»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 

¬атсап: +996777329784
—отка +996700329784
емейл: janyzak@mail.ru

 ниги автора јйгүл Ўј–Ў≈Ќ на кыргызском €зыке

 өз ирмемде бир өмүр

јвтордон:

Ѕул жашоодо ак караны тааныгандан тартып, өмүрдү балкыткан бакыт менен көңүл иренжиткен арман адам баласын коштоп жүрөөрүн сездим. Өкүнгөнүм бардыр, дөөлөтүнө манчыркаган адамдардын кара өзгөй, пейли тар, таш боорлугу, кубанганым ичээрге ашы, кийээрге кийими жок адамдардын кең пейилдиги, адамдык сапатынын жогорулугу!

јдам баласы бул өмүрдөн өтөөрүндө: "кимге жакшылык кылдым, кимге жамандык кылдым, артымда жакшы сөз калабы же жаман сөз калабы?" деп өткөн өмүрүн көз алдына келтирсе керек?

јндыктан мен бул чыгармамды " өз ирмемде бир өмүр" деп атадым. јнткени бул жашоодо көңүл калуудан өткөн арман жок экенин мен жон терим менен сезип олтурам. —илер мени кечире көргүлө, ата-энем. —илер жөнүндө азыноолак сөз кылганы турам. јр бир ата-эне балалуу болгондо анын бактысы, келечеги жөнүндө ойлоп кам көрөт эмеспи, силер ошенте алдыңарбы??? ∆ок, жок, жок!

—илер өз өзүңөрчө шаар болуп кеткенде ортодо бейкүнөө бир кызыңардын мээримден, бакыттан... баарынан куру калып, томсоруп калганын сезбедиңер!!!

јнда сөз башынан болсун.

јйылдын этегинде эскилиги жеткен жапыз там, төмөн жагында эки түп өрүк, бири жапыз, бири узун. Үйдөн чыккан жалгыз а€к жол өрүктүн алды менен кы€лап барып булакка такалат. јл  оргошун-Ѕулак деп аталат. ћенин балалык күндөрүм ошол булактын айланасында өттү.

Ѕир үйдө үчөөбүз, таенем, агам, анан мен. ћенден төрт жаш улуу агамдын мага бөлө экенин кийин билдим. Ѕиз таенемдин эки кызынан экенбиз. јдиң акем улуу кыздан, мен кичүү кыздан. ћен ошондо эле баарын байкап, сезгич болсом керек. Ѕирок көп ыйлачумун. ћага таенем јдиңди менден жакшы көргөндөй сезилчү, анткени көбүрөөк та€к жечүмүн. џйлап качып тээ төштөгү тайакем џнтымактыкына кетип калчумун. џнтымак тайкемдин мен курдуу эки кызы бар болчу. јлар менен ойноп эки үч күн жүрүп, анан үйгө барчумун.  өрсө өтө ойноок, тил албаган кежир болсом керек. јйылдын балдары менен урушуп ыйлап келгенде апам мага болушуп алардын ата-энесине чейин бараар эле.

 оргошун булакты ыйык, ээси бар дегенин уксам да түшүнчү эмесмин. јл менин балалык байоолугум экен көрсө. Ѕир жолу тунук, жайкысын тиш какшаткан булак суусуна колумду салып ичиндеги таштар менен ойноп жатсам чыпалактай болгон майда аппак балыктар булактын көзүнөн куушуп чыгып кайра заматта кирип кетти. “аң калганымдан көпкө дейре булактын көзүн карап отура бердим.

Ѕир кезде апамдын кыйкырган үнүнөн улам тура калып чакаларымды көтөрүп кы€ жол менен өйдө чыгып бардым. јпам мен сууга кеткенде жок болчу. јл келип камыр жууруганы жаткан экен. —ууну коюп кайрадан тызылдаган бойдон жетип бардым. Ѕа€гы апаппак балыктарды кайрадан көргүм келди. Ѕирок алар чыккан жок, тажаганда үйгө келдим да:

- јпа, булактын ээси балыктарбы? - деп сурап калдым.

- Ёмне дейт, эмне болгон балык экен? - апам кайра менден сурады эч нерсеге түшүнбөй.

- “иги  оргошун булактынчы?

- ја-аа, аны ким билиптир балам, көргөн эч ким жок, ээси бар деп коюшат. - јпам кайдыгер унчукту.

- јпа, мен анын ээсин көрдүм, ээси балыктар экен!

- ќй кокуй күн оо-ой, ал балыктар атам замандан бери бар, бирок кызым ал ар кимге көрүнө бербейт.

- ј мен көрдүм. “өрт-бешөө экен.

-  өрсөң көргөндүрсүң балам, жакшы болуптур, бирок чын эле көрүнгөнгө көрүнөт, бул жакшы жышаан, - деди апам ойлуу.

ќшол бойдон өз тиричилиги менен алаксып кетти. ћен болсо оюнга кирдим. ћенин кы€лымдагы эңсөөм ошол майда аппак балыктарды аңдып туруп алды. Ѕош болсом эле эки чаканы алып булакка жөнөйм. Ёгер апам чакырып калса сууга бардым деп шылтоо айтмакмын.

ќшентип балалыгым бирде ыйлап, бирде кубанып өтө берди. Ѕир күнү дагы булакта отурсам апам кыйкырып калды:

- ћиргүл, оо-ой ћиргүл! - деп өрүктүн түбүндө туруп алып.

- Ѕаратам! - мен чакаларды алып кы€лап жөнөдүм. Ѕир кезде чакаларды жерге коюп тынып алайын деп чаканы койоорумда жолдо упузун боз жылан жатыптыр. ћен аны көрүп чаканы таштап жиберип кыйкырып үйгө карай чуркап бараттым. „акалар ошол жерде калды. јпам:

- Ёмне болду? - деди утурлай.

- ∆ылан, жолдо жатыптыр! - мен соолуктап ыйлап алгам.

-  оркпо балам, ал тиги өрүктүн ээси, ал эч кимге зы€н кылбайт, - деп сөөмөйүн таңдайыма тийгизе апаптап койду да чакага жөндү. ћен болсо ошол эле жерден жылан кетпей жатып алгансып коркуп барбадым.

Үйгө кирсем төрдө бир чоочун а€л отуруптур. јл мени көрүп эле:

- »й садага кетейин, чоңоюп калган турбайбы, - деп эле ордунан козголо калды, - кел бери, мен сенин эжең болом.

- ”чураш эжеңе, - деди апам жаңы эле эшиктен кирип келе жатып. ћен а€лдын жанына барганымда ал менин эки бетимден өптү да:

- —адага болоюн десе, чоңоюп калган тура, ушундайда атасына каттатып кой, кызга төркүн керек, кийин күйөөгө тийсе каттаганга жакшы, - деди ал мени жанына отургузуп.

-  айдагыны айтып баланы азгырып жатасың эми, атасы жакшы болсо ушул менин колума келмек беле, - апам аны жактырбагандай сүйлөдү.

- јпей ботом, ал менин эле эмес сенин да бир тууганың, жалгыз байкуш эмне кылсын анан...

- ∆алгыздыгын а€п, бир тууган экен деп багып отурам да, кана кызым бар экен деп бир басып келип койгону?

- јпей, ботом келет да, ага эле мынча эмне ачууланып алгансың, минтип аны жаман көргөндүн ордуна экөөнү сен эле жараштырып койо турган элең.

- јнын мурда а€л алганына карабай жалгыз бөлөм деп кызымды бергем, жакшы эле аракет кылдым, анан эмне кылайын? -јпам кейий сүйлөдү.

ќшол бойдон экөө тең үндөбөй калышты. ћенин ошондогу балалык сезимим алардын сүйлөгөндөрүнө анча маани бере албаганым менен менин да атам бар экенин билдим. јнан эшикке чыгып алып кы€лдана баштадым: "“иги јсанбек тайкемдей болгон атам бар тура, мени дагы ∆үзүмканды, Ѕукуш эжемди эркелеткендей кылып эркелетеби келип? Ѕаса, ал кайда, эмне үчүн келбейт?" деп ойлуу тамдын артында олтурсам апам кыйкырып калды:

- ћиргү-үл, ы€ ћиргүл!

- Ёмне-е, баратам.

- Үнүң өч, бас эрте!

- јзы-ыр. - ћен дароо жетип келсем сууга жумшады.

-  ечке жүрө бербей эртерээк кел уктуңбу, конокко тамак асабыз.

- ќоба, -ћен жүгүрүп булакка келдим да, - Ёэй булак, билдиңби, менин дагы атам бар экен. ћенин атам бар, бирок мен аны көрө элекмин, көргөндө айтам, - дедим да суу сузуп алып чакадагы сууга этегимди малып албайын деп кармап алдым. ћенин энтиге сууну көтөрүп кирип келгенимди көргөн апам:

- Ѕөксө эле куйбайт белең, күйүкпөй, - деди боор ооруй.

—ууну үйгө киргизип коюп анан үйдүн артындагы калың түп чийдин жанына барып отуруп алдым. —абакты ортодон жогору окучумун, айрыкча кыргыз тил-адаби€тынан жакшы элем. јгайым јбди —алиев деген мага ар дайым: "—ен эгер ушул бойдон окусаң жакшы, сенден бирдеме чыгат" деп койчу. Ѕиздин класста бутунан аксаган “окон деген бала бар болчу. —абакты абдан жакшы окуучу эле, алар менен катар Ѕүкөн, Өмөр дегендер да алдыңкылардан эле. Ѕаса, “урусов ћаксат да жакшы окуйт болчу.  ласс жетекчибиз  үчүк “урдакунов деген агай негедир “оконду а€бай уруп сабай берчү. Ѕир жолу сабакка кечигип келди эле, агай журнал менен башка чаап:

- Ёй чолок, сен оку сабакты, жакшы окусаң адам болосуң, кетмен чаба албайсың, тигилерге теңелбе! - дегени такыр ушу кезге чейин эсимден кетпейт.

Ѕалалык күндөр байкалбай өтүп, алтынчы класска окуп калгам. —абактан келсем үйдө ба€гы "эжем" отуруптур. ћени көрүп эле:

- »й-ий садага болоюн десе, бойго жетип калган тура, - деп менин бетимден өөп, - мына чоңойот, жетилет деген ушул - деп эле бабырап дагы көп сөздөрдү айтып кирди. јдиң акем айылдык балдар менен сабактан кийин эле суу бойлоп кайрымак менен балык уулап кетип калышчу. ќшол тушта ал да үйдө экен. -—адага, мен сени атаңа алпарып тааныштырайын деп келдим, барасыңбы? - деп мени карап калды. ћен киймимди алмаштырып жаткам.

- Ёмне деп жатасыз, атасы ким экен, ушунча чоңойгуча келбеген атанын буга эмне кереги бар? - деп акем тигини кагып салды.

- ќпей ботом, атасы болсо айтам да, колу бошобой келе албай жүрөт ал деле...

-  ереги жок, мындан ары келсеңиз жөн келиңиз, ар кайсы сөздү сүйлөбөй! - деген акем сыртка чыгып баратканда алдынан апам чыга калды.

- ƒагы эмне деп эле балдарга сүйлөп атасың? ”шу сеники өттү деле, "күйбөс катын кошокчу" болуп. ћенин балдарым менен кандай ишиң бар ы€?  елсең жөн келип жөн кетсең боло. - јпам да ачуулана кагып койду.

- Ѕотом, мен эмне дедим? „ындыкты айттым, же атасы экени жалганбы? ћенин би€кка келээримди угуп ала кел дегени ырас, - тигил а€л ыңгайсыздана отуруп калды.

- Ѕалдар чоңоюп калды, аларга ар кайсыны сүйлөй берсең жаман көрөт.  ел, жакшына болуп менин сыйымды көрүп, анан кете бер да!

-  ойдум-койдум деги, ушуларды өзүң жаман үйрөткөн турбайсыңбы, - деп мурчу€ таарынып калды.

- Ёже, ушуларды кандай гана кылып бакпадым. јкеним, јюум деп өстүрүп келатам, кана ким жардам берди? Ёки кыз болсо өздөрүнчө үй күтүп кеткенден кийин өгөй атага кор болбосун деп жүрбөйүнбү! - деп апам бышактап калды. - ∆ашымда жесир калып эки кызды бактым. - јпам унчукпай калды.

- јның ырас айланайын, бирок "ала кушту атынан айт" деп, баары бир угушат, билинет, ошон үчүн өзүң айтып түшүндүрүп турганың оң.

- ќй √үлү эже, мен айтам, бирок булар укпай жатпайбы. јйрыкча тиги јкиним өз атасы келсе да жолотпой койбодубу.

- Ёмне, анын атасы келди беле?

-  елбей анан... - апам андан ары эшикти карап коюп үндөбөдү.

 ы€зы акемди угуп коЄт деген го. ћен эч нерсе дебедим. Ѕолгону менин атамдын эжесинин аты √үлү экенин билдим. ћага эмне мынча күйүп бышат, түшүнбөдүм. ќшол кезде —агындык Өмүрбаевдин: "Ѕороондуу күндөр" деген китебин окуп жаткам. ћен китепти алып өрүктүн түбү жакка басып кеттим. Өрүктөр сарга€ баштаптыр, ал жерде эки кичинекей бала ойноп жатыптыр, кууп жибердим. јлар саргайган өрүктү күбүп жей беришчү, ушул тушта аларды негедир жек көрүп турдум. Ёмнеге, өзүм да билбейм. јдиң акем эшиктин алдында велосипед оңдоп отуруптур.

- Ёй кыз, бери кел! - деди ал мага кол жаңсап.

- Ёмне болду? - мен китепти колума кармай жетип бардым.

- ћуну кармап турчу, бурап алайын, - ал чалкалап турган велосипедди мага карматты.

- Ѕекем карма! - деп мага буйрук бергенде бир колумдагы китепти жерге кое коюп эки колдоп кармадым. јл оңдоп бүтүп, насос менен үйлөтүп бүткөнчө „оро менен јртис та€кем келип калды. Үчөө кайрымактарын көтөрүп алышып эки суунун кошулган жерине кетишти. ћен кайрадан өрүктүн түбүнө келип, жатып алып китеп бетин ачканым менен эжем менен апамдын сүйлөшкөн сөздөрүн эстеп окуй албадым. јнан китепти ачкан бойдон башыма жазданып чалкалай жаттым. јсман көкмөк болуп күн төбөдө жаркырайт: "„ын эле менин атам бар болсо неге мага келип кетпейт, эмне анын акчасы жокпу?" деп ойлоном. "јдиң акемдин атасы келген тура, ал тургай жанагы велосипедди ошол таштап кеткен акчага алышыптыр. ј менин атам неге ошентпейт?"

- ћиргү-үл! - деген үндөн тура калсам, апам: - өлүгүңдү көрөйүн десе, үйгө турбайт дегеле, чай ичпейсиңби? јкен кайда кетти?

- Ѕалыкка, - мен ордуман туруп үйдү көздөй бастым. „ай ичип отурдук. Ѕул ирээт эжем мага эч нерсе дебеди. јпам бир нерсеге сыртка чыгып кетти эле:

- јй кыз, мынабу акчаны ал да “октогулга барсаң, андан ары —ортовой деген автобуска түшөсүң. јерден Ўакен дегендин үйү кайсы десең баары таанышат. ”ста Ўакен! - деп шыбырап колума кызыл он сомдукту карматып жатканда апам кирип келди. ћен пи€ладан чайды ууртап жатып көзүмдүн төбөсү менен апамды карасам ал эч нерсе байкабагандай. јл күнү √үлү эже кетти. Ѕиздин жашоо күндөгүдөй улана берди. ”лам күн өткөн сайын окуу жылы жакындап келатты. ќшол жылы мен жетинчи класска бармакмын. јпам мени эртең менен эрте тургузуп алып:

- ѕочтага барып пенси€мды алып келе кой, јкен экөөңдүн окууң кирип келди.  ийим-кечеңерди да€рдайын, - деди.

ћен ордуман туруп чай ичип алып почтага жөнөдүм. Ѕарсам почточу “ынаалы бар экен, дароо эле апамдын пенси€сын бере койду. ћен акчаны алып үйдү карай келе жатсам алдымдан автобус чыгып калды. јны көрүп оюм бузулду, эжем берген он сомду жок кылып койгом, эми колумдагы он эки сом менен кетип калгым келди: "жок, апам кейип калат го, андан көрө окууга да€рданайын" деп ойлондум да, кайра "кете берсемби, атамды таап алсам жакшы эмеспи, кой бара берейин" деп, автобустун кайрылып келээр жагын карап туруп калдым. Ѕир топто автобус келип калды.  ол көтөрүп токтоттум да түшүп алып ичин бир сыйра карап көрдүм, мен тааныган эч ким жок экен, эс ала түштүм да бош орунга отуруп жөнөп кеттим...

“үш оой “октогулдун айалдамасына келип жеттим да, катар турган автобустун маңдайын карап жүрөм. "—ортовой" деген жазууну таба албадым. јкыры бир кишиден сурадым.

- јке —ортовойго ушул жерден кетеби?

- ќоба, бирок кетип калбадыбы, эми эртең болот, акыркысы кетип калды.

- Ёми кетпейби? - ћен айлам кете сурадым. јнткени бул райондун ичинде таанышым болбогондуктан кайда бараарымды билбей коркуп да кеткен элем, - жөө барса болобу?

- ќо кокуй, сен жөө жетмек кайда, бара албайсың, андан көрө бүгүн бир жерге жатып алып анан эртең эртерээк чык! - деди тигил бейтааныш адам.

- Ѕул жерде таанышым жок, кайда барам?

- јнда-аа, - деп тигил бейтааныш адам ойлоно калды да, -јнда жүрү менин үйүмө жатып ал, эртең менен салып коем - деди.

ћен аны ээрчий басып бараттым.  өп узабай эле чоң дарбазалуу үйгө жетип кирип бардык. Үч-төрт бала менен бир а€л мени таңдана карап туруп калышты.

- Ѕул кыз —ортовойго бармак экен, автобуска жетпей калыптыр, бул жерде таанышы жок экен.

- ја-аа, мейли, деген тигил а€л мени бутуман башыма чейин бир карап алды да, -  ел... келип отура гой, тамактанып алып анан балдар менен ойной бер! - деп ашканасын көздөй кетти.

Ёкөө менден кичүү кыздар экен, бири улуураак. јлар мени тегеректеп атымды сурап калышты. Ѕат эле ойноп кеттик.

јл күнү ал жерге жатып алдым да, эртеси эртең менен мени үй ээси ээрчитип келип он тыйын төлөп коюп салып койду. Ѕат эле —ортовойго жетип келдик. јвтобустан түшүп эле бир а€лдан сурап калдым:

- Ёже, Ўакен деген кишини билесизби?

-  айсы Ўакен? Ѕул жерде үч-төрт Ўакен бар, Ўакен таз, ууру Ўакен, уста Ўакен... анан чолок деген, кайсынысы?

ћен токтоло калдым, анткени унутуп калыпмын, эстей коюп:

- ”ста Ўакен болуш керек! - дедим аны үмүттүү карап.

- ∆үрү, - деп ал мени ээрчитип жөнөдү. Ѕир эки көчө баскандан кийин, -тээ тиги машина турган жерге барсаң ошонун ары жагында, ошол жерден сурасаң эле табасың! - деп ал а€л жолуна түштү.

- ћакул, рахмат! - деген бойдон жүгүрүп бараттым. ћашинадан өткөнүмдө жолдо бир киши туруптур, мен андан сурадым:

- јба, ушул көчөдө уста Ўакен дегенди билесизби?

- ја-аа уста Ўакенби, мына ал бул эле үйдө жашайт! - деди экинчи үйдү көрсөтө кол жаңсап.

ћен токтолбой шаша басып бараттым. јл үйдүн эшигине жеткенимде баам салып карап, кирүүдөн тартынып туруп калдым. “ээ огород жагында бир киши күрөк көтөрүп бир нерсе менен алек болуп жүрүптүр.

- јба, сиз Ўакен дегенди билбейсизби? - деп аны карап туруп калдым эле ал бери мени көздөй келе жатып:

-  айсы Ўакен? - деп кайра менден сурады.

- ”ста Ўакенди, - мен аны үмүттүү карадым.

- Ёмне кылат элең?

- јл менин... јл менин... - мен мукактана сүйлөй албай жашка мууна түштүм. јл ошондо колундагы күрөгүн таштай коюп:

- —ен кимсиң? - деди.

- ћен ћиргүлмүн, “ельмандан келдим!

-  ел, келе гой, келген экенсиң го?! - деп кулачын жа€ бери басты.

ћен да жетип барып анын көкүрөгүнө боюмду таштадым да үнсүз ыйлап жаттым. ќшондо ал да бүткөн бою сүлкүлдөп ыйлап жатканын сездим. Ѕир кезде ал мени колумдан ала жетелей үйүн көздөй басканда босогодо эки кичинекей кыз менен бир бала көтөргөн а€л бизди таңдана карап туруптур.

- ћына, силердин эжеңер келди.  ана, эжеңер менен учурашкыла! - деди Ўакен кыздарына карап.

-  ел, чоңойдуңбу? -деген тармал чачын өтө узун болбосо да эки бөлүп өрүп койгон а€л баласын көтөргөн бойдон жактырбагандай түр менен үйгө кирип кетти.

Ѕиз анын артынан эле үйгө кирдик. ƒасторкон жайып үстүнө болгон даамын коюп, ал күнү абдан жакшы эле коноктоду. Ѕирок ошол эле күнү мен ал жерде көпкө кала албасымды сездим. ћенин балалыгым, өскөн үйүм мени бат эле сагынтып өзүнө тартып туруп алды. Ѕир жумадай жүргөн соң мага бир сыйра кийим-кече алып берди да атам мени менен автобуска түшүп “октогулга келип экөөбүз жол боюндагы бир үйгө келдик. јл үйдө бир кары а€л бар экен. јл Ўакендин эжеси экенин билдим, мени өөп, анан үйүнө киргизди. јл күнү ал жерде түнөдүм. Ёртеси атам колума кызыл он сомдуктан салып койду. ќшентип менин атама эркелейм деген оюм, куру кы€лым текке кетти. јнткени мен бөлөк өсүп калган экемин, боор бере албадым. Ёкинчиси, чоңоЄ түшкөндүкү го. “аттуу кы€л, эңсеген бактым шамал учургандай заматта жок болду. јл турсун "атам деп атабайм" деген ойго да келдим. јвтобустан түшүп эле үйдү көздөй жүгүрдүм. ћен келгенде апам үйдө жок экен, акем отуруптур.

-  ыз болбой жерге кир десе, ка€кта жүрөсүң издетип?.... - деди ал мени карап.

- ”шул жакта эле... - мен жер карап күнөөлүү күңк эттим.

- јпаң сени өлтүрөт, издебеген жери калган жок, айтып кетпейсиңби! - деди.

- ?

ћен унчукпадым. »чки үйгө кирип кийимдеримди чечип анан атам алып берген китепти карап окуп жаткандай болуп отуруп алдым. "Ёми апам мени урат го?" деп ичимде коркуп аттым. Ѕир кезде апам келип мени көрүп эле:

- »йи өлүгүңдү көрөйүн, кайда жүрөсүң ы€, айтпай-дебей кетип калып жинди болдуңбу? - деп жаза-буза чаап анан кайра кучактап өөп койду чекемен, - "бөрү баласы ит болбойт" деген ушул да, - деп талпакка отура кетти. ћен анын урушпаганына кубанып колумда кармап турган акчаны бердим. јпам мени бир, акчаны бир карады да:

- ћуну өзү бердиби же...? - деди мага ишенкиребей.

- Өзү берди, “ыпы деген эжесинен алып берди.

- ја-аа байкуш жетим, а€лынан өтүнө алган эмес экен да, болбосо анда жок дейсиңби? - деп ойлуу отуруп калды, -  олунан көөрү төгүлгөн уста, табышкер, - апам кайрадан үндөбөй кыңка€ кетти.

ќшол бойдон эч кимибиз унчуккан жокпуз. јкем болсо ба€ эле достору менен топ ойномокко кеткен.

∆етинчи класска кирип жаңыдан окуй баштаганбыз. јдиң акем онунчу класста окуп жатканда комсорг болуп мектептин дубал газетасын да, сүрөттөрүн да өзү да€рдачу.  ийинки кездерде тогузунчу класстын комсоргу акеме келип-кетип жүрдү. Ќегедир мен аны көргөндө чоң кыздардай көрүнүүгө аракет кыла баштадым, ал турсун алардын жанына бир нерселерди шылтоолоп бара берчүмүн. јлар сөзсүз мектептеги комсомолдор жөнүндө сүйлөшүшчү. јл келбей калган күндөрү жол карап тымызын күтө берип, үйгө кирип-чыгып тынчым кетчү.  өрсө мага ошондо эле оттон, суудан кайтпаган, кайталангыс аруу сезим, унутулгус таза сүйүү келген экен. ћен ал кезде өмүр бою бир гана ошол деп жүрүп өтөөрүмдү сезбегем. јзыр да " айыкта" деген ырды ырдап, айылдык жаңыдан бой жетип келе жаткан өспүрүм кезимди эстеп унуталбай келатам.

∆аз маалы болчу. Ѕүт окуучулар арык чапканы барганбыз, бизден жогору алардын классы түшкөн. ћенин эки көзүм эле анын кыймылында. јдиң акемдин сүйлөшкөн кызы бар алардын арасында. јл дайыма менден акемди сурай берчү. ќшол күнү дагы сурап калды эле, мен ага жооп берип анан ага өзүм да€рдап койгон төрт бүктөм кагазды сундум. ќшондогу менин балалыгым, байоолугумду кара, болбосо... јчыкка чыгып у€т болом деп ойлобоймунбу, анткени ал кезде аны абдан жакшы көрүп, эмнегедир азыр көрсөм кайра эле көргүм келе берчү.  ечке арык чаап жүрүп эки көзүм эле аларда болуп жатты.  еч тарадык. Ёртеси классташ кыздарым деле, коридордон кирип бара жатсам башка класстын кыздары деле мени карап шыбырашып калышат, мен карасам унчукпай калат. ћенин кат жазганым бүт мектеп боюнча жайылып кетти. Ёптеп чейрек бүткөнчө окудум да у€лганымдан эч ким менен сүйлөшпөй калдым.  ийинки жылы ћаксим √орький мектебине которулуп кеттим. Ѕирок мен аны жүрөгүмдүн түбөлүк ээси катары унута албадым, элеси көз алдымда, үнү кулагымда, китеп окуп отурсам тамгалар арасында. ћени артымдан же терезеден карап тургандай сезиле берет.

ќшентип балалыктын эстен кеткис, айтып бүткүс, көңүл толкуткан, жүрөк ооруткан күндөрү байкалбай өтө берди.

 ружокко катышып калдым. Ёркинбек Ѕатырканов менен Ўахра “алипова биздин жетекчибиз. Ѕир күнү Ёркин агай чогуу хор ырдап жатканда биринчи мени "катардан чык" деди хорду токтотуп.  олун жаңсап кайра ырдап жатканда дагы бир “өрөкүл деген менден эки класс мурун окуган кызды чыгарды. ћен ичимден: "менин үнүм жакпай калган го?" деп бушайман болуп жаттым. јнан эле он, он бештей кыздар-балдарды чыгарып туруп хорду баштатты.  өрсө үнү бийиктерден тандап жекече номерге да€рдаганы жатыптыр.

 үндө сабактан кийин калып да€рданабыз. ќшол күнү мен коридордо кетип жатсам каттар турчу терезеде кат турат.  айдыгер эле аны карап көрөйүн десем, анын колу. ∆үрөгүм лакылдап кетти. јкырын алып сумкама салдым да сырттан балдар киргенче китептин ичине салып окуп кирдим.

"ћиргүл, - деп башталыптыр ал кат, - сен азыр жашсың, окушуң керек, сүйүү деген сенден эч жакка качпайт, адегенде окуп билим ал, анан сүй! - деп "“". Ѕактылуу бол! 1972 ж. 14.10."

Ќегедир катты окуп алып ыйлагым келди. Үйгө кетейин десем кружоктон калам. јкыры кыздарга: "ооруп жатам" деп калп айттым да кетип калдым. Үйгө келгенден кийин чечинбей эле сумкамды коюп фартугумду чечип туруп чака көтөрүп дары€ны көздөй жөнөдүм, жолдо кетип жатып кайрадан катты окуп чыгып эчкирип ыйладым, ƒары€нын кумдуу жээгине барып эңкейип суу сузуп алайын дегенимде бутум тайып кетип эми сууга түшүп кетээримде артымдан бирөө тартып туруп ыргытып жиберди. Үч төрт метрдей алыс барып жыгылдым да, ∆үкүндү көрүп таң калдым. јнын кайдан келип калганы белгисиз.

- Ётиет болбойт белең, кум менен кирип кетсең кайдан чыгасың, билесиңби? - деди ал мага карап.

- Ѕилем, - ћен ордумдан туруп жатып жооп бердим, - ј сен кайдан келдиң?

- ћен сени менен кошо эле артыңдан келбедимби?!

- „ын элеби?

- ∆алган айтып мен эмне.

- –ахмат сага.

- Ёч нерсе эмес, - деп ал менин чакаларымды алып суу толтурду да: - эмне, жигитиң капа кылдыбы? - деди жылма€.

-  айдагы жигит.

- јнан эмне... - деп ∆үкүн унчукпай калды.

- ја-а жөн эле... - мен да сыр билгизбей жооп берип койдум.

ќшентип ∆үкүн экөөбүз эки чаканы көтөрүп жөнөдүк. ∆үкүн менин классташым эле, абдан бейбаш балдардан болчу. јпасын кара "кемпир" деп коюшчу кошуналардын баары. јл мени "келин кылып алам" деп тамашалай берээр эле. ∆үкүн экөөбүз урушуп кайра табыша берчүбүз. Үйгө келгенден кийин колумда бырышып-тырышып калган катты бекем катып алдым. јны менин өмүр бою наристе сүйүүмдүн эстелиги, өчпөс изи, сезимимдин ыйык тумары катары алып жүрбөдүмбү!

ќшол жылы жекече номерди аткарып сахнага биринчи чыкканын эсимде. ћурунку мадани€т үйүнүн артисттеринин кийимдерин бизге берип сахнага кийип чыгууга да€рдап жатты. ќшондо менин энчиме јсылкүл Ѕоорсокбаеванын көйнөгү туш келди. ќшондогу менин толкунданганымды айтпа!

ћына сахнага чыгуучу убакытым да келип калды. ∆үрөгүм дүк-дүк этип адегенде теше тиктеп турган көздөрдөн сүрдөсөм да ырымды баштаарда ба€гы калтырагым жоголуп кетти. ћенин ошол биринчи эл алдына ырдап чыккан ырым "јла-“оо" деген ыр эле:

Ѕулагың чертсе миң кы€л

∆үрөккө толгон күү сы€р.

Ѕолгондо эмне мен акын

“икмекмин ырдан жаш чынар! -

деп залдагы мени тиктеген көздөрдөн көзүмдү ала качып эңкейе жүгүнүп калганымда эл дуу эте кол чаап жиберишти. Ёки-үч жолу ийиле жүгүндүм да жүгүрүп көшөгөнүн артына чыктым. ќшондо билдим элдин ушунчалык сүрдүү экенин. јнткени менин бир гана оюм турду, "жаңылып, же жакпай калбасам экен" деген. ќшондон кийин Ўахра эже мени кружоктон чыгарбай койду, өзүм деле ырдаганды жакшы көрчүмүн.

 үндөр кубалашып аккан суудай аркырап өтө берди. ћенин да жаштыгым, балалыгым билинбестен көзгө илээшпей улам артта калып жатты. јңгыча биздин жерди көл баса турган болуп, элдин баары өз элине көчүп кетип жаткан. Ѕиз да элден калбай айылга көчтүк.

јл жерден "Өзгөрүш" орто мектебине кирип окуй баштадым. јкыркы класста элем. Ёмнегедир сабакка келгенден баштап класстан такыр чыкпайм тараганча. јнткени мен "¬" класста болчумун. "ј" менен "Ѕ" класстын балдары а€бай бейбаш экен, кыздарды сүйрөп кирип эле кучактап өөп жүдөтө берчү. ћен ал жерде ∆амалкан деген кыз менен бир партада отуруп калдым. јл дагы көп сүйлөбөгөн кыз, экөөбүз отуруп алып ырдап же сүйлөшүп күлүп калчубуз. Ѕир жолу Ѕектемир ∆амалкандын артынан келип байкатпай өөп койду эле, ал урушуп кетти.

-”шу сага өптүргөн бетти кесип эле ыргытып жибербейинби! - деди ызалана.

-  өрөбүз! - Ѕектемир да андан калбай эрегише түштү.

јл бою кичинекей бала болчу. Ѕетинде сепкили бар. ќшол бойдон биз деле кайрадан баарын унутуп калганбыз. Ѕир күнү дагы ∆амалкан экөөбүз ырдап отурсак балдар да класстан чыкпай парталарында отурушат. Ёч нерсе оюбузда жок эле. јнан эле Ѕектемир келип ∆амалканды кучактап өөп алды эле балдардын баары жабыла:

- »йи ∆амыш, ушул Ѕектемирге өптүргөн бетиңди кесип ташта эми! - дешип эле күлүп каткырып калышты.

 өрсө ошондо балалык ойноо кез тура. Ѕолбосо эмне, бири-бирибизден көңүлүбүз калаар-калбасын ойлоп койбогонубузду кара! Ёми ошол күндү сагынып, өткөн жаштыгыбызды кайрып алууга кудуретибиз жетпей, жолугушууга зар болуп өмүрдүн белесине өрүүлөй чыгып баратпайбызбы!

∆ылына бир жолу болчу кароого да€рданып жаттык. Ѕул жолу –ыскан ќрмонова деген эжеке жетекчилик кылды. ќшол убакта жаңыдан чыгып ооздон түшпөй ырдалып жаткан "Ѕакытбегим" деген ырды ырдамай болдум. ќшондогу залда отурган элдин дүпүлдөтө жер тепкилеп коштогону ого бетер көңүлүмдү көтөрүп ушунчалык шаңдуу ырдадым окшойт, сахнадан түшүп келе жатканымда жабалактаган бейтааныш окуучулар алдымды тосуп куттуктаса бир тобу ырды жазып берүүмдү суранышты, мен эң акыркы кезекте чыга турган "∆етиген" мектебинин окуучусу Ёргешбай деген балага жазып бердим.

