћакулбек өзүнчө өкүнүп алды. »чкен идишин дароо жууп, ордуна коюп, төшөнчү-орунун өзү тазалап чаң жолотпой көнүп калган неме жүдөп кетчү болду. Ѕалдары ар кайсыны кармап, кээсин бүлүндүрө башташты. јл ансайын ичтен сызып, ћакулбек балдарды акырын айтып да көрдү. Ѕалдарга анын сүйлөгөнү өөн учурап, «амира кабак-кашын салып, сүйлөбөй калат. Үч айдын ичинде ћакулбек тажап кетти. јнан дагы ал азыр жумуш жок, үйдө отургандыктан баардык нерсе көз алдында болуп жатканына жини да келип кетчү болду. јкыры «амира менен ачык сүйлөшкүсү келди:

- «амира, бу балдарды айтсаң боло, бейбаштык кылбасын, керектүү буюмдарды кармалабасын.  ечээ тиги терезени жарака кетирип коюшту. Ѕуюмду да а€ш керек, менин карандай эмгегим да, - деди аста гана.

- Ѕаланын сырын билсең минтпейт элең, бала деген бала да. "Ѕалалуу а€л - балээлүү а€л" дегенди билесиңби? —ен жалгыз жашап көнүп калганга ошондой көрүнүп жаткан го, көп балага караганда менин балдарым жоош, кичине эркин болуп ойноп койгону жакпадыбы?

- јндай деле эмес, анча-мынча какыс-кукус кылып койсоң эмне болот? ћен жөн гана бүлдүрүп-сындырбасын деп атам.

- Ѕалдарымдын жакпаганы ырас болсо, мен биерде эмне кылып жүрөм? јндан көрө өз жолум менен болоюн, бирөөнүн жаман сөзүн тийгизгим келбейт!

-  етем дегениң туура эмес, балага тарби€ бериш керек, керек болсо мени да уксун, сени да уксун. Ёкөөбүздүн тең тилибизди укпаса кийин эмне болот?

- ћакул, мен айтайын, болбой баратса сен да айт, - «амира муюгандай болду. ћакулбек ошондон кийин ар бир нерсени айта бербей, балдарды акырын акыл айтып түшүндүрүүгө аракеттенчү болду. јнтип балдарды ыкка келтирип үйрөтө баштаган менен, «амиранын көнгөн адаты калбады. Ѕир күнү базарга жөнөп кетип жатып чечкен кийими ордунда кала берди. »чинен тынган ћакулбек ошол бойдон тим койду. јшканага кирсе идиштер ар кайсы жерде, жуулбаган бойдон чачылып жатат. √аздын үстү тазаланбаган, ар кайсы жери темгилала, сарала болуп калыптыр.

- Өх! - деп алды ћакулбек, - а€л албай эле балээ алган экенмин го, ушундай балитинен күйөөдөн чыккан го, сы€гы, - деп кобуранып кайра сыртка чыкты. ƒиванга отуруп гезит карап жатса сырттан эки баласы кызыл чеке болуп урушуп киришти:

-  араңызчы, менин тобумду бербей атат! - кичүүсү ћакулбекти карай арыздана кетти.

- џкы, меники болчу, жөн эле талашып жатат, - тигиниси ага моюн бербей төркү үйгө кире качты. ћакулбек ордунан туруп барып, экөөнү элдештирүүгө аракет кылып:

- ”луусу дайым кичүүсүнө колундагысын берет, сооротот, ойнотот, бер иниңе, - деди эле улуусу болбой кайра сыртка качып чыгып кетти. Ѕеркиниси өкүрүп-бакырып ыйлап жатканда «амира кирип келди:

- Ёмне болду? ћени келбейт деп ойлоп, баламды уруп жатасыңбы? - дегенде ћакулбек таңгала карап, диванды карай басты:

- јны балдарыңдан сура! - үңкүйүп «амиранын сөзүнө жини келип отуруп калды.

- Ёй шүмшүк, үйдө эмне жалгыз калдың? Ќурдин кана, андан бөлүнбөй жүрбөйт белең? - деп алкылдаганда баласы ого бетер өңгүрөп:

- Ќурдин топ бербей атат! - деди эле «амира аны жонго дүп эттире бир урду да:

- „ык эшикке, экөөңдү тең өлтүрөм! - деп ашканага кирип кетти.  ичүү баласы сыртка чыга жөнөдү. "јттиң, - деп алды отурган жеринде ћакулбек, - кайдан да катын деген балээге кабылдым эле? ”шундан көрө биротоло бойдок өтсөм эмне, эми кантип кет деп айтам, канткенде кутулам - дагы үч ай жүрсө үйүмдүн тамтыгы чыгып бүтөт го?" - деп ойлонуп отуруп, ашкана тарапка кулагын түрдү.  алдыратып идиш жууган өңдөнүп аткан «амира күңкүлдөй сүйлөнүп атат.  олуна кармаган гезитин окуган болуп, ћакулбек анын сөзүнө кулак салып отура берди.

-  айдан да күйөөгө тийдим эле, балдарымды бөөдөй кууруй турган болду. Ѕаланын сырын билген эле кишиге чыксам болмок экен. ƒеги балээден кутулбасам балдарымды өлтүрүп алам го? - деген ал калдыратып колунан келишинче идиш-а€кты калдыр-кулдур эттирип атты. ћакулбек үндөбөдү, эчтеке укпагандай болгону менен ичинен өкүнүп: "—ен эмес, мен балээге кабылыпмын. ”шундан көрө тезирээк кетип калганың жакшы эмеспи" деп ойлонуп ордунан туруп сыртка чыгып кетти.  өпкө чейин албууттанган «амира сыртка чыгып эки баласын чакырып кирип урушуп, анан кайра экөөнү өөп:

- Ёкинчи бейбаштык кылганыңарды көрбөйүн! ”шу экөөңөрдүн айыңардан эч жерге батпай куу тумшук болдум го, - деди көзүн жаштай.

- јпа, мен эмес, Ќурдин өзү, топту мага бербей атпайбы! - јлең бырылдап ыйлап жиберди.

- ћен балдар менен ойноп атсам талашып жатпайбы балаң. јйтсаң апа, экинчи талашпасын, - Ќурдин моюн бербей апасынан боюн ала качты, - „оң балдар ойноп жатканда тийишпесин.

- —ен улуусусуң, ошондуктан иниң талашса берип коюшуң керек. ƒеги силерге ћакулбек сүйлөгөн жокпу?

- ∆ок, эчтеке деген жок! - јлең чындыгын айтканда «амира аны жонго койду:

- Ёмнеге анын жанына келип боздоп атасың? јл сага боор ооруп коймокпу, экөөңөрдү өлүп кетсе экен деп аткандыр!

- ”шунуң кантип болсун, мен эмне - ошончолук эле кара өзгөй адам бекемин? - ћакулбек кирип келип ачуулана кетти, -  ой, мындай жашоонун кереги жок. ”шунчаңарда барчу жагыңа бара бер, бул жашоодон деги тажап баратам.

-  етсе кетем эле, кетпегенде мен эмне, жармашып калат дейсиңби?  ара башыңды багып отура бер, ошон үчүн өмүрүң өткүчө куубаш болуп жүрөсүң да! - «амира алкынып кийим-кечелерин чогултуп жатып сүйлөп атты, - ∆алгыз жашап көнгөнсүң, жашай бер!

- ∆ашай берем, кулагым тынч, жаным тынч, - ћакулбек төрдө жаткан кийимдерин көрсөтө сүйлөдү, - ћына чечкен кийимиң чечкен жерде калат. ∆ыйынчактуу а€л керек мага. јшкананын кейпин көр, эмне деген балиттик?

-  өрөм сенин жыргап кеткениңди.

- јйтышпай сыйың менен жөнө. ћенин сени менен жаакташайын деген оюм да жок!

- ј сен эмне эле менин балиттигимди айтып жаманатты кылып атасың?!

- јй басчы бери, - ћакулбек аны колунан ала жетелей ашкананы көздөй жөнөдү, -  елгениңе үч ай болду, мына муну карачы: а€л жашаган үй кантип ушундай болсун, деги бир нерсе жасап көргөнсүңбү?

- “азалаганга колум бошобой атпадыбы.

-  ерээлден кечке эмне иш жасап атасың? ∆е менин бүтпөгөн ишим бар беле? »чкен идишиң эки күн турат чымындап.

- Ёми мен кетсем таза болуп жашай бересиң, - «амира тултуңдай аркы бөлмөгө барып кийимдерин көтөрүп балдарын ээрчитип чыгып баратып, - џлайым жакшылык көрбө, баланын үнүн укпа, какбаш болуп жалгыз тамда өл!

- Ѕас жаагыңды!  етериңде сый кет!

- Ѕаспаганда эмне кыласың? ”расыңбы?  ел ур, саба, ушу сенден бирди көрүп анан кетейин!

«амира кайрыла калып албууттана сүйлөп киргенде ћакулбек жете келип колдон ала жетелеп босогодон чыгарды да, эшигин жаап алып диванга отуруп башын мыкчый калды: "“обо-оо, ушунчалык долу экен да, дагы жүргөндө кандай өнөрүн көрөт элем ким билет - кеткени дурус болду" деп ойлонуп "Өх!" деп алды.

ќшол ошо болду, ћакулбек андан кийин үйлөнүүнү ойлободу. ј€лдар деген кулпулануу сандыкка окшош, ичинде эмнени ойлоп жатканы белгисиз. —ыртынан өздөрүнүн сулуулугу, өңү-түсү менен арбаганга маш. ј€л аттууну жек көрүп калды. ∆акындан бери гана  ызгалдакка шынаарлай баштады.  ачан болсо анын элеси көз алдында. ћуңайым үнү, кирсиз таза ойлуу сүйлөгөнү, ийменчээктиги. "Ѕалким ал мени улуу адам катары сыйлап, шагымды сындырбай жүргөндүр, менин арзуумду укса күлөөр, "карыган какбаш" дээр, "алжыган чал" деп жанына жолотпой койоор. ќо жалган дүйнө, мен сүйүү үчүн төрөлдүм беле - көздү жумуп чалпоо а€л болсо да жашап кетейин десем да жашоо болбоду. Ёми ушул жылдыздуу келин менин сунган колумду кармаар бекен же жүзүн буруп басып кетеби?" деп ойлонуп, үйүндө аркы-терки басып жүрдү.

***

 ызгалдакты —алима ой-бойуна койбой үйлөнүү тоюна алып кетти. Үч баласын коңшусуна дайындап, эртеси эле келмек болду. Үйлөнүү той жаңыча өттү. Ёки жак биригип кыз-күйөөгө үй ичин толтуруп, өздөрүнчө бөлүп коюшту.  елин жумшап, кызматын көрөлү дебеди. ∆аштар өздөрү билгендей жашасын дешип, өз үйлөрүнө тарашты.  ызгалдактын жүрөгүндөгү өкүнүч кайрадан тутанып, өзү каалап сүйүп тийбегенине арман кылып атты. Үйүнө келип эки күн жок болгонго балдарынын ачка калганына зээни кейип, өксөп ыйлап алды да, тамак жасап берип тойгузуп коюп, базарга жөнөдү: "∆акында батир акысын беришим керек, акчам жетпей калса чыгарып койот го?" деп ойлонуп, ордуна келип товарын жайып соодага киришти.  ызгалдак өзүнүн ач-тогуна кайыл, балдарын тойгузуп, кийгизип, батир акысын бергенине ыраазы. ∆ан терин чыгара иштеп таң эртеден күүгүмгө чейин соодада болсо да жетпейт, өп-чап. Ѕилинбей убакыт өтүп, батир акысын берээр күн да келди.

- Ёже, эртең берейин, аз жетпей турат, - деди ал батир ээсине.

- Ѕу кандай, эртең дебей өз убагында бергиле дебедим беле.

- Ёртең сөзсүз берем, эже, бир күн күтүп коюңуз.

- Ѕолуптур, эгер мындан ары дагы кечиктире турган болсоң өзүң эле чыга бер, макулбу?

- ќоба, эжеке, кечирип коюңуз, эми мындай болбойт, -  ызгалдак жалдырап көпкө туруп, анан жумушуна жөнөдү. џйлап алды. “агдырына кейиди, аргасыз алаксып соода жасаганга өттү. јнын жанына ошол күнү —алима келди.

-  андай  ызгалдак, денсоолугуң жакшыбы, балдар жакшы жүрөбү? Ёмне көңүлүң суз, бир нерсеге капаландыңбы? - Үстү-үстүнө суроо берген ал курбусун кучактай өбүшө кетти.

- Өзүң кандайсың, досум, жакшыбы?

- Ѕаары жакшы! ћарс мени аййа-аабай жакшы көрөт, тим эле жумуштан келгиче сагынышып калабыз.

- ∆акшы экенЕ -  ызгалдак ойго чөгө түштү. јлагачып барган күйөөсүнүн биринчи күндөн баштап ичип мас болуп алып: "ћен алагачып албасам эрге тийе албай карадалы болмоксуң, азыр канча кыздар эр таппай көчөдө сойку болуп жүрөт" деген сөзүн эстеп алды.

- —ага эмне болду? —анаалуусуң, бир сыр бар сенде, ушу сен кыйналып жүрөт окшойсуң?

- ∆о-жок, —алима, азыр ойлосом, күйөөм алагачып баргандан баштап бир жаштардай кылып эркелетип, жакшы сөз айтпаптыр.  үндө ичип алып: "“иги досум сыйлады, бу досум а€л алыпсың деп жууп берди" деп мас болуп келчү.

- ќй кокуй күн десе, эми анын эмнесин ойлоносуң? ћына жашайт деген ушул - оокатыңды жасап, үч баланы багып атасың.. јны унутуп сал. Ѕаса, биз ћарс экөөбүз балдарды тапшырганга сүйлөшүп койдук. Ёртең метирке жаздырып келем.

- ћетрике жаздырып алып бергениң го жакшы, тиги.. интернатка тапшыр дегениң мага жакпай турат.

-  ызыксың, балдарды тапшырып коюп өзүң биз менен тура бер, анан бир күнү багың ачылып кетсе ажеп эмес.

- “уугандарым укса "балдарын багалбай жетимдер үйүнө берип коюптур" деп жаман көрөт го?

- ќшол туугандарың сен кыйналганда бир басып келип абалыңды сурадыбы, жардам берип көңүлүңдү уладыбы?

- ќшентсе даЕ

-  ызгалдак, сен али жашсың, гүлгүндөй курагыңда эле бала багам деп өзүңдү өзүң жок кылышыңа мен каршымын! —ени мен бутуңа тургузам, жардам берем, колдойм.

- –ахмат, —алима, ыраазымын сага, бир туугандарым айтпаган сөздү айтып ичимди жылытып жатасың, көңүлүмдү көтөрүп койдуң, -  ызгалдактын көз чарасы мөлтүлдөп жашка толо түштү, кареги ирмелсе төгүлүп кетчүдөй болуп, оозун кымтый тиштене туруп калганда —алима анысын байкай коюп, кучактап көзүнүн жашын аарчып:

- јлтыным десе, кейибечи, өзүңдү өзүң соолутпачы.  арасаң, сени үч баланын энеси деп ким айтат? —ен бактылуу болосуң, болуп көрбөгөндөй сүйүүгө кабыласың!  өрөсүң го, мен айткандай болот! - деп чын пейилинен аны сооротуп жатты, - јндан көрө эртең сен балдарыңды жуундуруп-кийиндирип да€р болуп тур, ћарс экөөбүз келип алып кетебиз. Ѕалдарды болсо сүйлөшүп койгонбуз.

- ћакул, макул, эртеңкиге батирдин акчасын бералбай ансыз да кыйналып турдум эле.

- ќй, төлөп эмне кыласың, сен жалгыз бир менен тура бер. ћен ћарс менен макулдашып койгом, беш бөлмө үйдө экөөбүз элебиз. Ѕалдарды тапшыргандан кийин сенин тагдырыңды чечебиз.

- јйтканыңа көнбөскө чарам жок, чынында каржалып кеттим, сендей курбудан айланса болоор..

- —үйлөштүк анда, эртең ушул маалда дал ушу жерден күтөм.

- ∆арайт, —алима айым! -  ызгалдак кубанычтуу жылма€ аны карап койду.

—алима коштошуп басып кетээри менен ћакулбек а€рлай басып  ызгалдактын маңдайында турду.

- —алам, чоң кыз.

- ј-аа, келиңиз, кандайсыз?

- ∆акшы-жакшы-ы, өзүң кандайсың, карындашым, иштер ойдогудайбы?

- ƒурус элеЕ

-  ызгалдак, мен сенден бир нерсе өтүнөйүн деп келдим эле..

- јйта бериңиз.

- Ёгер мүмкүн болсо бир аз чайлашып отурсак жакшы болоор эле.

- ќ-оой байке, менин соодам калып калат го, анын үстүнө товарымды сатып бүтүп алайын, бүгүндөн ары чыкпайм го би€кка.

- Ёмнеге? - ћакулбек чоочуп кетти.

- ќшондой болуп калды, башка жумушка кеткени жатам.

-  а-аап, жаңы эле таанышканда сени жоготуп алат окшобоюмбу, - ћакулбек айласы кете ойлонуп туруп калды, - анда сөзсүз чайлашышыбыз керек экен.

- –ахмат, байке, дагы бир жолуккуча денсоолугуңуз болсун, азыр баралбайм.

- Ѕолуптур, таарынмай жок.  ана, кайда, кандай жумушка келип атасың?

- јзырынча дайыны жок.  урбумдун үйүнө кетип атам, алар мага жумуш караштырмак болуп жатат.

-  урбуңдун үйүндө телефон барбы?

- јны билбейм, жаңы үйлөнүшүп эле жакында көчүп кирди.

- Ѕалдарың менен чогуу ошол жакта болосуңбу?

- Ѕалдарымды кайын-журтум алып кетебиз деп келип атат, бербейм десем да болбой алып кетмек болду.

- “уура кыласың, чоң ата, чоң энеси болсо алар кор кылбайт.

- ќшондой го? -  ызгалдак балдар үйүнө бере турганын айткандан тартынып калп айтканга кызара түштү. јр кайсыны сүйлөшкөн болуп туруп, ћакулбек базар аралай басып кетти да, кеч кирип  ызгалдак товарын жыйып жатканда пайда болду:

- Үйгө шашылба, экөөбүз азыр бир кафеге барабыз, сүйлөшөбүз, ананЕ

- ∆ок, балдарым күтөт, кеч киргенде менин келээримди билип жол карап турушат.

- ∆арым саатка күтө турушат, өзүм жеткирип койом. Ўагымды сындыра көрбө,  ызгалдак.

- ћм.. -  ызгалдак ушул мүнөттө салабаттуу, сүйкүмдүү адамдын жүзүнө тигиле карап: "”шул адам негедир мага башкача көрүнө берет, неге?.. . Ўагын сындырганым болбос" деп ойлоп, анан күлө багып:

- Ѕолуптур байке, көңүлүңүз калбасын, - деп сумкаларын көтөрүп камераны көздөй басканда ћакулбек ага жардам бере колунан ала коюп кошо басты.

јлар ƒордойдогу эң ири ашканага кирип орун алганда мурунтан эле да€рдалгандай тамак-ашты официант алып келип койду.  уурулган тооктун эти, суусундук менен кошо импорт вино келгенде  ызгалдак эмне дээрин билбей да калды. Өзү да ушул мен дегендер кирген кафеде кийиминин жупунулугунан тартынып отурган: "Ѕул адам не дегени турат, мендей бечарада сүйлөшө турган кандай сөзү бар болду экен? Үйбүлөсү билсе эмне дейт?  окус а€лы көрүп калса мени сойкулардын бири деп ойлоп калат коЕ " деп ойго түшүп кетти эле:

-  ана эмесе, чоң кыз, тамакка карайлы, - деген ћакулбектин үнү аны селт эттирди.

- ј-аа, алыңыз, адегенде сизден келсин, -  ызгалдак ыңгайсыздана ага карап жылма€ кашыкты кармап тамакка салып дагы ойго берилди. Ѕир аз тамактангандан кийин ћакулбек винодон куюп экөөнүн алдына койду.

-  ел эмесе, таанышканыбыз үчүн.

- Ѕайке, мен иччү эмес элемЕ

- ќшо кантип болсун, мындайда ичпейм деген болбойт, анын үстүнө жаңыдан таанышып жакшы сырдаша электе сени жоготуп алганы турам, мен үчүн бул абдан өкүнүчтүүЕ

- —из тим эле жаш жигиттердей сүйлөйт экенсиз, таанышканда не, сиз менен менин ортобузда кандай сөз болмок элеЕ

- Ёң башкысы ошондо болуп атпайбы, - ћакулбек ойлуу рюмканы кармаган бойдон  ызгалдакты тигиле карап турду, - Ѕилсең мен сүйүүдөн жабыр тарткан адаммын, - јл болгонун болгондой кылып айтып бергенде  ызгалдак үнсүз дымып отурду. јл ушул адамды көкүрөгүндө сактап күтүп жүргөнүн ушул саатта сезди: "Ёмне экен, картайса да адам кадырын билчү жан экен, жаш күйөөм кайсы жакшылыкты көрсөттү эле? ∆адагалса дурустап кучактап эркелетүүгө жарабаган эле го, сүйсө сүйө турган адам экен"..

- ћакул эмесе, байке, сиздин денсоолугуңуз үчүн ичип койолу, -  ызгалдак рюмканы көтөрүп бир аз алып кайра койду. „ынында бир аз тапкан тыйыны батири менен балдарынын кардына жетсин деп жакшыраак тамак ичпегенге алдындагы тамакты сугалактык менен ичкенден тартынып, аста алып отурду.

-  өп отуруп калдык окшойт. —ен да балдарыңдан көөнүң тынбай турат, андан көрө дагы бирден алалы, - ћакулбек винодон дагы бирден куйду, - ћен өзүмдү сүйүүдөн жолу болбогон адам деп эсептейм, өмүрүмдүн акырында жараткан экинчи жолу сүйүү берип жатканда андан да куру каламбы деп корком.  елчи,  ызгалдагым, сүйүү үчүн ичеличи, картайганда мага азап алып келген сүйүү үчүн ичеличи!

- ћейли байке, мен сүйүп көрө элекмин, андай эле сүйүүнүн азап-арман алып келери чын болсо сүйүү келбей эле койсун демекчимин! -  ызгалдак жылма€ карап ал адамдын көңүлүн көтөргүсү келип закуска сунду.

- —үйүү деген келгенде канаты жокко канат бүтүрүп, булут үстү менен басып калат адам баласы. ∆етпей калсаң дүйнөң караңгыга айланып, жашооңдун ар бир мүнөтү тозокко бурулат го, чиркин!

- Ёкинчи сүйүүңүзгө жетишиңизге тилектешмин жана бүгүнкү сыйыңызга ыраазычылыгымды билдирип, көп-көп ырахмат айтам.

- Ёч нерсе эмес. ќшол экинчи сүйүүмө жетишиме сен гана жардам бераласың,  ызгалдак!

-  оюңузчу?! -  елин чоочуп кетти, бирок ушундай болоорун ал билген, сезген, ишене албаган.

- „ындыкты айттым, сен ганаЕ - ћакулбек ойлуу: "јттиң ай, чоочуп кетти. “үз айтсам атамдай болуп туруп у€лбайсызбы деп басып кетээр, жо-жок, бир аз да болсо маңдайымда, жанымда тура турсунчу" деп ойлоно колун сүлгүгө аарчый ордунан турганда  ызгалдак да турду. Ёкөө сыртка жөнөгөндө кафеде отургандар экөөнү узата карап таңгалып калышты. Ёкөө көчөгө чыкканда павильонго кайрылып, ћакулбек бир топ тамак-аш, шоколад, конфет алды да,  ызгалдак менен чогуу жөнөдү. јлар келгенде улуусу жети жашар, ортончусу беште, эң кичүүсү үчтөгү эки эркек бир кыз жолдо турган экен -  ызгалдактын этегине жармаша чурулдап калышты. Ѕөлмөгө киргенде ал абдан жупунулугунан у€лды. Ѕалдары чурулдап конфет-печеньеге алаксып калышканда  ызгалдак дасторкон жа€ арыдан-бери чай коюп жиберди. ћакулбек ушул жылдыздуу жаш келиндин балдарына негедир ичи элжиреп, өз балдарындай имерилип ар бири менен сүйлөшүп атты. ”луусу кыз бала эмеспи, эсине кирип калган неме жал-жал карап коюп, инилерин ашыкча сүйлөсө тыйып жатканы ого бетер жакты: " антсе да эненин тарби€сы го, бири-биринин сөзүн угуп баш бергени" деген ойдо турду. Ѕир аздан кийин  ызгалдак аларды бир бурчка отургузуп, өзүнчө конфет менен нанды алдына коюп койду эле, үчөө божураша отуруп калганда ћакулбек ыраазы болду: "∆акшы а€лдын тарби€сы, балдарын эмес, өзүн тарби€лай албаган а€лЕ јттиң, колума куш болуп конуп берсе бөпөлөп багып алмакмын, балдарын деле ала кетет элем, мындай а€л үйгө кут алып келмек" деп ойлонуп алды.  елгени кетүүнү ойлонбогон адамга  ызгалдак таңданып атты: " ызык, кетейин деген ою жок, кет деп айтсам у€т.. ћейли, бир аз отуруп анан кетээр.  олу ачык адам экен, балдары болбосо эрмектешейин деген го" деп кайнап калган чайын алып келип сунуп калды:

- „ай ичиңиз, байке.

- ј-аа, ичели. Өзүң да отур.

- »йи, -  ызгалдак сыңар тизелей отуруп, өзүнө чай куюп нан сындырып дасторконго эмеле келген конфет-печеньеден койду.  ант да түгөнүп калган экен. Өзүнчө у€лган менен, аргасыз чайдан сунуп атты. Ѕир-эки чыны чай ичкенден кийин сүйлөшүп отуруп кетеринде ћакулбек чөнтөгүнөн блокнот алып чыгып телефон номерин жазып,  ызгалдакка сунду:

- Ѕул менин үйүмдүн телефону, жок дегенде бир жолу эсиңе алсаң чалаарсың.

- ћейли, балким колум бошосо чалам, байке. Ќегизи, менде толгон деле дүнүйөм жок. Ёртең балдарды алып кетсе мен дагы кетем го. —изди кантип унутайын, рахмат сизге бүгүнкү сыйыңызга, жакшы адамдын жакшылыгы эстен кетмек беле?

- ∆акшы адам катары баалаганыңа ырахмат. ћен эми үйгө барайын, кетсең жакшы бар, аман жүр! - ћакулбек ордунан туруп сыртка чыкты да, коштошуп жөнөй берди. јнын артынан караңгы түнгө сиңип бараткан караанды узата карап турган  ызгалдак улутунуп алды: " андай жакшы адам! Ёгер үч балам болбосо мага үйлөнөөр беле - азыр балалуу а€лдан эркектер качып турат эмеспи".

ћакулбек аерден узаган сайын а€луу буюму кала берген сымал улам артын кылчак-кылчак карап коюп кетип жатканда келиндин өзүн узата карап турганын көрүп токтой калды: "Ѕалким ал дагы мени сүйөөр. Ёгер  ызгалдак мага жар болууга макул болсо үч бала эч качан тоскоолдук кыла албайт, анын үстүнө үчөө тең жаш экен, тарби€га бат көнөт" деп ойлоп, кайра бурулуп үйүн көздөй кадамын тездетти.

Ёртеси —алима келээр тушта балдарын кийинтип алып бир аз жүгүн сыртка чыгарып коюп коңшусуна дайындап, жолукчу жерге келсе —алима күйөөсү экөө эбак келип күтүп турушкан экен. јны көрүп машинадан түшө калып экөө тең учурашып, балдарын өөп машинага отургузду эле:

- ћарс, бул жигиттерди апасын сыйлап бир кафеге киргизип койолу, - деп —алима күйөөсүнө карады эле, ал макул боло жол боюндагы кафеге токтотту:

- —енин айтканың айткан да, кожейке, сен не десең мен да€рмын!

- ј мен дагы сен үчүн дайым да€рмын, мырзам, - —алима эркелей күлүп койду.

- —алима, тим эле койсоңор боло, ансыз да көп жакшылык кылганы турасыңар, балдар эмеле тамактанып алган, ток элеЕ

- ќшо да кеппи, үйдүн тамагы башка, ал эми кафе деген кафе да, - —алима  ызгалдакты жонунан таптай сүйлөдү, - “уурабы, јли€?

—алимага не деп жооп берерин билбеген кыз апасын бир, аны бир карап тим болду. јнын үстүнө кафе деген эмне экенин да билчү эмес. Ўаарга келгени таңдан кечке базарга кетип баратып батирге камап кетип, келгенде аччу. јпасы аларды жакындан бери гана ачык калтырчу болгон.

- јли€, жүрө гой, - —алима аны колдон жетелеп алды, - јйтчы садага, кандай тамак жагат?

- Ѕилбейм..

- —алима, ишенсең балдарым кафе деген эмне экенин да билбейт.  елгенден бери бир жолу көчөгө чыгара элекмин, -  ызгалдак өзүн күнөөлүүдөй көрүп кетти.

- ќй алтыным десе, кечирип койчу, мен жөн эле сайрай берген турбайымбы.

јңгыча кафеге кирип келишти. ћурун кирген ћарс төр жактан орун да€рдап койгон экен.

- ”шул жер ыңгайлуу экен, балдарды жакшылап отургузчу. ћен сыртка чыгып кайра келем.

—алима эки кичинесин отургузуп,  ызгалдак аларга жардам берип орун алышканда официантка келип калды:

- ћенюну көрүңүздөр, - кайра чыкылдап кетип башка жумушуна киришкенде ар бири өздөрүнчө менюдан тамак тандап атканда ћарс келди.

- Ёмне заказ кыласыңар? - ќфициантка калем-кагазын алып кайра келип сураганда:

- ћага бифштекс, - —алима өзүнө сүйлөдү.

- ћага лагман, -  ызгалдак батына бербей бош айтты, - ал эми балдарга болсо үчөөнө бир порци€ болсо жетет.

- —ен кызыксың го,  ызгалдак - балдарга бирден куурдак менен суусундук апкелиңиз, ал эми мага болсо шашлык, - ћарс официанткага заказды шар айтып жөнөтүп жиберди.

јл жерде балдары менен тамактанып жатып да курбусунун пейилине, күйөөсүнүн марттыгына ичинен ыраазы болуп отурду. ќшол эле күнү сүйлөшкөндөй үч баласын тең интернатка жайгаштырып,  ызгалдак —алималардын үйүнө келди.  иргенден таң калып отурду. Ѕеш бөлмө үйдүн ичи толтура мебель, килем-килчеге толгон: "—алиманын бактысы чоң экен, кут кылсын. ѕейили жакшы адамдар ушундай бакытка татыктуу" деп ойлонуп атты. јл азыр батирде калган буюм деп атаарлык төшөнчүлөрүн көргүсү да келбей калды: "јны кантип ушул үйгө алып келмек элем?  ой, у€т болбой эле койойун", деп ойлонду.

Ёртеси эртең менен чай ичип отурганда  ызгалдакты карап —алима сөз баштады:

- —ен бүгүн эс ал жакшылап. ћарс сага жумуш караштырат.

- —алима, мен камерадагы товарымды беш-алты күн сатып акча кылып алайын, барбасам жок болот да.

- ј-аа, мейли анда, бирок кечкисин эртерээк келип тур, биз издеп жүрбөйлү сени.

-  елбегенде кайда бармак элем, сөзсүз эрте келем.

јр кимиси өз жумуштарына жөнөп кетишти. —алима жумуштан кийин ƒордойго барып  ызгалдакты ээрчитип алды да, кийим алып бермек болду.

- јзыр экөөбүз базар кыдырабыз.  өңүлүңө жакканын эч тартынбай айт, кымбатына караба.

- —алима, ансыз да силердин жакшылыгыңарга кантип жооп берээримди билбей турганда койсоңчу, товарымды сатып бүтсөм кийимди өзүм деле алам го?

-  ойсоңчу, эртең биз конокко барабыз, сени ээрчитип алам.  өрөсүң, ал жерде ћарс менен иштешкен бойдоктору да бар, сенин аларга жагаарыңды бөркүмдөй билем! - —алима күлүп койду.

- —алима, мен эч жакка барбай эле үйдө болоюнчу. јнсыз да балдарымды таштап койгонсуп ичим ачышып атат.

- Ѕалдарыңдан кам санаба, он күндөн кийин чогуу барып келебиз. јлар көнүп калышат, ал жерде кийим-кечени өздөрү берет, тамак-ашы, жаткан жери таза, жакшы тарби€ алышат. ∆үрү бол, кеттик!

- јзырЕ - деп эңкейе бергенде ћакулбек артынан басып келип учурашып калды:

- —аламатсыңарбы, кыздар?

- —аламатчылык, - —алима бейтааныш адамды бүшүркөй карап калды: "∆акындарын таанычу элем, бул ким болду экен?" деп ойлогуча:

-  ызгалдак, жөнөп жатасыңбы? - деп ћакулбек аны карап сурай кеткенде  ызгалдак кызара жооп берди:

- ќоба, бул менин мектепте бирге окуган курбум, аты —алима, таанышып коюңуз, - деп калды.

- ∆акшы-жакшы, менин атым ћакулбек, - колун суна күлмүңдөй карады.

- —алима, - —алима да колун сунуп жылмайып койду. Ёкөөнү алмак-салмак караган ћакулбек ашыкча сөз сүйлөбөй ары басып кетти эле, - ћунуң ким,  ызгалдак? - деп күмөнсүй сурап калды —алима, -  анткен менен сулуу киши экен.

- ”шул жерде жакын жашайт окшойт, кээ-кээде келип чылым алып калат. «еригеби, сүйлөшүп да туруп кетет. Ѕирок жакшы киши, -  ызгалдак кабак бүркөй ойлуу жооп берди. јндан кийин эч кимиси үндөбөй камерага жүгүн коюп, базар аралап кетишти. —алима ага кийимдин жакшысын алып берип, үйүнө келгенде төркү бөлмөгө киргизип, кийимдерин кийгизип көрдү:

- ќй иий, тимеле укмуш жарашат экен! ”шундай сулуулугуңду өзүң билбейсиң, карасаң тим эле жапжаш кыз болуп чыга келдиң! Ёртең чачыңды жасатсак укмуш ай!

- —алима, ыраазымын сага, өмүр бою карыздар болуп өтөм го дейм, канткенде актаар экем бу жакшылыгыңды?!

- ”нут баарын, сендей жан курбумдун басынып жүрүшүн каалабайм. —ен бактылуу болуп кетсең мен ыраазымын кудайга.

- јлтын курбум, ушул бактың кут болуп, уул-кыздын энеси болуп, ћарс экөөңөр узак-узак бирге жашагыла.

- јйтканың келсин, курбум, - Ёкөө сүйлөшүп отурганда ћарс келип калды.

- ќй-оой, бул кайсы сулуу ы€? јдашып кирип келген көгүчкөн эмеспи? - тамашалай күлө сүйлөдү.

- ћенин досум ушундай сулуу, карасаң ћарс, кийимдин жарашканын.

- ∆акшы жарашат экен. ƒеги сен атайы заказ берген жок белең?

-  ойсоңорчу, —алима, ашыкча мактап ийдиңер, эми мен үч балам турганда сулуу болуп кайда бармак элем?

- Үч бала өз күнүн көрөт, барып көрүп турасың, - ћарс —алимага бурулду, - Ѕаса, жакшы кабарым бар, эртең  ызгалдакты үч айлык курска кабыл алат, үч айдан кийин кандай мекемеге болсо да катчы кылып койобуз, адегенде окуп алсын.

- ћарс, ага төлөш керек го, мен окубай эле жумуш иштешим керек, -  ызгалдак тарткынчыктай экөөнү карады.

- Ёч ойлонбо, а€ш.  олдон келген жакшылыкты адамдан а€ган болбойт. —алима экөөбүз колдон келсе сени бутка тургузуп койсок деп макулдашканбыз.

- ќоба, биз ошентип чечкенбиз, сен өзүңчө эле тартына бербесең. Өз үйүңдөй көрүп жаша, оку, анан бир күнү чыкылдаган кызматкер болуп чыга келесиң.

- –ахмат, курбум. ј€ш экөөңөргө кудай жар болсун, азырынча менин жакшы каалоо-тилегимен башка эч нерсем жок.

-  абатыр болбо, а€ш. јйдын он беши караңгы, он беши жарык дешет ко, анын сыңары жаркырап бизге күн тийген мезгил болоор.

 ызгалдак үндөбөй калды. јта-энесинен кийин камкордук көргөн жан болгон эмес буга.  үйөөдөн чыгып агасыныкына барганда жеңеси жактырбай, инисиникине барып аерден да батпай, эки эжесиникине барса алар: "Өлтүрсө да жашай бербейт белең? Үч бала менен оңойбу, ушул кезде сени чекеңен сылап ким батырат? Ѕиз да өз балдарыбызды зорго багып атабыз" деп түсүн үйрүгөнүчү. ”шуларды ойлоп, "жакындан көрө жат жакшы, өзүбектен сарт жакшы" деген макал эске түшүп: "џрас эле, бирге окуп, сырдаш курбу болгонубуз болбосо, —алима мага ким эле?" деп ойлонду. јнын ушунчалык кең пейилдигине ыраазы болуп, жараткандын ушунусуна топук кыла отуруп калган.

 елгенине канча күн болсо окууга барып, андан ары соода жасап товарын сатып бүттү. Ѕирок —алима ага эч нерсе жасатпайт. Ѕаарын өзү да€рдап, эртең менен эрте туруп чайын кайнатып күтүп турат. ќн күн болгондо балдарына барып келди. јлардын торсоңдоп, таза кийинип ойноп, алдынан чыкканына кубанганынанбы, же сагынганынанбы, айтор кучактап алып ыйлап жиберди.  өңүлү тынып, кайрадан окуусуна жөнөгөн. „үй көчөсү менен кетип атып алды жакта келе жаткан ћакулбекти тааный койуп кубанып кетти. ∆етип-жетелекте эле:

- ќ-оой кандайсыз, байке, денсоолугуңуз жакшыбы? - деп күлө туруп калды.

- ∆акшы,  ызгалдагым, кандай өзүңдүн денсоолуктарың, балдар чоңоюп жатабы?

- ∆акшы, байке, баары жакшы.

- јбдан өзгөрүп кетипсиң, тим эле үч баланын энеси дегидей эмес.

-  өзүңүз тийбесин, -  ызгалдак каткырып күлүп калды, - “амаша, байке.

- “үшүнөм. Өтө шайыр болуп калыпсыңЕ

- ќкуп атам, байке. ∆акында бүтүп алсам жумуш да болот.

- Ёң сонун болуптур, колуң бош болсо бир жерге отуруп чай ичели.

- ∆ок, мен түштөн кийин бошойм, дагы бир жолукканда.

- јнда бошогонуңча ары-бери басып турайын. ”шул жерге кел, суранам,  ызгалдагым! ∆ок дебей кел!

- ћмЕ ћакул, келем бошоорум менен, таарынбай күтө туруңуз.

- ∆олуң болсун, күтөм.

 ызгалдак ушул мүнөттөрдө бул адамды өзү да көргүсү келип эстеп коюп жүргөнүн сезди. ќшол күнү ал ћакулбек менен жолугуп көпкө бакта басып жүрүшүп, кечки салкында ачык кафеде отурушту. Ѕул убакта ћарс менен —алима аны күтүп сарсанаа болуп жатышты. јнткени алардын үйүнө атайын конок келип,  ызгалдак менен таанышмак.  ызгалдак болсо азыр ушу мүнөттө өзүн эң бактылуу сезип отурган. ћакулбек ушул жолу ага өз оюн айтып, өзүн сүйүп калганы үчүн кечирим сурап жаткан:

-  ызгалдагым, өмүрүмдүн көбүн сүйүүдөн жабыр тартып, өкүнүч-таарыныч менен өткөрүп жибердим, эгер сенде мага деген жылуу сезим болбосо мени кечир. Өткөн өмүр өтөөр, өмүрдү кармап калган ким бар дейсиң. —енден сураарым, сөзүмдү кайтарсаң айла жок, аргасыз арман кылып жашап өтүүгө бел байлоого кайылмын.

- ∆ок-жок акетайым, арманды айта көрбөңүз. џрас, мен сизден алда канча жашмын, бирок сиздин сөзүңүздү да кайтара албайм. —үйүүнүн көңүл ишине кандай тиешеси бар? ћен ойлонойун, байкап көрөйүнЕ

- ∆үрөктүн иши башка, көңүл менен сүйүүнүн ортосу абдан жакын.  өңүлүңө жагып, андан ары сүйүүгө айланат. ќйлонсоң ойлон, убакыт көп, картайганда кучагыма сага окшогон гүлдү кучактап бактылуу болгон бир мүнөтүм да бир өмүргө тете болчудай.

- ћен сизди күнөөлөбөйм, байке.  өңүл оорутпайлы, көп ойлонуп анан чечели. —изге менин көз карашым түз элеЕ

- —адагасы  ызгалдагым, башка сөздүн кереги жок эми мага. ћен жөнүндө жаман ойлобосоң эле болду.

- јндай деп ойлобоңуз, сиз уруксат берсеңиз мен барайын, күтүп калышты го, жаман ойлоп жүрбөсүн.

- Ѕарагой, садага. Ёми күндө сени күтөм, сени издеп шаардын ичинен баспаган жерим калбады, акыры таптым, эми менден качпачы.

- ∆ашоо өзгөрмөйүнчө адам оңолбойт экен.  урбума абдан ыраазымын, ал болбосо кыйналып-кысталып жүрө бермекмин. ∆акшы калыңыз, мен барайын.

- ∆акшы жетип ал, каралдым. Ёртең дал ушул жерден күтөм.

- ћакул! -  ызгалдак тез-тез басып кетти.  өңүлү куунак, жүрөгү элеп-желеп, жаш жигит менен жолугушкандай өрөпкүп алган. Ўаша-буша кирип келген  ызгалдакты көргөн —алима босогодон тосуп алды.

- —ага эмне болду? јчылып алгансың го, сени күтө берип биз у€т боло жаздадык.  ир, чечинбей эле конок үйгө кире бер. Ѕаса, эскертишим керек, мыкты бизнесмен, а€лы жок, атайын сени тааныштыралы деп алып келдик, жакшылап байкап көр, - деп акырыкы сөздөрүн шыбырап жонго таптап койду.  ызгалдак ойлонуп эмелеги ћакулбектин сөзүн эстей, анын элеси көз алдына тартыла түшүп жылмайып алды да, конок үйгө кирди. “өрдө отурган арык чырай кара тору жигит ордунан тура калып:

- —аламатсызбы? - деп кол сунганда  ызгалдак баш ийкей колун берди.

- “аанышып койгула, бул менин курбум, -  ирип келген —алима аларды көздөй шакылдап калды.

- Ўамбет.

-  ызгалдак.

- ћына эмесе таанышып алдыңар, мен тамагымды карайын, силер кобурашып отургула. ћарс, сен мага жардам бере кал, - Ёбиреген —алима эшикке чыгып кетти.

- —из менен таанышканыма кубанычтамын, - Ўамбет  ызгалдакты карай сүйлөп, ал жөнүндө билүүгө кызыкдар экенин билдирип алды, - менчик фирмам бар, продукци€ны чет элден ташып турам.

- ∆акшы экен. ћен үч айлык курста окуйм, ћарс менен —алиманын жардамы менен жашап жүрөм.  үйөөм жок, үч балам бар.

- ќй-оой, сиздин үч балалуу экениңизге ким ишенет, тамашакөй окшойсуз.

-  алп айтууну башынан жакшы көрбөйм, чындыкты жашырууну үйрөнбөгөм.

-  ечиресиз, менин да а€лым жок, эки жыл мурун ажырашып кеткенбиз, бир уулум бар.

- ∆акшы, - деп сүйлөгөнү келатканда ћарс кирип рюмкаларга винодон куюп алдыларына койду:

- Ўаке, таанышуу үчүн мындан алып отургула. —алима да азыр келет, кана эмесе, жакшы тааныштардан болушуңарга тилектешмин!

- –ахмат,  ызгалдак деген атына жараша гүлдөй а€шың менен таанышканыма кубанычтамын, - Үчөө бирден алып ийип туруп калды. ћарс Ўамбет менен көптөн бери тааныш эле, бүгүн аны конокко чакырып козу сойгон. —алима айылдын кызы эмеспи, арыдан-бери өзү ичегисин артып, ћарс экөө жаңы гана казанга салып, кайра боор куурдак жасап жаткан.  ызгалдак сыртка чыгып, ага жардам бермек болду эле, ал болбоду:

- —ен отура бер, баары бүттү, коноктун жанында бирибиз отурбасак а€т ко?

-  ойчу, —алима, эркектериң баары бирдей да, үч балам бар десем чоочуп кетти тим эле.

- ќй кокуй күн оо-ой, ошенте берет, өзүң жагып калсаң албы, ал жөн эле бучкактап жабышат. Үч эмес, беш балаң болсо да кайра тартпайт, сүйүп калса артыңдан калбайт, көрөсүң го?

- Ёэй, сүйүүнү ушул экөөбүзгө ким коюптур, өзү да копол неме экен, ай.

- Ѕир эле көргөндө сынап койдуңбу?

- " иши жаманын кирип-чыкканча билем, а өз жаманымды өлгөнчө билбейм" деген пенденин биримин да, -  ызгалдак жылмайып койду.

- ”шунча акылыңды кайда жашырып жүргөнсүң, досум? —өзмөр да болуп чыга келипсиң.

- "—үйлөй-сүйлөй чечен болот, көрө-көрө көсөм болот" дегенди билесиңби?

-  ойдум жаным, жүрү куурдак бышты, тезирээк коноктун алдына алып кирели.

- Ѕолуптур, урматтуу коноктун көңүлүн алалы.

- Ёң туура, бир жагы сенин көңүлүң, бир жагы сенин багыңды тилеп жатабыз ћарс экөөбүз. Ѕири-бириңерге жагып калсаңар кандай жакшы, сенин да үйүң, күйөөң бар болуп, эч нерседен кемибей жашап кетсең жакшы болот эле.

- јлтыным ий, менин камымды көрүп, мен үчүн кабатын болуп ачылып-чачылып жатканыңарга кандай гана алкыш айтаарымды билбей турам, -  ызгалдак курбусун кучактап бетинен өөп койду, - менин адам катарына кошулуп бактылуу болуп кеткенимди бир туугандарым эмес, силер гана ойлоп жатасыңар. "јтадан кийин урмат жок, энеден кийин сыймык жок" деген чын экен. јта-энем болгондо балдарымды ошолор эле бакмак.

Ёкөө ээрчише куурдакты көтөрүп конок бөлмөгө киришти.

- —ен төргө отур, эми өзүбүз эле тейлейбиз экөөңөрдү, - —алима жаркылдай күлүп койду, - ћарс, тигиниңден конок каадасы кылып куюп жатасыңбы?

- —илер жок, Ўакем мени укпайт экен да, кыздар болбосо болбойт дейт го? - ћарс тамашага чалып күлүп, рюмкаларга винодон куюп сунду, -  ана Ўаке, тамактын алдында алып койолу, сөздү сулуу кызга бербейлиби, төгүлүп-чачылып койсун.

- “уура, кана  ызгалдак, сен сүйлөп кой! - —алима коштоп койду.

- ћакул, сөз берсеңер сүйлөйүн. Ѕиринчиден, ушул үйдүн ээлери ћарс менен —алимага дүйнөдөгү чени жок бакытты, узун өмүрдү, өмүр бою кармашкан колдору жазылбай, убатып уул, кызартып кыз тарби€лаган бактылуу жубайлардан болушун каалайм. Ёкинчиден. Ѕүгүн бизде урматтуу конок отурат, ушу жигитке дагы жакшы тилектешмин, баарыбызда денсоолук болсун!

- ќй рахмат! - дешип алып жиберишти.  өпкө отурушту. ћарс менен —алима Ўамбет сыртка чыкканда  ызгалдакты тамашалап сыртка чыгарышты. јлардын көңүлү үчүн жактырбаса да чыгып анын жанына барды. Ёкөө көпкө сүйлөшүп отуруп, анан уктоочу бөлмөгө бөлүнүштү.  ызгалдак ал түнү көз ирмебеди: " ызык, жаш туруп адам менен сүйлөшкөнү копол экен. Ѕайкечи, аттиң, жакшы кишинин бир жери кем болот дегени чын го, ушу жашка чыккыча үйлөнбөй жүргөнүн кара. јлдым деген а€лы тигиндей чыкса, кайран киши көңүлгө жакпаган жашка тийип кор болгончо жүрөк сырын түшүнөөр адамга аз да болсо жар болгонум жакшыдыр" деп ойлонуп, ћакулбекке тез эле жолугуп, макулдугун билдиргиси келип кетти. Ўамбет аны эртең окуудан кийин жолугушууга чакырды.  өңүлү жок, —алиманын көңүлү үчүн гана аны менен сүйлөшүп койду. Ќегедир Ўамбет  ызгалдакка бир көргөндө эле жаккан эмес.

Ёртеси сабагына барганы менен, жүрөгү уйгу-туйгу болуп, эч нерсе мээсине кирбеди. Ѕирде көз алдына Ўамбет келсе, бирде ћакулбек келип, канчалык таразалап көрсө да Ўамбетти ћакулбек байкесине теңегиси келбей турду: " ызга бергис жубан бар, атка бергис кунан бар деген сөз эркектерге деле тиешеси бар окшойт, жаш болгону менен байкенин ордунда көрпенденин бири, көөдөнү көр, жандүйнөсү жалаң акча менен байлыкка айланып калган неме тура. Ѕайлыгым бар, өзү келет, ээрчийт деп ойлойт ко?" деп ойлоно берип башы ооруп чыкты. јкыры Ўамбетке эмес, ћакулбек байкесине жолугууга барууну чечти.  адимки он сегиз жаштагыдай алып учуп: "ћен сүйдүм, өзүм кааладым, көңүл эмес, жүрөгүм менен сүйдүм, бүгүн айтам, бир көргөндө эле жактыраарымды сезгем деп айтам" деп кетип жатып болжолдуу жерге келип калганын сезбей да калды.  ачан гана ћакулбек алдынан тосо:

-  ызгалдагым, не болду сага, кайда шашып жөнөдүң? ћенин тосуп күтүп турганымды унуттуңбу? - дегенде эсине келсе кадимкисиндей жылмайып байкеси турат. ќшондо  ызгалдак сөз сүйлөөгө алы келбей ћакулбектин төшүнө боюн таштай энтиге соолуктап ыйлап да, сүйлөп да жатты:

- ћенЕ менЕ мени кечирип коюңуз, мен сизди жакшы көрөм!  ечирип коюңузчу.. - деп көпкө чейин ыйлай берди. Ѕул көз жашы балким ызаланып тагдырына таарынгандыкпы же ушул адамга жолукканга ыраазы экени белгисиз эле. ћакулбек муну башкача ойлоп жатты: "јттиң ай, мен сизге тең эмесмин деп айталбай ыйлап жатат го, ушундай болоорун билгем, ырас эле кызымдай эле жан эмеспи. ћейли, бактылуу болсун. Өмүрүм күүгүмдөп, ысыгы кетип шам түшө баштаганда гүл жыттоого умтулганымды кара" деп зээни кейип, төшүнө башын жөлөгөн келиндин чачынан сылай бак түбүндө үнсүз тура берди.  ачан гана бугу чыгып, ыйлаганы басылган  ызгалдак көз жашын аарчып улутуна өйдө болгондо анын көздөрүнө тике карады:

-  ызгалдагым, айтчы деги, эмне болду сага?

- Ѕайке, мен сизге келдим, мен сизди жакшыЕ чындап эле сүйөт экемин, өзүмдү сизден алыстата албадым!

- ќо жараткан, ушунуң чынбы садага? ћен башкача ойлонуп ийбедимби, - ћакулбек көздөрүн бекем жума калчылдаган колдору менен  ызгалдакты кучактап алып, жаратканга миң мертебе ыраазылыгын билдире, көз ирмемдик бакыттан ажырагысы келбей, көзүн ачса эле колуна конуп турган куш пырр этип уча каччудай болуп тура берди.  өптө барып жаштуу көздөрүн жалжылдаткан  ызгалдак күлүмсүрөй башын көтөрдү:

- —из мени таштабаңызчы, мен сизден бир мүнөт, бир саат, бир күн бөлүнсөм өмүр бою ажырап калчудай болом! "“үбөлүк бирге болом!" деп ант бериңизчи?!

- ∆аркыным, колума конуп турган ак кушум менин, сенден жарым мүнөт бөлүнбөй калайын, - ћакулбек келиндин бети-башынан, мойнунан сугалактана жыттап, өпкүлөп жатты. Ёкөөнүн бирге кыз-жигиттей кыналышып турганы, улгайган адамдын жаш келинди өпкүлөгөнү бак ичинде эс алып жүргөн жаштар үчүн өөн, бирок сүйүүнүн көзү сокур дегендей, бири-бирин эми гана жаңы тапкан алар үчүн ушак-айың, чоочун көз караш эч нерсеге арзымак эмес. јзыр алар жер титиреп, дүйнө жүзүн топон суу каптаса да баарына кайыл болуп, жер астын-үстүн болгон кезде кучакташып бирге ажалга моюн сунууга да€р элеЕ

- ћен сиздикмин, байке! ћен сиз үчүн, сиз мен үчүн жаралган болсок керек, канча ойлондум-толгондум, өзүмдү өзүм кыйнадым, унутууга аракеттендим, бирок анте албадымЕ

- —адагам, кышка айланган өмүрүмдү жазга айланткан берекем, мен дагы сени эмне деп мизимди кайтарып койот деп канча ойлодум, унчукпай койууга бирок эрким жетпеди, - Ёкөө колтукташа бак ичиндеги отургучка барып отурушту, - Ёмесе мындай,  ызгалдагым: көпкө созуп кереги жок, мен бир жумадан кийин баарын да€рдап алып сени үйгө алып кетем, агамды чакырып алар менен кеңешейин, сен дагы агаңа, эжелериңе айтып белен болуп тур.  аада-салт менен алып кетейин.

- —из эмне десеңиз мен ошого да€рмын. —изге жолугуп калганым үчүн кудайга миң мертебе ыраазымынЕ

- јк кушум менин, ушул мүнөттөрдү, дал ушул күндү күтүп жүрүп картайдым го - көрсө жараткан шашпа деп мени күттүрүп, сага окшогон ак кушту багып өстүрүп жаткан тура, - ”лам келинди колтугуна кысып, чачынан жыттап коюп сүйлөп жаткан ћакулбектин жүзү абалкысынан башкача бактылуу болуп, дүйнөдө жалгыз өзү бардай көздөрү ого бетер күлүңдөп сүйкүмдүү.  ечки салкында экөө бак ичиндеги барда отурушту.  үүгүмдө келген  ызгалдактын жүзү албырып киргенин көргөн —алима жаркылдай тосуп алды:

- ќй боой, жан курбум, бүгүн түрүң башкача го. Ўамбет экөөңдүн мамилеңер келишип калган го! ƒүйнөдө жок бактылуу болуп турганыңда шек жок, кана айтчы, кандай сыйлады?

- ∆о-жоок, жан курбум, мен Ўамбеттен эмес, башкадан издеп жүрөм, дүйнөдө жок, кайталанбас сүйүү келди мага, курбум!

- Ёмне дедиң? - —алима курбусун таң калгандай үрпөйө карады.

- ќшол, курбум. ћени күнөөлөй көрбө, дал ушул сенин төрүңдөн алып кетет, сен мага атам-энем, бир тууганым, жан бирге курбумсуң. —ага эбак айтышым керек эле, бирокЕ - ќйлуу, —алиманын жаман көрүп караган жүзүнө тигиле шыбырады, - ћен бул нерсе өтүп кетээр деп ойлогом, жок андай болгон жок. ћен аны сүйөөрүмдү Ўамбет менен жолукканда гана сездим. Ѕилсең, Ўамбет менин кадырыма жете албайт, көп эркектин бири экенин дароо түшүндүм.

- јны менен качантан бери таанышсың?

-  ө-өп болду. јл мага соода кылганы гана келчү, дайым келип сүйлөшүп отуруп анан кетчү. ∆ан курбум, эгер мага бакыт каалаганың чын болсо дал сенин тилегиң орундалды, ал адамдын жанында мен өзүмдү кандай гана бактылуу сезеримди билчи?!

- ќй деги аныңдын иштеген иши, жашаган жайы, сени бага турган кудурети барбы?

- »штеген иши жок, бирок мени багып алаарына көзүм жетет!

- ∆аңылып алып, дагы үч балаң менен көчөдө калып жүрбө. Ёч жерде иштебесе анан сени кантип багат?

- ћейли, кандай болсо да мен аны сүйөм, курбум. јл жаш жигит эмес, пенси€дагы адам!

- Ёмне-е?! Ѕаса, ба€гы киши эмеспи?