 ызыктын баары мен кароодон келип үйгө кирээрим менен башталды. јпамдын бир тууган агасынын кызы ”юмкан деген таежебиз бар эле. ќшол кезде ал үйдө отуруптур.

- »йи, өзүңдү өзүң билип, өтүгүңдү төргө илип калган экенсиң да, карыган энеңдин тилин албай, тууп кетип жүрбө! - деп кыйкырып кирди.

- Ёмне болуп жатасыз, мен эмне кылдым? - мен дагы тилимди тартпай ка€ша айтып жибердим.

- Ёй кыз, сен мага ка€ша айтканга жарап калдыңбы ы€, кара муну, тилиңди кесип ташташ керек! - деп ал айкыра баштады.

- Ѕилгениңди кылып алчы, сенин кандай тиешең бар бул жерде?! - деп мен да ыйлап ага кыйкырдым, - бизди уруштурбай жөн тур!

јпам болсо үндөбөй олтура берди. ћен болсо тилимди тартпай сүйлөп да ыйлап да жаттым, ал бир убакта менин чачымдан кармап чаап жиберди. ќшондо сырттан јдиң акем кирип келди.

- Ёмне болуп кетти? - деп мени, бир апамды, бир таежемди карап туруп калды.

- Ёмне болмок эле, эжем байкуш алы-күчүнүн барында силерди багып чымчыктай чыркырап жүрүп чоңойтуп койсо эми өзүңөрдү өзүңөр билип... - деп ”юмкан эже сөз баштады.

- Өзүбүздү өзүбүз билип эмне кылып атыптырбыз? Ёжем экен деп дагы сизди сыйлайын, биздин жашообузга киришпей жөн жүрүңүз! - јкем кийимин чечингени ички үйгө кирип кетти.

- »йи өлүгүңдү көрөйүндөр десе, жерден боорун көтөрүп алгандан кийин ушуну кыласыңар да, мынабу өлүгүңдү көрөйүн кароону эмне кылат имиш, ырдайм деп төрөп койсо эжем тартат убайын.

-  ойчу эже, ушундай сөздүн эмне кереги бар, кайдагыны айтып апамдын да башын айланткан турбайбы? - јкем апама карады. - Ёй апа, айтпайсыңбы, сен бактың беле же мынабу сиңдиң бакты беле? Ѕир нерсеси короп калгансып кыйкырып жатат го, бирдеме дебейсиңби? Ѕолбосо көрүнгөндүн ур-токмогуна калтырбай муну энесине жеткирип берем! - деди ачуулуу.

- Ёмне кылайын балам, менде эмненин акылы дейсиң, баарыңардын көңүлүңөрдү калтыруу мен үчүн кыйын, бирок силерде менин гана эмгегим зор, башка эч кимдин тиешеси жок, мен картайып калган көрүнөм.

- ”шинтип отурсаң сенин жумшактыгыңды билип алып келип балдарыңа чоңдугун көрсөтүп жатпайбы, барып сиңдиңдин балдарын тилдеп көрчү, эмне дээр экен?

- ћенин балдарым силерге эмне кылып жатат? - деди ”юмкан эже апама карап, - балдарыңды жаман өстүргөнсүң, улуу-кичүүнү карабайт.

- ћени жайыма койчу кагылайын, карыганда мен ушуларга жек көрүнбөйүн.

- ја, эмне болсоң ошол бол, аталуу-энелүү кыздар деле ырдабай этпей эле үйүндө жүрүшөт.  ызың тууп кетпесе мага кел!

- јнда сенин ишиң болбосун, бизди өз жайыбызга кой, болбосо мен муну азыр эле сенин токмогуңду жегизбей эжесине жеткирип берем! - јкем мени колдон ала жетелей жөнөдү. - Ѕас, сен бул жерге ашыкча болуп калыпсың, апамды сиңдиси карап багып алсын, кеттик!

- јкен, јкен! - јпам эки колун алдыга созгон бойдон кала берди.

Ѕиз јдиң акем экөөбүз эжем ƒарийканын үйүнө келдик. Ёжем бизди көрүп эле чоочуп кетти:

- Ёмне болду силерге ээрчишип, апамды жалгыз калтырып койдуңарбы?

- ќоба , сиңдиси ”юмкан келип багам дейт!

- јл эмне келиптир?

-  айдан билдим, эми эле короодон келген ћиргүлдү чачтан алып урушуп тилдеп жатыптыр.

- јнын эмне иши бар экен?

- Ѕилбейм.

- —ен бирдеме дедиң беле? - эжем мага карады.

- ∆ок, эч нерсе деген деле жокмун, мен эшиктен кирээрим менен эле өзү кыйкырып кирди.

Ёжем үндөбөй калды. Ёмнени ойлонуп жатканын билбедим. јкем бир аздан кийин кайра кетээрде мага:

- —ен бул жерде боло бер, анан көрөбүз, - деди.

- ћм, - деген бойдон калып калдым.

Ѕирок мен бул үйгө чоочун элем. јнткени эжемдин күйөөсү —апар мени жаман көрчү, кыскасы экөөбүздүн жылдызыбыз келишчү эмес. ќшентип мен ал жерде канчалык көңүлсүз болсом да аргасыз жүрө бердим. јкыры экзамен бүтүп биз „оңдөбөгө чөп чабууга жөнөдүк. ∆аштыктын эстен кеткис көңүл эргиткен жылдарынын акыркысы да алгачкысы да ошол он беш күн болду бейм.

„оңдөбөгө баргандан кийин эртең менен туруп бешилик көтөрүп алып тескейлердеги чөптөрдү ылдый көздөй сүрүп түшөбүз да кайра өйдө чыкмагыбыз азап.  ымыздыктын түбүн жерден казып алып аарчып жеп, ойунга тойбогон балалык кез.  ечкисин ар кайсы жактан балдар келип "третий лишний" деген оюнду ойнойбуз. ќшондогу балдар өрүлгөн жоолук менен оролто чапканда кызарып ооруган буттарыбызды сыйпалап алып эле кайра ойной берээр элек. ќнунчу "б" класста “окторбай деген өтө бейбаш, балдарды тескери үгүттөгөн бала бар эле. ќшол: "кыздардын баарын ушул он беш күндө үйүнө кыз бойдон кетирбейм!" дептир деген ушакты угуп алып, кечпи же күндүзбү топтошуп жүрчү болдук. јкыры он беш күн бат эле билинбей өтүп, айылга келдик да аттестаттарыбызды алып үй-үйгө тарадык. ќшол жылы мен окууга барам деп чыктым. Ёжем менен жездем кеңешип ћайлы-—айдагы медучилищага алып барабыз деп калышты. јкыры жездем мени менен ћайлы-—айга жөнөй турган болуп жолго чыгып калдык.  өрсө мен абдан кечигиптирмин, баардык окуу жайлардын баарында документ тапшыруу а€ктап калган экен. ∆олдон эле ошол айылдан жолуккан жездемдин таанышынан уктук. ќшондогу менин ызаланып ыйлаганымды айт! Ёжем мени сооротуп:

- Ѕыйыл тамеки алып багалы, сага жаздырып коеюн, анан эмдиги жылы окууга жиберем, жолдомо менен барсаң өтөөрүңө жакшы, - деди.

ћен ага макул болдум. “амеки алып бактык, күзүндө жыйым-терим бүткөндө совхоздо жаштардан курулган "јлга" деген бригада түзүлүп ага мүчө болуп иштей баштадым. ∆етекчибиз ∆умагүл јдилбаева менин классташым эле. Ѕригадабызда бизден кичүүлөр да, бир жаш улуулар да бар болчу. ∆умуш убактысында үлгүлүү эмгектенип, тартип менен иштечүбүз.  ечкисин жумуштан тарагандан кийин музыкант Ѕайжээн  улматов бизге келип ар дайым бир-эки саат ойноп-күлүп, анан тарачубуз. јнткени ошол кезде совхоздордо эмгектенген жаштардын көңүлдүү эс алышына шарт түзүп берчү. Ѕиздин арабызда јсан деген совхоздун жумушчусу ар дайым келип, бийлесек бийлеп калчу. јл негедир эле көзүн кадай берчү, мен ага тамашалап:

- јй, айтчу сөзүң болсо жалдырабай айта бер да, алдагы көздөрүң өрттөп жиберди го?! - деп калчумун. јл жылмайып эле тим болчу, өзү абдан жоош, бир мүнөздүү эле. ќшентип жүрүп же сөз айта албай, же көз салганын койбой жүргөндө мен —атыкей деген жигит менен таанышып калдым. Ѕирок менин жүрөгүмдө жигиттерге орун жок болсо да, убакыт өткөрүп тамашалашууга аны өзүмө "жигит" кылып алдым.

—атыкей орто бойлуу, арыкчырай кара тору жигит. ƒенесине чыпталган свитер менен өзүнө жарашып, көзүнө көзайнек тагынып алса сымбаттуу көрүнүп калаар эле. Ёкөөбүз жумуштан кийин анын трактору менен жолго чыгабыз. Үйдөн алысыраак токтотуп түшүрүп койот. Ѕиз ошондо деле ойноок экенбиз, эми ойлосом. —атыкейдин айткан сөздөрүнө каткырып эле жооп бербей башка сөзгө буруп кетээр элем. „өп тартканда чогуу беш-алты кыз иштейбиз, балдар бизге ташып берет.  ээде жүгөрү сорттойбуз.  ыскасы, күздүн күркүрөгөн токчулуктуу убагында совхоздун толгон жумуштарын жасайбыз. ќшону менен катар ыр-күү менен көңүл ачабыз. ∆аштыктын кайталангыс асыл мүнөттөрү ошентип күлгөн күлкүбүз ак сарайды жаңыртып өтүп жатты. —атыкей бир күнү узатып келе жатып:

- ћиргүл, эртең эрте Ўопок совхозуна барганы жатам.  ел мени менен барып кел, экөөбүз барабыз, - деди менин колумду кармалай.

- Ѕолуптур, канчада жөнөйсүң? - ћен токтолбой жооп бердим.

- ∆умушка эрте келсең мен күтүп турам.

- ћакул, - ћен аны менен коштошуп үйүмө кеттим. —атыкей бир аздан кийин тракторун айдап артына бурду. јртыма кылчак карасам арыраак узап барып тракторун токтотуп мени карап колун булгап койду да, зуулдата айтап көчөнүн бурулушунан көрүнбөй калды.

∆үрөгүңдө сүйүү оту жанбаса жаныңда жүрөгүн сууруп берүүгө да€р болуп жүргөн жигиттин далбастаганы эч нерсеге арзыбай калат экен. ћен —атыкей менен тамашалашып гана ойноп-күлгөнүм болбосо, ага деген сезим такыр жок эле.

Ёртеси күндөгүдөн эрте туруп жумушка жөнөмөк болуп жатсам эжем:

- Ѕүгүн эмне мынча эрте жөнөдүң? јк сарайдын ачыган жармасын сагындыңбы? Ѕирдеме ичип алып кетпейсиңби? - деди.

- Ёчтеке ичким келбей турат, түштө ичип алам, - ћен шашыла үйдөн чыгып кеттим. —атыкей менден мурун келип тракторун чукулап күтүп турган экен. ћени көрүп сүйүнүп кетти. ∆анына отурдум да Ўопок совхозун көздөй жөнөдүк. Ѕелди ашып  ызыл-”ранга келгенибизде Ўирин дүкөнүнүн жанына токтотту да, —атыкей мага жылма€ карады:

- —ен отуруп тур, мен кирип чыгайын.

- ћакул, - ћен унчукпай отуруп артынан көз жүгүртүп карап турсам кайра бат эле келди.  олунда эки күн көзайнек, кагаз баштыкта кара-кум конфети менен печенье бар. ќрдуна отурду да:

- —ага жагабы? - деп колундагы кыздарга ылайык көзайнекти өзү көзүмө тагып жатып сурады.

- ∆акпагандачы, рахмат!

- Ёрикпей мындан жеп отур, жол алыс, - јнан ал кагаз баштыкты колума карматып, өзү тракторду айдап жөнөдү. “рактордун эскилиги жеткен, маңдайкы айнеги жок болсо да "волгада" бараткандай жүрөгүм элеп-желеп боло эргип, ырдагым келип ырдап кирдим. ћен ырдасам ал кошулуп койот. “үштө Ўопок совхозуна жетип келдик. ћен жолдун боюндагы таежемдин үйүнөн түшүп калдым. јл ишин бүтүрүп, анан кайра келип мени күтүп калды. “аежем менин трактор менен келгенимди көрүп урушуп кала берди. ћен жүгүрүп чыктым да, —атыкейдин жанына отурдум.  еч күүгүмдө ал мени үйүмө жеткирип кайра кетти.

”бакыт деген зуулдап, бири-бирине окшош күндөр өтө берди. Ѕир күнү бөлөм Ѕайжээн  улматов мени бир жигит менен тааныштырып калды. јл өзүнүн досу Ѕекин экен.  өп сүйлөбөгөн жоош жигит күндө биз жумуштан чыгып эс алганы жатканда келип калат. ћузыкантыбыз  улматов комсомол комитети болуп иштөөчү. —овхоздун үчүнчү бөлүмүнүн башкармасы »сраилов “уткуч бизге ар дайым жакшы карап, сыйлык тапшырып турчу. Ѕригадирибиз ∆умагүл јдилбаева какылдап ишибизди текшергени менен бизге кошулуп иштечү. јйдын а€гында отуз сом, элүү сом алганыбызга кубанып калчубуз. ћенин кошунам јдаш деген кыз экөөбүз абдан ынакпыз. Ёкөөбүз кошулганда ар кайсыны сүйлөшүп, балдарга тамаша таштап каткырып калганыбызда  акен деген жоош неме бизди карап күлүп, кайра жер карап иштеп калчу. јдаш экөөбүз аны тамашалап жүдөтө берээр элек.

-  акен аке, мени аласыз ээ? - дедим менен бир күнү анын артынан баратып. јл артын бир карап күлүп коюп кете берди эле јдаш жетип колтуктай калды:

- —ени эмес,  акен акем мени алат!

- Ѕарчы ары, мен тийем, - ћен экинчи жагынан колтуктап алдым. ∆ылмайган менен сөз чыкпаган  акенден жооп жок.

- јйтчы  акен аке, мен тийем да сизге, мени сүйөсүзбү? - јдаш аны токтото алдын тороду.

- јдаш, сен жөн басчы, мени сүйөт  акен акем, мен тийем! - ћен јдашты тамашалай түртүп экөөбүз ойноп калганда  акен артын карабай кетип калды. Ёкөөбүз алакан чаба каткырып кала бердик.

- Ёй ћиргүл, бул чын ойлоп алып жүрбөсүн, кичине жетишпейт, билесиңби? - јдаш каткырып атып мага карады.

- ќй билбегендечи, билем эле. »шенип алганда эмне кылат эле?

∆ол гата ушинтип келе беребиз. ∆умуштан чыккан бригаданын жаштары эки-үчтөн болуп јңарык деген коктудан өтүп үйлөргө тарайбыз.

Ѕекин мен кез-кезде үйгө узатып калчу болду. —атыкейдин трактору бузулуп, мастерскойдо жүргөн. Ѕекин үндөбөй катар басып келе берет, үйбүлөсү жөнүндө азмаз айтып бергени болбосо. јнын атасы өгөй экен. Үч бир тууган, үчөө тең уул. ”луу агасы үйлөнүп, бала-чакалуу болуптур. ”шуларды айтып бергенден кийин ал:

- ћиргүл, жигитиң барбы? - деди бир жолу.

- ∆игитти эмне кылам, азыр эрте.  елээрки жылы жолдомо алып окууга барам.

- ќкуйм дегениң го жакшы, мен сенин жигитиң бар деп уктум эле?

- Ѕирге басып, үйүңө жеткиргендин баары жигит боло берсе, сен дагы жигитимсиң, - мен аны күлө карадым.

- ƒеги да, —атыкей менен сүйлөшөт экенсиң го?

- Ѕекин, мен үчүн —атыкей да, сен да бирдейсиң, менин эч кандай жигитим жок!

- ј мени менен кыз-жигит болууга каршы эмессиңби? - јл мени жылма€ карап, жооп күттү.

- ћенин жүрөгүмдү жаш кезимде бир бозой жаралап кеткен, биз жөн гана тааныштардан болгонубуз жакшы го? - ћен ойлуу басып баратып айттым.

- јзыр эмне, карып кеттиңби?

- ќоба, менин эркимди он беш жашымда бийлеп алган жигитти ойлосом, кылымдарды карытып жашап келаткандай, жашоонун көп азап-тозогун тартып тажагандай болуп кетем.

- јл сени таштап кетти беле?

- ∆ок, мен ага балалык аппак сезимимди, эч нерсени ылгай элек таптаза жаш жүрөгүмдү, көңүл калууну билелек аруу сүйүүмдү арнагам. јнын элеси көз алдыман, үнү кулагымдан кетпейт. Ѕирөөлөргө билинбегени менен, жүрөгүмдө өчпөс дарт пайда болду десем болот...

-  ызык экен, ошончолук сүйүүгө берилип алган экенсиң да. јнда мен үчүн жүрөгүңдө орун жок тура?

- “уура түшүнгөнүңө чоң ырахмат!

- ћейли анда, дос болуп жүрөлү, ээ? - јл колун суна күлүп калды.

- јнсыз да биз доспуз, -  ол алышып андан ары басып бараттык. јндан кийин сүйлөшкөн жокпуз. Ёртеңки кино жөнүндө ал мен үйгө жеткенде минтти:

- "√ита-«ита" болот экен, барып келбейлиби?

- ћен макулмун!

Ёртеси жумуштан баарыбыз эрте чыгып үйгө шашылдык.  ерээли кечке чаңда иштегендиктен жуунуп-таранып, анан киного бармакпыз. ќшол кезде инди€ фильмдери келип, ага көбүнчө жаштар барчу. "√ита-«ита", "Ѕобби", "–ам жана Ўиам" деген кинолорго күндө барсак да тажачу эмеспиз.  инодо отурсак да түрткүлөшүп, бири бирибизди карап шыбырашып, кыткылыктап күлгөнүбүзчү. ∆аштыктын жалындаган учуру азоо тайдай туйлап, агын суудай күр-шар этип оргуштап, күлүк аттай ээ бербей турган кези кимди гана кучагына алып элиртпеген! Ѕиз дагы алдыбыздан дүйнөнү каптап келген селби, күндү күңүрттөнтүп булут каптаган бороон-чапкынбы, ааламды астын-үстүн кылчу акыр заман келатабы - эч нерседен кайра тартпаган курчтугубуз менен күндө кечинде киного барып, түндө уурдана келип жатып алып, таң атпай жумушка кетебиз.  үз алмашып, кыштын башталышы ар бирибизди үй-үйлөргө тараганга мажбур кылса да башкармага кирип кышта деле иштээрибизди айттык эле, “уткуч »сраилов бизди кубана карап ыраазы болду.  айрадан скирданын четинен бузуп чөп тартууга кириштик.

∆умагүл өзү эркектей өктөм сүйлөп, убадага бек турган кыз эле. ќкт€брь айынын он тогузу болчу. 1976-жыл.  үндөгүдөй эле жумушка келсем баары эле мени карап сырдуу тамаша айтышат. Ёч нерсе сезбедим. јларга жооп берип иштей бердим.  өрсө јбдыш деген бала келип мени сураган экен. јла качмак болуптур. јл күнү эжем мени эрте келип уруксат сурап үйгө алып кетти.  өрсө бир агасы өлүп ошого бармакчы болуп камынып алыптыр. Ёки-үч күн жумушка барбай ини-сиңдилеримди карап үйдө калдым. Ѕук болгонумду айтпа.

“үш чен болчу. —ууну сайдан бакандап ташычубуз. ∆умагүлдүн агасы биздин бет маңдайыбызда турчу. јлардын эшигинин алдына трактор сүйрөгөн ¬одовоз келип калды.  оңшулардын баары эле челектерин көтөрүп суу алып атышат. ћен дагы эки чаканы алып суунун кезегине туруп калдым. јл јбдыш экен. ћенден эки жаш улуу, арми€дан жакында келип совхозго тракторист болуп ишке кириптир. јл улам мени карап койот, мен жер карап калам. јкыры кезегим келип суу алдым да, кетип калдым. ќшол күнү эжемдин (төрөгөн энем) жогунан пайдаланып Ўибербектин а€лы мени үйүнө чакырып бир топ сөздөрдү айтты. јнын ∆етигенде сүйлөшкөн кызы бар экенин, ал азыр окууда экенин айтып келип:

- јбдышты апасы үйлөн деп жатыптыр, ал сени менен сүйлөшүп көрсөм дейт, байкап көрбөйсүңбү? - деп күлүп калды. - »штерман жакшы эле жигит, - деп кошумчалап койду.

-  оюңузчу, сүйлөшкөн кызы болсо эмне кереги бар, эже? —үйлөшпөй эле койдум, - дедим да чыгып кеттим.

Ёжем келгенден кийин жумушка бардым.  өнүмүш жумуш, каткырык-күлкү, шаңдуу үндөр. јрадан үч айдай өткөндө Ўамалбек деген менин классташым:

- јй кыздар, мен бүгүн кечинде жоолук салынып үлпүлдөп келин болуп барган жатам, келесиңерби? - деп калды.

-  ойчу ай, эркектер дагы жоолук салынчу беле?

- ќоба, менин сүйлөшкөн кызым ала качам деп атат.

- „ын элеби? - ∆умагүл андан эч нерсе билбегендей сурап койду. - јл кайсы бактылуу кыз экен, ы€?

- јйтпайм, барганда көрөсүңөр, - Ўамалбек каткырып калды.

“етиктерди оңдоп-түзөөчү эки-үч жигит да кээде бизге тамаша ыргытып калчу.  арыпбек дегени белимчидей болгон узун бойлуу, тамаша айтса чындай кылып мостоюп сүйлөгөн жигитти биз ар кайсы жерден көргөндө астына жип же зымды ийри-буйру кылып таштап чоочута берчүбүз. “үшкү тамактан кийин баарыбыз киного баруу жөнүндө сүйлөшүп жатсак  арыпбек:

-  ыздар ай, мени деле ээрчитип алгылачы, - деп басып келди.

- Ѕиз эмне, сизди (улуу болчу) көтөрүп бармак белек, бара бериңиз, - деп јдаш ага жактырбагандай карап койду.

-  ыздар, антип жигиттерди таарынткан болбойт, андан көрө ынтымактуу бололу, биз менен чогуу бара берсин! - деп калды ∆умагүл. - Ѕалким биз барчу киного бул бизден мурун барат.

- Ѕара берсин, аны жетелеп бара тургансыбай! - ћен дагы ага чын дилимден сүйбөгөндөй айттым.

јңгыча кеч да кирди. ”бакыт жетип, сарайдан чыгаарыбыз менен ∆умагүлдүн агасы Ўибербек мени тосо:

- ∆үрү, мени менен кете бер, күн суук, - дегенде мен ага каткыра жооп бердим:

- ∆о-ок, аке, мен сиз менен кетпейм, жөө эле жетип алам, бара бериңиз!

-  ой эми түшүп ал! - јл көшөрүп туруп алды. Ќегедир ага жиним келип кетти:

-  ызыксыз го, күндө жеткирип жүргөнсүп сүйлөйсүз да?! Ѕүгүн эле кандай бооруңуз ооруп калды? - јчуулана басып кеттим.

јл үндөбөй тракторун ордунан жылдырып, аксарайга кирип кетти. ћени Ѕекин күтүп турган, жолдун айрылышына жетип аны менен катар басып кетип жаттым. Ёң алды жакта Ѕекин экөөбүз, артыбызда эки-экиден кыздар-балдар убай-чубай келатышат. Ѕекин колумду кармай карга отургузам дегендей токтотту, мен аны күлө карасам, жылма€:

- Ѕир аз отуралычы, мынабу аппак кар негедир көңүлүмдү көтөрүп турат, - деди.

- —уук өтөт го? - дедим мен аны карай бырс этип күлүп.

- јзга эле, суранам!

- Ѕолуптур, бир азга, ээ?

Ёкөөбүз калың түшкөн кардын үстүнө жайланышып сүйлөшүп отурдук. ƒал ошол күнү Ѕекин менин колумдагы "«ар€" деген кичинекей саатты чечип алды. Ёмнеге экенин өзүм да билбейм, бирок унчукпадым.  өпкө отурдук, ал апасынын "үйлөн" дегенин айтып, мени карап койот.

-  ачан жеңелүү кыласың анан? - мен аны суроолуу карап күлүп калдым. - Үйлөнсөң биз барып тоюңа катышабыз, ээ?

- »йи, - деп койду ал. - ј балким менин тоюм сеники дагы болуп калар...

-  антип? - жер карап турган Ѕекинди көңүл бура сынай сурадым.

- Ёкөөбүз үйлөнсөкчү?

- ∆о-ок, андай болбойт, мен окуйм, окууга барышым керек!

- ј мен сени окутсамчы?

-  үйөөгө тийген келиндерди ким окутат?  алат да ошол бойдон, - дегиче бет алды жактан беш-алты трактор көрүнүп, аң арыктын кырына токтоп калды. Ѕиз ордубуздан туруп айры жолдун өйдө кеткен жагына түшүп жөнөп калганыбызда, јдаш:

- ћиргү-үл, тээтиги трактор менен машина соо эмес, бүгүн бир кызды ала качпаса болду? - деди арт жактан кыйкырып.

-  етсе Ѕурма кетет, - дедим мен токтой калып. - —өзсүз ошону ала качат болуш керек!

- Ѕилбейм, - јдаш кайра унчукпай калды. јнткени Ѕурманы чоңконун бир баласы ала качам деп, бирок кутулуп кеткен. ћен эч нерседен шек албай эле кете бердим. Ѕир убакта дал биздин алдыбыздан газик келатат. ∆акындап келгенде Ѕекин экөөбүз калың карды кече жолдон чыга бердик, бирок жетип келген машина токтой калып, кабинадан үчөө түшүп, эч нерседен капасыз делейе карап турган мени көтөрүп жөнөдү.  абинага киргизип жаныма бири отуруп, машина жылганда мен кыйкырып ийдим. ќшондо ба€гы  арыпбектин отурганын байкап түшүүгө аракет кылып тыбырчылап жаткан мени колумду кыймылдай албай тургандай басып алышты да:

- Ёмнеге кыйкырасың, чоң кыз? Ѕиз сени киного алып барабыз, - деп бири көзүн кысып койду жанындагыларга.

- ћен киного силерсиз эле барам, түшүрүп койгула! - “үрткүлөшүп алым жетпей, ыйлап кирдим. - ”€ты жоктор десе, силерди ким айтты киного алып бар деп?!

- Ѕиз өзүбүз эле, калың кар, катуу суукта үшүп калбасын дедик да? - дагы бир чоочун жигит күлүп койду. - ∆өн эле отурсаң эми, клубдун жанынан түшүрөбүз.

- „ын элеби? - ћен аларды шектене карадым.

- „ын, тигил кырдан түшүрөбүз.

- Өзүм эле бармакмын, - жоошуй отуруп калдым. јң арыктан чыгып, чоң жолго түшкөн машина тез эле клубдун жанына жеткенде токтотобу десем өтүп баратат. јйдоочуну карасам токтотоор түрү жок. - “октоткула, мен түшүп калайын.

- „оң кыз, мынча болду, үйүңө барып кино башталгыча жуунуп-кийинип анан келесиң, үйүңдүн жанына токтотолу, - бирөөсү шоопурду карап көз кысканда жиним келе кыйкырып ийдим:

- Ёмне шакаба чегип атасыңар?! ћен силерге оюнчук белем?!

- “үшүнсөң, чоң кыз, мен дагы ошол жерден түшөм, үйүңө эле жеткирели. ∆е тиги жигитиңди клубдан күтөсүңбү?

- јны менен ишиңер канча, түшүргүлө азыр!

-  ойо тур эми, баары бир аның сени кинодон күтүп алат.

- Ѕылжырабай машинаны токтоткулачы! - ћен жулунуп каалга жактагысын ургулап түрдүп жаттым. јлышып-айтышып жатып үйдүн тушуна да жеттик.

- јзыр бу чоң кыз экөөбүздү түшүрүп койгула, мейлиби? -  арыпбек мостоюп туруп балдарды карады эле, алардын бири:

- Ёкөөңөр түшүп калсаңар жигити сени менен көрсө кызганып жүрбөсүн? - деп сырдуу жылмайып жооп бергиче зыпылдаган машина таштак жол менен үйдүн тушунан да узап кетти. ќшондо гана тигилер үндөрүн катуу чыгарып бакырып ырдап киришти. ћенин бакырып ыйлаганыма көңүл да бурушпады.  өрсө эптеп үйүнүн жанынан алаксытып өтөлү дешкен тура! јйылдын четине чыгып бирин-серин түтүн булаган алыскы тоо этегиндеги үйлөрдү көздөй кетип жаттык. ќшондо гана мени ала качып баратканын сезип:

- ƒеги кайда, кимге алып барасыңар? - деп айлам кетип ыйлаган бойдон сурадым.

-  имге болмок эле, јбдыш деген жигитке. јкыры күйөөгө тийесиң да, жакшы жигит.  ыз жыргаар жерине ыйлап барат, - дешип каткырып койо беришти.

- јбдышың менен кара жерге кир? ћен баары бир отурбайм, койо бергиле! - деп алар менен алышып жатып кара терге түштүм. јңгыча жепирейип, үстүн түтүн булаган үйгө бурулганда катын-калач менен эки-үч кемпир үйдөн чыга калып жарданып машина токтогуча туруп калышты. ћашинаны эшиктин алдына жакын токтотушту да, мени көтөрүп түшкөндө а€лдар келип мени жулунганыма карабай үйгө киргизүүгө далбастап жатышты. ћени алып баргандар: "колуңарга алып келип бердик, киргизип алгыла" дегендей үйдү айлана басып кетишти. ћен апамдын: " ыз барган жердин эшигин аттап кирген соң кайра чыкпаш керек, бата деген бар, назары сынып калгандар каргап койот" деп айта бергени кулагыма жаңыра берип, көзүмдү көлдөтө астанасын эки бутум менен тээп, эки колум босогону та€нып туруп алдым. ј€лдардын мага алы жетпей, ар кимиси оозуна келгенин сүйлөп акыл айтып колдорумду бошото албай убара. ћен ошондо кирбей койсом эле кутулуп кетем деп ойлосом керек, жаш экемин да. Ѕир кезде ба€гы балдар ары жактан келип, мени көргөн  арыпбек:

- ќй кокуй күн десе, эмгиче киргизе албай жатасыздарбы? - деди да босогону бойлоп бекем чиренип алган колумду эки чыканак тушка алакандын кыры менен уруп жибергенде ийинден ылдый колум зыңгырай түштү да бошоп кетти. ƒароо көтөрүп тууралатып ички үйгө киргизип, түрүлгөн көшөгөдөгү төшөккө отургузуп койушту. Ёки колумду бетиме жаап алып ыйлай бердим, сүйлөй бердим:

- ћен баары бир отурбайм, мени койо бергиле, кетем!

- јйланайын, баарыбыз эле ушинтип келин болгонбуз, ыйлаба. " ыз ыргыткан таш", "буудайдын бараар жери тегирмен" дегенЕ

- ќоба десең, кыз бирөөнүн бүлөсү экенбиз, эки-үч күндөн кийин эле бөйтөңдөп кызмат кылып каласың. ќй —атымбү, келе бер, кыз ыйлабай отурчу беле, жакшынакай эле бирөөнүн баласыЕ

- јта-аң гөрү-үү десең, кыз баланы ошентип эли-жерин бөлөк кылып, башка уруунун тукумун көбөйтүүгө жараткан тура. јндан көрө келген жериңден этегиңден жалгап убай-чубай төрөп алсаң бизди тааныбай да калаарсың, - Ѕириси шыпшынып койду ээрдин шалп эттире. ћенин үнүмдү угуп, сөзүмө маани берээр түрлөрү жок.

∆оолукту алып келип үстүмдөгү кышкы пальтомду чече албай дагы убара болушту. Ѕириси бутума маасы кийгизгени жүрөт.

-  ереги жок, маасы кийбейм, жоолугуңардын да, көйнөгүңөрдүн да кереги жок!

- јпей ботом, ошо кантип болсун? Ёми чыгып кетип кайда барасың? “еңтуштарың "күйөөдөн чыгып келди" деп шылдың кылышпайбы?

-  ийбейм эчтеке, кетем!

 ара терге түшүп, пальтомду чечтирбей көпкө бүрүшүп отурдум. јлым кетип, үнүм бүтөйүн дегенде гана ∆умагүл менен Ѕайжээн кирип келди. јларды көрүп үмүт оту жана бакырып ыйлап ийсем:

-  ой ћиргүл, ыйлаба. Ёч нерсе эмес, биз деле ала качып кетсе отурабыз да, кой эми, кары кишилерди кыйнабай! - деп ∆умагүл айтканда томсоро Ѕайжээнди карадым. јл дагы мени жайгара ошолордун сөзүн сүйлөсө болобу?!

- ћиргүл, эми бактылуу бол. јбдыш жакшы жигит, сени ыйлатпайт, апаларды кыйнабай отур!

- —илер эмне, сүйлөшүп алдыңарбы, ээ? ћен ушул үйгө отурганда эле бактылуу болоорумду сезип турасыңарбы?! - деп баары бир бул үйдөн оңой чыгып кете албасымды сезип, үнсүз көзүмдүн жашын куюлта отуруп калдым. „о-оң кызыл товар шайы көйнөк менен ак жоолукту салып коюшту. јрыдан-бери дасторкон жайып, тамак-ашын алып келип Ѕайжээн менен ∆умагүлдү коноктоп, мага өнтөлөп ысык шорпосун, чайын куюп сунуп жатышат, жүрөгүмө эч нерсе барбады. јнан менин үндөбөй калганымды байкаган Ѕайжээн сыртты карай үн салды:

- јбдыш, кел кире бер, ћиргүл экөөңөрдү эми кол кармаштыралы!