- ќшол. ћен аны сүйөм, менин дагы сүйүүгө акым бар, тирүү жанмын го, —алима. Ёч нерсени ойлобогон ойноок кезимде алып кеткен күйөөм өзүн сүйдүрө албады, же мени сүйүп жар кыла албадыЕ

ќшол кезде ички бөлмөдөн чыга келген ћарс алардын акыркы сөздөрүн уккан менен укмаксанга сала —алимага карады:

- ∆умуштан келгени чай иче элекмин, үйгө кирбейсиңерби. ∆аңы эле Ўамбет чалды, келем дегендей кылды го?

- јй-ий, жүр үйгө,  ызгалдак, - —алима бир нерсе демек болуп күйөөсүнүн көзүнчө оозун таптап барып токтоду да,  ызгалдакты колтуктай эч нерсе болбогондой үйгө кирип баратып ћарска көзүн кысып койду, - Ѕиздин кыз жигитке жагып калган го ы€, болбосо кайрылып келмек эмес.

-  ызгалдак жигитке жакпай калчу кыздардан эме-ес, кыз жагып калса жигит таманы тешилгиче жүгүрөөрү бышык эмеспи ээ, —алима?

- —ен менин артымдан жүгүрүп көрдүң беле? - Ёркелей сүйлөдү —алима, - ќй ушу сен мага бир келип башка кыздарга бир барып жүрүп пешенеңе мен буйруган чыгаармын?

- —енин артыңдан жүгүргөндөн мурун, кайсы бирөө жула качып кетеби деп уйкусуз таң атырчумун.

-  ойдум-койдум деги, эми уйкуң тынчпы, берекем?

- Ёң сонун, тим эле ырахаттанып уктап калбадымбы!  олтугумда сен барсың да!

”шул учурда телефон чыр этип калып, ћарс кирип кетти.

- Ёч нерсе билгизбе. Ўамбет келсе жакшынакай сүйлөш. јкылыңдан адашып, тагдырыңды бузуп алба. Ёгер Ўамбетке чыксаң, ал сени иштетпей ак кол кылып, ханышадай гана турмушка туш болосуң. Ёсиңде болсун,  ызгалдак, биз сени жаман болсун дебейбиз! - —алима ушуну айтты да, ашканасына кирип кетти.  ызгалдактын кулагы чуулдап, көзү караңгылап, эмне дээрин билбей босогодо туруп калды.  анча турганы белгисиз, дарбаза кагылып, эшик ачылганда Ўамбеттин кирип келатканын көрүп үйгө кирип кетти. јңгыча ћарс чыгып Ўамбетти тосуп кирди. Өз бөлмөсүндө кийимин чечинип халат кийип алып көпкө отурду  ызгалдак: "Ѕулардын максаты эмне, кетирген чыгымын ушул аркылуу чыгарып алгысы келип жатабы? »штесем өзүм деле берет элем го?" деп ойлонуп, көз жашын сыгып алды. —алима баш багып, анын делдейе ойлуу отурганын көрүп, акырын жанына келди:

-  ызгалдак, мага таарынып калдыңбы? „ынын айтсам, бир азаптан кутулуп, дагы бир шорго кабылбасын деген эле оюм, болбосо мага тууган эмессиң, бир тууганым да эмессиң. Ѕолгону жан курбуңмун, сени кол жеткис бакытка жетсе деген эле оюмЕ

- ∆ок, —алима, эмнеге таарынмак элем, жөн гана ойлонуп жатамЕ

- ќйлоно бербе, көп ойлонуп кейигенден эч пайда жок. јзыр сага сүйүүнүн кереги эмне, жакшы жашоо керек. Ѕалдарыңдын эртеңин ойлошуң керек, аларды келечекте жакшы, билимдүү адам кылып, чоңойтуш үчүн дал ушундай колунда бар адам керек сага!

- ћейли, курбум. —ен да көп сүйлөп мен үчүн жаныңды кыйнаба, мен ойлонуп көрөйүн. ”шул адамың сүйүүсүз болсо да мага бакыт тартуулай алса мен макулмун!

- Ѕа€ эле ошентпейт белең, - —алима  ызгалдакты кучактап өпкүлөп ийди, - азыркы заманда эң башкысы сүйүү эмес, байлык, билсең.

 ызгалдак —алима менен ээрчишип ашканага кирип тамак жасашты да, Ўамбеттер отурган конок бөлмөгө дасторкон жайып чогуу отурушту. ћарс менен Ўамбет кызуу сүйлөшүп отурган экен, алар киргенде ћарска карап Ўамбет:

- ћарс, бүгүн мен  ызгалдакты ресторанда күтсөм барбады, эми менин машинамда кыздарга деген белек бар эле, алып келе калайын.

- ќй досум, кыздарды мамасы жибербей койгон го, ага эч капа болбо, менин а€шым кыргыздын чанда жаралчу сулууларынан, так что а€р мамиле кылбасак болбойт! - деп карсылдай күлүп калды ћарс.

-  ыздардын көңүлүн табыш кыйынга турмак болду, жаш кездегидей жүгүрүү керек го дейм?

-  ыз кы€лын жигит болсоң билээрсиң, келе кал дегенде бара калчу токтоло элек кезден өткөнбүз да! -  ызгалдак сөзгө аралаша сумса€ сүйлөгөндө Ўамбет аны карай жылма€ сүйлөдү:

- "ј€лдын амалы кырк эшекке жүк" деген сөз туптуура, амалыңарды колдонуп көп нерседен куру калган а€лдар жокпу?

- јмалдуу а€лдан күркүрөгөн жолборс качкан экен. јмал көтөрө албай бир эле нерседен өзүңүз куру жалак калбаңыз! -  ызгалдак кы€ карап дале суз айтканда:

- Ѕайлык бар жерде баары бар: бакыт да, дүнүйө, акчаЕ  удай берем деген пендесине ченебей берет, акылың менен сулуулугуң байлыкка көз каранды экенин билсеңиз керек?

- Ѕайлык бар жерде бакыт бар дегенге мен түздөн түз каршымын. —үйүү болбосо өлүү буюмдун кимге кереги бар? Ѕарга, жокко кайыл болуп жашаган жашоо кызык эмеспи, -  ызгалдак ар бир сөздү басым менен айтып, токтоо, сумсайыңкы сүйлөдү, - Ѕайлык бакыт эмес, болгону өзүңө жоо!

-  ечиресиз, байлыгым бар деп деле мактанып өпкө каккан жокмун, болгону барын айттым, - Ўамбет кызаңдай күлүп калды, - барды жашырган күнөө го дейм?

—алиманын кабагы бир аз бүркөө экенин  ызгалдак дароо байкады: "јчык эле айтам, "канча болсо чыгымыңарды төлөп берейин, Ўамбеттин кереги жок" деп. ћени түшүнөөр" деген ойдо отурду ичинде. —алима өзүнчө ойдо: " айдагы бир алжыган чалды таап алып, сүйөм, күйөм дегенин кара. ”шу кезде ата-энеси да батырмак эмес, каалагандай жашап, ичип-жегенине көбө түшкөн экен. ƒегеле адамга жакшылык кылып кереги жок", деп жини келип отурган. ƒасторкон жыйылгандан кийин Ўамбет кетмек болду эле, —алима шыпылдай кетти:

-  ызгалдак, сен узатып кой эми, мен би€кты жыйнай берейин.

- ћакул, узатса узатайын, -  ызгалдак аны ээрчий сыртка чыкты. ћарс дарбазасына чейин келип коштошуп кала берди. Ўамбеттин машинасы дарбазанын сыртында болчу. Ѕир аз сүйлөшүп турган соң  ызгалдак:

- ∆акшы барыңыз эми, бүгүнкү жолугушууга баралбай калганым үчүн кечирим сурайм, - караңгыда көрүнбөсө да жылма€.

-  ойо туруңуз, бир аз тура туруңузчу. Ёгер кааласаңыз түнкү шаардын кооздугун көрүп басып келели же салкын таза абада пиво ичип, кафелерде отуруп келсек болоор.

- ∆ок, чарчап турам, дагы бир жолуккандаЕ

- јнтпеңиз, айым. —изди бир көргөндө жактырып калып, тынчым кетип калды, жок дегенде сөзүмдү кайтарбаңыз.

- Ёркектин баары ушундай: "жактырып калдым, жакшы көрөм" дешет. ∆акшы көрүү менен сүйүүнүн айрымасы ат менен төөдөй. "∆үрөк бирди, көңүл миңди сүйөт" дегендей, түсү ийги, тышы жалтырактарды сүйүп алып азабыңызды аштай тартып жүрбөңүз. ћени сыртымдан көргөнүңүз менен ички сырымды билбейсиз. ∆ашап кете аласызбы же жокпу, ишиңиз болгон жок го дейм?

- —изге окшогон сулуунун өңүнө жараша акылы бар деп ойлойм. „ынын айтсам, мынчалык бой көтөргөн текебер окшойсуз, мага анча-мынча кыздар жок дечү эмес элеЕ

- ќшол кыздарды жакшылап кармасаңыз болмок экен. ћага андай акыл-эсти кудай бербептир, чынында өтө тайкы акыл экенимди өзүм да билем..

- ќй сиз тайкы акыл болбой калыңыз, ургаачынын акылкарачачындай эле бар экенсиз. ћенин айтканымды көңүлүңүзгө албаңыз,  ызгалдак айым, мен ишенем сизге - өзүмдүн осолдугумдан жакпай калдым окшойт, бирок акырындап бири-бирибизге көнүп кетээрибизге көзүм жетип турат.

- јны убакыт көрсөтөөр. ∆акшы барыңыз, сиз деле чарчадыңыз го?..

-  еткенден башка айла жок, сейилдөөгө көңүлүңүз чаппаса эс алыңыз, мен барайын.

- ∆акшы барыңыз, -  ызгалдак эшикти жаап сырткы эшиктен келе жатып ћарс менен —алиманын сүйлөшкөн сөзүн тыңшап туруп калды: "—алима, бу досуң эмне дейт ы€? Ёгер ал Ўамбеттен баш тартса иштин баары ойрон болот ко: жакында айыл чарба министринин орду бошогону турат, ошого агасына айтып кандидатурамды койгону турдум эле, жок дегенде орун алып андан чоңуна берчүнү берип бекип алганча сүйлөшүп турса, тийем деп алдай турса болмок". "јнын эмнесинен коркосуң, эртең аны менен ачык сүйлөшөм да, такыр эле болбой турган болсо таз кейпиңди кийип базарда отура бер дейм. јнан эмне кылаар экен. јйласыз макул болот да". "јнтпесең иштин баары бүлгүн болот. Ўамбетке ал жагып калыптыр: "ћакс, ушул келин менен үйлөнтүп койсоң эмне десең баары аткарылат" деп айтып отурду жана келгенде". јртына кайрыла берген  ызгалдак эми кирип келе жаткандай дабыш менен үйгө кирип келатканда тигилер үндөбөй калышты:

- ∆ата элексиңерби али? ”ктап калды го деп ойлодум эле, - деп эч нерсе укпагандай өз бөлмөсүнө өтүп кетээрде —алима:

-  айдан. —илердин ынтымактуу болуп бири-бириңерди сүйүп калышыңарды тилеп отурабыз.

-  ызгалдак, Ўамбет абдан жакшы жигит. Ѕир аз байкабай сүйлөп алганы болбосо, марттыгы да бар. Ёгер сага үйлөнсө иштетпей багат ко, ал турсун үйүндө бир үйбүлөлүү кызматчылары бар.

- "јшыкпаган араба менен койонго жетиптир" деген сөз бар, а€ш. “агдыр дегениң табышмак эмеспи, ойлонуп көрөйүн, али убакыт бар го дейм. ћейли, жакшы жаткыла! - деп жатчу бөлмөсүнө өтүп кетти.

јл азыр, эмеле —алиманын оозунан чыккан сөзгө жүрөгү ооруп: "Ёмне эле мага жан тартып калды десеЕ көрсө өздөрүнүн пландары бар тура. Ѕалким, менин жашап кетишимди деле ойлобогон чыгаар. Өздөрүнүн иши жүрүп министрликке жетип алса мени киши деп эсептебейт.. ќо пенде, неге мындай өзүмчүлсүң? ∆е булардын себепчиси мен болушум керек беле? ∆үрөгүмдү укпай убактылуу жашоомду ойлоп, тепкичке көтөрүлүп алышы үчүн кам көрүшүм керекпи?" деп сарсанаага батып, убайым менен түнү бою кирпик какпай чыкты: "Ѕайкемчи - аны кубантып, бактылуу кылып коюп, бир мүнөттөн кийин кайра убайымга салганым кантип болсун? јз болсо да жүрөгүмдүн каалоосун аткарып сүйүүмдүн сыйкырдуу кемесинде кереметтүү мүнөттөрдү өткөрүүнү мага же буйрубаганбы?"  өздөрү киртийип эртемененки чайга отурганда аны ћакс тамашалап калды:

- Ёэ а€ш, бу сен түнү менен уктаган эмессиң го. Ўамбет биздин колдо, көөнүңө жагып, жүрөгүң аны каалап калса бат эле үйлөнүү тойду ресторанда өткөрүп, бакыт үйүнө алып барабыз, эч коркпо!

-  ойсоңчу, а€ш. ∆өн эле өзүм ооруп турам.

-  ызгалдак, тиги картаң немеңдин картайганы жугуп жаткан жокпу? ƒеги аны менен соосуңбу?!

 ызгалдак —алиманын бул сөзүнө терикпеди: "ƒемек ћарска да айткан экен, эмнесин жашырат элем" деп ойлоду да:

-  адырың жан болсун, досум, ал киши менен сүйүү романын жаңы баштадым. Ёгер ооз учунан, сүйлөшүүдөн жугуп калса, билбейм, - деп туруп баратканда —алима аны карыдан кармай токтотту:

- ћарс, сен жумушуңдан кечикпей жөнөй бер, курбум экөөбүз ээн-эркин бир сырдашып алалычы, - деди. ћарс үндөбөй туруп чыгып кетти.  ызгалдак: "Ѕул мени зордоп макул болууга үндөйбү? ј менин көңүлүм, жүрөгүм бул үчүн оюнчукча да сезилбесе керек", деген ойдо отуруп калды.

- јйтчу сөзүңдү айтчы, —алима. ћен бүгүн эртерээк барышым керек болчу, - деди анан курбусуна жүзүн бура.

-  ечигип барасың да. јл окууну бүтөсүң, эч жакка качпайт. јндан көрө ачыгын айтчы, картаң эшектин койнунда жаткан жакшыбы же өзүң теңдүү жаш жигиттин ыракатына бөлөнүп бакытка балкыган жакшыбы? -  екээрлүү сүйлөдү —алима. ћурда-кийин мындайын укпаган  ызгалдак —алиманы таңгала карап, жылмаюуга аракеттенди, бирок ызалуу:

- —алима, сен эмне деп жатасың - тамашаңбы же чыныңбы?

—алима заматта өзгөрүлүп, каткырып жиберди:

- ји, хи-хи-хи! “им эле таң калдыңбы ы€? Ёмне, сахнадагы артисттер эле роль ойной алат бекен? ћен актриса болсом болчудайбы же жарабайымбы? -  ызгалдак далыга таптай күлгөн курбусуна аргасыз күлүп, анан:

- Өх, тим эле шумдук ай. Ѕала кезден бери билем, мындай өнөрүңдү билбейт экенмин, актрисаларың би€кта калды го? - деди.

-  ызгалдак, жан курбум, жашоонун өзү драма, ал эми адамдар артис, пьесанын өзү турмуштан алынат да.

- јның туура, досумЕ -  ызгалдак курбусуна ичинен ирээнжип ойлуу, сүйлөгүсү да келбей отура берди: "ћейли, оюндагысын айтсын. ћенде бир топ эмгеги бар, жакшы сөз айтып кыйын жашоодон арачалап калды. јйтууга акысы бар, болбосо өз бир туугандарымдан жакшы ооз кеп чыккан эмес эле го" деп ойлоп, анан жайдарылана, - “уура айтасың, бирок жаралган эле адамзатынын баары артис эмес да, аны да таланты барлар ойной алат, - деди.

- јр бир адам жашоонун бурулушуна да€р болушу керек. Ѕир күнү андай, бир күнү мындай.. Ѕаса, сөздүн ырасына келсек, сенин кечээги айткандарыңа ишенсе болобу, же?

- —алима, сага кандай десем экен.. " ан койнунда калтыраганча, кул койнунда кутур" деген сөздү кандай түшүнөсүң?

- јл деген илгерки билими жок, түркөйлөрдүн чыгарган сөзү. јзыр кул койнунда калтырап ачка-ток жашаганды ким эле жактыра койсун? Өзүңдү эле алып көрчү: жапжашыңда кулдун койнуна түштүң, эмне таптың? ∆өжөлөрдү ээрчитип алып батир дегендин эшигин чертип, үч жылы азап чектиң, жашоодон тажап да калгансың акыркы кездери - же жалганбы? Ѕармактайыбыздан курбу болуп сырдашып калдык эле деп мен сени өзүм ошол балээден куткарып алдым. Ёми да жаман оюм жок, качандыр бир кезде балдарыңды өз колуңа алып, тийген күйөөңө төрөп берсең жөн эле көзүңдүн агы менен айланбайбы?!

- ћен сени туура түшүнүп атам, бирок менин жүрөгүм ошого баш ийбей жатпайбы?!

- јл өзүңдөн, акылыңды калча. ƒагы айтам: ойлон. Ѕиз ћарс экөөбүз сага жамандык каалабайбыз!

- “үшүндүмЕ -  ызгалдак ашыкча сөз сүйлөбөй илинүү турган кийимин кийип, сумкасын асынды да, чыгып кетти.

јл чыгып кетээри менен —алима телефондун кулагын бурап кирди:

- јл-ло, бу сенсиңби, ћарс?

- ќоба, угуп жатам, карлыгачым. Ёмне сөзүң бар, тезирээк айта кой, жумушум көп.

- —өз мындай, сен кандай болсо да  ызгалдактын сабагынан чыгаар кезинде ал жерге келип, ал кайда барып, ким менен жолугаарын бил, бүгүнкүгө ошол гана жетет! - —алима дароо тутканы коюп койду да, жылмайып алды, -  артаң эшеги ким экенин адегенде көрөлү, анан аны буга жологус кылып койом!

 ызгалдак эч нерседен капарсыз санаасы жалаң ћакулбекте болуп, курстан чыгып шашылыш жолукчу жерге жөнөдү. јл жыландай жылган машинанын жандай өтүп баратканын сезбеди. ∆ол карап тосуп турган ћакулбек  ызгалдакты көрүп эле утурлай басты:

- ”багында келдиң. јзыр экөөбүз адегенде тамактаналы, андан кийин сүйлөшө турган сөздү башынан баштайлы.

- —из эмне десеңиз баарына макулмун, сиздин эркиңиз, -  ызгалдак зыңкы€ кийинген адамдын жанына барып өбүшө учурашканын ћакс көрүп көпкө байкап турду. јл чоочун, бейтааныш адамдын өңү-түсүн көрүүгө ашыгып атты. Ѕир кезде ээрчишкен экөөнүн бак ичиндеги кафеге жөнөгөнүн көрүп, машинасын дароо сто€нкага койо коюп, анан тигилерди акмалап, көрүнбөөгө тырышып эки жагын элеңдей кафенин бурчуна туруп калды. ћакулбек официанткага заказ берип жатканда анын бетин көрүүгө жетишип калды.  өрүп эле делдейе түштү: "”лгайган адам болгону менен, салабаттуу экен. Ёчен жылдар бою кызматта болсо керек. ∆аман эмес,  ызгалдак тандай билет тура, демек өз кызыкчылыгымды башка жактан издеп буларды тим койгонум дурустур" деген ойго жетелене түшкөндө кулагына  ызгалдактын "шыңк" этип күлгөн үнү угулуп, карай калса бет маңдай отурушкан экөөнүн колдору кармашып, баштарын тийгизе сүйлөшүп отурган экен.  афеде эл жок, бир жак четинде эки жигит пиво ичип алар менен жумушу жоктой отурушат. јрсар ойго түшкөн ћарс үйүнө келгенде —алима аны утурлай чыгып сурады:

- Ёмне болду, ћарс, көрө алдыңбы?

- ќоба жаным, алар бири-бирине төп келишкен жубай болчудай экен, тим эле койсок кантет? - „арчагандай шуу эте үшкүрүп алды, - бирөөлөрдү жарым ырыскысынан ажыратканда не?

- ЁмнегеЕ а сенин ишиң эмне болот? Ўамбет азыр эле чалды: " ызгалдакты эптеп көндүргүлө, ал үчүн баарын чачууга да€рмын, ал турмак сени мектепке директорлукка жеткирем" дейт мени.

- јнын колунан баары келет дечи, бирок тигил адамды а€п жатпайымбы.  ызгалдактын жанында өзүн ушунчалык бактылуу сезип, а турмак жаштардай экөөнүн кол кармашып алып сүйлөшүп жаткандары тим эле пейзаж! Ёгерде сүрөтчү болгонумда алардын сүйүүсүн сүрөткө чагылдырып бермекмин.

- ќй-иий, тим эле өзүң да алардын сүйүүсүнө аралашып калгандай сүйлөйсүң да, мырзам! јндай эле тарткың келсе үйдөгү фотоаппаратты алып ал да, эртең тартып келчи, мен дагы жакшылап түшүнөйүн, көрөйүн.

- Ёртең сөзсүз сүрөткө тартып келем!

- ќшент, бүгүн Ўамбет чалса эмне деп жооп бересиң? —ен келген учурда дагы чалам деген.

- јны көрө жатаарбыз, адегенде шам-шум эткидей бир нерсең барбы? - ќйлуу - Ѕирок кол менен келиштирип сүрөтчү тартса кандай сонун болмок..

- “амак да€р, душка түшүп алып анан тамактан, мен да€рдай берейин.

- ∆арайт, жароокерим десе, мени сага кошуп койгон кудайга миң мертебе ыраазымын, - —алиманын бетинен өөп коюп ваннага кирип кетти. —тол үстүнө тамак-ашын коюп жаткан —алима: " ызык, ћарс эмнеге аларга боор ооруп жатат?  ызгалдакты балдары менен самсаалатып батирине коюп койгондо болмок экен..  айдагы адамды таап алды деги? ќшончолук эле сүйүүлөрү күчтүүбү? ћарс алар эмес, алардын сүйүүсүн сыйлап жаткан го, анткени өзү мени сүйөт эмеспи. Ѕаса, мен ћарсты кандай сүйөм - чын эле мен сүйүүнү түшүнбөйт окшойм. ћарстын алды-артыман түшүп "сүйөм" дегенинен эле "убактым жетип калды, тийсе тийип алайын" деп макул болуп койбодум беле. —үйүү ошончолук эле керемет болобу?" деп ойлонуп жатканда ћарс ваннадан чыгып келип стулга отураары менен алдына тамагын койгон —алима аны карап суроо узатты:

- ћарс, сен аларды эмнеге а€п жатасың, чын эле сүйүүсү чыныгы сүйүү экенине көзүң жеттиби?

- —алима, чыныгы сүйүү деп мына биздин сүйүүнү айтат. ћисалы, сен экөөбүзгө бирөөлөр тоскоолдук кылган жок, ошондуктан билинбей калды. јлардын жаш айырмачылыктарына карабай бири-бирине жарашып турганын, анан да экөөнүн бактылуу жүздөрүн көрсөң өзүң эле үндөбөй басып кетмексиң.  адимки “ариэл менен “инатиндей, ќлжобай менен  ишимжандай эле сезилди мага. јнан дагы мындай сүйүү кылымда бир болуп өтчү оку€!

- ћисалы кандай? - —алима чын эле түшүнө бербей сурап турду.

- ћисалыбы, мисалы адатта жаштардын сүйүшкөндөрү көп эле болот, жаш кыз менен улгайган адамдын сүйүүсү чанда болчу нерсе, нукура сүйүү.

-  ызгалдак кыз беле?

- ќй элестет: жыйырма беш жаш жаңыдан жетилип, болуп-толуп турган курак да. јлтымыштардагы адамдын кызы катары эле да, же жалганбы?

- јның туураЕ - —алима ойлуу отуруп калды: " ечинде келгенде курбу катары жакшылап сүйлөшүп сүйүү жөнүндө эмне айтат экен, сурап көрөйүнчү" деген ойго келди.

- —алима, сен мени сүйдүң беле же сүйбөй эле тийдиң беле? - ћарс капысынан суроо бергенде —алима какай түштү:

- Ёмне дейсиң, ћарс? -  үйөөсүнүн көздөрүнө тигиле калып ички оюн билип койгондой сураганына таңгалып, анан өзүн колго ала койду, - Ёмне, менин сүйөөрүмө ишенбейсиңби али?

- ј жо-ок, ишенем дечи. ћен сени сүйүп калганымда сени ушунчалык көргүм келгенинен кээде жумушумду таштай салып жөнөп калчумун.

- ћен дагы сени келип калабы деп улам жол карай берип жасап жаткан жумушумду унутуп калчумун.

- ∆аным ий! ќшон үчүн сүйүп, сүйүүнү башынан өткөргөн адам эки жашка жардам бериш керек, - ќйлуу ичкен тамактын идишин жылдырып, чыныдагы чайды алып ууртады да, - јл эми кызматты кийинкиге калтырабыз. ”бакыт жетсе өзүм деле көтөрүлөм, буйруганын көрөөрбүз.

- Ўамбетти эмне кылабыз? "ћакул эмес, көндүрө албай койдук" дейбизби?

- јнын да жолу табылаарЕ - Ёкөө көпкө чейин сүйлөшүп отуруп, анан ички үйүнө кирип телевизор көрүп отурушканда  ызгалдак келип калды. Үндөбөй чечинип, ваннага түшүп чыгып анан алардын үстүнө баш бакты:

-  андайсыңар, эс алып атасыңарбы?

- ∆акшы келдиңби деги, өзүң кандайсың? Ѕу сен аз күндөн бери башкача болуп баратасың, жүрүш-турушуң сырдуу, - —алима сыр билгизбей кабак-кашын жаркылдата тосуп алды. „ынында  ызгалдактын өңүнөн бактылуулукту байкап, өзүнчө: "“обо-оо, эки ай мурун, эки-үч күн мурун эле мындай эмес эле, чын эле сүйүүнүн ушундай касиети барбы?" деп ойлоп ийди.

- —алима, кандайын сурайсың? "∆аман менен жашаганча түбөлүк, жакшы менен бирге болгон артык күнчөлүк" дегендей, өзүм да билбейм, жүрөгүм эле алып учат, тагдырым мага кандай белегин да€рдап турганына али түшүнө элекмин, -  ызгалдак да жайдарылана жооп берип, жатчу бөлмөсүнө өттү. —алима жылма€ ћарска карап, төшөк салып коюп,  ызгалдак жаткан бөлмөгө кирди.

-  ызгалдак, сен менин эртең менен айтканыма таарынган жоксуңбу? ћен сенден бирдеме сурайын: сен сүйүп калган адамыңдын бала-чакасы бар бекен?

-  урбум, ал адамдын баласы жок экен. “агдырына таарынып үйлөнбөй жүрүп, беш жыл мурун эки балалуу а€л алса анысы ойдогудай болбой калыптыр.

- ј сенин балдарың бар экенин билеби?

- Ѕилет, ал интернаттан балдарды алып алабыз деп жатат.

- ∆акшы адам экен анда, башкысы баласы жок болсо ойдогудай болот го?

- Ѕилесиңби, —алима, мен үч баламды багам деп үч жылдан бери эркек менен сүйлөшмөк тургай, күнүмдүк оокат деп жүрүп өзүмдү да карабай калыптырмын. јнткени эркек аттууну көргөндө жиним келчү. јнан ал киши сүйлөшүп отурганда кандайдыр бир керемет сыйкыры бардай, өзүнө тартып турат. јдегенде мен аны сүйүп калам деп ойлогон эмесминЕ

- Ёмне, ал сени "сүйүп калдым" деп өзү айттыбы?

- ќоба, өзү айтты. Ѕирок мен көңүлүмө да алып койбоптурмун. јнын жаш жигиттей өзүн алып жүргөнү, эркелете сылай билгени акырындык менен өзүнө билгизбей тартып алганын байкабай да калдым.

- јл сүйөм десе эле, сен дароо макул болдуңбу?

- ∆о-ок, жооп бербедим. јл мени кыйнаган да жок, болгону "өзүң бил, жаштыгың бар, акылың бар, а€лзатына тиешелүү сапатты сенден эбак эле көргөмүн, көңүлүңө төп келбесе качып кетпей ачык эле айт" деди. ќйлондум, Ўамбетти көрдүм, экөөнү салыштырып көрүп, эркектин сырттаны экенине көзүм жетти. ћындай адамга он беш жашымда кезиксем да макулдугумду бермекмин, курбум, - ”шуну айткан  ызгалдактын жүзү албырып, көздөрү жайнап турду. јнын сүйлөп жатканын карап турган —алима ичинен суктанып алды: " ызык, сүйүү деген керемет нерсе экенин неге сезбедим?  өп эле жигит менен сүйлөштүм, бир гана ћарс мени сүйөөрүн, үйлөнөөрүн айтты, үйлөнүп жашап жатабыз. Ѕалким ушунун өзү деле сүйүү болсо керек" деп ойлонду да:

- ћейли курбужан, бактылуу бол, бирок тиги чириген бай, бизнесмен жигитти кантебиз? - деди.

- —алима, мен азыр жигит тандап же чана турган курактан өткөм, өзүң билесиң, кадамым сайын балдарымдын элеси, келечегине кам көрүү. јл эми тигил бизнесмениң мени сүйсө да балдарымды сүйөөрүнө көзүм жетпейт!

- “уура айтасың, балким жакшы ата боло алабы же жокпу, ишениш кыйын. ƒеги өзүң ойлонуп, эмки тагдырыңды өзүң чечесиң да.

- џраазымын курбум. јнсыз да силерге карыздармын, жакшы сөздүн да кайтарымы болот. Ѕир кезде жакшылыгыңарга жакшылык менен жооп берчү кез келээрЕ

- Ёч кабатыр болбо, асты өзүң бактылуу болуп кетсең болду. јнда жакшы жат.

ќшол тушта ћарстын телефон менен сүйлөшкөнү угулуп калды. —алима чыгып кеткенде  ызгалдак кулак түрө калды.

- Ўаке, эми өзүң билесиң да, ал жаш кыз эмес, же биздин кыз эмес. јл өз башына өзү ээлик кылчу эркин адам да, негизгиси сен өзүң гана аны имерип алганга жарайсың, болбосо биздин колдон келчү иш эмес. ∆игиттин гүлүсүң да, ха-ха-ха! ќоба-ооба, , баары өз колуңда!

 ызгалдактын ою онго, санаасы санга бөлүнүп туруп алды: "Ќеге "өз колуңда" дейт? ћени эмне, кол жоолукча булгагысы келип жатабы? Үч айлык курсум бүтүп деги калды, ћакулбектин болжогон күнү да келатат. Ёмне кылсам? Ўамбетинин эч бир турушу, мамилеси жакпады. Ѕайлыгы бар адам текебер болот, бир күнү "менин байлыгым үчүн эле тийгенсиң" деген сөзү чыгат. " арайлап бирөөнүн үйүндө жүргөндө аргасыз келгенсиң" дейт, андан көрө көңүлүмө төп келип жүрөгүм каалаган адамга баш кошсом өкүнүч, арман өзүмдө болоор. јзбы-көппү, ошол адам гана бакыт тартуулай алат" деп ойлоп отурду.

Ёртеси дагы ћарс ал жерге барып карап турду. Ѕул күнү алар парк ичиндеги отургучтан жолугушту. Ѕет маңдай бара албай, экөө учурашкан кезде бир тартып алды. Ёкөөнүн жолугушкандагысы бир башкача эле.  ызгалдак жеткенде ћакулбек кучак жа€ тосуп алып, жүзүнөн, чекесинен, чачынан жыттады.  ызгалдак болсо анын төшүнө башын жөлөп алып, колун мойнуна артып көпкө турушту. јнан отургандан кийин ћакулбек анын колдорун сылай ийнине жөлөнүп отурган келинди бир колу менен кучактап отура беришти.  өптөн кийин көнгөн кафеге карай басышканда ћарс бет маңдайындагы карагайдын далдоосунан бир жолу тартып алды да, үйүн көздөй жөнөдү: "—үйүшүп жүрүп бири-бирине жетпей калуу арман, сүйүшүп жүрүп үйлөнүп жашоонун татаал жолдорунан адашып ажырашышып кетсе да арман, өзүң сүйгөн адам сени сүйбөй өмүр бою анын элеси менен жашап өтүү андан өткөн арман! ƒеги эле сүйүүсүз жашап тынч оокатын өткөргөн адамдан өтөөрү жок окшойт.. Ѕирок тирүүлүктүн эң бир сонун кереметтүү сыры ушунда эмеспи, адам пенде сүй, сүйдүрүп өт! Ѕир келген жашоодо! ћакулук эмессиң да эч нерсе менен ишиң жок жашап өткүдөй.. "  етип жатып ћарс ушуларды ойлонуп баратты.. .

- ∆аркыным, сен баарына айтып койдуңбу? ќшол күнү каерге десең ошол жерге барып мал союп, тегерегине той берип, анан экөөбүз «ј√—ка барабыз. Ѕаарын дайындап бүттүм, - ћакулбек  ызгалдакты кучактаган тейде сурады.

- ∆ок, мен эч кимисине айтпадым.  ийин бир тууганча катышса катыша берем да.

- јларга таарынычың күч болсо керек ээ, алтыным?  екти каапырга берген кудай, бизге кек сактаган болбойт, кечиримдүү болгон жакшы.

-  ектебейм, таарынычым барЕ

- “аарынуу жарабаган иш, кандай болсо да кечиримдүүлүк адамдын эң жакшы сапаты. Өзүң бил, сен каалагандай болсун!

- џраазымын сизге, -  ызгалдак башынан эле көп сүйлөбөгөн жан, кыска гана жооп берип ушул бойдон гана мемиреп уйку-соонун ортосунда көргөн жакшы түштөй сүйүүнүн ырахатына магдырап отура берди. ќшенткен менен ћакулбек алдыдагы күндү белгилеп, чакырчу конокторду бирме-бир айтып отурдуЕ

ћарс үйүнө жетип эле тарткандарын —алимага көрсөттү эле, ал:

- Ёми сен эртең жашаган үйүн көрүп кел, - деди.

- јны эмне кыласың?

- Ёч нерсе, үй-жайы барбы, же анысы да батирде турабы, билип койолу.

- ј-аа, кечирип кой, асылкечим. џрас айтасың, бирок ал адам жолдо жүргөн киши эмес, үй-жайы, болгондо да байлыгы мол болуш керек.

- ќшентсе да дарегин билип койсоң, сураштырып көрөйүн.

- ћа-аакул, жаным. —енин бир сөзүңдү аткарбай коюу оюмда жок, сен үчүн мен баарына да€рмын! - ћарс келинчегин имере кучактап өөп койду.

- јндай болсо эртең экөө коштошуп, ал киши үйүнө баргыча бирге бол!

- “үшүндүм.

ќшону менен экөө тең үндөбөй калды. јлар жаңы тамактанууга барганда  ызгалдак келип, үчөө чогуу тамактанды. ќртодо ашыкча сөз болбоду. “амактанып бүткөн кезде ћарс  ызгалдакты карай сөз таштады:

- ј€ш, окуу бүтөйүн деп калдыбы?

- Ёмки жума алабыз го.

- ∆акшы анда, эми сени жумушка орноштурууга кам көрүш керек экен да?

- ќоба, окуп бүтүп алса иштеш керек. ∆умушту өзүң караштырбасаң болбойт, - —алима шыпылдай сүйлөдү. јлар сүйлөшүп атканда эшик такылдап калды эле, чыга калган ћарс бакылдашып кирди.  им келгени эки келинге тең маалым болду - ал Ўамбет болчу.

- јйтпай келип калганыма кечирип кой, досум. Ќегедир сенин үйүңдү көздөй эле бир күч тартып туруп алчу болду.

- Ёэ, келгениң жакшы, ошонусу жакшы болду. „акырып келтире алгыс адам минтип келип турса, демек сонун жышаан эмеспи, - аңгыча төркү үйгө кирип кетишти. —алима чай койгонго шашылып калды.

-  ел досум, жардамдашып ий, конокко дасторкон жа€лы.

- ћакул, дасторконду өзүң жай, а мен би€ктан да€рдап берип турайын.

Ёкөө дасторкон жайып болгондо  ызгалдак өз бөлмөсүнө кирип кетмек болду эле, аны —алима токтотуп калды:

- јпей, киши келсе өзүңчө отуруп алганың болбос. ∆үрү биз менен чогуу эле бол.

-  ойсоңчу курбум, "көрөйүн деген көп сөз, жок деген бир сөз" дегендей, анын үмүтүн жандырып кашына кирбей эле койойунчу.

- Ѕилесиңби, курбум, ал биерге сен үчүн келип жатат, болбосо түн катып эмнеге келмек эле?

- јнда силердин көзүңөрчө эле келгис кылып койойунбу?

- ∆о-жоок, антпе. —ыр билгизбей тура тур, бул табышмактуу дүйнөдө кандай бурулуш болуп кетээрин кимибиз билебиз? Ўашпай койо турчу, "адам көңүлү гүл" дейт, гүл көңүлдү соолутпай туралычы, суранам сенден.

- ЅолуптурЕ -  ызгалдак —алима менен кирип, төрдөн орун алып, Ўамбеттин катарына отуруп калды. Ўамбет улам  ызгалдакты жалт-жалт карап, ба€тан бери сүйлөп жаткан сөзүнөн адашып калды..

ќкурманга белгилүү болсун үчүн Ўамбет жөнүндө кеңири айта кетейин.

ћакулбектин эң улуу эжеси јйсаранын үчүнчү баласы Ўамбет. “агасынын үйлөнбөй жүргөнүн апасы кейип-кепчип айтканда угуп калчу. Ѕала кезден окуп-чокуп, тагаларына дале көп каттачу эмес. Үйлөнгөндө —опубек а€лы экөө, таежелери барган, бирок ћакулбек барбады.  ыскасы, Ўамбет тагасын сүрөтүнөн көрүп жүрбөсө, өзүн көргөн да эмес. Ѕолгону үч-төрт жашында апасы менен барганда ћакулбек аскерге баралек жаш жигит кезинде көргөн. ∆акында апасына барып, үйлөнөөрү жөнүндө айтты эле, апасы кубанычын жашыра албай:

- ќшент, балам. “агаңча алтымышка чыккыча жүрө бербей. ∆акында —опубектин баласы келип кетти, ћакулбек да а€л алат имиш, чакыртыптыр, - деп калды.

- ќо, жакшы болгон тура, тагам экөөбүз үйлөнүү тойду бирге өткөрөт экенбиз да, - деген Ўамбет.  имге, качан үйлөнөөрүн сурабай эле тамашага чалдыра сүйлөп баса берген. ќшондуктан Ўамбет өз оюнда тагасынан мурун үйлөнүп алып, анан келинчегин ээрчитип тагасыныкына баруу эле.  ызгалдак өзүнө бир жолу да имерилип көз салып койбогонуна ичинен жини келгени менен, жүрөгүнөн сүйүп калган адамдай ага кылчактай берди. ћарс менен сүйлөшүп, —алима кошулуп бакылдашып жаткан менен  ызгалдак сумсайганынан жазбады. ћарс аны улам көз кыры менен карай: "ј€лдардын баары ушундай миң кырдуу, бир сырдуу болсо. ћенин —алимам мындай эмес, бирок асылзаада жарым бар " деп ойлонуп койот. “үн бир оокумга чейин отуруп үй ээлеринин уйкусу келгенин байкаган Ўамбет:

- ћен кайтайын, эс алгыла.  ызгалдак, сизге бир мүнөткө мүмкүнбү? - деди келинди карап.

- Ѕир эле мүнөткө болсо каршы эмесмин.

- јнда сыртка чыгалы, - Ўамбет үй ээлери менен коштошуп сыртка чыкканда  ызгалдак кошо чыкты: "јдамдын шагын сындыруу кесир болбосун, айта турган сөзүн угуп, жүйөөлүү болсо жооп берип койом" деген ойдо. јңгыча машинанын жанына келгенде аны жеңил колтуктай калган Ўамбет:

-  ызгалдак, айтчы деги, башка сүйгөнүң болсо мен убара болбоюн, - деди.

- ќоба, туура таптыңыз, сүйгөнүм бар, мени кечирип коюңуз.

- ƒа-аа, демек ушундай экен да. ”шуну сезгем, - Ўамбет ойлоно ары-бери басып тыбырчылай көпкө турду да, кайра келиндин жанына келди, - Ѕир кишини эки адам сүйөөрүнө ишенесизби?

- јндай болушу мүмкүн эмес, кээде биз, адамдар, жакшы көрүү же жөн эле өңдүү-түстүү а€лдарды көргөндө сүйүү деп ишенип алабыз, а€лдар деле, мисалы, жакшы кийинген, үй-жайы бар, кызматы бар жигиттерге атайын "сүйдүм" деп тийип алып ара жолдо калып жатпайбы? —үйүү эки адамда бирдей болмоюн, сүйүү дегенге жатпайт!

- –ахмат,  ызгалдак. “уура айттыңыз, сиз менин көзүмдү ачтыңыз, мен анда барайын, жакшы калыңыз, - деп машинанын эшигин ачып отуруп жатканда  ызгалдак басып келди:

- —из мага капа болбоңуз, текебер дейсизби, теңсинбеди дейсизби, айтор кандай десеңиз өз эркиңиз, кыскасы көңүлүңүздү буруп келип турганыңызга рахмат, кечирип койорсуз? - деди да жылма€ колун сунду.

- —изге неге капа болмок элем, бактылуу болуңуз! - Ўамбет келиндин колун бекем кыса коштошту да, жөнөй берди.  ызгалдак оор улутунуп алды, жеңилдей түштү: "Ѕири-бирибизге түшүнгөнүбүз дурус болду" деп үйгө кирип жатып алды.

∆аштыктын дайрадай толкуп, азоо тайдай оолугуп, от менен кирген суудан кайра тартпай турган кези өтүп, өмүрдүн өлчөлүү кези калганда жүрөгү каалап баш кошкон жары болуп кызындай эле бир жан келээрине ћакулбек өзүнөн өзү өрөпкүп атты. јл эмне десе ошону аткарууга да€р: " ерилген келин жанымда жүрсө жашым картайбас, өмүрүм өтпөс болуп жаралганым. јрманымдын арты кубаныч менен уланса дүйнөдө жок бакыт эмеспи" деп ойлосо үйүндө жалгыз болгондо тынчы кетип, бир орунга отуралбай уйкусу качып,  ызгалдактын тез эле үйдө болушун каалап, эңсеп, аз калганда күн санап, саат сайын эстей берчү болду. „акырган туугандары күн мурунтан келип той камын көрө башташты. Ёки карындашы күйөөлөрү менен, агасы, эже-жездеси бүт келди. Ѕир гана Ўайым келбеди.  өрсө ал ооруп төшөктө жаткан экен. ћакулбек анысын угуп ичтен тынып тим болду. “уугандары чогулуп тоюна арнап ар бири кошумчаларын алып келишкен.  ызгалдакка арнап кийим алышты. ќшол күнү ал дагы толкунданып атты. ћарс менен —алима өздөрүнчө жаман абалда калышты. јнткени  ызгалдак ага-эжелеринин бирин да айтпай койгон.

-  урбум, сен ушунчалык толкунданып турганда көңүлүңдү ооруткум келбейт дечи, бирок сен агаңдын үйүнөн узасаң болмок, - —алима ага тойдун алды келип эшикте мал союлуп жатканда ушинтип айтты эле,  ызгалдак күлө карап:

- јны мен да ойлодум. јлар жакшылап узатмак тургай, "картаң кишиге эмнеге тийгени жатасың?" деп урушат, көңүлүмдү оорутат. —алима, кийин деле сыйлап алабыз, сен менин бир тууганымдай эле болуп калдың, мен сенин үйүңдөн эле кетейин, - деди  ызгалдак.

ќшентип, ћакулбек менен кошо эжеси јйсара, карындашы √үлсана, дагы эки-үч а€л болуп алып кетишти. ћарстын колуна он миң сом берип, бир тайды эшигине байлап коюшту. —алима алар менен кошо барып үй-жайын, жашоосун көрүп, ага-тууганынын адамгерчиликтүү, меймандостугуна ыраазы болуп турду.  ызгалдактын баарын ойлонуп, калчай билгенине таңданды. “өрт машина менен «ј√—ка барып, аерден чыгып келатканда аларды көздөй келаткан Ўамбет делдейе туруп калды, колундагы гүлү жерге түшүп кеткенин да баамдаган жок.  ызгалдактын бир жагында —алима келаткан, ал эмне болуп кеткенине түшүнө бербей ага жете бергенде:

- Ўамбет, сага эмне болду?  ызгалдакты куттуктаганы келдиң беле? - деп шыбырай сураганда ал шалда€ жооп берди:

- ∆о-ок, ћакулбек менин бир тууган тайкем эле, ошого келгем.

-  ыз-зык.. ќшондой беле?! - —алима оозун жыйгыча Ўамбет ћакулбекке жетип гүлүн бере:

-  уттуктайм, тага, бактылуу болгула, - дегенде  ызгалдак ага бактылуу жылмайып койду.

- –ахмат, жээним, айтканың келсин! - ћакулбек гүлдү кайра  ызгалдакка берип, чогуу машинаны көздөй басышты.

“ойго келген ћакулбектин жоро-жолдоштору да жөн келишпеди, баары абройлуу, кызматкер, бакыбат адамдар белектердин баалуусун тартуулап, бакыт-таалай ыроолоп жатышты. Ўамбет ошол тойдо  ызгалдакка ыраазы болуп жүрдү, анын жөнү келин болсо да түз сүйлөп калп айтпаганы. Ѕир гана өкүнгөнү - ушундай асылзаада а€лдын өзүнө туш болбогону. “ойго келгендердин ичинде бул жаш келин улгайган адам менен жашап кетеби же эртең эле болгон жакшы нерсесин көтөрүнүп кетип калабы дегени да жок эмес.

- јй ушу мөлтүрөгөн жапжаш неме кайниңе чын көңүлү менен тийдиби же эптеп эле бир кыйынчылыктын айынан макул болду бекен? - ”лгайып калган а€л ћакулбектин атасы менен бир тууган агасынын а€лынан сурап калды шыбырай.

- Ёмне, биздин бала кыз сүйө турган адам эмес бекен? Үйлөнгөн эмес, алтымышка чыккан менен жаш жигиттен кем эмес, андай котур ташың койнуңда болсо эмне келдиң ы€? ”шагыңды менден башкага айт! - деп койо бергенде ал шыпшынып койду:

- “аң, үч баласы бар имиш, аргасы жок тийип алып кийин бар тапканын алып кетип калабы дейм да?

-  етсе-кетпесе сенин ишиң канча? ∆е сеникин көтөрүп кетмек беле? - јйсара тигини ого бетер кагып койду, -  елсең жөн келип, жөн сый кетпейсиңби ы€? ∆е менин инимдин үйүнө күндө келип аттың беле?

-  ойдум, койдум, - тиги а€л купшуңдай отуруп калды. Ѕул учурда  ызгалдак өзүн дүйнөдөгү бактылуу а€л катары сезип, эки бети албырып, улуу-кичүүнүн ак батасын алып, алкоо сөздөрүнө балкып, ого бетер кубанып отурган. —алима да кете элек, жанараак телефондон ћарсты чакырып алган. јл Ўамбеттин бул тойдо жүргөнүн көрүп таң калганы менен, экөө жолугуп, себебин уккандан кийин андан бетер айран калганын жашырбады.

- ƒос, мен өзүм да не дээримди билбей калдым, үч уктасам да түшүмө кирмек эмес мындай болоору. јпам айтканда дагы "Ѕир а€л туш келгендир, жакшы а€л болсо бала-чакалуу болуп калса болду" деп ойлоп койгом, - Ўамбет чын оюн айтты.

- ƒа-аа, тагдырың түшкүр ушунчалык табышмак, ээ?  им ойлоптур келип эле сага тайжеңе болуп калат деп.

- јнанчы, кызыгың түшкүр десең, - деп экөө көпкө чейин сүйлөшүп турду. “ойго келген адамдар кайта баштаганда ћарс —алиманы чакырып:

- јйым, кетели биз дагы. “ун кызыбызды узаттык, эми экөөбүздүн алдыбызда да көп милдеттер бар, - деди күлө.

- јнанчы,  ызгалдак тун кызыбыздай эле болуп калды. Ёмнеси болсо да бактылуу болсунчу.

- Ѕак айтсын. ћен бир көргөндө эле бул адамдын оңой киши эмес экенин байкагам. ќшон үчүн каршы болгон жокмун да, - јлар сүйлөшүп турганда Ўамбет басып келип жанына туруп калды. Үчөө аркы-беркини сүйлөшүп көпкө турушту эле, арытан јйсара үн катты:

- јй Ўамбет, алдагы конокторду үйгө киргиз, ћакулбек чакырып атат. Ѕол эрте.

- јзыр, апа, мына баратабыз, - деди да, ээрчише түз эле  ызгалдактар отурган бөлмөгө киришти. ћакулбек аларды абдан сыйлап, кийит кийгизип, эртеси эртең менен узатып койду.

ћарс менен —алима үйүнө келгенден кийин  ызгалдактын туугандарына киши жиберип, бергендерин түз эле өздөрүнө берүүнү ойлоп жатышты. Ѕирок алар эмне дейт, туура түшүнөбү деп ойлогон жок, болгону адамгерчилик, жакшылык кылуу адам баласынын парзы деп түшүнүштү. —алима кызмат, мансап үчүн курбусун аз жерден капа кылып көңүлүн оорутуп ала жаздаганына ичинен күйөөсүнөн да у€лып жатты: "ћарс болбогондо баары бир көп тайкылыктарды жасамак экем. „ынында мен жеңил ойлуу окшойм, ар нерсеге токтоолук менен карабаса канча адам жабыр тартмак. ћарстын акылына көнгөнүм жакшы болгон экен" деп өзүнчө тобо келтирип жатты, бирок ички оюн күйөөсүнө билгизбеди. Ѕир жумадан кийин —алима таттуусун, кант-чайын алып, бир козу союп учурашканы  ызгалдакка келди.  елгендеги максаты аны менен жакшылап кеңешүү болчу. јны жакшы тосуп алып, курбусу маңдайында отурду:

-  андай курбум, а€ш жүрөбү, өзүңдүн иштериң жайындабы?

- Ѕаары жакшы, досум.  елгеним, сени менен кеңешейин дегем. ћарс экөөбүз сенден барган буюмдарды у€лып ууру кылган сымал жаман болуп атабыз.  антсе да сенин өз төркүнүң эмеспи, чакырып тигил мал менен акчаны берели дегенбиз.

-  ойчу, —алима, ошонуңар кантип болсун? јны мен ћакулбекке кеңешип силердин мага кылган жакшылыгыңар үчүн сый катары бергенбиз, ал эми агаларым менен эжелериме өзүбүз киши жөнөттүк, кайсы күнү келээрин билбейм, барган кишиге унчугушпаптыр.

- ќшентсе деле  ызгалдак, сени мен ушинтип мээнетимди актасын деп ойлобой эле, бактылуу болсун деп ойлогом.

- Ѕаарын унут, досум, эми биз өмүр бою бир туугандай катышабыз, арабыз мурункудан да жакындап ажырагыс болуп калдыкЕ

- “уура, курбум, анда төркүнүң келсе биз кошо тосушабыз, сөзсүз чакырып кой.

ќшо тушта ћакулбек кирип келди:

- ќо —алима, келегой.  андай, иштериң жакшыбы, ћарстын денсоолугу жакшы жүрөбү?

- ∆акшы-жакшы, . Өзүңүз кандайсыз?

- ќйдогудай.  ызгалдагым экөөбүз кайын-журт келип кетсе са€катка чыгып, жер кыдырып келели деп атабыз, ээ гүлүм?

- ќоба, биз ушундай деп чечтик, -  ызгалдак жылма€ күлүп койду.

- ∆акшы, эң жакшы!  урбумду бактылуу кылып, кадырына эле жетсеңиз болду.

- јлибетте, —алима, көп жашап койсом да азыр кайра жашаргандай болуп турам! - ћакулбек чын ниетинен жашоого, тагдырынын ушул мүнөтүнө ыраазылыгын айтып отурду. ѕенде эмеспи, —алима ичинен ушул кез  ызгалдактын бактысына ичи тарып кетти: "Ѕакыт деген кандай гана кызык, ата-энесинен көрбөгөндү ушул чалдан көрө турган кылып пешенесине жазып койгон экен, мени кыз алган күйөөм са€катка алып барганы канаЕ " деп ойлоп, кайра: " ызык эле жанмын да - көралбагыдай душманым беле? ћен деле бир топ а€лдарга караганда бактылуумун, жаркылдаган кызматчы күйөөм, иштеген ишим, үй-жайым, дүнүйө десе дүнүйөм турат ко?" деп өзүнүн оюн билип койгондой селт эте түштү. јлар —алиманы коноктоп жатканда сыртка машина токтогондой болду эле, ћакулбек чыга калды. Ёшиктин алдына келип калган кырктын кырындагыдай жигит колун сунду:

- јссало-ому алейкум!

- јл-леки салам, кел жигит.

-  елдик, ћакулбектин үйү ушулбу?

- ќоба-ообаЕ - ћакулбек кичүү болсо да жаш жигиттен тайсалдай түштү.

- —изби ћакулбек деген? - ∆игит ишенбегендей кайра сурады. јңгыча —алима менен  ызгалдак чыга калды.

- ќоба менминЕ

- ћенин карындашым сиздерге келин болгон экен, киши барды элеЕ

- ∆акшы-жакшы, , үйгө кир. ƒагы барбы келгендер?

- јдегенде карындашым менен ачык сүйлөшөйүнчү, -  ызгалдакты көздөй басты, -  ызгалдак, акыбалың кандай? Ѕул киши ким, кайнатаңбы же кайнагаңбы? - ачуусу келгендей жаак эттерин түйүлтө.

- Ѕайке, менин кайнатам эмес, күйөө балаңыз. Үйгө киргиле, дагы кимдер келди?

- јтаңдын башы! јтаңдай кишиге тийип кайсы ырыстуу болмок элең, бас, сыртта машина турат, үч балаң менен сага күйөөнү ким коюптур?!

- ћен эч жакка кетпейм, келсеңер сыйыбызды көрүп жакшы батаңарды берип кеткиле. ћенин үч балам өз ырыскысы менен, мени сыйлап ата-энем ордуна жакшы тилегиңер менен келсеңер үйгө киргиле!

- “апкан экенсиң, бас деп атам! - деп  ызгалдакты колдон алып сүйрөп жөнөгөндө дарбазадан жеңеси јрзыкан чыга калды:

- ћурат, эмне болду, кыз менен сүйлөштүңбү?  ойо бер, токтой тур! - деп кайынсиңдисинин колун чыгарды, -  ызгалдак, кана өзүң айтчы: келген жериң, алган жарың кандай? Өзүңдүн көңүлүңө туурабы?

- ќоба, атасындай немеге тийип алып мактанып чакыртыптыр!  ара бу кишини, ушуга у€лбай кантип тийип алды десең.. Ѕолду, биерге койбойм! - агасы ачуулана кайра жетелеп жөнөдү. —алима эмне кылаарын билбей ћакулбекти карап, анан үйгө кирди да, өз үйүнө телефон чалды. “утканы ћарс алаары менен:

- ћарс, бат келип кал,  ызгалдактын үйүнө кел! - деди да, кайра сыртка чыгып  ызгалдактын жанына барганда ал колун катуу силкип бошотту:

- Ѕерерге бешөө чыкпаса да, аларга алтоо чыгат дегендей, мени өз жайыма койгула. јндан көрө сыйыбызды көргүлө! - деди эле, жеңеси ыргый сүйлөдү:

- јпий бетим, өз теңдүүңө тийип алгансып айтканың эмнең? Ѕиз эмне, сыйдан калып калыптырбызбы? јзыр ушул шаардан кимдикине барсак да тосуп сыйлап алат.

- јндай болсо, жеңе, өз жолуңар менен бара бергиле. ћен үч жаш балам ар бириңердин эшигиңерге барганымда чекемден сылап кимиң батырдың эле?!

- џкы, бизге өчөшүп ушу картаң чалга тийдиңби? Ќамыс-арың барбы деги? - агасы ћурат жиндене кыйкырды, -  үйөө бала деп мен атамдай кишини кантип айтам? јндан көрө бас үйгө, сени ала кетейин!

- ќшону айтсаң, жаш неменин башын айлантып койгон тура, буга эмне, балдары чоңойуп өзүндөй болуп калганда бир кызматчы керек болгон да! - ∆еңеси күйөөсүн коштой сүйлөгөндө  ызгалдак чыдабай кетти:

- ∆еңе, антип ойлобогула, мен азыр жаш эмесминЕ - деп келатканда ћурат аны сүйлөтпөй сөзүн жула качты:

- »йи, далайды көргөн карышкырга тең болуп калдың беле? Ѕашыңы айлантпаса атаңдай эмени мага күйөөм деп у€лбай айтат белең?!

- јйтам, анткени мен аны сүйөм. ћени өлтүрүп өлүгүмдү алып кетпесеңер, мен бул жерден тирүү чыкпайм, уктуңарбы?! - деп үйгө жүгүрүп кирип колуна бычак алып чыкты, -  ана, мени у€т кылбай үйгө киресиңерби же менин өлүгүмдү жүктөп кетесиңерби? - деп бычакты өз жүрөгүн туштап эки жакты тең карап жооп күтүп көзүнүн жашы талаа-талаа болуп агып атканда ћарс келип калып кармай калды:

- Ёсиңе келчи,  ызгалдак, эмне болуп кетти?

-  өрүп турасың го, а€ш, менин абалым кыйын болуп турганда не агам, не эжелерим калкалай алмак эмес, кокус мен балдарымды багалбай талаада бомж болуп арак ичип көрүнгөн жерде калсам ушулар намысты ойлойт беле? ћени тегеренип өтүп көрмөксөнгө салып, ба€гы ушинтип калыптыр деп унутуп да коймок, сөөгүм моргдо белгисиз калып, бир күнү белгисиз өлүккө айланып эптеп көмүлмөкмүн! -  ызгалдак сүйлөп да жатты, ћакулбек үн дебеди, тек өздөрү түшүнөөр, чегинер деп ойлоп жүрөгү ооруп турду.  өптөн кийин сырттан  ызгалдактын эжеси кирип келип эле ар бирин карап:

- ќй айланайындар, эмне болду? Ѕиз туура таптыкпы же жаңылып калдыкпы? - деп эки жакты карап  ызгалдакты көрүп, - ќй кыз, сага эмне болгон? " ызга бергис жубан бар" деп, сенин кадырыңды көтөрөлү деп келсе эмнеге "киргиле, кулдугубуз бар" дечү жан жок? ∆е эмне, адам сыйлаганды билбеген жерге туш болдуңбу? - деди ага жакындай берип.

- ќоба, "энеден кийин төркүн жок, атадан кийин ардак жок" дегенди эми билип отурам. Ѕилсеңер, атаман кийинки агам, энемден кийинки эжем деп силерди чакырткам, мындайыңарды билгенде өлгөн киши катары дайынымды билгизмек эмесмин, -  ызгалдак эжесине түсүн үйрүй жер карады. ”шул учурда ћурат силкине а€лына бурк эте кайрылды да, сыртка чыгып кетти. јнын артынан жеңеси менен эжеси чыкты, тигил төртөө төрт жерде үндөбөй тура берди.  ызгалдак турган жеринде бүк түшүп ботодой боздоп ыйлап жатты. јны —алима өйдө тургузуп үйгө алып кирди.

-  ызгалдак, мынчалык капа болбочу? Ёмне болуптур, алар деле бир кезде түшүнөт. Өзүң менен өзүң болуп балдарың менен, алганың менен бактылуу болсоң болду, өзүңдү кыйнай бербечи!

- ƒа-аа, демек пендени түрдүү кылып жаратат тура жараткан өзүЕ - ћакулбек үшкүрүнө  ызгалдакты карады, -  ызгалдагым, гүлүм менин, капа боло бербе, алар дагы келишет. “иги сойо турган койду бага берели, аларды сыйлашыбыз керек, - деди токтоо.

- ј€ш, көп эле эзиле бербе. Ѕайкенин көңүлү түз болсо болду, сен үчүн биз да, алар да эч кыйналбайт, - ћарс көңүл көтөрүүгө  ызгалдакты карады.

- ћарс, силер айтсаңар жарашмак, мени кыйын абалдан сууруп алып ушул күнгө жеткирдиңер, - ыйлап жаткан  ызгалдак —алима менен ћарсты карады.

- ќйлонбочу, курбум. Ѕиздин адам алдындагы парзыбыз болчу, сени көрүп-билип туруп байкамаксан болуп жүрө берүүгө чыдамак эмеспиз да, - —алима анын көз жашын аарчый сооротуп атты, - болду, өзүңдү айа да, эртең буйруса балдарга барабыз. ∆акында кызың мектепке барат, сен алар үчүн керексиң!

- ћени да ойлоп койгула, балдар,  ызгалдагым жок мага да кыйын болот. ∆аңыдан өзүмдү отуз жаштагыдай сезе баштаганда, - ћакулбек күлүп калды.

- —из биринчи турасыз да,  ызгалдактын тагдыры эми сиздин колуңузда, - Үчөө тең күлүп калды.

-  ой, тамактаналы.  ызыл гүлүм, тур эми, капалыкты көңүлдөн тезирээк айдап сал да, келген конокторго тамак ас! - ћакулбек өзү жаман абалда турса да  ызгалдакты колтуктай тургузуп жүзүнөн сүйүп койду, - ћени алардын сөздөрү капа кылбайт, мен баарына да€р болчумун, ушундай болоорун сезгемин.

- ћенде күнөө, сизге бул сөздөрдү угузган менмин! -  ызгалдак басылып ордунан туруп ашканасы тарапка баратып —алималарды карап күлө унчукту, - —илер капа болбогула эми, мен заматта бирдеке чыз-пыз кыла койом.

- “им эле койчу, кеч кирелекте биз кетели.

- ∆о-жоок, эч жакка кетпейсиңер!  онокту эшиктен кетирүүгө жол бербейм! - ћакулбек аларды ордунан тургуза койбоду.

- ћейли, буларды капаланып турганда таштап кетмек белек, байке менен чечилишип сүйлөшүп, а€штын көңүлүн көтөрүп отуруп анан кетебиз да, - ћарс чын дилинен —алимага карай сүйлөдү.

- ќох, эми туура болду, антпесеңер  ызгалдак таарынып калбайбы.  еңири отуруп сүйлөшө элекпиз, - ћакулбек кубана кубаттады. “өртөө ортодогу ыңгайсыздыкты оңдоп тамашалашып, көпкө отурушту. «аматта тамак да€р болуп, жаңыдан дасторконго отурганда сырттан машинанын үнү угулду. ћакулбек  ызгалдакты карады эле, ал туруп сыртка жөнөдү. јлар ћураттар эле. Ўаардагы карындашын алып кайра келишкен экен.  ызгалдак үндөбөй дарбазанын жанына барды да, босогодо турган агасына тике карады:

- јдал ой менен келдиңерби, же дагы менин намысымдын бар-жогун териштиргени келдиңерби?

- јчууланбачы,  үкү, анча-мынча кызы бардын назы бар кылалы десе, ошого таарынып калдыңбы?  ичине куда тосуп алчу эчкимиси жокпу?

-  ол куушуруп куда тоскудай мен он сегиздеги кыз белем?  ууп барып сый көрүп эле жүрбөдүңөр беле? - ћашинадан эки эжеси, иниси а€лы менен, жезделери түшүп келатканда үйдөн ћакулбектер чыга калышты. Ёч нерсе болбогондой аларды ћарс менен —алималар үйгө киргизип конок камын көрө башташты. ћарс менен ћакулбек кой сойгонго киришти. ћакулбек ћарсты үйгө киргизип Ўамбетке телефон чалуусун өтүндү. Ёки досун чакырды. ќшентип заматта кайын-журтунун  ызгалдакты кечирип кайра келгенине ичтен ыраазы болуп атты. »чкиликти, импорт винону, пивону жетээрлик алдырып койду. Ѕир аз чай ичилгенден кийин малга бата кылып жиберишти да, андан соң бири-бири менен бабырап киришти.  ызгалдак эң улуу эжеси менен өзүнчө сүйлөшүп отурду:

- Ёже, өзүңөр ойлосоңор, мен ушул үч жылдан бери эмне гана күндү көрбөдүм. Ѕала-чакасы жок экен, үй-жайы турат, балдарымды өз баламдай көрөм деп жатат. ∆аш, өзүмө тең күйөөгө тийип эмнени көрдүм? јр бириңердин эшигиңерге үч балам менен бардымЕ

ћуңкана кетти эле эжеси √үлүйпа аны кучактай калып өпкүлөп ийди:

-  ой кагылайын, бизге капа болбо. —ени карайлатып койбойбуз. јнда ошондой болгон, күйөөдөн чыкпасын, жашап кетсин, балдары чоңойсо урушпай калаар дегенбиз.

-  ой эми эже, апамдын ордуна өзүң апа катары эле болуп калдың.  олдон келген сыйыбызды көргүлө. Ѕул абдан сыйлуу адам, у€т кылбагыла. ћен чынында ушул кишиге жолугуп калганыма ыраазымын, -  ызгалдак эжесин конок үйгө киргизип коюп, өзү —алимага барды. јйылда өскөн неме арыдан-бери ичеги-карынын артып бүтүп койгон.

- —алима, кирип конокторго өзүң чай-пай куюп отур, калганын өзүм жасайм.

-  ой, сен жалгыз кыйналып каласың. ћен этти казанга салгандан кийин деле кирем, - —алима болбой койду. Ёкөөлөп куурдак жасап, ћарс баш куйкалап жатты. Ўамбет келип калып, конокторду тейлей баштады. Үй-жайдын, күйөө баланын сыйын көрүп отуруп, эжеси инисинин чапчаңдыгына кичине нааразы болуп атты: "ќйлонбой сүйлөп у€т кылды. џрас эле өзүнө жагып, жакшы жашап кетсе болду да, кантсе да  үкүнүн көңүлүндө калган экен", деп ойлонуп анда-мында сиңдилери менен шыбыраша коюп, ћуратты көп ичпе деп тыйып коюп отурду. ћурат ичкиликке жакын, бирок өзүн кармап көпкө чейин ичпей коюп жүрө берчү.  окус бир баштап алса токтотмогу тозок. »ниси ичпейт. ћашинаны иниси айдайт. √үлүйпа башынан ичпейт, эки сиңдиси да аз-аздан мындай конокто татып койчу. ћакулбектин достору а€лдары менен аларды шыкап атты:

-  ой, алып отургула, мындайда ичпегенде анан, - “он€ деген жоон-жолпусунан келген а€шы тыпылдай сүйлөп да, ырдай да коюп, аларга арактан улам жаңыртып куюп коюп, - јй Ўамбет, тиги кудачаларга винодон куй, чоң кудачанын ичпегени жаман экен, - деп ал √үлүйпанын жанына барып отурду, - јй кудача, эми-ии сиз ушулардын эң улуусу да, сулуусу да экенсиз, эне-атасынын ордуна ата-эне болуп калыпсыз, ушу бүгүн жок дегенде кичине алып коюңуз!

-  апа болбогула, намаз окучу элем, болбосо жөн эле ичип коймокмун.

-  ой, намаз окуса ичирбе, күнөөкөр болосуң, - “он€ны күйөөсү тыйды, - башкаларын алдыр.

- ћейли анда, ырас эле намаз окусаңыз күнөөгө батпайын, - “он€ профессор күйөөсүнүн сырын билчү, анткени ал да ичпейт. ћакулбек экөө жолдош-жоро болуп катышып жүрүп, экөө бир ичкиликти таштап, ал намаз окуп жүрөт. ћакулбек намазга жыгыла элек. ћурат бир топ кызып калды. Ёки эжеси да кызый баштаган. јлардын ичпейм дегенине карабай куурдак келгенде дагы шыкап атып:

-  ызгалдактай кызды өстүрүп койгонуңарга ырахмат, биздин а€ш картайгыча кыз жакпай жүрүп, акыры силердин кызыңарга ашык болуп, насиби биригип калыптыр.

- ќшону айтсаң, болбосо ким ойлоптур? - √үлүйпа таңдайын "шык" эттире шыпшынып койду, - ƒеги бактылуу болсо экен.

- Ѕактылуу болот буйруса, биздин ћакебиз кадыр-барктуу адам, дүнүйө-мүлк десе бар, бойдоктой болуп тапканын чачпай зыңкыйып гана жүргөн, - деп Ўамбет шакылдай, улам куйган чайды узатып коюп, кайрадан арак-винодон сунуп атты. Өзү да жакшы ичет, чечилип сүйлөгөндө аны эч ким токтото алчу эмес. ќшол маалда ћарс менен —алима кирип келишти эле, - ћына курбу-курдаш деп ушуларды айт:  ызгалдакты сыйлап үйгө келин келгенден бери кызмат кылып жүрүшөт.

- јнтпесе болбойт да. —алима  ызгалдак менен кичинесинен бирге окуп, бирге сырдашчу экен, - ћарс да жөн калбай бакылдап калды.

- »й айланайын, сен —алимасыңбы? ћен тааныбай калган турбайынбы, кел, келегой учурашып койолу. “иги жигит күйөөңбү, садага? - √үлүйпа —алиманы бетинен өөп койду, - ќкууңу бүтүп иштеп атат деди эле, ишиң жакшыбы?

- ∆акшы, эже, иштеп атам.

- ћейли айланайын, жашсыңар, тилегиңерге жеткиле, экөөң бири-бириңе көз болгула. јнсыз да катышат экенсиңер.

- јнанчы, катышып турабыз.

јңгыча  ызгалдак куурдак көтөрүп киргенде —алима сыртка чыгып ага жардамдашып, баарына жетип, ћакулбек да үйгө киргенден кийин гана кайрадан тост көтөрүп каалоо-тилектер айтыла баштады. ћурат кызып калды эле, √үлүйпа наалып кирди:

- ”шуну азыраак ич десе элеЕ

-  удача, бүгүн кыз кууп келип атпайбы, башка күнү ичпе десеңер жарашат, кудага барганда мас болуп ичип-жеп, анан сый көрүп кайтат, - “он€ дагы шакылдады. “аң агаргыча бака-шака болуп койдун эти бышып, алдыга келгенде тигилер кызып калды. ∆еңесинин күлкүсү чыгып, улам кайынсиңдисине карап:

- —адага болоюн кыз ий, сен эле тынып калсаң биздин санаабыз тынып калат эле, - дегенде, √үлүйпа аны шыбырап тыйып койду:

- јй жөн отурчу деги, эриң менен жарышып ичип алып сеники өттү.

-  ечирип койчу, эжекебай, бүгүн  ызгалдактын төрүнөн ичпегенде кайдан ичем ы€?

- ”€т эми, ичсең да көп сүйлөбөй отур!

- ћа-аакул эже, эми такыр сүйлөбөйм, - јнын ары жагындагы эки сиңдисин карап сыртка карай башын шилтеди эле, алар экөө тең эптеп сыртка чыгып кетишти. √үлүйпа эки сиңдисин үнүн пас чыгара урушуп кирди:

- ƒеги у€тыңар жок экен, ага-жеңеңдин кебетеси тигил, экөөң андан бетер. “өркүндөрү мас болуп калды деп кеп болобуз го эми.

- Ёже, биз эмне жаш белек, биз деле келин алып, кыз берип калдык. »чсе ичип койдук да, сыйлаганынан, - деди улуурагы.

- Ёми башка ичпегиле. ћуратты эптеп машинага салып кетебиз, экөөң эс-акылыңар менен болгула! - деди да, өзү үйгө кирип ордуна отуруп калды. “амак желип бүткөндөн кийин  ызгалдакты эки а€шы чакырып алып —алима экөөнө кеңеш кылды:

- Ѕаары өз биртуугандарың экен, акчаны эжеңе берели, кийитти улуулата койо беребиз, туурабы?

- ќоба-ооба, мага баары бирдей, жеңемди таарынтпайын, анын да кы€лы жаманыраак эле, -  ызгалдак күлүп калды.

- ќй деги кайсы жеңе кайынсиңдиге ыраазы болчу эле? - “он€ тамашалай күлдү, - Ѕиерде кийиттин жаманы жок, баары жакшы, сенин көңүлүңдөгүдөй.

- —издер кирип коюп чыгыңыздар!

- ћына, жүрү —алима, кудаларга кийит кийгизип, бүчүбоо алабыз, -  өзүн кыса —алимага карап үйгө баштап кирди.

- ќй-ий эже, бүчүбоо деген айылда болот, шаарда деги көрбөдүм го андайды?

-  ыргыз бар жерде салт бар, үрп-адат бар. Ёмнеге ата-бабанын салтын кармабайбыз? - деп кирип келип √үлүйпанын алдына лама пальто менен кошо бир сыйрасын койду да, үстүнө конвертти коюп жатып: -  удача, кызыңардын алдын бала басып, артын мал бассын, бул он беш миңди тою деп алып койгула! - деди “он€.

- ћейли эмесе, айланайындар, - √үлүйпа алаканын жайганда баары бата тилеп алакандарын жа€ отуруп калышты. - џлайым келген жеринен бак карап кыдыр даарып, уул-кыздуу болуп күйөө бала экөөнүн ырыскылары ашып-ташып өмүр өткүчө кол кармашып жүрө беришсин, оомийин!

- ќомийин, айтканыңар келсин! - дешип дуу бата кылып ийишти.  алган кийиттерин алды-алдына коюп дагы бата кылышты. Ѕул кезде таң аппак атып калган, машинаны иниси оталдырып, баары машинага отурганда ћарс арытан бир койду жетелеп келип багажга салды. јндан сырткары ба€ эле ачуу басарга берчүлөрүн да€рдап салып коюшкан. јбдан ыраазы болгон эже-сиңдилер коштошуп, машинага отуруп жөнөп кетишти.

 онокту кетирип, кайрадан чогуу жайланышып, дасторкондон отуруш башталды. ћакулбек эки досуна абдан ыраазы болуп, эмки кезекте аларды сыйлоого өттү. јнткени экөө беш миңден он миң, эки а€лы эки лама пальто алып келишиптир. ќшентип ћакулбек өмүрүндө биринчи жолу үйлөнүп, ырдап да отурду. јнткени «амираны алганда бир кой союп гана нике кыйдырып койгон эле. јл эми азыр жашоонун кызыгына батып, тагдырына миң мертебе ыраазы боло ушул күнү чечекейи чеч боло сүйлөп отурду.

***

“илек  албүбүгө болгонун болгондой айтып бүтүп:

-  акен, кеч болсо да кечирип кой, менден кетти, мен эле ишенип ага илинип калбаганда бул иш болмок эмес. Ѕаары менден, мен сени мурда кандай сүйсөм, азыр да ошондой эле сүйөм. јнсыз да өмүрүм аз калып баратат, азбы-көппү, сени менен жашагым келет. Ѕалким көңүлүм тынса оорумдан айыгып кетээрмин, сен айтканыма каршы болбо, он күндүн ичинде сыртка чыгарып алам, - деди башын салаңдатып отуруп.

-  антип, “илек? Ёми кадимкидей болалбайбыз го, ата-энең мени сага ыраа көрбөйт болуш керек. јндан көрө өзүңдү кара, - деди  албүбү жашка муунуп, “илектин ооруп калганына зээни кейий.

- ∆ок,  акен, мен сен жанымда болсоң тез айыгып кетем, болбосо өлүп калышым мүмкүн.  арасаң жүрөгүмдүн ылдамдай согуп жатканын!

-  ой, “илек, жакшы болуп кетишиңди кудайдан тилейм, али жашсың.

- ∆о-ок, сенсиз мен жашай албайм, ата-энем болсо макул болду. Ўаардан үй сатып беришти. "Ёмне болсоң да аман бол" дегенден башка сөз айталбай калды, анткени врачтар "айтканын кылгыла, көп ойлонуп капа болсо оорусу күчөйт" дептир.

- ќйлоноюн, эки күндөн кийин келчи, -  албүбү аргасыз ушинтти. “илек дагы бирдеме демек болгондо аны эшик кайтарган милиционер келип убакыт бүткөнүн айтып сыртка чыгарып ийди. Ёки күндүн өтүшү  албүбү үчүн өтө эле кыйын болду. јнткени “илекти өзү дале сүйөөрүн чындап түшүндү. “үрмөдө отуруп мерез болгон жүрөгү жибип, адамча жашоону эңсеп туруп алды: " антсе да кыз кезимде биринчи сүйүүсүн арнаган эмеспи, минтип оорукчан болуп калса, сөзсүз жанында болушум керек" деген ойго токтолду. Үчүнчү күнү “илек эрте келди.  албүбү аны көрүп эле түрүнөн чоочуп кетти. јнын өңү апаппак болуп, көздөрү чарасына кирип араң эле келгендей түрү бар:

- Ёмне, ооруп атасыңбы?

- ќору мени соо кылбайт окшойт,  албүбү. ћен кечээ келалбай калдым, абдан кыйналдым, жүрөгүм эле лакылдап кабынан чыгып кетчүдөй болуп атат.

-  өп ойлоно бербесең, мен макулмун, “илек. ”шу сенин дабагериң мен болсом сен үчүн баарына да€рмын! - “илекти кучактай калды, ал дагы келинди кыса кучактап турганда  албүбүнүн төшүнө анын көкүрөгү тийип, жүрөгүнүн соккону кадимкидей билинип турду.

- ћына,  албүбү, көрдүңбү, жүрөгүм кубанычты да, кайгыны да көтөрө албай баратат. —уранам сенден, менин акыркы күндөрүмдө жанымда болчу?!

- Ѕолуптур, мен сендикмин, айтканыңа макулмун, бир аз эс алчы.

- јзырЕ - “илек кичинекей жолугушуу бөлмөсүндөгү отургучка отуруп калды.  олдору назик, арыктаганга ого бетер ипичке болуп, тамырлары көөп турат.  өпкө отурду да, коштошуп чыгып кетти. јл кеткенден кийин  албүбү ар кайсыны ойлонуп кыжаалат боло берди: "Ѕайкушум ай, жүрөгү оорукчан экенин билген жок элем, деги айыгып кетсе экен.  аап, эми эмне болот?" Өзүнчө шыпты тиктеп жатканда жанындагы  ат€ деген келин ага карап суроо берди:

- —ен эмне эле ойлонуп калдың?  үйөөң же жигитиң келдиби, же үйүңөн туугандарың келдиби?

-  үйөөм келди, ооруп атыптырЕ -  өңүлсүз жооп берип ары карап жатып алды.

- ќоруп жатса айыгат да. —ени айт - дагы беш жыл отурасың. јга чейин ал а€л алып алышы мүмкүн, түрмөдө отурган а€лын карап отурмак беле?

- јнда сенин кандай тиешең бар ы€? ј€л алып кетеби, же күтөбү - анда сенин иш-шиң болбосун!

-  анча балаң бар? -  ат€ кайра жылма€, кытмырланып сурап койду.

- “өрт балам бар! -  албүбү атайын калп айтып койду. јл жанындагылар менен дегеле сырдашып же сүйлөшчү эмес. “амактанганда да өзүнө тиешелүүнү ичип туруп кетчү.

- ќй, төрт балаң болсо анан эмне киши өлтүрүп жүрөсүң, ы€?

- ќозуңду жабасыңбы же азыр сени да өз жайыңа алпарып койойунбу? -  албүбү жини келе ордунан туруп, көздөрүнөн заарын чачырата караганда  ат€ унчукпай жоошуй үн катты:

-  ечирип кой, эжекеси, мен билгим келгенинен элеЕ

- Ѕирөөнүн ишине кызыкпай жүр, сени мен сурап атамбы эмне кылып отурдуң эле деп? ”ксам да кайталап сурабайм!

- ЅолуптурЕ - ќшол бойдон  ат€ үндөбөй калды. јнткени алар  албүбүдөн коркчу. ∆аңы келгенде аны эрмектеп тийишкен, ошондо ал алардын катыгын берип койгон, ошондуктан ага эч кимиси даабайт. јны менен берки үчөөнүн иши да жок.  ат€ буларга бир жыл мурун келип кошулса да жаагы тынбаган неме. јл болоор-болбос жалаа менен отурган, жакында бошоп кетем дегендей үмүт менен жүргөн.  албүбүнүн сырын билчү эмес.

“илектин атасы чоң кызматта иштеп эс алууга чыккандыктан тааныштары көп эле. “иешелүү адамдар менен сүйлөшүп бир айдын ичинде  албүбүнү чыгарып алышты. “илек анын чыкканына кубанып бир сыйра кийимин алып келип шаардын чет жагынан атайын алып берген үйүнө алып келди. јта-энеси уулунун көңүлү үчүн мал союп нике кыйдырып, чакан той өткөрүп беришти.  анчалык  албүбүнү жек көргөн менен, “илектин кан какшап айтып жүргөнүнөн баарын жасады атасы. ∆үрөгү кармап ордунан өйдө болалбай жатканда:

- јпа, мен бирөөлөр үчүн күнөөлүүмүн, эгер өлүп калсам тозокко түшпөйүн, эки кыздын ортосунда мен үчүн ошондой иш болгон, мени балам десеңер  албүбүнү чыгарууга жардам бергиле, - деп ыйлап отуруп айтканда колдорун кармап отурган апасы көз жашын сыдырып алып жүзүнөн сүйдү:

- ќлда-аа каралдым ай, бир эле кыз менен сүйлөшпөйт белең. Ѕалалыгың да, өзүң үйлөнө элексиң, түрмөдө отурган эмени алам дегениң болбойт, - деп ээрдин тиштей калган.

- јнда мага келбегиле, мени өлдү деп эсептеп койгула. јнсыз да канча өмүрүм калганын ким билет, - деп ары карап жатып алып кара көк болуп кыйналып жатса да укол албай, дарысын ичпей, качан өзүн билбей калганда врачтардын жардамы менен аман калып жүрдү. Ёс алганда өзүн караган врачты алсыз карап:

- ћени дарылабай эле койуңуз, баары бир мен өлө турган кишимин, - деп шалдырап жатып калды.

ќшондо ата-энеси анын көңүлүн көтөрүп, айтканын аткарууга сөз берген.

- Ёч кам санаба, уулум, өзүң билесиң, бала кезиңден сени укол, дары менен, көңүлүңдү оорутпай карап келатабыз. ”шул сапар ооруң катуу кармады, - атасы үңкүйүп отуруп айтканда, “илек:

- јта, баары бир мени ажалдан алып кала албайсыңар. ћенин өтүнүчүмдү аткарсаңар гана мен ыраазымын, жашоом аз калганын билип эле турам, - дегенде апасы боздоп ийди:

- ќшол деп кесели күчөдү, атасы, болбосо мынчалык кармабай калганЕ

- “үшүндүм, уулум, эмне десең аткарайын, бирок өлүмдү ойлобо, адам деген жашоо үчүн умтулушу керек, сен али жашсың.

- јта, мени жаш баладай соороткон менен эч нерсе таппайсыз, мына беш жыл бою ооруканада, үйдө болуп тажадым. ƒенем тешилип бүттү. ћени айыктырса  албүбүнүн эркиндикке чыгышы айыктырат, анткени карандай мен гана себепкермин, күнөөлүүмүн!

- ∆арайт, уулум, жакшылап дарылан.  ичине сакайсаң эле өзүң барып жолугуп кел, анан аракет кылабыз, - деген атасы ошондо.

- „ынбы, ата? —өз бер. јны сыртка чыгаруу үчүн аракет кылсаң мен сөзсүз сака€м, бирок алдоо болбосун? - деп жаны кейип турса да жүзүнө жылмаю кирип, атасына үмүттүү караган элеЕ

јта-энесинин заманасы куурулуп, врач менен сүйлөшсө ал дагы: "—өзсүз анын көңүлүн көтөрүп, айтканын аткарып, капа кылбагыла. ќшондо бир сака€т.  ичине капа болсо кармап, улам начарлап кетиши мүмкүн. Ѕул оору көп ойлонгондон күчөгөн" деди. јргасыз макул болуп, алаксытууга өтүшкөн. Ѕирок жакшы боло албай дагы үч жыл өткөндө гана  албүбүгө келип, аны менен сүйлөшүп, кийинкисинде кубанычтуу үйүнө келди:

- јпа, кудай буйруса  албүбү менен сүйлөшүп келдим, ал мени күнөөлөп сүйлөшпөй атып зорго сүйлөдү. ћенин ооруганымды билбейт да, абалымды көрүп чоочуп кетти. Ёгер ал айтканыма көнүп мени менен жашоого макул болсо, балаң сөзсүз сака€т, кадимкидей болуп кетем.

- ќшентсең экен, каралдым. јман болсоң эле болду, өзүң каалагандай болсун, - Ёне уулунун жүзүнөн кубанычты көрүп, өзү да ичтен кубанып турду: "ƒартың эле ошол кыз болсо гана, жашоо деген чийе байланган жиптей, бирде түйүлүп, бирде жазылып турат. —ен айыгып кетсең ошол келинди өз кызымдан ашык көрүп сыйлап алайын" деген ойдо болуп телмире калган.

Ёми өңү-түсү татынакай келинди көргөндө ичи жылып эле турду: "“үрмөдө канча жыл отургандай түрү көрүнбөйт, бечара уулум ушунун кесилип кетишине кандайча себеп болду экен?" деп келинди карап жакшы эле мамиле кылып атты.

Үч-төрт күндөн кийин баары кетип, экөө калды.

- “илек, - деди  албүбү, - неге мени кастарлап үстүмө үй да€рдап, кашымда отурасың?

- Ёмне болду? - “илектин жүрөгү зырп эле  албүбүнү карады.

- ƒеги да, адатта түрмөдө отуруп чыккан адамды киши катары санабайт ко?

- —ен мен үчүн адамсың,  албүбү. ћен сени сүйгөнмүн, сен деп зорго жүргөн жүрөктүн оорусу кармап өлүп кайра тирилдим, билсең.

 албүбү өңү түктөйө түшкөн “илекти а€п үн катпай калды. Ёкөө жаш кезиндегидей эзилишип, эркелешип, жашоолору өтүп жатты.  албүбү кээде “илек уктап жатканда көкүрөгүнүн кадимкидей төшөктү түртүп жатканын көрүп зээни кейип алчу болду.  атуу жумушка жарабайт, үйгө кирип-чыгып, дары ичип өзүн таптап турат. јта-энеси бат-бат келип кабар алып жүрдү.  антсе да өзү басып, оорусу кармабай калганына көңүлдөрү тынып калды. јнткен менен так сакайып кетпегени белгилүү эле.  албүбү үй-оокатына тың, таза кармап, “илектин кийим-кечесин убакты жууп, өзүн жуундуруп жанынан чыкпайт. Ёртеден кечке кыбырап жүргөнү жүргөн.  ээде “илектин деми кыстыгып, жүрөгү сыртына тээп алдастап калганда укол сайып өзү эс алдырып койот. Ѕирок жөнөкөйдө да анын жүрөгү көкүрөгүн тээп турат.  албүбү сарсанаа болуп ушунчалык ооруга чалдыкканын көрүп, тагдырына нааразы: "ћен неге бактысызмын? “илектин оорусу өтүшүп бараткан тура, ка-ап, эми эмне болот?  өпкө чыдабайт, бир же эки жыл" деп ойлонуп анын тамырын кармай ойго батат.  антсе да төрт жыл окуп акыркы курсунда кетип калган. Ѕаарын билип эле турат. —актап калууга мүмкүн эмес экенин да билет. јргасыз анын көңүлүн көтөрүүгө далбастайт. ∆еңил тамак жасап берет, аз-аздап тез-тез берип турат. “илек кичине сака€ баштагансып калды.  өп сүйлөбөйт, кээде гана  албүбүнү кыса кучактап алып бактылуу жылмайып алат да:

-  албүбү, сен мага ыраазысыңбы? - деп көп сурачу болду. јндайда ал ага жадырай карап:

- јбдан ыраазымын, сенин жаныңда ушунчалык бактылуумун, жаным. јкактай таза кезимде, аруу тилегибизди булгабай туруп үйлөнгөнүбүздө башкача болмок. јндан көрө өзүң нааразы эмессиңби мага? - деп сурап сүйлөтүп, алаксытканга аракет кылат.

- ќшонун баарын мен кылдым, акыры минтип оорум күчөдүЕ - “илек кайрадан мостойо жатып калды, - ћен сага ыраазымын, андан башка айтаарым жок!

- ∆аным менин, сакайып кетесиң, дартыңды кубалап салабыз. јнан биз дагы балалуу болобуз.

- јлтыным десе, бала төрөп берчи мага, араң турган жүрөгүм жарылып кеткиче кубанайын. ћен ооруп калып, жоро-жолдоштордон алыстап кеттим, - “илек демиге сүйлөдү, - —енин көңүлүңдү көтөрүп эл ичине алып баралбадым, менин туулган күнүмдө досторду чакырып бир көңүл ачалы, ээ?

-  ыйналып калып жүрбө. јзыр көңүл ачканды койо турчу, “илек. Өзүң аман-эсен сакайып кетсең баары болот.

- ∆ок, сөзсүз чакырабыз. Үч күндөн кийин апам келгендеЕ

- Өзүң билчи, жаным.  ыйналбасаң эле болду, - Ёкөө көпкө чейин сүйлөшүп жатып, уйкуга киришти. Ёртеси эрте турган  албүбү көпкө күйөөсүн карап отурду, жуурканы өйдө-ылдый болуп төшүн тээп жүрөгүнүн согушу токтоп солгундай калып, кайра тездеп уктап жатат: "Ѕайкушум ай, тагдыр бизди кошпогон бойдон тим койсо болмок. Ѕаарына јйнура күнөөлүү. ”шак айтып бузуп, кайра өзүнө өзү ажал тилеп алды, тозокто күйгүр" деп жети-сегиз жыл мурун өз колунан өлгөн јйнурага жини келип алды. јнан сыртка чыкты, келгенине беш ай болсо да эжелери, агаларынын басып келип кабар албаганынан зээни кейип “илектин оорукчан болуп калганына кайгырып ыйлап алды. Ѕир аздан кийин таттуулап кайнатма тамак жасады да “илектин жанына отуруп анын ойгонушун күттү.  өптөн кийин ал ойгонуп келинчегинин өзүн карап отурганын көрүп:

- Ёмнеге эрте туруп алдың, уктай берсең болмок, - деди көздөрүн ушалап арык колдорун кере чиренип.

- Ёрте турган денсоолукка жакшы, бүгүндөн кийин сени эрте тургузуп паркка эс алдырып келем, күндө эртең менен аз-аздап басып, физзар€дка жасасаң тез сака€т элең.

- Ёэ жаным, менин саналуу гана күндөрүм калганын, мен айтпасам да билесиң, көңүл көтөрүп жатканыңды түшүнүп эле турам.

- јндай дебечи, сен сөзсүз айыгышың керек, жата берсең алсызданып, оорлошуп ооруй бересиң.

- ћа-акул, сен айткандай эле болсун, - “илек ордунан козголуп турууга аракеттенди эле  албүбү өйдө кылып кийимин кийгизди. јнын денеси жупжумшак болуп арка сөөгү оркоюп турганына жүрөгү тыз этип акырын тургузду. —ыртка сүйөй чыгарып баратканда ал, - сен үйүңдү жы€ бер, мен өзүм элеЕ - деп кылдырай жөнөдү.

- јбайла, жыгылып кетип жүрбө!

-  оркпо жаным, акыркы күнүмө чейин сени жанымда болсун деп атайын алдырдым, чиркин өмүр гүлдөй соолуп баратат го? - деп басып баратканда артынан карап турган  албүбүнүн жан дүйнөсү сыздап көзүнө жаш тегерене өз ишине киришип кетти. Ѕаары бир мите курттай жеген санаа. “өшөгүн жыйып, дасторкон алып келип жайды. јңгыча кылдырай басып бетин жууп “илек кирди эле колуна сүлгүнү карматты. ∆ай отуруп тамактана баштаганда  албүбү жүрөгү айланып көзү караңгылай түштү. Ёмне болуп кеткенине башы жетпей ойлонуп алды: "Ёмне, мен дагы ооруп калдымбы?"

“илек тамагын муздатып бираз ичип, анан:

-  акен, мени багам деп кыйналбадыңбы, капа болгон жоксуңбу? - деп сурап калды.

- Ёмнеге ушинтип сурайсың, сени өмүр бою карап жаныңда болууга да€рмын.

- јлтыным, өтүнүчүм, өмүрүм да сенсиң.

- џраазымын жанымЕ андан көрө азыр салкын, жүрү бир аз басып келели.

- јтасынын көрү, басса басып келели, ба€гы экөөбүз жолукчу жерге алып барчы!

- ћакул, -  албүбү ордунан туруп кийимин которунуп, анан “илектин спортивкасын кийгизип колтуктай сыртка чыкты. ”лам эс алып, жай басып паркка келишти. Ѕа€гы отургучтар, бак ичинде эч нерседен бейкапар жаштар жүрүшөт. јларды карап отурган “илек ойлуу үн катты:

-  акен, карасаң баары ба€гыдай, көкмөк болуп чөптөрдүн желге сеңселип турганын кара, экөөбүз гана башкабыз, мен оорулуу, сен санаалууЕ

- ќоба жашоо деген ошондой да, табийгат деле өзгөрүлмө болот, жазгы көктөм, күздө жалбырактар саргайып чөптөр куурайт, биз өтсөк бизден кийинкилер кайрадан жашыл көктөмдөй кулпунуп жаңырып турат.

- џрас эле, биз балалуу болсок ошолор ордубузду басат ээ?

- јнанчыЕ

- Ѕаса, сенин боюңа болсо болот эле жаным, качан сүйүнөм?

- Ѕолот буйруса, уул төрөп берем, анан аны сен багасың, мен иштейм.

- Ѕагам, сөзсүз багам, баламды көрүп, үнүн угуп кетсем жакшы болот элеЕ

-  антесиң, андай сөздү айтпачы “илек, жүрү отура берип жамбашың талыйт, бак ичинде басып анан үйгө кетели.

-  етсе кетели, - “илек  албүбүгө сүйөнө ордунан турду, - ырас көңүлүм ачылып калбадыбы.

- Ѕүгүндөн кийин алыс бастырбайм, жакын жерге сейилдетем ээ?

- ќшент жаным, таза аба деген жакшы тура, абдан сергий түштүм, - Ёкөө дагы бир аз бак аралап жүрүп анан үйүнө жөнөдү.

 өптөн бери узак баспаганга алы кетип зорго жетип жатып калды.

јрыдан бери тамагын жасап түшкү тамагын берип анан жаткыраары менен көшүлүп уйкуга кирди. ќшол күнү негедир “илек узакка уктады. ∆үрөгүнүн согушу ба€гыдай эле жуурканын өйдө, ылдый көтөрүп турат: "„арчады окшойт, алсыз неме басканга кыйналды, эч нерсе болбойт, күндө басып таза абада болуп турса сакайып кетиши мүмкүн, бирок коркунуч жүрөгүндө" деп ойлонуп ишине киришти. ќшол кезде дагы жүрөгү айланып окшуй сыртка чыгып кусуп жатканда кайненеси келип калды:

- Ёмне болду, ооруп жатасыңбы?

-  елиңизЕ -  албүбү кайненесин үйгө киргизип дасторкон жайып атканда кайра сурады:

- “илек жакшы элеби, ооруну баккан да оору болот балам, эми түбөлүгү эле түз болсо экен, өзүң ооруган жоксуңбу?

- ∆о-жок, жөн эле кускум келет, бүгүн эртең мененден бери ушинтип жатам.

- ја-аа кокуй, кош кат болуп калгансың го, мейли айланайын “илегим балалуу болсо көңүлү тынып сакайып кетээрЕ

- Ёмне дейсиз, ошондо кусабы? -  албүбү кайненесинен у€лгандай кайра сурады.

- ќоба балам, ошентет, кудай буйруса төрөп ал, - эне кубанычтуу кудуңдап алды: "уулумдун арзыган келинчеги эмеспи, бу да бирөөнүн баласы, төркүнүн чакырып сыйлап койбосок болбойт" деп ойлонду. јнан ички үйгө кирип уктап жаткан уулун көрүп жүрөгү тыз этип алды: "ботом арыктаганын карачы, төшөк менен төшөк болуп жатканын" деп жанына отуруп чекесинен сылай зээни кейип: "каралдым ай, ушул кеселден сакайып алсаң кана, алганың жакшы бүлө болчудай, эми этегинен айтып төрөп алса" деп ордунан туруп кайра келининин жанына келди.

- “аза абага бастырып келгем, ошого чарчадыбы, көптөн бери уктап жатат.

- ћейли кагылайын, таза аба жакшы, эмгегиң кайтып “илегиң сакайып кетсе экен, эртең доктурга көрүнүп кел.

- ћакул апа, -  албүбү кайненесине жылма€ жооп берип чай куюп, алдына тамак койду.  өпкө отуруп анан “илекти дагы бир көрүп коюп үйүнө кетти. јл кеткенден кийин  албүбү өзүнчө толкунданып алды: "ќо  удай, мен эне боломбу, ыраазымын жараткан. “илек укса да кубанат го, байкушум десе баламдын атасы, - кайра ойлонуп, - балким боюмда жоктур, адегенде врачка көрүнөйүнчү, аныгын билип, анан айтайын" деген ойго токтолду.  еч күүгүмдө ойгонгон “илек кара терге түшүп калыптыр. ∆анында жаткан  албүбү ал кыймылдаары менен тура калды.

- “илек, а€бай уктадың го?

- ”кмуш, тим эле сергип, жеңилдеп калыптырмын.

- ќшентсең экен, көп баскан жакшы да, -  албүбү кайрадан кечкиге жасап койгон тамагын алдына койду. јндан кийин сыртка дагы алып чыгып көчөдө бир сааттай басып жүрүшүп үйгө киришти.

- ∆үрөгүмдүн согушу жайлап калды, аз да болсо айыгууга үмүт бар окшойт  акен, менин жүрөгүмдүн дабаасы өзүңсүң жаным!

- јйыгып кетсе экен деп, күнү-түнү жаратканга жалынып олтурам, ойду тазалаш керек. “илек, жаман ойду ойлобой жүр.

- ќоба ошентейин, "үмүтсүз шайтан" дечү беле? - “илек алсыз жылмайганда, жаак териси жука болуп бырыша түштү. Ёртеси кайненеси “олкун эрте келди да  албүбүнү доктурга жөнөтүп өзү “илектин жанында калды.

¬рачтын кабылдоосунда болгон  албүбү жүзү албыра кубанычтуу келди.

- Ёмне болду балам, врач эмне дейт? - “олкун көрөөрү менен сурады.

- Ёки айдан өтүп калыптыр, апа.

- јйланайын кудай, аксарыбашыл айттым, “илегиме уул төрөп берип көңүлүн ачып, оорусунан арачалап калсаң этегиңе жыгылайын, садага, - џйлап ийген эне идишке суу куюп келип келиндин башынан айланта алыс чачты да үйгө киргизди, - “илек сүйүнчү,  албүбү бизди неберелүү кыла турган болду!

- џ€, чын элеби?! - “илек сүйүнгөндөн муундары калчылдай жүрөгү тез-тез согуп өңү кубарып кетти.  албүбү коркуп кетип кармай калды:

- “илек, сага өтө кубанууга да, кайгырууга да болбойт, эс алчы! - деп башына бийиктеп жаздык коюп “олкун экөө шашып калды.

- ћуздак суудан ууртатчы, балам, - “илектин маңдайынан сылап чачтарынан жыттай, - “октоо болсоң балам, атаң экөөбүздүн караганыбыз сенсиң, эжелериң го бирөөнүн бүлөсү экен, өздөрү менен өздөрү, бизди бакчу, өлсөк сыйыбызды жасап көмчү сенсиң, - көз жашын сызылта сүйлөп жатты “олкун.

- ƒенсоолугу таза бала төрөбөйт белең, мен деле кыйналып жатам, апа?!

- „ырагым ай, мен сени оорукчан болуп төрөлсүн деп тилептирминби? јйла жок,  удайдын кылганы, бизге боор ооруп сени кайтарып берсе болдуЕ

-  ечирчи апа, жан кыйналганда баарын ойлойт экенсиңЕ

- —адагам десе, адам баарына бардаштуу болуш керек, атаң азыр келет, дагы доктурга текшертип лечение алып кой.

- јпа, укол дарыдан көңүлүм калды, андан көрө эртеңден баштап физзар€дка жасап таза абага басып өзүмдү алаксытайын.

- ћейли, өзүң бил балам,  албүбү менен кол кармашып оокатыңарды жасап очор-бачар болуп кетсеңер кудайга ыраазы элем, -  өпкө күңгүрөнүп отурганда —абыр келди. јл уулуна колун сунуп канчалык жүрөгүнөн санааркап турса да бакылдай жанына отурду.

-  андай уулум, акыбал жакшыбы?

- ∆акшы ата, бир аз жакшымын.

- јзамат, жигит деген баарын көтөрүп салмактуу болуш керек, кандай оору болсо да ачык көңүл сакаюуга жардам берет.

- јракет кылып жатам ата, колумдан келсе жүгүрүп эле кетким келип турат, ал жок.

-  айраттуу бол балам, бир гана алла ырайым болсун, эки эжең кечээ үйгө телефон чалышты, келип көрүп кетебиз дейт, бир табып бар экен, ошону ала келмек болду.

- “абыпка көрүнө элекмин, чын эле эми тийип, жүрөгүм айыгып кетсе.

- јйыгат балам, өткөн балалыгыңдын катасы өзүңдү төшөккө жыкты, эми баары жакшы болот, мына  албүбү маңдайыңда.

—абыр улутуна сүйлөдү.  албүбү жыла сыртка чыгып кетти. ќшондо “олкун күйөөсүнө шыбырай калды.

- “ынч эми, өткөндү эмне кыласың?  елиниң кош бойлуу экен, эки айдан өтүптүр, бир туугандарын чакырып сыйлап койбосок жетим баладай болуп чүнчүп кетпесин.

- Ѕолсун, байбиче, болсун, буйруса неберелүү болот экенбиз да? - “илекти карады. - ”улум, куттуктайм!

- џраxмат, ата, - “илек күлүп койду. Ѕулардын сөзүн сырткы бөлмөдөн угуп турган  албүбү сүйүнүп жатты: "бир туугандарымды көрүүгө зар болдум эле, чакырса келишээр бекен же дагы эле кечире элекпи?" деген жүрөксүү турду оюнда.  өпкө бабырашып отуруп —абыр менен “олкун кетишти. Ёкөө ээн калганда келечек жөнүндө кобурашып атып, “илек:

-  акен, сен көп жумуш жасабай сак боло көр, мага денсоолугу таза бала төрөп берчи, кыйналбагыдай бол! - деп калды.

-  ойчу “илек, эмнеге кыйналмак элем, экөөбүздүн ичкен тамагыбыз, кирибизден башка кыйын иш деле жок го?

- ќшентсе деле эти€т болсоң, кокус ары карап кетсем артымда ту€к калсын, дени таза, акылдуу, өмүрү узун болсун.

- јндай дебечи “илек, жакшы ой ойлонуп жүр дебедим беле?

-  ечирип кой жаным, оору кишинин оюна ар кайсы келет экен, жаным кыйналганда тезирээк эле кетчү жагыма кетсем экен деп ойлоймЕ

- —ен бир жаныңды ойлобо, эми үчөөбүз болобуз, мени "сака€м" деп кашыңа алып отурасыңбы же?

- јнанчы, жанымда болушуңду кандай гана самабадым, эсиме келе албай жатып сенин атыңды кайталай берипмин, ошон үчүн атам айтканымды аткарды да.

ќшондон бир жума өтүп-өтпөй “илектин эки эжеси күйөөлөрү менен кошо көзү ачык келинди алып келишти. „огуу конок болуп келгендин эртеси ал “илекти көрдү. “амырын кармап көрүп башын чайкап көпкө отурду да:

-  атуу чоочуп ойлонгондо жүрөк кабынан чыга жаздаган, акырындык менен жакшылап дарыланса сырткы чел кабынын жарасы айыгып ошондо гана жүрөк ордуна келет, тынчтык, эс алуу, таза аба керек, - деди ал, -  олдон келсе таза абада көбүрөөк болсун, мен чөптөн дары жасап берем, ошону маал-маалында ичсе жакшы болуп кетет.

- ќозуңа май айланайын, сакайып эле кетсе болдуЕ - “олкун ыраазылыгын билдирип алкай кетти, - Ѕала чагында катуу коркуп калган тура.

-  атуу үн чыгарбай, чоочутпай, көңүлүн оорутпай карасаңар сакайып кетет.

јлар чогуу эки күндөй жүрүп эми кетмек болгондо эшигинин алдына чоочун машина токтоп калды. —абыр чыга калганда машинадан түшкөн улгайыңкы салабаттуу адам салам айтып утурлай басты:

- јс-салоому алейкум.

- јл-леки салам.

- —абыр дегендин үйүн издеп жүрдүк элеЕ

- ја-аа, жаңылган жоксуңар, киргиле үйгө, - —абыр шаша үй жакка үн салды. - Ёэ кемпир, кудалар келди! Ѕул сөздү уккан  албүбүнүн жүрөгү лакылдап кетти: "ќ  удай, келишкен экен да, деги кимиси келди экен" деп үйдөн чыга албай туруп калды. јл салабаттуу адам ћакулбек эле, кат барганда ага-эжелери чогулуп алып ары тур, бери тур болушуп: "Ёмне болсо ошол болсун, ата-энебиз жалгыз  албүбүнүн айынан азап жеп өтүп кетти, өлгөн кыздын бири" деп калышканда —опубектикине барган ћакулбек инисин, карындаштарын урушуп-тилдеп, өзү баш болуп келген болчу. —абыр кудаларды киргизип коюп, өздөрү конок камын көрүүгө киришти. Ѕир күйөө баласын базарга, бирин союшка жөнөтүп коюп дасторкон жайып, чай куюп отурганда эжеси:

-  удагый, сиңдим менен күйөө балага учурашалы, - деди.

- ќоба-ооба, учурашпай анан, - “олкун ашканада отурган  албүбүнү, төркү өз бөлмөсүндө жаткан “илекти ээрчитип кирди. “илек аларга ызаат көрсөтө жүгүнгөндө улуу эжеси ”рматкан туруп келип, “илекти бетинен өөп көрүндүк сунуп  албүбүнү кучактап ыйлап жиберди. Ёкинчи эжеси да туруп келип салт боюнча күйөө балага ырымы кылып анан сиңдисине өттү. јгалары да учурашып, жай чай ичип отуруп ”рматкан “илектин түрүнөн чоочуп отурду: " апырай оорукчан окшойт, мынча неге өңү жок, кесели күч го?" Ѕул учурда келген кудалардын баары ошону ойлоп калышты. —ыртынан сыр алдырбай отурушканда —абыр сөз баштады:

- ”улум бир аз ооруп жүрөт, эми үмүтүбүз чоң, кудай буйруса сакайып кететЕ - деп болгонун болгондой кылып айтып бергенде тигилер таң калышты: " албүбүдө күнөө жок экен, өзүн коргогон тура байкуш, эми күйөөсү айыгып кеткидей эле" деген ой ар биринде турду. јңгыча союлчу мал келип бата кылып болгондон кийин кайрадан дасторконго келишти. —абыр а€лы экөө тең ичкилик иччү эмес, ичкилик коюлбады. —ый кудалардын көңүлдөрүнө жагып, алар эртеси түш оой жөнөп кетишти.  уда наркын кылып акчалай он миң сом коюп, кешикти мол салып, кийит кийгизип узатып коюшту.  албүбү жеңилдене түштү: " елгени жакшы болду, жетим кыздай болбой жүзүм жарык, мындан ары катышып турам" деген кубанычы жүрөк тушунан үн салгандай өзү селт этип алды.  өрсө сыртына чыгара сүйлөп алганын билбей калган экен.

—абыр менен “олкун келинине, төркүндөрүнүн түшүнүктүү жакшы адамдар экенине ыраазы болуп калышты. Ёжелери алып келген кыз-күйөөнүн кийими. јдеми кийимдери —абыр менен “олкунга да жакты.  өрбөй-билбей туруп кийит алып келгени нарктуу экенинен кабар берип турбайбы. џзаат сый көрүп келгендерине алар курсант болгону “илектин кесел экени арсар ойдо калтырды аларды: "”шунча азап тартканына жараша аман болуп жетелешип жүрө беришсин" деген тилекте болуп калышты. ”бакыт өткөн сайын  албүбүнүн ичи чоңойо баштап, “илек ага кубанып негедир көңүлү көтөрүлүп калганга оңоло баштагансып баратты. јны күндө сейил бакка алып барып эки-үч сааттан отуруп, ары-бери басып келишет.  албүбү аны эртең эрте менен эрте тамырын кармап, чөптөн жасалган дарыдан убактысы менен ичирип, сүткө жасалган тамак берип жүрдү. Ѕирок арыктыгы ошол эле бойдон, бир-эки жолу физзар€дка жасайм деп энтигип жасай албады. Ѕолгону сейилдеп басып келип атты. јнын оңоло албай турганын сезген  албүбү ичтен сызат.  үндөн-күнгө оорлошуп, “илекти караганга кыйын болуп калганда “олкун өзү келип карап калды.  албүбүнүн буттары шишип тамырлары көөп, врачтар аны ооруканага жат дегенде ал болбоду. јкыры өтө кыйналып кан басымы көтөрүлгөндө тез жардам менен барып жатып калды.

 ийинки кездерде “илек көп сүйлөбөй көзүн жумуп жата берчү болгон.

- јпа, - деди бир күнү ал, -  албүбү качан төрөйт?

- ”шул айда көз жарат балам, жакшы болуп кетсең, балалуу болуп бапырап каласыңар.

- ќо апаке, мен жакшы боло албай калдым го, андан көрө жаш козунун этин жегим келип жатат, жаш шорпо ичким келет, мага диетаңардын кереги жок!

-  ой балам, антпе, - “олкун башка сөз айтууга жарабай, ыйдан күчүн чыгарып кирди, - кагылайын ай өзүңдү кармачы, сенсиз биз не күндү көрмөкпүз? - ќшол кезде —абыр кирип келди.

- —ага эмне болду? - а€лынын ыйлап жатканын көрүп чоочуп кетти.

- ∆өн эле, “илегимдин абалын көрүп кантип ыйлабайм, өйдө болоор күнү барбы деги?

- ќго бетер баланы чөктүрүп бышактай берсең болбойт, келин төрөп келгиче экөөбүз биерде бололу, кыздарды чакырталы, - ары карап көзүн жумуп жаткан уулун карады, - дарыдан ичип атасыңбы уулум?

- »чкенде-ичпегенде не ата, пайдасы жок, жардам бербейт экен. јндан көрө кудайдын салганын күтүп жата бергеним оң!

- јндай болбойт уулумЕ - јтасы аргасыз сүйлөгөн менен баарын түшүнүп эле турган.  олдон келбеген ооруга даба кылалбай каңырыгы түтөп кетти.  олдорун кармалап жүрөгү эзилип, ичтен түтөп эч нерсе дей албады.

- —абыр, жаш козу сатып келчи, “илек жаңы шорпо ичем дейт.

- ћейли алып келейин, жаңы шорпо ичсе ичсин, балким күчтүүлөп ичсе оңолуп кетээрЕ

- ќшент, тур эртерээк, кыздарды да чакырт, биерде болуп “илекти карашсын.

- ќоба чакыртайын, - —абыр ордунан туруп эшикке чыкты. “олкун чөптөн демдеп суутуп берип, артынан тамак ичирди. Ќегедир эки-үч күндөн бери “илек туруп сыртка баспай калды. “амагын ичкенден кийин киймин кийгизип сыртка алып чыкмак болду.

- ∆үрө гой каралдым, таза абага отурчу, эшик салкын болуп турат.

- ћейли, - деген “илек апасына сүйөнө сыртка жөнөдү, анын жөлөнүп араң басканын көргөн эненин каңырыгы түтөй көзүнүн жашы үнсүз куюлуп кетти, жүрөгүнүн кагышы тездеп кыйналып турган уулунун жакшы болуп кетээринен үмүтү үзүлгөн. јргасы жок кырчындай уулунун соолуган чырпыктай куурап баратканына аргасыз, даба болоор табылбаганга кейип сыртка да€рдап койгон отургучка отургузду. ќшол жерге кадам шилтеп жетиш ага кыйын болду. ƒемигип көөдөнү төшүн тээп чыга каччудай дүк-дүк этип угулуп турду. Ёне үнсүз жанында отура берди.

- јпа,  албүбүгө барып келчи, мен барсам деле болмок, бирок ал жок, бирдеме алып барып кел.

- јтаң келсин балам, козуну сойо салса дароо тамак жасай коюп ала барайын.

-  еч болуп калат го, шаардагы эжесине айтып койсоңор аны томсортпой, жанындагыларга киши келип ага келбесе жол карайт го?

- ћакул айланайын, бу коңшунун телефонунан чалып койойун, сен тура тур. - “олкун шыпылдай басып короодон чыгып кетти да тез эле кайра келди, - јйтып койдум, азыр барам деди.

- ∆акшы болду. јпа,  албүбү эркек төрөсө экен ээ? - “илек апасын жылма€ карады.

- Ёми кудайдын буйругу балам, кыз болобу, уул болобу - акжолтой болсо болду.

- јпаЕ - “илек апасын ойлуу бир топко карап туруп, - јпа, мен ушу төрөлгөн баламды көрөөр бекенмин?!