јңгыча бою пас, чачын бир жагына тарап, ак көйнөктүн сыртынан пуловер кийип алган јбдыш кирди. ќшондо босого жакты жалт бир карадым. ћурда бир көргөндө тик багып караган деле эмесмин. "“аалайыма ушуну буйруган тура, айла канча. Ѕаары бир '“'-дай сүйө албайм го. ∆үрөгүмдүн түпкүрүндөгү атты мен буга алмаштырбайм. јчкычын сен гана катып алгансың, '“'"! деп, јбдышты томсоро карап алып, кайра чыныдагы чайды мелтиреп тиктеп отуруп алдым...

" ыз ыргытылган таш" дегендей, мен дагы тагдырыма тан берип отуруп калдым. Ёртеси төркүндөрүм кууп келди.  олунан келишинче сыйлап узатышты. ∆аткырып көрүндүк алуу үчүн жеңем калып калды. " ыз" деген кымбат учурумду өткөрүп, жашоодогу жан шеригим, түбөлүк бирге болчу жарым, кубаныч-кайгыма тең орток адамым болчу јбдыш менен жашоого бел байладым. ќн күндөн кийин тууган-уругун чакырып чакан той бермек болушту. Ёки бөлмөнүн төркүсүндө көшөгө тартылып, күйөөм экөөбүз турабыз. ќозгу бөлмөдө кара шыбак болсо да кайненем балдары менен жатышат. Үй актап, конок күтүүгө да€рданып калдык.

ћен кесме кесип жаткам.

- ќй-оой, келин баланын мактанып турган кези экен, карачы жеңе, келиниңдин кескен кесмесин, - деп калды  умаш жеңе.

- ќшон үчүн өзүм тандагам да, - кайненем кубанычын жашыра албай мулуңдап койду.  айнежем күйөөсү, колундагы кызы менен үйдө. јл мага жакшы мамиле кылып, анча-мынчаны кеңеше коюп атты.  елген коноктор бизге бакыт-таалай каалап, ак баталарын берип таркашты.  умаш жеңемдин айтканына сүрдөдүмбү, колумдун төрт тырмактын түбүн шылый кесип алып таңып алгам. ћага анча жумуш жасатышкан жок. јлыш-бериши кошумчаларын кошуп, акча берип кайненемдин көңүлү жайланып калды.  айнежем јлиман кетээринде мага карап:

- ћиргүл, апамдын көйнөгүнүн этегин бүрүп берип койчу, - деп калды.

- ћакул, - дедим да, заматта бүгүп бере салдым.

-  удай буйруса келинимдин кол иши жакшы эле экен, мен дагы керилтип келин жумшап сый көрөт бекемин дечү элем, ушунуңа шүгүр, жараткан, - деп кайненем кубанып отурду.

- Ѕолсун, апа.  елиниң экөөңөр эне-баладай ээрчишип ынтымактуу болгула, - јлиман эже да апасын кубаттады. ћен жаңы турмуш босогосун аттап, жашоого эт-бетимен киришкенче ого бетер мактоолоруна манчыркап жагынууга аракеттенем.

 елгениме бир ай болуп-бололекте кайынсиңдим  анымжанды ала качып кетишиптир. јбдыш менен апам, јлиман эжем болуп кууп барып келишти. "∆акшы жер, жалгыз бала экен" деп кубанып ыраазы болуп атышты.  ийинчерээк анын бакма бала экенин уктук, бирок кайынсиңдим өзү билип, өзү койгон эрке келин болду.

јрадан үч-төрт ай өткөндөн кийин эле кайненемдин мага көз карашы бузула баштады. ∆асаган ишимди жактырбай, идиш-а€кты калдыратып:

- ћенин үйүм сеникиндей пол эмес, кичине жерди өзүм деле шыпырып алам! - деп бир күнү эшиктен келип эле күңкүлдөп атты.

- јпа, полбу, пол эмеспи - анын кандай тиешеси бар? ћенин жаман оюм жок эле жасап жатам го? - ћен өзүмдү күнөөлүүдөй сезип туруп калдым.

- "“астак келин, акмак келин" дейт, карасаң мага ка€ша сүйлөп жатканын, - јл кайра мага атырылды.

ќшондон кийин ал басса-турса күңкүлдөгөнүн коймок турсун, көбөйттү. " ай жеримден жаздым?" деп мен ичимден сызып, андан кийин сүйлөсө да унчукпай койчу болдум.  өрсө анча-мынча ичип койот экен. »чип алса ар кайсыны айтып, соолукканда ак көңүлү кармап: "ћиргүлүм, айланайын, тигини жасай гой, муну апкеле гой" деп калат.

јбдыш экөөбүз өтө ынак болбосок да, ынтымактуубуз. јнын бир нерсеси жакпайт - түнкүсүн жатканыбызда:

-  учакташып жаталычы, - дей берет.

- ћен антип жаталбайм, жөн эле жаталычы, - деп ары карап кетем.

- —ен мени сүйбөйсүң, ошон үчүн кучакташып жаткың келбейт. јйтчы, ба€гы жаныңдагыны ойлоп жатасыңбы?

-  ойчу кайдагыны, биз кыз-жигит эмес болчубуз да, жөн эле жеткирип келаткан.

-  антип? —үйлөшүп жүргөн үчүн жеткирет да. ћен ошондо эле балдарга айткам: "“игинтип кол кармашып жүргөн неме жакшылык кылбайт" деп..

- јнан ала качтырбай койбойт белең? ћенин күйөөгө тийээр убактым бололек болчу.

- "јла качпайм, жигити бар экен" десем болбой коюшпадыбы?

-  ыз-зык, өз көңүлүң менен албай эле, досторуңдун айтканы боюнчаЕ

- ∆оо-жок, дегиңкиси мен сени Ўибербектин а€лынан чакыртып сүйлөшөйүн десем болбой коюпсуң го?

- јл сенин ∆етигенде сүйгөн кызы бар дебедиби?

- Ѕар болчу, ал окуп жүрөт.

- ќшону эле албайт белең? ќкууда болсо, келмек да.

-  ойчу эми, сен дагы мен дагы баарын унутуп, ынтымактуу жашайлы.  елчи эми, кучакташып жаталы!

”шинтип күндө бир табышып, бир таарынышып убакыт өтүп жатты. јбдыш көбүнчө апасынын кы€л-жоругун билгендиктен жумуштан келээри менен:

- јпам эчтеке деген жокпу? - деп сурап калат.

- Ёмне демек эле, ойлонбой эле кой. јпам карып калган неме, сүйлөсө сүйлөөр, - ћен сыр билгизбей алдына тамак куюлган чыныны жылдырдым.  анчалык анын ойу менен болуп, берилип жашайын десем да өзүмдү көндүрө албай койдум.

- ћиргүл, - деди бир күнү јбдыш мага. - Үйлөнгөнүбүзгө беш ай болду.  ыш эле, жаз болду - эмнеге боюңа бололек?

- Ёмнеге? јзыр эрте го, бир-эки жылдан кийин деле болорЕ

- јндай эмес, кээ бирөөлөр келээри менен эле боюна бүтүп, бир жылга жетпей төрөп алышат экен го?

- ќшончолук эле балага зарсыңбы? - ћен аны жылма€ карадым.

- Ѕалалуу болгон жакшы да. Өзүм жалгыз бала болсом, иним дудук болуп калды, көп балалуу болгум келет.

- Ўашпа, болуп калаар. јзыраак күт, болбосо төрөй турган а€л аласың, колуңду кармабайм!

- "∆акшы тилек, жарым ырыс" дешет ко, сен балалуу болгонду каалабайсыңбы?

- Өзүм бала туруп, шашып эмне кылам? - ћен ары оодарылып жатып алдым. јл унчуккан жок.

ќшол бойдон уктап калыптырмын, турсам жанымда эч ким жок. ∆умушуна кетип калган окшойт. ќрдуман туруп эшикке чыксам апам малдарына чөп салып жүрүптүр. ћени көрө коюп өзүнчө күбүрөнүп кирди. јзандан коңшусу экөө ичип алса керек:

-  апырай, эртерээк туруп эриңе чай берип жөнөтпөйсүңбү? ”йкудан бирдеме болгонсуп уктай эле бересиң да, - деди бурулбай туруп.

- ”ктап калыптырмын, - »ймене жооп бердим да, жүйөөлүү сөзгө у€лып, ажатканага басып кеттим. “өшөктү жыйып, идиш-а€кты жуудум да, эч нерсе ичким келбей жатып алдым.  өптөн бери тамактын жыты келсе көңүлүм айнып кусуп, кыйналып жүрөм. ”ктап кетиптирмин, кыйкырган үндү угуп чоочуп ойгондум.

- Ѕу кандай балээ келинге жолуктум эле кокуй!  ерээлден кечке жатканы жаткан, муну төшөккө жаткырып алып багамбы?  етпес кезик болду го, катыгүн, кантип кутулам?

ћен туруп чыгып карасам а€бай кызуу. ќтуруп алып та€кты колуна кармап жер сабап жатыптыр.

- Ёмне болду, апа? - ћен акырын сурадым.

- "Ёмне болду" деп койот.  ерээлден кечке уктайсың, кылаар ишиң жокпу ы€? ћен эле куурай беремби, эшикке чыгып бир малга чөп салып койсоң боло?!

- ”ктап калыптырмын, апа, кечирип койуңуз. ћындан ары карап турам.

- Ёки жактан келсем ысык чай коюп койбойсуң.  елин алып, "чекем тердеп чай ичем го" десем, мага чай кайнаттырасың го сен!

ћен үндөбөй үйгө кирип чай койдум. Үч билик керогазы бар болчу, керосин куйдум дагы, күйгүзүп чайнекти үстүнө коюп, түтөбөсүн деп эңкейип билигин карадым. ∆аткым келет, кайненемден коркконумдан тикемен туруп айланамды карап тура бердим. ∆умушум деле жок. Ѕир кезде кайненем эшиктен кирип келатып:

-  оку-уй өрттөйт экен үйдү! ∆анында туруп ушуну көргөн жоксуңбу, жакшылап койбойт белең? - деп айкырып-кыйкырганда эсиме келсем керогаз түтөп чайнектин тышы көө болуп калыптыр. ќтура калып билигин басайтайын десем, өзү бурап кирди. ќтуруп алып ыйлап ийдим:

- ƒеги мени койо бериңизчи, кетейин! —изге жакпадым, ушинтип кантип жашамак элем? - деп өз бөлмөмө кирип кийимдеримди жыйыштыра баштадым. јл мени кете койот деп ойлобосо керек:

- ќй кой айланайын, кичине ачуум менен сүйлөп койсом эле кетем дей бересиңби?  удагыйдыкына төркүлөтө элекмин, шашпа, өзүм алпарам, - деп ордунан туруп жолумду тосуп. - јйланайын, кой, апаңдын ачуусун көтөрүп кой, - деп туруп алганда кайра аны түртүп өтүп кете албай артыма карап төргө жатып алып ыйлай бердим.

 үнөөсүн сездиби, андан кийин эч нерсе дебей, чай кайнаганда ичтиби-ичпедиби, ал дагы жатып уктап калыптырЕ

Ѕул жашоонун кыйынчылыгын тартып, азап-тозогуна бардаштык менен чыдап, келечегинен үмүттүн зор учкундары чачырап, улам эртеңкисинен жакшылыкты күтүп жашаган адам баарын жеңээри бышык. "Өлбөгөн адам алтын а€ктан суу ичет" деген накыл сөздүн чындыгына көзүң жетип, оор тагдырга жеңилбей, жеңүүгө аракеттенген адам гана максатына жетээр. ћен өзүмдө бук болуп, оюмда ата-энеме абдан нааразымын. Ќеге дегенде, жарыкчылыкка жаратып коюп, мен жөнүндө ойлоп койбогондоруна жиним келип кетет. Ёгерде мен экөөнүн ортосунда, өз колунда өссөм ушул жерге турбай эбак кетип калмакмын. јлар өз-өз жашоолору менен алек. "∆етим өз киндигин өзү кесет" дегендей, өз тагдырымды аргасыз ушул үйдөн гана табууга бел байладым. јнткени энеме качып барсам өгөй атам жактырбайт, атама болсо ба€гы бойдон каттай элекмин. "Өз-өз үйбүлөңөр, балдарыңар менен бактылуусуңар, менин эмне күндү көргөнүмдү ойлоп да койбойсуңар. ћен чүчүгулак болуп жаралганмын го. ∆е эмне, туулбай жатып силердин бактыңарды ажыратып жек көрүнүп калдымбы?" деп жатып алып да, басып жүрүп да ойлончу болдум. јйрыкча теңтуш кыздарымдын, келиндердин "атам антип, апам минтип" деп мактанганы ызамды келтирет. ќйлой-ойлой ой учугуна жетпей, жашоонун агымына аралашып кетем. “урмуш жолуна белимди бек бууп, ачуу-таттуусу, кубаныч-кайгысы адам баласын коштоп жүргөн ушул кең дүйнөнүн кээде мен үчүн тар болуп кеткенине кайыл боло, јбдышты гана караан туруп, ага та€на баштадым.

 айненемдин асылганы улам көбөйө берди. Ѕир күнү јбдыш үйдө болчу, дандырга нан жабайын деп супараны жайып камырды үзүп жаткам. јл мага айтпай эле өзү дандырдын күлүн чыгарып, от жага баштаптыр. јны көрүп эле кайненем:

- ћына эмесе, биротоло мойнуңа минип алган тура! “ууп баласы өтө элек, кылып кызматы жага электе сени башкарып от жактырганы эмнеси? - деп сүйлөнүп атканынан чыга калдым:

- јпа, мен аны от жак деген эмесмин, өзү элеЕ

- Ёмне болмок эле, апа? Өзүм эле жардам берип нанын жасагыча агара берсин дегем.

- ќоба, нанды деле өзүң жап, аныңа эч нерсе жасатпай эле кой! - деп колун серпе ары басып кетти да, кайра келди.

- —ен жөн эле койчу, өзүм жагам, - десем јбдыш колун шилтеп койду:

- Ѕар, өз ишиңди жасай бер, айта берет да.

- јтаңа идиш же көсөө карматкан эмесмин, ошондо дагы уруп бутумду, колумду сындырып басап турчу, сен катынга кароо болуп калдың го!

- јнда мен дагы урайынбы? - јбдыш апасына кекеткендей суроо берди.

- —ен уралбайсың, катынга кароосуң. Ѕалакетти урасыңбы?

- Ёмне десең ошо дечи! - јбдыш тажаганда көсөөсүн ыргытып ийип ары басып кетти. јры жагында чоң суу бар, ошол сайдын кырын көздөй кетип калды.  айненем бир аздан кийин коңшусу јккыз экөө ээрчишип ылдый көздөй кетишкенде "өх!" деп эс ала түштүм: "Ѕир аз болсо да кулагым тынчый турсун" деп өзүмчө сүйлөп койом.  айним —амат менен жаңдашып сүйлөшкөнгө көнүп калгам, ал мага жардам берип, жумшасам тилимди алат. Ќанды адегенде ыссык бойдок жаап ийсем керек, үчөө-төртөө лап этип түшүп калды. јны көргөн —амат мени шылдыңдап күлүп ээликтейт. ћен аны жаңдап "апама айтпа" дегенди түшүндүрүп камырды көрсөтсөм аны бир жакка өзү бекитип келди. Ёптеп нанды жаап алып, чай ичип отурганда кайненемдер келип калды. ∆үрөгүм "болк" дей түштү. Ѕир топ кызуу экен. ћурда дагы мас болуп келгенде ысык чай берсем жактырбай, муздак берсем "мени эмне, өлтүргөнү жүрөсүңбү муздак берип?" деп уруша бергенинен көңүлүм калгандыктан ордумдан туруп тосуп алдым. ћени жактыра бербей кекээрдене:

- »йи, мени мас деп турасыңбы? ћас эмесмин, кана жапкан наның, алып чыгып ооз тийгиз! - деди киргиштей.

- Үйгө кирип чай ичпейсизби?

- »чпейм, бол эрте алып чык!

- јзырЕ - ћен үйгө кирип табакка нан салып чыктым.

- ќй-иий —атымбү, келиниң нанды жакшы жабат го? - јккыз нандын четинен чымчый оозуна салып чоюштады.

- ќшо да, бүлөгө жарыбадым.  елин алып колу-бутум узарат десемЕ - Ёкөө андан ары ээрчише јккыздын үйүн карай кетишти.

ћен отуруп алып ыйлап кирдим. јбдыш көпкө чейин унчукпады. јга угузбай, урушканын билгизбей жүргөндө минтип өзү ачыкка чыкты апасынын сыры. јбдышты карап туруп нанды көрсөттүм:

- ”шунун каеринен кынтык табат? јйтсаң деги, менден кандай күнөө кетти? - буркурап ыйлап жиберсем јбдыш туруп келип сооротуп жатты:

-  ойчу эми бир кемпирге теңелбей. ∆акында үй салып бөлүнүп чыгып кетебиз, ыйлабачы.

-  өрдүңбү, ушинтип турса кантип чыдайм, өзүң ойлочу, неге мени мынча кордоп жатат?

-  ордобойт, ичип алса сүйлөй берет да.

- —үйлөгөнүн көтөрө албайм, кетем! - ћен ордумдан туруп кийимдеримди чогултканы өз бөлмөбүзгө кирип чемодандагы кийимимди алып жатканда јбдыш келип кармап, мени көшөгөнүн ичине колтуктап алып кирип койо бербей кучактап алды...

 айненем ба€гысындай эле эки-үч күндө бир мас болуп алып да, ичпей келсе да асылганы асылган. “ажап да кеттим. јбдыш жумуштан келгиче ылдый жакты карап, көчөнүн этегинен караан издеп көз талытам. ∆алгыз отуруп јбдыштын аскерден алып келген альбомун карап, бир кыз менен түшкөн сүрөтүн таап алдым. Ќегедир аны кызганып кеткендей сезим пайда болду.  айра альбомду жаап ары койдум да: "Ёмнеге ошону эле алып албайт? ћен дагы буйруганын көрөт элем.." деп улутунуп алдым.  ечинде келген јбдышты үйгө кирбей туруп:

- —ени менен түшкөн кыз ба€гың эмеспи? - дедим эле, ал жашырбай башын ийкеди:

- ќоба, дал ошол кыз, - деп кучактап жылмайып койду. - Ёмне, кызганып жатасыңбы?

- ∆ок, ошону эле алып алганыңда жакшы болмокЕ

- ћага тийгениңе нааразысыңбы? - јбдыш жүзүмө тигилди.

- ƒеги даЕ - ”нчукпай калдым.

-  ойчу эми, ћиргүл, жаштык кезде боло берет да. —енин деле жигитиң болгон, менин кызым бар эле, туурабы?

Ѕиз үйгө кирдик. јнан чай ичип отуруп сөз уладым:

- јл менин жигитим деле эмес болчу, жакында эле таанышканбыз.

- ћен “ельмандагы —али€кан деген кыз менен да сүйлөшүп жүрүп, атасы бербей койгон.

- Ёмне үчүн?

- "∆етим бала экен" деп. Үч күн аңдып жүрүп, анан акыры колго тийгизе албай, апам сени сүйлөшүп коюптур.

-  им менен? - ћен таңгала түштүм.

- јбжапар мененЕ

-  ызык, анын мени менен кандай иши бар экен?

-  айдан билем?

ќшону менен көпкө чейин экөөбүз тең унчукпай жатып калдык. јбжапар менин өгөй атамдын агасы болчу. ћен аларды сыртынан эле билбесем, жакшы таанычу деле эмесмин: " ызык экен, мени менен кандай иши бар, сыртымдан тон бычкыдай?" деп ичимден сызып калдым. ќйлонуп жатып оюма бир нерсе 'кылт' дей түштү. јк сарайда иштеп жүргөндө эжем ƒарийка ооруп доктурга жатып калган. ∆умушка келсем —артпайдын аты байланып туруптур. јл аттын өзгөчө адамдын тилин алган акылдуулугу мага жагаар эле. Ёрте келип алыпмын, дароо атты миндим да, кайра ооруканага жөнөдүм. јдегенде үйгө келип тамакты алып, эжеме келип керектүүлөрүн берип, кайра чыксам —артпай алдыман чыга калды:

-  ыз болбой кара жерге кир! - деди ал терин аарчына. Өзү толук, бою пас кызылдуу жигит эле, тамашалап калчубуз. - Ёй, атты эмнеге минип кеттиң сурабай?

- —ен сарайдан эмне келдиң? ћенин би€кка келээримди кайдан билесиң? - ћен таңгала кайра өзүнө суроо бердим.

- ћен »залатка жолукмакмын да. Ѕашкармага кирип эле кайра чыксам атым жок, -  үлүп койду. - —урап минбейсиңби? јнан да ат өтө чалпоо, ала качып кетсе эмне болот?

- јт минбегендерге айтчы, мен атты жакшы билем, - десем ал мени карап айласыз башын чайкады да:

-  ой, мен жолугуп чыгайын, - деп ооруканага кирип кетти.

јл кирээри менен мен атты миндим да кайра сарайга жөнөдүм: "Ѕайкуш, эптеп арам тери чыкканча жөө басып көрсүн" деп өзүмчө күлүп алып, сарайга келип атты байлап ичкери кирсем кыздар келип калыптыр. јларга болгонду айтып берип каткырып жаттык.

- Ёми мени —артпай өлтүрөт, ал келатканда бекинип калайын, - деп мен күлсөм јдаш ого бетер боорун тырмалап күлдү:

- —артпай аке азыр баарыбызды кырсачы, сени таап бер деп?

- ∆арым саат, андан кийин тери кургап, күйүккөнү басылып калганда жини тарап унчукпай калат.

ћен сарайдын эшигине жетип улам жолду карап жатып, анын карааны көрүнгөндө бекинип калдым. јл келип эле мени сурады.  ыздар күлүп аны ого бетер тамашалап жатышты.  өптөн кийин ал өз ишине киришкенде гана мен кыздардын жанына келдимЕ

- Ёмнеге унчукпай калдың, сүйгөнүңдү ойлоп жатасыңбы? - јбдыштын үнү мени ойдон алаксытып жиберди.

-  айдагы сүйгөнүмдү айтасың. ћен эч кимди, атүгүл сени деле сүйбөйм. —үйүү деген эмине, өзүң айтчы - көп кыздар менен сүйлөшүпсүң?

- ћен деле сүйүү дегенди билбейм.  ыздарды эсимден кете сүйгөн деле жокмун. Ѕолгону мен жигитмин, кыздарга көз артканды жакшы билем, - јл мени чычалатмакка тамашалай мурдумдан чымчып койду.

- Ёркектердин баары бирдей да, ээ? ј€л алгандан кийин деле ошенте бересиңби эми?

- ∆о-ок, мен эми үйбүлө багышым керек. ∆акында кредитке газ алсамбы деп турам, керогаз жаман бекен?

- ќй жакшы эле билигин түздөп койсом түтөп кетет, апаман ошон үчүн да тил угуп атам.

- Ёми тил укпайсың. √азды алып келем да, айлыгымдан ай сайын төлөп турам.

- ∆акшы болгон тура.

- Ёми уктайлы, жумушка эрте кетем, - јл мени кучактамак болуп колун арта бергенде акырын колун алып коюп ортону төшөк менен бөлдүм да:

- ∆өн эле жатсаң, мен минтип уктай албайм, - деп тескери бурулуп кеттим. јл болбой эле колун төшөктүн үстүнөн арта салды да, жатып калды. - ”ктагым келбей атат, корком.

- Ёмнеден коркосуң?

- ”ктасам эле албарсты баса берет.

- јлбарсты?

- »йиЕ

- јл эмне деген, кантип басат?

- ∆өн элеЕ уктаганда ал келип басса кыймылдай албай кыйнала берем, же үнүм чыкпайт.

- »йи де, - јл унчукпай калды.

ќшол бойдон экөөбүз тең уктап калыптырбыз, эртең менен мени ойготпой жумушуна кетип калыптыр. ќйгонсом кайненем идиштерди калдыратып сүйлөнүп атыптыр. “уруп эшикке чыктым.  ечээ кайын сиңдим жасаган тамакты ичип отурган кайненем мени көрүп мурдун чүйрүй ары карап кетти.  ечээ јккыз экөө кеткен боюнча түндө келип, азыр башы ооруп турганын сездим.  өңүлүм айнып эчтеке ичким келбейт. ќкшуп сыртта көпкө жүрдүм да, бети-колумду жууп үйгө кирдим.

- —ен бара-бара көчүгүң батканга өзүңдү өзүң биле баштадың да.  анча айтам, "күйөөңө эрте туруп бирдеке бер" деп, - ал мени акырайа карап туруптур.

- Өзү эчтеке ичпейм деп койсо эмне кылайын?

- »чпей эле эмне, талаада ага бирөө да€рдап туруптурбу?

-  айдан билейин, - ћен анын алдындагы тамакты көрүп жүрөгүм айланып кайра сыртка чыгып кеттим.

- Ѕул јбдышты мурдунан жетелеп алмай болду, катын кул десе. јтасы мындай эмес эле, бул кимди тартканын билбейм, - Өзүнчө күңкүлдөп атканда кайынсиңдим туруп сабакка кетмекке кийинип атып апасына карады:

- ∆өн эле сүйлөнө бересиң да, сени жакшы көрүп атабы ошо? Ѕалаңа алып бердиңби, жөн кой да.

- ∆ерге-жээгин, кайын-журтун, эрин сыйлабаса мындай немени эмне, көзүн карап отурмак белем?

-  етирип ий анда, ал деле бирөөнүн баласы.  ечке эле сүйлөй бересиң, -  айынсиңдим апасын жактырбай сумкасын алып чыгып баратканда:

- ќй бирдеме ичсең боло! јчка кетип түшкө чейин кантип жүрөсүң, ооруп калып жүрбө! - деди.

- Ќаалып эле атасың, жаныңа отургандан тажап калдым, дагы жеңем экен, унчукпайт.

- Өлүгүңдү көрөйүн десе, эмне мени эми көрүп аттың беле?

- Ѕизге сүйлөгөнүң го мейли, кечээ келген келиниңдин деги жанын койосуңбу? ћен деле бирөөгө келин болуп барсам, кайнене какчыңдап турса чыдамак эмесмин! - јл отурбай чыгып кетти.

 айненем өзүнчө күңкүлдөгөн бойдон отуруп калды. ћен жазгы таңдын эртемененки мээлүүн абасында эки жакты карап, талга конуп учуп-сайрап жаткан боз чымчыктарды тиктеп ойлуу отура бердим:

Еќшондо дагы жаз эле. јрык чаап жатканбызЕ "'“', мен сага алакандай кат жазганым али эсимде.  ичинекей кара кызды эстейт болду бекенсиң? Ёмдигиче студент болгондурсуң, а балким үйлөнгөндүрсүң.  андай гана бактылуу кыз сага жар болду экен?" деп улутунуп алдым.

Үйгө киргенден заарканам: "ƒагы эмне дейт, урушабы, кыйкырабы, деги кандай адамга туш болдум экен?" деп өйдө боло бергенимде артымда кайненем туруптур. „оочуп кеттим.

- “ур үйгө кирип жыйыштыр, мен ылдый көчөгө барып келейин, - јл менин коркуп кеткенимди көрүп акырын жай сүйлөдү. - ћен јккыз менен барып, кеч келем! - јл јккыздын үйүн көздөй басты.

- ћа-акул, - ћен үйгө кирип үй жыйыштырып, идиш-а€кты жууп, кичинекей столдун үстүнө үйдүм да, өз ордума жатып алдым.

јбдыш ошол кеткен бойдон үч күн келбей калды. "∆азгы айдоодо жүрөт го" деп жоруп аттык. јнткени жазында совхоздун жерин күндүзү айдаса, түнкүсүн өзүмдүк жерди айтап тыйын-тыпыр алып келчү. јйткандай эле жер айдап тапкан акчасына сегиз сотук жер кестирип келиптир.  айненем өзүнчө жактырбай атты:

- ћенден бөлүнүп жер алганың эминең? ћына атаңдан калган жер деле өлтүрбөйт бизди. Өзүңчө бөлүнгөндөн көрө бул үйдү оңдосоң болот эле го?

- јпа, элдин балдары деле бөлүнүп өз оокатын өткөрүп жатат го. јл жалгыз меники эмес, сеники да болот - кааласаң а€кка жаша, би€кка жайында мал менен келип күзгө чейин тура бер, зы€ны тиймек беле?

- Өзүң бил, балам. »лгени эки-үч келин бир үйдө түтүн булатып, бир казандан аш ичип жашачу элек, экөөң батпай бөлүнгүңөр келсе бөлүнө бергиле! -  айненем таарынгандай чыгып кетти.

јбдыш өзү иштемкор, айрыкча оокатка бүйрө болду. ∆ерпайын таштан тизип, сокмо дубал уруп баштадык. јдегенде ашар кылдык, андан кийин ким эле күндө жумушун таштап келе койсун. Ѕир жактан иштеп, иштен кийин ылай ачытып, экөөлөп дубал уруп жаттык. ќшондо менин боюмда бар экенин билбепмин, ооруп жүрөм деп эле тамак ичпей кусуп, илең-салаң болуп жүрдүм.  айненем байкаса да байкамаксан болгон тура. ƒубалдын акыркысы калып чөп чабуу башталганда јбдыш жумушка кетип колу бошобой калды. Ѕир күнү кайынсиңдим ∆ибек:

- ∆еңе, артистер келиптир, барып келбейлиби? - деп калды.

-  ойчу, апам урушат да. —ен барсаң бара бер.  аерге болот экен?

-  лубга дейт, экөөбүз баралы да, жеңеЕ

- Өзүң эле барып келчи. јкең да талаада жүрөт, ал келсе мени урушат.

- јпаман сураганың чынбы?

- „ын, жана эле сурагам.

- јнда азыр, мен кийинип алайын, - дедим да, бат эле чыгып көчөнү көздөй жөнөп кеттик. Ѕиз келгенде клубдун сырты атчандар машинага толуп кетиптир. „өп ташыган борту жок машиналардын үстүнө толо элдер чыгып алышкан. јттарга да жаштар эки-үчтөн учкашып алып артисттердин чо-оң машинага да€рдаган инструменттерин акы€ карап турушат. Ёң алдында сыйлуу орундарда совхоздун атка минерлеринин а€лдары менен бала-чакасы, туугандары отурушат. ƒеги эле бизге артисттер келгенде тариф ошондой эле. јртисттер оюнун коюп эртеси көргөн-көрбөгөнүнө карабай совхоздун деректири менен сүйлөшүп акчасын ар бир жумушчулардын эсебинен карматып алып кете беришчү.

Ѕиз ∆ибек экөөбүз орто жерине барып туруп калдык.  онцерт башталды.  ыйкырык, ышкырык, ызы-чуу болуп, кол чапканы кол чаап артисттерди тосуп алды эл. Ќегедир өзүм концертти жакшы көргөнүм менен, бу жолу көргүм келбей:

-  етеличи ай кыз, мага жакпай калды, - дедим аны карай шыбырай.

- ћейли, кетсе кете берели, - јл дароо эле макул болду, кы€зы ага дагы жакпай калган го. Ёэлигип келген неме макул болгонуна кубана элди аралай өтүп баратып бир «»Ћдин кабинасынан Ѕекинди көрүп калдым. јл дагы мени жалт караганда мен ылдамдай басып эл ичинен суурулуп чыгып кетип баратсак кайдан-жайдан эле мени Ѕекин колтуктан алды:

-  андай, ћиргүл?

- ∆акшы, өзүң кандайсың?

- Ѕаары жакшы, бирок бир нерседен көңүлүм калды - кыздар өтө алдамчы келет экен.

-  им алдады сени?

- —енЕ

-  антип?

- ”шинтип эле, "жигитим жок" деп, сүйлөшүп жүргөн турбайсыңбы?

- Ѕекин, мен муну менен да, сени менен да сүйлөшкөн эмесмин. Ёэрчип катар басып койсо эле сүйлөшкөн болуп калабы?

- ћен ошондо сени алып кетмекмин. Ѕайжээн мени бузуп: "јл деген аны менен да сүйлөшүп жүрүптүр, эми эмне кыласың, ал дагы совхоздун жакшы жигиттеринин бири" деп мени тыйып койбодубу.

- Өткөндү кайрый албайсың, кайрыганда баштагыдай болбойт. ”шуну түшүнүп кой, Ѕекин.

- ћакул-макул, деги бактылуусуңбу? - јл мага караңгыда үңүлө карады.

- Ѕакыт дегенди дүйнө боюнча издесең да табалбайсың. јл эми бактылуумун дегендердин бир нерсеси жетишпей "бакыт деген эмне?" деп суроо беришет. ћен жаңы турмуш баштадым, демек азырынча бактылуумун деп айтууга эрте!

- “уура.  үйөөң жакшы элеби?

- ∆аман деп, жакшы күйөө издемек белем?

-  еч бололекте дегеним даЕ

Ѕиз сүйлөшүп баратканда ∆ибек биз менен катар кетип баратты. јнда үн-сөз жок. ”зак болсо да кандай жетип калганыбызды байкабай калдык. Үйдүн маңдайына жеткенде:

- Ѕекин, трактор турат, күйөөм келип калыптыр. Ёми сен бара бер, биз үйгө жеттик, - дедим мен токтой калып.

- Ѕираз турбайсыңарбы сүйлөшүпЕ

- ∆ок болбойт, өзүң билесиң да, мен эми сени менен сүйлөшмөк турган, бирге баса албайм. Үйлөнүп бактылуу бол!

- –ахмат, кошкула анда! - деди да, Ѕекин ылдый көздөй жөнөдү.