- ќк, антчү эмес, мына каргадай болуп жанымда отурасың, баланын кубанычы ого бетер сени сакайтат балам, өзүң жалгызсың, айыгып кетейин деп тилесең боло?

- ја-ай, кайдан апа, күндөн-күнгө ал кетип баратат, шайым жок, эмнеси болсо да мага ыраазы болгула апа, акыл эсим барда айтайын, менден балалык болуп күнөө кетсе кечиргиле,  албүбүнү баласы менен ушул үйгө коюп карап тургула! - ∆ер тиктеген калыбында сүйлөгөн уулун жалдырай караган эне үнсүз жашын төгүп, тиштене отура берди. ∆амбашы талып кетти белем, бир кезде ордунан та€на турууга аракет кылды эле “олкун апа сүйөй калды:

- Үйгө, киресиңби?

- ∆оок, бир аз ары-бери басайынчы, - Өзүн кармай боюн токтото апасынын колун ары түртүп өзүнчө баскысы келди бейм, бут шилтеп дарбаза жакка жөнөдү. «орго кадам таштап бараткан уулунун караанын көрүп ого бетер боздоп турду эне, ичинен кан өтүп. јры барып кайра бери бурулуп басып жүрдү бир аз, кайра келип отура кетти. ќшол учурда күйөө баласына козу жетелетип —абыр кирип келди.

- ќо кандай “илек, акыбал жакшыбы? - ∆ездеси аны бетинен сүйө учурашты.

- ∆акшы жезде, балдар чоңоюп жатабы? - “илек араң зорго жооп берди.

- Ѕаары жакшы, качан “илек таекем келет дешип сурап атат, бир барып келсең боло?

- Ѕарам, жакында барам го? - “илек жылмаюуга аракет кылды, өңү кубарып кетти, - —өзсүз барам!

- ќшентчи, тез эле сакайып барып турсаң, - күйөө баласы менен уулунун сөзүн угуп —абыр тегерене басып кетти. јттиң, көз көрүнөө жалгыз баласын колдон жулуп кетчү кез жакындап калганын сезгендей токтоолук кыла албай —абыр да көргөзбөй ыйлап басылды да:

-  ел —агын, козуну сойо койолу, эрте жарыкта, - деп башка сөзгө бурду, - “олкун, бычак алып чык, чара-параңды да да€рдап кел!

- јзырЕ - “олкун үйгө кирип керектүүлөрүн алып чыгып келатканда “илек та€нып туруп ичкери кирмек болду, -  ойо тур балам, мен киргизейин, - шашып колундагысын койо коюп сүйөй калды.

- јй апа-аа, өзүм басып күч кубатымды ченеп көрөйүн дебедим беле? - —аал жылмайып койду ал.

- ћейли каралдым, мен акмалап турайын, сен акырын бас, - Ёне уулунун жанында басып жыгылып кетпесин дегендей болуп атты. “илек эптеп бутун шилтеп тепкичке келгенде өйдө болушу кыйын болду. јны “олкун алып кирди: "Ѕолду, - деди “илек оюнда, - кайран өмүр өтөт тура, кырчынында соолуп баратам, куурап баратам, уулдуу болсом ордумду басаар, мен өлбөйм" деп төшөккө сулк жатып калды.

 озуну арыдан бери союп ченеп асып тамак жасап, “илекти тургузуп эттен, шорподон берди. Ѕир чыны шорпо ичкенден кийин алка-шалка терге түшүп кайрадан жатып алды. “олкун тамак-ашын көтөрүп алып  албүбүгө жөнөдү. јл толготуп кыйналып жатып “илекти ойлоп: " ыз болуп калса эмне болот? “илек эркек болсо деп жүрөт, кыз болсо ого бетер чөгөт го?" деп сарсанаа болуп жатканда “олкун келди.  албүбү үч күн толготуп акыры уул төрөдү. “илек жаңы шорподон аз-аздан ичип, кичине кубаттана түшкөндөй болду. Ѕирок дени соо адамдай гүл көтөрүп төрөтканага бара албаганына ичтен сызып: "балалуу болдум, мен эми өлбөйм, ордумду басаарым бар, ыраазымын жараткан, тилегимди бергениңе" деп кубанып атты. —абыр менен “олкун андан бетер  албүбүгө ыраазы болуп: "уулубузду кубанычка бөлөп уул таап берди" дешип гүл көтөрүп барып, төрөтканадан чыгарып келишти. “илек улам эч нерседен капарсыз уйкуда жаткан наристени карап жүзүнөн сүйүп койот: "Ёми өлсөм арман жок" деп ойлоп көңүлү тына түшкөн менен анын чукуранып карап: "күлүп, сүйлөп басканын көрсөм кана" дечү болду.  албүбү тыңып калганда “илек ордунан тура албай калды. Өтө кыйыны эми гана башталгандай, туралбай жаткан ооруну багуу оңойбу.  ечинде чечиндирип төшөккө жаткырып кайра эртең менен турганда кийим кийгизип, колунун каруусу чыны кармаганга келбей тамакты өзү ичирет. Ёртели кеч тозуп заара ушатышы андан бетер кыйын.  албүбү түн уйкусун бөлүп, бирде күйөөсүн карап, кайра бала караганга өтө кыйналып кетти. јгасы, эжелери, иниси болуп кээде топурап келип-кетип турат. јлар күйөө баласынын ал-акыбалын көргөндөн кийин чоочуп  албүбүгө боору ооруп калды. Ѕирок ар бир адамдын өз түйшүгү бар эмеспи.  елип-кетип көңүл алганы болбосо пайдасы жок. “илектин денсоолугу бара-бара начарлап калганын көрүп турган  албүбү зээни кейип кээде эшиктин алдында отуруп ыйлап да кайра өзүнө-өзү кайрат берип алат: " ечээги түрмөдө өткөргөн күнүм менен бүгүнкү күнүмдүн айрымасы - балалуу болдум, өзүм сүйгөн адамдын жанында аз да болсо жашадым, демек бактылуумун, тагдыр мага өзүм сүйгөн жарга кошту" деп ойлогондо эс ала түшөт.

-  акен, - деди бир күнү “илек эртең менен эрте ойгонуп, - ћенин силерден бөлүнөөрүмө аз калды көрүнөт, аттиң ушу уулумдун талпынып күлгөнүн көрүп ырахатка батсам кандай сонун болот эле?

- ∆окту айтпасаң “илек, уулуң атасыз болбой эркелеп экөөбүздүн маңдайыбызда аман болсун, сен да аман болчу.

- —ен врачсың  албүбү, көп нерсени билесиң, түшүнүп эле турасың, менин абалымды сезип эле, туюп эле турган менен көңүлүмдү улап атпайсыңбы?

- “илек, адам үмүт менен жашайт, үмүтүңдү үзбөй, жашоого аракет кылсаң боло?

- ∆о-ок  акен, өзүмдү да, силерди да алдаганда эмне, менин өмүрүм аз калды, кубат жок, кыймылдаарга шай жок сага жүк болдум, мага ыраазы бол!

- џраазымын “илек, болбосо азыр түрмөдө жүрмөкмүн, сен мени эне кылдың, бактылуумун жаным, сени айыктырып алсам дегенде эки көзүм төрт.

-  еле уулумду колума берчи, кумарлана жыттап алайын! Өз өлүмүңдү күтүү оор экен: качан, кайсы күнү кайран карек соолуп, жаным чыгаар экен деп күтүп жатып тажадым, же сакайып кете албадымЕ - “илек алсыз гана үн чыгарып уулун колуна кармайын дегенде каруусу жок -  албүбү алдына коюп берди. Ёңкейип шор-шор жыттап көздөрүнөн жашы куюлуп кетти, - Ёми өлсөм да арманым жок  акен, мен эми өлбөйм! - муңканып кетти.  албүбү да жанында ыйлап отурган: "јз калды, сактап кала албадык, бактым кыска экен, баламдын өмүрү узун болсо ушуну кубат кылып жашайм", деп ойлонуп отурганда —абыр менен “олкун эки эжеси, күйөөлөрү менен келип калышты.  ирип келип эле “илекти кучактап эжелери да ыйлап ийди.

- Ѕа€гы боюнча докторго алып барбадыңарбы? - деди улуусу.

- Ѕарганда эмне эже, мен бүтпөдүмбү, мен айыкпайм, менин өмүрүм аз калды, кереги жок, укол-дарыны көргүм келбейт, - “илек баланы ары-берип жатып алды.

- јнтпе садага, эми алып барып жаткыралы, эгер операци€ кылабыз десе да макулбуз, сен эле аман сакайып кетсең болду, биз акча чогултуп келдик.

- ћага өлүм сатып бергениби? - “илек алсыз үн катты.

- ќк, ошентип да айтабы? - “олкун уулунун бетинен өөп чачтарын сылап отуруп айтты, - ∆ок балам, сен айыгасың, мына эжелериң да алып келиптир, биз бүт сарптасак да сени дарылатабыз, сенден эчтеке а€бай калалы.

- јзыр мен операци€ны көтөрө албайм апа, куру бекер убаранын кереги эмне? - ушул учурда көкүрөгүн солк эттире жүрөгү булкуп алып көпкө үнсүз жатып калды, баары чуркурай түштү. —абыр үстүнө түшө калып бакырып ийди.  өптө барып көзүн ачып,  албүбү баласын жаткыра коюп жанында турган, ал үнсүз гана ыйлап отурду. Ѕашына жаздыкты бийик коюп тегеректеп калышты. ќшондон баштап “илек сүйлөбөй калды. ∆үрөгүнүн согушу үстүндөгү төшөктү көтөрүп солк-солк деп улам токтой калып кайра тебет. —абыр врач-кардиологду алып келди. јл келип укол сайып жатканда “илек ата-энесин а€нычтуу бир карап алды. —үйлөгөнгө алы жок жалдырап жата берди. —абыр врачтан:

- ќоруканага жаткырсак кандай болот, операци€ жасаса болобу?

- јксакал, азыр наркоз көтөрө албайт, анан да операци€ жасоого кеч болуп калган, бул баланы он сегиз жашында операци€ кылганда болмок.

- јл кезде жакшынакай эле окуп жүргөн да, кичинекейинде бир врач жүрөгүндө бар экен деп айтты эле, бирок ооруган эмес, кармаганын билбей калдык да.

-  ыргыздар качан төшөккө башы тийип жаны кыйналганда гана далбастап калат, ошону алдын алууну билбейт.

- ∆ок дегенде бир көрсөңөрЕ - —абыр каңырыгы түтөй врачты карады, - ∆алгыз уулумЕ

-  үндө бир келип укол сайып турам, анан главврач менен сүйлөшүп көрөйүн.

- ќшентчи балам, ушунум айыгып кетсе болду эле, эчтекемди а€байм, аракет кылып көрчү?!

-  еңешип келейин, јмерикадан бир профессорду чакыртып көрөлү.

- “езирээк кеңеш, убакытты өткөрбөйлү, - врачты жөнөтүп ийип үйгө кирди. “илектин көзү жумулуу жатканын көрүп анын денесинин оркоюп турган ийинин, бет сөөгүн, дем алып жатканын көрүп каңырыгы түтөп жанына отурду.  өздөрү ары кирип бир башкача болуп өлүмдөн кабар бергенсийт: " удай буйруса америкалык профессорду чакырып келсе, уулум аман калса" деп ойлонуп жатты. “илекти тегеректеп отуруп бири да сүйлөй албай телмирип отура беришти. „ынында баарынын үмүттөрү үзүлүп калган. ¬рачтын айтканын —абыр эч кимисине айткан жок.  ечке маал “илек кыймылга келип:

- Үстүмдөгү төшөгүңөр да оор болуп атат, алып койгулачы, - деп шыбырады.

- ”улум кардың ачты го, бирдеме ичип алчы, - —абыр эңкейе калып бетинен өөп сурады.

- ∆үрөккө барбайтЕ

- јзыраак бирдеме иччи, жок дегенде чай ич, кайнаткан чөп бар, ошондон берейинби? - “олкун анын жүзүнө эңиле калып сурады. “илек башын чайкап гана койду. јнын сүлдөрү эле калган.  албүбү баласын кайненесине берип өз ишине киришти.  елген коноктору чай иче элек. ƒароо тамак жасай баштады. —абыр а€лына карап:

- Ѕиерге үйүлбөй ээн койгулачы, баарыбыз тегеректеп алсак оорукчан неменин көңүлү азып кеттиби, сыртка чыгып отургула, - деди эле эки эжеси, күйөөлөрү менен оозгу үйгө чыгышты. “үн бир оокумга чейин тамактанып ар кайсыны кобурашып атып кеч жатышты.  албүбү кеч жатып акырын ойготту “илекти, ал кезде ачып бир жак жамбашына которулууга аракеттенди эле козголо албады,  албүбү тура калып которуп жаткызды да ага минтти:

- “илек, чай иччи, же сүттөн кымыран кылып берейинби?

- ∆ок, - “илек көшүлүп кайрадан уктап кетти. Ќегедир ал көп уктачу эмес, үч төрт күндөн бери тынч уктап калды. јнын жүзүнө ойлуу тигилип турган  албүбү жүрөгү тыз этип алды. "Ѕүгүн эч нерсе ичкен жок, алы начар, кантер экен, тигилер чогулуп келгенге ого бетер ойлонуп кетти окшойт" деп ойлоп кыңкайып жатып калды. ”шул учурда бала чукуранып ыйлап аны которгонго ордунан туруп:

- Ёрмегим менин, ырысым, курсагың ачтыбы? - деп кобуранып жала€гын которуп анын эмизе баштады. Ѕаланын үнүн угуп “илек алсыз унчукту:

-  акен, ыйлатпачы баланы.

- Ёмизип атам, сийип койгонго ыйлаптыр.

- ∆аныма жаткызып койчу.

- ћейли. Ѕирдеме ичип алсаң боло?

-  айнак сууң болсо берчи, каным катып кетти.

- јзыр, -  албүбү ордунан туруп ашканадан суу алып келип башын жөлөп ичирди, - —уу кубат болбойт да жаңы шорподон куюп келейинби?

- »чпейм, эчтеке барбай атат, -  айра жатып алды.  албүбү баласын ортого жаткырып өзү четке жатып калганда “илек баланы кучактай тумшугуна жакындап жатып алды. “үнү менен ошентип жатса да бала атасы экенин сезгендей былк этпей уктап жатты. Ёртең менен эрте туруп уулунун абалын билгени баш баккан —абыр аны көрүп зээни кейип алды, бир айлык наристе быйпыйып эч нерсе менен иши жок уктап жатканына ичи жылыды. Ѕул убакта  албүбү сыртка чыгып кеткен: "“ынч уктап жатыптыр, тим коеюн, ойгонсун", деп кайра чыкты —абыр. ќшол күнү негедир сергек ойгонду “илек.  албүбү аны өйдө кылып артына жөлөп отургузуп бети колун жуудурду. јнан жупка менен сүткө чылап чыныга берди. Ёс алып ичип жарымын калтырып койду. Ёже-жезделери эрте туруп анын ал-жайын сурап анан бир жакка кеткендей болду. ∆үрөгүнүн согушу жайлап, дем алуусу оңоло түшүптүр. јпасы аны көрүп: "каралдым ай, дурус болуп калганбы же боюн түзөп жатабы?" деген күдүк ойдо санаасы санга бөлүнүп атты. “үшкө жетпей бир жездеси молдону ээрчитип жетип келди:

-  ыл тамырчы экен, көргөзүп коелу.

- Ѕолуптур балам, эми жүрүп себеп болуп кетсе ажеп эмес, -“олкун “илек отурган бөлмөгө ээрчитип кирди. јларды көргөн “илек: "»лими жетишкен врачтардын алы жетпеген ооруга ушу кишинин алы жетмек беле, ушулардыкы өттү, “им эле коюшпайбы" деп ойлоп жактыра бербей тамырын кармамак болгон адамга колун сунду. јл оң жагын бир, сол жагын бир кармап көпкө отурду да, анан:

- Ѕаланы кыйнап койгон экенсиңер, эми да болсо кеч эмес, мен дары да€рдап берем, - деди да сыртка чыгып, - —илер келте жылаан таап аны чөөгүнгө кайнатып, ошону адегенде эки тамчы гана бергиле, анткени алы жок, көтөрө албайт, экинчи күнү төрт тамчы берип, беш күн болгондо чоң кашык ичиргиле. јны берээр алдында тойгузуп анан бергиле, - деди.

- Өзүң келип тур, айланайын, - деди “олкун дал ошол молдонун колунда уулунун тагдыры тургандай.

- —өзсүз, ошону ичкенден экинчи күнү кандай болуп калганын билип турам, качан чыны менен ичүүгө жеткенде гана каксыз айыгып кетет, убакыт өткөрбөй тездеткиле, - деди да эч нерсеге карабай жөнөп кетти. —абыр шаша жөнөп чыгып кетти да кечке маал келте жылаанды бөтөлкөгө салып жетип келди. Ёки жездеси да издеп кетишкен, алар катырылганын алып келишти. “олкун аны дароо чөөгүнгө куюп салып суу куюп отко койду. Ѕеш саат бою кайнаган жылаандын шорпосу чыныга гана толду. „ай кашыкка тамчы куюп:

- ”шуну ичип жибер балам, улукман акемин дарысы болуп, дартка даба, илдетке шыпаа болуп кетсин, - “олкун кашыкты оозуна алып барды эле “илек: "Ёмне болсо ошол болсун, сактангыдай эмнем калды" деген ойдо ууртап жиберди.  үндөр кубалашып суз өтүп жатты, бул үйдө кандайдыр бир кайгыны күткөндөй бир нерседен чоочулай бир-бирине кулак түрүп аста кирип чыгып жүрүшөт. ∆ашоо токтоп калгандай “илекти гана тиктеп, улам уктап жатса тыңшай калышат. Үчүнчү күнү молдо келип тамырын кармап көрүп:

- ∆акшы, бүгүн бир кашык бергиле, көтөрө алат, эртең эки кашык ичсе дагы үч күндөн кийин келем, - деди.

- ќо жараткан, ылайым жамандык көрбө балам, дарыңан уулумдун дарты айыгып кетсин, эмиң тийсин, - Ёне алкап дагы узатты. Ѕир кашык ичкен күнү кыймылдабай уктады. Ѕа€гы сыртына тепкен жүрөгүнүн кагышы жайлап чылпылдап тердей берди. ”лам кийимин алмаштырып кайра жууп жа€т  албүбү, тердегенде алсыз неме чыйрыгып кетчү болду. ќшентип жылаандын шорпосун ичкенден бери ичи жалаңдап карды ачканын билип, берген тамакты ичип алат.  өп эмес аздан ичет. ”шуга каниет кылып анын тамак ичкенине ыраазы.  үндөн күнгө аздап оңоло баштады. ”улуна жылма€ карап кээде  албүбү алдына көтөрүп келип өптүрүп койсо жыттап алып анан жатып калат. Ёжелери үй-жайын таштап туура бир ай жүрүштү.  ачан гана “илек ордунан туруп калганда кетишти. ћолдо андан кийин дагы эки-үч жолу келип тамырын көрүп:

- Ёми эс алсын, күчтүүлөп тамак бергиле, жети күн эс алып кайра кашыктап баштагыла, андан кийин дагы эс алдырып бересиңер, анан жакшы болуп калат, баары артта калды, - деди. “илек молдону көргөндө мурункудай жаман ойдо болбой калды. јны көргөндө баш ийкеп учурашып калат.

- јпа, жүрөгүм ба€гыдай дүкүлдөбөй калды, эмне деген дары бердиңер? - деди бир күнү.

- Ёэ балам, айыгаар оорунун дабаасы өзү табылат деген чын экен, эмне экенин кайдан билем, молдо берип атат, ошону кайнатып берип атабыз, улукман акемин дарысы.. . - “олкун жылаандын шорпосун бергенин айткысы келбеди. ∆ийиркенип ичпей коебу деген ойдо. “илек бара-бара сакайып баратты. Өткөн азаптуу күндөрүн эстеп: " удай бору ооруду окшойт, балам акжолтой болду, ушунум төрөлгөндө айыктым, тобо-оо илими жетишкен доктурлар айыктыра алган жок эле, денемди тешип берген уколунан жардам болгон жок" деп ойлонот. јли кубатына кире элек, бирок жакшы болуп калды.  ылдырап сыртка чыгып өзү эки жакты карап, таза абага басып көпкө жүрөт.  албүбү саксактап күн бүркөлсө жылуу кийгизип, ысып кетсе чечинтип карап турат. јл дагы сары убайым тартып арыктап кеткен, эми “илектин сака€ баштаганына ичинен кубанып калды. јта-энесинин кубанычында чек жок. Ѕир күнү ба€гы врач жигит келип “илекти көрүп таң калды. —абыр менен сүйлөшүп отуруп баарын укту. ќшондо ал али болсо да медицина алсыз экенин түшүндү: "ушул жигит адам болбой калды дебедик беле, эми кара айыгып калганын, ажал жетпесе ушул тура" деп ойлонуп бир чети у€лып да алды. —абыр менен “олкун “илек жакшы болуп калганда үйлөрүнө кетти, бирок күндө эртең менен келип турушат. Ќебереси күлүшүп калганда “олкун алып отуруп элжиреп эркелетип отурду.

- јйланайын кубатым, ак жолтоюм, атасынын эрмеги, - деп улам жыттагылап коет.

-  еле кемпир, уулумду мага берчи, көтөрүп турайын, дегеле колуңа алсаң бербейсиң да, - —абыр небересин көздөй колун сунду.

- Ѕарбайт сага, кана чакырчы.

-  ел уулум, келе гой! - Ќаристе чоң атасын карап бейкапар култ эте күлүп чоң энесинин төшүнө башын катты.

- ћына көрдүңбү, барбайм деп атат, - Ќебересин талаша чоң ата, чоң эне ырахатка бата күлүп калышты.  албүбүнү: "Ёс алып ал, балам" деп өзү небересин көтөрүп эрмектешет.

- Үй түйшүгү да бир топ, олжоң болуп “илегиң сакайып алса, баланы экөөбүз баксак, экөөң өз ишиңерге киришесиңер өзүңөр менен өзүңөр болсоңор экен.

- ќой бул жаманды жерге койбой багабыз, атасы аман сакайып уулум бактылуу экен,  албүбүм кагылайын акжолтой келин болдуң, ырысың бар экен, - —абыр чын дилинен келинине ыраазы боло сүйлөдү.

- јтасы, эртең бир улак алып кел, түлөө өткөрөлү, уулума өпкөсүн чаап элге таратып ийели. Ёчтекесин калтырбай сал!

- Ѕолуптур кемпир, мен да ойлоп аттым эле, - деп кеңешип кечке маал кетишти.

“илек күчүнө кире элек, бирок мурункудан оңолуп өңүнө кирип калган. “агдыр деген ушунчалык татаал да, табышмак да эмеспи, “илек көр оозунан кайтты. јлардын санаасы тынып калды. Ѕир ай дегенде кайрадан көрсөтпөй кайнатып дагы берди. Ѕир жума кашык менен ичип, акыркы күнү бир чыныны бергенде шалдырай түшүп дагы көпкө уктады: "ƒемек жакты, кудайым бору ооруду, капысынан торго түштүм эле, антип азап тартып жүрүп кайра торго түштүм, мен “илекке таза келген жокмун, мындан аркы жашообуз жакшы болсо экен" деп уктап жаткан “илекти телмире карап отурду  албүбү. ћурункудай төшөктү серпибей калган. “ынч, көшүлө уктап жатканына кубанды. ”улунун атын деле коюшпаптыр ушул күнгө чейин, анткени “илектен чоочулап атышып күбөлүгүн да алышкан эмес.  албүбү ушуну ойлоп баласын өзүнчө эле: "—үйүнчүм, бактым менин, атыңды Ѕакытбек коебуз, бакытым" деп ойлоп, ойгонгон “илектин жанына барып:

- ”улубуздун атын Ѕакытбек койсок кандай болот? - деди жылма€.

- ќй оорунун азабы менен атын деле койгонуңарды сурабапмын, эмгиче аты жокпу? - “илек таңдана сурады.

- “өрөтканадан сураган, мен чоң ата, чоң энеси билет, деп койгом, анан сенден чоочуп жатып унутуп да калыпмын, - ќйлуу баласын эркелетип: - јк жолтоюм, бакытым, кубанычым десе, балам экөөбүздүн бактыбыз чо-оң экен атасы, сен сакайып кеттиң! -  албүбү уулун ууртунан өбө кубанычтуу эркелетип атканда “илек ага колун сунду.

-  еле берчи мага апасы, уулумду өзүм алып отурайын, ушунун күлгөнүн, талпынганын, басканын көрбөйм дедим эле, ушуга шүгүрЕ - “илек баланы алып өпкүлөй кубанычтуу күлдүрүп чакырып койду, - ээ Ѕакыт, күлүп койчу, ий-ии, ий-ии, күлүп койчу садагам.

ќртолоруна алып бактылуу жубайлар баласын эркелетип улам биринен-бири ала коюп жатты. ∆арк эте күлүп коюп анан оозун упчу соргондой бүлк-бүлк эттирип коет. Ѕейкапар, назик бала дүйнөсү кандай гана таза. Ёч нерсе менен иши жок. Ёртеси таң заарда ата-энеси келип улакты союп колу-коңшуну чакырып түлөө өткөрүштү. ”лактын шорпосу да ага дары, кубат болот деп ичирип коюшту. јттиң?!..

”шул жерге келгенде  албүбүнүн жүрөгү зырп этип сайгылашып кетти. ќшол бойдон болгондо кандай бактылуу жубайлар болушмак, баласын да өзү чоңойтмокЕ

.. . ”шуларды ойлонуп ичиркенип алды, суук кечинде ого бетер күчөп калчылдап кетти. Ѕирок көңүлү жок: "эртеменен эрте эптеп тамак ичип алам, анан дагы акча сурайм" деп подвалга кирди. Ѕир бурчта коробка турчу, ошонун үстүнө жата кетип андан ары ойлоп кетти..

ќшентип “илек жакшы болуп кетти, уулу чоңоюп там-туң басып калганда аларды кайрадан кырсык басты: “илек таза айыгып кадимкидей болуп  албүбү экөө жашоого кумарлана баштаганда эжелери ага башын куттуктап келип машина алып беришти. Ёми “илектин эрмеги эле уулун салып алып эки жакка барып келет.  айын-журтуна да барышты. јлар жакшылап коноктоп машинага килем жаап, уулуна козу энчилеп берип “илектин башын куттуктап бир сыйрасын кийгизип жөнөтүштү. јрадан бир жума өтпөй  албүбүнүн агасы кан кусуп өлдү. јга чогуу барып келишти.  ырсык деген каш-кабактын ортосунда дегендей, ошол күнү “илек уулун жанына салып алып кайдадыр чыгып кеткен.  албүбү эки жакты элеңдеп карап, күүгүм болду, түн болду - жок, тигилер кечигип жатты. јнан кайнатасыныкына телефон чалды:

- јлоо, бул ким? - деди “олкун алып.

- јпа, бул менмин  албүбү, “илек баланы жанына салып күндүзү кеткен, кечигип атат, сиздерге барган жокпу?

- ∆оок, би€кка келген жок, ботом кайда бараарын айткан жок беле?

- јйткан эмес, ойнотуп келем деп кеткен.

-  апырай, түнгө чейин баланы алып кайда жүрөт, күндүз кайсы маалда кетти эле?

- “үштөн кийин кеткен, мынча жүрчү эмес элеЕ

- јзыр атаң экөөбүз барабыз, аңгыча келип калаарЕ - деп “олкун трубканы коюп койду.  ирип чыгып тынчсызданган  албүбү отура албай жатты. Өзүн-өзү сооротуп: "жолдош балдары жолугуп калган го, мүмкүн, болбой үйүнө алып кеткендир" деп кайра эле чыга калып жолду карайт: " елип калаар" деп кыңка€ төшөк үстүнө кийимчен жата калып көзү илинип кетти эле шумдуктуудай түш көрдү. “үшүндө “илектин машинасы талкаланып калыптыр, уулу менен “илек жетелешип алып ары көздөй кетип баратат. јрылаганда баланы көтөрүп артына бир кылчайып коюп кайра кетип атты.  албүбү алардын артынан жүгүрүп жетпей "“илек, “илек токто-оо!" деп баратып ойгонуп кетти.  өрсө —абыр менен “олкун кирип келаткан экен.

- Ѕотом түн жарымы болду, кайда кетти экен, - “олкун кабатырлана сурады.

- Ѕилбейм, дегеле кеткен жагын айтчы эмес, күндө эле баланы салып алып жүрө берчү, эрте келчүЕ

-  удай сактасын, балким эжелерине кетти бекен? - —абыр токтоолугунан жазбай күңкүлдөдү.

- ћилици€га чалып көрсөкпү? - “олкун күйөөсүн карады.

- „алса чалып көрөлү, дежурный бар да.

- јндан көрө такси жалдап кыздарга барбайлыбы, балким ал бейкапар уулу экөө коноктоп жүрбөсүн? - “олкун жооп күтпөй эле сыртка жөнөдү, -  албүбү, сен да жүрү балам, үйдө жалгыз отура бербей.

- јзырЕ -  албүбү кийине калып кошо чыкты. “аңкы саат төрттөрдө таксист коңшусун ойготуп  ара-Ѕалтага жөнөштү. ∆олдон участковыйга да жолугушту:

- —ураштыра көр айланайын, тынч эле болсо экен, жаш баланы жанына салып кайда жүрөт ушу убакка чейин.

- —ураштырам, машинаңардын номерин айтсаңар, - деди милици€ жаш бала. јлар андан ары жөнөп жаңы эле турган күйөө баласынын үйүнүн жанына токтогондо ал чыга калды.

- “ынччылыкпы, ата? - деп учурашып сурады.

-  айдан, “илектер келген жокпу?

- ∆о-ок, эмнеге сурайсыз?

- ќй кечээ күндүзү Ѕакытты салып алып кеткен боюнча жок, кайда кеткенин билбейм, - —абыр тынчсыздана сүйлөдү.

- „унак бала, кайда кетип калды, - жездеси ийнин куушура кайнатасын карады, -  ириңиздер үйгө.

- ∆ок, Ѕактыгүлдү чакыр, кайра тез барып милици€га кабар берели, тиги „ыныгүлдүкүнө барбады бекен?

- јнда деле жок, кечинде мен ошол жактан келдим.

- јлда кудай ай, тынч аман болсо экен, - - “олкун безилдеп ийди, -  өөнүбүз тынып жүрөгүбүзгө аш барып калганда кандай күн болдуЕ -

- ∆аман жорукту баштаба кемпир, кудай сактасын, кудай уулумду көр оозунан кайтарды, эч кабатыр болбо! - —абыр кайра шашып машинага отурду, - “үшкүлө кеттик, балким үйгө барып калгандыр.

 албүбү ыйлап жатты: "түшүм жаман, бир кокустук болгон экен, эмнеси болсо да аман болсо экен" деп кыжаалат. ќоба, ошол күнү аларды чучук какшаткан оор кайгы күтүп жаткан. “илек уулу менен көлгө барып анан кайра келатып бурулуштан чоң машина менен сүзүшүп алып, уулу маңдайкы терезеге катуу тийип кайра арткы отургучка учуп түшүп ошол жерден эле жан берген. “агдырдын тамашасын кара, өлөт-өлөт деген оорудан айыгып, бир заматта ажалдын арбаганын билбей күтүүсүз өлүм чеңгээлине түшүп берди. јларды ошол эле замат моргго алпарып койгон экен. ћашина жараксыз болуп калган. џзы-чуу түшүп өлүктү зорго алып чыгышты.  албүбүнүн абалы өтө оор болду, улам эсин жоготуп бир баласын карап, бир күйөөсүн карап эзилип атты. ѕенде баласы башка салганын көтөрбөскө чарасы жок. ќшентип —абыр менен “олкун же уулунан, же небересинен жок - куру калышты. “олкун бир жерде,  албүбү бир жерде эси ооп улам суу чачып эс алдырып атышты. јкыркы сөөк менен коштошоор күнү  албүбүнүн оозунан ак көбүк агып таптакыр эч нерсе сезбей калганда аны ооруканага алып кетишти. Үч күнгө чейин көзүн ачпай тиштенип жатып үчүнчү күнү көзүн ачып эле:

- ”улум кана, мени кое бергилечи, күйөөм менен балама барайын, кое бергилечи! - деп жулунуп, өкүрүп-бакырып ар кайсыны сүйлөгөндө укол салып тынчтандырып коюшту. Ѕул убакта “олкундун абалы андан оор эле. —абыр эркек эмеспи, сабырдуулук менен ичтен күйүт тартып атты: "неге кудайдын боору таш?! Ѕаламды алса неберемди жөн койбойт беле, жок дегенде бири тирүү калса болбойбу?" деп ойлоп үч күндүн ичинде карып боло түштү. “олкун үйдө жатып чачын жула ботодой боздойт:

- ∆араткан ай, ушунча таш боорсуңбу, оорудан айыктырып баласын кошо алайын дедиңби?! Ѕири тирүү калса болбойт беле?!

- ќшону айтсаң апакебай, ким ойлоптур ушундай болот деп, - кызы шолоктоп жанында отуруп ыйлап атты.

- ”шундан көрө ичээрибизди ичтик эле, калган өмүргө тойдум эле, мени неге албайт!

“олкун тиштене көз жашын сыдыра муңканат. Ёч сөз сүйлөбөй түнөргөн —абыр. «аматта жер астын-үстүн болгондой заманасы тарып, жаратканга нааразы болуп, ыйды үшкүрүк коштоп тууган-уругу аларга кайрат айтып жатты:

- јлланын өз эрки, кайрат кылгыла, жаткан жерлери жайлуу болсун, бул да болсо жазмыш!

- ќоба десең айланайындар, кимди алып кимди койоорун кудай өзү билет экен, күнөөкөр болбогула, - улгайган кемпир шыпшына, - курандан башка айла жок, - деди үшкүрүнө.

 албүбүдөн кабар ала албай бир күнү Ѕактыгүл барса анын киши тааныр алы жок, буту колу кроватка таңылуу жатат. јны көрүп ого бетер боздоп келди ал. ∆ылаандай жылган суук кабар, кайгы мөгдөткөн үй бүлө кырк күндүн кандай өткөнүн да сезбей калышты.  ыркын берип, куран окутушту. —абыр кайгыны көтөрө албай төшөк тартып калды. “олкун басса-турса ыйлап, көзү шоролонуп карый түштү. Ёки кызынын тестиер кыздары келип алардын тамагын жасап, кирин жууп каралашып жүрдү. —абыр уулунун жылдыгын бере электе төшөктөн турбай оо дүйнө салды. “олкун жээндери менен эптеп күн өткөрүп калды.  албүбүнү жиндиканага алпарып койгондон кийин абалы оңолуп кеткен жок, туруп-туруп эле: "балам менен күйөөм күтүп атат, мен барайын, кое бергиле, балама барам" деп жулунуп тура калат.  айгыны көтөрө албады, азап чекти, алдыда жашоосун ойлогонго үлгүрө албай калды. ќшентип жүрүп ал нез болгондой сүйлөбөй да калды. ∆анына ким келип, ким кетип атат, иши да жок. јлдына тамак койсо шашып, чачып жатып ичип алат. јнан кечке жата берет. Ѕир күнү эжеси √үлүйпа келди. јл көрүп алып кучактап ыйлап анан кете берди. »ниси менен кичүү эжеси Ќурипа келип, алар да үмүтүн үзүп кетти. ”рматкан бир күнү ћакулбектикине келип  албүбүнүн абалын айтып ыйлап отурду:

-  ебетеси кеткен, эч нерсе билбейт, нез болуп калыптыр, эмне кылаарымды билбей калдым, аке.

- ∆аман болгон тура, - ћакулбек кейий отуруп калды, - ¬рач менен сүйлөшүп көрдүңбү?

- ∆ок, сүйлөшкөн жокмун, ал катуу кайгыдан эле ооруду да, аны жиндилердин арасына алып барып укол са€ берсе соо киши жинди болот да.

- “а-ак, мен барып сүйлөшүп көрөйүн, өзүм да көрүп келейин, - деди ћакулбек көптөн кийин. ”рматкан үйүнө кетти.

Ёртеси эле ал ооруканада отурду. ¬рач өзүнүн таанышы болуп чыкты. ”чурашып ал жай сурагандан кийин:

- ƒа, да-да, демек ишиң жакшы экен, эми менин келгеним мындай, “емирбекова  албүбү деген оорулуу ушул жердеби?

- ќоба-ооба, ушул жерде.

- Ёмесе ошол менин карындашым болот, “емирбек менен Ёмилбек бир тууган, ошону мага көрсөтчү.

- ЅолуптурЕ - »саев ƒастан аны ээрчитип палаталарды кыдырып эң акыркы палатага жеткенде эшикти ачты да колун ичке карай суна, -  ириңиз, ушул палатада, - деди. ћакулбек кирип барып шыпты карап жаткан  албүбүнүн жанына барды.

-  албүбү,  акен, кандай акыбал? - Ёңкейип колдорун кармап көзүнө тигилди.  андайдыр бир жыт бур эте түштү: "дарынын жыты, көздөрү таза" деп ойлоп, көздөрүн ирмебей нез болуп жаткан карындашын ба€гы кууп барганда бактылуу жаркылдаганын көз алдына келтирип зээни кейип анан палатадан чыгып кетишти.

- ”шул, ушул абалда жатканына бир жылга жакындап баратат, - ƒастан артында келатып сүйлөп атты, - јга чейин эч кимди жанына жолотпой: "балам, балам, күйөөмө барам" деп кыйкырып жатчу.

- Ѕул уколдун туура эмес таасиринен го дейм, деги мындай оорулардын айыкканы болду беле?

- ћаке, мындай оорунун арты көбүнчө өлүмгө алып барат, эми кээ-кээси гана сакайып кеткен учурлар бар.

- Ёмесе ушу кызды жакшылап кара, эмгегиңди жакшылап баалайбыз, аракетиңди а€ба, эгер жылыш болсо мага чалып кой.

- ћакул, аракет кылайын, - ƒастан чын көңүлүнөн айтты. ћакулбек коштошуп кете берди. јл кеткенден кийин ƒастан  албүбүнүн жанына кирип тамырын кармап көрүп, анан көздөрүн ачып карап аны өйдө кылып отургузуп алып:

-  албүбү, мени карасаң, мени карачы, мына экөөбүз азыр топ ойнойлу, ме! - деп колундагы тоголок пластмассаны улам бир колунан бир колуна өткөрүп кайра  албүбүнү чекеге коюп кайра колго, мурунуна тийгизип атты. јл күнү эч нерсе сезген жок. “үш болгондо аны туалетке алып барып келген сестра тамак берди. ƒастан медсестрага карап минтти:

- —онун ∆апаровна, сиз жанагы “емирбекованы күнүнө бир маал отургузуп алып топ менен нервине тийгидей кылып уруп, улам атынан чакырып бир жума карап көрүңүз. јзыр алып жаткан уколду токтотуп, колдорун кармап нервин текшериңиз, - деди.

- ∆арайт, ƒастан »саевич, - медсестра врачтын айтканын үлгүртпөй макул болду. ќшондон баштап  албүбүнү карап жатышты, үчүнчү күнү чекесине тийген топтон селт дей түштү  албүбү, көздөрүн бардап ачып, таңдана медсестраны тикчие карады. јңгыча дагы бир койду —онун, үчүнчү жолу урганда  албүбү топту тозуп калды.  үндөн-күнгө оңолуп бир жумада кадимкидей өзүн өзү алып жүрө баштады. Ѕир күнү ƒастан аны кабинетине ээрчитип кирип ар түрдүү бойоктор менен бойолгон сүрөттөрдү бирден көрсөттү:

- Ѕул эмне, өңү кандай экен?

-  ызыл алма.

- ј булчу?

- јл алмурут, жашылЕ

- ќо азамат,  албүбү, мына муну карачы, - деди ƒастан бала ээрчиткен а€лдын сүрөтүн көрсөтө.  албүбү саамга тиктеп туруп анын көзүнөн мончоктогон жаш куюла:

- Ѕул бала, а тигиниси апасы экенЕ - деди муңкана, - көргүм келбейт, көргүм келбейт! - деп ордунан тура жөнөдү эчкирип ыйлап.

- ћейли, бүгүн эс ал, анан жашооңдо эмне болгонун эстечи ээ, эртең мага айтып бересиң.

- ћм, - деп чыга жөнөдү. ќшол күнү ал көпкө жаткан жеринде ыйлап жатты. Ѕирдемени эстейин дейт эстей албайт, бир кезде ба€гы көргөн түшүн эстей койду. ”улун көтөрүп алып артына кылча€ карап коюп кетип жаткан “илекти көз алдына келтирип алып ордунан кыйкырып тура калып бетин баса шолоктой берди. ∆анындагы бир келин аны карап кыткылыктап күлүп жатканда аны жаздык менен коюп жиберди эле ал төшөгүн чүмкөнүп жатып калды.

- Үнүңдү чыгарсаң өлтүрүп коем! - деди ага жиндене. —ырттан сестра кирип келип:

- Ёмне болду? - деди  албүбүнү карай.

- Ёч нерсе болгон жок, эмне болушу керек эле? - деди кайра өзүнө суроо бере.

-  им кыйкырды?

- ћенЕ

- “ынч жатыңыз, азыр түшкү уколуңарды аласыңар.

- ћен укол албайм, тиги жиндилериңе бере бергиле? -  албүбү мисирээ аны караганда сестра үндөбөй чыгып кетти.

- ’ы, xы, xы коркок, уколдон коркосуңбу? - деди жанагы жууркандан башын чыгарып, - мен укол алам, а€й болом, сен жиндисиң, - дегенде башкалары кошо күлүп жиберишти. ∆ини келген  албүбү ордунан туруп барып жанагы сүйлөгөн немени чачынан кармап жаакка чаап туруп төшөгүн үстүнө жаап койду:

- Ёкинчи үнүң чыкса өлөсүң!

јңгыча врач менен медсестра кирип келди.

- Ёмне чурулдап жатасыңар?

- ћен эмес, тиги, - деп туурада жаткан а€л бүрүшө калып коркуп жооп бере салды.

- ћен эмес.

- ћен эмес, - дешип башкалары да чуулдап ийишти. јнткени кокус алар ызы-чуу болуп, кимиси чыр кылып урушса укол сайып, буту колун таңып коюшчу. ќшондуктан төшөктөрүн чүмкөнө былк этпей калышты.

- ћен, булардын арасында мени эмне кармап жатасыңар, ооруган эле адамды жиндиканага жаткырып дарылаганыңар ушубу, соо киши жинди боло турган жер экен! - деди  албүбү.

- “емирбекова, сиз оорубасаңыз эле ушул жерге алып келмек эмес, текшеребиз, денсоолугуңуз жайында болсо сизди кармабайбыз, - ¬рач ага жылма€ жумшак жооп берип тынчтандырды, - Ёч капа болбоңуз, жата бериңиз, эртең ƒастан »саевич келсе дагы көрөбүз.

- ћен укол албайм, »саевич айткан эмес беле?

- ќоба-ооба, сизге укол салбайт, жакшылап текшерүүдөн өткөрөбүз.

- Ѕолуптур, -  албүбү унчукпай кроватка отуруп калды. —естра башкаларга укол сайып, дары-берип зордоп ичирди да чыгып кетти.  албүбүнүн көз алдынан баласын көтөрүп кетип жаткан “илектин элеси кетпей туруп алды. ”лутунуп алды ал, өзөгү өрттөнө түштү. Ѕирде бозүйдө жаткан наристе уулун, бирде күйөөсүн эстей берип башы ооруп чыкты. ќшол күнү ћакулбек менен ”рматкан келип калды.  албүбү алар менен кадимкидей учурашып:

- ћени биерден алып кеткиле, бөөдө жинди болуп калбайын, - деп ыйламсырады.

- јлып кетебиз, өзүң жакшы элесиңби? - ”рматкан сиңдисин ишенкиребей карады.

-  өрүп турбайсыңбы, жакшы экен буйруса, эртең ƒастан »саевич келсе уруксаат сурап алып кетебиз, - ћакулбек ага көңүлүн көтөрө чачынан сылай сүйлөдү.

- ћенин абалымды бир көрүүгө келбедиңерби, ата-эненин жогу ушул тураЕ -  албүбү улутунуп алды.

- ∆ок-жок, келип эле аттык садага, сен ооруп атып билбей калдың гоЕ

- ћейли эми, таарынганда таарынбаганда не, иши кылып аман болсоңор болду, ушул келгениңерге ыраазымын. јл күнү алар  албүбү менен бир топко сүйлөшүп отуруп анан кетмек болду эле ћакулбек ƒастандын үйүнүн телефонун сурап алып ага чалды.

- јлоо угуп атам, - деди телефонду алганда эле.

- јссалоому јллейкум, бу ƒастан »саевич бекен?

- ƒа, да мен угуп атам.

- ја-аа кандай ƒастан, мен ћакулбектин, биз сага келдик элеЕ

- ∆акшы-жакшы, азыр каердесиз?

- ќоруканадан чалып жатам.

- јнда бир аз күтө тургула, мен азыр барып калам, - деп трубканы коюп койду. ∆арым саатка жетпей ƒастан »саевич келип калды. ћакулбек экөө көпкө сүйлөштү:

- Өтө жакшы болуп калды деп айтуу кыйын, бирок мурункудан жакшы.

-  ыскасы алып кете берсек болот да?

- Ѕолот, көңүлүн оорутпай, жаман айтпай дагы жарым жыл жакшылап караса өзүнө келип калат.

- –акмат ƒастан, мен сага ишенем, - ћакулбек чыгып келе жатып анын төш чөнтөгүнө аста гана төрт бүутөлгөн миң сомдуктан төрттү салып койду, - „ай ичип кой, силердин эмгегиңер көп, оорулууну карап дарылаш оңой эмес.

- ќй ћаке, бул эмнең, болбойт да ушунуң, оорулууну дарылаш биздин милдет, - ƒастан колун чөнтөгүнө сала коюп кайра сунмак болгондо ћакулбек колун кармай калды:

- “аарынып калабыз, атайын чын дилибиз менен алып келген нерсени кайтарган болбойт!

-  а-ап, тим койсоңуз болот элеЕ - деген бойдон шыпылдап  албүбүнү кабинетине чакыртты.

-  албүбү, эми үйүңө бар, жакшылап сакайып кет, би€кка келбей турган бол! - деди да колун кармай, - јзамат, биздин эмгекти кайтардың, - деп койду далыга таптай, - ∆акшы бар!

- ∆акшы калыңыз. - оштошуп үчөө чыгып кетишти. ”рматкан  албүбүнү өз үйүнө алып кетти.  ирип чыгып өз кийимин өзү жууп өзү менен өзү. ”рматкандын эки кыз, үч уулу бар, эң кенже кызы менен баласы колунда, калгандары үй-жай күтүп кетишкен. Ёки небереси бар.  үйөөсү көп жыл мурун өлүп калган. Ѕалдары эстүү энесин карап турушат.  албүбүнүн келгенине кызы анча кубанбады:

- ћама, ушул сиңдиңиз мага жакпайт, киши өлтүргөн немени үйгө алып келбей эле койсоң болмок.

-  ой кызым, ал менин бир тууганым, мени кандай көрсөңөр ошондой көрүп сыйлагыла.

- ќй коюңузчу, өзүң бир кезде жаман көрүп жүрбөдүң беле?

- ћен жаңылыпмын кызым, туура эмес түшүнгөнбүз, көрсө байкушумдун тагдыры теңирден тескери тура, көңүлүн оорутпа, садага.

- »ши кылса мен аны жаман көрөм, эми кыш түшөт, азыр турса туруп турсун, жаз болсо үйдөн чыгарып коем! - деп сыртка чыгып кетти: "„унак кыз, ушу байкушум деле атамдардын барында кандай эрке кыз эле, текебер болчу, баарыбыз жакшы көрчү элек" деп ойлоп ”рматкан телмире отуруп калды.

 албүбү чай ичип отурган жерде јстра отурбайт. јны көзүнүн төбөсү менен карап коюп чыгып кетет. Ѕир күнү түшкө маал  албүбү эшикте отурган. ”рматкан өзү тамак жасап жатканда јстра кирип келип колунан алып жасап кирди.

- Ёмнеге менин колум бошогуча эле шашып жатасыз, тиги "зек" сиңдиңизди койкойтуп бага бербей жаса дебейсизби?

- ќк өлүгүңдү көрөйүн десе, угуп калса эмне дейт, жүрөгү ооруп капа болот!

- «екти зек дейт, эмне түрмөдө отурганы жалган беле, же түрмөгө мен каматтымбы? - “ирмиңдеген он алтыдагы кыз ачуусу менен катуу сүйлөп жатканда  албүбү кирип келаткан. Ѕосогодо таштай катып туруп калды: "Ёмне деди, мени зек деп атабы же башканы айттыбы, кимди?" деп ойлонгуча кайрадан үнү чыкты, - јпа, түрмө көргөн, анан да жолу жок кара жолтой зекти анча эмне калкалайсыз, бир тууган болсо сизге, а мага эч ким эмес!

- Ѕолду жаагыңды бас, угуп калбасын, менин сиңдимди сыйлай албасаңар мени апа дебей эле койгула! - ”рматкан кызын урушуп атты.  албүбү кайра ары басып кетти: "ћени зек дешет тура, ырас эле түрмөдө отурдум, сегиз жыл, андан кийин төрт жыл - он бир жыл отурганмын.  ой, биерге жүрбөй өз жолум менен кетейин" деп ойлонуп отурганда ”рматкан чыгып келип жанына отурду:

- Ёэ  албүбү капа болгон жоксуңбу, көңүлүңдү ач садага, сен эми жаш эмессиң, мына быйыл кырк жетиге чыгасың, өзүңө ылайык күйөөгө чыгып бала-чакалуу болуп, орун-очок алып калсаң жакшы болот эле.

- Ёже, мени ким карамак эле? “илекке ыраазымын, көрсө өлөрүн билген тура, түрмөдөн эптеп жүрүп чыгарып алышты. јнын үстүнө тигил кишинин тууган-уругу жок экен, арызданган эч ким болбодуЕ

- ќлда кокуй күн ай, мейли мен да карап ылайыктуу бирөөнү тапканга аракет кылайын.

- ”бара болбо эжекебайым, ушунча жашка чыкканча жыргап кетпеген эми кайсы күндү көрмөк элемЕ -  албүбү мукактанып кетти, анын көз алдында бактылуу балалык кези, андан кийин “илек менен таанышып кыз-жигит болуп жүргөн күндөрү, андан кийин “илек менен жашап балалуу болуп, бала жытын жыттаган күндөрү эсинде.. - Өx, - деп алды ал, - эми кайдан бактылуу болмок элем, эже?!

-  ой антпе, алтымыштан ашкан а€л деле күйөөгө тийип бир жерге тынып калса тобо кылып жашайт тура, сен эмнеЕ

- ∆ок эже, ашыкча сөздүн кереги эмне, -  албүбү ордунан туруп сыртка чыкты да эки жакты карап алаксып калды. ”рматкан ордунда көпкө отурду.

»ниси “октобек а€лы ∆ийде экөө келип көрүп кетишти. ќшондо ”рматкан инисин өзүнчө бөлүп:

- “окон,  албүбү менин бир тууганым болгон менен балдарыма бир тууган болбойт экен. јны капа кылып койсо ооруп калабы деп эле коркуп атам, бизден башка кимиси бар. Ѕаласы аман болсо да өз үйүндө жашай берет эле, кайнене-кайнатасы да өтүп кетти. ∆ийде экөөң үйгө алып кеткиле, ал үйдө чоңоюп өскөн, зы€ны тийбейт, - деди, - менин да кан басымым көтөрүлүп, кыйналып кеттим.

- Ёже, ∆ийде үйдөн чыгаарда эле ошону айткан, алып кет десе албайбыз, жашынан балээ баскан эжең келсе бизди кырсык тооруйт, үйгө алып келбе деп атпайбы! - “октобек күнөөлүүдөй үн катты.

- јлда  удай ай, эми эмне кылам, жок дегенде он, он беш күн жүрүп келсе болот эле ботом, кетирип ийсек наалага калабыз, жашы да элүүгө чамалап калганда кор болуп калат го?

- ћм, мейли он, он беш күн жүрсө жүрүп келсин, оорусу кармабай эле калдыбы?

-  апырай бул нервден эле бузула түшкөн да, жиндиканага доктурлар ошентип алпарып коюшат тура.

- ЅилбеймЕ - “октобек нымтырап тим болду.  албүбүнү ошол күнү "алып кетели кайра келесиң" дегенге болбоду, анткени келининин жактырбай турганын байкап калган. јлар кетишкенден кийин ”рматкан бир паста башым деп жатып калды.  ан басымы көтөрүлүп улам дарысын ичип төшөктө жатты. ¬рач келип аны ооруканага жатсын дегенинен өзү болбой койду, укол алып эс ала түшкөн эле. Үч күн жатып үчүнчү күнү таңга маал үзүлүп кете берди.  ыздары, балдары чогулуп келип аны ызааттап коюуга киришти. ќшондо јстра өкүрүп-бакырып:

-  аражолтой, —енин келгениң бизге зы€н келтирип атат, тур азыр көзгө көрүнбөй жогол! - деп эжесинин башында ыйлап аткан  албүбүнү колдон алып сүйрөп кирди.

- јстра, эмне болуп атасың, апамдын арбагын нааразы кылбайлы, мейли бир тууганын койгончо турсун, - деп улуу эжеси зорго тыйды јстраны.  албүбүнүн жети өмүрү жерге кирип: "оо кудай, неге пешенем мындай болуп төрөлдүм, шордуу кылып төрөбөй койсоңчу апакебай, же энемдин өлгөнүнө, атам менен агама ыйлай албай чын эле куу пешене окшобойбу" деп ботодой боздоп жатты.

- Ёже, көңүлүңө алба, жаштык кылып, ачуусу менен сүйлөп койду, апамдын бир тууганы болгон соң биздин эжебизсиң, - ”рматкандын улуу кызы абдан акыл-эстүү, нарк-насилдүү эле. јл  албүбүнүн көңүлүн карап сыйкап койду: "Ѕул келбеген күндө деле атам өтүп кетпедиби, ажал деген айтып келбейт дегени ушул тура, жакшына жүрүп эле апамЕ " деп өзүнчө өксүп ыйлап алды.  албүбү эжесин койгуча отурду. јны "чай ичип ал, эс ал" деген эч ким болбоду. ћакулбек да келген. јл кайгырып отурду. јл  албүбүнүн абалын кайдан билсин.

Ѕоз үйдө отурган а€лдар шыбырашып: "ботом бул ба€гы кесилип кеткен сиңдиси го, жинди болуп кетиптир дебеди беле?" "∆оок, күйөөсү менен баласы авари€дан өлүп ошондо өзүн билбей калып жиндиканага алпарып койгон имиш" "ја-аа байкуш айыгып калган го анда, жакшынакай эле отурбайбы" дешип тим отурбай күбүрөп жатышты. Ѕаарын угуп аткан  албүбү өз тагдырына нааразы болуп "өлүп эле кутулбасам, эл ичинде басып жүрө албай го?" деп ызадан бир, жакшы айтып көңүлүн көтөрөөр эжесинин минтип ары карап кеткенине бир сыздап отурду. √үлсана болсо жээндерин башкарып эжесинин башында ыйлап да, баш-көз болуп да жүрдү. Үчүнчү күнү өлүктү алып жөнөгөндө молдо жаназа окумак болгондо улуу баласы:

- Ёл журт апамдын кимге карызы бар, мен төлөйм! - деди эле эл ичинен:

- ∆о-ок, карызы жок! - дешти бир тобу жооп кылып.

- јласасы болсо өзүңөр калыс болгула, кечтик! - деди дагы бир сыйра элди айланта тиктеп. “абытты көтөргөндөр мүрзөнү көздөй чубап жөнөдү. ќшентип ”рматканды жайына коюп, жетилиги өткөндөн кийин √үлсана кетмек болду. јл  албүбүнү ала кетейин деди эле күйөөсү болбоду.

- √үлсана, ушул сиңдиңдин жолу жаман,  уттуу үйгө, анан да өлгөнгө келип аны ээрчитпей эле койчу.

- ∆ок дегенде бир-эки жума жүрүп келсин, бир тууганым экени жалганбы, уй мурдун сасык деп кесип таштабайт!

-  ийин келип алып кетебиз.