јнын караанын көрүнбөй караңгыга сүңгүп кеткиче бираз карап туруп, анан үйгө кирдик. ћен ошондо: " ызык, ушул жигиттин менде көңүлү бар экенин сезип койбой оюн-чынга салып, маани берип сө1зүн да укпаган экенмин, ээ?" деп ойлонуп, күйөөмдү ойготуп албайын деп чечиндим да, төшөктүн четин а€р ачып жатып калдым. ћенин дабышымды алда качан сезип, туюп турган күйөөм жатаарым менен кучагына кысып калдыЕ

Ёртеси үйдүн айланасындагы чөптү чапканга суранып келген экен, чалгыларды чыңап, эрте туруп алып чөп чабууга киришти.  айненем кызыныкына кеткен. јл кош бойлуу болчу. Ѕиз чөп чабууга киришкенде мен јбдыштын шымын кийип алдым. јнда келин-кыздар шым кийчү эмес, анын жанына барып:

-  ийсем болот бекен? - деп күлө сурадым.

- Ѕоло берет. —ен чалгы чапканда кыйналбайсыңбы?  арап эле тура берчи.

- „абам эле, - ћен чалгыны алдым да, анын артынан чаап кирдим.

- ќо, сен жакшы чабат турбайсыңбы? - јбдыш артына кайрылып мени карап калды.

- јдамдын жасаганын жасабай эмне, же эркектер башкачасыңарбы? - ћен каткырып калдым эле, ал чөбүн чаап жатып:

- ј€лдар назик келет. Ёркектердин жасай турган иши а€лдарга кээде туура келбейт! - деп солдун а€гына чыгып бери басты. ќшол убакта кайненем үйгө келип калыптыр. ћен у€лып күйөөмдүн шымын чечкенге үйгө жөнөмөк болгондо јбдыш:

- „ечпей эле гой, эмне демек эле? —ен мага жардам берип атпайсыңбы, - деди.

ј мен кайненемден тартынып турдум. ќшентип эки күн чөп чаап коюп, күйөөм кайра жумушуна чыкты. ћен ба€гыдан кусканым калып, оңоло баштагам.  өрсө талгак болгон убагым бүтүп калса керек. јшказанымдын ооруганы жакшы болуп калды деп ойлоп койгом. јвгуст айы башталганда јбдыш жумуштан келип ылай ачытып, эртеси акыркы сокмону урганы ∆ибек экөөбүз тамак-аш көтөрүп алып, үчөөбүз жөнөдүк.  ечке суй жыгыла ылай алып берип жатып, төрт бөлмө үйдүн дубалынын акыркы баксасын бүттүк. Ёжем ƒарийка балдары менен тамак-ашын алып келип, —апар жездем экөө каралашып жүрдү.  үн кечтегенде гана жогору карай бут тарталбай илең-салаң болуп бараттык. ћен артта калып калдым. ∆ибек менен јбдыш алдыда, үйгө араң жетип босогону аттаарымда јбдыш алдыман тосуп:

- Ѕа€гүнү ким жеткирип келди? - деди түрү бузула.

-  им менен келгенимди өзүң билесиң да, - ћен камырабай эле кайынсиңдимдин ага айтып койгонун билбей ишенип актанууга кириштим эле, колумдан кармап силке көздөрүмө тике карады:

- јйт деп атам, ким жеткиргенин өз оозуңдан угайын?

- ”ксаң ошол, эмнеге такып атасың? Ѕилгениңди кылып ал! - деп мен дагы оозуман чыккан сөздү байкабай ачуум менен катуу кыйкырып жибердим. - ћен сага жабышып тийген эмесмин, албай койбойт белең?!

- Ён-не-еңди жала-ап! - деди да, жаактан ары бир чаап, үйдүн ары жагындагы чатырды көздөй дегдеңдете сүйрөп жөнөдү. јл чатырга жаан жааганда үйдөн тамчы тамганда чыгып жатаар элек. јнткени эскилиги жеткен үйдөн күн жааса эле ар кайсы жеринен тамчы тамып, челек-а€к тосуп жүдөп калчубуз. ћени чатырга жетелеп кирип төр жакка ыргытып ийди да: - —ага бирди көрсөтөм! јны да мууздап саламын, экөөңөрдү тең өлтүрөм! - деп сөгүнүп да, тепкилеп да жатты.

»чим менен башымды калкалап алып, мен деле тилимди тыйбай ыйлап сүйлөй бердим:

- —ен алагачпасаң ошого тиет болчумун! Өлтүрө бер, мени эмне жыргатып ийдиңби?! «орго жүрөм, керек болсо!

- ћына сага зорго жүрсөң! Ёнеңдин колуна өлтүрүп салып берем! - деп улам тээп сөгүнүп жатканда ∆ибек менен кайненем келип калды.

- Ѕолду, өлүгүңдү көрөйүн, кош бойлуу а€лыңды өлтүрүп аласыңбы, ы€? - деп мени өйдө тургузуп колтуктап алды. - ∆етишет!

- Ёмне-е?  ош бойлуу дейсиңби? - јбдыш негедир сестене түштү.

- ќоба, көп болду.  усуп, эчтеке жүрөгүнө барбай уйкудан көзү ачылбаган а€л кошкат болот, уйкуга талгак болуп жүрбөйбү!

ћуну укканда мен да а€бай таң калдым: "Ќеге ушуга чейин айтып койбойт? ∆е эмне менин төрөгөнүмдү каалабайбы?" деп жаным жанчылып турса да ойлонуп жаттым.

- ј эмнеге ушул убакка чейин билсең да билмексен болуп жүрдүң? ћерезсиң, бул жаш болсо, боюна болгонун билбесе, бир ооз айтып койбойт белең? - деп јбдыш чачтарым саксайып, бүжүрөп ∆ибектин жетегинде кетип бараткан мени карап. - Ёми эмнеси калды, өлүп кетсин! - деди да, чыгып кетти.

ћен үйгө келип түрүлүп турган көшөгөнү түшүрдүм да, бүк түшүп жатып алдым.  айненем ысык чай берип күйпөлөктөп атты:

- Өлүгүңдү көрөйүн десе, атасынан да өтүп кетет тура! »ч, иче гой, жылуу жатып ал. Ёмеле келип кечирим сурайт.

“ээ түн бир убакта эшикти кыйч эттире ачып јбдыштын киргенин сезип эле жаттым, кыймылдабай ары караган бойдон ыйлай бердим.  өпкө унчукпай жатып, анан кучактап кечирим сурап жалынып-жалбарууга өттү. ћен үн катпадым, соолуктай үнүмдү чыгарбай арманымды кудайга айтып, тагдырыма нааразы болуп улутунуп алдым. јл кучактаган сайын колун түртүп, боюмду ала качам. ќртого жуурканды түктөп коюп жатып: "Ќеге, неге мен ушул тагдырга туш келдим? Ѕалким сүйлөшүп, өз сүйгөнүмдө жетсем мындай болбойт беле?" деп жүрөгүм тыз-тыз этет. јнсыз да "көнүп кетээрмин, сүйбөй деле жашаса болот чыгаар, балалуу болуп калсам сүйүүмдү балдарыма гана арнайм. ћуну балдарымдын атасы, үйдүн ээси катары сыйлайм" деп өзүмдү өзүм алдап, жашап кетүүгө дилгирленип калганымда үмүтүм таш каап, жек көрүп калдым. Ёми кантип жашамак элем?  ылмыш кылгансып сабагыдай эмне кылдым эле? ∆е тиги менен жатып албасам, ушунчалык дагы карөзгөй болобу? "Ёми биерге бир күн да турбайм, сөзсүз кетем" деген жыйынтыкка келдим.

јл түнү экөөбүз эки жакты карап жатып, уктап калыпмын. ќйгонсом ал жок. Ёртеси эч кимге билгизбей кийимдеримди бир жоолукка ороп койуп, үйдөгүлөрдүн бир жакка кетишин күтүп жаттым. Ѕүткөн боюм кыймылдаган сайын зыркырап ооруп, белим көтөрүлбөй калыптыр.  ечке жаттым.  айненем тамак берди эле, жүрөгүмө баспады.  айра бир чыны сүт чай алып келгенинен эптеп ичип алдым.  ечинде келген јбдыш апасынан мени сурап атты:

- Ѕирдеме бердиңерби?

- џсык шорпо берсем ичпей койду, чайды сүт менен берсем бир чыны эле ичти.

- ќшо бир чыны менен кечке жатабы?

- јнан эмне кылайын, жакшы эле өнтөлөдүм, -  айненем актана сүйлөдү. - ќшончо дагы урасыңбы? ћен жөн эле чатырга кирип сүйлөшөт экен десе тепкилеп кийиздей ийлеп жатыпсың - атаңан ашып түшөсүң го? - Ќаалый сүйлөдү.

- "јтаңды тартпадың" деп атпадың беле, эми ашып кеттимби? - јл апасын кекете сүйлөдү. - "”рбайсың, төбөңө чыгарып алдың" деп жүрүп сен кылдың!

- ќме-ей өлүгүңдү көрөйүн десе, кайра мага өктөө кыласың да, ы€?

- Ѕолдучу эми! ƒеги бүгүн эчтеке болгон жокпу?

- Ёмне болмок эле, жатат турбайЕ

- ∆анчылып калды го, - деди да, јбдыш үйгө кирди. ∆аныма келип тизелей калып жүзүмө үңүлдү. -  удайга шүгүр, бетиңе тийбептир, көгала болуп калдыбы деп аттым элеЕ - „ачтарымды сылай бетин бетиме тийгизди. -  ечирип койчу, алтыным. ∆анагы кыздын кылганы, кайдагыны айтып. - ћен эчтеке дебей уктамыш болуп жата бердим. - „ай-пай ичип алсаң болоЕ

- »чпеймЕ

-  ойчу эми, ичип алчы. јлып келип берейинби?

- »чпейм деп атпайымбы!

-  ечирип койчу ээ?  ечиресиңби?  ызганып кетпедимби.

- Ѕарчы ары, тынчыраак жаткырасыңбы? - “ултуңдап аны оолактата түрттүм.

- ћейли, жаныңа эле жатам, эс ал, ээ?

јл жаныма жатып алып үнсүз мелтиреди. ћен анын укташын күтүп жата бердим.  ечке уктаганга көзүм илинбейт. Ѕир убакта акырын туруп колума түйүнчөктү алдым да, эшикти акырын ачып экинчи эшикке жеткенимде јбдыш чыга калып кармап калды. “аңга маал мени карап жатып катуу уктап кетти.  оңурук тарта баштаганда дагы ордуман туруп шырп алдырбай эки эшиктен тең чыгып ылдый көздөй жүгүргөнүмдө:

- ћиргү-үл, токто-оо! - дегенинен коркуп кетип, жүгөрүнүн ичине кире качтым. Ўатыратып ортосуна чейин жүгүрүп барып токтоп тыңшап калдым.  алың, бийик болуп баш байлап калган жүгөрүдөн караңгы түгүл жарыкта киши көрүнмөк эмес. “ыңшап туруп, дабыш билинбегенинен четин көздөй жүгүрүп, беттеримди чийип аткан па€нын тоскоолдугуна карабай эптеп кутулууга аракет кылып жандалбастаганым текке кетип, јбдыш артыман жетип келип кармап калды. -  араңгыда ка€кка?!  етсең жарыкта өзүм жеткирем, бас үйгө, таң атсын!

- „ын эле жеткиресиңби?  етем, јбдыш, кетем баары бир! - Ўолоктоп ыйлап ийдим.

- „ын эле. јзыр үйгө кирели, эртең өзүм алпарам, - дегенине ишенип, аны менен үйгө кирдим. ƒагы бири-бирибизден айбыгып, үн катпай жатып калдык.

Ёртең менен ал мен уктап жатканда апасына дайындап кетип калыптыр. јл кеткенден кийин эле ичим бурап ооруп, чыдатпай калды.  өрсө түйүлдүк козголуп калыптыр.  үн чыккыча боздоп ыйлап төшөктө жата бердим.  айненем ысык чай алып келди эле, иче албадым. ћуздак суу сурасам бербей койду:

- јндан көрө ысык чай ичсең боло. ћуздак суу кайра оорутат.

- —уу, суу эле ичем, - чыдабай жатып, эшикке чыккым келди. јраң чыгып тамдын далдаасына отура калып ыйынсам бир нерсе түшкөндөй болду. Ёңкейип карасам сөөмчөлүк кичине куурчактай көздөрү тостойгон бирдеме түшүп калыптыр, чоочуп кетип кыйкырып ийсем кайненем жүгүрүп келип эле:

-  атыгүн ай, ушуну билгем, - деп наалып, мени өйдө кылып кызыл этти ала коюп, -  окуй ай, эркек экен, билинип калган тура, - деп үйдү көздөй башын бура кыйкырды, - ∆ибек ай, келчү бери! „үпүрөк ала кел!

ќшол убакта антаңдап јбдыш да келип калды, ал мени кетип калат деп жооп сурап келген экен.

- Ёмне болду? - јпасын бир, мени бир карап үрпөйө калды.

- »мине болсун, боюнан түшүп калды!  арачы, эркек экен, баары билинип калыптыр!

- џрас болуптур! ћурунураак айтып койсоң урбайт элем го? - јбдыш апасына нааразы болуп мени сүйөй үйгө киргизди.

- “ону түшөлек, кокуй, доктурга алпарбасаң болбойт ко? - чындап эле чоочуй айтты кайненем, - Ёртерээк ат таап келе кал!

- јзыр, - јл өйдө карай койчу кошунанын үйүнө кетти. јл кетери менен мен эптеп кийим которунуп да€рданып турсам бат эле ат токутуп келип мени алдына мингизип, өзү артка учкашты да, ылдый көздөй жөнөдүк.

Ёки күн жатып, үчүнчү күнү "үйгө эле кетем" дегениме карабай јбдыш өзү үйүнө алып кетти. јргасыз дагы алар менен жашап калдым. јңгыча күз да келди.  айненем дагы эле эки күндүн биринде оолжуп ичип алып сүйлөнө берет, бара-бара айтыша да кетчү болдум. Ѕир күнү уктап жатсам:

- Ёнең алып келген кийиз болсо да тур өйдө керилип жата бербей! - деп алкылдаганда:

- Ёмнеге? Ёнем алып келейин десе өзүңүз токтотуп атпайсызбы "койо тур, койо тур!" деп. јндай болсо мен эчтеке бердирбейм, кетем бул жерден! - деп кийимдеримди мен дагы булкулдап жыйнап кирдим.

- " етем!" дегенин кара. —ен кетпейсиң, кетпес кезиксиң. " елин кетпес кезик" деп койот. ћына бул там-таштын, мен жыйган дүйнөнүн баары сеники! - деп кайра күлүп жүрөт, - јйланайын десе, мен ошентип эркелетип койо берем, балам, - деп жойпулана калганда бир кызыктай абалда калдым.

„ынында кайненем жашоодогу актрисага окшош болчу. «аматта сүйлөгөн сөзүн да танып кетээр эле. “аңгала карап тим болдум, колумдагы түйүнчөктү коюп, отуруп алып буркурап дагы ыйлап ийдим:

- ћага там-ташыңыздын да, дүнүйөңүздүн да кымындай кереги жок, мени жөн эле койо бергилечи!

- јпе-ей, сени кетирем деп алган эмесмин.  айда кетесиң ы€? Ёриң элден кем эмес, көзүңдү карап турат. ћына, отун алып от жакпасын деп газ алып келип берди. ћен куурап кара көө болуп ашын бышырып багып атканда алып келген эме-ес!

 айненем дагы баштады ба€гысын. "“еңелгенде болбойт, бир кемпирге теңелип басып кетсем болбос" деп улутунуп, кудайга зарымды айтып отуруп калдым. ћен "кайнене ушундай болот тура" деп ойлоп калдым, анткени биринчи жолук күйөөгө тийсем кайдан билмек элем. Ёмнеси болсо да бөлүнүп кетсек дегенде эки көзүм төрт боло, үйүбүздүн бүтүшүн күтүп чыдай турайын деген чечимге келдим.

 анткен менен јбдышка апасынын айткандарынын бирин айтпайм. Ёне-баланы бири-бирине суук көрсөтпөйүн деп, тилимди тиштеп эптеп чыдап жүрдүм. ћенин кыйналып көзүмдүн шишип калганын байкаган јбдыш:

- „ыдай тур, тамды бүтүп эле көчүп кетебиз, мага да жакын болуп калат, - деп көңүлүмдү улап турат. - Ѕүгүн дагы бирдеме дедиби?

- ∆о-ок. Ёртең сиңдимди чакырып берчи, сүйлөшөм, - дедим ага.

- ћейли, бирок кетем дебе, макулбу?

- ∆ок, кетпейм, - убада берип, аны жылмайып карап койдум.

- ћен билем апамдын кы€л-жоругун, азыраак чыдап кой, - деди ал менин айтпасымды билип.

Ёртеси сиңдим менен иним келип калды. Ѕоорсок жасап, конфет, печенье менен баарын алып, эт бышырып берип ийишиптир.  айненем жагалданып аларды жакшылап тосуп чай берип атты:

- ћиргүл силерди сагынды окшойт, ыйлап-сыктап калып атат. ∆е өзү бара албайт, үйлөрү бүтсө жакын болуп каттап турат элеңер, - деп анча-мынча какшыгын да жөнөтүп атты. ћен үндөбөй алар кетээрде кат жазып берип ийдим.

Үч күн өткөндөн кийин апам өзү эле жарым жүктү атка жүктөп, сандыкты, кийим-кечем менен алып келди.

-  удагый, камынтпай келип калганыңарга жол болсун. ∆етим бала, жесир а€лдын эмнеси бар дедиңерби?

 айненем кергиштей сүйлөп, апамды жактырбагандай болду.

-  удагый, андай дебе, бергенди билген киши алганды да билиш керек. —енин эч нерсеңдин кереги жок, мен өз кызымдын бетине чиркөө кылбайын деп келдим. ∆етим кыз эмес, келгенине тогуз айдын жүзү болду, келели десек токтотуп коюп аттың. Ёми айтпай эле берип койолу дедик. јндан көрө чакырчу туугандарыңды чакыр, кешик жесин, жүк чечсин, сандыгын ачсын! - јпам салмактуу сүйлөгөндө кайненем кайра жойпуланып кетти:

- „акырбай анан, чакырам кудагый. „ай-пай ичип отура туруңуз, - деп сыртка чыгып коңшунун балдарын жөнөтүп, кайра келди.

јнтип-минткиче коңшубуз јккыз келди, андан кийин абысындары, туугандары келип калды.

-  елгиле, кудагый, -  умаш жеңе апам менен учурашып, анан кайненеме карады, - ∆еңе, жүктү чечели.

- ќоба-ооба, чечкиле. јбдыш үйдө болгондо болот эле, койду союшканга балдар келдиби?

-  елди, көрсөтүп койсоң заматта союп койот.

Ёки-үч айал таңылчакты чечип, ичине салынган жоолуктарын алып, төшөктөрдү жыйып, шырдак менен ала кийизди салып коюшту. ƒагы эки-үчөө сандыкты ачып, көшөгөнү алышып, ордуна жаңы көшөгөнү тагып, учуна байланган жоолуктарды алып, атыр-самындардан, жүзаарчылардан жазып көрүп алып атышты. ќшентип кайненемдин көксөөсү сууп, алчусун да алды.  оноктоп жатканда јбдыш келип калды. јл өзүнчө у€лып, апам менен учурашып, кайра эшикке чыкты:

- —ен келе бер дедиң беле? - јл менден сурады.

-  ачанкыга силердин төшөгүңөрдү салынып жатам, келгени жакшы эмеспи, - ћен аны жайгара сүйлөдүм, - јкыры келе турган болгондон кийин келе берсин.

- ƒемек, апам бирдеке деген экен, өчөшкөнсүң го?

-  айдагыны айтпачы, апам эчтеке деген жок. ћен эле "берсеңер бергиле, бербесеңер жөн койгула" деп кат жазып бергем. —илер уруксат бергиче жыл айланып кетет ко?

- ћейли эми.

јл кайненемди үйдөн чакырып чыкты:

- јпа, тайнеме кийгизе турганың барбы?

јл апамды "тайне" дечү.

- Ѕар, бирок көлөч-маасысы жайлуу болбой турат, тиги жеңеме барып келе калчы.

- јзырЕ - јбдыш шашыла чыгып кетти.

јл күнү апам жатып алып, эртеси жөнөттүк. " ийитине ыраазы элем, кыскасы төшөнчү келсе болду" деген ойдо болдум. "Ѕөлүнүп алсак сыйлап алабыз" деп күйөөмдү соороттум. јл макул болду.

јпам кеткенден кийин кайненем өзүнчө эле кыйпычыктап атты.  өрсө мага алып келишкен чемоданды сурай албай жатыптыр.  айынсиңдиме өзү деле бара элек болчу. Ѕиз бөлүнө электе чемоданымды берип, бир төшөк, бир жуурканды кошуп анын жарым себин жеткирип келдик. —уук түшүп калган. " өчөбүз" деп жүктү таңып жатканда кайненем ичип алып түзүктөп узатпай, ар кайсыны сүйлөп урушуп кала берди.

ќшентип өзүбүзчө түтүн булатып, бир бөлмөнү кара шыбактап туруп эле кирип алдык. јбдыш өзү оокатка тың. Ѕир нерсе болсо эле үйгө алып келе берет. ќшол жылы жаз башынан эшиктин алдына алма, өрүк отургузуп, күндө эки маал суу куюп эрмектейм. —танок менен рулон зым алып келди эле, экөөлөп түнгө чейин сетка токуйбуз. Ёжем (ƒарийка - төрөгөн энем) күндө кечинде экөөбүздү тамакка чакырат, јдиң акемдикине барам - оңуп эле калдым. Үйүбүздүн тегерегин тосуп алдык.  ыскасы, турмуш деген арабанын жыгачын экөөлөп сүйрөй баштадык. Ёкөөбүз урушпайбыз, ал дайыма жумуштан келгенде бир нерсе ала келет, мен тамак да€рдап койом, ынтымактуу күндөр өтүп жатты.  ыштын күнүндө кош бойлуу болуп, дагы кусуп, тамак жасамак тургай уксам жүрөгүм айланып жатып калдым. ќшондогу күйөөмдүн сүйүнгөнүЕ

- Ёмне жейсиң, айтчы, кайдан болсо да таап берем, - дейт ал.

- Ѕилбейм, азыр алча жок да, алча жегим келип атат.

- Ёки күндөн кийин  аракөлгө барам, такыр болбосо компот алып келип берем.

- „ын элеби?!  омпот алча, алча компот да! - ћен кубанып аны кучактап калдым.

џрас эле эки күндөн кийин мени апамдарга дайындап алып барып койду да, өзү  аракөлгө кетти. "Үйдө эле болом" дегениме болгон жок, "чоочуп каласың" дейт. Үч күндөн кийин үч литрлик компот алып келип калды. —үйүнүп, үйдөгүлөрдөн кызганып, өз үйүбүзгө барып ачып алып жеп койдум. ќшол күнү эс ала түштүм. јндан кийин куспай калдым, бирок уйкум канбайт такыр.

ќшентип кыздуу болдук. ∆ети күн төрөт үйүндө жатып чыгып келгенде менден мурун эле јбдыш кызын жаткыра койбой көтөрүп алып, көзүн ачып-ачалек наристени өөп:

-  арасаң, ћиргүл, өзүмө эле окшош экен! ћына карасаң, көзүн ачып атат.

-  өрдүм эми, жаткырып эле койчу кудай жалгагыр, азыр билбейт, - дейм мен аны карай кубанычтуу. Ёне болуу бактысы мени да кучагына алып, толкунданып кетчүмүн.  ызымдын атын јйдана койдук. јбдыш жумушта. ќйлонуп койом: "'“', сен үйлөндүңбү? ћен балалуу болдум. ∆үрөк сүйгөн адамдан эмес, көңүл жактырган адамдан. —ени менен бирге болууну кудай мага буйрубаптыр. ”нуталбай койдум, жараткан мага сүйүүнү берип, бирок жетпей арман кылып өтсүн деген го" деп, жүрөгүмдө сен үчүн жаралган төрт сап ырымды кыңылдап отурам:

∆ашоо деген машакаттуу бул дүйнө,

Өтө берет арман менен, муң менен.

Ѕуйрубады ак сүйүүнүн никеси,

јз жашоодо өмүрлөшүм башка экен..

Ѕул ырды ушул јбдышка келип жашап калганымда жазган элем.  ечке кызым менен алышып жала€к жууп тажап кетем. Ёшикке чыксам да јйданам колумда, сууга барсам чака бир колумда, кызым бир колумда. —уук түшкөндө үй суук болуп, эжемдердин үйүнө барып отуруп, кечинде келем.

 айненем јйдананы көргөнү келип калды. ∆акшы тосуп алдым. јйдананы алдына алып отуруп жалынып-жалбарып, жан-алы калбай отурду. јлдына тамагымды коюп, кетээринде башына жоолук салып жөнөттүм. Ѕа€гы бойдон үйгө келгени ушул болчу. јлкап ыраазы болуп кетти.  ызыбыз бир жашка чыгып калганда, јбдыш тракторун таштап, шоопурлук окууга окуп калды. ћен үйдө калдым. Ѕат эле убакыт өтүп, јбдыш окуусун бүтүп, совхозго слесарь болуп иштеп калды.  өп өтпөй талаа жумушуна чыга баштадым. јйдананы кайненеме таштап койгом. Ѕир жолу жумуштан келатып авари€га учурадык. √азик машинада толтура эл, чоң сал туздар, бешилик бар болчу. Ѕир тобунун акыреги сынып, бир-эки жашар кыздын өзөрүп ээси ооп калгандыктан ооруканага жеткиришти. ћен эч нерсе болбогондой эле үйгө кетип калдым. Ёртеси ордумдан туралбай калыпмын. —егиз айлык боюмда бар эле, козголуп калып, бир ай төрөтканада жатып, акыры түшүп калды.

 үз эле, күйөөм кечинде үндүк алып келди, айлыгын алган экен. јл күнү унчукпай жатып алып, эртеси јбдыш жумушка кеткенде мен кийимдеримди алып, кызымды көтөрүп, "мени издебе" деп жазып таштап коюп кетип калдым. ќшол бойдон төркүнүмдө бир айча жүрүп калдым, аерден атам жашаган “октогулга кеттим. Ѕир айдай болуп калганда кайра ќсмон јтага жөнөп калдым. ќшондо 6-но€брь болчу. ¬окзалда турсам тажездем келип:

- —ен тоого кетип жатасыңбы? ∆үрү тиги автобус менен кетип кал, айылга кетип жатабыз, - деди.

"∆акшы болгон тура, кете берейин" деп анын артынан ээрчий басып автобуска түштүм. ћен түшкөндөн кийин автобус оорукананы көздөй жөнөдү. јйылга кете турган жакка кетпей, башка жакка кетип жатканына таң калганым менен, сурай албай кете бердим, анткени автобустун ичинде мен тааныган артисттер бар экен. јвтобус айланып барып, ∆аңыжол тарапка түшүп кетти. јйылды аралап барып, бир үйдүн бастырмасына киргизе токтотту эле, баары түшүп кетишти. ћен кала бердим. Ѕир убакта тажездем чыгып:

- “үшүп нан ооз тийип чык, - деп калды.

- Ёмнеге, кетесиңерби? - дедим мен.

-  етебиз, бираз иштер бүтсө эле кетебиз, - деп менин колумдагы баштыкты, кызымды алып үйгө кирип кетти. јргасыз анын артынан кирсем алардын кетээр түрү жок, дасторкон жайылып, чай ичип отурушуптур. “олтура ичимдиктер. ћен киргенде баары мени карап, төрдөн орун берип калышты. Ѕир топ отуруп күрү-күү болуп, акыры алды мас болуп калганда экөө дасторкон жыйып, төшөк салып калды. ћен кызымды көтөрүп сырткы бөлмөлөргө чыгып жатаар жер издедим. Ѕир бөлмөсүнө кирсем балдар аркы-терки уктап жатат, эң төрүнө барып эски куфайка таап алдым да, аны жамынып, кызымды кучактап жатып алдым. ћени эмнеге алып келгендерине башым жетпей ойлонуп жатып уктап кеткен экемин, чоочуп ойгонсом бирөө мени сыйпалап жатыптыр. џргып туруп аны ары түрттүм да, босогого жетип жарыкты жандырып:

- —ен кимсиң, биерде эмне кылып жүрөсүң? - дедим.

- „оң кыз, капа болбосоң, мен сени атайын алдырып келгемин. Ѕирөөлөрдү жеткирип азыр келбедимби, ачууланбачы эми, таанышып алалы, - деди колун суна.

- ћен сени менен таанышуу үчүн келген эмесмин, бар кетип кал. “алаада жаткан бирөө бар бекен биерде? - деп жиним келип эшикке түртүп чыгардым да, эшикти ичинен илип алдым.

- јч эй, эшикти илбе! - деп каалганы такылдатып атып тажаганда ары кетип калды.

Ёртеменен турсам, ба€гылар алда качан туруп, автобуска түшүп жатышкан экен. ћен дагы түшүп, тажездем менен уруша кеттим. јлар мени вокзалга жеткирип койду. ћен жерге түшкөндө шоопур:

- ƒагы жолугарбыз, кыз болуп кетсең да көрөмүн а€ган жериңди, - дегенде мен аны акшы€ карап:

- —ени менен эле жолуккум келип туруптурбу?! - деп басып кеттим да, айылга кетчү автобуска түшүп жөнөп калдым.

ћен келсем јбдыш бир күн мурун келип кетиптир. Ёжем мени уруша баштады:

- Ёй кыз, јбдыш урушпаса эле мине кетип калдың?  ызың турат, өзүңдөй болуп калбасын, - деди.

- Ѕолсо боло берсин, барбайм, - деп көгөрдүм мен.

- ∆ылаан чакпай, жылкы теппей, жакшына жашап атып баса бергениң эмнең, тобо-оо. ћен дагы "урушса керек" деп ойлогом, - эжем наалып тилдеп жатты.

-  ойчу ошону, апасы жаман, басса-турса мени жамандап басып жүрөт.  уусаңар башка жакка кетип калам, - дедим мен бултуңдап.

- —ени кууп жатамбы? "“ынып калсын, өзү менен өзү болсун" дегеним да. јпасы жаман болсо, өзүңөрчө жашап жатпайсыңарбы!

- ќшонсуз эле жашайм, экинчи барбайм.

- ћейли, өзүң билчи.  ызың өзүңдөй болуп калабы деп эле көңүлүм тынбай жатпайбы!

-  оркпой эле кой, кызымды эч кимге түрткүнчүк кылбай эле багып алам!

-  өрөм, - деди эжем.

јндан кийин унчукпай өз тиричилигине киришип кетти. ћен ага каралашып жүрдүм. Ѕул жерге келгени күндө райпонун малы союлуп, кол бошобойт. Ѕиз колубуз бошобой май сызгырып жатсак кайненем келип калды. ћен кызымды андан ала качып ар жакка кетип калдым.  айненемди эжем үйгө киргизип чай берип жатты. ћен үйгө кирбей коңшунун үйүнө кирип отуруп алсам, эжем сиңдимди жибериптир. ћен такыр болбой койсом эжем өзү келди.

- Ѕас эй кыз, барсаң барам, барбасаң барбайм деп эле кой да, качканда сага эмнеЕ - деди.

-  өрүнбөйм. " етпейт" деп эле өзүң айтып койбойсуңбу?

- ћен жашамак белем? јлдагы кыз ошолордун кызы, аны эч жакка бөлүп кеталбайсың. јндай болсо кызын бер!

- Ѕербейм дагы, барбайм дагы, -  өгөрүп отуруп алсам кайненем өзү келди.

- јйланайын, келиним эмес кызым деп эле жүрөм, бөйтөңдөп эле оокат кылып жаттыңар эле, кайсы кара теке сүздү?

 айненем јйдананы ала коюп эки бетинен өөп, эркелетип калды.

- —из убара болбой эле койбойсузбу, мен баары бир барбайм. Ѕара турган болсом кетпейт болчумун.

- »йи, эмнеге минтип калдың? ∆е менин зы€ным тийбесе, бир балаңар менен бөйтөңдөп жүрө бербейт белеңер.

- ∆ашабайм дедим, жашабайм!

- ћейли, өзүң бил. ћенде эмне күнөө, күйөөң келсе сүйлөшөсүңөр да.

-  елбей эле койсун. Ѕарбайм дегенди кандай түшүнбөйсүңөр? - деп ыйлап ийдим.

Ёжем менен кайненем ээрчише чыгып баратып кайра эжем мага кайрылды:

- Үйгө бар эми, сени эч ким күчтөп салып берип жаткан жери жок.

јнан ошол бойдон чыгып кетишти. ћен көпкө ыйлап отуруп, анан үйгө барып төркү бөлмөгө кирип жатып алдым.  айненем эртеси, анын эртеси деле кетпеди.  өгөрүп мен да болбой туруп алдым. Үчүнчү күнү эжемдин кошунасы ∆амийла менен эшикте сүйлөшүп турган жездем —апардын сөзүн капысынан угуп калдым. Үйдөн чыгып келаткам.

-  ызыңар эмне, кетпейм деп атабы? - ∆амийла жездемден сурап калды.

- Ѕилбейм, өздөрү чечсин. ћен аны бар же барба дебейм. Өзүмдүн кызым болсо кандай айтсам жарашмак, муну бар десем батырбай жатат деп ойлобойбу!

”шул сөздү угуп эле кайра кирип кеттим. Өзүмчө ызаланып ыйлап жатам. јйдананы кайненем эшикте эркелетип жүргөн болчу. ќшол күнү кечинде күйөөм келип калды. јны көрүп, айткан сөздөрүнө ка€ша кылбай кийинип жөнөдүм. ∆үрөгүмдө —апар жездемдин сөзү, ичим түтөп, ойлогон сайын ого бетер ыйлагым келет. Үйгө келгенден кийин јбдыш алды-үстүмө түшүп жаркылдап, көңүлүмдү алууга аракеттенип жатты. Өз оюмда экинчи бул үйдөн кетпес болуп аттым: "јттиң, чын эле өз атам болсо башкача болмок. јнда буга тиймек эмесмин. “агдырым-таалайым ушуга байланган тура" деп ичимден тынам.