 албүбү эми биерде өзүнө орун жогун сезип, √үлсана эжеси менен кеткенге камынып алган. јнан эле эжеси:

- Ѕиз баралы, беш-он күндөн кийин келип кетем, - деп жөнөй бергенде бозоргон бойдон кала берди: "Ёч кимге керегим жок экен да, демек баары мени, жолу жок кара жолтой деп ойлоп калышты" деп ойлонуп өзүнчө ыйлап алып кардынын ачканын сезип ашканага кирип казан түбүндөгү күрүчтөн салып жеп жатып: "“октобек болсо учурашып же коштошуп койгон жок, менин барым да, жогум да баары бир тура" деп ойлуу отурганда јстра кирип келип анын колундагы тарелканы алып:

- »йи, апамдын кара ашына тоюп, жыргап атасыңбы, кара жолтой, жолу жок, шор пешене, чык азыр, жогол! - деп дагы өкүрүп-бакырып сүйрөп чыкты. јны көргөн жардамдашып жүргөн адамдар:

-  ой ай кыз, чоң а€лды антип кордобо айланайын, ошол эле бир тууганын өлсүн деп ойлоду дейсиңби? - дешти эле јстра үйгө кирип кетти.  еч күүгүм болчу. јнсыз да ачка, карайлап турган неме сенделип мүрзөнү көздөй жөнөдү: "Өлбөгөндө эмнем калды, эптеп ата-энемдин мүрзөсүнө барып жатайын" деп илкий басып жетти да, мүрзөнүн четине жатып алды. Ѕозкыроо түшүп аба муздай түшкөн. „ыйрыгып кеткенинен кайра туруп: "атамдын күмбөзү кайсынысы эле, үчөө, агам менен төртөө жакын чыгаар" деп аралай басып баратып жаңы көмүлгөн эжесинин мүрзөсүн тааный койду. “емтеңдеп караңгыда чалынып атасынын күмбөзүн таап кирип жатып алды. Ёртеси кобураган үндөн улам баш көтөрсө эжесинин балдары, “октобек, күйөө баласы үчөө-төртөө келип куран окуп жатышыптыр. јл да алар бата кылганда алаканын бетине сылай: "ќомийин" деп коюп тигилердин карааны узаганда күмбөздөн чыгып: "ћенин ата-энем, эжем-агам, мен тирүүлөй азапта калдым, колумдан эч нерсе келбеген мусапырмын, мусапырыңарды кечире көргүлө, аргасыз карыпмын" деп көзүнүн жашын аарчып алды да көрүстөндөн узап баратты. Өзүнө өзү кайрат берди, тобо келтирди, "кайда барса мамайдын көрү деген тура, өлсөм өлөөрмүн, өлбөгөн бир күндү көрөөрмүн, мындан ары ыйлабайм, таш болуп катып, муз болуп тоңду жүрөк, өз туугандарым, бир жатынды тебишип төрөлгөн бир боорлорум мени батырбаса  удайдын ичи кенен, аалам кенен, мага да бир нерсени буйругандыр, эмне болсо ошого кайылмын" деп ойлоп кетип жатты. Ќегедир кечинде ичи эңшерилип карды ачып турса азыр анысын сезбеди, ылдамдай басып коңшу айылды көздөй кетип баратты. Ёми ага баары бир болчу. ∆ашоо же өлүм.  айсынысы болсо да€р элеЕ

***

 ызгалдак өзү таза, жумшак көңүл эле. ћакулбек анын ушул сапатын жактырып ичтен кубанып алат: " удай буйруса жакшы а€л болчудай, эми балдарына барып келели" деп ойлонуп жүрдү. »чкен идишти дароо жууп, үйгө чаң жугузбайт.  ерээли кечке да жаны тынбай үй ичин сүртүп, тазалап, отурганга чолоосу жок.

 ызгалдак келчи бир жыттап алайын, жанымда жакыныраак отурбай койдуң да, жумуш бүтөөр атасынын гөрү, ушул жашымда сени менен ырахаттанып отурайын.

- јзыр, муну бүтө коеюн, чаң болуп калган тура, -  ызгалдак серванттагы идиштерди алып тазалап кайра коюп жаткан, жылма€ күйөөсүн карап койду, -  үндө жаныңдамын, бир аз чыдай тур эми, аңгыча чай да кайнап калат, чай ичебиз.

- ћейли ардагым, мейли, - ћакулбек телевизор көрүп отуруп калды.  ызгалдак баарын бүтүп, стол үстүнө тамагын коюп, чай демдеп алып анан чакырды. Ёкөө чогуу чай ичишти.

- «ериктиң окшойт, -  ызгалдак күлүмсүрөй сурап койду.

- јнанчы, жанымда ай чырай келин турса жүрөгүм ээлигип чыдай албай жатпайынбы.

-  ой эми, түн кирсин, баарына жетишебиз, бизге эч ким тоскоол болбойт! - тамашалай кетти, - ушу кебетең менен далай кыз-келиндин кылыгын көргөндүрсүң?

- Ѕул кызганганыңбы же жөн сураганыңбы?

-  ызганыч сүйүүдөн чыгат, чын эле кызганып кеттим.

- јсылым менин, кызганганыңдан сенин, чынын айтсам, өмүр эртең менен күн чыгып кечинде баткандай эле тура, ырасын айтсам болду далай эле жолу, атайлап мени менен жашагысы келгени да чыкты, бирин да төшөгүмө жаткырбадым.. .

-  ой эми ойлонбо, сурап койдум, -  ызгалдак туруп келип ћакулбектин мойнуна асыла кетти, - ћен ушул күнгө, сени менен бирге отурганыма эле ыраазымын, билесиңби мен сени он беш жашта болсом да сүйүп тиймекмин!

- џраспы ырахатым, менин асылкечим, кудайга миң мертебе сүйүүңдү айтып бакытка балкытып турганыңа, -  өпкө чейин экөө кыз жигиттей өбүшүп анан бири-бирин колтуктай жатчу бөлмөгө жөнөдү.

- ћына эми жаныңдамын, колтугуңдамын, -  ызгалдак кыткылыктай күлүп калды.

- ∆аным менин! - ћакулбек анын жанына жатып алып оюндагысын айтты, - Ѕалдарга качан баралы, үйүбүз балдардын күлкүсүнө толуп турсунчу?

-  аалаган күнү, мен чынында балдарымды сагындым, бирок экөөбүз көнүшкүчө тим кое туралы деп ойлогом.

- Ѕиз азыр бир кишибиз, сен не десең ошол, - ћакулбек кучактап өпкүлөп кирди, - Ѕалдарды алып келеличи жаным, макулбу, эртең эле барабыз.

- ћейли, -  умарлуу өбүшүү, андан кийин бири-бирине ырахат тартуулап көпкө чейин кучакташып жатып уйкуга киришти. Ѕул жашоонун ырахаты эмнеде экенин сезбей, жалаң түйшүк деп жүргөн  ызгалдак эми гана сезди: "Ёки адамдын бири-бирине керек экенин, анан дагы көңүлдөр төп келишип, жүрөктөр бири-бирин каалаганда. —үйдүрүп, сүйүп өтүү кандай бакыт, сүйүүнү билбей жашап өтүү арман. ћен улгайган адамды сүйдүм, сүйдүрдүм, сүйүүнү кубалап жетип, кармап алып асманга абалап учуп, деңизде калкып жүрөм, кудайым ушул бактымды кут кыла көр" деп ойлонот ар убак. ∆ашы өткөндө жаш селки менен бирге болуу абдан кызык го, эртең менен ойгонуп эле жанында жаткан келинчегин аймалап өөп, чачынан, бетинен.. . койчу, деле чолоо жерин калтырбай өөп анан кайра жатат.

- ”ктай гой, али эрте, уйкуңду кандыр.

- јнан эмне ойготуп ийдиң? -  елин кыңкыстай эркелеп алат.

- —агынып кетпедимби.

-  ойчу, жаныңда эле жатам го?

- ”йку бөлүнүп атпайбы, - ћакулбек күлүп кучактап чекесинен өөп, - уктай бер, - деп кымтылап коюп тынчып калат.

Ёртеси экөө ээрчишип балдар үйүнө жөнөштү. јлар келгенде тынч убакыт болчу, тарби€чысына кирип суранышты эле директорго жолуккула деп кирип кетти. ƒиректору кабинетинде экен, а€л киши. Ёкөөнү кулак сала угуп анан:

- ƒемек алып кеткени келдиңерби? - деди сынай карап.

- ќоба, мүмкүн болсо.. .

- јнда мындай, балдар абдан жакшы балдар, тартиптүү, ушул күнгө чейин зорго көнүштү эле. Ёми балдарды кор кылбай жакшы карагыла, ылайым эле алпештеп багаар ата-энелери болуп жетимдер үйүнө келбей калышса кана, - деп күлүп койду.

- Ѕир аз кыйналганымдан убактылуу алып келдим эле, кечирип коюңуз, өзүм да а€бай сагындым, -  ызгалдак кичипейилдик кыла сүйлөдү.

 ызгалдакты көргөн балдары жүгүрүп келип кучактап калды:

- јпа, апа мен сени сагындым.

- јпа, эмнеге келбей жүрдүң?

- јпа, апов!

- ќов садагаларым десе, мына келбедимби, мен дагы силерди сагынып кеттим, -  ызгалдак ар бирин беттеринен өөп, жыттап, улам бирин кучактап убараланып жатты. ћакулбек аларды карап туруп бошогонуна кол сунду.

- јссалоому јллейкум!

- јсылам алеки, - тили чала келген кичүүсү кол суна учурашты.

- ќо азаматтар, кана жигит чоңойдуңбу?

- ќоба.. . - јлар учурашып алаксып атканда кызы энесин кучактап ыйлап ийди:

- —изди келбей коебу деп коркуп жүргөм, эмнеге кеч келдиң?

-  антип кызым, кантип келбей коем? -  ызгалдак да ыйлап ийди, - силерди таштабай калайын, бир ай мурун келип кетпедим беле кызым.

- Ѕаары бир ошентип ойлодум.

- ∆үргүлө эми кетели, -  ызгалдак балдарын жетелей жолго чыгып такси кармап келгени басып кеткен ћакулбекти таппай калды. Ёки жагын карап туруп калганда машинадан түшкөнүн көрүп ылдамдай басты.

- Ѕолгула, чурулдап жүрбөй такси менен жетип алалы, - деп балдарды машинага отургузду да зымырай жүрүп бараткан таксиде термелип кетип атты.

- ћен сени таппай калбадымбы бир заматта, -  ызгалдак күлүп калды.

- ћен ошондой заматта жок болуп кайра бар болуп калам да, - ћакулбек да күлүп калды. “аксист күзгүдөн келинди карап койду. јл бул улгайган адамды анын атасы экен деп ойлогон, сөздөрүн угуп таңыркап калган. “ез эле үйүнө келип калышты, бири-биринен озунуп жерге түшкөн балдар энесинен кала берчүдөй бучкактай басышты. “опурап үйгө кирип биринен-бири өтүп сүйлөп жатты.  ызы јли€ токтоо, көп сүйлөбөгөн кыз. «амири менен јмири андан бетер. ќйногондо ойноп, көрүнгөн буюмду кармалабайт. ћакулбекти "ата деп айт" деди эле, тартынбай эле "ата" дей баштады.  ызы у€лып эптеп көндү. Ѕалдарын алып келгендин эртеси —алимага телефон чалды  ызгалдак.

- —алима, эртең ћарс экөөңөр тең келип кеткиле!

- “ынччылыкпы?

- —опсонун эле, келип кеткилечи.

- Ѕолуптур досум, сен кел десең кантип барбай кое алам, сөзсүз барып калабыз.

-  өрүшкөнчө.

- —ен дагы, - —алима телефонду коюп эле ћасты карады:

-  ызгалдак чакырып атат, арыдан балдардын үнү угулат, алып келген го?

- јлса алып келгендир да.

- Ѕайкушум десе, кубанычына чыдай албай чакырып аткан го, балдарына бирдеме алып алалы.

- јнанчы, балдары жол карап калбайбы? - јлар ошентип сүйлөшүп атып эле ћарс чоочугандай —алиманы карады, - ∆аным, сен мага төрөп берчи ээ?

-  удай берсе төрөп берем жаным, али шашпа, иштеп алайын, бала кайда качмак эле.

- јнтпе жаным, эрте балалуу болсок өзүбүз менен тең өсүп калат, эрте эле чоң-ата, чоң-эне болобуз, - ћарс —алиманы кучактап өөп эркелетип, - “өрөп берчи ээ?

- Ѕолуптур, төрөп берем, биринчи кызбы же уул болсунбу?

- Ѕаары бир, кыз-эркеги кызыктырбайт, мага баланын үнүн угузсаң болду.

—алима ойлонуп калды. јл "эрте төрөгөндө эмне" деген ойдо ушуга чейин сактанып жүргөн. Ёрте төрөп бала басты болгусу келген эмес: " ой чын эле төрөшүм керек экен, эркек бала төрөбөсөң башкага кетип калат, эми сактанганды токтотуп аракет кылайын" деп чечти.

- јйтканыңдай болот, балалуу болобуз буйруса, - —алима ошол учурда баары өз колундагыдай көрдү, төрөйм десе эле төрөп алам деген ойдо болчу. Ѕирок алар баланын айынан кандай абалда калаарын, азыр кандай калчап, акырында экөө эки өйүздө калаары оюна да келмек эмес. Ѕактылуу жашоонун кучагында, бардар үйбүлөнүн катарында бейкапар. Ѕакыт деген тоголок, мээнет жалпак экенин билишпеди. “ек гана көңүлдөрү куунак, жумуштары ойдогудай, эч нерсени туйбаган көр пенде катары жашап жатышты.

Ѕалдарына белек-бечкек, таттуу алышып, эртеси экөө ээрчишип келип калды. —алима өзү балага жакын болчу. ”лам бирисин кучактап өөп аларга белектерин берип анан орун алышты. ћакулбек менен  ызгалдак алда качан тамактарын да€рдап күтүп калышкан. јли€ апасына жардам берип тыпылдап жүрдү. јны көргөн —алима: "џрас эле мен эмнеге сактанам, өзүм күйөөгө кеч чыксам анан төрөгүм келбей сактанганым эмнем, кой төрөп алайын" деп дагы ойлонду.

-  елгениңер жакшы болду балдар, биз үч баланы тең алып џссык- өлгө кетип атабыз, бир айдай жүрүп келебиз го?

- ќо абдан жакшы, эс алып келет турбайсыздарбы? - ћарс кубаттай кетти, - јзыр көлгө эс ала турган учур.

- ќоба, он күн, он беш күн дебей биротоло бир ай барып, жүрүп келбесек болчудай эмес.

- Ѕалдар менен кыйналып калабыз десем болбойт, булар да көрүп келсин деп.

- џсык- өлдөн келгенде алып келсеңер болмок экен? - —алима сөзгө аралашты.

- ќй, баланын кыйнаганына кайылбыз, кыскасы чогуу барабыз? - ћакулбек бакылдап атты.

- “уура кыласыз, бала деген жакшы да, балалуу үй базар, баласыз үй мазар деген. Ѕалдардын көңүлүн көтөрүү керек.

“амактанып болуп ћакулбек менен ћарс сыртка чылым чеккени чыгып кеткенде  ызгалдак кубанычы койнуна батпай сүйлөп атты:

-  урбум, ћакулбектин улгайганы мага эч сезилбейт, жаш кезибиздегидей, тим эле эркелетип турат. Ёртең менен ойготкондогусун айтпай эле коеюн.  ыскасы бактым бар экен, буга жолукпаганда ким билет?

- јбдан жакшы киши тура, турган турпатын эле көрбөйсүңбү?

- ќоба, ошон үчүн эркектин сырттаны экен деп ойлогом да.

- Ѕактың кут болсун эми, ушу балдарыңды чоңойтуп алсаң, анан байкеге төрөп берип койсоң өзүңчө эле очор-бачар болуп каласың.

- ќй, ансыз деле "төрөп берсең колуңду сууга тийгизбейм" дейт. Ѕаса, —алима, чоң бизгеси бар экен да, төрт чоң дарыканасы, эки жерде бензин сатчу жайы бар экен.

- јнан эмнеге өзү машинасы жок жүрөт?

- Өзү кызыкпайт экен, эми машинаны мага үйрөтүп алып берем дейт.

- јй-иий ай укмуш го, сен жөн эле көзү ачыктай билет экенсиң ай, болбосо картаң деп койсоң ким билет? - —алима чын эле курбусуна суктанып карап турду.

- „ынымды айтсам бул кишини өзүм сүйдүм, бирок көпкө билгизген жокмун, ишенсең ал да мени ошондой ойлоп жүрүптүр.

- Ёмне деп?

- Ѕирдеме десем сүйлөтпөй качып кетеби деп.

- —үйгөнүңө жетип жакшы болду, ушу бактыңды кармап кал, а€л бар болсо көөп кетчү эле? - —алима тамашалай күлдү, анда тымызын ич күйдүлүк да бар эле, ушу тапта. ћакулбектердин кобурашып кирип келатканын байкаган эки келин башка сөзгө өтүштү.

- ”шунча жоголосуңарбы, кичинеден алдырсаң боло? -  ызгалдак ћакулбекти карады.

- ћына, мына куйдум, аздан алып коелу, - ћакулбек тост айтып алып жиберди.  онок шааниси кылып аздан алып коюп көпкө отурушту.

- Ёртең жөнөйбүз, келгенде байланышып тургула, - ћакулбек эски досундай карап койду ћарсты.

- јнанчы, келатканда чалып койсоңуз жолдон тосуп алабыз, - деп ал дагы барбаңдады. Ѕул учурда үч бала үн чыгарбай тамактанып алып өз бөлмөлөрүнө өтүп кетишкен. јли€ ичкен идиштерин жыйып коюп инилери менен өз бөлмөсүнө кирип кетти. ћарс балдардын тартиптүүлүгүнө таң калды. Ѕашка үйгө барганда кээ бир балдардын ыйлап ата-энесин киши менен сүйлөштүрбөй ызылдаганын көп эле көргөн.

- —издерди ошол көлдөн келгенде туура биздин үйгө коноктойбуз, аман-эсен барып келиңиздер, - деди —алима.

- “уптуура, —алимам акылдуу а€л да, - ћарс күлүп а€лына тийише сүйлөдү, - а€лды көп мактаса эмне дечү эле?

- Ѕолду эми, мен эмне мактабай турган а€л бекемин?

-  ойдум, койдум байбиче, - “амакка бата кылып анан кетүүгө камынып сыртка чыгышты.

- ”шул чакта жаныбар көлдүн бир сонун учуру да, - ћакулбек ойлуу сүйлөдү.

-  өл кечке маал тим эле күмүш көбүгүн чачып шумдук болуп калат, айрыкча күн батаарда укмуш көрүнөт, Ёми эс алыңыздар, биз эртең жумушка барабыз, үйгө барып биз да эс алалы.

- ∆акшы баргыла, көрүшкөнчө.

- ∆акшы барып жакшы эс алгыла, -  ызгалдак —алима менен өбүшө коштошту.

Ёртеси эле таң заарынан чыгып „олпон-јта курортуна жол тартышты. ”шул саам  ызгалдак зымыраган машинада келатып табийгаттын сулуулугуна суктанып баратат: "Ёx жараткан, ушул күнгө туш кылганыңа ыраазымын, өмүр бою ћакулбектин кулу болууга да€рмын, балдарым жанымда, көңүлүмдү көтөрүп сыйлап турган жубайым бар, бактылуумун, бактылуумун!" деп жар салып жаратылыштын коюнун жаңырта кыйкыргысы келип эргип, жүзү албыра бактылуу жылмайып алды. ћакулбек алдыда шофер менен бакылдашып сүйлөшүп баратат.  ы€зы ал дагы бактысына ыраазы өңдүү. ћаңдайы жаркын кубанычтуу күлмүңдөп улам  ызгалдакты карап коет. ”зак жолдо балдары уктап калган, јли€ четте жолду тиктеп кооз жерлерди таңыркай карап үнсүз: "—адагам, - деп койду  ызгалдак ичинен кызына ичи жылып, - эмитен токтоо, ой жүгүртүүсү жакшы, деги аман болуп бактылуу жан болсо экен". јсфальт жолдо зымыраган машина адамдын оюн өз дөңгөлөгүнө ороп алда кайда алып учат.

ћына, „олпон-јтага да кирип келишти. ƒал жатакананын жанына түшүрүп коюп такси өз жолун улады. ћакулбек документтерин алып администраторго кирип бир аздан кийин бир а€л менен кайра чыкты да:

- ∆үргүлө, жатаканага барып жүктөрдү коюп анан тамактаналы, - деди ал  ызгалдакты карап. Ёки уулу бөжүрөшүп кол кармашып алган.  ызды ћакулбек колдон алды. Ќегедир ћакулбек јли€ны өтө жакшы көрөт, кадимки өз канынан жаралгандай.  енен, жарык чоң бөлмөгө келип, жайгашкандан кийин «амир менен јмир уктайбыз деп болбой жатып алышты. Үчөө ээрчишип тамактанчу жерге барып отуруп каалаганын заказ беришти. ∆олдо чарчаганбы, јли€ тамак жебей койду. Ѕолгону суусундуктан  ола алып берди эле, ошону ичти. ћакулбектин көңүлү жайдары,  ызгалдак экөө шашлык менен пиво ичип көпкө отурушту да, кайра «амир менен јмирди ээрчитип алып көл жээгине жөнөштү.

-  асиетиңден айланайын џсык- өлүм, биз келдик, жээгиңде ырахаттанып сүйүүнүн бар экенин жар салууга, таза абаңдан кере жутуп дем алууга келдик! - ћакулбек эки колун кере көл тарапка таазим эте саламдашкандай жүгүнүп койду. Ѕалдар кум үстүндө кубалашып өздөрүнчө улам көлдүн шарп-шарп этип жээкке урунуп кайра тартылып жаткан толкунуна кызыга кечип жүрүшөт.  ызгалдак џсык- өлдү биринчи көрүшү. јйланасы эс алып жаткан элге толгон көк ирим көлдү тиктеп ойлуу:

- -  асиеттүү көлдүн ушунчалык чоң анан сулуулугун көрүп турам ћаке, көрчү кандай сонун, күн ылдыйлап баратат, күмүш нурлары көлгө чагылышып кооздугун айтпа!

- Ѕул көл канча сырды жашырган дейсиң, ар бир толкунунда эчендеген сүйүшкөндөрдүн арманы да, бактысы да катылган, - ћакулбек  ызгалдактын ийнинен кучактай жүзүнөн өөп койду, -  өрсөң мына бул толкун экөөбүздү куттуктагандай шарпылдап жатканын.

- јнанчы ћаке, мен сени менен сыймыктанам, менин бактыма жаралган жандай сүйгөн жарым экениңе кубанып не дээримди билбей турам, -  ызгалдак күйөөсүнө жалжылдай карады, - —енчи ћаке, мага үйлөнгөнүңө бактылуусуңбу?

- ∆аным менен бактылуумун, мен азыр өзүм сенин жаныңда турсам да көктө учуп жүргөн кезим, сени мага кошуп койгон тагдырыма ыраазымын!

- јлтыным.. . -  ызгалдак анын төшүнө башын жөлөп көздөрүн жумуп көпкө турду.  ечки көл жээгинде эл азыраак болгон менен ойноп жүргөн элеттик балдар, кыз-жигиттер улам сууга жетелеше чөмүлүп кирип кайра чыгып бул экөөнү кызыга карап коюшат. Ёкөө анан жаңы эле бири-бирине сүйүүлөрүн тартуулап турган кыз-жигиттей кыналышып турган. Ѕири-бирине куп жарашкан жубайлардай. Ѕири улгайып, эчендеген сырды жүрөгүнө катып тиш кагып калган болсо да, селкисинин жанында тамашакөй, шайдоот, жүзү бактылуу, сымбаттуу көрүнөт. Ѕул күнү көл менен таанышып балдарынын ойноп жүргөнүнө, бактылуу жүздөрүнө элжиреген  ызгалдак ћакулбектин жанында көл жээктей басып жүрүштү: "јттиң, бул күндөр да өтөөр, ылайым ушул бактымдан ажырата көрбө, батып бараткан күндүн да өкүнүчү болоор, кайра жер жүзүнүн кооздугун көрүп не деген кызыктарга бай адам баласынын ар кандай тагдырына күбө болгусу келээр, кайрадан жаркып чыгып жер жүзүнө нурун чачыраткысы, не деген аруулуктарын аймалап өпкүсү келээр",  ызгалдак ушинтип ойлоп баратат. ћакулбек да өз ою менен алек: "јттиң, ушул бактым кырк жыл мурун болгондо эмне?! ”шунусуна да шүгүр, батып бараткан күнгө окшоп аздыр-көптүр жашоо ырахатын көрсөм болду, өмүргө тойбой баратам, деги пенде жашаган сайын жашагысы, өмүр ырахатын көргүсү келе берет тура, жүрөк чиркин карыгысы келбей улам жаңы жашоого үндөй берет экен, кайран өмүр.. . " деп өкүнүчү, арманы ушул бүгүнкү бактысы бир тең болуп баратат.

-  ой жаным, балдардын карды ачты, чарчап да келди, кеттик, - деди  ызгалдакты колтуктай.

- јли€, «амир, баскыла, јмирди жетеле! -  ызгалдак балдарын чакыра кол булгады, - болгула!

- ќой азаматтар десе, кандай, көл жактыбы? - ћакулбек ар биринин жадыраган жүздөрүнө тигиле сурады, - јли€, сагачы кызым, көл жактыбы?

- ќоба ата, жагып калды, эми эртең кетип калабызбы? - јли€ балалык кы€лы менен тез эле кетип калгысы келбей, көл тарапты суктана карады, -  арасаңыз, тээтигил жерде күндүн жартысы турат!

-  үн батаарда көл менен ошентип өбүшүп коштошот, эртең менен саламдашып чыгат.

- „ынбы, коштошуп жатабы?

- „ын, азыр күн у€сына кирет, бир аздан кийин ай чыгат.

- јй дагы көл менен саламдашабы?

- јнанчы, - ћакулбек кыздын тирикарактыгына кубанып аны чачынан сылай өөп койду, - ∆ан-жаныбарлар да бир-бири менен саламдашат, кызым, - деди анан ойлуу. Ѕактылуу, бири-бирин толуктап бир үйбүлөгө айланган бул адамдарды эч ким башкача ойломок эмес.  ечинде ачык, салкын кафеде отурушту. Ѕалдар алдына койгон тамактарын үнсүз отуруп ичишти да ордуларынан тура баштаганда:

- Ёми силер барып бөлмөңөргө жата бергиле, - деп  ызгалдак акырын айтканда жетелешип кетип калышты.

- јсылым, кандай жакшы балдарды төрөгөнсүң, абдан сүймөнчүктүү да, тартиптүү да? - ћакулбек балдарды артынан карап унчукту.

- ћен буларды өзүм ойлогондой тарби€ берүүгө аракеттендим, бирок негизи өздөрү кичинесинен мүнөздөрү ушундай, -  ызгалдак жылма€ сыймыктанып койду.

- јсылзаадам менин, эми мага да бир өзүңө окшогон сулуу кыз төрөп берсең өлбөс болот элем.

- Ѕуйруганы болоор ћаке, мен деле сени бир кубантсам деп ойлоп жүрөм.

- ∆аным менин, кичине винодон ичелиби?

- ∆о-ок кой, пиво эле ичели, ушу ичкиликтен көңүлүм калган, андан көрө экөөбүз пивону деле ичпей койсок не болот?

- Ёми биз эс алып жатабыз да гүлүм, эс алууну ойдогудай өткөрсөк үйгө барганда ичпейбиз.

- ћейли эми, аз аздан ичсе ичели. -  ызгалдак күлүмсүрөй күйөөсүнө эркелегендей үн катты. - Ѕу ичкиликтин адам баласына зы€ндан башка пайдасы деле жок.

- Ѕерекем, акыл менен ичсең көңүлүңдү көтөрөт, дүйнөң түгөл болуп жандан артык бактылуу болуп каласың да муну ичкенде.

- јнысы го бар, биз айрыкча кыргыздар кээде а€лдарды деле көрүп жүрбөйбүзбү, бир ичкенден кийин үстү-үстүнө иче берип акчасы жок болсо: "нидагон болуп атам" деп карыздап ичип бутуна тура албай калганда да "арак" деп атып кулап калганын сезбей калышат. Ёртеси баш жазат, кайра мас болот, ошентип берилип кеткенин билбей калышат.

-  удай сактасын, биз акыл менен ичебиз, - јлдына келген пивону ууртап коюп көпкө отуруп, анан ары-бери басып жүрүштү.  урорттун жан жака бели жаркыраган свет, экөөнө окшоп басып жүргөндөр, отургучтарда отуруп алып сүйлөшүп жаткандар көп. “иги отургучта кыналыша отурган адамдарды карап койду  ызгалдак, келгенде эле көргөн: "бактылуу кишилер экен, бирге өмүр сүрүп, көп жашаган го, эрди-катын сы€ктуу, балдары өзүндөй болуп калса керек" деген ойдо болгон. Ёкөө тең элүүнүн аркы-беркисиндегидей, экөө тең суктанаарлык ажарлуу, кайда болсо колтукташып бирге жүрүшөт. јлар сүйлөшүп отурганда көрсөң эки көгүчкөндүн тумшуктарын тийгизе чукулдашып жатканы сы€ктуу көрүнөт.  өгүчкөн сүйүүнүн символу дешет эмеспи. јл эки адам өмүр бою бирге жашаган менен балалуу болбогон жубайлар экенин  ызгалдак кийин билди.  елгенине он күндөй болуп калган, балдары менен көл жээгинде кумда отурган. ћакулбек көлдө жүргөн. “игил а€л жанына басып келип балдарына конфет берип  ызгалдакты карап:

- ”улдарың менен ырахаттанып отурасыңбы? - деди жылма€.

- »и, сиз эс алып жүрөсүзбү?

- ќоба, жолдошум келгиче жалгыз зеригип кеттим. јнан сени көрүп басып келбедимби.

- ќтуруңуз, -  ызгалдак ал а€лды жылуу жүз менен карады. јл отуруп атканда, - жолдошуңуз кайда кетти эле? - деди.

- јл жумуштары менен кеткен.

- ∆олдошуңуз менен эс алып жүргөн экенсиз, балдарыңыз чоңоюп калган да ээ?

- ќx, - деп алды а€л, - балабыз жок айланайын, өмүр бою ушул көл жээгинде өскөм, жолдошум экөөбүздүн баш кошконубузга отуз жыл болду, төрөбөдүм.. . - деп отуруп калды.

-  ечириңиз, -  ызгалдак ыңгайсыздана кечирим сурады.

- Ёчтеке эмес, канча адам сурабады дейсиң, ушул суроо берилгенде ызаланып ыйлап да жүрдүм, ажырашалы деп айтсам күйөөм болбойт.. Ѕаса, атың ким, таанышып алалы, менин атым јкмончок.

- ћеники  ызгалдак.

- ја-аа жакшы, үч балаң бар экен, тиги жаныңда жүргөн киши күйөөңбү?

- ќоба эже.

- Ѕактылуу экенсиң сиңдим, мен баарына жеттим, бир гана кудайдан зар ыйлап бала төрөй албадым, - ћуңа€ сүйлөдү јкмончок.

-  апаланбаңыз эже, кудайдын буйруганын көрөт турбайбызбы.

- ќшол экен да, болбосо күйөөм чоң кызматтарда иштеди, үй десе үй, дүнүйө мүлк бар, жыл сайын келип көлдө эс алабыз, бир гана бала деген оорубуз экөөбүздү санаага салып келет, же ажырашып а€л ал, балалуу болуп калаарсың, бактыңды, жолуңду тоспойун десем болбойт.

-  үйөөңүз сизди катуу сүйсө керек? -  ызгалдак тамашалай күлдү, - канчадасыз?

- ќоба, биз бири-бирибизди сүйүшүп үйлөнгөнбүз, "же бирөө менен жүр, төрөсө багып алалы" десем болбойт. ∆ашым элүү беште.

- —изге сүйүп үйлөнсө, башкага көңүлү жоктур да?

- ја-аа сиңдим, кайдан.  үйөөмдүн азыркы убакта менден бөлөк а€лы бар, мен билбей жүрүп жакында эле билдим, андан эки эркек баласы бар экен, мен ага таарынып төркүнүмө кетип калгам, өзү барып алып келип а€лы менен тааныштырган.  өрсө ал а€лды "төрөп бер, а€лым багат" десе: "ћен бирөөгө төрөп бергидей бала буюм бекем, балалуу болгуң келсе мени менен жаша" деп болбой коюптур.

- јнан эмне болду?

- јга барып, баарын да€рдап берип коюп мени менен жашап жүрөт, "балдарың турат аны менен жаша, мен анда-мында келип кем-каржымды да€рдап берсең жашай берем" десем болбойт.

- јзыр экөөңүздөр абдан ынтымактуу, сыйлуу жакшынакай жүрөсүздөр, сыртыңыздардан көрүп а€бай суктанган элем, эже.

-  өргөндөр суктангыдай жан элек, экөөбүздүн ортобузда баланын гана жогу арман болду, кантейин.

-  ейибеңиз, балаңыз болбосо да сизди сүйгөн адамыңыз сүйүүсүн өчүрбөй келатканына кубаныңыз.

-  убанганда кубанып, кайгырганда кайгырып коюп өмүр өтүп жатат, андан башка айла канча?

ќшол кезде ћакулбек суудан чыгып келип  ызгалдактын жанына кумга жата кетти. јкмончок өзү ал келатканда ары басып кеткен.

- “ааныштыңбы тигил а€л менен? - ћакулбек кызыга сурап койду.

- Өзү зеригип басып келиптир, сүйлөшкүсү келсе керек.

- »и да, күйөөсү бекен жанындагы?

- ќоба, күйөөсү экен.

- ∆арашкан түгөйлөр ээ,  ызгалдак?

- ћен да ошондой деп ойлойм, бирок бул а€л төрөбөптүр.

- ќшонусу жаман экен, балдары жок турбайбы анда?

- Ѕашка а€лы бар экен, эки эркек төрөп бериптир, бирок ал киши бул а€лын жакшы көргөндүктөн тигилерди баардык жактан камсыз кылып коюп өзү муну менен экен.

- ќй кызык, кыйын эркектер көп ээ, мен алтымышка чыккыча бир а€л ала албай жүрсөм эл экиден алып ийишет, - ћакулбек тамаша айтып күлүп  ызгалдакты карады.

- —из бизди гана күтүп турсун деп заказ кылгам кудайга! -  ызгалдак да күлүп калды.

- ¬о молодец, туура кылгансың! - ћакулбек каткырып калды, - ошонуң чын болсо керек?

-  алпычы эмесмин.

- Ёми балдарды мен карап турам, барып сууга түшүп кел, - деди ћакулбек эмелеги тамашасын унута.

 ызгалдак балдары менен сууга түшүп арылабай эле ойнотуп жатты.  ызы арыраак барып эле кайра келет.

- јпа, коркуп атам.

-  оркпо, силер жээктен жылбагыла, мен јли€га сууга сүзгөндү үйрөтөм, - деп балдарына эскертип јли€ны арылатып алып баратканда јли€ энтигип бакырып ийди:

- Ѕарба-айм, корком апа!

- ќй жинди десе мейли, чоңойгондо үйрөнөсүң, ээ? -  ызгалдак кызын кайра жээкке алып келип, өзү ары көздөй сүзүп кетти.  өптө кайрылып келатканда ћакулбек жетип суу ичинен кучактап калды:

- “им эле шумдук сүзөт экенсиң, кел экөөбүз сүзүп келели!

- Ѕалдарды чыгарып коеюн, анан экөөбүз жарышабыз.

- ћа-акул анда, - ћакулбек суунун терең жеринде калып,  ызгалдак жээкке келип балдарын суудан чыгарды:

- Үшүп кеттиңер алтындарым, кумга жата бергиле, биз азыр келебиз, - деди да сууга түшүп сүзүп жөнөдү, - ћакулбе-ек, мен барата-ам!

-  еле бер, азыр сенин кыйын сүзгөнүңдү көрөйүн. Ёкөө катарлаша калып сүзүп баратканда ћакулбек андан ары бара албасына көзү жетти да, - “окто, мен жеңилдим, кайра артка! - деди энтиге.

- ∆о-ок болбойт, дагы он метрден сүзүп барып кайтабыз, - дегиче ћакулбектин төбөсү бирде көрүнүп, бирде көрүнбөй баратыптыр. „оочуп кеткен  ызгалдак кайрыла калып ага жетип келсе чөгүп бараткандай шалдайып калыптыр, дароо колтуктай калып жээкке алып жөнөдү. ∆ээкке чыккандан кийин көпкө жатты: "Ѕекер ойногон экенмин, кантсе да карта€ баштаган немеге кыйын болуп калмак" деп өзү коркуп кетти  ызгалдак. ќшондон кийин ћакулбек жарышканды койду: "∆аш эмеспи, "каргага теңелип каздын буту сыныптыр" дегендей мени кудай урсачы, кайран күч-кубат кете баштаган экен" деп өзүнчө ичтен ойлонуп алды.

Ѕир күнү балдарды кайыкка салып ойнотмок болду эле јли€ менен јмир болбой түшпөйбүз деп туруп алды. «амир болсо эдиреңдеп түшүп, ата-энеси менен ойноп келди.  елгендерине он беш күндөй болуп калса да балдар сууга көнө албай, јмир бир күнү ысытмалап калды.  ызгалдак чарк көпөлөк айланып ага дары-берип, жылуулап жаап жанында. ћакулбек дары-дармегин камдап алып келет. ¬рачтар аны өпкөсүнө суук тийген дешип дарылап кирди. ќшондон кийин јли€ менен «амирди сууга алып барбай бөлмөдө карап калышты. јмир жакшы болгондо  ызгалдак:

-  етсек кантет? - деди ћакулбекке.

- ƒагы үч-төрт күн жүрө туралы, анан кетебиз жаным, балдарды биерден карап турат, экөөбүз көл жээгинде жүрүп жакшы эс алабыз, сен балдарга көңүлүңдү бөлүп атып эс алганыңды да билбей калдың го?

- ћаке, балдарымдын, сенин амандыгың мен үчүн чоң эс алуу, силер маңдайымда болсоңор эле болду.

- џрысым десе, бүгүн балдар уктаганда көл жээгине басып келелиби?

- ћакул, сенин айтканың мен үчүн закон, баш тартуу деген болбойт! - күлүп калышты. ќшол түнү экөө көл жээктей көпкө жүрүштү. Ѕир кезде көлдүн так ортосу тараптан үн угулуп, ал жардамга чакыргандай болуп жатты.  ызгалдак ћакулбекти бекем колтуктап алып коркуп кетти.

- Ѕул эмнеси, ушул учурда дагы көлдө киши жүрөбү?

- ∆ети түндө ким жүрмөк эле, көлдө эчен сырлар бар дебедим беле, ошонун бирөөдүр да? - ћакулбек жылмайып койду аны сынай, бирок караңгыда аны  ызгалдак байкабады.

-  ойчу, чын элеби?

- ћен сени калп айтып алдап жүрдүм беле?

- ∆үр кетеличи, кудайым ай, караңгыда келбей эле койбой, сыр берет, атайын көрүнчү көрүнөт дешсе ишенчү эмесмин, кой тез кетип калалы.

- ∆о-ок, мен ошол сырды көрүп, аныгын билишим керек!

-  ойсоңчу, бол эрте!

- Ѕолбойт! -  ызгалдакты бекем кучактап алып бастырбай туруп алганда ары жактан кайык менен жаштар ызы-чуу болуп каткырып жете келишти, - ћына көрдүңбү? - ћакулбек каткырып аларга ээк жаңсады.

- ќй-ий, менин жүрөгүм түшүп калбадыбы?

- ј мен алардын кетип атканын көргөмүн, атайын сени тамашаладым.

- ”шунча тамашалайт бекен, кокус чындап коркуп калсам эмне болот?

- ћенин кыз —айкалым сен эр жүрөксүң, коркпойсуң, - деп кучактап өөп анан бөлмөлөрүнө жөнөдү жай басып. Ѕилинбей дагы бир жума өтүп үйлөрүнө жөнөмөй болушту.  ызгалдак дароо эле —алимага чалып койгусу келди.

- „алсаң чал, таарынып калбасын.

Ёкөө телефонго барып жолго чыгаарын айтышты эле вокзалдан тосуп алмай болду. Ѕалдары бойтоңдоп таксиге түшөбүз деп кубанычтары койнуна батпай калышты:

- Үйгө кетебиз ээ, апа?

- Ѕиз көлдө жүрүп келдик дейбиз да.

- ќоба, сен сууга түшө албай койдуң го? - деп биринен-бири өтүп кыткылыктап күлүп атышты. Ѕалалык кез кандай гана бакыт, ой-санаа дегенди билбей, таңдын атканына, күндүн батканына чейин оюн менен алек болот эмеспи.  ызгалдак балдарынын сөздөрүн угуп кулагы тойбойт, өзүнчө жылмайып коет: "садагаларым десе, ушул бойдон жамандык көрбөй чоңойсоңор экен, багыбызга атаңар аман болсун" деп ћакулбекти уурдана карап алды. јл да балдардын божурашканына кубанып карап отурган. “акси тез эле келди. «аматта Ѕишкек жолуна түшүп зымырай жөнөштү.  айрадан термелип жолдон көзүн албай келечекте алдына максат коюп баратты  ызгалдак: "

ћакулбек мени иштетпейт, мейли иштебесе иштебей эле коеюн, кем карчым болбосо, киймим бүтүн, кардым ток, балдарым жанымда, мага дагы эмне керек, көзүмдүн агы менен айланып отурган адамдын көңүлүн оорутуп иштейм десем болбойт, анын үстүнө мен жаш болсом, кызганып да жүрбөсүн" деп ойлоп астыда отурган ћакулбекти карап койду. јл божурап дагы эле шофер менен сүйлөшүп баратат: "Ѕу деги сүйлөөк адамдар эмнени сүйлөшөт болду экен, мен сүйлөгөнгө сөз таппай калам, кызык мен өзүм сөзгө жок окшойм" деп да ойлоп алды.

- јлар таксиден түшөөрү менен эле —алима менен ћарс жолугуп машинасына салды да өз үйлөрүнө алып жөнөштү.  елишсе эбак эле козу союп казанга салып коюптур, эт бышаарына аз калган экен. Ўамбет ошол жерде экен.

-  андай тага, жакшы эс алып келдиңерби?

- ∆акшы-жакшы, өзүңөр кандай турасыңар, эжем жакшы жүрөбү?

- Ѕаары жакшы, өзүңүздүн денсоолугуңуз дуруспу?

- ∆акшы раxмат, өз иштериңер кандай?

- Ќормально, тага!

- јзамат, жумуштун көзүн таап алдың, эжемди карап атасыңарбы?

-  арабай анан, колумдан келгенин жөнөтүп турам, короче бүт обеспечение менден, тага.

- јз-замат, силерди бакты, чоңойтту, окутту, эмки кезек силердики да? - ћакулбек күлүп калды.

- —өзсүз да.

јлар бир туугандарча сүйлөшүп отурганда сыртта жүргөн  ызгалдак кирди эле Ўамбет ордунан тура калды.

-  андай тажеңе, жакшы келдиңерби?

- ∆акшы раxмат, өзүңөр кандай, эжемдер жакшыбы?

- ∆акшы-жакшы, . -  ызгалдактын өңүнө кирип ого бетер чырайына чыга түшкөнүн көрүп көздөрүн ала качып тайсалдап кетти: "каап тажеңем болоорун билгенде жолукпай койбойт белем, эми көргөн сайын ич тызылдап жүрүп өтөм го?" деп ылдый карап отуруп калды.  ызгалдак эч нерсени билгизбей балдарын отургузуп алар менен алектенип отура берди. —алима менен ћарс жан алы калбай балдарына бир үйрүлө калып ћакулбек менен  ызгалдактын ал абалын сурап атышты:

-  өл жаныбар сонун болуп тургандыр, байке? - ћарс отура калганда сурап калды тамшана, - биз буйруса келээрки жылы барабыз, быйыл жумуш көп.

- ќй, укмуш көлкүлдөп күмүш көбүктөрү чачырап турган убагы экен, эл көп.

- јзыр сезону да.

- ќоба, ичинен чыкпай жата бергиң келет, - јңгыча —алима оокатын көтөрүп келип калды. ћарс тура калып жардамдашмак болуп кошо чыкты.  озунун эти алдыга келгенде койкойгон импорт вино, пиво кошо келди.  обурашып отуруп аз-аздан винодон ичип черлери жазылды.  етээринде —алима ћакулбекке костюм-шым, көйнөк, калпак кийгизди.  ызгалдакка болсо жаңы чыгып аткан жакалуу лама пальтосун алып келгенде ал ыргып кетти:

- —алима, бул эмнең, кой мынчалык чачылба, мен эмне келип эле жүрбөйүнбү, мунуң болбойт!

- ќшо кантип болсун, мурда курбум элең, азыр сени ћарс экөөбүз тун кызыбыз деп күлүп калабыз, - —алима болбой эле пальто менен көйнөк, жоолукту пакетке салып жанына койду да үч баласына да өздөрүнө чак кийим алып келип өзү кийгизе баштады.  ызгалдак ого бетер чебеленди эле аны ћарс менен ћакулбек тыйып койду. јйрыкча јли€га алган көйнөгү тим эле жарашып калды:

- јли€ма атайы заказ менен тиктиргенсиң го, —алима? - аны карай ћакулбек күлүңдөп койду.

- јли€га өзүм тандагам да, кана јли€, көйнөк жактыбы?

- ќоба жакты, - јли€ кудуңдай карап койду эле —алима аны бетинен өөп эркелетип, -  ана жигиттер, силерге да жактыбы? - деп жанындагы балдарды карады.

- ќоба.

- ∆акты, - деп экөө тең жарыша айтты. јндан кийин дасторконго бата кылып жолго чыгышты. Ўамбет дагы алар менен жылуу коштошуп кала берди. “үнкү он бирлерде аларды ћарс өзү жеткирип анан кетти. Ўамбет өз машинасы менен үйүнө жөнөп кеткен.  айра келген ћарс —алимага дагы бала жөнүндө сөз козгоду:

-  ызгалдактын кызы абдан жакшы кыз болот, инилерин ошол эле башкарып, бейбаштык жасаса акырын гана урушуп коет экен.

-  ичинесинен ал базарда жүргөндө ошол кыз бакты да, анан балдар аны укпаганда кимди угат.

- ќшону айтсаң, дээринде бар кыз, - ћарс ойлуу туруп анан, - —алима, биз дагы биринчи кыздуу болобуз ээ, анткени кийинкилерин өзү багат, экөөбүз жумушта жүргөндө.

-  ыз жакшы, улуусу кыз болсо колуң да узарат, - —алима өзүнчө ойлуу отуруп калды.

- ƒоктурга көрүнүп келчи —алима, балким боюңа болуп калса кыйналып жүрбө билбей калып.

- ќй боюна болгон а€л талгак болот, кусат тамак иче албай, а мен жөн эле жүрбөйүнбү, эмне эле шашасың, келгениме бир жыл боло элек го, бир, эки жылдан кийин деле төрөйт экен кээ бирөө, - —алима таарына түштү, - " ачан төрөйсүң?" деп жанды койбодуң го тим эле..

-  ечирип койчу жаным, мен тез эле балалуу болгум келип атпайбы?

- јнда башка а€л алып төрөтүп ал эртерээк! - —алима булту€ ары карады.

-  ойчу эми, периштем менин, карлыгачым менин, кечирдиң ээ? - ћарс а€лын кучактап кытыгылап өпкүлөй баштады.

- Ѕолду таарынбайм, анан сеники жакшыбы, жүз жыл өтүп кеткенсип "бала, бала!" дейсиң, кудай буйруган күнү болот да.

-  ойдум эми, эч айтпайм, - деп кучактап эркелетип койуп сыртка жөнөдү, - “өшөк сал эми, жатып эс алалы, эртең эрте кетем.

—алима үндөгөн жок, төшөгүн салып атып: "чын эле эмнеге сактандым экен, эртең ћарска айтпай врачка көрүнүп келейин" деп ойлонуп калды.

Ёртеси жумушуна барып жооп сурап алды да гинекологго барып кезек күтүп туруп боюнда бар келиндерди көрүп ичи тызылдап кетти.  езек күтүп атып жанындагы келин менен сүйлөшө кетти:

- Ѕиринчиңби?

- ∆о-ок, экинчим. Ѕаламды эмизип жүрүп эле боюма болгонун билбей калыптырмын.

-  анчадасың?

- ∆ыйырмага чыктым, биринчи балам он сегизимдеги, муну алдырып коеюн дегем, жолдошум болбой койду.

- ∆апжаш экенсиң, эрте турмушка чыктың беле?

- ќн жетимде эле ала качып кеткен, "кетем!" деп чыр салсам атамдар "босогону аттагандан кийин болбойт, отурсун" деп жеңемди жөнөтүп ийиптир, анан ыйлап-ыйлап отуруп калгам, -  елин божурап сүйлөп берди, - —издин канча балаңыз бар?

- ∆ок! - деп —алима селт эте түштү, ал минтип сурайт деп ойлогон эмес, ойлуу отуруп калды.

-  еч чыктыңыз беле? -  айра сурады ал.

- ќоба кеч чыккам, - —алима көңүлсүз жооп берди, аңгыча тигинин кезеги келип кирип кетти: "„ын эле балалуу болууну ойлогон эмес экемин. Өзүм күйөөгө кеч чыксам, кайра сактанып жүргөнүмдү кара; врачка ачык айтып көрүнөйүн" деген ойдо отурду.  езек менен кирген —алиманы караган врач гинеколог:

-  улагым сизде, айта бериңиз, - деди.

- Ёже, мен көрүнөйүн деп келгем, күйөөгө чыкканыма бир жыл болот жакында, анан.. . анан мен төрөгүм келбей дары менен сактанып жүргөм, жакындан бери күйөөм бала төрөп бер дей баштаганда токтоттум, зы€ны жокпу, төрөймбү?

- јдегенде көрөйүн, анан айтам, чечинип жат! - деди врач дароо эле. —алима креслого жатты, врач ар кайсыны сурап көпкө көрдү да, - “үшө бер, - деди.

- Ёже боюма болобу?

- јзыр.. . - врач колжуугучка колун жууп келип ордуна отурду да —алиманы тике карап, - —ен сактанбасаң деле болмок эмес, анткени сенин боюңа таптакыр болбойт! - деди.

- Ёмнеге?! - —алима заманасы куурула сурады, - “акыр төрөбөймбү?

- ћен сени сооротуп алдап "төрөйсүң" деп калп айта албайм, сенин жатыныңдагы урук бала кезиңде эле куурап калган, суук тийип оорудуң беле?

- Ѕилбейм, эсимде жок, дарылансам болбойбу, эже? - —алима жалооруй сурады.

- ƒарыланып көр, бирок үмүт жок.

- ƒары, укол жазып бериңиз, аракет кылып көрөйүн.. .

- Ѕолуптур, менден эмес кудайдан, аракет кылып көр, күйөөңө суук тийгенин ачык айт! - врач кичине кагазга бирдемелерди чиймелеп бере салды, -  удай жардам берсин!

- ћа-акул эже, раxмат, - —алима көңүлү чөгүп чыга жөнөдү. ќшондон баштап —алима көзү ачыкка да барды. —үйлөшүп алгансып ал дагы төрөбөйсүң деди. Ёч кимге көрүнбөй ыйлап алды.  өз алдына бөйпөйгөн  ызгалдыктын балдары келди, ого бетер ызаланды, ыйлады. ћарска эч нерсе айтпады. Ѕолгону дарыланууну баштады, бирок андан пайда болбоду. јрадан билинбей дагы эки жыл өтүп кетти, ошондо гана: "ћарсты алдап жүрө бергеним болбос, жакшы эле далбастадым, кана болгону, төрөбөс болуп калган турбайынбы, айла канча, ачыгын айтайын" деген ойго келди. ћарс жумуштан келээри менен алдына тамагын коюп маанилүү сөз айта тургандай ойлуу отуруп тамактанып бүткөндө:

- ћарс, мен врачтын кабыл алуусунда болдум, - деди.

- »йи анан? - ћарс кубана аны карады. јнткени ба€гыдан кийин эч бала жөнүндө сөз козгой элек болчу.

- ћарс, мен төрөй албайт экенмин.. . - —алима көздөрүнө жаш толо буулугуп кетти, - Ѕаары бүттү ћарс, эми сен каалаганыңды кыл, экөөбүз ажырашуубуз керек!

- —алима, сен эмне деп жатасың, айтчы дурустап, бир нерсеге түшүнсөм өлөйүн.

—алима көпкө үн чыгарбай ыйлап отуруп, анан баарын айтып берди:

- ћен ишенбей өз алдымча дарыланып да, молдо кожого да барып көрдүм, баарынын сөзү бирдей болуп атат, үмүтүм үзүлдү. ћарс, мен сени качанкыга алдап жүрө бермек элем?

-  ойчу жаным, ыйлабачы, кантип эле ошондой болсун, бирөө эрте төрөйт, бирөө кеч төрөйт, чыдайбыз, күтөбүз, анан баары жакшы болот.

-  уру ойго алданып жүргүм келбейт, ушундайда сен да жолуңду тап, мен сени алдап убактыңды өткөрүп туубас а€л дедиртип жүргүчө.. . - Ѕуулугуп, буркурап ийди.

- ∆аным менин, карлыгачым, чоң-чоң доктурларга алып барам, сен төрөйсүң, - —алиманы кучактап отуруп бетинен өпкүлөп сооротууга аракеттенди эле ал көкүрөккө түртүп ордунан туруп кетти:

- ћарс, сен мени түшүн, мен эле ошону каалап жатат дейсиңби, билсең менин тагдырым, бактым, максатым - баары ойрон болду, талкаланды!

- ∆ок-жок, сен антпе, мен сени эч убакта таштабайм, өмүр бою сенин жаныңда болом. Ѕаса, мен эртең жумуштан жооп сурап экөөбүз врачка баралы.

- ћен эч жакка барбайм!

- Ёмнеге, өзүм көрсөтүп, жакшылап сүйлөшөйүн, эч нерсени бала үчүн, сен үчүн а€байм!

- —ен менин ансыз дагы эки жылдан бери эзилген жүрөгүмдү кыйнап атасың, сага айтпай төрөп алам деген үмүт менен жүрбөдүмбү?!

- Ѕаары бир мен сени көрсөтөм, дарылатам! - ћарстын өз сөзүнө тураарын билген —алима андан ары унчукпады: "ћейли өзү билсин, өз кулагы менен уксун, ошондо түшүнөөр", деген ойго келди. Ёртеси эрте турушуп медицина илимдеринин кандидаты, а€лдардын врачы Ёркинбек јйтбаевичке келишти. —алима сыртка чыгып кетти.

- ∆игит, а€лыңыз уруксуз экен, кыскасын айтканда төрөй албайт, капа болбоңуз! - Ёркинбек јйтбаевич акырын айтты, - эч кандай жардам кыла албайбыз.

-  антип, дарыласа.. . - деп келатканда врач колун көтөрүп токтотту:

- ƒарыланыш үчүн анын өзүндө бир нерсе болуш керек, уругу жок а€лды дарылаганда не, дарылабаганда не?

-  ечиресиз.. . - ћарс шалда€ сыртка чыкты. —алима аны күтүп машинада отурган. јл келди да рулга отуруп айдап жөнөдү. Ёч кимиси үндөбөдү, сөз баштоодон экөө тең сактанып үнсүз өз ойлору менен алек болуп келе берди. Үйүнө келип токтогондо гана:

- —алима, сен үйдө туруп тур, мен жумушума жолугуп кайра келем, - деп кайдадыр кетип калды. —алима жаңы эле үйгө кирип диванга отура калып ыйлай баштаганда телефон шыңгырап калат. “рубканы алган —алима:

- јлоо, угуп атам, бул ким экен? - деди көңүлсүз.

- јло, —алима кандайсың, деле кабарлашпай кеттиң да, ойлосом жарым жыл болуп баратыптыр. —алима сүйүнчү, менин боюмда бар экен, кечээ врачка барып учетко туруп келдим, ћакулбектин сүйүнгөнүн айтпа тим эле жер баспай учуп жүрөт. Ѕилсең, ал мен төрөгөн күнү машина белек кылам деп атат.. . - јндан ары —алиманын кулагына  ызгалдактын сөздөрү кирбеди:

- џ€?! - деген бойдон эч нерсе укпай көздөрүнүн жашы он талаа болуп тура берди,  ызгалдак андан жооп күтүп:

- јло, ало, —алима, угуп атасыңбы, ало! - дей берди. Ѕирок көптө барып эсине келген ал: " ызгалдак таарынып калат го, мен бейбак бирөөнүн бактысына ичим тарып атабы, өз пешенебиз буйруганын көрөбүз да, пенде" деген ойго келип:

-  ызгалдак угуп атам, сүйлөй бер, сенин кубанычыңды тең бөлүшөм, - деди ыйлагандай түрдө үнү каргылдана.

- —алима, сен ыйлап атасыңбы? - телефондон кайра сурады.