јбдыш слесарлыктан чыгып, машина айдап калды.  үнү-түнү талаада. Ёрте кетип, кеч келет.  өмүрдү түшүрүп койгон, эртеменен өзү от жагып кетет.

- Өчүрбөй салып ал, чай кайнап калды, туруп ичип алгыла, - деп анан чыгып кетет күндө.

- ќоба, - деп уйкусураган бойдон калам.

 ыш өтүп, жаз да келди. Ёски машинасын калдыратып, јбдыш совхоздун кайсы фермасына болбосун кете берет. ќшол жылы дагы бир кыздуу болдук.

—уук түшүп калган. “үнкүсүн бир-эки саат эле эс албаса, эрте кетет. Ѕирок анын мамилеси ба€гы эле бойдон эртең менен эрте туруп отту жагып, чайды кайнатып, көмүр салып коюп кетет. ћен түшкө чейин уктап, кыздарым ойгонгондо гана турам. јбдыш жок, эки кызым менен үйдө отурам. “амак жасап күтсөм, жок. јл кечиккенде ар дайым баштык менен толтура боорсок, конфет, эт кылып көтөрүп келчү. ќшол күнү дагы килтейген семиз жамбаш менен толтура таттууну көтөрүнүп келди:

-  адырбек акенин кудасы келиптир, аларды жеткирип келдим.

- —ага күндө эле ушундай жумуш чыга береби?

- јнанчы, кандай конок болсо да мени жүр дешет, анан кантип баш тартам.

- Ѕара берЕ

- ƒагы кээ бирине баралбай калпычы болуп жүрбөйүнбү.

ћен үндөгөн жокмун. ќшондон эки эле күн өткөн. ƒагы кечигип жатты. ћен отту жагып алып тамак жасап, кызымды тойгузуп, кичинекейимди бешикке бөлөп жатып алдым.  ызым чукуранганынан карасам ойгонуп алыптыр, эмизип койсом уктап калды. Ёртеси ойгонсом таң атып калыптыр. “уруп отту карасам чогу өчпөптүр.  өмүрдөн салып коюп, үйдү жыйып, анан кызымды бешиктен чечип атсам кошунам —айракан кирип келди.

-  ел-кел, - ћен аны жылуу тосуп алдым, - ќтур!

- ∆о-ок эй, отурдум. ћина, јбдыш келген жокпу?

-  елбей калды гоЕ

- »йи де, - деп койуп, -  ой, кетейин, - деп чыгып кетти.

јл кетери менен күйөөсү келип, ал дагы:

- јбдыш келген жокпу? - деп сурады босогодон эле.

- ∆ок.

ћен кызым ыйлаганынан алаксып калсам, ал кетип калыптыр.

Ѕиз чай ичип отурсак —айракан кайра кирди. ћен эчтеке дебей анын бир нерсе айтаарын сезе кулак түрүп карап туруп калдым.

- ћиргүл, јбдыш бузулуптур, эй. “үндө биздикине бир келинди алып келип жатып кетти, - дегенде жаман болуп кеттим. ќозума сөз кирбей калды. Өз оюмду токтотуп, анан ордуман турдум:

- —айракан, түндө жетпеген бутуң эми жеттиби? јндай болсо түндө келсең болмок, эми эмне келдиң, табалайын дедиңби? - мен ызама чыдабай, ага катуу айтып жибердим.

- јбдыш мени такыр чыгарбай койбодубу, келейин деп эле турдумЕ

- Ѕар анда бара бер! - јчуум менен кетирип жиберип, өзүм јйдананы кийинттим да, кичүү кызымды ороп алып, күйөөм кооз кылып жасатып келген бычакты жала€к салган баштыктын түбүнө салып, үйдөн чыктым. Ёшикти кулптап коюп, —айракандын үйүнө бардым:

- Ѕул ушул жерде отуруп турсун, мен келип калам!

∆ооп күтпөй эле чыгып кеттим. “ельманга кетчү жолго чыгып туруп алдым. —аан уйга кетчү машиналардын баары кетип калыптыр.  ызым ыйлаганынан саатымды карасам бир болуптур. Ёмне кылаар айламды таппай турсам бир машина келип калды. ћени үйгө жеткирмекке.  өрсө завгар  адырбек аке баарын угуп, јбдышты жумушка чыгарбай койгон экен. ћенин жолдо турганымды көргөн шоопурлар айтып барышса керек. Өзүнүн машинасын жөнөтүптүр. јны менен үйгө түшпөй коңшумдун үйүнө келип отуруп алдым. —айракан коңшу-колоңдун баарына жайса, күйөөсү гаражга жеткириптир. јрадан үч күн өттү, јбдыштан дайын жок. ћен коңшумдун үйүндө жата бердим.  арыш турган өз үйүмө барбадым. Үчүнчү күнү кечкурун жолго үч трактор, эки машина токтоду да, јбдыштын жээни а€лы менен, достору болуп келишиптир:

- “ажеңе, тайкем бейбаштык кылып коюптур, кечирип кой эми, мындан ары андай болбойт, - ∆ээни келип мага ушуларды божураганда менин жиним келип кетти:

- ћен силер менен жашабайм, өзү келсин!

-  ойчу, тажеңе, кечирип койЕ

- Ѕар, бара бергиле!

јлар унчукпай чыгып кеткенде эки-үч досу келип мага тамашалай сүйлөштү:

- ј€ш, јбдыштын бейбаштык кылганын кечирип кой эми, ал эркек да.  айра нике кы€лы, жүр эми өзүңөрдүн үйгө, - дешип мени колтуктап тургузмак болушту эле, мен тултуюп отуруп:

- Ѕакин, сен ойлосоң, акмак болбосо ушул жерге алып келбей, көзүм көрбөгөн, кулагым укпаган жакка алып барып маа десе жашап албайбы?! ћени басынтып так маңдайыма алып келгени кантип болсун! - дедим.

- јта-аңдын оозун урайын десе, аны биз тарби€лап койобуз. Ѕир жолкусун кечирип кой, а€ш.

- Өзү келсин, өзү менен сүйлөшөм!

јлар чыгып кеткенден он-он беш мүнөттөн кийин јбдыш өзү кирип келди. ћаңдайыма отура калып, тизелей калды да, чай иччү столдун үстүндөгү нандан бир сындырым алып, чыныдагы сары майга сыйпады:

- ћиргүл, кечирип кой, экинчи мындай болбойт! Ёч качан болбойт.  ыздарымдын, сенин алдыңда күнөөмдү мойнума алам, кечиргиле!. Ёкинчи жолу дагы ушундай ишке барсам ушу нан менен сары май уруп кетсин?!

- џлайым уруп кетсин! ћен сени минтпейт деп ойлогом, көрсө сен ушундай экенсиң да?! Ёми мени төркүнүмө жеткиресиң, мен сени менен эч убакта жашай албайм!

-  ойчу эми, алтыным!  ечирип кой, мындан ары мындай болбойт!

- ћенде көңүлүң болбосо, көрүнгөн менен жүрсөң, мени эмнеге аласың? ћен дагы каалаганыма тиет болчумун, минеге аласың ы€?!

- Ѕолду эми, мени кечирЕ - јл менин жаныма өтүп улуу кызым јйдананы кучактап өөп, отурган жеринен көтөрүп ала койду, - јйдана, апаңды кой дечи, мен эми силердин жаныңардан чыкпайм, ээ?

-  аргана бер, баары бир көнгөн адатыңды таштабайсың, мени азыр жеткиресиң!

ћен ыйлап кирдим.  оңшум а€лы экөө ошондо у€лды бекен, билбейм, унчукпай ички бөлмөсүндө отура беришти. јкыры а€лдык жумшактыгым, кечиримдүүлүгүм жеңип ага ишендим, кечирдим. Ёкөөбүз ээрчишип, эки үйдү бөлүп турган тосмодон өтүп үйгө келдик.

Үй суук, үч күндөн бери от жагылбаганга сырттан айрымасы жок болуп калыптыр. јбдыш жанталашып от жагууга киришти. ћен отуруп алып ыйлап жатсам үч жашар кызым эмшиңдей мени кучактап алып ыйлап калды эле, өзүмдү кармап аны соороттум да, кичинекей эки айлык кызымды төшөккө ороп жаткызып, јйдананы алдыма алдым. Үйдө от жагып, чай ичип болгондон кийин:

- јзыр ќсмон-јтага барабыз, көң алып келели, - дедим јбдышка.

- Ѕүгүндөн кийин эле баралычы, - јл мени кабатырлана карады.

- ∆ок, бүгүн барабыз, -  өгөрүп туруп алдым. - Ѕүгүн алып барбасаң, эртең эки кызым менен өзүм кетем!

-  ойчу, ћиргүл, баарын унутчу. ћындан ары эмне десең аткарам, бүгүн койо тур, эртең деле барабыз.

- Ёртең десең өзүм кетем, азыр алып барсаң алып бар! - десем ал биразга ойлоно түштү.

- ћиргүл, ансыз деле  адырбек аке а€бай тилдеди: "Ёркек болсоң ушул ишти жакшылап ойлонуп кылбайт белең? Ѕул ишти 'мен эркек' дегендин баары жасайт, көз көрбөгөн, кулак укпаган жакка, анан дагы оозу бекем адамдарга көргөзбөйсүңбү?" деп урушту. Ёгер азыр барганда апамдарга айтпасаң баралы, айтсаң барбайм.

- Ѕолуптур айтпайм. јзыр алып бар, көң алып келели, эгерде азыр макул болбосоң өзүм кетем да, баарын айтам.

- ћакул, кеттик. —өзүңө туруп, эч нерсе айтпай кайра мени менен келесиң!

- ќоба, айтпай эле койом.

јл мени кучактап алып өпкүлөп ыраазы боло ишеничтүү чыгып кетти да, машинасын от алдырды. Ёки кызды жаныбызга алып, жолго чыктык. ћен үнсүз баратам: "”шуну шылтоо кылып биротоло келбей эле койсомбу? ƒеги ушуну менен жашагым да келбейт. Өлүп кетсин, айтам да кала берем". ћен бир чечимге келип, жолду этиеттене карап бараткан күйөөмдү көз кыйыгым менен акырын карап койдум. ∆ол калың кар, тайгак, аста айдабаса өтө коркунучтуу. Ѕелге жете бергенде эңкейиштен алды жактан түлкү өтүп кетти.

- ћиргүл, ушул жерден артка кетеличи, алдыбыздан түлкү өтүп кетти, кырсык болуп жүрбөсүн? - јбдыш мени кабатырлана бир карап, машинасын токтото калды, - “үлкүнү кырс дешчү элеЕ

- Ёчтеке болбойт, шылтоолобой айдай берчи! - ћен ага болбой койдум.

јргасыз айдап жөнөдү. Өйдөлүш жерге келгенде түз эле бараткан машина сыйгаланып барып өзүнөн өзү кайра артка бурулуп ылдый карап калды. Ёки кызды бекем кучактап кудайлап алгам.

- јйттым го, көшөрбөй эртең деле баралычы, кыздар үшүп калбасын? - јл үмүттүү карады.

- Ёртең эмес, азыр барабыз, кудай сактасын! - дале көшөргөнүмдү койбодум.

- ћейли, экөөбүз акыйлашканча балдарым тоңуп калбасын, - јбдыш машинасын от алдырып жай айдап бурулду да, кайра жөнөдүк, - ”шу сен бирдеме ойлоп баратасың го. Ѕалким, "келбейм" деген оюң барбы? јпам менен тайнеме айтпасаң барам, болбосо азыр бурулам да, үйгө кетебиз, јл менин оюмду окуй койгондой кырга чыгып дагы токтотту.

- Ѕалдар үшүйт. Ёмне, бала болуп кетесиңби?  үнөөлүү өзүң, мен эмес. јйтса айтам, бирок калбайм!

- јйтпайм деп сөз бер, болбосо азыр артка кетебиз!

- Ёми жөн айдачы, күн кеч болуп баратат, көң да жүктөш керек. Ёчтеке айтпайм!

јбдыш унчукпай айдап жөнөдү. Ёмне ойлоп баратканын билбейм, мүмкүн баарына кайыл болуп турдубу, ким билет. ћен да үндөбөй кете бердим. јркар-јшууга келгенде тикеден зорго чыктык, ичимден кудайга жалынып, кыздарымды кучактап алгам. “уу белге чыга бергенде "өх" деп жибердим. Ѕирок алдыда дагы бир топ жол, тайгак өйдө-ылдыйлар бар эле. џлдамдыгын жайлатып жүрүп отуруп, ќсмон-јтанын калың мүрзөсүнүн жанынан өткөндө гана јбдыш эс алып, куран окуду. Ёкөөбүз бата кылгандан кийин уктап калган јйдананы, мени бир карады да, кайра айдап жөнөдү:

- ”шу түндө жөн эле ээликтиң. Ёртең эрте жумушка чыгыш керек, түндөп үйгө кетишибиз керек. ∆олдо жүрүп балдарга суук тийбесе болду.

-  удайым өзү сактайт. ќоругусу келсе үйдө отуруп деле ооруп калат экен го, кудайым боору ооруп койсо ажеп эмес.

- ќорубай эле калсын дечи, оолукканыңды айтам да. јпам деле жети түндө кирип барсак эмне дешет?

- јны тим кой, биз көңгө келдик. —енин күндүзү колуң бошобойт, туура айтамбы?

- “уура.

Ѕиз ошо кезде үйдүн алдына келип токтоп калдык. ∆ездем чыга калды. јндан кийин эжем. Ѕизди утурлай басып, эжем колумдагы кызды ала койду. јйдананы өзүм алып түштүм да, үйгө кирдик. јбдыш жездем менен учурашып сыртта сүйлөшүп, бир аздан кийин кирди. »нилеримди тургузуп машинага көң жүктөп атышканда эжем чоң үндүк союп тез эле казанга салып, плитага асып койду. јны менен кошо чучук, сүрсүгөн эт кошуп, отту улуу жагып, өзү кесме жасаганга киришти. јбдыш үйдө менден бир сөз чыгып кетеби деп менин жанымда, "балдар эле жүктөйт, үшүп келдиңер" деп жездем да чыгарбай койгон.

“аңга маал алардын бергенин алып, жолго түштүм.  алам деген оюмдан кайттым, анткени жездемин "өз кызым болгондо башкача болмок, өздөрү билсин" деген сөзү кулагыма жаңырып туруп алды. ќшентип энемдин өз энедей болуп ага боор бералбаганыма, апамдын картайып калганына, жүрөгүм ооруп, кайрадан жолдомун. Ёжем көрүнөө бердиби, жарыдыбы, айтор бир топ оокат бериптир: килейген чоң идишке тоңдурулган май, чучук, эт, сүзмө, сүтү дагы жүрөт. “аң аппак атканда үйгө келдик. Ѕизди үйгө киргизип коюп, јбдыш өзү көңдү түшүрдү да, жумушуна жөнөдү.  етээринде:

- ћен эрте келем, көңдү өзүм киргизем, сен кыздарды жакшы карап, үшүтпөй от жагып отура бер! - деди.

- ћейли.

ћен башымды ийкеп кала бердим.  айрадан түбү жок санаа, уч-кыйыры жок ойлор: "ќо кудай, неге мен ата-энем менен бактылуу болалбадым? Ёненин мээрими, атанын жакшы сөзү эмнеге мага буйрубады? Ёкөөнө тең чоочунмун, экөөнөн тең жакын туруп алысмын, сырдашалбайм, сырымды айталбайм. ∆ок дегенде ара-энеден айтпасаң да, жүрөгүм сүйгөн адамга ыраа көрбөгөнүң эмнең, жараткан? ћен өмүр бою өкүнүч, арман менен өтүүгө жаралдым беле? ќттон, суудан, жадагалса өлүмдөн кайра тарткыс улуу сүйүү бердиң, ал менин жүрөгүмдө гана жашап келет.  өңүлүм чөксө да, кубанып толкундансам да ошол туңгуюкта калган сүйгөнүм менен кеңешип, сүйлөшөм. Ѕалким ал мени азыр да, кийин да ойлоп сезбестир. Ѕирок баары бир мен аны сүйөм. ќшол үчүн жашап, ошол үчүн тирүүлүктүн улам кийинкисинен үмүттөндүргөн, табышмактуу жашоону курчап турган ааламдын таза абасынан дем алып келем!"

„укуранып ыйлаган кызымдын үнүнөн селт этип алдым. јны кургактап коюп, тиричиликтин түгөнбөс түйшүгүнө бет алган менен негедир ошол боз улан кылт этип эсимен, жылт этип көз алдыман кетпейт. " ылкылдап барам кайыкта"Е ”шул ыр менен бирге анын турпаты карегимде катылып калган өңдлүү. ∆үрөгүмдө ага арналган ырларЕ чубайт:

∆ан сырым ачылбаган бойдон калды,

Ѕул өмүрдө өкүнбөгөн пенде барбы?

Ѕир сен деп өмүр өтүп барат аттиң,

ƒагы сага жолугушчу күнүм барбы?

јлоолонгон сезимге кабылганмын,

Ѕир өзүңдөн башкага арбалбадым,

∆ан дүйнөм эзилип күнү-түнү

Ѕир сен деп улгайгансып баратамын..

" айыкта" деп ырдаганың дале эсимде,

 өз алдымда ошондогу болгон кече.

јзыр да уккум келет ошол ырың

Ѕашымды жөлөп алып ийиниңе.

”шул саптарды дептериме чиймелей салдым да, кайрадан тиричиликке баш уруп кеттим.

”улдуу да болдук. ќшентип билинбеген жылдар аралыгы өз түйшүгүн мойнума артып күйөөмдүн эмне кылып жүргөнү мени кызыктырбай деле калды. Ёмки сүйүүм балдарым үчүн, алардын чың эткен үнү чыкса жандүйнөм жабыркап жашоомо бурганактуу шамал урат, кудайдан ошолордун өмүрүн тилеп күнү-түнү маңдайындамын.

Ѕир күнү биздин үйгө чоочун адам келип калды. Үндөбөй үйгө кирди. јбдыштын кайда экенин сурамжылап отуруп:

- ћен “октогулдан келдим. јтаң мени силерге атайын жолугуп кел деген, жакында келебиз дейт.

- »йи, келсе-келбесе өздөрү билет, - дедим мен.

- јйтып кой деген эле, аманатын аткардым, - јл адам ордунан туруп баратканда мен:

- ја качан келээрин айтпадыбы? - дедим.

-  ийинки жумада келет ко?

- ћакул, жакшы барыңыз, салам айтып коюңуз!

ƒарбазадан чыгарып койдум. јбдыш келгенде атамдын келээрин айтсам ал дагы каршы болгон жок, камына баштадык. Үйүбүз бүтө элек, эки гана бөлмөсүн бүтүрүп жашап жатканбыз. јлыбыздын келишинче да€рдандык, союшту алып келип байлап койду, аны уккан эжем мага капа болуп жүрдү. ќшондон жети-сегиз күндөн кийин эле атамдар келишти.  олубуздан келишинче коноктодук. јтам бар болгону менен, аны менен ата-баладай болуп оюмду ачык айталбасам, "ата" деп ага кайрылбасам жүрөктүн түпкү катмарында арман түтөп кала бердим. јтам башка балдарына кандайдыр бир өнтөлөп турат, эжем деле балдары үчүн кам көрөт, а мен үчүн кам көргөн бирөө эле - ал менин балапан кезимден тарби€лап, акыл-насаатын, нарк-насилин үйрөтүп келген јпай апам гана!

јбдыштын "теңтуш күтпөйм, тууган күтпөйм, өзүм менен өзүм болом" дегенине карабай баарына катышууга жетиштим. ƒостору менен чогултуп аларга тапканынан алпарып каттоо кылдым, жакын туугандарынын жамандык-жакшылыгында чогуу алыш-бериш жасап, алар чакырса барып, үйгө чакырып мамиле жасай баштадым. јбдыш өзү да оокатка тың дебедимби башында: кой, козу, улак алып келип мал кыла баштадык.  айненем торпок берди эле, аны жездем чоңураак кунаажынга алмашып берди. јңгыча төрт балалуу болдук. “илекке каршы, эки балам оорукчан болуп калды.

јбдыш кийинки күндөрү мага:

- Ќеге, сенин жатыныңда барбы, эки эркек балаң оорукчан төрөлдү? - деп менин зээнимди кейитчү болду.

- Ёмне, сенин уругуңда дудук турбайбы, ошонун кесепети да! - деп мен да аны менен айтыша кеткеним менен, баары бир балдарымдын келечеги ойлондурбай койчу эмес. јл эми јбдыштын сөзү кийинчерээк мага атылган октой тийчү болду. ƒагы уулдан экини төрөдүм. Ёң кичинекейим тогуз айында чарчап калды. Үч уул, эки кыз менен алышып убакыт өтө берди. ј€штарым менен майрам сайын отурушта бирге болобуз, эртеси баш жазганда кайрадан уланып, үч-төрт күн майрам болоор эле.

Ѕир жолу ∆етигенге а€шыбыздын атасы Ѕегимкул а€шатаныкына барып калдык. ј€шым јкбари Ёмил экөө биз менен чогуу, ортодон жогору кызуубуз. “аң атканча отуруп, таңга маал дасторкон жээгинде кичинекей уул баланын мени карап отурганын көрүп:

- јй балам, мени апаңа окшоштуруп атасыңбы? - деп мен аны жылма€ карап сурап калдым.

- ∆ок, апасы сулуу, - ∆анында отурган чоң атасы мага карап күлүп койду.

- јнда атасына окшоштуруп жаткан го?

- јтасы да сулуу!

- Ѕолбосо чоң апасына! - ћен дагы өчүшкөндөй сурай бердим. ќшондо Ўайымкул а€ш ата мени култуңдай карап тамашалай сүйлөдү?

- „оң апасы деле сулуу, бирок уулумдун сага пейили түштү белем, анча-мынчага карачу эмес элеЕ

- јнда бала кылып алайын, ушундай жаман уулум бар, дос кылалы?

- Ѕолду, дос болсо дос болобуз, ээ? - Ўайымкул а€ш ата небересин алдына алып күлүп калды. јрытан ћактым а€ш апа кирип келди эле, - ќй апасы, Ёлмирим би€кта дос күтүп атса кайда жүрөсүң, ы€?

- Ѕолсун, болсун, дос болчу бала кимдин баласы экен? - деп небересин карап койду, - јлдыңа кетейин десе, достошкуң келип атабы?

Үч жашар бала эмнени билмек, унчукпай чоң ата, чоң энесин карап отура берди.

- ќй келиним, - ћага карап кайрылды Ўайымкул а€ш ата, -  ана эмесе, а€ш балаңды жуубайсыңбы?

- ∆инди го мынабу, - ћактым а€ш апа чалын ты€ сүйлөдү. - јл эмнең, у€т эмеспи.

- ќшонун у€ты барбы? ”улумду жөн эле бала кылып бербейм да, куру а€кка бата жүрмөк беле?

- ј€ш ата, сиз кандай десеңиз ошого макулмун. Ѕирок түндүккө карайлы, түндүк сиздики го дейм, сизден баштайлы!

- ќп баракелде, а€ш атаңды ырас кылдың, бол эми өзүң башта! - ћактым а€ш эне чалын түртүп, нукуп, небересин андан алды, - Ѕол эми, јкбарилер да келет.

ћен Ёлмирди алып көтөрсөм ал болпоюп дегеле чоочуркабайт. јлдыш, Ёмил, јкбари болуп эшиктен кирээри менен мен сүйүнчүлөй баштадым:

-  өрүндүк бергиле, мен а€ш уулдуу болдум.

- Ѕолсун, болсун, - јкбари күлүп калды.

-  андайча? - јбдыш таңгала сурады Ёмил экөө. јнан ћактым а€ш апа экөөбүз аларга жаңылыкты айтып жатканда Ўайымкул а€ш ата эки бөтөлкө арак алып келип калды. ƒасторкондо баары бар, бакылдашып эки баланын өмүрүн тилеп, аларды тааныштыруу үчүн жакшы сөздөрдү каалап көпкө отурдук. Ўайымкул а€ш ата бизди кийинки жумага келгиле деп дароо эле чакырып койду. Ѕиз сөзсүз келээрибизди айтып, кечке маал жолго чыктык.

 ийинки жумада балага бир сыйра кийим-кече менен, чоң ата, чоң энесине кийим кылып жетип бардык. јлар күтүп жатышкан экен. Ёмилдер чогуу барышкан. Ёки баланы чечинтип төштөрүн тийгизип достоштурдук.

-  ана эмесе балдар, оюндан от чыкты дегендей, сөздөн сөз чыгып мына кыйышпас адамдарга айланып калдык. ƒос кудаанын аты дешет, эки достун ортосунда аксак сары ат болот, ылайым ушул эки наристе чоңоюп эр азамат болгондо  урманбек менен јккандай кыйышпас достордон болсун, ћанас атамдын арбагы колдосун, оомийин! - Ўайымкул а€ш ата алаканын жа€ бата кылды. Ѕиз дагы бата берип, үч-төрт жаштын ортосундагы эки наристеге узун өмүр, кетпес дөөлөт, кажыбас кайрат каалап, дасторконго отурдук.  убанычыбыз койнубузга батпай эки баланы жетелештирип карап койобуз. Ѕойтоңдоп ойношкону ичибизди ого бетер жылытып, жүрөгүбүздү элжиретет. Ёт бышып алдыга келгенде а€ш ата:

- Ёмесе эки уулумдун келечеги үчүн ушуну тамактын алдында алып койолу, балдар! - деп калды.

- Ѕолду эми, картайганыңды билбей эле балдарың менен кагыштыра бербей, - ћактым а€ш апа аны тыйып калды.

-  оюңузчу, биз менен бүгүн ичпегенде качан ичет? Ѕүгүн "особый день", - Ёмил кызуу, орусчалап калды.

- “уура, а€ш апа, бүгүн ушул жерде отургандарыбыздын баары өзгөчө кубаныч менен отурабыз, биздин Ќүкүтай дос күтүп, ага досторубуз күбө болду, бүгүнкү күн өзгөчө күн! - ћен а€ш апаны карап жылмайып койдум.

- ћаакул балдар эми, өтө калжаңдап кетпесин дегеним да, болбосо эмне, экөөбүз тең эле ичип жүрбөйлүбү.

- ∆еңе, акемди биздин көзүбүзчө тыйбаңыз, ал дагы сүйүнүчтөн ичип атат, - јкбари сөзгө кошулду.

Ёмил кайрадан стакандарга арак куюп майлуу боор менен кошо сунуп:

-  ана эмесе, - ал Ўайымкул а€ш атаны карады, - јта, сизге денсоолук, ушинтип эле неберелериңизге дос-тууган күтүп ызаат-сый көрүп жүрө бериңиз. ”шу а€ш балам менен Ёлмирдин өмүрү узун, келечеги кең болуп, бир бирин кыйбаган, таштабаган, эл керегине жараган азамат жигиттерден боло берсин! - Ёмил тост айтып туруп алып жиберди.

- јйтканыңар келсин, балам. Ёэрчишкен эр азамат болушсун, айткан жакшы ой-тилегиңер ылайым ушул наристелерге кабыл болсун! - ћактым а€ш эне коштоп отурду.

јндан кийин ырдап-бийлеп көпкө отурдук.  ете турган болгондо биздин алдыбызга кийиттерди коюп, уулубузга бир сыйра кийгизди да, узатаар а€к куйду. ƒалбактап јбдыш да сүйүнүп алган, Ёлмирди ала коюп өөп, Ќүкү менен кол кармаштырып, анан машинага отурду. Ѕир машина, бир  -700 трактор менен келгенбиз. Ёэрчише жөнөмөк болуп коштошуп жатканда Ўайымкул а€ш ата бир койдун буту-колун бууп, машинага салды.

- Ѕул биздин балабыздын костюм-шымы, капа болбой аман-эсен жетип алгыла!

- ∆акшы туруңуздар, а€ш ата, а€ш апа. ћурун деле а€ш ата, а€ш апа элеңер, эми андан да жакындап калдык.

ћен ћактым а€ш апа менен өбүшүп, Ўайымкул а€ш ата менен кол алыша коштоштум. Ёмил менен јкбари биз менен чогуу жөнөдү. јнткени алар Өзгөрүштө жашашчу.

“аң агарганда үйгө келдик.  айрадан Ёмилдер менен чогуу отуруп ичип, јбдыш анан жумушка кетти. ќшол кезде ар дайым топоздун баш-шыйрагын алып келип куйкалап холодец кылып койчубуз. „оң кастрюлдагы холодецтен а€штарым келсе а€бай алдына коюп, күндө болбосо да эки-үч күндө бир жолу бизде майрам болуп тураар эле.

 еч күздө дудук кайниме а€л алып бермек болуп калдык. јл тили сүйлөгөн, татынакай эле келин болмок, бирок кийин өзүнө өзү кылып кетип калды. јл мындай болду. јбдыш экөөбүз аны өйдөңкү үйгө алып барбай өз үйүбүзгө алып келдик, апасы менен агасын тостук. ”рмат сүйлөй албаса да акылы жетик эле. Ѕиз кеңешип, беш жаштагы јйдар менен келинге той бермек болдук. ќшол кезде тойлор өзгөчө болуп, ар бир тойдо улак таштамай күчөп калган. Ќоопаз союп той берип калдык. ƒарбазаны ачып койдук. “аң эрте Ёмилдин улагы келди. јндан кийин ∆аныбектин, —апар жездемдин, койчу деги, улак деген ашкана тамга үйүлүп кетти.  азан кармаган келиндер каткырып күлүп улам бир улакты кайнисинин же а€шынын алдына таштап аракка жумшап өзүнчө эле той көркүнө чыгып жатты. ќшол тойдо өз атам келбеди, эс-дартым ошондо, бирок мендей кызынын бары эсинен чыгып кеткендей карааны көрүнбөдү.  ийит, мал, торпок баш болуп кудайга шүгүр түштү. ќшондо да кайненем экөөбүз өз катташыбызды өзүбүз тостук. јндан бир топ жаңжал чыкты, бирок "үндөбөгөн үйдөй балээден кутулуптур" деп унчукпай кайнежем јлиман экөөнү коноктоп, кийит кийгизип, өз үйүнө узатып койдук.

јндан кийин биздин алдыбызда бир милдет - а€ш балабызды үйгө чакыруу максатыбыз бар эле. Ѕир кой багып калдык, декабрь айында аларды чакырып коноктоп жаш ата-энеси менен таанышып отурдук. јлар абдан жакшы келишкен экен. ƒасторконду кең жайып а€штарыбыз эт бышырып а€лдары конок тосушуп бака-шака түшүп жаттык.

-  ана эмесе, а€штар, уулдарыбыздын келечеги, бактысы үчүн алып койолу. џлайым өмүрү узун болсун! - јбдыш џкын менен јпизаны карады.

- јйтканыңар келсин, сөзүңөргө кошулабыз, ушу уулдарыбыздын урмат-сыйын көрүп, биз дагы сыймыктанчу күнгө жетели! - јпиза жаркылдай коштоп койду.

-  ана алып койгула, а€штар! - ћен бир жагынан чыктым.

”лам биздин а€штарыбыз аларга кыстап ичирип отурду. Ўайымкул ата менен ћактым апа дагы биз менен бакылдашып атты:

- Ѕалдарым, улууну урматтап, кичүүнү ызааттаган балдардан болсун, өзүңөр ушул балдардын урмат-сыйын көргүлө, ата-энеси, тууган-уругу менен аман болсун, - Ўайымкул а€ш ата бакылдап айтты.

- ќоба, айланайындар, ылайым кем болбосун, ата-энесин сыйлаган эр азаматтардан болуп, өмүрлүү болушсун! - ћактым а€ш апабыз кичине кызый түшкөн экен, сөз бербей жетине албай атканы көрүнүп турду. Ѕака-шака түшүп ырдап отуруп узатаар мезгил келгенде кийит кийгизип:

-  елип-кетип туруңуздар, эми биздин үй сиздердики, сиздики биздики дегендей, балдарды бири-биринен алыстатпай, жат кылбай сыйлашып, катыштырып туралы, - дедим мен.

- ћингендери күлүк ат болсун, жүргөн жери күлкү менен шат болсун, иштери илгерилеп, баштарына бакыт кушу бат консун, оомийин! - Ўайымкул ата алакан жа€ бата берди.

Ѕаарыбыз жабыла сыртка чыктык. јбдыш эшикке чыкканда өзү короо жактан атайын да€рдап койгон тайды жетелеп келип, Ёлмирди анын үстүнө ырымы кылып кондурду да:

- ƒосуңдун мингизгени, уулум. јрышың арбып, жоргодой жортуп, эл оозуна алынган жигиттерден болгула! - деди эле, тургандар:

- ќо, азамат, јбдыш!

- ћына, уулуна жорго болчу малды тааптыр! “илегиңер ишке ашсын, жаша јбдыш! - деп ого бетер күчөп күрү-күү болушту.

јндан кийин јбдыш өзү тайды машинасына салып, аларды жеткизмек болду. ”затаар а€кты куюп, закусканы ала жүгүрүп жүрөбүз. јпиза көп ичпеди, ооруп жүргөн экен. ќшентип машинага салып, таңга маал јбдыш жеткирип кетти.

 елинибиз мындайды көрбөгөнбү, же өзү жактырбадыбы, жатып алыптыр. џзаат-сыйды, кадыр-баркты да сый көргөн билет, жашоосунда бирөөдөн сый көрбөсө, же конок күтүп көрбөсө келген жерине деле чоочун болуп туруп алат экен. јтасы жок, энеси бар кыз эле, апасынын тилин укпай көрүнгөн жерде жүргөнүнөн сүйлөбөгөн немени "эптеп эр кылып жашап кет, төрөп түшүп алсаң билинбей калат" деп жакшы эле какшадым, бирок "көп баскан а€к бок басат" дегендей, айтканга көнбөй каалаган күнү басып кетээрин кайдан билдик.  урсагы ток, дурусураак жоолук болсо же көйнөк болсо берип коюп жүрө бердим.