- ќоба курбум, сенин кубанычың менин да кубанычым эмеспи, ошон үчүн ыйлап жатам! - андан ары сүйлөй албай буркурап ийип телефонду койуп койду: "ќо кудай, бул эмне деген азабың эле, бирөөнө баарын, кызын, уулун, бактысын кошо берип, мен бейбактан бир наристеңди а€дыңбы, неге?! - деп бүк түшүп полду эки колдоп койгулап өзүнүн эмне болуп жатканын билбей: - ћен наристе жытын искеп, ыңаалаган үнүн угуп, эне болуп эмчек эмизип, алтымыш тамырым ээрип, баланын ырахатын көрүүгө татыктуу эмесминби, анда неге мага жашатып өмүр бердиң?!" деп өксүп жатканда ћарс кирип келип —алиманын а€нычтуу түрүн көрүп көтөрүп алып диванга жаткырды:

- —алима, сага эмне болду? - деп күйпөлөктөп, саксайып кеткен чачтарын ирээтке келтирип тынчтандырып жатты, - ћынча неге өзүңдү кыйнап атасың? - деген менен өзүнүн абалы деле мындан жакшы эмес эле: "Ѕайкушум ай, неге мындай болду тагдырыбыз, эки жакшы кошулбайт, кошулса бир жагынан кем болот" дегени ырас го, жо-ок мен —алимасыз жашай албайм, таштабайм, баласыз деле жашаса болот" деп өзүн-өзү сооротуп отурду. —алима эс ала түштү. Өзү да билбейт эмне болуп кеткенин. ƒиванда жаткан бойдон үн дебей ары карап жатып калды. Өзүнө өзү тобо келтирди: " удайым ай, кечире көр, мендей алсыз, акылсыз пендеңди, көтөрө албай кеттим.  ой,  ызгалдак эмне деген ойдо калды, акылымдан азсам да адамдык касиеттен кетпейин" деп ойлоп ордунан туруп жуунуп келип тамак жасап, чай койду, анан  ызгалдакка телефон чалды:

- јло,  ызгалдак, сенсиңби?

- ќоба-ооба, менмин, ай —алима, сен ооруп жаткан жоксуңбу? - деди кабатырланган курбусу.

- ∆о-ок ай, жакшы элемин, жана үйгө киши келип калып коюп койбодумбу, анан сени таарынып калдыбы деп.. .

- ћен сага таарынбайм алтын курбум, чоочуп кеттим.

- јнда мындай, эртең күндүзү өзүм өтүп барам, сенин кубанычыңды экөөлөп жууйбуз, макулбу?

- ћарсты ала келбейт белең, же анын колу бошобойбу?

- јл бүгүн жумушка барбай калды, эртең колу бошобойт го? - деп акырын сүйлөп коңшу бөлмөнүн эшигин карады.

- ћа-акул, келип кал сөзсүз ээ?

- јлбетте барам! - “елефонду коюп ашканасына кирди. “амагы да€р болуп калган экен, ћарсты чакырып экөө унчугушпай тамактанды.  өптөн кийин ћарс:

- Ёмне,  ызгалдак чакырып атабы? - деди билмексен боло.

- ќоба, экөөбүздү тең чакырат, күнүгө жумушуңдан кала берет белең?

- “уура кылыпсың. јйтмакчы, ал эмнеге чакырып атат?

- ƒүйнөдөгү эң бактылуу а€л экен көрсө.. . - —алима ойлуу ичип аткан чайын карап көпкө мелтирей калып анан, - Ѕоюнда бар экен, сүйүнчүлөп атат, эң башкысы ћакулбек байкенин кубанычында чек жок дейт.

- ∆акшы болуптур, картайганда үйлөнсө, балалуу болсо көңүлү тынып калат да.

- ќшондой, эми бул а€лдардын иши, төрөп жаткан жок да, а сен  ызгалдак төрөгөндө барасың, туурабы?

- јкылдуум менин, туура айтасың, эми мен боюңда бар экен деп бармак белем? - Ёкөө тең күлүп калды, ошону менен ортодогу ыңгайсыздык жоголуп кобураша кетти. ћарс кокус сөзүмдөн жаңылып аламбы деп сактанып сүйлөп атты. —алиманын жанагы абалын көргөндөн кийин өзүн эмес аны ойлоп калды: "ћен го эркекмин, кайсы убакта болсо да балалуу болоормун, буга кыйын болду, минтип отурса бат эле жок болот байкуш" деп а€п турду жүрөгүнөн. —алиманын  ызгалдактын боюнда барын укканда ошентип азап чеккенин айттырбай сезди. Үндөгөн жок, жөн гана күнүмдүк оокат, тиричилик жөнүндө сүйлөшүп отуруп да: "јжырашалы, мен кетем дебесе экен" деп ойлонуп отурду.

—алима келгенде күтүп аткан  ызгалдак кучак жа€ тосуп алып ооздорунан чопулдашып үч-төрт өбүшүп учурашты.

- “аптакыр келбей кеттиң, колдору бошобой атат го деп ойлоп аттым, же менин барууга убактым жок, жакында јли€ менен «амирлер окуйт. ”шулардын кийим-кечесин да€рдап, анан кышкыга байпак токуп жатам, кышында төрөп калсам кайдан? -  ызгалдак —алиманы ички бөлмөгө киргизип диванга жанаша отурду: -  андай анан акыбал?

- »и-й, ушу сен бир алтынсың го, мен жок дегенде чалып сурап турсам болмок, мен деле бир түйшүктөн чыга албай.. . - —алима ойлуу жүзүн  ызгалдакка бурду, - быйыл «амир биринчиге барат да, ээ?

- ќоба, јли€ экинчиге, «амир биринчиге окуйт.

- Ѕойтойгон садагаларым десе, чоңоюп калышса колуңа кол болот, аман болушсун.

- јй —алима, сен өзүң качан төрөйсүң ы€, ушу сен ишти иштеп, жашым өткүчө иштеп алайын деп баланы кийинкиге калтырып жатсаң керек ы€?

- ќоба курбум, анын үстүнө өзүң билесиң, аспирантурага өтүп, өзүм мугалим болсом да айыл-чарбасынын өнүгүшү боюнча диссертаци€ жазып жатпайынбы, анан азырынча кое турайын.. . - деп сыр билгизбей улутунуп алды.

- “уура, баланы төрөгөндөн кийин түйшүгү да көбөйөт, алаксып каласың, -  ызгалдак чын ниетинен курбусуна суктана карады, - —ендей илимпоз курбум келгенде жөн отурсак болбойт го? јли€, дасторконду да€рда кызым, —алима апаң менен жакшы чер жазышып отуралы.

- Ѕайке кайда кеткен?

- јл өз иштери менен кеткен, тиги аптекаларынан акчаларын алып келмек, дары алып келип таштачу адамы келген имиш, ошого элүү миңди чогултуп бериш керек дейт.

- »и-ий ошондой, көрүнбөйт.. .

јңгыча јли€ стол үстүнө мурдатан да€рдалган салат, варенье, туздалган балык, койчу барын коюп койгон. Ёкөө стулга отургандан кийин  ызгалдак кайра туруп барып сервантынан ‘ранцуз виносун алып келип эки рюмкага куйду да:

-  ана курбум, жазып жаткан эмгегиң пайдалуу эмгек болуп ишиң илгерилей берсин, диссертаци€ңды ийгиликтүү тапшыр!

- –аxмат, өзүңдө да жакшылыктар көп болсун! - Ёкөө аз-аздан алып отуруп бир бөтөлкө винону бошотуп койду. —алима кетмек болду эле  ызгалдак аны аргасыз узатып чыкты:

- Ѕир аз отура турсаң болмок, мейли эми ћарс жумушунан келсе издеп калат, жакшы бар!

- ∆акшы кал  ызгалдак, телефон чалып тур, өзүм да чалам! - Ёкөө жылуу коштошушту.  ызгалдак өзүнчө ойлонуп калды: "—алиманын өңү сумсайып арыктап да кетиптир, көзүндө муң бардай, ћарс экөө араздашып калдыбы, эмнеси болсо да менден сыр жашыргандай түрү бар" деп өзүнчө анын кеткен жагын карап турганда ал маршруткага түшүп кетти. ќшондон кийин гана  ызгалдак үйүнө кирди.  ирсе үч баласы кечки тамактарын ичип жатыптыр. Ѕалдарын кубана карап өзүнчө кубанычтуу курсагын сылап койду: "ушунум да эркек болсо экен кудай, анткени чалымдын баласы жок, ошону кубантсам экен" деп ойлонуп жылмайып алды.

ћакулбек чынында эркек же кыз болсун деп айтпаган. јнын ою эмне болсо да өз канынан жаралган наристенин үнүн укса, картайганда арзып алганы кашында жүрсө ошого ыраазы. јл кеч келип, келээри менен  ызгалдак анын жанына жетип костюмун чечтирип илип атканда артынан кучактап сылап койду:

-  ана, чоңоюп жатабы?

- ј€бай, эртең эле чыга калам деп жулунуп атат, -  ызгалдак тамашалай күлүп эркелегендей түр көрсөттү, - јтам кайда кетти деп тынчымды алды.

- ќо садагасы, - ∆етине албай а€лынын курсагын сылап жатканда колу тийген жери бүлк этип алды:

- јна, көрдүңбү? - келин каткырып күлүп калды.

- ћен азыр эле келдим, апаңдын тынчын албай тынч жат, анан чыккандан кийин тепкиленсең экөөлөп багабыз, - ћакулбек кудуңдай сүйлөшүп жатты.

- Ѕолду эми атасы, үйгө кирелик, кардың ачкандыр? - деп кучагынан чыга ашканага ээрчише киришти. Ѕалдар акырын туруп бөлмөлөрүнө кирип кетишти.  ызгалдак күйөөсүнө эттүүлөп тамак куюп берип маңдайына отуруп өзү да иче баштады.

- Ѕирөө келдиби? - ћакулбек көптөн кийин винонун бөтөлкөсүн көрүп сурады.

- ќоба, —алима келген, негедир анын кабагы жаркылдап турган менен көңүлү чөгүңкүдөй, жүрөгүндө сыр бардай, чечилип сүйлөбөдү,

- Ёмнеге антип калды экен?

- Ѕилбейм, ћарс экөө араздашып калдыбы деп ойлодум.

- јндай болушу да мүмкүн. Ѕирок экөөнүн бири-бирине жасаган мамилеси андайга барчудай эмес эле.

- Ёртең мен барып келейинчи, үйдө болосуңбу?

- ќоба, үйдө болом.

- јнда мен барып жумушунан тараган маалда сүйлөшүп сырын тартайын, ћарс экөөнүн мамилесин көрөйүн.

- ќй көрөгөчүм десе, байкагычсың, сындайсың, - ћакулбек күлүп калды, - экөөнү көрсөң эле билип коесуңбу?

-  өрүп эле билем, анткени мени менен канчалык жаркылдап сүйлөшүп жатса да көздөрү сыр жашырып тургандай болду.

- Ёмнеси болсо да жаштар эмеспи, бирде таарынышат, бирде табышат.

- ќшентсе да.. . -  ызгалдак андан кийин стол үстүн жыйнаштырып, идиш-а€гын жууп, шыпырып анан жатчу бөлмөсүнө төшөнчүсүн салды. Ѕалдар эбак уктаган. Ёкөөнүн эми көздөрү илингенде телефон чыр этип калды: "беймаал убакта ким болду экен" деп ойлоп  ызгалдак тура калып трубканы ала койду эле:

- јло,  ызгалдак, —алима силердикиндеби? - деген ћарстын үнү угулду.

- ∆о-ок, ал күндүзү эле кеткен.

- Ёч нерсе айткан жок беле?

- Ёмнени айтмак эле, сүйлөшүп отуруп эле үйгө барам деп кеткен.

- јнда мейли, тынчыңарды алганыма кечирип кой! - ћарс телефонду коюп койду.  ызгалдак трубканы кармап көпкө туруп калды: "Ёмне болду ага, кайда кетиши керек, эмнеге, экөө чын эле уруша кеткен го?" дегиче:

- Ёмне болду, ким экен? - деди ћакулбек баш көтөрө.

- ћарс, —алиманы сурайт, ал эмнеге үйүндө жок, кайда кетти экен? - дегенде ћакулбек аны тынчтандырды:

-  айда кетмек эле, эстүү келин эмеспи, эч жакка деле кетпейт.

- ћен кайра чалып сурайынчы, -  ызгалдак чалганда ћарс алды.

- јло, ћарс, сен эрте эле келдиң беле?

- ∆о-ок, азыр келдим.

- јнда жалгыз коркуп коңшулардыкында болбосун?

- ќй ал коңшулардыкына барчу эмес, андан көрө сага сыр айткан жок беле?

- Ёмне сыр айтмак эле, жакшынакай эле күлүп жайнап отуруп кеткен.

-  ызгалдак, эгер келбесе өзүм эртең менен чалам, сүйлөшчү сөз бар, - ћарс дагы телефонду коюп койду: "Ѕир олуттуу маселе бар, соо эмес, сыр айткан жок беле дегени эмнеси, кандай сыр, менден жашыра турган сыры бар го?"  ызгалдак жатып алып да ойлоно берди.  өпкө түйшөлүп уктай албай ооналактаган  ызгалдакты ћакулбек бекем кучактап алып аймалап жатты:

-  өп ойлонбо, курсактагы балага таасири тийет, кудай сактасын, дагы бир курбусуна жолугуп калгандыр.

- ќшондой эле болсо экен, жана айтпадым беле, көзүндө муңайым, көңүлү чөгүңкү деп.

- ќоба айткансың, сен чындап эле байкап коюпсуң, эркем. ”йку деген кызык нерсе, сүйлөп жатып уктап кеткениңди өзүң да сезбейсиң. Ёкөө да аны-муну сүйлөшүп жатып уйкунун сыйкырлуу торуна илинип кетишкенин билбей калышты.

Ёртең менен эрте туруп тамактанып жатканда ћарс өзү келип калды.

- Ёмне болду, —алима келген жокпу? -  ызгалдак аны көрөөрү менен эле берген суроосу ушул болду, эгер —алима келсе ћарс келмек эмес деп ойлоп жиберди.

- ∆ок, - ћарс үшкүрүнө жооп берип ћакулбек менен учурашты да отура кетти, - јл сага эч нерсе деп айткан жок беле?

- Ёмнени айтмак эле? -  ызгалдак кечиндеги эле суроосун кайталады.

- Ёмесе мындай, ал мени менен ажырашмакчы болгон, себеби төрөй албайт экемин деп.. . - ћарс эптеп түшүндүрүүгө аракет жасап болгонун болгондой кылып айтып берди.

- ƒа-даа, кыйын болгон экен бечарага, сени а€ган экен да, эстүү келин, - ћакулбек  ызгалдакты карап, - —ага да айтпаса демек, ал өзүн кемсинткиси келбеген, төрөбөстүгүнө ызаланган, сенден тартынган.. .

- ƒемек, мага сыр айтпаса, неге кетип калды, ал анда биротоло кетти, жакшы ит өлүгүн көрсөтпөйт дегендей сени да, өзүн да кыйнабай кетип калууну чечкен экен.

-  айдан издешимди билбей калдым, түнү менен тааныштардын баарына чалып оңдуу жооп ала албадым.

- јта-энесине барып көрбөйсүңбү, балким аларга барып же айткан чыгаар? -  ызгалдак тынчсыздана —алиманын төрөбөстүгүнө ичи ачышып сурады.

- Ёми ошол жактан бир кабары болбосо канттим, кайын-журтум мени күнөөлөп, өлтүрүп койдуң дешсечи?

- ќй кантип эле ошентсин, алар андай адамдар эмес эле, же мен кошо барайынбы?

- ∆ок, өзүм барам, - ћарс алдындагы бир чыны чайды ичип анан ордунан тура жөнөдү, ћакулбек аны машинасына чейин узатып койду.

ќшондон баштап —алимадан кабар болбоду, ата-энеси да кайгырышып кызынын бир сырдуу кы€лына таң калып кошо издөө салып атышты. Ѕир айдай болуп калган, ћарс —алиманын үйдө кийчү халатын илинген жерден алып кызуу келген неме:

- ќо жаркыным, кайда жүрөсүң, мени тирүү азапка салдың го, сенин сунушуңа макул болуп койсом болмок экен, - деп xалатын кучактап ыйлап аткан, ошол кезде анын чөнтөгүнөн төрт бүктөм кагаз түшүп кетти. јны кайдыгер карап коюп xалатты диванга ыргытты да ашканага кирип бирдеме ичкиси келди. јл —алима жоголгондон бери ичип жүрөт. ћуздаткычты караса эч нерсе жок, анан ордуна барып жатып уйкуга кирди. јр күнү —алима түшүнө кирет, жанында эле кадимкисиндей жашап жүрөт, бирок ойгонсо жалгыз жаткан болот. ќшого кайрадан капа болуп басса-турса көз алдынан кетпей мазасын алганынан ичип, үйүнө күндө кызуу келет. јпасы келип-кетип, уулунун абалын көрүп зээни кейип кетти, ал тургай тезирээк үйлөнтүүнү ойлонуп атты. Ёртең менен башы ооруп ойгонгон ћарс көпкө ойлуу жатты: "Ќеге айтпай-дебей басып кетти, күндө ойлонуп, бала үчүн жаман көрүнүшпөйлү дегени го, жок дегенде бир жолу звонит этип койбойбу, ойлонуп азап чегем деп ойлобойбу, же эркек да тез эле үйлөнүп алса унутат дедиби?" деп ойлоп башынын зыңгырап ооруп турганынан чыдабай павильонго чыгып бир бөтөлкө арак алып келди. ќшол убакта жерде жаткан төрт бүктөм кагаз көзүнө урунуп эңкейип аны алды да ачып окуп кирди. —алима ал катты  ызгалдактыкына жөнөөрдө жазып салып койгон.  аттын мазмуну төмөндөгүдөй эле:

"јсылым ћарс, мени кечир, өмүр бою сени да кыйнап, өзүмдү да кыйнап жүрө албайм. —ени менен жашаган жакшы күндөрүм, мага арнаган таптаза сүйүүң үчүн ыраазымын! Ѕала бакыт, бала ата-энеге кымбат жана кубат. ј мен сага ошолордун бирин да тартуулай алган жокмун, менин сенин алдыңдагы чоң күнөөм ошол болду. ћаңдайыңды жарылта сүйүнтө албадым. ћенин кеткениме капа болоорсуң, кайгыраарсың, жинденээрсиң, бирок сен эстүү, акылдуу жигитсиң, ар нерсеге токтоолук менен чыдай бил, өзүңдү жеңил ойго алдырба! ћен өлбөйм, эч жамандыкты ойлобо, мен сенин элесиң менен гана жашап, сенин сүйүүңдү жүрөгүмдөн чыгарбай, арман, кайгы касирет менен жашап өтөмүн. —енин балалуу болгонуңду угуп калсам сөзсүз келем, сага окшогон сулуу жигит же кыз төрөлсө жок дегенде жүзүнөн сүйүп алууга аракет кылам. јрманым, сени менен түбөлүк түтүн булатууну кудай мага ыраа көрбөй экөөбүздү эки жакка бөлүп койгону. Ёстечи ћарс, биз үйлөнгөн күнү сен мага бажырайган акаци€ гүлүн тартуулабадың беле? ќшол гүлдүн бирөөсү бутагынын түбүнөн сынып калыптыр эле, "бул эмнеси?" деп ойлоп койгом ошондо. јл турсун түшүмдө гүлдөрдүн биринин да бутагы жок экен, сага карап: "бул эмнеси гүлдүн бутагы жок го? десем, сен: "ћуну мен өзүм сүйүп алдым" деп коесуң, көрсө ошондогу бутагы, жалбырагы жок гүл мен экенмин, сен сүйүп үйлөнгөнсүң да, чынбы? ƒагы айтам ћарс, ойго, ачууга алдырба, алдыда көп максаттарың бар, баарына жетишиң керек. ћени издебе, ар дайым жаныңдамын, бирок көрүнбөйм, тил алып үйлөн, ылайым уулдуу болуп кубанычың койнуңа толсун.  ош менин сүйүүм, бактым, жарым ырысым, аман бол, бактылуу бол!

—енин арзып кошулган жарың —алима".

-  арлыгачым менин, сен акылдуу жансың, мени а€дыңбы? -  олундагы катты көпкө карап туруп анан кайра бүктөп өзүнүн блокнотунун ичине салып койду.

јнан азыр эле алып келген арагынын оозун ачты да стаканга куюп жутканы оозуна жакындатканда: "—ен акылдуу, эстүү жигитсиң, алдыга койгон көп максаттарың бар, ошого жетишиң керек!" деп —алима маңдайында жылма€ карап тургандай туюлуп кетти да стаканды коюп сыртка чыкты. ∆умушуна келди.  елсе начальниги аны чакырып алды:

- ћарс, сен көп ичип баратасың, кызматта ичип отурууга болбойт, эгер дагы бир жолу ичип келсең жумуштан чыгып каласың, өзүң эле арыз жазып кете бер! - деди.

-  ечириңиз, эми кайталанбайт, экинчи ичпейм! - ћарс башын жерге салып катуу у€лды.

- Ѕар иштей бер, кыскасы келечектүү жигитсиң, өзүңдү у€ткарба!

- ћакул, - ћарс чыгып өз ордуна отурду.  өңүлү ирээнжип, башы ооруп көпкө отурду, бир аз иштеп эртерээк чыгып кетти да жападан жалгыз бир кафеге отуруп тамактанды: "болду, өзүмдү өзүм жок кылып албайын, —алимам айткандай максаттарымды ишке ашыруум керек" деген ты€накка келди.

 ызгалдак күндө бир маал телефон чалып ал абалын билип турчу, ошол күнү да чалып үйүнө чакырды. јнын күндө кызуу экенин билип ал дагы зээни кейип ћакулбек экөө ага акыл айтмак болду. ћарс бат эле келип калды, анын маанайы көтөрүңкү экенин көрүп экөө тең: "—алимадан кабар уккан го, кызуу эмес экен" деп ойлоп калышты. ∆ылуу маанай, экөөнүн өнтөлөп тосуп алышы ого бетер көңүлүн көтөрдү. јли€ны алдына алып колуна элүү сом карматып, берки экөөнө да акча карматып барбалаңдап атты.

- јлтындарым десе, көптөн бери а€ш атаң келбей сагындыңарбы?

- ќоба, сиз эмнеге келбей калдыңыз? - јли€ андан эркелей сурады.

-  ол бошобой жатпадыбы, эми тынбай келип турам ээ?

- »й-ии.

- —енчи «амир, жакшы окуп атасыңбы?

- ќоба, жакшы окуйм.

- јзамат! - Ѕалдарды тегеректетип алып божурашып калганда  ызгалдак:

- Ѕолду эми, а€ш атаң чай ичсин, тур өз бөлмөңөргө барып жатып уктагыла! - деди эле алар акырын туруп кетишти, -  ел ћарс чай ич, баланы эркелетип койсоң башыңа чыгып алат, катуу мамиле кылбаса.. .

-  ойсоңчу а€ш, баланын баладай болуп чоңойгону жакшы, көп эле уруша бербечи.

- Ѕул ушинтет, мен да көп айтам тилдебе деп, өтө катуу кармай берсең тартынчаак болуп оюндагысын айта албай калат.

- Ёч нерсе болбойт, жакшы тарби€ланат, тартиптүү болот. ћен урбайм, жөн гана түшүндүрө айтам. Ѕаса, ћарс, —алимадан кабар барбы?

- ∆о-ок, дайын жок, бүгүн анын жазган катын таап алдым.. .

- Ёмне деп жазыптыр, качан?

- ћына, өзүң окучу, - ћарс төш чөнтөгүндөгү блокнотту алып андан катты алып берди.  ызгалдак катты окуп алып ыйлап ийди:

- јйтпадым беле, ал сени а€ган тура, байкушум десе, өзүнө деле шор, ошону көтөрүп кайра сага акыл-насаат айтканын, ал ушул эле шаарда болсо керек?

- Ѕилбейм, аман жүрсө болду, айла канча, оюма койсо бир күн да бөлүнбөйт болчумун!

- ќшону билип чайналбай кетип калайын деген го? - ћакулбек сөзгө аралашты, - Ѕул тагдыр, колуң менен жасап алгыдай тагдырың буюм эмес, аны алла таала өзү буйруган. Ѕиз пенделер баарын көтөрүүгө акылуубуз, милдеттүүбүз.

- “уура айтасыз, бир аз өзүмдү таштап ийдим.

- Ёч нерсе эмес, өзүңдү колго алууга эркиң жетсе болгону. Ёстүү эркек этекке чаптырбайт, келечектүү жигитсиң.

- –аxмат, - ћарс ойлуу отуруп калды: "—алима эмне кылып каерде жүрөт болду экен, эми ага жолуга аламбы же.. " деп көз алдына анын жароокерлиги, баарын байкап турган сезгичтиги, эркелегенди жакшы көргөн мүнөзү келип улутунуп алды: "болду эми ал кайрылбайт, өз тагдырын өзү чечти, балким ал туура кылгандыр" деди бир ою.  өпкө ортолорунда сөз уланбай үчөө тең үнсүз отуруп калды. Үчөөнүн тең көз алдында —алима. Ѕир топтон кийин ћарс:

- ћен эми үйгө барайын, - деп ордунан турду.

јны ћакулбек узатты. ”бакыт кирген суудай адыраңдап өтүп жатты. ѕенденин эси-дарты эртеңки жашоосуна кам көрүү, бала-чакасын эч нерседен кемитпей өстүрүү эмеспи. јрадан алты ай өтүп ћарс кадимкидей өзүнө келип, өзүн-өзү сооротуп ишине киришкенде ага бир күнү Ўамбет телефон чалып калды.

- ћарс, бүгүн колуң бош болсо тоого чыгып келбейлиби? - деди ћарс трубканы алаары менен.

- Ѕүгүн колум бош эмес, дагы бир күнү бараарбыз. - ћарс көңүлсүз жооп берди.

- ќй ата, мен баарын да€рдап койгом, мен да, сен да бойдоксуң, ширин кыздардан тапкам, жок дегенде эки саатка бошой калчы?

-  анчада жөнөш керек? - ћарс көңүлсүз сурады.

- —ен качан бошосоң ошондо эптеп бир убакыт тап, - Ўамбет телефондон бакылдады, - бошойсуңбу?

- јракет кылайын. Ѕаса, Ўамбет кыздары жок эле чыгып келбейлиби?

-  ызыксың го сен, кыздарсыз жашоо көңүлсүз, тузу жок аштай супсак болуп калат да?

- Ѕолуптур бир сааттан кийин жолугалы, каерде болосуң?

- Ѕиз борбордук паркта болобуз, сол жак тарабында ашкана бар эмеспи, дал ошол жерден күтөм!

- ∆арайт! - “утканы койгон ћарс ойлуу астындагы кагаздарын кармалап отуруп калды: "џрас эле жарым жылдан бери үңкүйүп үйгө барам, кайра жумушка келем, андан көрө эс алса, эс алып келейин" деп ойлонду да жыйыштырып коюп сыртка чыгып кабинеттин үп болгон абасы жетишпеген бөлмөсүнөн чыкканына кубанды, керилип-чоюлуп алды да машинасына отурду. Ўамбеттер отурган кафени бат эле тапты.

- јссалоому аллейкум, - Ўамбетке көзүндөгү кара көзайнекти ала коюп колун сунду.

- јллеки салам, - Ўамбет ордунан тура калды.  ыздар сулуу, алп мүчөлүү жигитти көрүп саал гана башын ийкеп койду. ћарс орун алгандан кийин заказ берилип алдына тамак келди. јндан кийин стаканга арак куюп Ўамбет:

- ƒосум, кыздар менен таанышып кой, бул сулуунун аты Ћили€, а мунусунун аты «айна.

- ћенин атым ћарс, таанышканыма кубанычтамын, - ћарс саал жылма€ экөөнө карап койду.

- Ёмесе бүгүнкү таанышканыбыз үчүн ушуну алып ийбейлиби?

- Ўамбет, мен ичпейм, сиздер капа болбоңуздар, - деп кечирим сурамак болгондо Ўамбет анын ой-боюна койбой кыстап кирди:

- ћарс, бүгүн кичине алып кой, андан кийин өзүң бил, биз күндө эле мындай чогула бербейбиз да ээ кыздар, биз «айнаны жумушунан араң алып чыктык, кел досум алып кой, - Ўамбеттин кыстаганынан: " өп ичпейм, улантпасам болду да, кээде ичкенден эч нерсе болбос" деп ойлонуп алып жиберди, - оо азамат десе, бул сыйыңды унутпоого тийишмин!

- ƒосум, мен сени, анан бул жерде отурган оймок ооз кыздарды сыйладым, ичпей койсом таарынып каласыңар го? - деп күлүп «айнаны карап койду. јл у€лыңкы жер карады. Ћили€ менен «айна бир мекемеде чогуу иштешкен кыздар. Ћили€ көптөн бери Ўамбет менен жүргөн. «айнаны атайын Ўамбеттин суранычы боюнча ээрчитип келген эле. јл турмушка чыга элек абдан татынакай музоо кирпик, көздөрү көгүш, мурду кырдач, жүзү апакай кыз. ћарс аны көргөндө бир аз сүрдөй түшкөн. ћындай пакиза кыз менен —алимага үйлөнгөндөн бери таанышып же сүйлөшө элек болчу, жеринен мындай шапар тебүүнү жактырчу эмес. Ќегедир улам «айна менен көздөрү чагыла түшүп жатты.

-  ана эмесе, эрте жарыкта тоо жакка чыгып келели, силер экөөң жакшылап таанышуу үчүн бир машинага түшүп кенен-кесир сүйлөшүп баргыла, биз Ћили€ экөөбүз өзүбүзчө! - Ўамбет каткыра Ћили€ны кучактап койду.

-  еч болуп калат го, азыр саат үчтөн өттү, башка күнү барбайлыбы тоого? - «айна көздөрүн жалжылдата экөөнү карады, ал ушу тапта бир нерседен корккондой болуп турду.

- «айна, кеч болсо эмне экен, отту улуу жагып жаратылыштын кооздугуна суктанып түнөп калабыз, эртең мененки жумушубузга жетсек болду да? - Ћили€ аны карап көзүн кысып койду.

- ∆ок болбойт, мен барбасам жеңем менен байкем издешет, - «айна чындап коркуп ордунан турду эле:

- «айна, сени Ћили€ эмне дээр экен деп тамашалап жатат, бир-эки саатта кайра келип калабыз, кам санаба! - деп Ўамбет аны тынчтандырып ордуларынан тура машинаны көздөй басышты. «айна тарткынчыктай машинага отурду.  убалашкан эки машина „оң-јрык жакка бет алды. —уунун боюндагы бакка жеткенче ћарс үндөгөн жок, улам көз кырын салып коет. Ѕир кезде:

- «айна, кай жерден болосуң? - деди жолдон көзүн албай.

-  еминден.

- јта-энең барбы?

- Ѕар, ата-энемдин эң улуусумун.

- ∆акшы, канча бир туугансың?

- Үчөөбүз, эки иним бар.

- ∆акшы экен, кайсыны бүттүң эле?

- ”ниверситеттин экономикалык факультетин.

- ћолодец. “урмушка чыга элексиңби?

- ∆ок. јзыр эрте деп ойлойм, - «айна саал жылма€ кирпигин төмөн түшүрдү.

- Ѕеш жыл окусаң, иштеп атсаң, жыйырма беш жаштагы кыздарды кара далы деп коет да, кыргыз кызы он алтысынан күйөөгө тийиш керек! - ћарс тамашалай күлдү.

- јта-энем азырынча ашыкпа деп көп айтышат, иштеп алайын.. . - «айна кымырына ћарсты карап коюп, кайра жолду тиктеди.

- »штегенче убакыт өтүп кетет да, жигитиң барбы?

- ∆ок сүйлөшпөйм.

- —үйүү келе элек го анда?

- Ѕилбейм, бирөөлөр сүйдүм деп калышат, мен азырынча сүйүп көрө элекмин.

- јзамат «айна, тартиптүү анык кыргыз кызы экенсиң, негизи эле өңү сары, көзү көк болгон экен анык кыргыз, кийин аралашып кеткен тура.

-  ызык сүйлөйт экенсиз, мен эмне ошондой бекемин? - «айна ћарсты күлө карады.

- ћына карасаң өзүңдү, ак жуумал, көзүң жок, мурдуң кырдач.. .

-  оюңузчу.. . - «айна ары карап кетти.

- “амаша, абдан сулуу кыз экенсиң.

-  андай тиешеси бар, мен сулуумун деп ойлобойм.

- ћейли, баары тамаша, Ўамбеттер токтоп калышыптыр, келген окшойбуз келчү жерге, - ћарс Ўамбеттин машинасынын артына келип жакын токтотту да жерге түштү.

- ќо келип калдыңарбы, кана кандай кылалы, бир аз сууга түшүп сергип алалы да анан эс алалы, бул дүйнөдө а€нбай жашаш керек, ойноп күлүш керек, тирүүлүккө адам баласын жаратып жашоо берген соң көңүлдү көтөрүп жыргап, өмүрдү гүлдөтүп өтүш керек! - Ўамбет сүйлөп атып кийимин чечти да агып жаткан сууга бир түшүп ичиркенип кайра чыкты, -  арачы суунун тунуктугун, жаныбар таштары көрүнүп турат!

- ќшону айтсаң, ушул ысыкта сууга түшүп эргий турган убак да? - Ћили€ каткыра Ўамбетке суу чачып ойноп кирди. «айна менен ћарс четте аларды карап күлүп тура беришти эле Ћили€ «айнага жетип сүйрөп жөнөдү, - Ѕас азыр, кийимчен сууга сала электе чечин!

- Ћили€ койчу, мен түшпөйм, - «айна тартынып артка карай кетенчиктеп атканда болбой эле сууга сүйрөп түштү, - ќй-ий ай Ћили€, муздак экен, түшпөйм дейм!

- ћарс, түшпөйсүңбү, сергип каласың. »чкендерибиз да ылдыйлап, ич жалаңдаганда анан кайрадан тамактанабыз.

- јзыр, - ћарс көйнөгүн чечип, өзү сууга кечип барып ичиркенип кетти, - ћуздак экен, ооруп калбайбызбы?

- Ёчтеке болбойт, бир аз эле түшөбүз, мен да үшүп кеттим, - деп Ўамбет сыртка чыкты, - »чикий.

- —ооп болот, титиреп калыпсың, болду эми. ћен «айнанын киймин чечтирип күнгө жайып келейин, эртең грипп болуп калса мени каргап жүрбөсүн! - Ћили€ менен «айна экөө ары жактагы топ бадал артына ээрчишип басып кетишти. ћарска көзүн кыскан Ўамбет:

-  андай кыз экен?

- ∆аман эмес.

-  окус жылдызыңар келишип калса эч тартынба, кызда айып жок, шайкелеңи жок, Ћили€ болсо өтө шайкелең, жалгыз кыз, эрке-талтаң болуп өсүптүр.

- ќшондой, бирок шайыр кыз экен, ачык айрым.

- «айнаны атайы сага тааныштыралы дегенбиз, бирок ал сенин а€лың жөнүндө эчтеке билбейт, өзүң түшүндүрөсүң да?

- јнын эмне кереги бар, мен азырынча үйлөнүүгө көңүлүм жок!

- ќй ата, үйлөнбөсөң дагы имерип, кыз кылыгын көрбөйсүңбү, эгер үйлөнүп алсаң деле болот, жакшы а€л болчу кыз экен.

-  өрөбүз го, азырынча эч нерсенин кереги жок, чоочутпай эле коеюн.. . - ћарс ойлуу отуруп анан, - „ынында жакшы кыз экен, - деди.

- ќшон үчүн айтып атам да, убакыт деген учкул куш, ойлонуп өзүңдү кыйнабай үйлөнүп алганың оң. —алима жакшы келин эле, анын тагдыры ошондой экен, эмне кыласың, айла канча?

- ќшо —алиманы унутуш кыйын болуп атпайбы, андан көрө көп жылдап бойдок болуп жүрө бербей өзүң үйлөнчү, сенден кийин көрөйүн.

- јта-аңдын гөрү десе, эми мага тийишип калдыңбы, ишенсең бойдок жүрө берсең көнүп алат экенсиң, бири жакса бири жакпай, бирок күндө болбосо да каалаганың менен көңүл ачып жашоонун ыраxаты ошондо деп коюп өзүңдү алаксытасың, - Ўамбет да ойлонуп калды.

- Ћили€ өзүңө жагабы?

- ќй кокуй, ал мындай эле, кээде кымбат баалуу белектерди берип коем, өзүнүн көңүлү бардай, мага үйлөнөт дегендей ою да бар.

- Ёмне, өңү-түсү нормально, иши бар экен, акыл-эси да ордунда, үйлөнсөң болчудай го?

- ∆о-ок дос, мен Ћили€га үйлөнбөйм, дагы бирөө бар, ошого быйыл үйлөнсөмбү деп турам, апам дагы колоктоп бой жүрө бербей а€л алып жаша деп тилдеп атат.

- “уура айтат, үйлөнүш керек!

- —енчи, —алиманы кайра келет деп күтүп жүрө бересиңби?

-  елиши кыйын, аны келет деп ойлонбой да калдым, бирок ансыз мага кыйын болду, ушунчалык сүйчү элем, Ўаке!

- ќй ошо сүйүүңдү койчу, сүйүү деп жакшы а€л жаныңда болсо, бапырап балдарың ойноп турса, киймиң бүтүн, кардың ток, жашоодо кем-карчың болбосо ошол сүйүү да, сүйүү илгертен китепте гана жашайт, акындар ыр кылып жазат, жазуучулар дастан, жомок кылып айтышат, жөнөкөй жашоодо андай болбойт!

јңгыча Ћили€ менен «айна келип калды.

- Ўамбет, бирдемең барбы, «айна калтырап тоңуп калды, бирдеме шам-шум этели, - Ћили€ «айнаны карады.

- Ёмне, өзүң калтыраган жоксуңбу, өзүңө керек болсо эле элди ортого сала бересиңби? - «айна Ћили€га күлө сүйлөдү, - ћен күндүн эле табына жылып алам.

- ћаакул эми, сени айтпасам жигиттер мага өздөрү бере турган эмес.

-  ой-кой, сулуулар, келгиле, эми силерге деп арнаган тамак-аш күндө туруп ачып кетпесин, отургула! - Ўамбет машинанын багажын ачып, андан толгон тамак ашты түшүрүп жатканда ћарс жетип жардамдашты:

- ќй Ўаке, эки-үч күндүк кылып алгансың го? - “амашалай күлүп калды.

-  алса калат, канаттуусу, курт-кумурскабы, тоюнуп алсын.

- Ўаке ушундай март, колунан келсе бүт  ыргызстанды тойлоткусу келет, бирок шарты келбей жүрөт, - Ћили€ аны кучактап отуруп алып күлө сүйлөдү, - џраспы, Ўаке?

- “уптуура, Ћили€ менин мүнөзүмдү жакшы билет, - Ўамбет да каткырып калды, -  окус экөөбүз үйлөнүп алсак экөөлөп чача тургандай кы€лыбыз бар.

- „ын эле ай, өткөндө базарда жүрсөм эки буту жок адам кол€скада отурат, ага беш сом берип: "байкуш буту болсо иштемек, аргасыз кайырчы" деп андан ары баратсам жапжаш келин колундагы жаш баласын алып отурат, ага он сом берип андан ары баратып эки көзү сокур адам ырдап атат.. . ќшентип бир күндө канча кишиге бергенимди билбейм, үйгө келсем үч эле сомум калыптыр.

- —ообу тиет, мусапырларга жардам берген жакшы, - «айна аны карап отуруп сүйлөдү эле аны ћарс ырастап койду:

- “уура айтат «айна, бейбечарага жардам берсең сообу тиет.

- ќй, ар кайсыны сүйлөбөй, эс алууга келсеңер бүгүнкү эс алууну нормально отургулачы, бир күн болсо да бейбечара, мусапыр дегенди унуталы, ансыз да кыргызбайың бечарага айланып баратат?

-  елгиле кыздар, ырас эле эс алууга келгенден кийин эс алалы, көңүл ачалы ээ? - ћарс «айнаны, анан Ћили€ны карап коюп көз кысты.

“өртөө отуруп тамактанышты, Ўамбет колбасасын да, грилин да, суусундукту, арак-пивону толтуруп алыптыр. √рилди жегенден кийин винодон шыңгытышты. «айна напитоктон ичип отурду. јрактан да ичпеди.  анчалык кыстаса да болгон жок. ћарс аны сынай карап гана тим болду: "күйөөгө чыга элек болсо, агасы ичкенин билсе урушат да, ошондон коркуп жаткан го, же өзү ичкиликти каалабайт" деп ойлоп койду. Ћили€ шакылдап сүйлөп атып аз-аздап стаканды көтөрүп коюп атты. Ўамбетке ал жагат, ичип койгонунан гана кээде ойлоп калчу. „ынында өзүнө Ћили€ жагаарын ћарстан жашырып койду.  еч кире баштаганда жыйналып машинага отурушту эле Ўамбет:

- Ёмесе ушул бойдон бөлүнөбүз, мен Ћили€ны жеткирем, ћарс, сен «айнаны жеткиресиң!

-  уп болот! - ћарс күлүп калды.

- јнда кеттик! - «уу эттирип алдыга айдап жөнөдү. ћарс «айна отураары менен Ўамбеттин артына түштү. «айна зымпыйып эч нерсе болбогондой келе жатканы менен ћарсты ичинен жактырып калды: "Өтө көп сүйлөбөгөн, орундуу жигит экен, мадани€ттуу дагы, а€лы болду бекен, болсо кандай бактылуу а€л, ушундай күйөөгө тийген" деп ойлоп алды. ћарс: "∆акшы а€л болчудай экен, бирок менин үйлөнгөнүмдү укса макул болбойт го?" деген ойдо келатты. Ўаарга кирип келгенде Ўамбет машинасын четке токтотуп:

-  ана эмесе, түнүңөр бейпил болсун, жакшы жатып жай тургула! - деп колун көтөрдү эле Ћили€:

- ѕока, до встречи! - деди. Ўамбет дароо ћарс күлүп колун көтөрөөрү менен айдап кетти. «айна ћарска корккондой түр менен карады:

- Ёмне деп атат досуңуз?

- ∆акшы жатып жай тургула дейт.

- јл эмнеси, мени үйгө жеткириңиз, ансыз да кечигип калдым, - ћарс азыр бир сөз айтса ыйлап жиберчүдөй абалда турду «айна.

- —изди жеткирем, сиз үйдө уктайсыз, а мен өз үй, өлөң төшөгүмдө уктайм, анан "жакшы жатып жай тургула" дейт да? - ћарс аны карап жылма€ күлүп койду, - башкача ойлобоңуз, чоң кыз.

- ∆ок-жок, . . . - «айна у€лып, жүзү кызарып кетти, - үйдөгүлөр издеп калат да.

јндан кийин ћарс үндөгөн жок. “ек зымыратып түз жолдон көзүн албай айдап келе берди.

- Ёртең жумушта болосузбу?

- ќоба, ушул жерге токтотуңуз, менин машина менен келгенимди көрсө у€т, мындан ары өзүм жетип алам.

- Ѕолуптур, алыс эмеспи?

- ∆ок, жакын эле, - «айна түшүп жатып жылмайып, - жакшы барыңыз, чоң раxмат, - деди да жөнөй берди.

- ∆акшы жатып, жай тур! - ћарс артынан үн салганда ал бырс күлүп жиберди да жүгүрүп кетти.

Ѕир аз туруп анан ћарс машинасын жылдырып үйүн көздөй зымыратты: "Ёx жашоо, табышмаксың ээ, эгер —алима болгондо ушу кызды көрөөр белем, өзүмдүн жарым эле жакшы эмес беле?" деп улутуна машинаны эшигинин алдына киргизип коюп үйүнө кирди. Үйү тунжурап көзүнө комсоо көрүндү, не деген менен а€л кишинин үйдө болушу өзүнчө эле бакты тура, эшиктен кирээри менен кийимин чечиндирип, "ваннага кир" деп буйруп коюп, өзү ашканадан жытын буруксутуп тамагын жасап күтүп алат: "Ёмнеге кетип калдың —алима, мен сенден түк ажырагым келген эмес, сен жок мен бук болуп кеттим, сагындым" ћарс улутунуп ушуну ойлоду да диванга көмкөрөсүнөн жыгылды: "Ќеге ал төрөбөс а€л болуп калды. Ёнеси жашында жакшы караган эмеспи, балким бул биздин тагдырыбыз болсо керек" деп ойлонуп жатып уктап кетти.

—алима ошол күнү кечке ойлонуп  ызгалдакка сырын айтмак болгон, бирок ал оюнан кайтып ага деле айтпай коеюн деп ойлоп кат жазып xалатына салып коюп анан курбусуна барып аны менен акыркы жолу бирге отурду да шаарда иштеген курсташы —онунга телефон чалды. јл —алиманын үнүн угуп кубанып кетип келип калуусун өтүндү. “октолуп турбастан  ара-Ѕалтага жөнөп кетти.  урбусу аны кучак жа€ тосуп алды. јнткени бир-эки жылдан бери жолугуша элек болчу.

-  ел —алима, келгениң жакшы болбодубу, эки балам менен жалгыз абдан зеригип жаттым эле, - деп үйгө киргизип, болгонун алдына коюп сыйлап отурду.

- »и-ий ананайындар десе, чоң жигит болуп калышкан тура, мунусун кызыл этинде көрдүм эле ээ, —онун? - деп эки уулун алмак-салмак өөп эркелетип жатты.

- ќоба, ошол бойдон каттабай да кеттиң, кандай деги жашоо, а€ш жакшы жүрөбү?

- Ѕаары жакшы, ойдогудай, - —алима жайдары мүнөздө айткан менен өз жүрөгү түпөйүл болуп —онун менен сүйлөшүп жатып да ичтен сызып ойлонуп: "јй кудай ай, ћарс мени издеп убара болот го, байкушум десе, мени менен өмүр бою бирге жашамак ою бар, аны как баш, куу баш дедирип кантип жүрө бермек элем, көнөт акыры, үмүтүн үзөт. ∆ашоо баарына көндүрөт эмеспи" деп көңүлү жайлана түштү.

- Ёмне болду —алима, неге мынча ойлонуп калдың?

- ќйлонгон деле жокмун, менин а€шым кайда кетти эле?

- јнын командировкасы эле бүтпөйт, эки балам менен күтүп отура беребиз.

-  үткөнү бар жакшы эмей, анан калса жаныңда мындай күчүктөр турганда зерикпей эле кубанып отура бер да? - —алима улутунуп алды, чын пейли менен кубанып отурган: "ћенин мындай балдарым болсо, ћарс жылдап командировкада болсо тажамак эмесмин".

- —алима, сенин бир жериң ооруп турган жокпу, сүйлөп атсам укпай эле мелтирейсиң?

- ќорусаң айыгасың курбум, үшүсөң жылыйсың, ысысаң сергийсиң бир кезде, бирок айыкпаган ооруга чалдыккан жаман экен.. .

- Ёмне болду анчалык, эмнең ооруйт? - —онун боор ооругудай карады, - деги эмне деген оору экен.

- јйыкпас оору, - —алима күлгөнгө аракет кылып муңдуу жылмайып, - јйтсам узак сөз, балдарыңды жаткырчы, анан сүйлөшөбүз, - деди.

- ћейли, - —онун балдарын бөлмөсүнө уктатып, экөөнө жанаша орун салды. јндан кийин экөө мейман чыгыш кылып сыртка барып келди да, —онун: -  ел эми жатып алып сүйлөшөлү, - деди. —алима ордуна жатты, —онун аны карап жатып кулак төшөдү, - ооруйм дейсиң, айыкпас дейсиң, деле түшүнсөм өлөйүн, айтчы жакшылап.

- —онун, айыкпас дарт десе эле рак экен деп түшүнөбүз, бирок ал адамды алып тынат го, менин айыкпас дартым такыр башка! - деди да болгонун болгондой айтып берип, - ушундай курбум, мен ошондой айыкпас дартка чалдыгып күйөөмдү таштап качып чыктым. ѕенде эмеспи, бир аз кабатыр болуп, издейт, азап чегет, акыры көнөт, а€лды да алат, ал эми менчи, мен өмүр бою жалгыз калдым, мотурайган баланын үнүн укпайм, жүзүн көрбөйм! - —алима буулугуп ыйлап жатты. Өкүнүч, арман ызасынын баарын ушул бүгүн чыгарып алгысы келди бейм.

- —алима, кой ыйлабачы, сен эле бекен төрөбөгөн, толуп атпайбы, андан көрө бала багып ал, баккан бала өз балаңдан да жакшы болот.

- ћарс кетирбейм деп болбойт, анын баласыз болуп жүрө берүүсүн каалабайм, аны да, өзүм да кыйналгыча көздөн кайым болуп кетейин деп баса бердим.

- “уура эмес кылыпсың курбум, күйөөң сен деп турса айтпай кеткениң болбоптур, андан көрө ачык айтып кетсең болмок же бала багып алып жашай берсең болбойт беле?

- Өз канымдан жаралып жанымда жүргөн болсо бир жөн, мен ага бериле алмак эмесмин, аны көргөн сайын төрөбөстүгүмө кыжаалат болуп азап чекмекмин.

- ћейли эми —алима, эч капа болбо, бул жашоодо тагдырына таарынбаган ким бар дейсиң. Ёс ал эми, ойлонбо, ойлонуп жаныңды кыйнаба.

- ∆акшы жатып эс ал эми өзүң дагы, тентектер менен кечке чарчагандырсың.

- „арчабай анан, чоңу өлө тентек, кичүү уулум азыр жаш, анча чатагы жок.

Ёкөө тең унчукпай калышты, бири-бирин уктады го деп ойлоп жата беришти. —онундун күйөөсү өкмөттүн жумушунда. Өтө жоош, кудайы момун жигит. ј€лына, балдарына үйрүлүп түшүп турат, кайда барса да ар дайым бир нерсе албай келбейт. —онун өз билгенин жасап жатса да үн дебейт. ∆ашоолору жакшы. Үйү сегиз бөлмөлүү, баары ичи толгон дүнүйө. —алима көпкө ойгоо жатты: "ћарс эмне болду экен, балким кеткени жакшы болду деп көңүлү жай отургандыр, же издеп мени тааныгандардын баарына чалды бекен?" деген ойлор. ќшентип ойлонуп жатып уктап кетти. Ёртеси күн чыга ойгонуп ажаткана жакка барып келип бетин жууп үйгө кирсе —онун эбак эле туруптур.

- ќй сен качан турдуң эле, сени уктап жаткандыр деп ойлогом.

- ћен күндө эрте турам, балдарым тургуча баарын жасап коюп, анан күтүп отурам.

- ∆акшы экен, эрте турган жакшы да, мен жумушка араң туруп жөнөчүмүн, менден мурун ћарс туруп чай коюп койчу, анткени өзү да эрте кетмек да?

Ёкөө кобурашып көпкө отурду. —тудент кездеги кылык-жоруктарын эстеп күлүп калышат. —онундун эки уулу ызылдап оюнчук талашып экөөнү сүйлөштүрө койбой ары-бери жүгүрүп атат. —алима ушул саам  ызгалдактын үч баласынын үнү чыкпай жакшынакай болуп ойногонун эстеп, ар бирин көз алдына келтирди: " ызгалдак укса таарынды ээ.  урбу эмес экен деди го, байкуш багы бар экен" деп ойлонуп койду.

- —алима, - деди —онун, - мынча болду биерде жүрө тур, жумушуңдан чыгып алдың беле?

- ќоба, ћарска айтпай жумуштан чыгып, отпуска алып койгом, аны билсе ћарс, атайын мурунтан да€рданган экен дейт го?

- ћарс эмне эркек да, эмеле а€л алып алат, балалуу болот, андан кийин сени унутуп калат.

- ”нутса унутсун курбум, иши кылып балалуу болуп калса эле болду.

- —енчи, ушуну менен эле баары бүтөт деп ойлойсуңбу, төрөбөсөң деле өз буюмдарыңды алып кетишиң керек.

- Ёмне кылам, бир башыма жетээр бир сыйра кийим, анын мага деген таптаза сүйүүсү үчүн баарынан кечтим, курбум.

- Өзүң бил, пока анын жаны жай алгыча биерде эле бол, андан кийин Өмүрбөк келсе жумуш табылат, иштеп аласың, көңүлүң да өсөт.

- џраазымын, курбум, - ”шул саат дагы  ызгалдакты ойлоп кетти. Ѕир жолу —алима жумуштан келсе үй ичин мизилдете жууп, сүрүп коюп, идиш-а€к жууп отурган экен: "ќй эмне кылып атасың, жөн эле эс ала берсең болбойт беле", - десе:

-  ойсоңчу досум, эки колум, бутум иштеп турса, мен сен жасаганды жеп коюп кандын кызындай жата бермек белем, - деп күлгөн. —алима саал жылмайып алды өзүнчө: "кызык, эми мен бирөөнүкүнө көз каранды болуп отурам, атамдарга баргандыр, барса эмне дээр экен, алар дагы ызы-чуу болушат го, кой аларга чалып коеюн" деп ойлоп ордунан турду.

- Ўаардагы сиңдиме чалып коеюн, алар да издеп жүрбөсүн, ћарс аларга сөзсүз барат.

- “уура, дайныңды билгизбей кетсең сөзсүз издешет да.

- ќшону азыр ойлоп атпайынбы, ата-энем эмне дешип, эмнени ойлоп жатты экен, кокус үч күн билгизбей жүрүп алсам мени моргдон издеп жүрбөсүн, - күлүп чыгып кетти.

- —алима, үйдөгү телефончу?

- ја-аа ошону унутканымды карачы! -  айра кирип телефонго барып кулагын бурады.

- јлоо, - деди арттагы үн, - бул ким?

- јймира, бул мен —алима, ћарс атамдарга бардыбы?

- —алима эже, сиз кайда жүрөсүз, баарыбыздын жүрөгүбүз түшүп калды, кеңешип койсоңуз боло жок дегенде, - јймира жебиреп кирди.

- Ѕолду, ћарс издесе да силер издебегиле! - —алима кайра эле турбканы коюп койду.

ќй ойлоп, ойдун түбүнө жеткен ким бар, —алима дагы жан дүйнөсү сыздап турса да өзүн-өзү алдап, сооронуп, күндөр өтө берди. јрадан он күндөй өткөндө Өмүрбек келип —алиманы райондун акимчилигине катчылыкка иштетип койду. јнткени ошол убакта катчылык жумуш орду бош эле. Өңдүү-түстүү, иш билги, таза тыкан келин бат эле өз ишин алып кетти. јңгыча арадан жарым жыл өттү. јким орто жашаган, курсактуу киши.  ез-кезде иш боюнча гана кайрыла калбаса жумушун так аткарган келинди көз кырын салып коюп жүрдү.

ќшентип —алима жашоонун кызык кырдаалында бирде бактысынын тайкы экенине ызаланып ыйласа, кээде коллективдеги жумушчулардын шары менен алаксып күлүп коюп күндөр өтүп жатты.

ћарстын апасы келип үйүнө жүрүп ичпей калганына ичтен кубанып атты. Ёрте кетип кеч келет, апасы —озулдун жасаган тамагын ичип алып жатып калат. јчылып сүйлөшпөйт. —өз башталса эле үйлөн деп айтайын деген —озул ыгын таба албай жүрдү. ќшол күнү ћарс эртерээк келди. „ай куюп отурган —озул кеп баштоого озунду.

- Ѕалам, сенин бул жүрүшүң жакпайт, карт бойдок болбой үйлөн, менин өлөөрүм калды, өсөөрүм калган жок, балаңды көрөйүн, көөнүм тынсын.

- Ѕилбейм апа, —алима келип калчудай болуп эле андан үмүт үзө албай жатам.

- —алима эстүү жан болчу, сени менен жаман-жакшы айтпай кете берейин деген тура, туура кылыптыр, экөөң сүзүшүп жүрө бермек белең, балалуу болсун деген да?

- ќшондо деле, анын бул үйдө үлүшү бар да, келсе нааразы кылбай каалаганын бериш керек.

-  елсе бер балам, бул айтканың акылмандык.

јры айтып, бери айтып жатып акыры —озул уулун көндүрдү. ћарс айласы кете:

- јпа дагы бир аз кое турсам болот эле, анын аман-эсенин билип анан үйлөнөйүн.

- ћейли, анда бир айга чейин өзүң изде, болбосо мен өзүм алып берем, сүйөм-күйөм дегениңди токтот, үйбүлөгө ылайык болсун балам, алдыңдагы жашооңду ойлон, мына отуз бешке чыктың, - эне жумшарып, ћарстын акылга келгенине ыраазы боло сүйлөдү, - ћен сое турган мал-салды, кийим-кечени да€рдай берейин.