- јтаңдар күндө эле конокто жүрө береби? - дептир улуу кызыма бир күнү.

- ќоба, дайым конокко барышат, конок тосушат, - эч нерсе оюнда жок он төрт жаштагы кыз ага өз оюн айтат. ƒегеле ошол жылдары биринин артынан бири аш-тойлор көбөйүп кетти. “оксон үчүнчү жылы кичүү уулубуз чарчап калгандан кийин бизди бажалар отурушуна чакырып калды. јталаш эжем келин алган, келин тойго жөнөдүк. јбдыш малдар күзгү туут болгондуктан үйдө калды, анын үстүнө эки кыз да тумоолоп жатканЕ

“оксон үчүнчү жылдын 17-декабрында  ызыл-”раан айылында келин тойго келип, эртеси эжемдин туулган күнүн куттуктап бир туугандар чогулдук. “үшкө жакын атамдын айылынан жоон топ атчан сүйүнчү айтып келип калышты. ќшондо кубанганыбыздан буураканды көздөй аттарга учкашып-чиркешип жөнөп калдык. —иңдилерим менен күйөө балдар баарыбыз кызуу боюнча "Ёламанды" созуп үйгө түштүк. Ѕиз барганда арнап койгон коюн союп, эти бышып калыптыр. ƒагы бир казанда улактын эти кайнап жатат. јтамдын кийинки а€лы уул төрөп, ошонун урматына тойлоп жаттык, жеңелерибиз бизди тамашалап:

- јтказыктуу болдуңар, жуубайсыңарбы кыздар? - дешкенинен биз аларга жууп, алар бизди инилүү болгонубуз менен куттуктап жатышты.

- јкбердинин өмүрү узун болсун, ылайым боосу бекем болсун!

- јйтканыңар келсин! - деп бири-бирибизди куттуктап койдун эти желгенден кийин сүйүнчүгө барган улакчыларды коноктомок болуп ƒүйшөндүкүнө тосмок болдук. јл союшун чыгарып, калганыбыз бир жашик арак алып дуулдап отурганыбызда таңкы саат үчтөр чамасында  ачкынбай акем келип бизге суук кабар угузду.  өрсө инибиз чарчап калыптыр.  айрадан ыйлап үйгө бардык. Ѕаарыбыз атамды кучактап ыйлап жаттык. јл күнү наристени жерге берип, эртеси өз үйүмө жөнөдүм. јйта кетчү нерсе, мен инилүү болгонумду, ошондуктан кечигип жатканымды –ысбек деген күйөө балам аркылуу атайын айттырып ийгем. "∆акшы болуптур, болсун. јзыр баралбайм" деген экен.  ийин бала чарчап калганын да айттырып жиберген элем..

ќшентип үйгө кечкурун кирип барсам кызуу экен. Ѕосогодогу күл чыгарган калак менен коюп калды эле, каалганы жаап ийип сыртка чыга качтым. џзаланып ыйлап сыртта көпкө турдум. ”луу кызым јйдана сыртка чыгып:

- —изди кетип калсын дейт атам, - деди кабагын бүркөй.

- јга мен эмне кылдым? "„огуу баралы, болбосо сен барып кел" десем болбой койбоду беле?

- Ѕилбейм, - деди бала неме. ћен үндөбөй дарбазадан чыгып, классташым јрзыгүлдүн үйүнө бардым. џзадан буулугуп, өзүмдөн өзүм аны көрөөрүм менен болгонун болгондой кылып айтып бердим. јл мени үйүнө киргизип:

- ∆инди болгон экен. Ёртеменен экөөбүз барабыз, бүгүн биерге эле түнөп ал. јл эмне, кыйын болуп кетиптирби? - деди жылуу үйгө кирип отуруп жаткан мени.

-  айдан билем, дос. Өзүмдүн жамандыгым го ушул, он сегиз жыл бою үйдөн чыкпай малын багып, бала төрөп аны багып эч жакка чыкпай эрки менен болгонго ушуну кылып аткандыр да. ќйнош ойноп кетпесем, бейчеки басып жүрбөсөмЕ

- ќшол жерге кирсин. јкылы жок да, үйүн үй, жайын жай кылып отурсаң, шүмшүктүн кылганын кара, - деп јрзыгүл заматта бир тоогун союп, бир бөтөлкөсүн алып келип көңүлүмдү көтөрүп отурду. ћага анын тамагы эмес, кыйын учурда көңүл көтөргөн жакшы сөзү керек эле. Ёкөөбүз бир оокумга чейин отуруп, дагы бир бөтөлкөнү түгөтүп, анан жакын төшөк салып жатып алдык.  үйөөсү  удуң бизге тоскоол кылбай кардын тойгузуп, эбак эле жатып алган.

Ёртеси экөөбүз барсак, јбдыш дагы киргизбей койду. џзама чыдабай дагы курбумдун үйүнө келдим. “үшкө жакын јдиң акемдикине бардым. јерге бир түнөп алып, “октогулга жетип алдым. ∆анымда балдардын пособиесинен арткан эки жүз элүү сом бар. “аежемдикине, кайнежемдикине, тааныштарымдыкына бир-эки күндөн жатып, ар кайсы шылтоону айтам да, эртең менен чыгып кетип столовойго кирип тамак менен бир бөтөлкөнү жалгыз ичип алып басып жүрө берем. јнан кечиндеси кезектеги таанышымдыкына конокко барам. “уура сегиз күн болгондо жанымда элүү сом калыптыр. Ѕир түрмөк жипти он беш сомго алдым да, Ѕуураканга кетип калдым. ќтуз биринчи декабрь болчу. ∆аңыжыл менен кошо шеттик болуп, атам куйкалап кой союп калды. Ѕермет эже келген экен. јл мени көрүп:

-  андай айланайын, бала-чакаң чоңоюп жатабы? - деп калды.

- ∆акшы эже, кудайга шүгүр, чоңоюп калышты.

- ќшентсин, өзүң жакшы жүрөсүңбү?

- ∆акшы эле жүрөм, эже. Өзүңүз кандайсыз?

-  удайга шүгүр, эптеп жүрөбүз. ”ул-кыздардын баары үй-жай күтүп кетишкен, кичүү келиним колумда.

- »ши кылып жакшы жүрсөңүз болду, - деп көпкө сүйлөшүп отурдук.

ћен "атам" деп жазып жатканым менен, өзүнө "ата" деп кайрылууга картайып баратсам да оозум барбайт. Ѕөлөк өскөндүн жаман жери, өз ата-энеңден жат болуп калуусу кыйын экен. ќшентип ал жерде жүргөнүм менен бөтөн жерде жүргөнсүп, өзүмдү эркин алып жүрө албай кысынып жаман болуп аттым.

 елгениме он күндөй болуп калганда улуу кызым, андан кийин кичүү кызым келип калды. ќкууга барганына бутунда жок экен экөөнүн тең. ќшончо мал туруп, јбдыш балдарга кийим алып берүүдөн зыкымданса керек. јңгыча орозо айы бүтүп, айт болуп калды. јбдыш бир күнү эки баланы алып келип түшүрүп коюп кетип, кечинде кайра келди. јлып кетем дегенинен:

- ћен токтоло элек жаш бала эмесмин, кыркка чыгайын деп калган а€лмын. јтамдын төрүндө отурам, колдо жок эмес, алдыма түшүп, анан алып кет, - дедим эле:

- ћейли, - деп кеткен.

јл үчүн бир койду жокко саноо оор болду окшойт, келбеди. »чтен сызып тим болдум.  антсе да пас жерден чыккан адамды көтөрмөлөсөң да болбойт экен. Ёчен жыл козу алып келсе кой кылып, улак алып келсе эчки кылып, бирин экиге улап, жалгыздыгын сыйлап, сөгүп койсо кайыр айтып урушпай чыгып кетип, "жини таркасын" деп малды карап, көптө барып үйгө кирип, күндүзү күң, түндөсү а€л, балдарына эне болгонумду ал өзүнүн кыйындыгы деп сезсе керек. јдамдык касиетинин пастыгы менин жүрөгүмдү эчен жолу оорутса да, балдарым үчүн жашап жатканымды түшүнбөдү.

јңгыча Ќооруз майрамы кирип келди. Ѕул майрамды күйөө балам ƒүйшөн тозо турган болуп камынып, майрамдап жатканбыз. Ѕууракандагы ини-сиңдилерим, келиндерим менен чогуу отурсам јбдыш кирип келди. ƒүйшөн менен –ысбек аны үйгө алып кирген экен.

- ќой кандайсыңар, майрамыңар менен! - јбдыш кирип эле отургандарга учурашып, төрдөн орун алды.

-  елиңиз жезде, майрамдап келип калыпсыз, - Ќурлан аны утурлап кол бере учурашты. Ѕир аздан кийин элди, улуу-кичүүнү көзүнө илбей эле мени менен айтыша баштаганда эшикке ээрчитип чыгып:

- Ѕул жерде инилерим менен келиндерге у€т кылбай азыр кете бер. Ёки-үч күндөн кийин келсең кетем, балдар турганда кайда бармак элем, азыр бар! - деп кетирип жибердим.

- ћен келгенде да€р бол! - деди ал атка минип жатып.

ћен жөн гана башымды ийкеп кала бердим. јк көңүлдүгү, ушунча жыл эч нерседен кемитпей караганы мен үчүн табылгыс. Ѕирок ошо кылган жакшылыгын болоор-болбос кы€лы менен жууп, өзөктү өрттөгөн өкүнүчүмдү сезбегени мени санаага салды. “абышкер, бирди экиге улаган жакшы сапаты бар, бирок ошол көр дүйнө өмүрүңө жаз киргизип, өмүр бою жандап жүрөөр-жүрбөсүн түшүнбөгөндүгү ойлонтот. јлып келгенин чачып, тиги төркүнүмө, бул төркүнүмө деп жыра талашпаганым өз башыма жүк болду. Ѕир жумадан кийин атамдыкында жүрсөм јбдыш келип калды. Өзүм дагы келсе кете берейин деп камынып турган элем. Ѕаары менен учурашып, үйгө кирди, мен дасторкон жайып чай сундум.  ачкынбай акем менен атам, күйөө балам ћурат отурган.

- јбдыш, -  ачкынбай акем аны карай сөз баштады, - Ѕизге ћиргүлдүн күнөөсү кайсы, ошону айт. Ѕирде-экиде келип мынча жүрчү эмес эле, сени деле жакшы күйөө бала деп билчүбүз, кана айтчы, кандай күнөөсү бар?

- ∆ок-жок, аке, мен ћиргүлдү күнөөлөй албайм. јнда күнөө жок, кечирип койуңуздар, менден кетти.

-  үнөөсү жок болсо, балдарыңар бой жеткенде эмнеге кутуруп жүрөсүң? «ээни кейип көңүлү калбаса менин кашыма келмек эмес. Ѕирде-экиде сенин көңүлүңдү калтырган терс иштери болсо ачык айт?! - јтам ана кабак бүркөй бурулду.

- јта, кечирип койгула, мен ћиргүлдү күнөөлөй албайм, менден күнөө кеттиЕ

- Ѕалдарыңар бойго жетип калганда тынч жашагыла эми. ”руш-талашты койгула, -  ачкынбай акем ага акыл-насаатын айтып отурганда, јбдыш:

- —енде күнөө жокпу? јйткым келсе айтып деле койом, - десе болобу.

Ѕир саамга атам дагы,  ачкынбай акем менен ћурат да үнсүз отуруп, ортону тынчтык каптай түштү. ћен: "Ѕул жылаандын башын чыгарып эмне дегени турат, же адатынча ар кайсы калпты айтып у€т кылганы жатабы?" деп тунжурай бир паска отурдум да: "јйтса айта берсин, бүгүн ушуну менен кете турган болоюн, же биротоло калайын" деген чечимге келип:

-  ана, котур ташыңды койнуңа сактабай айтчуңду айт, кандай күнөөм бар? јтама же энеме каттабай сенин балдарыңды багып, малыңды көбөйткөн күнөөмбү? - деп мен аны ызалуу карап жооп күтүп калдым.

- “уура, ћиргүл туура айтат, айта турганыңды ачык айт! -  ачкынбай акем анын оозун карап сөз күтүп калды.

- Ѕалдардын айлыгын алып кетип калган, ал күнөө эмеспи? - дегенде ба€тан бери жер карап үнсүз отурган атам:

- ќк атаңдын оозун урайын арам десе, та€ке-тайы жаман айбан, андан башка күнөөсүн айт, андан башка айыбыз айт! "Ѕалдардын акчасын" деп.. Ѕала мунуку эмеспи, ал күнөө эмес! - деп сөгүнүп койо берди.

- јбдыш, сени жакшы жигит деп жүрсө майда адам экенсиң да. ”шуну айтпай койбойсуңбу? јндай күнөөлөгүң келсе бизге башка айып, көтөрө алгыс күнөөсү болсо ошону айт!

- ∆ок-жок, аке, башка күнөөсү жок.  өптөн бери чогулган балдардын акчасын алып кеткенге ачуум келгенЕ - јбдыш тайсалдай отуруп калды.

- Өзүң бил, балам, бар деп да, кетпе деп дагы айталбайм, балдарың турат, өзүң чеч! - јтам этегин кагына эшикке чыгып кетти.

 ачкынбай акем анын артынан туруп баратып:

- Ёстүү кишинин кылаар иши башка, јбдыш. Ёми менде сөз жок, өзүңөр билгиле, - деп ал дагы чыгып кетти. ћурат кичүү болгондуктан эч нерсе деген жок, алардын артынан чыкты. Ѕиз үнсүз көпкө отурдук. јкыры: "Ѕарса барайын да, байкап көрөйүн.  ажылдап зээнди кейитсе дагы көрө жатаармын" деген чечимге келип, кийим-кечебизди жыйнап жөнөдүк.  еч күүгүмдө үйгө келдик. ∆азгы суук, ала шалбырт болчу.  елип от жагып, анан үнсүз отурдук. јнан јбдыш эшикке чыгып, кайра кирди да:

- јзыр баарыңарды өрттөйм, өрттөп салам! Ѕириңердин керегиңер жок! - деп кыйкырганда балдар-кыздарым ыйлап чурулдап ийишти. ћен аны токтоо карадым:

- јбдыш, балдарда эмне күнөө? јндай эле өлтүргүң келип атса мени өрттө, болбосо эсиңе кел! - дедим.

- —ен мени атаңа жаманатты кылып, мени кемсинтип!.. јндан көрө баарыңды жок кылам!

- јта, ата дейм, эмнеге бизди алып келдиң? јпамды өзүң кубалабадың беле? - јйдана атасын кичүү кызым экөө кучактап ыйлап жатты.

-  ызым, тур тиги бөлмөгө баргыла. ћен азыр от жагам, анан атаң экөөбүз  ылычтын апасына куран окутуп келели, - деп балдарды ички үйгө киргиздим, - ∆үрү азыр барып келели, эртең элден у€лып бир топ күн эшикке чыга албайм, - ћен ага жакындай отуруп жумшак сүйлөдүм.

- ћейли, жүрү барса барып келели, - јл жумшара ордунан туруп, экөөбүз ээрчише караңгы көчө менен а€шыбыздын үйүн көздөй жөнөдүк. јл жерде бир топ аркы-беркини сүйлөшүп отуруп, анан үйгө кайттык. јчуу-ызабыз тарап, экөөбүз тең өткөндү унутууга аракеттене жашоого умтулуп калганда  ызыл-”раандагы эжемдикине бажалардын отурушуна чакырып калышты. ћен баш тарттым. ∆ара кетип араң турган жашообуз кайрадан ыдырабасын деген ойдо болдум. Ѕирок јбдыш өзү болбой, экөөбүз тең бармак болдук. Ѕиз барганда сиңдилерим күйөөлөрү менен келишип калыптыр. ћени көргөн сиңдим:

- Ѕекер кылыпсыз, ошол бойдон эле кутулганда болмок.  өнгөн адаты калмак беле? - деди эшикке чыгып сүйлөшүп атканда.

- Ёмне кылайын, ушундан ажырашам деп жүрүп дегеле ажыраша албадым. Ёми кыздарым бой жетип баратат, айла канча, өлгүчө жашоого, чыдоого туура келет.

- ќшентсе деле, балдар эмне өз күнүн өзү көрөт. ∆аман эрдин барынан жогу, - «ина мага жан тартып, боору ооруй сүйлөп отурду. ћен ага ичимден ыраазы болуп турдум.

јбдыш ал жерде дагы ичкенден кийин  үрөшаалы күйөө балам менен айтыша кетти. Ёптеп жайгарып, эртеси үйдөн чыкканда коңшулары мүрзөгө чейин улам бири бозосун, бири арагын алып келип бизди сыйлап узатып атышты. јлар менен акыры коштошуп, автобус күтүп жолдо туруп калдык. ќшол жерден  үрөшаалы ачуулана «инаны ээрчитип жөө ылдый көздөй басып кетишти. јндан кийин јбдыш:

- ћиргүл, балдарды жакшы кара, келемби-келбеймби, мен арыз кетем да, ошондон ары өлөм! - деп калды. јл өтө кызуу болчу.

- ∆инди болдуңбу? јпаңа көрүнүп анан өл өлсөң даны, балаага калгыдай алым жок, - ћен аны токтотууга аракеттенип жатканда ƒүйшөн:

- ће жезде, өлгүң келсе буга эле буунуп өлө бер! - деп атынын жүгөнүн сунганда ал күлгөн болду:

- Ѕажа, мен муунуп өлбөйм. Ёжеңерди карай бергиле, мен кетем! - деп ылдый жөнөгөндө аны кетирбей өйдө карай жетеледик. јнткени  үрөшаалынын артынан барып дагы уруша кетеби деп ойлоп турдук бир бирибиз оюбузда. јл болбой эле жулуна бергендиктен акыры койо бердик. Ѕираз узаганда эле ылдый кетип жаткан машинага түшүп кетип калды. ќшол жерден ар кимибиз өз үйлөрүбүзгө бөлүнүп кеттик.

 емеге тамда козу-улактардын өлүгү үйүлүп тоңуп турган. Үйгө от жагылып, алар жибий баштаганынан улам терилерин сыйрып, көрпөлөрүн алып туздап, эттерин көмдүм. “ай торпогубуз ооруганбы, айтор өлгөнү калыптыр, ага жылуу суу менен чөптүн бүрүнөн салып, аздап жем берип карап жаттым. јбдыштын кеткенине үч күн болгон. ƒайыны жок. Ёмилдер  амбар-јтада турушчу эле, мен аны ошолордукуна кеткендир деп ойлодумЕ

Ѕир күнү эртеменен эрте дарбаза такылдаганынан чыксам, участковый туруптур. —аат тогузга бөлүмгө барышым керек экенин айтканда таң калдым да, ал кеткенден кийин балдарды тургузуп койуп, өзүм жетип бардым. јерде јбдыштын классташы ћекен отуруптур.

-  елиңиз, - деди ал сылык-сыпаа.

-  елдим, чакырган экенсиңер?

- „акырганбыз. јбдышты өлтүрүп, каерге көөмп салдыңар? - ал мага жылма€ карады да, - ћына буну окуп чыгыңыз, - деп колума алакандай кагазды карматты.

ћен аны окусам мындай деп жазылыптыр:

"Ѕалам менен келиним ажырашып жүргөн, жакында табышып, бажалар отурушуна кетип, ошо бойдон келген жок.  елиним өзү эле келди, өчөшкөн күйөө балдары аны каерге өлтүрүп койду ким билет, таптырып бергиле".

 айненем бирөөгө жаздырып таштап койуптур.

- јбдыш тооп эмес, адам го.  ызыл-”раан деген уюткулуу улуу журт, ит өлсө да билинип калат. ќшончолук эле менин күйөө балдарым жандан кечкен мыкаачы бекен?

-  айдан билем, кечээ арызды көтөрүп ыйлап келген.

-  ызык, он сегиз жылдан бери ушулардын ысык-суугуна, азап-тозогуна, ачуу-таттуусуна чыдап жүрүп, үч күндүн ичинде душман болуп чыга калыптырмынбы?

- јныңарды билбейт экемин, ошол күйөө балаңардын, сиңдилериңиздин дарегин бергиле, чакыртабыз.

- Ёч кандай јбдыш өлгөн-эткен эмес, дарегин да бералбайм.  амайсыңарбы, мени камагыла!

- ∆о-ок, андай болбойт. јрыздагы көрсөтүлгөндөрдү текшерүү биздин милдетибиз. Ёгер айтып бербесеңер сизди камап койом.  одойгон байкушту чындап эле бир жерге бүктөп тыгып койгондурсуңар?! - деди ал мени жылма€ карап. јнын мени шакабалап жатканын сезе коюп:

-  амап көргүлө. „ычкан өлтүрбөгөн адамды камап коюп эмне тапмаксыңар? Ёгер ал тирүү болсо, арыз ээси да, күнөөсүз күнөө такканыңар үчүн силер да жооп бересиңер!

ћен чындап эле камап койо тургансып каалгасын ача сыртка чыктым да, кетип калдым. јл унчукпай кала берди. јерден чыгып алып: "„ын эле ошол кеткен бойдон өлүп калса күнөөлүү болобузбу? Ёми эмне кылам? ћенден баласын бир ооз сурабай туруп арыз жазып койгонун" деп кайненеме жиним келе ойлуу чыгып үйдү көздөй жөнөп, санаам санга бөлүнүп, үйгө келгенден кийин дагы кыжаалат болуп, акыры  амбар-јтага барып келмек болдум.  олумда тыйыным жок, кашкулактын алты териси менен эки түлкүнү алып жолго чыктым. ј€лдамага келип автобус күтүп турсам јлик деген классташым мени көрүп басып келди. јл јбдышты жакшы таанычу, анткени совхоздо бухгалтер болуп иштечү.

- ћиргүл, сен жок жоготуп жүргөнсүң го? - јл мени тамашалай күлүп калды.

- ћал жоготсоң эчтеке эмес экен, адам жоготкон жаман турбайбы, - деп мен да күлдүм.

- ќй классташ, эч кабатыр болбо, јбдыш келет. ћен аны көргөм, сен аны катуу таарынтып коюпсуң да, таарынычы тараганда келет өзү эле.

- јл ка€кта жүрөт? „ын эле аман бекен? - ћен аны үмүттөнө карадым.

-  оркпой эле кой, эки күн мурун жолуккам. “ирүү эле, сага таарынып жүрөт.

- ћен ал үчүн милици€га сурак берип чыктым. јндан көрө өзүң ћекенге кирип, көргөнүңдү айтып койчу.

-  антип?  амабайт деле, эмнеге антип атат? - јл кызыга сурады.

- Ёмеле каматып салам дегенинен чыгып кеттим, - ћен ага болгонун болгондой айтып бердим, - Ёч болбосо бир кагазга көргөнүңдү жазып берип койчу. ћен убара болбой үйүмө кете берейин, - дегенимде башын чайкай күлдү да, кагаз таппай он тыйындык кагаздын четине жазып өз атын, фамили€сын кошуп кол койду. јнан мага берип, өзү келип калган автобуска шашып түшүп кетти.

- Үйүңө бара бер, бүгүн аны жөнөтүп жиберем! - деди ал автобус жүрүп баратканда.

ћен бөлүмгө бардым да:

-  ылмышкерди тапкан экенсиңер! ћына јбдыштын тирүү экенин көргөн киши бар экен! - дедим да, тыйынды алдына таштап коюп чыгып кеттим. јл тыйынды тегерете четине жазылган жазууну окуп кала берди.

Ѕаары бир жүрөгүм түпөйүл тартып үйгө келсем торпогум өлгөнү калыптыр, аны мууздатып сойдуруп коюп, балдардын кардын тойгузуп, анан кемеге тамдагы үйүлгөн козу-улактын калгандарынын терилерин сыйрып туз сээп коюп үйгө кирдим. јйдана кечки тамакты жасап жаткан, мен мешке көмүрдөн салып коюп кыңка€ телевизор көрүп жаттым. Ѕирок оюм онго, санаам санга бөлүнүп, кыжаалат ойдон арыла албай аттым. јңгыча кеч кирип, сырт караңгы болуп калды: "јлик чын айттыбы, же көргөнү калппы? Ёгер ал чын эле өлүп калса баарын күнөөлөйбү милийса, же мени эле күнөөлөсө бир жөнЕ" деп тунжурай отурсам эшикке чыгып кеткен жетидеги балам:

- јпа-аа, атам келди-ии, атам келди! - деп үйгө жүгүрүп киргенинен ордумдан ыргып туруп чыга калсам веранданын каалгасына сүйөнүп алып ыргалып турган экен. Үндөбөй үйгө киргизип жаткырып койдум да, эртең менен ал туруп атканда жай түшүндүрүүгө аракет жасадым:

- јбдыш, сен экөөбүз эми жаш эмеспиз да. —ени "өлтүрүп койду бажалары" деп апам участковыйга арыз жазып бериптир. јзыр сен биринчи ћекенге жолук, андан кийин апаңа көрүн, ошондон кийин кайда кетсең айда кет, мен сенин азабыңды тарта албайм!

- ћейли мен кетем, биротоло кетем, малды бөлүшөбүз, - деди дароо эле.

- ∆акшы болот, урушпай-талашпай эле ажырашалы. ћалыңды кааласаң бүт алып кет. —ен тапкансың, мен баккам, кааласаң ташта, каалабасаң өзүң бил! - дедим.

- “ең бөлөбүз. Ѕалдар сенде калат, Ќүкүнү мен алып кетем, анын энчисин өзүнчө алам!

-  аалаганыңды жаса. ∆акшы эркек камчысын сүйрөп кара башы чыгат, сен анте албасыңды жакшы билем.

- ћага деле жашоо керек да, - „ай үстүндө калжаңдай күлүп калды. - Ёнеңдурайын јлик мага "ћиргүлдүн төркүндөрү малыңды айтап, үйүңдү жүктөп кетип калды" дегенинен жетип келсеЕ

- —енин малыңа кимдин күнү түшүптүр. Ѕол эми, адегенде участковыйга барып келип, анан кетсең кет!

- јзыр кетем, - деп ордунан туруп эшикке чыкты, бирок эч жакка барбай эле короо жакка кеткенин терезеден карап турдум. Ѕир аздан кийин жыйырмадай койду, ага кошуп козулуу койдон жетини, кызыр калган уй менен бир бооз уйду короодон айдап чыкты. јлты жашар уулум томпоңдоп кой айдашып дарбазадан чыгып кетти. —ансыз ойлордун кучагында терезеде турган бойдон катып калдым: балдарынан дагы, үйбүлөсүнөн да малды артык көргөн күйөөмдүн адамдык сапатынын аздыгына жүрөгүм ооруп турду: "јттиң, өзүм каалап, жүрөгүм сүйгөн адамыма кошулсам мүмкүн башкача болмок, бири-бирибизди а€макпыз. —ен сездиңби, '“', балким сен өзүң сүйгөнгө баш кошуп бактылуу өмүр сүрүп жаткандырсың. џлайым эле ошондой болсун.  ээ-кээде мендей бир жандын жандүйнөсүн эзген санаага салып жүрөгүнөн орун алганыңды, ошол адам сен деп жашап жатканын сезээр бекенсиң.  айдан, бир кездеги кичинекей кара кызды унутуп деле калгандырсың.." деп ойго сүңгүп кеткен экемин, бир коңшум сырттан:

- Ѕотом, јбдышка эмне болгон, "ажырашып бөлүнүп кетип атам" дейт да? - деп эле сүйлөнүп кирди.

- ќоба, эже, ал кетти. ∆ашообуз болбой калдыЕ

-  апырай, же бир урушуп-талашканыңарды көргөн эмес элек.. ∆ылкы теппей, жылаан чакпай эмне болуп кеттиңер?

- Ёч нерсе, болгону ажыраштык. ”шундай болуш керек болчу башынан эле. ∆акшы болду, жакшылыкча бүттүЕ - ћен аны карабай мисирейе сүйлөдүм.

- Ѕалдар сенде калса, баарынан дагы мал бөлүп айдап кеткени кызык. јбдышты жакшы жигит дечү элемЕ

јл көпкө отурду. јркы-беркини, ажырашуулар жөнүндө көргөн-билгенин сөз кылды. ћен унчукпадым, мен он сегиз жыл ушул адамдын жалгыздыгын а€п жашап келгенимди, ал болоор-болбостон ушул кадамга барганына зээним кейип турду. јл эми мени элге кеп-сөз кылгандан башка эмне муратка жетмек эле?

јл кеткенден кийин балдарым менен өзүбүзчө жашап жаттык. јңгыча жаздын көк жыттанган көркөм убактысы келип, көз жоосун алган кооз гүлдөр айлананы көрккө бөлөп, алма-өрүктөр бажырайта гүлүн ачып, жыты аңкый баштаганда малды сиңдимдикине айдап барып кошуп келдим. ћузоолуу уйду сатып, соода жасоого өттүм. Ѕирок соодам жакшы жүрбөй, карызга кете берип, пайда түгүл өзү да жок болду. —ооданы дагы токтоттум.  унаажын сатып кайрадан соода кылсамбы деген ойдо аны дагы саттым, тааныш келин менен Өзбекстанга барып товар алып келмей болуп жөнөдүм. Ёкөөбүз Өзбекстанга жетип, а€лдамага түшкөндө √ул€ мага минтти:

- ћиргүл, сен жарым саат ушул жерден жылбай туруп тур, мен таанышымды ээрчитип келейин, базарга барбай үйүнөн алып кетебиз.

- ћакул, тезирээк келип кал, талаада калбайын.

- Ѕат эле келем, эч жакка жылба, абдан жакшы кишилер.

- Ѕолуптур, көрөбүз да, - ћен аны узатып кала бердим.

Ёки жакты карап туруп калдым. Өзбекстанды көргөнүм ушу, мектепти бүтүп күйөөгө тийгенден кийин бала багып, көртирлик деп жүрүп эч жакка чыккан эмес элем, кооз шаарды суктана карап айкы өзүздөгү чайкананы байкап кардымдын ачканын сездим: "√ул€ келсин, товарды таап алып деле бирдеме ичээрбиз" деп ойлоп турганымда жаныма машина токтоп, ичинен эки курсагы салаңдаган, кинодон көргөн басмачыларга окшош сакалчан, топуларды төбөсүнө кийген адамдар менен кошо √ул€нын түшүп келатканын көрүп эле: "ћен булар менен барбайм, андан көрө кайра  арасууга кете берем" деп чечип койдум, анткени тигил адамдар мага жакпай турду. ∆анымда миң сом бар эле.

- ћиргүл, кеттик, абалар менен барып товарларын алабыз да, түндөп  аракөлгө жөнөп кетебиз. јбалар бизди нааразы кылбай арзан товар таап берет, - √ул€ мага жетип-жетпей шакылдай кетти.

- ћен эч жакка барбайм, кайра эле  аракөлгө кетем, - дедим мен дароо эле, - мен сени күтүп эле турдум, ба€ эле кетмекмин!

- Ёмне-е, айнып калдыңбы?

- ќоба, айнып калдым. “оварга деген акчамды бөлүп койсом түшүп калыптыр. Өзүм жоголо электе эптеп кетип калайын.

- ∆инди болдуңбу? ћен у€т болбодумбу эми, сага ишенип келсе, - јл мени ары жетелеп акырын сүйлөдү, - —ен коркуп жатат окшойсуң, булар абдан жакшы кишилер, ишенимдүү клиенттер.

- Ёмне кылайын. јкчам жок болсо жүрө бермек белем, акчам болбосо алар мага бермек беле?

- јкчасы жок эч нерсе бербейт. »шенимге кирип иштешсек бермек да.  ызыксың го, эми эмне кылам? - √ул€ айласы кетип туруп калганда тигилер биздин жаныбызга басып келди:

-  излар, нима болду энди, кеттик ма? - деп бириси экөөбүздү карады.

- јба, бизди кечирип коюңуз, досум келатып акчасын алдырып жибериптир, жолуна эле калыптыр, - √ул€ аларга жагалдана карады.

- »чтеме болмайди, юриңлар, бомасам болдурамыз да, - бири ушинткенде ошо бетер коркуп калдым.  өз алдыма алар бизди өлтүрүп ыргытып жаткандары элестеп, эптеп эле алардан кутулуунун амалын табалбай калдым.

- ∆о-ок, мен эч жакка барбайм, - деп көгөрүп туруп алдым.

јкыры √ул€ мага шыбырай:

- —ен эч жакка кетпей туруп тур, мен барып бир аз товар алып келем, макул болсо сага да алып келем.  ийин алып келип берип койобуз, - деди да, машинага түшүп кетип калды.

јлардын машинасы көрүнбөй калганда а€лдамада биразга туруп калдым. јрыта мени карап турган аксакал кары€ мага жакындап басып келди да:

-  ызым, алигилер таанышыңбы? - деди.

ћындай карасам өзбектер менен аралашып жашап калган кыргызга окшоп кетти, ага жан тарта сүйлөшүп калдым:

- ∆о-ок, аба, жанындагы келин жердешим. ћен акчамды жоготуп алдым, анын тааныштарынан кездеме алып кетмекпиз.

- Ѕай-бай, жаман иш болуптур. ∆ердешиңди билбейм, алиги адамдар жакшы адамдардан эмес, этиет бол. јлар сага дагы келишет.  ыскасы, сени оңой кетире койбойт.

- Ёмне кылышым керек, аба? Ѕиерде мейманкана барбы? - ћен коркконумдан аны жалдырай карадым.

- ћейманкана бар, кызым. Ёрте жарыкта жайланышып албасаң бирин-экин кыргыздарды соо койбойт.

- ћейманканага такси менен жеткириңиз, мен төлөйүн, эртең кетип калам.

- ∆үрү кызым, тезирээк жөнөйлү. ∆анагылар кайрылып келгиче кетип калалы, - ал мага жан тартып турганына ичим жылый түштү, - ћен бул жерде ата-бабамдан бери өсүп чоңойгомун, кыскасы каным кыргыз, өзбектер менен тең атамын.  ыз берип, келин алгамын, - деди ал таксиде баратып.