- Өзүңүз билиңиз, - ћарс жатчу бөлмөсүнө кирип кетти. Ёртеси —озул айылга кетти. ћарс «айнага кээде жолугуп кафе, ресторанга чакырып сүйлөшүп калат, бирок анын ою кандай экенин биле элек. Ќегизи «айнага ћарстын кичи пейил, аша чаап мактанбаганы, көп эркектерче ашыкча тийишпегени жагып өзү да имериле баштаган: "бүгүн ачык сүйлөшөм, а€л алганымдын баарын айтам, анан өзү чечсин" деп ойлоп баратты ћарс. јнда-мында телефондон чакырып сыйлап коюп ашыкча сөз айтпаган ћарстын бүгүнкү чакырыгына да моюн толгобой макул болду «айна. Ѕул күнү кафе же ресторанга эмес, үйүнө алып келгенде «айна бир аз жүрөксүдү: "бул эмнеси үйүнө алып келип тийишип же.. . андай болушу мүмкүн эмес, андай адам көрүнбөйт, мейли бара көрөөрмүн" деген ойдо машинадан түшүп зыңгыраган үйгө аста басып кирди:

-  оркпой эле кире бер «айна, сүйлөшчү сөздөр бар, - ћарс ага сырдуу жылмайып койду.

- Ёмнеден корком, кишиден киши коркмок беле, бирок эмнеге үйүңүзгө алып келгениңизге таң калып жатам?

- “аң калгыдай эч нерсе деле жок, ушул үй кожейкеси жок жетимсиреп турат, - ћарс сынай карады, - Ѕалким кожейке болуп калып жүрбө?

- ћуну менен эмне айткыңыз келип жатат? - «айна түшүнүп, билип турса да сурап койду.

- јл узак сөз, кир эми үйгө, чай ичели, анан деле убакыт бар, жүрү эми, - ћарс «айнаны колтуктай ички бөлмөгө кирди. «ал абдан кооз жасалгаланган, терезе пардалар ого бетер кооз көрсөтүп, ичи салкын. ќртодо он чакты орундук менен чоң стол, үстүндө жер-жемиштердин түрү, импорт вино, тарелкада рюмкалар. Ёки жагын карап стулга отурган «айна: "∆акшы турат экен, а€лы болсо керек, кайда болду экен болсо, балким келип калсачы?" деп ойлоп өзүнчө чоочуп кетти. јңгыча ћарс чай көтөрүп келип чыныларга чай куюп, бирин «айнага сунду:

- „айга караңыз, сулуу!

- ја-аа рахмат, - «айна чыныны алып алдына койду да чоң, тегерек, сейдана себилген нандын бир кесимин оозуна салды. “ынымга сөз уланбады, өз ойлору менен алек, - ј€лыңызбы? - деп төрдө илинип турган ћарс менен —алиманын сүрөтүн карап койду.

- ќоба, сулуу бекен? - ћарс жылмайып койду.

- —улуу экен, азыр кайда?

-  айда экенин билбейм, - ћарс ушул учурдан пайдаланып болгонду айтып берүүгө убакыт жеткенин сезди да, төкпөй чачпай саймедиреп келип, - ћен чынында кетирмек эмесмин, тагдыр экен, ушундай болуп калды, - деди улутуна.

- ∆аман болуптур, дайнын биле элексизби?

-  айдан, ата-энеси билсе керек, унчукпай калышты. Ёми аны кыйнаганда эмне, өзү чечти, демек жашоону билет. «айна билесиңби, бир жылдай убакыт өттү, апам үйлөн деп кыстап жатат. Ёгер өзүм таппасам өздөрү таап мени үйлөнтмөкчү.

- Үйлөнтсө үйлөнүп алыңыз да, кыскасы жашооңуз ойдогудай экен, жакшы а€л болсо, кадырыңызга жетээр болсо ойлоп көрөсүз да.

- «айна, мен сага жакпайымбы? - ћарс «айнанын көздөрүнө тике караганда ал көздөрүн ала качты, - јйтсаң, жакшы көрүү сезими бир жолу да ойгонгон жокпу?

-  ызыксыз го, экөөбүздүн жаш айрымабыз бир топ, анын үстүнө.. .

- Ёмне, сен мага тийбейсиңби? - ћарс түз эле айтып ийип, кайра алдастай түштү, -  ечирип койчу, мен сага "сүйөм, күйөм" деп айтпай эле "тиесиңби?" дегенимди кара, - ћарс өзүнүн кызыктай абалда турганын сезе коюп, өзүн колго алууга аракеттенди, -  ой, бул теманы кое туруп мындан ичеличи, - винодон эки рюмкага куюп бирин өзүнүн алдына, бирин «айнага сунду, -  ел эми, чоң кыз, жакшылык, достук үчүн ичип коелу.

- ј€лыңызды катуу сүйгөнүңүз көрүнүп турат, бирок тагдырды өзгөртө албайсыз да? - «айна ћарсты сумса€ карады, - ќртодо жакшы мамиле, өзүбүздө денсоолук болсун! - «айна кичине ууртап коюп койду.

-  ичине алып койчу, суранам «айна, - ћарс анын колуна рюмканы кайра карматты, - јзыраак алып кой!

- »чпегенимди билесиз, жөн эле кыйнап жатасыз, - «айна дагы ууртап коюп койду.

- ћейли, "кыз кылыгы менен" деген, менин айтканыма капа болбо, чыны а€лымды а€бай сүйчүмүн, эми апам мен көрбөгөн бирөөгө үйлөнткүчө өзүм жактырган кыздын менде ою кандай экенин билгим келген, эми мага баары бир, албарска да болсо үйлөнөм! - ћарс винону алып жиберип отуруп калды. «айна ойлуу отурду: "џрас эле "сүйөм, күйөм" дегендер жыргатып жатабы, бир-эки балалуу болгондон кийин таштап кетип атпайбы, жаш, акыл-эстүү, кызмат абалы ойдогудай", деп ойлонуп атты. ¬инодон кайра-кайра кайталап куюлду, ууртап-татып атып «айнанын башы айланып кетти: "ћас болуп калбагай элем, кокус мас болуп калсам тебелеп-тепсеп абийиримди булгап коюп, анан кайда кетсең айда кет деп шылдың кылып жүрбөсүн, балким атайын мас кылганы алып келгендир" деп чоочуп алды.

- «айна, ойлонбой эркин отур, менде андай жаман адат ∆ок-жок, десең сени кыйнабайм, өз эркиң, болгону көңүлүмө жактың, көңүл кушум сага түштү, өзүң чеч баарын, ырас жаш айрымабыз бар! - ћарстын көрүп-билип тургандай сүйлөгөнү «айнаны у€лтты, эки бети кызарып, көгүш көздөрү жоодурай күлүп жиберди:

- Ёмне, ичимдегини окуй турган аппаратыңыз барбы?

- ќшондой.. - оор улутунуп алды, -  ыздар жаман ойлоп жибересиңер мындайда, - мостойгон ћарс ага карабай айтты муну, - јндайлар да бар, бирок беш кол тең эмес да, туурабы?

- “уура, сизге кошулам, мынчалык чөкпөңүз, неге маанайыңыз чөгүп кетти, менин да кете турган убактым болуп калды, эмесе бата кылалы.

- Ѕолуптур, сени өзүм жеткирип коем, а сен ойлон, дагы бир жумадан кийин жолугабыз, макулбу?

- ћа-акул, ойлоноюн, - «айна ордунан туруп сыртка карай кадам шилтеди.

ћарс үйүн бекитип машинаны от алдырып «айнаны үйүнө жеткирди да кайра тартты: "ћейли, макул болбосо, туш келгенине үйлөнө берем, сүйүү бир гана келет, кайра кетет, пешенеме жазганын көрөөрмүн. јттиң бала деп неге —алиманы кыйнадым экен, эгер мен төрөп бер деп айтпаганда дале жүрө бермек" деп ойлонуп келе жатып алдыдагы машинаны катуу сүзүп алды.  арс дегенди бир билет, өзүн жоготуп койду. «аматта гаилер келип, документтерин текшерип, өзүн ооруканага алып барды.  атуу тийгенде жүткүнүп барып рулга өпкөсү кысыла түшкөн экен. Ёртеси «айна Ўамбет менен Ћили€дан угуп ооруканага жетип барды.  өрүп эле ыйлап жиберди:

- ƒеги аман-эсенсизби, угуп алып коркуп кеткенимчи! -  олдорун кармалай отура калды.

-  ыздар ошондой болот, жүрөгү назик, санаага жок, чынбы? - ћарс аны карап көзүн кысып койду, - ћени чын эле ойлоп корктуңбу?

- јнанчы, а€бай корктум, сизди көргөнгө чейин эмнелерди ойлободум дейсиз?

- Ёч нерсе эмес, баары өттү-кетти, - ћарс «айнанын колун кармаган бойдон ойлуу, - «айна айтчы, менин суроомо жообуң кандай?

- ћен сиздин айтканыңызга макулмун, деги аман жүрүңүзчү! - «айна көздөрүн ылдый түшүргөндө кирпиктери төгүлүп турду, - —из эмне десеңиз мен ошомун!

- ∆аркыным менин, үйүмө кут түшкөндөй, төрүмдүн көркү болчу, берекем, - ћарс «айнанын колдорунан өпкүлөп, өйдө болоюн дегенде кабырга тушун басып, - иий, - деп жиберди.

- Ёмне болду? - «айна эңкейе калып чебелектеп ийди, - Ѕир жериңиз катуу тийген го?

- Өпкөмдүн тушу, катуу кысылып калган экен, кыймылдасам ооруп атпайбы.

- Ёти€т болуңуз, жолду карап сак болбойт белеңиз.

- ќйлонуп кетипмин, өзүм да билбей калбадымбы, - ћарс «айнанын жардамы менен бир жагына которулуп, анын колдорун өөп, жаагына басып көпкө жатты, - џраазымын айым, эми мен үйлөнчү күндү күтүп кантип чыдайм, жаркыным, мен азыр бактылуумун!

- ћен дагы бактылуумун, сизге жолукканыма бактылуумун, - «айна көпкө чейин отуруп анан кетти.

ћарстын жүрөгү алып учуп: "ушул периште менин койнумда жатчу жарым болот ээ, кубанбайын, кудайдан сурайын, ушул кыз менин бир башымды эки кылып өмүр бою жанымда болсо экен", көпкө шыпты тиктеп ойгоо жатты да: "—алима мени кечир, сенсиз жашоом өтпөйт деп ойлодум эле, көрсө жашоонун табышмактуу сырлары көп экен, сенсиз жашайм эми, башка бирөөнү "карлыгачым, тоту кушум" деп өмүр өтө берээр" деп улутунуп алды. ќоруканада он күндөй жатты ћарс, күндө «айна тамак көтөрүп келип көпкө отуруп кетет. Ёкөө сыртка чыгып, ары-бери басып, колтукташып сүйлөшүп, бирде күлүп, бирде жай гана каалгышат. ћарс чыккан күнү «айна үйүнө кошо келген, —озул келип калды. «айна өзүнчө кысыла түштү.

- јйланайын ай, эмне болду деги, же айтып койбойсуң, кечээ гана уктум.

- ќй апа, жөн эле айта бермек белем, баары жакшы, бир аз кырсык болуп кетти.

- Ёшикке улак алып келдим, түлөө өткөрүп койбосок болбойт, атаң да келген.

- Өзүңөр жакшы жүрөсүңөрбү, мен эмне жакшы элемин, ашыкча ырым-жырымдын кереги эмне?

- џрым-жырымды жерибе балам, кудай деген кур калбайт дейт, ата-бабабыз ооруганда доктур-моктуру жок эле ырымдап жакшы болуп кетчү.

јңгыча атасы кирди.

- Ёэ азамат кандай, бу эти€т кылбайт белең, угуп алып апаң түнү менен уктаган жок, - јта-бала кучакташып көрүштү. „етте турган «айна акырын ымдап "кете берейин" деди эле ћарс башын чайкап: "кетпе" деп койду. јкмат кайра сыртка чыгып кетти. «айна кысылганынан:

- ћен кете берейинчи, у€лып жатам, - деди эле ћарс аны кучактап өөп, -  етпе, азыр мен сени алар менен тааныштырам, - деп өзү сыртка чыкты. ”лагын союп казанга салганча «айна —озулга жардам берип жүрдү. ќшол убакта Ўамбет келип калды. јкмат менен кол алыша учурашып, —озул энеге баш ийкей, ћарс менен да кучак жа€ учурашып калды:

-  андай анан, денсоолук калыбына келдиби?

- ∆акшы, көкүрөгүм аз-аздан ооруп турат, кичине эле кагышканга ушунча болуптурмун.

- Ёч нерсе эмес, кыскасы аман калдың, оңой эмес да, - Ўамбет «айнаны көздөй баш кага ымдай сурады, шыбырай:

- ”же бир үйбүлө болуп калгансыңар го?

- ∆ок ой, ал мени чыгарып жатканда келип калды, анан кошо келген, аңгыча атамдар келип кете албай калды.

- ƒос, эгер макулдашып койгон жериң болбосо, «айна абдан жакшы кыз, үйлөнүп алсаң болот.

- Ѕуйруса а€ш кылып берем.

- „ынбы?

- „ын айтам.

-  еле колуңду? - колун сунду эле силкилдетип, -  уттуктайм, азамат! - деди да дагы эки жагын абай сала карап, - Ћили€ боюмда бар деп мени бура бастырбай жатат, арга жок ага үйлөнөт окшойм, - деди.

- Ћили€ деле ачык-айрым жакшы кыз экен, үйлөнө бер да, адамдын кесир-кусуру болот, боюнда болсо ал дагы элден тартынат.

- ќоба, андай-мындай дегенде эмне, ал баары бир мени кое бербейт, - ћарсты далыга таптай, -  ел анда экөөбүз бир күнү үйлөнөбүз, - деп койду барбаңдап.

- Ѕазар жок, бир күнү болсо бир күнү да, - ћарс күлүп калды.  оңшу-колоңун чакырып түлөөнүн этин тараткандан кийин эл тарап өздөрү калганда ћарс ата-энесин карап сөз баштады:

- јта, апам мени үйлөн деп шаштырып кеткен эле, ойлоп көрсөм туура окшойт, үйлөнөйүн силерди кыйнабай, - жер карап отурган уулун көргөн ата:

- јнан качан үйлөнөйүн дейсиң? - деди сынай карап.

- —илер качан десеңер ошондо.

- јзамат, тиги —ары кыз эмеспи? - јкмат шыбырай уулуна көзүн кысып койду.

- ќшол, - ћарс да күлүп калды, - ∆актыбы?

- Ѕар-ракелде уулум, жакпагандачы, кай жерлик болот экен?

-  еминдик, силерге тааныштырсамбы дегем.

- ∆акшы, эми апаң экөөбүз камынып туралы, үйгө эле алып бар!

- ћакул ата, өзүм деле ошентейин деп аткам.

- јлдыңа кетейин десе, ушу сен дагы кыйналдың, буйруса «айна жакшы келин болчудай, багыңар ачылсын, - —озул кубанып отуруп анан ћарсты карады, - «айнаны азыр бизге тааныштырбай эле кой, у€лат. Үйгө барганда эле таанышып алабыз, - деп шыбырай сүйлөдү. «айна сырткы бөлмөдөгү кайнаган чайды көтөрүп кирди, - ќлда садагаң кетейин десе, чайды өзүм деле алып келбейт белем.

-  оюңуз, сиздин иш кылып жүргөнүңүздү көрүп кантип отурмак элем, келиңиз чайга караңыз, - «айна чай куюп баарына сунуп жатты.

- Ёчтеке эмес кызым, мындайдын далайына бышып бүткөм, эми келин бар жерде башка дечи, сен конок кыз экенсиң, жумшабайын деп атпайымбы.

- Ёч нерсе эмес, улуу кишини иштетип коюп жаш кишинин отурганы болбойт, мени ата-энем ошентип үйрөткөн.

-  анча бир туугансың, кызым?

- Үчөөбүз, эки иним бар.

- ∆акшы, айланайын, жалгыз кыз экенсиң, бактылуу бол садага!

- –ахмат, айтканыңыз келсин, - Ёне баладай болуп көпкө сүйлөшүп отурушту. јндан кийин «айнаны ћарс жеткирип келмек болду. јта-эне каршы болбоду.

ќшондон эки жума өтпөй ћарс үйлөндү. Ѕирок «ј√—ка барышпады, анткени —алима экөөнүн нике кагазы кесилген эмес. јл үчүн —алима экөө арыз жазып чогуу барыш керек болчу. «айна капа болгон жок, өз убагында бүтөөр деп койду жөн гана. јта-энеси «айнанын өзүнөн улуу, а€л алган күйөөгө чыкканына капа болуп уккан күнү айрыкча апасы жакшы эле каршы чыкты, бирок «айна өзү аларды тынчтандырды. јргасыз «айнаны күйөөгө узатышты. ћарс «айнага үйлөнгөн күнү Ўамбет да Ћили€ны үйүнө алып барып эртеси эле ћарска келди да төрт-беш машина болуп „олпон-јтага барып эс алып, андан ары “астар-јта мазарына сыйынып келүүгө жөнөштү. ћарс канчалык энесинен башка өппөгөн аруу кызга үйлөнгөн менен жүрөгүнүн төрүндө —алима экөөнүн биринчи үйлөнгөнүн эстеп, анын элеси көз алдында. «айна улам аны караганда ал аны сыга кучактап жүзүнөн сүйүп коет. Ѕака-шака түшкөн жаштар бирде ырдап, бирде магнитофондун ыргагына термелип шаңдуу баратышты.

- ћарс, эмнеге ойлонуп жатасың? - «айна байкоосуздан суроо берди эле, ћарс жооп бере албай мокой түштү.

- Ёмнеге ойлонмок элем, өзүм да ишене албай турам, сендей периште чын эле менин жарым болдубу деп, а€бай бактылуумун жаным, толкунданып, сүйлөөгө чамам келбей сүрдөнүп жатам.

- џраспы? - «айна бактылуу жылмайып алып ћарстын көкүрөгүнө башын жөлөй, зымырап бараткан машинадан алды жакты карап көздөрүн жумуп алды, - ћарс, мен дагы бактылуумун, өзгөчө бүгүн, өмүрүмдөгү бактылуу кезди көз ирмемдик элес кылып жүрөгүмө тартып баратам, эч унутулбастай кылып.

- ∆арыгым менин, ырысым, - ќрундукта экөө гана, башкалар өз-өз машиналарында кетип атышкан. Ўамбет менен Ћили€ да өз машиналары менен баратат. ”лам жол ээндей калганда сигнал берип кууп өтүп бапылдатып калышат. „олпон-јтага жетип аерде тойдун шарын улантышып кечке чейин кафеде болушту. Ёртеси көлгө түшүп сергип, эс алып анан “астар-јтага жөнөп, баары ичимдик татпай тилек кылып сыйынып, кайыр-садагаларын берип эки сааттай ал жерде болуп кайра шаарга жөнөштү.

«айнанын мүнөзү оор, анча чечилип сүйлөбөгөн менен абдан жароокер, жумушунан эрте келип, үй оокатын жасаганга аракет кылып турат. ћарс жумушунан келээри менен жуунуп алып, жаш колуктусунун көңүлүн көтөрүүгө далбастайт. јнын ойлогон оюнун баары басса-турса: "«айна да төрөбөй калбаса экен, кудай деги мени адам пенде кылып жаратканың чын болсо "ыңаа" деген баланын үнүн угуза көр, баласыз куу баш болбоюн, берээриңди унутпа" деп тилечү болду. ќшол күнү жумуштан жаңы эле келген, телефон чыр этип калды.

- јло-оо, - деди ћарс алып, - бул ким экен?

- јй ћарс, сенсиңби, кандай акыбал, -  ызгалдактын үнү угулду арытан.

- ј-аа  ызгалдак сенсиңби, кандай өзүңөр, жакшы жатасыңарбы, жезденин денсоолугу, балдар баары жакшы жүрүшөбү?

- Ѕаары жакшы ћарс, куш бооң бек болсун, ай эмнеге үйлөнгөнүңдө айтпадың же таарындыңбы?

- ∆о-ок, эмнеге таарынам, той деле болгон жок, достор, ата-энемдер менен элеЕ

- ќй койчу деги, азыр биз барабыз, үйдө бол! -  ызгалдак трубканы коюп койду. ћарс "түүт-түүт" деген трубканы кармап бир аз ойлуу турду да: "каап у€т болгон экемин, чакырып койбой, унутуп калганымды кара" деп бурула бергенде босогодо «айна күлүмсүрөп турган экен.

-  им? - деди ал жөн гана.

- ј€штар, келебиз дейт, дасторконго бирдемең барбы?

- Ѕолушунча бар, жетпегенин алып келесиң, - деди ал.

- “уура, эт, майда барат алып келе калайын, сен стол үстүн сыйлуу коноктор келчүдөй кылып да€рдай бер, жаным, - ћарс келинчегин өөп коюп чыгып кетти.

ћарс базардан келгиче ћакулбек менен  ызгалдак келип калышты.  олунда сүймөнчүк уулу јзизбек бар, ал балтыр бешик болуп калган. јлар босогодон баш бакканда эле, «айна ћарс айткан коноктор экенин билди да жадырай тосуп алып үйгө киргизди.

- —аламатсыңарбы айланайын, ћарс үйдөбү? - ћакулбек андан озуна сурап калды.

- јл жок эле, келип калат, кире бериңиздер, - деди кичипейилдик менен «айна.

- ∆акшысыңарбы? -  ызгалдак чырайлуу келинди көрүп эки бетинен өөп, анан үйгө киришти: "байкуш —алима, төрөп алганда ушул үйдө өмүр бою жашабайт беле.. Ёркек да, тим эле сулуу жаш немени алып алганын" деп ойлоп кетти  ызгалдак.  онок бөлмөгө кирип орун алгандан кийин «айна аларга чай куюп сунуп отурду. јңгыча ћарс келип машинасын токтотуп үйгө баштык көтөрүп кирип ашканага койду да, конок үйгө кирип:

- ќо келиңиздер, айыптуумун жездеке, той өткөрбөсөм да айтып койушум парз эле, - деп кол алыша учурашып  ызгалдактын колундагы балтыр бешик баланы ала коюп өөп-жыттап эркелетип, колуна конфет карматып атты.  ызгалдак ошондон кийин «айнанын башына жоолук салып, ћарска импорт көйнөк кийгизип ала келген конфет-печеньелерин алып чыгып:

- Ѕиз дагы кечээ уктук, абдан капа болуп анан келинчегиңди көрүп коелу деп чечтик, бир күнү даам таткан жериңе миң күнү салам айт дейт эмеспи, -  ызгалдак шакылдай сүйлөп атып: Е "—алима болсо башкача болмок, буга неге таарынмак элек, ушуну менен ортобуз алыстайт го" деп ойлуу отуруп калды.

- јл күнөө менден а€ш, кечирип кой, той өткөрбөгөндөн кийин деп эле конок чакырган жокпуз, ата-энем келип тосуп берди, «айнанын ата-энесин чакырып сыйладык, ачуу басар жөнөттүк, анан достор „олпон-јтага бир шылтоо менен барып алалы деп чогуу жөнөп кеттик, ары-бери болуп үч күн ал жерде болдук, “астар-јтага бардык.

- ∆акшы анда ћарс, эми колуктуң экөөң бактылуу болуп очор-бачар ордолуу шаар болгула! - ћакулбек чын дилинен айтып экөөнө бак-таалай каалап отурду.

- –ахмат жезде, айтканыңыздар келсин, - ћарс аларга абдан ыраазы болуп чечилип сүйлөдү, - ћен эми сиздерди «айнага өкүл ата, өкүл апа коем, анткени атамдар айтканынан өзүбүз табабыз деп койгом, «айнаны кыз кылып, мени күйөө бала кылып алыңыздар!

- Ѕолду, болду, кыздуу болууну биз да каалап жүргөнбүз, кана  ызгалдак, кызыма көрүндүк берели! - деди ћакулбек кубанганын жашыра албай.

- ∆аным менен кабыл алам ћарс, өкүл кызга өз ата-энесиндей болуп бере албасак да сыйлап алууга кудурет жетет, -  ызгалдак чөнтөгүнөн эки жүз сомдукту алып чыгып ћакулбекке берди.

- ћына ћарс балам, кызымдын көрүндүгү, эми жолун башка күнү жасайбыз, - деди да «айнаны жанына чакырып алып чекесинен өөп: - Ёч нерседен кем болбой алганың менен агарып, көгөр! - деп батасын берди.

- –ахмат, - «айна сүрдөгөнүнөн чылпылдай тердеп кетти.

- џраазымын сиздерге, кана дасторконго караңыздар, - ћарс чай куюп атып «айнага карады, - Ѕирдеме алып кел эми, «айна, өкүл аталар менен бир кагыштырып коелу.

«айна импорт арактан бирди, пиводон үч төрттү алып келип стаканы менен жанына коюп берди.

- —издерден дагы бир жолу кечирим сурайм, јзизбекти да көрө албадык, - ћарс ойлуу отуруп калды: "—алима болгондо башкача болмок, экөөбүз алда качан көрмөкпүз" деп ойлонду. јны ћакулбектин үнү оюнан адаштырып ийди:

- ћарс, өткөндү ойлобосо болбойт, бирок алдыдагы максат адамдын эң башкы маселеси, билип турам эмнени ойлогонуңду: —алима абдан жакшы келин эле, нике кайып деген ошол, эми «айна кызым экөөңөрдүн кармашкан колуңар жазылбасын, үйүңөр чурулдап ойногон наристелерге толсун! - дегенде ћарс

башын көтөрө жылмаюуга аракеттенди. Ѕул кезде «айна  ызгалдактын баласына сүт алып келүүгө чыккан.

- –ахмат сизге, айтканыңар келсин, "—алима болгондо мындай болбойт эле" деп таарынбаңыздар, эми андан да жакын болобуз, атамдарга айтам, өкүл ата таптык деп.

«айна сүт алып келип:

-  еле мага бериңиз, мен ичирейин, - деди  ызгалдактын алдында "бу-булап" отурган јзизбекке колун сунуп, -  еле гой, кел! - деп чакырып калды.

- Ѕар, бара гой эжеңе, - деп аны берди ал.

-  елээрки жумада кызымды үйгө чакырып алам, сөзсүз ата-энеңди чакырт ћарс, жакшылап таанышып, катышып туралы, - ћакулбек винодон ичкенден кийин бакылдап жатты, - “ун кызым болот, барып келип каттап турсун, бат-бат жөнөтүп турасың кызымды.

- —өзсүз да! - ћарс дагы бакылдап отурду. Ѕири-бирине чоочун адамдар эми минтип бир дасторкондон даам сызып, бир туугандай бакылдашып, акыры келип ата-бала катары отурушту. ∆ашоонун керемети, өмүрдүн кызыгы дал ушул колунда бар адамдардын гана айланасында өмүр сүргөндөй. Ѕирде күлүп, бирде кичинекей јзизбекти колдон колго алып эркелетип отурушканда булоолонгон палоо келди алдыга.

- ∆ездеке деп а€шты сыйлап, кыздын кырк чачы улуу болгондуктан сиз менен жакшы тааныш болуп калдык эле, эми мен сизди ата дейм. «айна экөөбүзгө ата болгонуңузду жууп бүгүн мынабу француз арагын сиздерге атайын бузам, не дейсиз? - деген ћарс жооп күтпөй эле коробканын ичиндеги "ћужска€ сила" деген эки бөтөлкө арактын бирин ачып рюмкаларга куйду, - ћуну биздин өкүл ата, өкүл апабыз үчүн ичебиз! - ћарс рюмкаларды алды алдына коюп «айнага да куюп койду.

- Ѕолуптур ћарс балам, мен бүгүн ушунчалык бир бакыттын туу чокусуна чыгып отурам, ушунун баарына  ызгалдагымдын арты менен жеттим, эми кызым үчүн уу болсо да алам! - ћакулбек ушул тушта тагдырына чексиз ыраазы болуп маңдайы жарыла сүйүнүч менен сүйлөп атты.

- ћен дагы кызым «айна үчүн ичейин, ћарс өзүң билесиң иччү эмес элек, биз кыздуу, болгондо да ай чырайлуу кыздуу болуп атсак кантип ичпей кое алабыз, мындай күндү жараткан чанда адамга берет! -  ызгалдак дагы рюмканы өйдө көтөрүп төртөө кагыштырганда хрусталь рюмкалардын үнү шыңгыр этип бир башкача аваз үйдүн ичине толду. Ѕул мүнөттөр ушул адамдардын артта калган азаптуу сааттарын унуткарып өмүргө жаңы жаралып бактынын гана көлүндө сүзүп, чардактар менен тең жарышып учуп конуп жүргөндөй көңүлдөрү кушубак болуп отурушту. “үн бир оокум болсо да алардын эс алчу түрү көрүнбөйт. јйтылбаган сөздөр калбады. “аң агарып супа салганда гана ћакулбек:

- јйланайын балдарым, эми биз кайталы, ылайым соолубасын өмүрлөр, оорубасын көңүлдөр, бакыттын бийик сересинде, картайбасын сүйүүлөр! - ћакулбек алакан жа€ бата кылганда ћарс менен «айна тура калып бата тилешти -  өшөгөңөр көгөрсүн, уул-кызым ата-бабанын арбагы колдоп, агарып уул-кыз өңөрсүн! - деп ордунан турду.

- јйтканыңыз келсин ата, сиздер дагы өмүрдө өксүбөй, толгон а€гыңар бөксөрбөй уул-кызыңардын урматын көргүлө, - ћарс да кур калбай коноктоду узатып чыгып,  ызгалдак уулун ћакулбекке берип, өзү рулга отурганын көрүп таң калды.

" андай жакшы адамдар, балалуу болуп жетине албай турган кези экен,  ызгалдактын багы ачылган экен" деп аларды узатып,  ызгалдак менен «айнанын өбүшө коштошконуна ыраазы болуп алар жылып кетээри менен «айнаны кучактай үйгө киришти:

- ∆акшы кишилер, кандай бактылуу жубайлар, - ћарс өзүнчө кубанычтуу «айнаны карады, - Өкүл ата, өкүл апаң жактыбы?

- ј€бай жакты, сонун адамдар экен, - Ёкөө кучакташып дасторкон жыйнабай эле диванга кулаштыЕ

***

 албүбү коңшу айылга жакындаганда иттер ызы-чуу түшүп үрүп, таңкы кыймыл башталып, мал айдаганы, уй саап, торпок аркандаганы жүрөт. јйылга кире берээрде четки үйдөн бир адам чыгып аны карап туруп калды. Ѕул кайдан келген чоочун а€л дедиби же бирөөнө окшоштурдубу, айтор селдейе карап тура берди. “ак үйдүн тушуна келгенде бери көздөй басып келди да:

- “аң атпай кайдан жүрөсүз, бул айылга чоочун окшойсуз? - деп сурады.

- ќоба, чоочунмун, ушундан ары өтүп кетейин дегем, -  албүбү басыгын токтотпой кетип атканда тигил кайра сурады:

- „арчаган окшойсуз, би€кка кирип дем алып, курсак тойгузуп алып анан чыкпайсызбы? - кичипейилдик кылып жаткан адамга тил кайрый албай илээлеп басып анын артынан үйгө кирди.  ирип үйдүн кунары качып, жыйылбай, а€л жашабаганы билинип, жүрөгү шуу этип алды. “өшөнчү, дээрлик буюмдар тытыла кирдеген, идиш-а€ктары жуулбай ар жерде чачылып жатат, арыта үч-төрт шприц жатат: "Ќаркоман болсо керек, эмнеге кирдим экен, кайра кетип калайын" деген ойдо артына бурула бергенде чоочун эркек аны карыдан ала артка түртүп төргө чыгарды:

- ћен кете берейинчи, кое бериңиз? -  албүбү жалооруй өтүндү.

-  айда, мен деле сендей бир байкушмун, сага эркек керек, жашай турган үй керек, мага а€л керек, бири-бирибизге керекпиз, ошондуктан бир-эки күн мени менен болуп турчу, суранам, деди ал катуу айтпай акырын сүйлөп.

- јндай деп ойлобоңуз, мен кетишим керек!

- Ёмнеге, сизди ким күтүп жатат? ∆ок дегенде менин сообума калып анан кетиңиз, - јл  албүбүнү карыдан ала күч менен отургузду, - кирбей кетсеңиз болмок, эшикти аттагандан кийин: " олго тийген коенду кое берген оңобу?" дегендей чырайлуу а€л экенсиз, - деп ой-боюна койбой жыгып, алышканына болбой өз максатына жетти да, - тагдырына таарынып буулугуп үнсүз ыйлап аткан  албүбүгө, - ћен деле бир кезде ушул айылдын мен деген жигиттеринин бири элем, а€лым, бала-чакам бар эле, - деп улутунуп алды.

- Ёми кете берейин Е -  албүбү жалдырай сурады.

- ∆о-жок, адегенде конок болуңуз. ћенин атым Ѕектемир, сиздин атыңыз ким? - ћадани€ттуудай эле көрүнгөн менен анын зордукчулу жаккан жок.

-  албүбү, - деди аргасы кеткен ал, - ћени кетириңизчи, эрте жарыкта жетчү жериме жетип алайын.

- јшыкча сөздүн кереги не, жаныбыз бирдей эле окшойт  албүбү, эгер мага а€л болуп берсең баарын таштап адам болууга да€р элем, азыр мени тууган-уругум, балдарым адам деп эсептебейт, өлсөм эптеп көмүп коймокко кабар алып турушат, чарчадым ушул жашоодон, - Ѕектемир башын салып көпкө отурду да тура калып шкаф сы€ктуу эскилиги жеткен идиш-а€к койгучтан бөтөлкө алып чыныга куюп ичип жиберип оозун басып калды.

- ћен сизге а€л да боло албайм, мени балдарым күтүп жатат, - деп анын арак ичкенинен коркуп кетип калп айтып жиберди, - ћенин жолумду тоспоңузчу?!

-  албүбү, мен адам катарынан чыгып калсам да бир айтканымдан кайтпаган адаммын, андан көрө жок дегенде менин көңүлүмдү алып беш-алты күн туруп кет! - Ѕектемир аны теше тиктегенде жүрөгү болк дей түштү. Өлүм деген түрү суук, уккан кулакка жагымсыз нерсе анын бүткөн боюн калтыратып жиберди. Өмүрдөн аша кечип, жашоодон тажап, бир тарабы аска-зоо болуп турганда да өлүмдөн пенде коркот тура: " окус дагы бирдеме десем өлтүрүп ташташы мүмкүн" деп ойлоп бозоро отуруп калды. Ѕир топтон кийин Ѕектемир кичине казанын алып чыгып очогуна асты да от жакты, сы€гы ичинде тамак болсо керек, карала-торала болуп отун күйгүзүп жатып жылытты белем, үйгө көтөрүп кирди. јнысы жалаң картошка экен, сууга кайнатып шорпо кылып коюптур.  албүбүгө жакын келип дасторкон сымал кирдеген немени салды да чыныга куюп ага сунду эле ал:

- ∆ок, мен ичпейм, иче бериңиз, - деди бүрүшкөн калыбында.

- Ѕолбойт, сыйлап жаткандан кийин ичиш керек, азыр мындан ку€м, - деп чыныны анын алдына койду да бөтөлкөдөгү арактан эки идишке куюп  албүбүгө, -  ел эми бүгүнкү жолугушуп таанышканыбыз үчүн ичип коелу! - деди.

- ћен ичпейм, өзүңүз иче бериңиз.

- ∆ок-жок, мен жалгыз ичпейм, азыр жанымда татынакай а€л отурса өзүм кантип ичем, бул табылат, көңүл табылбайт, - деп жакын отуруп колуна карматып, идиштерди кагыштырып койду, -  ел эми алып кой: " айдан да кире койдум эле, үй болсо эле жакшы адамдар экен дебедимби, бу куу башым дагы кандай балээге кабылды?  удай ай, мындан аман-эсен кетемби же шордуу жанды кыйнап тирүү чыкпай каламбы?" деп ойлонуп аракты алып ийип отуруп калды.

- јзамат  албүбү, минтпесең болбойт эле да, эми экөөбүз чечилип сүйлөшөбүз, эки бакыр, бир тукур болуп калабыз, - деп картошка шорпосунан шорулдата ууртап кирди. Ќан дегенден эч нерсе жок, карандай картошканы ичкенден жийиркенип турду.  арды ач, ичкен арак ичин ысытып өзөгүн өрттөп кеткендей болду: "Ќеге менин жашоом ушундай, бир туугандарым кайрымсыз, өлсөм да аруу жууп көмөөрү белгисиз, бул адам ичпеген адам болсо жашап калбайт белем" деп ойлонуп кетти эле, Ѕектемирдин идишке дагы арак куйганын көрүп:

- ћен ичпей эле койоюнчу, башым айланып чыкты, - деди ал.

- Ёч нерсе эмес, адегенде ошентет, анан көнүп кетесиң, мен эмне төрөлгөндө эле арак ичип көрүптүрмүнбү? - Ѕектемир каткырып күлүп койду: - јл, дагы бирди, андан кийин куйбайм! -  албүбү тобокел деп дагы алды, көпкө эңгирей туруп калды: "өлүп кетсинчи, кеткенде кайда барам, тосуп алаарым болсо бир жөн, же колумда тыйыным жок, не болсо да көрөөрмүн" деп ойлонуп отуруп, ошол эле жерден кыйшайып уктап кетти. Ѕектемир анын жанына жатты. Ѕир аздан кийин эрди-катындай бирге уктап калышты.  албүбү канча уктаганын билбейт, катуу уктап кеткен экен, кобур-собурдан көзүн ачса Ѕектемирдин жанында эки жүдөгөн адам отуруптур.  ы€зы алар анын арак достору болсо керек.  албүбү кыймылдабай жата берди.

- Ёэ атасынын көрү: "атам экөөбүзгө бир катын" дегендей мунуңду бизге да берип тур эми, бел суутуп алып туралы! - деди бири колдурай.

- ќшону айтсаң, шаарга кетип калсак а€кта биз өңдүүлөргө а€лдар оңой эле табылат дейт, бара албай жатпайбызбы. Ѕекем жыргаптыр да өзү табылып, ха-ха-ха! - деди бири каткыра.

- ќозуңарды карагыла балдар, мен муну эч кимге бербейм, эгер тилимди алса адам болуп жашашым керек, жетишет бир кезде көөп кетип аракка башымды малып алып чыга албай баарынан кол жууганым!

- ћейли досум, өзүң бил, биздин катардан чыккың келсе чык, биз болсо чыга албай калдык, өлгөн күнү өлөбүз, өлгүчө иче беребиз!

- Ѕаса, бу конокту, тойс а€шты жакшылап коноктойлу, бүгүн бир тоок таап келебиз, да€рдап койгонбуз, - деди бири.

- јпкелсең апкел, бирок ээси кармап алып баарыбызды карматып жүрбөсүн? - Ѕектемир чоочулай экөөнү карады.

- „ын эле ой, тоок уурдаган камалат, киши өлтүргөн тез эле акталып чыга калат, неси болсо да абайлайлы!

- Ѕирдемең бар беле Ѕеке, баш ооруп өлгөнү турабыз, дүкөндөр карызга бербейт, ал турсун атасын өлтүргөндөй көздөрүнүн төбөсү менен карап кетиргенче шашат.

- Ѕар, менде эки бөтөлкө бар болчу, бирин ичип койдум, бирин силерди келип калабы деп сактап отургам.

- ќй баракелде-е, ушундай алтындай досубуз бар да, куйчу жүздөн.

Ѕектемир бөтөлкөсүн алып келип үч идишке куйду. Ѕерки экөө араң турганбы, дароо эле ичип идиштерин бошотуп коюшту. Ѕектемир өзү ичип кайра үчөөнө куйду, - «акускага эчтеме жок тура. ”€т, мен бир-эки нан таба келейин.

- јнда жыргаттың, тиги дүкөнгө барсам арак берет да нан бербейт, иштеп берем дегениме ишенбейт, кечээ туалет казып эки бөтөлкө алгам.

- Үчөөбүздү ишенип жумушка да албай атпайбы, болбосо эптеп нанды кенен таап турат элек, - Ќааразы боло сүйлөдү корулдагы, - “иги јлсейит айыл өкмөттү билесиңби, мени короомду тазалап бер дейт, кечке ошонун ишин жасасам бирдеме болоор.

- јнда жакшы болгон тура, мени фермер “урсунбек уйканасын шыбап, оңдоп бер деди, Ѕекем экөөбүз ошону бүтүрсөк карын кампа€рлык оокат табылат, барасыңбы Ѕеке?

- Ѕарбай анан, мен деле иштешим керек, бу а€лды үйгө камап койбосом, качып кетет!

- “уура кыласың, көнгүчө камап кой! - Үчөөнүн сөзүн угуп жаткан  албүбү ичкен арак башын зыңгырата ооруп жатса да былк этпей жаратканга нааразы болуп жүрөгү сыздап жата берди. Ѕир кезде Ѕектемир жанына келип:

- Ёэ  албүбү, туруп бирдеме жутуп алчы, ооруп тургандырсың, - деди түрткүлөй.

- ∆о-жок, мен эс алып алайын, - деп жумган көзүн ачпай ары бурулуп жатып алды.

- ј€ш, туруп биз менен таанышып кой эми, - колдураган неме үн салды, - Ѕеке биздин дос, бири-бирибизден жаныбызды да а€байбыз.

- “им кой уктаса уктасын, өтө чарчаган түрү бар, узак жол баскан окшойт, бул айылдык эмес экенин көрүп эле билдим да, - Ѕектемир тигил экөөнө көзүн кысып койду. - јнан калса өңдүү-түстүү а€л экен.

- —ен өзү а€лдан жолдуусуң, ба€гы  үкүшүң сени менен кошулуп ичпегенде сен эмдигиче үй-жайыңды оңдоп жашап калат элең.

- јнанчы, ал менден өтүп ичип туруп албаганда, жашоо ойдогудай болуп кетмек.

- Ёчтеке эмес, эми деле кеч эмес, жашың эми кырк экиге келди, бизден жашсың, эмнеси болсо да сага ак жол! - Үчөө көпкө чейин отуруп анан кечкинин камын көргөнү үйдөн чыгып кетти.  өрсө үчөө бирге жашашат экен. “апканын ортого салып эптеп көр оокаттын камын көрүп күн өткөрүшөөрүн дароо эле сөздөрүнөн байкады  албүбү: "кантип гана чыгып кетээр экемин, аракты ичип жатат, эми качан сайынып кирээр экен?" деп коркуп жата берди. Ѕирок андай болгон жок. Ѕектемир фельдшер болуп иштөөчү, айрыкча малчыларды кыдырып, колунан келген жардамын берчү, айылдан алыс кыштоодогу малчылар Ѕектемирдин караанын көргөндө ат чабым жерден таанып кубанып турушчу.  азанын асып, автолавкадан алып калган ак моюнун белендеп, дасторконун кең жайып тосуп алчу. ќоруп жаткан адамдардын жеңил-желписине укол берип, дары ичирип, айыгып калгыча кабар алса, оорураактарын атайын ооруканага жеткирип жаткырчу. јбдан сыйлуу эле, колу-коңшусу да аны: "колу жеңил" дешип "Ѕекелеп" эле турчу. ќшентип артыкча сыйдын арты аны ичкиликке оодарып акыры жайдак тамда калганына беш жылдын жүзү болду. Үч баласын алып а€лы төркүнүнө кетип күйөөгө тийип алды. Ѕалдарынын алды азыр он бешке чыгып та€таларынын колунда. Ѕектемирди аларга жамандап такыр жолотпой: "алкаш атаң, өзү жыргап силер калыпсыңарбы" деп каттатпайт. Ѕаарынан кол жууган Ѕектемир акыры жамынчысы жок ушул үйдө кала берген бойдон көзүн ачпай ичип жүрүп жакындан бери өзүн-өзү колго ала баштаган. јталаш туугандары болгон менен бир тууган жатындашы жок.  үндүн батканы менен таңдын атканы ага баары бирдей элеЕ јл эми тигил төрдө жаткан шприцтер болсо өзү ооруганда өзүнө укол сайган эле, ошону али ыргаткан эмес, азыр гана аны көрүп ойлоп алды: "баса бул а€л эмне эле коркуп, кетем деп атат десе, мени наркоман деп ойлогон го" деп дароо сезди. јнткени айылдын эли, бала-чакасына чейин "наркоман" десе жүрөгү түшүп турат эмеспи.

 албүбү кечке чейин кыймылдабай жата берип кайра уктап калды, кеч кире кобурашкан "достор" кирип бакылдап кирди. јлар бир топ эле кызуу болчу:

- Ѕеке, ой бүгүн казанды бир боркулдата кайнатпасак болбойт, мен жанагы ишти бүтүп, тыйын алдым да нан, арак алып келдим, —агын болсо бир үндүктү таап, аны уурдабай эле эртең иштеп берем деп алып келди, - деди корулдагы.

- Ўамшыбек туура айтат, өз эмгегиме алып келдим, эми у€т болбой барып жумушун бүтүрүш керек!

- јзаматтар, үстүңөрдө үй бар, астыбызда казан бар, бир көр оокат ушинтип өтөт экен да, мен да бир-эки күндөн кийин иштейм.  албүбү мага жар болуп берсе анда мен эч нерсе татпай баш отум менен жашоомду оңдогонго киришем.

јлар ошентип сүйлөшүп жатканда  албүбү ордунан туруп сыртка чыкмак болду эле:

- ќй сен кайда, кеч кирип калды, ит талап кетет, тынчыраак эле жатып алсаңчы? - деди Ѕектемир.

- јжатканага барам, - деди эле Ѕектемир кошо чыгып ажаткананы көрсөтүп, өзү берээкте карап турду.  албүбү кайтарууга түшкөнүн сезе сыр билгизбей кайра үйгө кирди. “игил үчөө адегенде жүз граммдан басып алып анан үндүктүн этин казанга салып от жага баштады. ∆арык жок, эки ай мурун "төлөбөйсүң" деп кыркып коюшкан, бир топ карызы да бар экен. Үй ичи караңгы, эптеп сырттагы казанды кайнатууга аракеттенип атышты. “ээ бир топто казанды көтөрүп келип, темир мештин үстүн ачты да кагаз күйгүзүп, анын үстүнө жыгач отундан салып коюшту. ∆албырттап күйгөн отундун жарыгы үйдү жарык кылып, этти алып келип ортого койду. јнан шорпосуна салаар эч нерсе жок, чыныга куюп ичүүгө өтүштү.  албүбү аргасыз кудай кошкон насиптештери менен алар берген эттен жеп атты, шорподон ичти, арактан куйганда "ичпейм" десе болбой дагы эки жолу ичирип коюшту. “игилер ылжый мас болуп эптеп жатып уйкуга кирди. Ѕектемир болсо кадимки өз а€лындай аны менен чогуу жатып өз милдетин аткарды да, коңурук тарта кетти.  өпкө былк этпей жатып, анан тигини катуу уктады го деп ойлоп,  албүбү ордунан туруп сыртка чыкты. „оң жолго жетип калганда айдын жарыгынан аны көрүп Ѕектемир жетип келип үйгө алып кирип сөгүнө баштады:

- Ён-неди жалап, мен сени жакшы катын болсо жашап калайын деп жатса мунун качканын көр! Ёй достор тургула, мынабуну үчөөлөп ордунан туралгыс кылып жайлап салалы, жок дегенде он күн жыргап алалы! - деп —агын менен Ўамшыны ойготту, - жаныңар болсо бирден кирип чыккыла!

- Ѕектемир, кой антпе, эми качпайм, аларга салып бербе, айтканың менен болоюн! - деп чырылдаган  албүбүнүн үнүн укпай, калган арактан куюп ичип алды да өзү басып жыгылды. јндан кийин тигил экөөнү тукуруп атып алар да кирди.  албүбүнү кыйнап көпкө эрмектешти.

- ќй Ѕеке, сонун кылбадыңбы, жөн эле жыргай түштүм, а€л көрбөй канчадан бери көзүбүз тунара баштады эле, - деп экөө тең Ѕектемирге ыраазы болуп атып кайрадан уктап калышты. Ѕектемир арактан дагы ичип алып жинденип түнү менен уктаткан жок. Ёртеси  албүбүдө кыймылдаар ал калбай соолуп жатты. ќшентип аны үчөөлөп күндө эрмек кылып, күндүзү буту-колун байлап өлбөстөй кылып оозун таңып кетип калып, кечинде келет да кайрадан моокумдарын кандыра жатып алышат.

јрадан бир айдай өттү,  албүбү тулуптай болуп шишип кеткен. Ѕектемир аны көрүп, кичине боор ооруй түштү: " ой бул бир байкуш болсо, ого бетер кыйнап кордой берсем болбойт, андан көрө иштеп, жаңы шорпо берип багайын" деп ойлоп, таң атпай чыгып кетти.  албүбүнүн качып кете турган ал-абалы жок болчу. Ѕирок ал үйдө ээн калганда качып кетүүнү ойлонуп сыртка чыгып эки жакты абайлап карап туруп жолду карай жөнөдү. Ёптеп чоң жолго жетип элеңдей каранып ылдамдай басып баратты. јлы жок, демигип улам токтой калып кимиси көрүп калат деп шашкансыйт, кадамы арбыбайт. “ээ айылдын четинен ортосуна жеткенде алы куруп, оозу кургап жыгылып кетчүдөй абалга келгенде бир үйдүн короосуна баш багып суу сурап ичмей болду.

- Ёже суу берип коесузбу, ооруп аттым эле, оозум кургап атат, - јл баш баккан короонун эшигинде жүн тытып отурган а€лдан жалооруй сурады.

-  ир, кирип ичип ал, кран тигил жерде, - деген а€л ордунан козголбой короонун эшигине жакын кранды карап колун жаңсады.

- –ахмат эже, кудай жалгасын, - деп кайра артына бурулду да жолун улады.

 ете берди, кете берди, улам эс алып отуруп кайра жөнөйт. ќшентип кетип жатып шалдырап жол жээгине өтүп: "Ёс алып алайынчы, көзүм караңгылап баратат, бейтааныш элдин ичинде өлүп калбасам экен, өлбөй тирүү болсом бараар жерим каер, кимге калкаланам, ким мени тосуп алат эле?" деп ойлонгуча жол боюна күп этип жыгылып калды. јны көчөдөн кой айдап келе жаткан бир киши көрүп калды да, ошол жерге жакын үйүнө эптеп экөөлөп көтөрүп кирди. “үн бир оокумда көзүн ачса бир үйдө жаткан экен. Ѕүткөн бою оорлоп шайы жок. јндан кийин уктай албай кара терге түшүп жата берди да, таңга маал кайра көзү илинди. јл түш көрүп жатты, түшүндө ага бир ак сакалдуу кары€ чөйчөккө суу сунуп: " ызым, мына муну ичип алчы, ушул суунун керемети сени даңгыр жолго жеткирет, сен мындан ары жакшы жашайсың, ал, ичип ал" деп чөйчөктү колуна карматып көздөн кайым болду.  өзүн ачса таң аппак атып калган экен, ордунан козголмок болуп атканда босогодон бир а€л көрүндү:

- “ынч жата бер айланайын.  айдан келаттың эле? ћындай абалда жолго чыкпай эле койбойт белең.. “амырыңды кармап көрсөм көптөн бери ысык-жылык эчтеме ичпей эле суу менен жашап жүрүпсүң, алың жок - деди а€л анын жанына жете келип.

- –ахмат эже, ыраазымын сизге, -  албүбү шыбырай сүйлөдү.

-  айдан келгенсиң, бул айылда таанышың бар беле?

- “аанышым деле жок, бир байкушмун эже, шаарга барып эптеп күн көрөөрмүн деп келаткам.. -  албүбү бул мээримдүү а€лга жашырбай болгонун айтып берди.

- ја-аа кокуй, ал Ѕектемир убагында жигиттин эле гүлү болчу, курган бала арактын артынан түшүп алып азыр элден, журттан чыгып калган.

- Ўорума ошол жолугупЕ -  албүбүнүн көз кычыктарынан сызылып жаш куюлуп сүйлөй албай калды, эриндери көгөрө түштү.

-  окуй, көп сүйлөшүп койдумбу, азыр мен сага тамак алып келе коеюн, - деп ордунан тура жөнөдү тигил.  өп өтпөй чыныга тамак көтөрүп кирди, - эми сен аз-аздан ичишиң керек, азыр ушунун жарымын берем, кичине өзөгүңө бирдеме барса анан дары берем. ћен өзүм табыпмын, атым Ѕатийна, сенин атың ким? - деп жанына отуруп  албүбүнү абайлап өйдө кылып чыныны колуна карматты, - »ч, иче кой!

- јтым  албүбү, менин сиздей эжем бар эле, ал жакында эле өлдү, ошондон кийин мага жашоонун да кереги жок болуп качып чыккамЕ

- ќшондой, абалың да начар, бери дегенде бир айда зорго күчүңө киресиң, кечээ сени күйөөм көрүп калыптыр. —ооп калтанын түбү тешик, азыр адамдар бири-бирине кайрым кылбай калды. „алым экөөбүз боорукер жанбыз, балдардын баары үйлөнүп кетишкен. ћен киши көрөм, сени өзүм жакшы айыктырып анан жолго салам. ∆ашоонун кызыгын эми көрөсүң, чөкпө сиңдим, көп ойлонсоң ооруп каласың, - деди Ѕатийна чыгып барып кийим-кече көтөрүп кайра кирип,  албүбүнүн кийимин которуп кайра чыкты.  албүбүнүн кардына тамак барганга сергий түштү.

ћаал-маалы менен ысык тамак, кайра чөптөн жасалган дары-берип, тамырын кармап атты Ѕатийна.  албүбүнүн кийген кийими тазарып, жакшылап караганга оңоло баштады. ќрдунан туруп сыртка өзү чыгып калганда "ары-бери басып тур" деп айтып,  албүбү күчүнө кирип шишиктери кетип кадимкидей болуп калды. ∆акшы адамдарга жолугуп калганга ичинен кудайга ыраазы: " өрөөр күнүм бар экен, бул эмгеги үчүн өмүр бою мында кызмат кылсам да мейли, өлүмдөн алып калды" деп ойлоп жүрдү  албүбү. јрадан билинбей бир ай өткөндө кадимкидей болуп калды.  албүбү бир күнү келип көрүнгөн элдин а€гы басылганда дасторкон жайып Ѕатийнанын маңдайына отурду да:

- Ёже, мага кылган жакшылыгыңызды актоого кудурет жок, ата-энем, эжемден кийин сиз мага төө көтөргүс жакшылык кылып өлүмдөн алып калдыңыз, эми жакшы болуп калдым, эгер жүк болбосомЕ - деп келатканда Ѕатийна колун көтөрө токтотту:

- ћен жакшылыкты кудайдан табам, сени кудайым мага атайын туш кылбаса кайдан, сенин көрөөр күнүң бар, ичээр сууң түгөнө элек, ошон үчүн сен антип айтпа, шыпаа менден а айыгып өмүрүңдүн сакталып калышы кудайдан, - деди.

- Ѕараар жерим деле жок, болгону өз күнүмдү өзүм көрүп эптеп шаардан соода кылып жашайын деп ойлодум эле.

- Ўаарга барып соода кылганга көп акча керек  албүбү, жок дегенде жумуш иштегенче турганга үй керек, кыйналып каласың, бирок мында түбөлүк тура албайсың, бала-чакам келет, топурап келгенде үй толуп кетсе өзүң кыйналасың. Ёми өзүң бил, мен дагы бир жардам кылайын, шаарда менин таанышым бар, ал сени жумуш тапканыңча калкалап турат, - Ѕатийна ак кагазга ишеничтүү кат жазып берди. ƒарегин этегине тактап жазды.  олуна беш жүз сом берди.

- џраазымын эже, жолдошуңуз экөөңүзгө өлүп калбасам бир келип кетем, -  албүбү ыйлап жиберди. јзыр анын көз алдына көзүнөн заар чачыраган јстранын элеси, үйүнө алып кеткиси келбей жер карап нымтыраган иниси тартылып өзүн чыйралтты.

- јман бол  албүбү, адамдарга кызмат кылуу менин парзым деп эсептейм, жакшылыгымды колко кылбайм, жолуң болсун! - деп колун жа€ бата берип узатты.

 албүбү ошол эле күнү кечинде шаарга жетти, жетип эле колундагы кагазды карап алып таксиге отуруп жөнөп кетти.  елсе үй бек, коңшуларынан сурамак болду. Ѕир жакыныраак үйдөн сурады:

- Ѕайке, бул үйдүн ээси кайда экенин, качан келээрин билбейсизби?

- јл үйүн жакында эле сатып кеткен.

- ја-а, кайда кеткенин билбейсизби?

- ∆о-ок, анысын биле албайм, айткан эмес, - тигил чоочун адам бурулуп басып кетти.

јйласы кеткен  албүбү шашкалактай түштү: "Ёми кайда барам, кайда түнөйм" деп ары кирип бараткан адамдын артынан:

- Ѕайке, күн кеч болуп калды, түнөп алууга жай табылаар бекен? - деди үмүттүү карап.

- “өлөсөң жашай бересиң, биерде баары платный!

- Ѕир күнгө канча?

- јйына төлөшүң керек, бизде суточный жок.

- —уточный квартираны кайдан табам, айта аласызбы?