Ѕат эле бийик кабаттуу мейманкананын алдына келип токтодук.

- —изге ырахмат, аба, муну алып чай ичип койуңуз.  өбүрөөк болсо көп эле бермекмин, жоготуп алгамын, кетип кала турган акчам калды, - деп жыйырма сом сундум.

- ∆ок, кызым, тим кой. “алаада өзүңө керек болот. “ааныбаган жер ээн талаадан айрымасы жок. ∆акшы эс алып, аман жетип ал! - деп ал киши басып кетти.

ћен "ћехмонхона" деген жазууну өйдө карап окудум да, кирип бардым.  ире беришиндеги кабылдамасында үч-төрт киши турган экен, кезегим келгенде паспортумду сундум.

- Өзиңгизма? - деди сулуучасынан келген улгайган а€л.

- ќоба, жалгызмын, башка кишинин кереги жок, өзүмө орун керек.

- Ѕир кишилик жок, - деди ошондо тигил а€л кыргызча таза сүйлөп, - Ёки кишилик орун бош, экөөнө тең төлөп жата берсеңиз болот.

-  анча болот?

- Ёлүү миң сум, кыргыз пулуна отуз беш сом.

- Ѕолуптур, - ћен арыдан бери отуз беш сомду бере салып бөлмөнүн ачкычын алганы жатсам артымда турган узун бойлуу өзбек:

- —иңлим, чайлошамизми? - деп күлүп койот.

∆иним келип басып кеттим. Ѕөлмөгө кирип колумдагы пакетти дивандын үстүнө койдум да, чарчаганымды сезип кыңка€ кеттим. Ѕөлмөнү ачып кирип, эшикти илгенди унутупмун, бир кезде жыла басып эле жанагы өзбек кирип келди. ќрдуман тура калсам ал жылма€:

- ќтура бериң, отурабериң, - деп мени эки карыдан ала кайра диванга отургузду да, өзү жаныма отурду, - эчедесиз?

- јнын эмне кереги бар сизге? Ѕар барып өз бөлмөңүзгө эс алыңыз! - ћен аны ачуулана карадым.

- Ёч капа болмаң, гапл€шип отурсак бомайдими?

- —ени менен сүйлөшө турган убактым жок, чарчадым, эс алышым керек!

- Ёкөөмиз эс алалы, мен люкс комната алгам, барни заказ кып койдум, юриң чойлашамиз.

- Ѕарбайм дедим го, азыр чакырамЕ - десем оозумду акырын жаап, башын чайкап жылмайды:

- ћынака кымаң, сиңлим, көөнүм түшүп капты да, чойлашким келди энди.

- ћен чай ичпейм дедим го! „ык азыр! - ћен тура калып үнүмдү катуулата чыгара баштаганда ал колумду кармай калды:

- ’оп-хоп, чойлашмай койиң, битта дам алып отурайли.

- ћен сизге эмне деп атам, чыгып кетиңиз! - дегенимде ал да ордунан туруп:

- ёз миң сум береман, анан келейан, йок демаң, - дейт мага жалдырай.

- Ёмне-ее? —енин юз миңиңди эмне кылам мен? - “аңгала карадым.

- Ќима? —изге пулниң кераги йокма? Ѕомаса йана юз миң кошуп эки юз миң бераман, анан кеганга уруксаат бериң! - деп жалдырайт. ќшондо колуна кармаган сумдарды карап туруп ачуум менен аны түртүп жөнөдүм. Ѕосогого келгенде болбой каалганы түртүп туруп, - јзыр кетаман, анан келем күтүп олиң, - деп сумдарын колума карматып чыгып кетмек болгондо акчаларды тутамдап туруп эшикти көздөй ыргыттым:

- Ѕул акчаларыңдын мага кереги жок, азыр жогол!

- ќнака кымаң! - деп коридорго чачылган сумдарын жыйып жатканда эшикти ичинен илип алып каалганын алдынан ичте жайылган сумдарды түртүп чыгарып койдум. Ѕир топтон кийин кайра эшикти такылдатты эле, ачпай светти өчүрүп жатып алдым. Ёртең мененки бойдон эч нерсе иче элекмин, крандан суу ичип алдым да, жатып уктай албай, көптө зорго уктап кетипмин.

Ёртең менен эрте туруп, эл бараткан жолго түшүп автобуска түштүм да, Өзбекстандын бейшемби күнкү чоң базарын көздөй жөнөдүм. “ыгылган элдин арасынан чыга түштүм эле, түндөгү өзбек дагы ошол автобуста экен, мени көрүп башын чайкап жылмайып, таңдайын такылдатып койду. ћен тескери карап кеттим.

Ѕазар жыл-жыйма экен. Ёми-ии, өзбектердин кездемелерин көрүп оозум ачылды, биз анча жалтырак кездемелерге кызыкпайт эмеспизби. јл жерден акча алмаштырып көрсөм алардын жүз миң суму биздин акчага жетимиш гана сом болот экен: "—ом алам, кыргыз пулин алам" деп тургандарды көрүп а€бай таң калдым. 1993-жылы кыргыз сому алмашып күчтүү эле. Ѕеш жүз сомго бир топ кездемелерди алып жолго түштүм.

Үйгө келсем үч күндүн ичинде балдар үйдү кулпулар коңшунукуна жатып алса јбдыш өзү телевизорду алып кетиптир. Ёшиктин алдындагы отуздан ашык жетилип калган теректерди кыйып шашылыш ташып кетип, чырпыгын таштап койуптур. Ѕактын ичи тымтыракайы чыгып согуш болуп өткөндөй чачылыптыр. ”шул жолу дагы жүрөгүм ооруду. Ѕалдары туруп үйдөгү буюмду уурдап, бирден сайып суу куюп өстүргөн теректерди кыйып кеткенине ыза болдум: "”шуну а€п жашаган он сегиз жылым текке кеткен экен.  айран өмүр, суу жетпеген дарактай же биротоло тамыр жайып тереңдей албай, же биротоло куурап калбай текке кеткен өмүрүмө өкүнүп жүрүп өтүүгө жаралган турбайымбы?" деп томсоро улутунуп алдым.  ичүү уулум Ќүкү үч күндөн кийин эле кайра келген.  айненемдин колунда ата-энеси өлүп калган үч кыз бар болчу. јлар менен батыша коймок беле.

 ездемени сатып, анын акчаларына арак дагы алып келип саттым.  анчалык далбастабайын, жолум болбоду. јкыры кой союп эт сатмак болдум. “аежем “ажини үйгө алып келип балдарга баш-көз кылып коюп,  амбар-јтага эт сатып келдим. Ќегедир бул жолу соодам дурус болду. "∆етим өз киндигин өзү кесет" дегендей, ушундай кыйын мезгилде же атам, же энем кабар алып койбоду. јдиң акем болсо ооруп, өзү төшөктө жаткан.  андай ата-эне баласынын көзүнөн чаар чымын учуп турганда өбөк-жөлөк болбой койо алат? ћен ушунда биротоло үмүт үздүм, менин аларга кереги жок таштандыдай экенимди түшүндүм. ∆үрөгүм сыздап, көзүмө жаш алып, өзүмө өзүм кайрат берип сооронуп, жашоого бел байладым. Ѕалдардын айлыгына ун берип атканын угуп, почтага келип кезегим келгиче кеч кирип кетип, иңирде келсем балдарым:

- јпа, атама бардык биз, - дешти.

- “айнем атама ээрчитип барды.

- јтам бизди кууп ийди, - дешип биринен сала бири жобурай баштады. ћен түшүнө бербей јйданадан сурасам кичүү кызым —ажира:

- “айнем өзү бизди ээрчитип барган, атам болсо бизди кайра кетирип ийди, - деди.

- “айнең эмне, силерге күйүп кетиптирби? - ћен ачуулана сурасам јйдана минтти:

- јл сизди жамандады. "балдарды өзүң бак" десе, "керек болсо өлсө барып бата кылбайм" деп атам айтты.

- ќшол өзү өлүп кетсин! - дедим да, эжеме жиним келип отуруп калдым: "Ѕир жолу абалымды сурап коюуга жарабай, анан ага балдарды ээрчитип барганын.. ћен жок болсом ошону жакшы көрмөк беле?" дедим оюмда.

Ќегизи, јбдышты жакшы көрүшчү, анткени ал кышкысын жем-чөп, күзүндө буудай, жүгөрү түшүрүп берип турчу.  имдин кадыры, ким үчүн ошентип түшүрүп берип жүргөнүн түшүнсө кана?

 амбар-јтага дагы бир барып келейин деп, бул жолу эки койду сойдуруп, этин таза мүшөккө жиликтебей сулп салып, башы-көзүн куйкалап асып койгом. Ёртең менен эрте жөнөмөкмүн. “үш ооп калган, эшиктин алдында чылапчынга бутумду салып алып жууп жаткам. ƒарбаза такылдаганынан карасам чоң адамдын төбөсү көрүндү.

-  им? - деп үн салдым.

- ЁнеңдинЕ - деп ызырына сөгүп калды сырттагы үн.

-  имсиң сен, эмнеге сөгүнүп атасың? - ћен туруп дарбазанын илгичин ача койсом,  аныбек деген күйөө бала деп койчу неме экен. јны элдин баары "наркоман" дечү, - јй  аныбек, сага эмне болду? - ћен аны кабак бүркөй карадым, - ƒаамымды таттың эле, мынчалык сага эмне кылдым?

- ЁнеңинЕ десе жалап, ка€кка жөнөп жатасың?  үйөөңдү чанып кыйынсыңбы? - јл мени болбой эле кекете баштады.

-  аныбек, ал эмне дегениң, ы€? ћени "күйөөсүн чанды" деп ким айтты?

- „анбасаң јбдыш менен жашабайт белең, аны кууп жиберипсиң го?

-  ой антпе,  аныбек, мен эр чангыдай куракта эмесмин.  ыздарым бой жеткенде чанмак белем? ƒаамымды сыздың эле, төрүмө чалкалап олтуруп ак койумдун этин жедиң элеЕ - деп андан коркуп, үрпөйө жагалданып-жайкап аттым.

- Ѕылжырабай үнүңдү бас. “үндө мен бирөөлөр менен келем, тосуп ал! - деп эңкейип туруп айтты да, шарт аттын башын буруп кетти.

ћен эмне кылаарымды билбей туруп калдым. Ѕул эрим јбдыштын мага карата койгон чабуулунун алгачкысы экен.  өрсө ал: "ј€лым коркок, коркутуп койгула" дептир. Ёчтеме таппай турган неме досторун чогултуп: " атыны коркок болсо аны кууп ийип, кыздарына киребиз" деп сүйлөшүптүр. Ётти коңшумдукуна алып барып коюп, бир убакка чейин алардын терезесинен карап отурдук. Ѕир кезде дарбаза ачылып үч-төрт караан кирди да, каалганы такылдатты. „оң үйдүн эшиги замок болчу, аны ачкандан сестендиби, ашкананын эшигин качырата ачышты да, кирип кетишти. ћен балдарым менен коркуп, уктай албай отуруп чыктык. Ёртең менен келсем асып койгон казандагы ичеги-карын менен башты түп көтөрө салып кетишиптир.

ќшентип, өз үйүмдө турууга болбой калды.  үндүзү үйдө тирилик кылып, түнкүсүн коңшумдукунда болуп жаттык.  үзгө та€п калганда өзүм барып ажырашуу үчүн азыр таштап келдим. ќн күн өтпөй јбдыш мага ызырынып келиптир:

- —ен эмне кыйын болуп калдыңбы? Ёминеге арыз бересиң?

- ”шинтип жүрө беребизби? Ѕиротоло ажырашып тыналы.

- јжырашып алып эмне кыласың? ∆е тийе турган эриң да€рбы?

-  ызык экенсиң, эми мен эрге тийип эмне кылам? Ѕалдарым менен мени эле бирөө алганы турат дейсиңби?

- јнда арызыңды ал, мен ажырашпайм!

- ќй сенин ажырашканың качан, биз эбак эле баарын чечип койбодук беле?

- ћен үйдөн кеткем, бирок ажырашпайм!

-  өп башты оорутканда эмне, бар ошол соттон жолугабыз, - ћен аны жактырбай кирип кеттим.

Үндөбөй кетип калды. Ёртеси экөөбүз соттон жолуктук. —от бир ай убакыт берди: "“абышасыңар. “абышкыла, болбосо бир айдан кийин ажыратып койобуз" деп жөнөтүп жиберишти. Ёкөөбүз жолдо урушуп келдик. “игил-бул кылыктарын айтсам мойнуна албайт.

“ельмандан сиңдим √үлмира жети-сегиз жашар уулу менен базарга мал алып келип калды. јларды коноктоп, анан балдарды жаткырып, экөөбүз сүйлөшүп отурганбыз, аңгыча эшикти бирөө катуу урганынан чыга калып:

-  им? - дедим эле, сырттагы үн катуу да, өктөм да чыкты:

- јч эшикти! јбдышты кетирип коюп өзүңдү өзүң билип жаткан экенсиң да?!

- Үйдө киши бар, сен кимсиң? Ёртең деле келсең болмок жарыкта, - дегенимче үйгө баш багып эки кызымдын терезенин решеткасын алып жатканын көрдүм. —иңдим андан бетер үрпөйүп алыптыр. ћен антип-минтип оюмду топтогуча "шарак" деп веранданын илгичи ачылып кетип, муунум калтырап туруп калдым.  олунда жалаңдаган бычак, илгич оңой менен ачылчу эмес, бычактын учу менен ачканына көзүм жетип, дел болуп аны карап турганымда:

- »йи, јбдышты чанып өзүңдү өзүң билип калгансың го? - деп ал мени кекете сүйлөп жакындай бергенде √үлмира чыга калып:

- јй Ўамка, сенсиңби? Ёкөөбүз классташ эмес белек, кайдан? - деп кошоматтана сурап калды, - Өзүң билесиң го, бул менин эжем.  ой эми, үйгө кирип чай-пай ич.

- ∆ок, кереги жок, баарың үйгө киргиле! - деп веранданын секисине отуруп, мага карады, - ќтур, мен сени жебейм!

- Ўамка, айланайын, менде эмне күнөө деги? јндан көрө үйгө кирип бирдеме ооз тий!

-  ереги жок! јзыр дагы бирдеке десең тооктой мууздап салам!

- Ўамка, кой байым, эжең болом, апаңды да жакшы тааныймЕ

- “ааныганың менин башымды да оорутпайт! Ёмнеге чанып жүрөсүң күйөөңдү?

-  айдан чанмак элем, эр чана турган курактан өткөм. Ёми отуз алты жашымда кимге жагынмакмын? - ћен бүжүрөй анын колундагы бычакты улам карап, муунумдун калчылдаганынан бүткөн боюм титиреп жатты. јкыры үйдөгү сиңдимден дагы жазгандыбы, ордунан туруп:

- Ёртең келем, ошондо сүйлөшөм. ћилици€га, элге бир ооз айтсаң түндөп союп кетем, тирүү калам деп ойлобо! - деди да чыгып кетти.

Ёшиктин алдында кабанаак сары итим аны көрүп шыйпаңдап үрбөгөнүнө таң калдым. ƒемейде үйгө адам киргизбей кишинин бою менен тең секирген иттин мунусуна жиним келди.  өрсө айбан деле андай адамдан корксо керек.

Ёки кызым терезенин решеткасын чыгарып, терезени алып сыртка чыгышыптыр да, коңшулардын эшигин такылдатып жүрүптүр.  оңшуларыбыз Ўамканын атын укканда даай албай коюшуптур.

јл кеткенден кийин ойлонуп отуруп ишенген ишенген итиме да, илгичиме да кыйын болду: "Ёми эмне кылам?" деген ой-санаа тынчымды алып туруп алды. —иңдим да коркуп калыптыр: "ћындай болсо кантип чыдай аласың? Ѕир күнү болбосо бир күнү өлтүрүп кетсечи?" деп санааркап атты. Ѕирок адам баласы маңдайыңдан сылай турганың болбосо, кыйын күндө канатына калкалаарың жок болсо, абалыңды сурап кантесиң: " айда болсо мамайдын көрү" дегендей аргасыз баарына төш тосуп "тобокел" кылууга бел байлайсың да.  үн чыгып кайра батып адамга билинбегени менен, күн чыккандан батканга чейин ал бечараны не деген түйшүк, не деген ыза-кордук менен кошо маңдай жарылткан кубаныч, жүрөк толкундаткан ажайып мүнөттөр коштойт эмеспи. “ирүүлүктүн бир белгиси - өлбөгөн адам ар бир саатта жашоосуна кам көрүп, жашоого аракет кылат.  ечээги жүрөк титиреткен коркунуч түштөй сезилип, улам алга катам таштап, эртеңкиңден зор жакшылыктарды күтүп, убакыт өтө берет. ћен дагы ишенээрим болбогондон кийин балдарымдын келечеги, алдыдагы чоң үмүт-тилегим, максатым үчүн жашоого тырышып жаттым. Ѕир нерсе оюма кылт дей түшүп, "үйдү сатсам" деген жыйынтыкка келдим. ∆ол бою жагына "үй сатылат" деп жазып койдук. Ёки-үч жумадан кийин бир киши келиптир:

-  арындашым, үйдү сатат экенсиңЕ

- ќоба, сатайын деген элем.

- јнда бир ай күтсөң колума акча тийет, мен алайын.

- —атыла турган болгон соң ким сатып алат, баары бир эмеспи.

- јнда мындай, мен үйүңөрдү көрөйүн да, эртең көчүп келейин. јкчаңды алган күнү сен кете бересиң, сүйлөштүкпү? - јл колун суна күлүп койду.

- ћакул, кыскасы кечиктирбесеңер болду.  лиенттен да калып жүрбөйүн?

- ќй жо-ок, акча да€р, алып келген күнү эле санап берем.

- ћейли, көчүп келе бериңиз.

јл кишини узатып коюп үйгө кирдим да, төркү эки бөлмөнү бошотуп, мүшөктөрдөгү ун менен буудайларды верандага чыгарып салдым.  ыскасы, келген үйбүлөгө да€рдап тазалап күтүп калдым.

Ёртеси алар көчүп келишти, мүшөк-мүшөк буюмдарды түшүрүп жатты: "∆ууркан-төшөгүн мүшөккө салып келишкен тура" деп ойлоп киргизишип жаттым. —отик деген чоңко болот экен, көп жылдар бою ∆алал-јбадда жашап жакында эле келишиптир, алты баласы бар экен. ”луу кызы күйөөгө жаңы чыгыптыр. јнара болсо узун бойлуу, чоюлуп сүйлөгөн а€л экен.  өзү ачыктык кылып, төлгө сала койгон өнөрү бар экенин айтты. Ёкөөбүз теңтуш экенбиз. ћамыры-жумуру болуп жашап калдык. Ѕейчеки алардын бөлмөсүнө кирбейм. Ёшикке чыкканда гана кобурашып калабыз. Ѕирок мен алардын кыйналып жүргөнүн кийин сездим. Ѕир күнү капысынан үйүнө кире калсам чоң кастрюлга бирдеме бышырып жаткан экен.

- ќтур, - деп калды јнара.

-  ой, мен сага төлгө салып бер деп айтайын дедим эле.

- Ўашпа, курдаш, салып берем, - деп јнара сүзүлө күлүп калды.

Ѕалдары кыдырата отурат. Ѕешөө, өзү менен алтоо. “амагын кеселерге куюп ар биринин алдына коюп келип, мага да койду. Ѕа€гыны кашык менен аралаштырып көрсөм кебекти кайнатып ичине картошканы майдалап туурап кошуп коюптур. ƒасторконунда сындырым наны жок.

- јпа, нан жейм, - Ѕеш кыздын ичиндеги эң кичинекей баласы јнараны карап кабак чытый сурады.

- Ќан жок, уулум, ошону ичип алчы.

-  ачан болсо эле нан жок дей бересиңер. Ёженин балдары нан көтөрүп жеп жүрөт го, силер болсо дайым жарма жасай бересиңер? - деп тултуюп калды.

- Ќан бар үйдө, бир нан алып келе койойунчу, - ћен ордуман туруп барып нан көтөрүп келдим.

- ”шундай да акылсыз бала болосуңбу, ы€? јлгандан кийин бериш керек, унубуз калбай калып, жеп ийгени турушат, - јнара ыңгайсыздана уулун тилдеп калды.

- Ѕала да, кой эми тилдебей эле гой, нан жок болсо сурай койбойт белең?

- Ёэ ћиргүл, - јнара ийининен дем ала улутунуп алды. “естиер кыздары аргасыз кара жармага көнүп калганбы, бири-бирин тиктеше коюп ортого сындырып койгон нанды көз кырлары менен карай коюп, жармасын шорулдата ичип жатышат. јнара аларды кыдырата карап, анан мага бурулду, - јлганды бериш керек, бере турган артыңда эчтекең болбосо кантип сурайсың?

- —илер балдарга пособи€ албайсыңарбы?

-  айдан? Үмүтүбүз да жок. ”шундай кыйынчылыкта  адыржан кайнагам алып келип коюп, балдарым ачкадан куурамай болду.  ээде ун сурап барсаң, бир а€к берет. јны үнөмдөсө эки күнгө зорго жетет, деги эмнесин айтайын, - үшкүрүнүп алды.

»чимден тынып калдым: "Ѕулар өз курсагын тойгуза албай жатса, менин тамымды кайдан сатып алмак эле? ћейли, жок дегенде жашап турсун" деп ойлондум да:

- јнара, тиги четки каптагы ундан жууруп нан жасап бер балдарыңа.  удайга шүгүр, өзүң көрүп турасың, мен ба€ күнү коробкасы менен кесме, эки кап ун, үч кап буудай алып келдим, жетпей баратса дагы көрөөрбүз, - дедим.

-  удай берчү а€л экенсиң, ћиргүл, туугандары көчүрүп келип алганы менен же жашаганга үй жок, же жегенге эчтекебиз жок кыйналып кеттик. ∆аш балдарга кыйын экен, - јнара ыйламсырап ийди.

ћен ордуман туруп барып бир чара ун бердим. јндан кийин да далай эле эчтекеси жок жашап жатканын көрдүм да, боорум ооруп жүрдүм. —отик күндүзү үйүндө болбойт, кечинде көрүп калам.  үйөөгө чыккан кызы кээде келип нан, бир аз ун алып келип бергенин көрүп калам.  анткен менен жаңы келин болуп батына албай жүргөнүн сездим, жашы он алтыда экен, мынчалык эрте күйөөгө тийип алганына ичим ачышчу.

 үндөр кубалашкан көпөлөктөй көзгө илээшпей өтө берди. Ѕир күнү сиңдим √үкү келип калды. јл ооруп доктурга көрүнгөнү келиптир, мен бир семиз эчкимди союп калдым. јнараны чыгып жардамдашса деп ойлойм, эгер ал өзү кол кабыш кылбаса эки кызым эчтеке бердирбейт. “илекке каршы караанын көрбөдүм. Ѕашы-көзүн куйкалап, ичеги-карын менен жиликтен салып плитага от жактым, кыш түшүп калган. Ѕыжы жасадык. Ёми ошондон кир кесеге салып берейин десем кызым:

- Ѕүт эле берип коюңуз да, —отикти балдары менен бара бериңиз, - деп болбойт.

- Ёчтеке эмес, бир дубалдын артында бирөөлөр ачка отурса, бирөөлөр ток болсо кантип чыдайсың? јзыр көп эле үйбүлө ачка отурат, загара жеп жатат, - ћен болбой эле кичине кесеге салып берип келдим. Ёртең менен оокат ысытып жеп отурсак јйдана менен —ажира каалганы ичинен бекитип:

- Ёмеле соксоңдоп кирип келишет, анан "ме, же" деп апам аларга боор ооруп бере берет. Ѕир кап унду унчукпай жеп алышты, төлөйүн деген ойлору жок, - деп жарыша кеткенинен экөөнү тилдеп аттым:

- јчка болуп көрсөңөр билет элеңер. "јч кадырын ток билбейт" болбой жөн отургула.  олунда болбосо эмнесин берет? ћага кудай берет!

- Ёжем ак көңүл да, азыр бир тууганың да карабайт колуңда болбосо, -  үкү аларга кошула кетти.

 удайга шүгүр сары май, кант, вареньелерим бар, кыйналбай жашап жатканбыз. ќшол убакта —алтанат деген чоң кызы эшикти тыкылдатып калды. јлар мени а€ш апа дешчү?

- ј€ш апа!

- јзырЕ - ћен эшиктин илгичин ачтым да, үйгө киргиздим, -  ел, келе гой. - јл дасторкон четине отура калды, - јл ала гой оокаттан.

- »йи, - јл тартынгандай табактагы кесмеден алганда мен эттен жылдырдым, - ј€ш апа, - јл мени күлүмсүрөй, болгондо да балалык байоолук менен, таза сезими менен кайрылды, - никонун курсагы ачты, бир-эки сындырым эле нан берип турасызбы?

- јл алагой, азыр өзүң тоюп алчы, апаң үйдөбү?

- ќоба, үйдө элеЕ

- „акырып койчу, тамак ичсин, - дедим да, а€кка шорпосу менен майда эттерден кошуп куюп бердим, - ћуну өзүңөр ичкиле, апаңды бери чакырып кой!

- ћакул, - ал ордунан туруп атып кайра кайрылды да, - ј€ш апа, сары майдан ооз тийбесе саргайып калат дечү беле? - деп мени карай күлүмсүрөй нандан алып, сары майдан илип, анан а€кты көтөрүп чыгып кетти.

- “им эле карасаң, "саргайып.." дегенин! „оң энедей кыздары, - јйдана аны сүйбөй турганын билдирип мени карады, - јпасын, атасын да чакырып албайсызбы?

- „акырса чакырып алам. јдамгерчиликти кайдан табабыз, балам? Ѕоорукер бол, жамандык кылгыча бир адамга болсо да жакшылык кыл. ƒеги кимди тартып калганыңдарды билбейм, экинчи менин кылган ишиме киришпей жүргүлө! - ћен аларды урушуп койдум эле, унчукпай калышты.

јнара кирген жок, у€лды окшойт. ќшол күнү балдардын баары эшикте жүргөндө бир жилик менен омурткалардан алып бир топ эт киргизип бердим да:

“иги ундан алып кесме жасап алгыла! - деп чыгып кеттим.

-  удай жалгасын, ћиргүл, балдарыңдын урмат-сыйын көр! - јнара артымдан алкып калды.

 оңшуларымдын, тааныштарымдын бирдемелерин тигип берчүмүн. ∆аныбектин кызы биринчи класска барып калган. Ѕүзейнеп кызына "куртка тигип бер" деп келиптир, аны тиккениме жүз элүү сом алдым. ќшентип кол акыма деле сары май, ун, сүзмө, эт келип турат. Ѕолгону жандүйнөм ээнсиреп, кышта үшүк алган сары жалбырактай үшүп, бүрүшүп, күндүзү көртирлик менен алышып, түнкүсүн уйку качып, түбү жок санаа жүрөгүмдү эзип, убакыт өтүп жатты.

ƒекабрдын бир күнүндө —отиктин үйүнө чоочун адам келиптир. “октогулдан спирт алып келиптир. ћени јнара чакырганынан барсам картошканы майы жок сууга кайнатып, эки-үч сындырым нан менен спирттен суу кошуп ичип отурушкан экен. Ѕаш ийкеше учураштым да, көрсөткөн ордуна отураарым менен јнара алдыма чыныга куюлган аракты койду:

- ћиргүл, биздин а€шыбыз келип калыптыр. —пирт алып келген экен. “аанышып, анан муну жакшы сүйлөп алып кой! - деди.

- ћен иччү эмес элем, эми мен силерге дүйнөдө өзүмө каалаганды эле каалайм, жакшылык болсун! - ооз тийип кайра койдум.

-  ойуңуз эми, бир аз алып койуңуз. Өзүңүз көрүп тургандай булар менен катышып турабыз.  өп жылдан бери теңтушпуз.  удайдын буйругу менен сиздин даамыңызды татып, ирегелеш туруп калыптыр, болбосо мен сизди, сиз мени тааныбайбыз, туурабы? јлып койуңуз, - Ўаршенбек мага кы€ карап сүйлөп калды. Өзү токтоо мүнөз, аз сүйлөгөн адам экен.

- јлып кой эми, ћиргүл, ушуну алып кой, башка куйбайбыз, - деп —отик бир жактан чыкты.

- ћейли эми, экинчи куйбагыла. јдамдын гүл көңүлүн оорутпайын! - ћен ичип ийип оозумду басып отуруп калдым. Ѕираз отургандан кийин үйгө чыгып нан, сары май менен картошка алын келдим.  артошканы үшүк алат деп керебеттин алдына киргизип койгонбуз.  ыздарга байкатпай эптеп алып чыктым. јны арыдан бери кууруп, ысык куурдак алдыга келди. ћен кетейин десем болбой коюшту. ќшентип түнү менен отуруп кызып калдым. јнара болсо эч нерсе билбей жатып калды. Ўаршенбек улам эле:

- Ёхээ дүнүйө бей бапа-аа! - деп калат. јга күлүп калабыз. Ѕиз үчөөбүз отурганда јнара эс алып калды окшойт, туруп эле мага шыбырады.  өрсө төшөк-жуурканы жок экен, коногуна бир төшөк менен жууркан сураганынан алып келип бердим. Үйгө келип балдарымдын жанына кыңка€рым менен уктап кетиптирмин, бирөө эле түрткүлөйт, көзүмдү ачсам јнара.

- “ур, башың ооруп жаткандыр, баш жазабыз.

-  ой, баш жазабыз деп кайра мас болуп калсакчы? - ћен уйкусуроо жооп бердим.

- ћас болбойбуз. Ѕас, тигилер эбак туруп алып ичип отуруптур, мен азыр туруп сага келдим.

- јзыр, сен бара бер! - ћен ал кеткенден бир аз жаттым да, эшикке чыгып бети-колумду жууп келип мешке көмүрдөн салып коюп, тигилердикине кирдим. ƒасторконунда ыпым нан жок, менде да нан аз калган: "азыр жууруп салып алабыз" деп ойлоп, калган нанды көтөрүп бардым. “үшкө чейин отурдук:

- ќп-паа дүнүйө бейбапа-аа! - Ўаршенбек дагы ушуну айтканда мен күлүп калдым.

- ƒеги сенин кебиң жакшы экен, бул дүнүйөнүн бей оопалыгын сен эле билесиңби? ”шундай күнү бар дүнүйөнүн бейпайлыгын эсиңден чыгарып эле койсоң боло.

- ќшону айтсаң, ырас эле жаттап аткандай кайталап атасың да: - јнара да күлүп калды.

- Ѕул ушундан башка сөз билбейт, - —отик каткырып ийди, - эми экөөң бир жакшы сөз үйрөтпөсөңөр.

- Ёмне, мен жаман сүйлөп атамбы? ƒүнүйө ансыз да бейбапа да? - Ўаршенбек моюн бербей компоюп койду. ћени кыздарым чакырып, чыгып кеттим.

Ўаршенбек чыгып баратканда коштошуп кала бердим.

ќшондон он чакты күн өтпөй эле дарбаза таң атпай карс-курс этип ачылып-жабыла берди. “ургум келбей жата бердим: "—отик жумушуна кетип жатабы, балким —алтанат менен –ахат сабакка кетип жаткандыр" деп ойлоп койом, бирок андай эмес экен.  улак-мээни жеп дарбаза кайра-кайра карсылдап ачылып-жабылып жатканынан уйкум качып туруп эшикке чыктым.  өрсө —отиктер айтпай эртелеп көчүп жатышыптыр. ћени көрө калган јнара ыңгайсыздана күлүп жаныма келди:

- ћиргүл, кечирип кой. —енин үйүңдү эмес, нан таппай калдык.  апа болбо, биз көчүп жатабыз. “игил јйтынын үйүнө кетип атабыз.

- ћейли эми, өзүңөр билесиңер да. Ѕирок кечинде айтып койсоңор болмок, жок дегенде кичине ажыраш а€к кылып бербейт белем.

- –ахмат, ћиргүл, сенин жасаган жакшылыктарыңды кантип кайтараарды билбей кетип атабыз, бир кап унуңду жедик, жок дегенде буудай берели деп колубузга тийбей калдыЕ

- Ёч нерсе эмес, мен колумдан келсе баарына жардам берсем дейм, бирок чама-чаркым жетпейт.  ечтим, курдаш, өзүңдү карыздармын деп эсептебе. јндан көрө жакын жерге барат экенсиңер, келип тургула!

- џраазыбыз сага, келип турабыз. —ен дагы кетсең жакшы жүр, үйүңдү кармап койдук.

- Ѕуйруганы болор, сааты чыкпаса убактысынан мурун иш бүтпөйт.

- ∆акшы тур!

- ∆акшы баргыла, - Ёкөөбүз жакын адамдардай кучакташып коштоштук.

јнараны кетирип дарбазаны жаап үйгө кирдим. ќтурган бөлмөнү жадагалса жыйнап же шыпырып коюшпаптыр. ќшондо адамдын өзүңө жасаган адамгерчилигинин жообунун деңгээлин сездим: " уда€ тобо, тим эле тили ширин балдай, жакшылыгыңды өмүрү унутпастай, а мунусу эмнеси? ' айырыңа чайыр' дегениби? ∆айлоодон журт которгондо деле журтун тазалап кетет эмеспи" деп ойлоп, өз бөлмөмө кирип балдарды ойготуп мешти карасам бираз чок бар экен, көсөөлөп туруп кайра көмүр салдым эле бат эле түтөп чыкты. ћиңкуштун көмүрүнүн ушунусу жакшы, кичине чогу болсо эле тутанып кетет.

 ыштын кычырап турган кези. “а€ке деп койчу јбдыштын —асыкул деген тууганы бар эле, биздин көчөдө турчу. ќшонун јлтынбек деген баласы а€лын үйүнөн чыгарып коюптур, колунда бир жашка чыгалек кызы бар. јл караңгыда келип калыптыр. Ёшикте күн суук, үйгө киргиздим. ∆е “октогулга кетээр жол каражаты жок. Ѕиз менен туруп калды. Ѕалдарым менен бөрүдөй эле оокат кылып жаттым. –озага акыл-насаат айтып, кызын кыздарым көтөрүп ойнотуп жүрүп калды. ќн-он беш күн болгондо бирөөдөн он беш сом алып берип, үйүнө салып жибердим.