- јны тигил үйдөн сурап көр, - деди да короосуна кирип кетти. Үмүтү жана түшкөн  албүбү арылай басып дагы бир короонун эшигин тыкылдатты. " им?" деген а€лдын үнү чыкты эле:

- —уточный квартира керек, келип коюңузчу. - деди  албүбү, айлана күүгүм тарта баштаган. Ёшикти ачып тигил а€л  албүбүнү бутунан башына чейин бир сыйра карады да:

- —уточный квартира дейсиңби? - деди.

- ќоба, бир-эки күнгө керек эле.

-  үнүнө отуз сомдон, азыр өзү деле бир кишилик орун бар, - деп чоюла эшигин ачты.  албүбү кирип көрсөткөн бөлмөгө кирсе толгон а€лдар жатканы жатып, жатпаганы өз иши менен алектенип отурушат.  албүбүнү карап калышты. ∆анагы батир ээси анын артынан бир төшөк, бир жамына турган одеал алып келди да:

- ћына муну алып төшөнүп бир четине жатасың, - тигилерге карады, - батышкыла, атаңардын үйүндөй талтайып жатпай, бул жерге он, он беш киши батат! - деп коюп чыгып кетти.

-  олунан келсе отузду деле киргизип, биринин үстүнө бирин жаткырып койгусу бар, - деди бири ал чыгып кеткенден кийин, - —ен мурда кайда жашоочу элең? - деди,  албүбүнү карай.

- ћен айылдан келдим, јт-Ѕашы деген жерден.

- Ѕатирде жашап көрдүң беле?

- ∆ок, мурун студенттердин жатаканасында тургам, андан кийин азыраак бир бөлмөдө жашагам.

- јтың ким?

-  албүбү.

- Ѕир топко чыгып калсаң керек, күйөөң, бала-чакаң айылда калдыбы?

-  үйөөм да, балдарым да жок, -  албүбү ойлуу жер тиктеп ушул саам “илек менен уулу Ѕакытбекти көз алдына келтирип муңайып алды, - Ѕолгон, эми экөө тең жок.

-  апаланба, кечирип кой. ћенин атым Ѕегимай, Ќарындан болом, экөөбүз жердеш экенбиз, кайдан иштейсиң?

- јзырынча иш деле жок, бүгүн келдим, эртең иш издейм го?

- »здегенге эле жумуш жолдо жатат дейсиңби, андай болсо эртең мени ээрчи, сага жумушту мен таап берем, - деди Ѕегимай өзү  албүбүдөн бир топ кичүү болсо да сенсирей.

-  андай жумуш, деги жашаганга болобу?

- јйла жок, азыр бизге жумуш берчүлөр жок, сен уже картайып калыпсың, мен болсо жүдөмүш абалдамын, эптеп күнүмдүк жашоону өлбөстөй өткөрүп жүргөн эмемин. Ѕилесиңби, азыр жаш кыздарды, таза кийинген кыздар менен келиндерди алат. Ѕиз биердегилер баарыбыз бирдейбиз.

-  өрөбүз да эртең, эс алалы, -  албүбү анын сөзүн жактыра бербей күңк эте эмеле алып келип берген төшөктү жа€ салып жата кетти.

- Ѕаары бир жумуш табышың кыйын, кыш түшкөндө батирге төлөй албай калсак жертөлөдөн орун таап кетебиз.

 албүбү үндөбөй жатып алды. јнын жертөлөсүнө түшүнгөн да жок. „арчаганга көзү илинип уктап кеткенин да байкабай калды. Ёртең менен кыжы-кужу үндөн ойгонду. ј€лдардын эбак эле ойгонуп алып өз алдынча жумуштарына жөнөй турган маалы экенин билди. Өзү да туруп бети-колун жууп келип анан базарды көздөй жөнөмөк болду. јл жөнөгөндө Ѕегимай:

- Ёмне кыласың, жөнөйсүңбү мени менен? - деди суроолуу карап, - јто кечке иш таппасаң ачка каласың, иш издеп кыйналбай мени менен жүрө бер?

- Ѕүгүн издеп көрөйүн, болбосо көрөм.

- Өзүң бил, мен көрүнгөндү эле токочумду бөлүшкөнгө чакыра бербейм, - Ѕегимай өзүнө тиешелүү баштыгын алды да кетип калды.

 албүбү байкап көрсө берки а€лдар деле ашып кеткен а€лдар эмес көрүнөт, баарынын токочу бир жерден табылат окшойт.  ийген кийимдери, турган туруштары жупуну экен.  албүбү Ѕатийнанын берген киймин таза жууп кийип жүргөн, өзүн алардан алда канча өйдөрөөк сезип, бирок ал а€лдарга көз карашы жаман эмес: "бир кезде ушулар деле бир үйдүн ээси, балдардын апасы болсо керек, бу курган жашоо буларды ушул чекке жеткирсе керек" деп ойлоп базарга жөнөдү.  елсе базар кыжы-кыйма, музыка үнү, элдин шары аны жетелеп аралап кетип жатты. јнан эстей калып бир кыздан радиоузелди сурады:

- „оң кыз, радиоузелди айтып коесуңбу?

- —ол жакка басып, кайра оң жакка бурулсаңыз көп эл жүрөт, ошол жерде.

- –ахмат, -  албүбү тигил кыз көрсөткөн жака ылдамдай басты. јр кимиси өзүн камсыз кылаар жумуш күтүп жары€ны угуп ар кай жерде үйүлө калып жатты.  албүбү ар кайсынысына барган менен жумуш таппады.  олунда бир аз тыйыны калган. “үштөнүп алып кайра келди. Ѕирок ага ылайык жумуш табыла койбоду. Ѕир кезде: "талаа жумушуна иштегенге жумушчулар керек" деген жары€ны угуп бир тобу менен барып эптеп ошого илинди. Ѕеш-алтоо менен пи€з тергенге барып бир ай иштеди. Ѕирок ал көпкө созулбады. ќн беш күндөй иштеп, күн жаап калганда өзү ооруп калды. ќшону менен кайра шаарга келип ба€гы суточный батирге келди.  елсе ба€гылар жок, баары жаңылар экен. “апкан акчасына дары ичип, батирин төлөп өз кардын тойгузуп акырына чыкты.  үттүргөн кыштын да келип калганы билинип, суук түшө баштады. ∆умуш жок кейип, бир а€л менен сүйлөшүп туруп эптеп жан багуу үчүн баклашка терип өткөрүүнү чечти. јл а€л өзү күндө баклашка терип иштейт экен. “аң эрте туруп кыдырып кетет, чоң мүшөк менен терип элүү тыйын, отуз тыйындан өткөрүп, бирок жарытарлык таба албады. Ѕатирге отуз сом тапса, ичкенине жетпейт же кийими жок жылуураак, жедеп жүдөп бүттү. Ѕаклашка терип жүрсө анын жанына өзү курдуу элүүлөрдөгү а€л келип:

-  андайсың сиңдим? - деп калды.

- ∆акшы, -  албүбү өз иши менен алектенип бош унчукту.

-  айда жашайсың?

- Ѕатирде.

- ја-аа, күндө канча табасың?

- Өзүмө жеткидейЕ

- ћен сага бир нерсе айтайынбы, алдагы баклашка менен кошо бөтөлкөнү деле тере бер, ал дагы акча, анан батирге төлөп отурбай менин жашаган жериме жүрү, карачы үстүңдөгү киймиң жука экен, кийим-кече да табылат, - деди ал.

- —из кайда жашайсыз?

- ћен тээтиги бийик үйлөрдүн ары жагында бир үй бар бүтпөгөн, ошонун бир жагында "үй-бүлөм" менен турам.

- ћакул эже, чогуу кетели ээ анан?

- ќоба сени өзүм ала кетем, - Ёкөө акыр-чыкыр төгүлгөн жерден чукулап жүрүп баклашка менен бөтөлкө теришти,  албүбү ошол күнү жетимиш сом таап алды. јл а€лдын аты —ейнегүл экен, ал күнү —ейнегүл менен барып анын жашаган жерин көрүп эси ооду. јнткени бүтпөй калган кабат үйүнүн жертөлөсүн пааналап эки баласы, күйөөсү менен жашайт экен.  үйөөсү экөө керээлден кечке кара курсактын камын көрсө, балдары базарда тилемчилик кылат экен. ќшентип  албүбү алар менен туруп калды. Ѕатирге төлөгөн акчасына нан, майда барат алып келет. ∆аткан жеринин айрымасы деле жок, төшөнчүсү эптеп эле бирдеме. Ѕаарына кайыл болуп көнүп калды  албүбү, оорубай карды тоюп тынч жашай берсе эле ошого ыраазы. Ѕир күнү түш ооп калганда акыр-чыкыр салынган темир челекти аралаштырып жатса бир а€л түйүнчөккө оролгон чоң бирдемени алып келип коюп  албүбүнү карай мурдун чүйрүп: "ужас" деп коюп кетип калды.  албүбү барып түйүнчөктү ачса эски модадагы драп, жакалуу пальто, жемпир, өтүк экен. јл сүйүнүп алды: "—уукта кийгенге эчтеме жок калчылдап жүргөндө жакшы болбодубу, кудайым ай, атайын мага жөнөттүңбү?" деп көз жашы кылгыра түшүп анан бутундагы эски ботинкасын чечип таштап ошол эле жерден өтүктү кийип алды: "бир аз чоңураак экен, мейли бутум жылуу жүрсө болду, ооруп калбасам эптеп жан багаармын" деп ойлоп түйүнчөктү кайра түйүп көтөрүп алып жөнөй берээрде жанагы түйүнчөктү алып келип таштаган а€л көзүнө көрүнө түштү.  албүбүнүн жүрөгү болк этип кетти: "аны эмнеге алдың" деп урушабы деген ой келди башына.

- Ёже, - деди аңгыча ал, - Ёгер кийем десеңиз дагы кийимдер бар, аласызбы? - деп аны караганда эмне дээрин билбей буйдала түштү, - ∆аңы эле кийимдер, апам жакында кайтыш болгон, мага келбейт, тебелетпей бирөө жарымга берсем дедим эле, сообу тийсин!

- ја-аа, мейли сиңдим, ушул мусаапыр абалымда кийим тандамак кайда, -  албүбү аны карай муңайым унчукту.

- јнда жүрүңүз, мен сизге ошолорду берейин, - деп тигил а€л аны ээрчите астыга басты. јнын үйү көп кабат үйдүн үчүнчүсүндө, терезеден дал мусорду караган бөлмө экен. Ѕосогого туруп калган  албүбүнү ичкери киргизип ашканасына ээрчитип кирди да, - отуруңуз, мен сизге ысык тамак берейин, үшүп да калсаңыз керек, - деп чоң чыныга эттүү тамак куюп алдына койду, - тартынбай ичип алыңыз! - јнан өзү башка бөлмөсүнө өтүп бир аздан кийин чоң пакетке толтура кийим-кече көтөрүп келип койду да эки нан, май, кургак чайдан бир пачка кылып үстүнө салды, - Өзүңүз эле жашайсызбы?

- ∆ок, бир үйбүлө менен турам, алардын эки баласы бар.

- Үй алардыкыбы?

- ∆о-ок, үй деле эмес, подвалда турабызЕ

- »й кокуй десе, эми эмне кылабыз, заманыбыз өзгөрүлүп бейбечара көбөйдү, улгайып калыпсыз, талаа-түздө ооруп калсаңыз эмне болот, тууган-урук, бала-бакыраңыз барбы?

- Ѕалам жок, жакын тууганым да жокЕ

- ∆аман экен, кыйын болуптур, - деп тигил шыпшынып алды да чөнтөгүнөн миң сом алып чыгып, - муну алып бекитип алыңыз, кереги тийет, сизди көрүп ошол көптүн биридир деп ойлогом, кайра терезеден карасам өтүктү кийип атыпсыз, чыдабай кетип, кайра бардым, эми батаңызды бериңиз эже, мен деле отуз бешке чыгып төрөбөй жүрөм, күйөөм табышкер, баары бар, иштебейм, болгону балабыз жок - деди тигил  албүбүнү карай, - јтыңыз ким?

-  албүбү. Ёмесе тилген тилегиң кабыл болуп жыл айланбай уулдуу бол садага, ылайым үйүңдөн баланын үнү угулуп бешик терметкен ырыстуу эне бол, ќомийин! -  албүбү туурулуп кеткен арык колдорун бетине тарта бата кылды.

- јйтканыңыз келсин, кез-кезде келип туруңуз? - деди тиги а€л,  албүбү ордунан турганда ал пакетти көтөрүп босогодон чыгарды, - ∆акшы барыңыз!

- ∆акшы тур сиңдим, эмки келгенимде кубанычыңа ортоктош болоюн, мусапыр болсом да.

- јйтканыңыз эле келсе экен, - јл жылма€ эшигин жаап алды.  албүбү эки пакетти кармап алып кайра мусордун жанына келип, бир аз баклашка менен бөтөлкө терип эптеп көтөрүнүп ээн жерге келип кийинки пакетти ачып көрүүгө ашыкты.  араса ич кийим, байпактан үчөө-төртөө, көйнөк, шымдар, жылуу жоолук, дагы бир кийилген менен эч жери кетпеген көлөч-маасыны көрүп сүйүнүп алды: "ћуну эми —ейнегүл тартып алат, маасы көлөчтү өзүм кийип алайын", деп пальтону кийип жылуу жоолукту салынып, көлөч маасыны да кийип, суукта тим эле жыргай түштү. Өзүнчө бир пакетке бөлүнүп ич кийим менен байпактарды да салып алды. Ёптеп көтөрүнүп келген  албүбүнү көргөн —ейнегүл менен ƒарман:

- ќой сен а€бай олжолуусуң го ы€, тим эле чыштай жасанып алыпсың, - дешти.

- „ын эле, жаңы кийимди сатып алдыңбы, сен акчаны бекитип жүргөнсүң го? - деп кыртышы сүйбөй сүйлөдү —ейнегүл, ичи тарый.

-  айдан, эл ичинде кайрымдуу адамдар бар тура, мусорлорду аралап жүрсөм бир келин үйүнө алпарып кардымды тойгузду да буларды берди, өзүм мусапыр болсом у€лганды ким коюптур, алып алдым, силерге да бирдеме бар, -  албүбү тамак-аш салынган пакетти берди эле —ейнегүл ачып алып кубанып кетти:

- ќй ƒарман, бери кел, көптөн бери ысык шорпо иче элекпиз,  албүбүгө бир кыдыр жолуккан го, килейген эт салып бериптир, ошону тамак жасайлы!

- јтаңдын көрү, жакшы болгон тура кемпир, бу  албүбүнүн жолу жакшы экен, бул келгенден бери биздин да тапканыбыз жакшы болубатат, - деген ƒарман чакан казанды очок сы€ктуу таштын үстүнө коюп от жагууга киришти.  албүбү миң сомду айткан жок. “амагы бышкыча —ейнегүл дүкөнгө барып кесме алып келе койду да түйүнчөктөрдөгү кийимдерди оодарып:

- Ѕаары эле а€лдыкы тура, муну мен кийип алайын, байпактын бирин өзүң кий, экөөнү балдар кийип алсын, - деп бөлүштүрө баштады.

Ѕүгүн буларга чоң майрамдай эле болду, анткени бир банка сары май, бир килдей шекер, чай, нандарды көрүп абдан кубанып атышты.

- “амакты "ошол бейтааныш келиндин тилеги кабыл болсун, бала төрөп алсын" деп бата берели, мени келип туруңуз деди, -  албүбү да ичтен кубанып азыр анын көңүлү ток болуп отурду. јнткени ал миң сомду эч качан кармап көрбөгөн. Өзүнчө эле кудуңдап: "ошол акчаны бузбай үстүнө кошуп турам, иштейм" деп ойлонуп аткан.  арды тоюп калган эки баланын да күлкүлөрү чыгып, бүгүн бир маанайлары көтөрүлдү.

- Ѕаса, биздин түрүбүздү көргөндөр мурундарын чүйрүп терс бурулуп кетишчү эле, сени ал келин кантип үйүнө киргизди экен? - деп чын дили менен сурады.

-  айдан билем, мен мусор челекти аңтарып жатканда чынында ал жактырбай өтүп кеткен, кайра келиптирЕ

- Ѕалким ошонун дээрине кудай таалам мээрим киргизип ушул мусапырга жардам бер десе керек! - —ейнегүл күлүп калды, бирок ал эскинин жаңысы, жакалуу пальтого кызыга ичи тарып турган. -  ийип көрөйүнчү, - деп пальтону алып кийип көрдү, эле туура келди, - јй ƒарман, мага деле жарашат бекен ы€? - деди күйөөсүн карай.

- ”кмуш жарашат экен, өзүңкү болбогондон кийин кызыкканда не байбиче, андан көрө тигил ∆алдагы байлардын мусурунан мындайлар көп табылат, бизге туш болбой калып жатат да. “иги ƒордойдун жака белинде дагы ошондой дейт.

- јнда ошол жактарга барып кар жааганча пальто таап алсам болот эле, өтүк го табылды, - —ейнегүл пальтону чечип  албүбүгө берди, - а€бай жылуу экен ай, жыргапсың.

- Ўүгүр, кудайга ыраазымын, өзүң көргөн жука немеден титиреп зорго жүрдүм элеЕ

ќшентип кобурашкан бечаралар күүгүм кире төшөктөрүнө чүмкөнүп жатып калышты.  албүбү акчасын жоготуп алуудан коркуп эртеси базарга барып ийне-жип алды да ички колтугуна акчасын тигип алды.  ыш түшүп кар калың жаады. ћындайда мусурду кол менен да, шиш менен да аңтара албайсың, тоңуп калган неме козголбойт. ∆аңы ыргытылган болсо эптеп таап өткөрөт.  ыш чилдесинде  албүбү буту ооруп жатып калды. јнын пальтосун —ейнегүл кийип кетчү болду. јны көрүп турса да унчуга албайт  албүбү, не демек, тыйын таппай абалы оор болуп жатса: "јкчаны көйнөккө тиксем болмок экен" деп ойлогон  албүбү бир күнү эртең менен эрте туруп пальтону кийип бир жакка жөнөмөк болгондо —ейнегүл:

- ќй ка€ка, өзүң ооруп атып? - деди.

- Ѕа€гы келинге барып тамак ашка тыйын сурап келейинчи, келип тур деди элеЕ

- ћакул, барсаң барып келчи, - —ейнегүл унчукпай калды. ќшентип ал ээн талаа менен баратып пальтонун колтугундагы акчасын сөгүп алды да бекем бекитип алды. јнан ба€гы келиндин үйүнө чындап эле жөнөдү. Ѕирок даап бара албай, мусур челектердин ичин карап жүрдү, жаңы эле тазалап кеткен экен. јйласы куруп илкий басып кабат үйдү көздөй басып баратты, алы кетип зорго үчүнчү кабатка чыкканда аны ошол келин тосуп алды:

-  елиңиз эже, сиз мага периште болуп жолугупсуз, мына мен кечээ доктурда болуп, үч жумалык боюмда бар экенин билдим.  ириңиз үйгө, күйөөм бар, ал сизге сүйүнчү берет! - деп колтуктап кирсе болобу?  албүбү ишенип-ишене албай жүрөгү лакылдап кетти сүйүнүчтөн. јл азыр жээни јстранын "жолу жок, кара жолтой, тайкы пешене" деген сөздөрү кулагына жаңыра көңүлү азып жыгылып кете жаздап, үйгө келиндин жардамы менен кирди.

- ∆акшы болгон тура, боосу бек, бактысы бийик болсун айланайын, - деп жетелеген жагына баратты.

- јй “илек, “илек дейм, мен айтып жүргөн эже келди, сүйүнчүңдү да€рда, эжем ак жолтой экен! - дегенде  албүбүнүн ого бетер көңүлү аза түштү: "“илек, “илек дейби?" көздөрүнө жаш каканактай түштү.

- ќо, жакшы болгон тура, эжемди жакшылап конокто, мындай кишинин батасы оңой менен ката кетпейт! - “илек узун бойлуу, кең далылуу мурутчан жигит экен, бакылдап төркү бөлмөдөн чыга калды.

"Өх" деп алды  албүбү: "ћенин “илегим өлбөдү беле, эмнени ойлонуп жибердим, ботом" деп диванга отурарда келин анын пальтосун чечип илгичке илди.

- Ёс алыңызчы, ооруп атасызбы?

- Ѕир жумадай болду, ордуман турбай жатып, бүгүн жок дегенде бирдеме таап келейин десем эч нерсе жок, анан сага келгем, -  албүбү демиге зорго сүйлөдү.

- √ул€, бул эжеге адегенде ысытып жылытмадан бер, анан жүз грамм таза арактан ичир, жедеп сууктап кеткен тура, анан тетиги чучукту салып эт менен тамак ас! - “илек  албүбүнүн жанына отуруп.

Ѕул кезде  албүбү өзүнө-өзү ишенбей ушул үйдө түшүндө отургандай магдырай көзү илинди. ∆ылуу үй, жумшак диванда жаны жай ала көшүлүп баратты. ќшол көзү илингенде түшүнө ба€гы аксакал кары€ дагы кирди: " ызым жакында сенин багың ачылат, чыда чыдай тур, сен көп жашайсың, тээтигил үйдү көрдүңбү, ошол сенин үйүң, ошого жеткиче чымыркан" деп көздөн кайым болду, аны √ул€ ойготуп жаткан экен:

- Ёже туруңуз, тамак ичип алып эс алыңыз! - деп колтуктай ашканасына алып барды да чоң чыны менен бир кылып майлуу эттен жасалган шорпо берди. јны ичкенден кийин ага чакан стаканга толо арак куюп берип, - ”шуну ичип жибериңиз, суукту айдап жиберет, айыгып кетесиз, - деди эле аны эптеп ачууркана жутуп ийди. јнан √ул€ аны кайра диванга ээрчитип барып, - жатып эс алыңыз, мен тамак жасай коеюн, - деп кайра ашканасына кетти.

јл күнү ошол жерде түнөдү, эртеси чындап эле жеңилдеп калыптыр. јнткени түндө дагы ысык тамак менен жүз грамм аракты “илек экөө ичирип койгон. Ёртең менен дагы берди.  етээрде бир сыйрасын кийгизип: "—ообу тийип уул төрөп алсам экен, батасы тиет" деген ойдо тамак-ашты толтура салып берди. “илек ага миң сомду өз колу менен берсе, √ул€ ага көрсөтпөй дагы беш жүз сом берди.

- јйланайындар, мендей бечара мусапырды сыйласаңар силерди кудай сыйлап эшигиңерге кут орнотсун, балдардын убаган-чубаган периштелери колдоп, уул-кыздын ырыстуу ата-энелери болгула! - деп  албүбү туурулган колдорун жа€ ак дили, чын пейили менен бата берди.

- јйтканыңыз келсин, эми буйруса жээнтек тойдо келиңиз! - деди “илек ыраазылык билдире.  албүбү эки жагына эки мүшөктөн тигилген баштыкты көтөрүп түшкө жакын келди. Ѕалдар эле бар экен. ƒарман менен —ейнегүл тамак издеп кетишкен. Ѕаштыкта варенье, салат, эки жилик эт, бир бөтөлкө арак, кант, чай - койчу деги, баары бар экен.  ийимдерди тандап өзүнө жакканын башка баштыкка салып, калганын коюп койду да тамак жасаганга киришти. Ѕалдары конфет менен печенье жеп оңуп калышты.  ечинде келген ƒарман менен —ейнегүл аны көрүп:

- ќй деги барсыңбы, "ооруп атып зорго кетти эле бир жерге жыгылып тоңуп калдыбы" деп ойлонуп эртерээк сени издеп чыкканбыз.

- ∆о-ок, ба€гыда айтпадым беле, ошол √ул€ деген келин мени көрүп кубанганын айтпа, анын үч жумалык боюнда бар экен, күйөөсү экөө кетирбей коноктоп калды, көрсө канча жылдан бери доктурга, молдо-кожого барып төрөй албай жүрүптүр.

- »йи анан? - ƒарман кызыга сурап калды.

- јнан бир көзү ачык силер бейбечаралардын батасын алып, ошолорго кайыр-садаганы а€бай берсеңер балалуу болосуңар деген экен, анан мен ага жолугуп атпайынбы? -  албүбү жылмайып алды. - ћен дагы кудай сүйүп жараткан пендемин да.

- “уура, кана эмесе базарлыгыңды алып кел! - деп ƒарман отура кетти.

- —енин келгениң бизге да жакшы болду ай, карачы балдарымдын кубанып конфет жеп атышканын, - —ейнегүл балдарын эки канатына алып баштарынан сылап эркелетип муңа€ сүйлөдү, - Ѕаса бүгүн канчасы ы€, “икунун бүгүн туулган күнү, дегеле ушулардын туулган күнүн өткөрмөк турсун кийим-кече алып бералбайбыз, мен барып бир бөтөлкө алып келе коеюн!

- —онун болот эле, суукта иштеп жүрүп денсоолукту да жоготуп атабыз, - ƒарман оңдонуп койду.

- ∆өн кой —ейнегүл, менин базарлыгымда бар, - деп  албүбү 07лик үч бурчтуу бөтөлкөнү алып чыкканда экөө тең маңдайлары жарыла сүйүнүп кетти, - деги ушул кургурду ичип жүргөн жакшы окшойт, барганымда эле чоң идишке килкилдеген майлуу эт кошулган шорпо менен ичирип коюшкан. ќшого бүгүн тим эле сонун болуп калыпмын, ай.

- јй чындыгында жаткан жерибиз да сыз, суукта жүрсөк, ошонуку го.  ой эмесе, чал, ач тигини, тамактын астында алып ийели, - —ейнегүл күйөөсүнө карады. јл бөтөлкөнү ачып чети сынык майда чыныларга куюп үчөөнө койду:

- Ёмесе —ейнегүл, ƒарман, ушу “икунун өмүрү узун, келечеги кең болуп ылайым бактылуу болсун ээ?!

- јйтканың келсин! - дешип үчөө алып ийишти. —емиз эттен жасалган тамакты бир-экиден алып тойгондой боло түштү.

- јта-аң гөрү, эттин семизин кара ы€, эти жок эле май экен, - ƒарман колундагы кайып каскагынан жеп отурган жиликти айландыра карады.

 албүбү ошол күнү арак ичкенге кызый түштү, анан түрмөдөн чыгып ∆анболот менен жашаган аз убакыт жыргалын, андан кийинки “илек менен өткөргөн жакшы күндөрүн эстеп ызаланып ыйлап кирди. Ёсинде бала кезинде, анан “илек менен жашаган бактылуу жылдары гана калган. —тудент кези болсо айтып бүткүс жомок эле, анда  албүбүнү жалт карап кызыгып, артынан түшпөгөн жигит жок эле, анда ал ого бетер текеберлене бирин да теңине албай жүрүп акыры “илекти өзү эстен тана сүйгөн: "јжалың жеткир, мага катылбаса мен ага тиймек эмесмин, өзү кылды" деп ойлоп алды јйнураны. јнын телмирей ойго батып калганына —ейнегүл:

- —ага эмне болду ы€, кел мына муну алып ийелик, баламдын өмүрү узун, бактылуу, таалайлуу болсун, сен дагы ушинтип сүйкүмдүү селса€к болуп бул жашоодо өз бактыңды тап! - деди аны чукуй.

- ќй кайдагыны айтпачы —ейнегүл, эми мага кайдагы бакыт, азыр ойлосом, бир ай мурун мен элүүгө чыгыптырмын, эсимде да жок, - күлүп калды, - ∆ашоо кызык тура, өлгүң келип ачуу турмуштун запкысынан зээниң кейип турса да бир үмүт алга карай жетелеп туратЕ

- ќшо да, мына ƒарман экөөбүздүн жашаганыбызга жыйырма жыл болду, канча жыл төрөбөй жүрдүм, анан заман өзгөрүп кетти, дале экөөбүз жашай бердик, мунун туугандары мени кодулай баштады, экөөбүз ажыраша албай акыры үйдү сатып баса бердик. —оода кылып жүрүп ƒарман ичип туруп алды, акыры банкрот болдук, анан буга кошулуп ичип жүрдүм, батирге төлөй албай калдык, дал ошол кезде боюма бүтүп калыптыр! Ёлестет, үмүтүбүздү үзүп, жашоону жек көрүп калганда бир күнү эле ичим "бүлк" этет, адегенде чоочуп алдым, - —ейнегүл чечилип сүйлөп жатты, - ƒарманга айткан жокмун, жөн эле үмүттөнтө бербейин дедим, анан ичим билине баштаганда, кыймылдаганда ишенип анан айтсам бул сүйүнүп аракты койду, кээ-кээде гана ичебиз, ошентип ушул күчүктөрдү зарыгып тапканбыз.

- ќшо кудайдын бергенине шүгүр де, мен такыр эле ойлобой калгам, ошончо жылдан бери төрөбөгөн а€лым төрөп берет деп, анан экөөбүз тең үй жай, дүнүйөбүз болбосо болбосун, балалуу болсок болду деп ойлогонбуз, кудайга шүгүр —ейнешим мага балканактай кылып эки уул төрөп берди, - ƒарман өзүнчө бактылуу боло сүйлөп, калган аракты куйду, - Ѕу аракты ошондо "ичпейм" дегенмин. ћындай суукта ичип койбосок болбойт, анда-санда.

Ѕалдары эбак уктаган, үч караан үлпүлдөгөн шамдын жарыганда сүйлөшүп көпкө отуруп анан жатып калышты.

Ѕирде тапканына бапыраңдап калышса, бирде күнүмдүк тамакка жетпей кабак чытып күндөр өтө берди. „учук какшаткан суукта, буту колун, бетин тызылдаткан ызгаарда "кай жерден бүгүнкү оокатты табаар экенбиз" дешип чакан жертөлөдө кир, жылуулугу кетип эскирген төшөктө оронуп жаткан балдарын ойлоп эне-ата сарсанаа, убайымга батышат. Ѕалдарынын бири ондо, экинчиси жетиде, экөө тең акыл-эстүү балдар, жокту түшүнүшөт, мектеп дегенди, окуу эмне экенин түшүнүшпөйт. ƒарман менен —ейнегүл өз ойлорунда бат эле үйлүү болуп, балдарын окутуп ойдогудай жашоолорун өткөрүүнү элестеткенде көңүлү көтөрүлө түшөт. Ѕирок ойдун түбүнө жеткен ким бар, ой күлүк, бир аздан кийин кабыргалары кайышып, "жоктун жону катуу" дегендей кулдураган курсактын камын эстеп жүрөктөрү "зырп" эте түбүң түшкүр кең дүйнөнүн бирөөнө кең да, бирөөнө тар экенин сезгенде шуу эте үшкүрүп алып көр оокаттын камы деп кар кечип, жер кезип жөнөшөт.

 албүбү болсо ба€гы акчаларын бузгусу келбей катып жүрө берди, күндө эптеп бир мүшөк бөтөлкө, баклашка аралаштырып май саткандарга өткөрүп нан, май, туз алып кечинде келет.  есме алып келген күнү өзү тамак жасап балдардын кардын тойгузуп, —ейнелер келгиче ысык чай берип уктатып коет. “апканы аз болгондо нан менен ысык чай ичип жатып калат. ƒарман менен —ейнегүл өздөрүнөн мурун балдарынын айласын ойлошот. ќшол күнү да экөө ээрчишип чыгып жолдо баратып чукулдашып алышты:

- ∆е эркектей болуп бир жакшыраак жумуш таба албайсың, балдарды окутмак турсун кардын тойгуза албай калдык, ушинтип жүрүп суук өтүп ооруп калсак, өлүп калсак алардын көргөн күнү эмне болоор экен?

- Ёмне кыл дейсиң, иштейин деп эле жатам, оңуту келбей жатпайбы, кудай буйруп, жаз келсе биржадан иштейм да балдарды окууга беребиз, батир жалдайбыз.

-  ыйраттың, ошентип жыргатып койуп, канча жаз, канча кыш өтүп атат.  ой экөөбүз бөлүнөлү, бир жүрсөк аз болуп калат, эч ким бара электе кечээки төгүлгөн мусурду карайлы, бар эми сен ти€кка! - —ейнегүл өзү бөлүнүп ары карай карды матай жөнөдү. јлардын ушул жертөлөдө жашаганына он жыл болду, эч кимдин булар менен иши деле жок, анткени алар ичип алып мушташпайт, кечке талаада жүрүп кечинде келишет, тынч жашагандарга ким тийишмек эле. —ейнегүл үшүгөнүнө карабай өзү көздөгөн таштандыга баратат, бир жолу ал кагаздын ичинен конверт таап, сүрөтү бар китептерге кошуп; "балдарым ойнойт" деп көтөрө келген. Ѕалдары карап ойноп жатып конвертти алып андан жалаң он миңдик корейский акча таап алган, ошондон бери кагаз, конверт болсо тытып аңтарат, эч нерсе жок. Ѕүгүн да ошолорду эстеп көз алдына көк-жашыл доллар элестеп кете берди. Ќегедир өзүнөн өзү жүрөк толкундаткан сезим пайда болду. ∆етти Е јңтарып жатат, көптөн бери кар жаабай кургак суук болгонго таштандылар кургак экен, челе берди, бир кезде колуна жип илээшип аны тартып алса алтын чынжырча кошо чыкты, жүрөгү кубанычтан лакылдап чыкты, ичке чынжырчаны улам карап атып тазалап чөнтөгүнө салды: "буйурса муну өткөрсөм бир топ акча болот" деп кызыга дагы челип кирди.  өпкө убараланды, эч нерсе чыкпай: "мейли ушуга дагы тобо, эчтеке жок барсам эмне болот эле, быйыл кышы менен  албүбү бизди жакшы тойгузду, эми мен дагы бир жакшы эт алып ысык тамак жасайын", деп кетмек болду да чаң, суу болгон өтүгүн тазалап кагып атып целлофанды көрдү, аны ачып көргүсү келди, ал бекем оролуу, ичинде кагаз бардай барпа€т, эңкейип аны алды да оозун чечпей эле айрып жиберди. ∆үрөгү лакылдап кулактары тунуп эси оой түштү, баштыктарга ороп салган толо акча, блокнот, ручкасы менен, көпкө дел боло карап туруп анан эки жагын селт эте каранып алды: "кудайым ай, деги бул жасалма акча эмеспи" деп да ойлоп кетти: "Ёмнеси болсо да үйгө барайын, анан көрөөрмүн" деген ойдо чаар баштыгына салып алып кудуңдай үшүгөнүн да сезбей кетип жатты. јл келгенде  албүбү келип калыптыр. јл бүгүн ба€гы беш жүз сомун бузуп бир топ тамак аш менен арзаныраак деп сары жүрмөдөн алып келип казанга асып койгон эле:

-  албүбү, мен бүгүн жолдуу болдум, балдарымдын ырыскысы бар экен, эртең батир жалдайбыз, сүйүнчү! - деди кубанычтуу.

- Ѕолсун, болсун, -  албүбү ага карап кубана артынан жертөлөгө кирди.

- ћына,  албүбү карачы, мынабы акчаны көрчү, деги жасалма эмеспи ы€, жакшылап карачы! - —ейнегүл акчаны чачып алып ирээттеп кирди, - ќй ушуну кечке соода кылгандар унутуп мусуруна байкабай кошуп ийген го?

- јй-ий ай —ейнегүл, кудай берген турбайбы, нак эле акча! -  албүбү акчанын крупныйын иргешип кирди. ћиң сомдуктарды өзүнчө кылып жатканда ƒарман келип калды.  өк муштум болуп үшүгөн:

- Ёэ байбиче, жолум болбоду. Ёчтеке таппай келдим, - деп келатып эле акчаны көрүп, - ќой бул акча кайдан? - деп келип отура калды:

- „ал, муну кудай бир берди!  өрдүңбү, балдарымдын ырыскысы!

- ќо жараткан, ушунуңа шүгүр, оо жараткан! - ƒарман жакасын кармана ыраазы болуп көздөрү акчаны көрүп жайнай көздөрүнө жаш келе түштү, - Ѕарбаган жерим калбай, бут тартаарга дарманым жок үшүп, зээним кейий зорго келдим эле.

Үчөөлөп санап акчаны бөлүп жатышты. Ѕир күнкү соодабы же эки күндүкпү, ким билсин, арасында жүз долларлык кагаздан бешөө, элүү доллардан бешөө бар экен. Ѕаарын санашса элүү миңи доллар менен, жүз миңден ашып кетти. Өздөрүнчө кубанып отурушуп тамактанышты. —ейнегүл марттыгы кармап:

- —енин көз акың бар, сен келгенден бери жолдуу болуп атабыз, сага беш миң сом берейин, биз эми айылга кетип балдарды окутуп адамча жашайлы, сен да соода кылып өз жашооңду өткөр! - деп заматта баарын чечип салгандай бабырашып, уйкулары келбей отура беришти.

јдам баласы курсак тоюп чөнтөгүндө пулу болсо көңүлү жайдары болуп, телегейи тегиз, дүйнөсү түгөл, өмүр сызыгын өз каалагандай сызып алчудай абалга жетип калат эмеспи. —аналуу гана сааттын ортосунда, жертөлөдө жашаганына карабай дем байлап, эртеңки бакыбат жашоолору көз алдына тартыла кубанычка балкып уктагылары келбей кобурашууда:

- —ейнегүл, бүгүн мен дагы жолдуумун, сеникиндей көп болбосо да акчам бар, - кокус айтпай койсом болбос, ба€гы √ул€ бүгүн базардан жолукту, ичи чоңоюп калыптыр, анан мени көрүп эле учурашып, колума акча карматып кетти, карасам эки жарым миң экен, беш жүзүнө оокат-аш алып, эки миңди катып алгам, - деди  албүбү. јл оюнда: " окус айтпай койсом меникин уурдап алдың деп жүрбөсүн, ачык айтайын" деп ойлогон.

- ∆акшы болуптур, деги эле ак жолтой экенсиң, быйыл сен келгени тамак-ашка кеңейип калдык, эми ошол акчаңа бул акчаны кошуп соода кыл, биз айылга эле кетпесек болбойт, эртең бир ажыраша€к кылып жакшы отуралы, анан үйгө керектүү төшөнчү орунчу алалы, элдин көзүнө жакшылап барбасак, - деп —ейнегүл өзүнчө бир кы€лдана сүйлөдү.

- ќоба, байбиче туура айтат, туугандарга да катышпай кеттик. јдегенде, —ейнеш, бир квартира табалы да, төшөнчүлөрдү ошол жерге алпарып бир аз жашап, анан экөөбүз балдар менен айылга барып учурашып келели. Үй жөнүндө сүйлөшөлү. ћал-сал алып, жашоону оңой турган бололу, ушунча жыл азап тартып таштанды тергенибизди билгизбей тууган алдында корсоюп барып келип, анан бул акчаны иштетели, кудайдын бергенин чачпай уланталы!

- ћына, чалым ушундай эле акылдуу дейм да? - —ейнегүл каткырып калды, - абысын-ажынга бир чыкыйып барып коелу.

- “уура кыласыңар, издесең, иштесең да табалбайсың, муну кудай өзү бергенде карманып калгыла, -  албүбү чын ниети менен ак оюн айтты.

ќшентип таңга маал гана оронуп отурган бойдон көздөрү илинди. Ёртеси балдарды калтырып үчөө базарга барып бир сыйра кийим-кече, балдарына жылуу кийим, бут кийим алып, андан кийин тамак-аш алып, эки бөтөлкө арак, балдарына конфет, печенье, кола алышып көтөрүнүп үйгө келишти. Ѕул күнү өздөрүнчө дуулдап дагы түн бир оокумга чейин отуруп көңүлдөрү көтөрүңкү. Ѕалдардын кубанганын айтпа, жаңы кийимдерди кийип алып эшикте ойноп жүрүштү. Өздөрү дагы каткырып күлүп жашаган жеринин сыз, суук экени эстеринен бир азга болсо да чыгып кушубак отурат. Ёки күндөн кийин, ордуна жаман төшөнчүлөрүн таштап керектүү буюмдарын, казан табагын алып ал жерден көчүп батирге келишти. ќшол кезде кар эрип, ала шалбырт болуп калган.  үнү кечке үчөөлөп төшөнчү, идиш-а€к ташып батирин толтуруп алышты. Үч күндөн кийин ƒарман менен —ейнегүл балдарын таза кийинтип, өздөрү да кымбат кийимдерден алып кийинип алып айылга жөнөштү.  албүбү да таза, арзан кийимдерден кийинип алып соода жасоого киришти. ∆алгыз күндө өзү келип акчасына аз болсо да кошуп жашап жүрдү. —ейнегүлдөрдөн дайын болбоду. ќшол күнү  албүбү базардан кеч келди.  елсе үйдүн ичи чачык, кулпу бузулган.  араса чогулткан акчасы жок, отуруп буркурап ыйлап ийди да, кайра сыртка чыгып коңшу батирдегилерге кирди, баарын үйгө ээрчитип келип көрсөттү. јлар эчтеке көрбөдүк дегенден башка айта алышпады.  олунда бир күндүк товарынын гана акчасы калган. јргасыз ыйлап-сыктап, кожоюнуна дайындап эртеси соодасына чыкты. јнын эмки санаасы —ейнегүлдөрдүн килем, паластарын жоготуп ийемби деген коркунуч болуп атты. јлар болсо кечиккенден кечигип жатты. ∆алгыз жашап тажап кетти. јрадан бир ай өткөндө келишти, көңүлдөрү куунак, балдары томпоңдоп өңдөнүп калышкан.  елип эле  албүбү менен өбүшүп бир туугандай учурашып көрүшүштү:

-  андай жакшы келдиңерби, тууган-уругуңар тынч бекен? -  албүбү алардын келгенине маңдайы жарыла сүйүнүп сурап отурду.

- Ѕаары жакшы, күндө ар кимиси конокко чакырып сыйлап атышты, тим эле балдарыбызды көрүп кубанышты, - —ейне айтып бүтүрө албай алып келгендерин ортого коюп бабырап жатты.

Ёэ байбиче, анын баары колубузда акча, жүдөбөй тың бардык эле баары сыйлашты, кокус ба€гы жүдөгөн бойдон самсаалап барсак кайда-ан? - ƒарман чындыкты, ичтеги оюн айтты, - ќшон үчүн кудайга ыраазымын, ушу балдардын ырыскысына табылганы.

- ќшону айтсаң, балдарга эки үй тай энчилешти, кой-козу, улактан өйдө берип атышты, барсак үй да€рдамак болду.

- ∆акшы болуптур, -  албүбү ойлуу айтты, - јлар дагы силерден көңүлү тынып, балдарды көрүп ыраазы болуп калышкан экен, - деп өз бир туугандары, иниси, эжесин ойлоп муңайып алды, - јдам катарына кошулайын деп канчалык аракет кылсам да болбоду, ба€гы акчага дагы миң сом кошуп туруп жоготуп алдымЕ

-  антип, кайдан жоготтуң? - —ейнегүл чоочуй сурады.

- ”шул жерден эле, кеч келип үйдүн ачык турганын көрүп коркуп кетип карасам буюмдар турат, менин акчам жок.

-  окуй күн ай, жаман болгон турбайбы! - —ейнегүл боору ооруй кейип сүйлөдү.

- ќшону менен баардык жаманчылыгың чыгып кетсин, мындан аркысы жакшы болсун, көп кейибе! - ƒарман анын көңүлүн көтөрө сүйлөдү. —ейнегүл айылдан алып келгендерин дасторконго жайып, тамагын асып күйпөлөктөп жатты.

- ћен силердин буюмуңарды алдырып ийемби деп корктум, өзүмдүкүнө кейип, ыйлап жүрүп буюмдардын ордунда турганын көрүп кайра сүйүндүм.

- ќй, дагы өзүңө тийбегенине сүйүнсөң! Ѕуюм курусун, буйруса болоор, буйрубаса жоголор, ага эмне кейидиң? - ƒарман аны жайкай сүйлөдү.

- ќшону айтсаң, сен бизге бир тууганыбыздай болуп калдың, буюм жерге кирсин, өзүң аман болчу! - —ейнегүл дагы анын көңүлүн көтөрө сүйлөп жатты, - “игил жакта жүрүп да сени ойлоп жаттык.

- ћен дагы, силерге көнүп алыпмын, коңултуктап көнө албай жүрдүм, келип калабы деп жол караганымчы!

јңгыча оокат бышып бапырап тамактанып атышты.  ээде карасаң бир үйбүлө деле кер-мур айтышып, балдары чурулдап тынчтык жок эмеспи, булар кошулганына бир жылдай болуп баратса да бири-бирине нааразы болуша элек. Ѕалдары да бири-бири менен урушпай-талашпай жымжырт ойноп отура беришет. ћындайды элибизде: " удай бере турган адамдар" деп коюшат го?

ƒарман менен —ейнегүл шымаланып соодага киришти.  албүбүгө дагы эки миң сом берип, ал өзүнчө соода кылат. ƒарман башты өйдө көтөрүп, жашоого, табийгатка суктанып эр ортону элүү жаштан ашканда бактылуу болуп турду. јйылга барганда дагы туугандарына барып чөнтөгүнөн доллар сууруп керсейип турганда алар чарк айланып сыйлаганы, балдарына көзүнө көрсөтүп тай мингизгени, кой козу, улак энчилегени көз алдынан кетпей атты: " окус колумда жок мусапыр болуп барсам кандай тосуп алаар эле?" деп өзүнчө ойлонуп да алат.

Ѕилинбей жаз келип жайга, кайрадан күзгө айланды мезгил:  албүбүнүн соодасы болбой кыйнала берди. ƒармандар болсо абдан ирденип калды, акырындап машина алышты. јндан кийин дагы сооданы жүргүзүп иштеп жатышканда агасы келип аларды айылга алып кетмек болду. ƒарман бул кезде айылга кеткиси келбей балдарын мектепке сүйлөшө баштаган эле. јга болбоду, алып кетүү үчүн келгенин айтып үй да€р деп болбой койду.  албүбүнүн айласы куруду, —ейнегүлдөр буюм-тайымдарын алып аргасыз көчүп кетишти. “өшөнчүсүнөн  албүбүгө таштап койду. ∆алгыздык аны катуу ойлонтту, батирге төлөй албай жанына кошо жашаганга бир келин же кыз алмай болуп атканда ага бир кыз өзү келди, батир издеп жүргөн экен.

- ћен өзүм менен жашаганга келин же кыз алайын дедим эле, батир акысын чогуу төлөгөнгө, - деди ага  албүбү.

- Ёже мен дагы сиздей болуп чогуу жашай турган бирөөнү издеп жүргөм, көп менен жашагандан тажап кеттим, - деди ал шыпылдай ичи-койнуна кирип.

- ∆акшы болду, мени менен чогуу тура бер, аз күндө батирдин акчасын беребиз, төшөнчүң барбы?

- ∆ок эже, айылдан жаңы эле келгем, суточныйда турдум, алар төшөнчүнү өздөрү берет экен.

- ја-аа, анда кандай кыласың?

- Ѕир-эки жума эптеп жашап турсам анан үйдөн жөнөтөт, акча дагы келет, ошентесизби эже? - деп  албүбүгө мурдатан тааныштай жабыша түштү.

- Ѕул айдын акысын бергенге акчаң барбы анан? -  албүбү андан шекий сурады.

- ќоба эже, аз күндөн кийин дедиңизби?

- Үч-төрт күн бар, кийинки айга төлөшүбүз керек.

- Ѕолот эже, төлөйм! - деди тиги кыз шыпылдай. јл кыз дароо эле бир-эки баштыгын көтөрүп кайра келип калды: "бир батирге экөөлөп төлөсөк жеңил болоор", деген  албүбү жеңилденип алды. "Ѕир айдан кийин кыш келет, жылуу кийим-кече алалбай калдым, √ул€ менен “илекке барып келсем бекен?" - деп ойлонду, анын эмгиче төрөгөнүн же төрөбөгөнүн билбейт эле.  үндө эрте кетип кеч келет,  лара болсо кечке үйдө, кечинде кетет, анын эмне иште иштээрин туюк түшүнгөн менен үн дебеди. Ѕатир акысын төлөөгө келгенде  лара  албүбүгө жалдырап жиберди:

- —ен табам дебедиңби, болбосо өзүм табат элем, - деп  албүбү кейип кирди эле, ал:

- Ёже, төлөп турсаңыз, мен эки күндөн кийин зарплата алганда берем! - деди жалооруй, - Ѕиздин шеф бүгүн айтты, сөзсүз эки күндөн кийин алам.

- Ѕолуптур, эки күндөн кийин бербесең кетесиң, тамак-аш деле алып келбейсиң, мен чоочун бирөөнү бакмак тургай өзүмдү зорго багып атам! - деп катуу айтты  албүбү.

Ѕирок "айтпаганга жонбогон" демекчи, ошол күнү түндөп  лара  албүбүнүн товары менен болгон акчасын алып жолуна түшүптүр. Ёртең менен ойгонсо баш жагына койгон акчасы менен сумкада турган майда товары кошо жок, дагы көз жашын көлдөтүп ыйлаган бойдон кала берди. "Ѕатир акысын бербесең бошот" деп кожоюну да кыйнады. јргасы жок ал эки төшөк менен идиштерин көтөрүнүп ба€гы ƒармандар болуп чогуу жашаган үйгө келди, келсе аерге жалаң бомждардан беш алтоо кирип алыптыр.  айра жөнөп келатып кайда бараарын билбей буркурап ыйлап алды.  үнү кечке жүк көтөрүп жүрө албай буту эрксизден √ул€ менен “илектин үйүн көздөй бурулду.  елип аларды да таппай калды.  оңшуларынан сураса төрөгөндөн кийин айылга кеткен имиш.  арайлаган там сүзөт болуп кайра ээн талаага барып суу түтүгү өткөн жерге чарчагандан бут серпе албай эптеп жатып калды. Ѕир аз наны бар, суу менен ичип алды, кайрадан мусаапыр турмуш ага кишенин салды. јйласы кетип дагы бөтөлкө тере баштады.  ыш келди, жатаар жери жок, өзүнө окшогон бир эркекке жолугуп, жашап жүргөндө анын мурунку ээрчитип жүргөн а€лы “ан€  албүбүнү урушуп куумак болду. јл жалдырап ыйлап ийди эле, боору ооруду белем тим койду, чогуу туруп калышты.  үндө ал алып келген тамагын тартып ичип алышат, тажады. —ыртка чыкса суук, ичке кирсе тигилер урушуп, тамак таппай келгенде жемелешет.

»т турмуш башына кайрадан түштү. ќшентип биздин каарман кайыр сурап жан багууга өттү.  ыштын кычыраган күндөрүнүн бири, колдору жумулбай тоңуп, эрди көгөргөн  албүбү улам колун алмаштыра койнуна ката коюп бир колун суна суранып жүргөн.  үн чак түш, ћакулбек менен  ызгалдак базардан тамак аш алып чыгып бараткан.

- ћендей бечарага жардам берип койгула, мусапырмын! - деп турган а€лды көрүп  ызгалдак боор ооруй, ћакулбекти карады:

- ћусаапыр экен, тыйын берип коелучу, майда акчаң бар беле?

- Ѕар. јзыр берем! - деген ћакулбек чөнтөгүнөн беш сом алып  ызгалдакка берип атканда  албүбү агасын көрүп ары бурула берди. јл байкап калып аны көздөй басып келип:

-  арындаш, ал ала гой, бул күндөр да өтөт, эч кейибе! - деди эле көздөрүнө жаш толгон  албүбү: "тааныса таны-ыр, тааныбаса мейли, кокус тааныса эмне дээр экен, чын эле биздин тукум мерезби, таш боорбу?" деген ойдо,  ызгалдак берген беш сомду алып туурулган колдорун өйдө көтөрө бата кылып койду:

- јлла ыраазы болсун!

-  албүбү?! - ћакулбек чоочуп кетти, " албүбү" деп алып кайра башкабы деп да ойлоп ийди, -  албүбүсүңбү?  албүбү калтыраган бойдон үнсүз көз жашын төгүп тура берди, -  урган кыз эмне болуп калгансың, кандайча бул абалга келдиң? - ћакулбек анын жанына жетип бооруна кыса тегеренип кетти.

Ѕир топко ошол абалда туруп калды эле,  ызгалдак ар кайсыны ойлоп жиберди: "Ѕул эмнеси, эмнеге кайырчы а€лды миң сан элдин көзүнчө у€лбай кучактап калды? Ѕалким ба€гы алган а€лы болсо керек" деп делдейе туруп калганда ћакулбек  албүбүнү карыдан алып жетелеп машинаны көздөй жөнөп баратып:

-  еттик, отур машинага!  ызгалдак, айда машинаны! - деди артында дел болуп турган а€лын карап.

 ызгалдак үндөбөй айдап жөнөдү, эч кимиси сүйлөгөн жок. Үйгө жетип жылуу бөлмөгө киргизип ысык чай ичилгенден кийин гана:

- ћен сени јстра кубалап жибергенин уккамын, “октобек менен √үлсананы тилдеп сени тапкыла дегем, бирок алардын издеген же издебегенин билбейм.. - ћакулбек үшкүрүп алды.  албүбү жаш баладай соолуктап басылып калган, бир ооз сөз сүйлөгөн жок.  ызгалдак баарын түшүнүп ойлогон оюнан у€лып аны а€п да, боору ооруп да:

-  ичине жылып калсаң ваннага түшүп чык, мен аңгыча кийим да€рдап коем, - деди өзүнөн бир топ улуу болсо да кичүүдөй сүйлөп, - жеңилдеп ал!

- ќшент, жуунуп алсаң өзүң да, оюң да тазалана түшөт, - ћакулбек аны сүйкүм жүз менен узата карады, - Ёми менин үйүмдө болосуң. ƒобулбек акем менен  оймал жеңемди кантип унутам, өз бир тууганыбызды мусаапыр кылып басып жүргөнгө намысыбыз жол бербейт, -  ызгалдакка карады, - ћенден он жаш кичүү, онунчуну бүтүп жатканымда бул биринчи класста окуп коңгуроо каккан элеЕ - ќшол кез эсине түшүп жылмайып койду, - “акылдаган татына кыз болчу, аттиң тагдырың түшкүр! - ќйлуу отуруп калды.

 ызгалдак  албүбүгө бир сыйра кийим да€рдап ваннага киргизип берди. Ѕир аздан кийин таптаза болуп, жаңы кийинип чыкканда салабаттуу эле жакшына а€л болуп калды. јны көргөн  ызгалдак:

- "—ыр а€ктын сыры кетсе да сыны кетпейт" деген ушу да, карындашың койкойгон сулуу а€л тура! - деп койду.

-  ызга бергис карындашым бар. Ёч ойлонбо садага, мен тирүү турганда эми сен мусаапыр эмессиң! - деп ћакулбек жанынан орун көрсөттү.

јлар эки күндөн кийин өкүл кызын чакырышмак, ошого камынып жүрүшкөн эле.  албүбү үн дебеди, аны ага жеңеси да түшүндү. Ёки күнгө чейин эч нерсе дей албай у€лып, тагдырынын татаал жаралганына нааразы болуп, эмки жолу азбы-көппү калган өмүрү дагы деле табышмак болуп ойлуу. ћарс ата-энеси «айна болуп келгенде Ўамбет да келди. јл таежесин таанып учурашып койду. Ѕул күнү ћакулбек абдан бактылуу болуп алдына кичинекей јзизбегин отургузуп алган. јзизбек бир жаш болоюн деп жөрмөлөп калган. Ѕакылдашып јкмат менен ћакулбек узун сөзгө кирип эт бышкыча отурушту. «айна  ызгалдакка жардам берип сыртта жүрдү. јны: "үйгө кир, бүгүн коноксуң" десе да болбоду.  айната, кайненесинин жанында отургандан у€лып каралашып жүргөн ал:

- Өкүл апа, үйдөгү а€л эмнеңиздер болот? - деди капысынан.

- јл өкүл атаңдын карындашы.

- ја-аа, - деп койду ал, - ћен бир жерден көргөндөй болгом, бирок эстей албай жатам.

-  өрсө көргөндүрсүң да, -  ызгалдак кайдыгер унчукту. «айна бул кезде кош бойлуу болчу, аны а€ды. -  ир, балдар отурган бөлмөгө кирчи, суук өтүп калбасын, - деп үйгө ээрчитип кирди.

јлдыга тамак келип, суудай таза көңүлдөр бир бирине төп келишип, арак-винолор ичилип көңүлдүү отурушту.

- ћен уулума абдан ыраазымын жана ишенем, адамды тандай билет, силердей жакшы адамдарды өкүл аталыкка тапканына кубанычтамын! - јкмат жетине албай бажактайт.

- ћарс уулум өзү да жакшы жигит, сиздей жакшы адамдын уулу экен да көрсө, - ћакулбек ага карап күлүп койду.

—өздөр уланды, черлер жазылды. ћарс менен «айнанын атына не деген гана каалоолор айтылбады!

јкыры тамак да желип бүтүп, эки жаштын келечегине бата тиленип, колго суу куюлуп, анан кийиттер кийгизилип, үй ээлери чексиз ыраазы болгон конокторун узатышып, ушул турмуштун жыргалына топук кылып, бири-биринин кучагында кубанычка бөлөнүштү.. .


“олук окуйм десеңер, алуу шарты биерде >>>



пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