јңгыча жаз кирип келди. Ѕир күнү үйдү алам деп кардар келиптир. јга үйдү, огородду көрсөттүм да, сатып алмак болуп эртеси эле бир уй жетелеп келип калды. Үйдү саткандан кийин эки кызым менен кичүү уулумду сиңдилердикине таштап эки оорукчан баламды ∆алал-јбаддагы интернатка алып жөнөдүм. јл күнү жетип мейманканага жатып калдык. “аң атканда балдарды жетелеп алып интернатка келдим. јнтпесем ушул кыйын жашоодо алар менен кыйнала турганмын. јларды тапшырып коюп, кайра мейманканага келдим да диванга көмкөрөмдөн кулап, эчкирип ыйлап жаттым: " агылайындарым ай, колумдан келсе силерди мүнөткө таштабайт элем го!  антейин, кечиргиле, кулундарым. Өмүрүм өтүп, жүрөгүм токтогуча элесиңер көзүмдөн, үнүңөр кулагымдан кетпейт. јтаңарга жетсин убалыңар, кыйын кезде таштап кеткен. ∆е ата-энемден жардам болсо таштабас элем го?!" деп ботодой боздой бердим.

Ќегизи, јбдыштын ажырашууга шылтоосу ошол эле болгон. јны түшүнүп эле турам, бирок ичтен чыккан ийри жылаанды ким, кандай эне танат да, чанат? ∆адагалса бака баласын "балбагым" дейт экен. јйрыкча улуу уулум мени кыйын жакшы көрчү, бир күн үйдө болбой калсам жоолугумду же киймимди жыттап жатчу. јйла канча, акыл-эстүү балдар менен жашоодо кыйналып, "чырактай алты саны аман балдарын таштап жатышпайбы" деп өзүмдү өзүм соороттум да, кечке маал бети-колумду жууп, шишип калган көздөрүмдү көрүп жүрөгүм зыркырап кеттиЕ

∆алал-јбаддан кетким келбей үч күн туруп калдым. Ѕалдарымды жетелеп кетким келет. Ѕирок өзүмдүн жашоом, үйдөгү үч балам мени аргасыз айылга тартып, автобуска түштүм да, балдарым көзүмдөн учуп келе жаттым.  елсем кашайып улуу кызым јйдананы —аргатада жүрсө –апкоопко алып качып кетишиптир. ќн алдыга чыгып-чыгалек кызымды ойлоп ичим ачышты. —иңдилеримдин бирин ээрчитип барып келдим.

Ёки балам менен “октогулга келип, Өскөндүн бир бөлмө үйүнө кирдим. Өскөндүн экинчи а€лы “ынаранын эки кыз, бир уулу бар экен. јерде көпкө жашап, “ынаранын жанында кечке отуруп, кечинде барып жатып алабыз. ”улум Ќүкү окуй турган болуп калган. јтасына барат, кайра келет. ћен болсо кээде Өскөндөрдүн чоң мешине нан бышырып, базарга сатып келип күн өткөрүп жаттым.  үндө убара тартып жашоонун оор машакаты менен алпурушуп жүрүп келгениме жарым жылдан ашып кетиптир. Ѕүгүн дагы отуздай нан бышырып јла-Ѕелге сатып үйгө келсем эшиктин алдында казанга эт бышырып, кирип-чыгып бирөөлөр жүрөт.

- —ажира, үйдө кимдер бар? - ћен сыртта ойноп турган кызымдан сурадым.

- Өскөн акенин атасы бар. Ѕилбейм эмнеге экенин, кой союшту го?

-  ызык, менден уруксаатсыз бул эмне кылганы? - ћен? "ба€гы айтып жүргөн кулун алып келген го" деп ойлоп үйгө баш бактым. јнткени бир жолу Өскөн: "Ѕиздин үйдө бойдок жигит бар, жакшы киши, мен сизди ошого алып берсемби дейм, үй-жайы бар" деген эле. ћен кирсем мен тааныгандан џсмайыл (Өскөндүн атасы) менен тааныбаган эки-үчөө, калганы коңшуларым, анан “ынара жүрөт. ћени көрүп сүйлөп жаткан сөздөрүн токтотуп калды.

-  елиңиздер, - ћен аларга сыпайгерчилик менен жалпы учурашып, џсмайыл акеге бурулдум, - џсмайыл аке, бу коноктор кайдан?  үтпөгөн конокторго таң калып турам..

- ћиргүл, эми жашырганда эмне, кел мындай отурчу, - јл киши мага жанынан орун көрсөттү, - Өскөн сага айткан тура. Ѕул  аныбек, эки адамды кошуп койуу сооп, ажыраштыруу күнөө. Ѕиз экөөңөрдү кошуп койолу деп келип калдык, - дегенде ал көрсөткөн  аныбекти бир көз жибере карап өттүм да, көңүлүмө: " ул жумшаган немелер буга кошуп мени күң кылганы жаткан го?" деген ой кетти.

- џсмайыл аке,  аныбек эмес сиз экинчи а€лдыкка алсаңыз макул болмокмун. ”бараланбай эле койсоңуз болмок, коюңардын этин алып бара бергиле, мен каршымын! - дедим.

- Ёк кызым ай, болбой калды эми.  ой анда биз кетели.  аныбегим, түш алдыга! - џсмайыл аке ордунан туруп эшикке жөнөгөндө беркилер дагы туруп жөнөштү. “ынарага карап:

- “ынара, казандагы этти чыгарып, кошо ала кеткиле! - дедим.

-  ой балам, аны тим кой, сендей келиндин эшигине той түшө берсин. Ётти бала-чакаң менен жеп койгула! - џсмайыл аке ушинткенде у€лып кетип баарын кайра киргиздим дагы, этти таттырып, анан узаттым. Ёчтекесине карабай эт жеп алып кетишти. ќшондон үч күн өткөндөн кийин  аныбек деген эмеси кечинде эшикти тыкылдатып келип калыптыр. јйдана күйөөсү менен үйдө болчу, ай-күнүнө жакындап калган. Өзүм чыгып  аныбекке жолуктум:

- Ёмнеге келдиңиз?

-  елем да, менин эмгегимдин эсебинен кой союп катын алып берем деп коюп унчукпай кетип калышса.

-  алган этиңди алып чыгып берем, эчтекеси корой элек.

- ћага анын кереги эмне? ∆айы-кышы эмгек кылып, анан акымды жедирип ийемби? —ен минеге мага тийбей койдуң? џсмайылдын малын багып, жыргап жашай бермекпиз да?

- —ен жыргап жашап тур, а мен дегендин максаты бар а€лмын.  үйөөгө тийейин деген ой да жок. »чиң ачышса кой сатып берем!

-  ой сатып бербей эле кой, мен сени менен сүйлөшкөнү келдим.

- ћисалы, сени менен сүйлөшө турган сөзүм жок. Ёгер дагы бирдеме десең милици€ чакырам!

- „акыра бер, көрүнгөнгө жедиргидей талаада жаткан күч жок!

- јны билем. јкырын сүйлө, кыз-күйөөм үйдө. Ёгер күйөө балам билип калса, сени жөн эле сүйлөгүс кылат!

-  им экен ал?

-  ой, акыйлашканда эмне, жакшы эле адам экенсиз, - ћен үйдөн алыстай Өскөндүн үйүнө барганга да€рданып жолго жакындадым, - Ёстүү киши эстүүдөй болот. ћен өзүмдү сизге тең эмес деп ойлоп жатам. —изге жакшы а€л керек, мен күйөөмдөн жаманымдан кеткем, жакшы а€л эрден чыгабы?

јлаксытып коюп жолдон өттүм да, жүгүрүп жөнөдүм. јл эмне болуп кеткенине түшүнө бербей селдейе туруп калып, анан артымдан чуркаганда мен бурулуп Өскөндүн үйүнө кирип кеттим. “ынарага келип түшүндүргүчө ал дагы келип калды. ћен төркү бөлмөсүнө кирип кеттим. “ынара аны босогосунан тосуп алды.

- Ёй  аныбек аке, сизге эмне болду? ”шунуңуз у€т эмеспи, сойгон койду атамдар беребиз дебеди беле?

- ”шунуңар жакшыбы анан? ћени чанган а€лга көрсөтөм, мага тийгиси келбейт имиш!

- Ёми бирөөнү кыстап а€л кыла албайсыз да, туурабы? јнын үстүнө, - “ынара шыбырай сүйлөдү, - Ѕул а€л жаман, сизге күн көрсөтпөй ажылдап турса кантесиз? Өскөн жинди да, билбей туруп эле айта берет. Ѕарыңыз, эс алыңыз.

- Ёч жакка кетпейм. ”шуга короткон коюмду өзүнөн төлөтүп алам! - деп ал үйгө кире берейин дегенде “ынара аны катуу урушуп кууп чыкты.

јнын кеткенин карап туруп, анан үйгө жөнөдүм. јндан кийин да үч-төрт жолу келди. ”рушуп жатып келбес кылдым.  өнүмүш тиричилик менен алпурушуп убакыттын өткөнү деле билинбейт.  анымкан таежем келиптир, баласынын башына кайрак тийип ооруканага жаткырып өзү эле келген экен. ќн эки, он үч жаштагы баласынын жанына жаткырбай койушуптур. јны коноктоп сары жүрмөдөн беш бармак жасап жаңы эле алдыга койгонбуз.  ызым эшик такылдаганынан чыгып кайра кирди:

- јпа, жанагы алкаш киши жүз грамм бер дейт.

- Ѕерип кой, акчасына бербегенде эмне кылат элең?

- Үйгө кирип ичип алайын деп атпайбы!

- Ёмнеге, арак ичкендер эшиктен эле ичип кетет, биер ага кафе же ресторан беле?

- ЅилбеймЕ - деп жер карагыча ал киши баш багып калганда, мен ордуман тура калып:

- —из кандай немесиз? ћен арак сатам, баарын эле үйгө киргизе бермек белем, сизге кафе эмес! - јны көкүрөктөн ары түртө сырткы бөлмөгө чыгардым.

-  ойчу эми, үшүп атам. »чке кирип ичип алайын, кайра эле кетем.

- »чпесең кой, сатпайм арак, үйүмдө конок бар, бар үйүңө!

- ∆о-ок, арак бер! јзыр ичем, мына акчасына бересиң да?

- —ажира, жүз грамм куюп келчи! - деп мен ички үйгө карап үн салганымда тиги киши дароо мени түртө үйгө кирип келди. “өрдө отурган таежем аны көрүп:

- ќй сен кайдан? - деп калды.

- јпей сенчи, сен ка€ктан?

Ёкөө тим эле эски тааныштай учурашып калганда мен эч нерсе дей албай калдым. Ѕул кара плащ менен кара шл€па кийип алып анда-мында ичип коюп жүргөн адамды кээде эле көрүп калчумун. Ѕет келип сүйлөшкөн эмеспиз. „ынында анын бир кезде мени улактай уйпалагысы келип тайжездем экөө бир үйгө алып барган алтын тиштүү жигит экенин ойлогон эмесмин. “агдырдын тамашасын кара, тайжездем анда себепкер болсо, таежем кайрадан анын менин үйүмө кирүүсүнө себеп болгонун. Ѕосогодо делдейе экөөнү карап туруп калыпмын.

- —акен экөөң далай ойноп-күлдүңөр эле, бу келинди тааныйсыңбы? - деп калганда: "Ѕул эмне деп атат, кетирип ийбей?" деп жиним келе баштады, - Ѕа€гы —акен экөөң кызы менен ∆аңы-∆олго алып барган келин да!

-  айсы, качан? - јл мени көңүл бура карап калганда:

-  анча кыз-келиндер менен жүрсөңөр билбей каласыңар да. Өзүңө кыз таппай калганда а€лдамадан бир келинди —акен ээрчитип барды беле? -  анымкан ага күлүп атайын эсине салгысы келгендей айтты.

-  ойчу, ошол келин ушубу?

- —ага мен калп айтып эмне кылам. —акен экөөбүз муну тамашалап "алтын тиш сурабатат" деп калчубуз.

- ƒа-да-аа, ошондой деЕ - јл мага бурула оңдонуп отурду, - Ёгер ал келин ушул болсо, анда мен буга көргөзөм! ћени ошондо тоготпой койгон, -  үлүп койду, - „ынбы ы€?

- Ѕашка сөздү коюп тамакка карагыла эми, тааныш экенсиңер, ысыгында алгыла! - ћен сөздү башкага бургум келип, шорподон куюп сундум. “амактанып отуруп ага жүз грамм куюп бердим. “аежемдин көзүнчө акчасын алгандан у€лдым да, дагы куюп алдына коюп:

- Ѕүгүнчө а€шыңыздын арты менен ичип алыңыз, мындан кийин бербейм! - ћен да тамашалай күлүп койдум.

- јрагың эмес, эми өзүңдү алам керек болсо, ошондо мени кабыл албай койгонсуң, -  анымкан таежеме карады, - ћен тигилерди жаткырып келгенче бул жатып алыптыр, кубалап чыккан!

- “уура кылган. —акен экөөңөр көрүнгөн эле а€лдардай көрүп алып бардыңар да, өзү ошондо жаш болсо.

- ќшондо мени менен сүйлөшүп койгондо алып калмакмын да, сүйлөшмөк тургай, кууп ийбедиби.

- Ѕолду эми, бозоканадай жарылдабай. »чээриңди ичтиңби, бар үйүңө, биз жатабыз, - ћен тамакка бата кылгандан кийин аны кетиргенче шаштым.

 анымкан көпкө аны менен сүйлөшүп ара-чолодо экөөлөп мени тамашалап коюп отуруп, жатаарга келгенде ал кетти. јты јнарбек экен. Ёртеси  анымкан ооруканага баласын көргөнү кетти. ћен жолго чыгып майда соодамды баштадым. јнарбек келип жүз грамм ичип жанымда туруп:

- јчыгын айтайын, бойдокмун азыр. Ёкөөбүз баш кошуп алалы. ќшондо деле а€лым менен ажырашып жүргөм.  өңүлүмө жагып, сени сүйлөшүп алып калмак болуп ойлоп жатсам сөз укпай койбодуңбу? - деп калды.

-  ой, мындай сөзүңдү балдарым укпасын. ћен эми күйөөгө тийбейм.

- Ёмнеге тийбейсиң?  ерек болсо өзүм алам. “иги көчөдө иним жашайт, кечинде инимди а€лы менен ээрчитип келем.

-  ызыксың го, мен эмне сага оюнчукмунбу? ћага азыр эч нерсенин, эч кимдин кереги жок! - јчуулана кеттим, - Ѕар, мындан ары арак да сатпайм!

- —ен ушунчалык катуусуңбу?  өңүлүм түшкөн келинди башынан койо бербейм!

-  им экенсиң сен мага! - ћен товарымды жыйып көтөрүп алып дегеле ушундан кутулайын деп үйгө кирип кеттим. јйдана айы-күнүнө жетип турган, ал чыгып соода кылып, кечинде үйгө киргиздим. ћени жок дедирип, үч-төрт күн жолукпай койдум. Ѕир күнү тогуздарда мас болуп эшиктин алдына келген экен, балам аны түртүп ийсе чалкасынан жыгылып кеткенде коркуп кеттим.  олунда эки-үч килдей эти ыргып кетти. «орго туруп балама жалдырап атты:

- ∆ок дегенде мына бул этти алып койчу балам, атайын алып келдим эле.

- Ётиңдин кереги жок, бар үйүңө алып кет! - деп кызым кыйкырып туруп эшикти ичинен илип алды.

ћен үндөбөй үйгө кирип боорум ооруган менен: "чала болду" деп койдум өзүмчө. ќшондон баштап ал эшиктин жанын койбоду. Ёртеменен-кечинде келе берип тажатты. јйдана күйөөсү менен үйүнө кетип, —ажира Өскөндүн кызы менен ойноп жүргөн. ”улум атасына кетип үйдө жалгыз отургам. Ёшикти илбей койгон экенмин, шар эле кирип келди.

-  андай ћиргүл, кудай жалгагыр, мени кубалабачы. Ёгер сен макул десең ичпейм, экөөбүз шаарга кетип жашайбызЕ - јл кирип келип эле жобурап атты.

- »чкен-ичпегениңдин кереги эмне мага? »чпесең өзүң үчүн, мага тыйынча залалы да, пайдасы да жок. “ур, бар үйүңө!

- ќтурчу эми, сүйлөшөлү жакшылап. Ќеге менден качып жатасың? ∆е мен ошончолук эле кишиге жалаңкыч көрүнөт бекемин? - ћени колдон ала ордума отургузуп, өзү жаныма отуруп алды, -  үйөөңдөн эмне үчүн ажыраштың эле?

- јнын сен үчүн кандай зарылчылыгы бар?

- Ёң зарыл.  үйөөң өлгөн болсо албайм, эри өлгөн а€л кара жаздык болуп калат, деп менин оозумду ачырды. ”шунча жашка келип "кара жаздык" дегенди укпаптырмын, каткырып койо бердим:

- ћүмкүн күйөөм өлүп калгандыр, эчтеке айтпасамчы?

- „ын айтам, эгер күйөөң өлүп калган болсо, мен сага жабышпайм, тирүү болсо анда сенден калбайм!

- Ѕашты оорутпай чыгып кет, азыр балдар келет.  атын толуп атат, каалаганыңды алсаң болот.

- ∆о-ок, а€лдын баары бирдей эмес. Ѕирөө кара жаак, бирөө ажаан, бири көз көрүнөө будамайлап жазгырган жеңил а€к, түшүнө да, ишене да албайсың а€лдарга.

- јндай кыйын экенсиң, а€лыңдан неге ажырап жүрөсүң? ј€л алдың беле деги?

- јнын эмнесин сурайсыңЕ ќшол а€лымдын айынан түрмөгө дагы отуруп келдим. ”зак сөз, отурсаң баштан өткөнүн айтып берем.

- јнарбек, сенин өткөнүңдүн мага эмне кереги бар? ћенин өткөнүмдүн, сенин баштагы турмушуң мени кызыктырбайт, эч кимге кызыгы жок. “үрмөгө отуруп чыксаң, демек, милици€да учетуң бар, жиниме тийсең азыр арызданам, тынч жашатасыңбы деги?

-  оркутпай эле кой, корко турган убакыттан өтүп кеткемин. јндан көрө кел эми, сүйлөшүп отуралычы, суранам сенден, итче куубачы, - дегенде боорум ооруп аны карап көпкө турдум да: "Ёмнеге эле минтип жатам? Ѕул деле адам го, ансыз да жакшы эле азап тартса керек.." деп ойлоп мындан он беш жыл илгери көргөн шыпылдаган узун бойлуу, алтын тиши жаркылдаган жаш жигит көз алдыма тартыла түштү. јнан ордуман туруп чай коюп келип маңдайына олтурдум:

-  ана сүйлө, кулагым сенде?

- Ѕа€ эле ошентпейт белең, - јл бир азга мени ойлуу карап турду да, сөзүн баштады. - ћен а€лым менен ажырашып, кайра табышып жүргөм. ќшол убакта боюнча болуп калып, тынч жашоону ойлодум. ”луу кызым беш жашта, кайнатамдарда болчу. ј€лым төрөгөндөн кийин да ынтымактуу жашап калдык. Ѕаары ойдогудай болуп, мен театрдын унаасын кылдыратып жүрдүм. Ѕир күнү кызуу болчумун, үйгө келсем а€лым баланы он бештеги коңшунун кызына каратып коюп кайдадыр кетип калыптыр.  үтүп жаттым, канча күткөнүм эсимде жок.  өзүм илинип кеткен экен, ойгонуп кетип дүкөнгө бардым да бир бөтөлкө арак алып келип ичип отургам, андан аркысын билбеймЕ Ѕаламды карап отурган кызды зордуктадың деп ызы-чуу түшүп, заматта эле милици€да көзүмдү ачтым, эсимде эч нерсе жокЕ - “унжурай отуруп калды. - Ѕилесиңби, а€лым менимче ал кызды башка бирөөгө сатып коюп, мас абалдагы мени карматып койду.

-  антип эле, ал кыз өзү сени тааныса билбей калмак беле?

-  араңгы кирип калыптыр, баланын жанында тигил кыз уктап калат, ойношу менен келген а€лым менин мас экенимди көрүп ошону кылды да..

-  ызык, уктап калса деле көзүн ачканда сенби же башкабы, тааныйт эле да?

-  ыздын көзүн жаап алып зордуктаптыр, текшергенде менин зордуктаганымды далилдешти, бирок ушул убакка чейин ишенбейм, эстей да албайм.

-  антип эле, башка бирөө зордосо сени күнөөлөмөк эмес, мастык менен билбей калгандырсың.

- јндай болууга мүмкүн эмес, ал кызга мен тиймек эмесмин.

-  ой эми, болуптур, кыскасы жазаңды алып келипсиңЕ

- Ќи за что болуп жатпайбы.  үнөөсүз күнөөлүү болуп жазаландым. јл жакта көргөн азабымды айтпа, сегиз жыл күндү санап отурдум.

- “агдырың жазганды көтөрбөскө аргаң жок да. ѕешенеңдегини көрөсүң.

- “уура, ошондой болду. ј€лым кийин ошол кишиге тийип кетти, ал врач болчу. ќшол экөөнүн жасаган иши менин тагдырымды талкалады.

- Ёми ким билет, ага өкүнгөн күндө дагы кайрый албайсың, - ћен кайнаган чайды алып келип демдеп, чай куюп сундум. - „айдан ич, анан эсиң барда этегиңди жыйып кетип кал. Ѕалам келсе жаман айтып койбосун, жаман көрүнүшпөйлү.

- —ен кызык экенсиң. Ѕалдарды көндүрүш керек. ћен сенден эми өлүп ажырабасам тирүү турсам жаныңдан карыш кетпейм.

- ќюндун азы жакшы дегенди билесиңби? Ѕолуптур, сен чыда, ичкениңди ташта, ишеничке кир. ћени сен, мен сени байкайын, анан көрөбүз, - деп мен аны жооткотуп чай ичкенден кийин эшикке чыгарып койдум.

„ыны менен ал ичпей калды. ћындай караганда кинодогу бандиттерге окшоп дайыма кара плащ, кара шл€па кийип алат.  оңшуларымдын ичинен „ынара деген келин экөөбүз ынак элек. ћырзакул деген көңүлдөшү менен жашачу. “өрөбөптүр. ћырзакул жокто жалгыз калып мени чакырып алып экөөбүз аркы-беркини кобурашып отура берчүбүз. Ѕир күнү ал мени эшикте жүрсөм чакырып алып:

- Ёже, бир сөз айтайынбы? - деп күлүп калды.

- јйт, айта бер.

- ћынабу барактын аркы башында бир кычыраган киши жүрөт, чаппайлыбы?

- ќй кокуй күн десе, мен дагы бир сонун сөз айтат экен десе. јның эки күндүн биринде сүйрөлүп келип жүрөт го?

- ќоба, ичип келчү эле, аз күндөн бери сопсоо келип жүрөт, өзү тыкан жүрөт экен.

- Ѕайкап көр.

- —изчи?

- ћен эми карып калдым да, - ћен аны карап күлүп койдум. - ћага караганда сен жаш эмессиңби.

- ∆о-ок ай!  өп болсо бир жаш эмне. ∆акында кыркка чыгат экенбиз. ћен аны чабайын десем, ћырзакул өлтүрүп койбойбу? -  өздөрүн жымыңдата, оозун чойоңдото жылмайып алды. - ћырзакулдун жинин билесиз го. "ј€лыңа кет" десем, "Ѕирөөнү таап алгансың го" деп кызганып турат.

- јның туура дечи. Ёкөөбүз кара шл€паны эмне кылабыз? јл кургур да далайдан калган неме көрүнөт, кычыраганына караганда оңо-ор адам эме-ес.

- „ын эле ай эже, ошондой болуш керек ээ? - „ынара ойлонуп калды.

ќшол убакта ћырзакул машинасын айдап келип калды эле, „ынара үндөбөй басып кетти. јнткени анын бирөө менен сүйлөшүп турганын көрсө да урушат деп укчумун.

јнарбек он беш күндөй үйгө келген да, ичкен да жок.  үндө эртең менен кетип кечинде келип үйүнө кирип кетет. ћен болсо өз ишим менен алекмин. јйдана келди, балам айылга окуп калды.  ызым төрөсө эле Ѕишкекке кетсем деп жүргөм, кечигип жатты.

 еч кирип калган. јнарбек эшикти акырын ачып кирип келди. ћен у€лганымдан:

-  ел-кел, - деп жиберипмин, кызым мени таңгала карап калды.

-  елдим, кандайсыңар өзүңөр? - деп босогодо туруп бери өтпөй учурашты.

- ∆акшы, кудайга шүгүр..  ел отур! -  өз кыйыгым менен кызымды карасам мени бир, аны бир карап жаман көргөндөй түр көрсөтүп сыртка чыгып кетти.

- Ёмнеге келдиң? Ѕулар мени жаман көрүшөт, мына көрдүңбү? - ћен ага кызымдын алдында ыңгайсыз абалда калганыма кейий сүйлөдүм.

- Ёй кызык экенсиң, балдар сага боор оорумак беле? "ќтуз уулум болгуча, осурак чалым болсочу" дегендей, булар өз ордуларын таап кетсе жалгыз каласың.  өндүрүш керек!

-  антип? —ени "үйгө кир" деп койгонго жинденип атат, кокус "тием" десем карабай таштап койсо кантем?

- “аштабайт. Ѕаланы эне таштап кетсе да, таап алып жатышпайбы?

- ќшентсе да менин чоочун эркекти үйгө киргизип алганым у€т эле. ”шуларга баш-көз болгондун ордунаЕ јй кудай ай, деги барчы үйүңө! - ћен башымды мыкчый отуруп калдым.

јл кебелип койбоду.  ызым “ынаранын жанына эрмектешкени кетип калды окшойт. Ёкөөбүз бир топко үнсүз жер тиктеп отура бердик.  өптөн кийин:

- ћиргүл, айтсаң, күйөөң менен эмне үчүн ажыраштың эле? - деди јнарбек.

- ћенден кетти окшойт, - ћен ойлуу отуруп калсам ал мени карады. - "∆аман а€л эр кадырын билеби, билген болсо сыр түйүнүн чечеби?" дегендей, эр кадырын билбей калдым, - дедим аны сынай карап. -  үйөөм жакшы адам, мен кетээрим менен а€л алды, жаман эркек болсо балдарын ойлоп башын оорутмак.

- —үйлөйсүң да-аа.  ой, мейли, мен барайын. ∆акшы тур, келем дагы, - ќрдунан туруп чыгып кетти.

" ызык адам экен, эмне эле жармашат? ћен байкуш неге эркектерге өч болуп жаралдым экен? Ѕалким мени сүйүүнүн илеби мерес кылып койгондур?" деп ойлонуп олтура бердим. Үргүлөп кеткен экемин, јйдана светти жандырып:

- ”ктап калдыңызбы, тиги киши кеттиби? - деп сурап отуруп калды.

-  етпегенде жатат беле? —үйлөшүп отурайын деп келиптир, унчукпай угуп отурдум.

- јнын эмнесин уктуңуз, алкаш неме калп-чынды дөөрүй берет да.

-  алппы, чынбы, анын бизге ысык-суугу жок, балам. јл сүйлөдү, мен уктум, эмне болмок эле?

 ызым унчукпай калды. ћен дагы үндөгөн жокмун. Ёми жаталы деп жатканда —ажира менен Өскөндүн кызы “акы экөө чоң а€кка жаңы шорпону эти менен көтөрүп кирип келишти. Ёкөө абдан ынак, качан болсо ажырабай бирге жүрүп көнүп калышкан. —ажираны үйгө жатканга зорго алып келчүбүз. Ўорпону бизге жеткирип коюп эле экөө кайра кетти.

- Ѕүгүн келбейм, апа, “ынара эже жалгыз, - деп коюп жүгүрүп кетишти.

- ћейли, - дегенимди угушкан да жок. ∆аңы шорпо менен этти жеп алып жатып алдык.

јбдыш менин бөлөмдү алган. јл менден бир жаш улуу. Ёкөө сүйлөшүп жүргөндө Ѕайсары жезде: "∆етим балага кызымды бербейм" деп койгон экен. “агдырдын буйругун кара, акыры экөө кошулушту. ћен эчтеке дебедим. Ѕалким экөөнүн ортосунда улуу сүйүү бардыр, ким билет? ћенин үч күн биртуугандарым менен бирге жүргөнүмдү шылтоо кылгандырЕ

∆аз келип биринчи класска окуп калган уулумдун јлиппе майрамына жакындаганда барып акчасын берип, эжекесине белек да€рдап берип кайра жөнөсөм —аадакан таежем жолугуп калды. јл өмүр бою мугалим, эл агартуунун отличниги болуп, андан кийин завуч, райондук советке депутат болгон ардактуу адам эле. —үйлөшүп калсак ал:

- јй кыз, күйөөң жакшы жигит эле, эмне жин тийди балдарың чоңойгондо? - деп калды.

- Ёже, "жакшыны жатка чыгарба" дейт, анын сыңары жакшы күйөө балаңар жатка кеткен жок. " оюндаш түшсө кончко" дегендей, бир жээниңден өтүп экинчи жээниңе барды, - дедим мен күлө.

- Өлүгүңдү көрөйүн, тилиң чечектейЕ - —аадакан эжем андан башка сүйлөбөдү.

∆ылуу-жумшак коштошуп кете бердим.  елсем кызым толготуп калыптыр, коркконумдан төрөтканага жеткирип келдим.  өрсө эрте жеткирип коюптурмун, бир жумадай жатып калды. ќшол убакта жалгыз калып, јнарбектин сунушуна макул болууга аргасыз болдум, анын үстүнө кетпей туруп алды. ћени менен төрөт үйүнө кошо барат. Ѕир жумадан кийин јйдана кыз төрөдү.  убанычым койнума батпай бир бутум төрөтканада, бир бутум үйдө.  ерек-жарагын, тамак-ашын жеткирем. јл төрөгөндөн үч күндөн кийин күйөөсү келди. “октоболот өзү жоош-момун болчу. јнын кубанганын айтпа. Үч-төрт күндөн кийин эле чыгарып алдык. јнарбекти өгөйлөбөй эле тим болушту. “ун неберемдин атын ∆анар деп койдум. ∆анар тоодой жанып турсун деп тилек кылдым. јнарбек болсо "аны мага жаздыр" деп маземди алды. јнткени “октоболот менен јйдананын заксилери жок болчу.  үйөөсүнүн паспорту жок, метирке алалбай жатканбыз. ћен ага болбодум:

- Өз баласы өздөрүнө буйрусун, бизге бере койобу?

- Ёчтеке болбойт, экөөбүз багабыз да.

- ∆о-ок, сен эмес менин акым жок.

јга: "—енин кандай тиешең бар, кечээ эле пайда болгон адамга баласын ишенип ким берет экен?" деп катуу айталбадым.

∆анардын туулганына туура эки ай болгондо Ѕишкекке келдик.  елген эле күнү јнарбек мени бир тууган жеңесинин үйүнө алып барды. јерде эки-үч күн туруп, "базарга чыгып иштейбиз" деп ќш базарына баса бердик. ќшентип шаардагы кыжы-кыйма элдин арасынан өз бактыбызды издеп эл шарына кошулдук. јдегенде кичинекей стол менен чылым сатып отуруп калдым. јнарбек тачка түртөт.  үндө кечинде «елена€ көчөсүндөгү батирге жыйырма сом төлөп жашап жаттык. јкырындык менен товарды көбөйтүп, ќш базарынын тең ортосунан орун алып иштей баштадык. »шибиз жакшы болуп калганда јнарбек ичип алчу болду. јдегенде ага үндөгөн жокмун: "„арчайт да, ичсе ичсин.  өбөйтпөс", деп койом. Ѕирок азайтмак түгүл көбөйтүп, бир жагынан арак ичсе, бир жагынан чылымды чегип тынчымды ала баштады. јкырын да айтып көрдүм, уруштум, эч болбоду. јга көрүнбөй суточныйга түнөп алчу болдум. »шим жакшы эле, ичкени жүдөттү.  ечкисин качып кеткеним менен, күндүзү местадан кете албайм. Ѕир күнү а€бай урушуп койдум эле, бир аз ичпей калды. ∆аңы ∆ыл жакындап калган. —оода абдан жакшы болуп жатты.  үнүгө алган товарым күндө калбай калат. —игареттерим блок менен өтүп кетет. ќшол кезде бир сомдук акчалар жаңы болчу. Ѕалким жөн эле жолум болуп жүрдүбү, билбейм, айтор бир сом деп бүктөлгөн жыйырма сомдукту таштап коюп эки штук чылымды алып кетип калышат. Ёки-үч жолу чакырып кайтарып бердим, кээсине үлгүрө албай калчумун. ќтуз биринчи декабрь күнү јнарбекти тачкага чыгарган жокмун, анткени товарым түгөнгөндө кайра-кайра оптовыйга жүгүрүүгө туура келет. —оодам ал күнү укмуш болду, кечинде товарым бирин-серин калып калса болобу?  ечкурун батирге келип санасам туура беш миң сом болуптур. ќшентип токсон жетинчи жылдын акыркы күнү мен үчүн абдан жемиштүү болду. Ўаардын сырын билбеген жаным биринчи €нварь күнү таң эрте чыгып алсам базар жабык, эч адам жок. Ѕирин-серин элдин жүргөнүн көрүп столумду коюп, калган товарды сатмакка туруп калдым. ћенден кийин дагы бирөө келди, ал дагы мага окшоп жакшы билбеген неме экен. Ѕара-бара эл ары-бери өтө баштаган.  ар сампарлап жаап, муздак жел бети-колду тызылдатып турат. Ѕир кезде үшүгөн буттарымды бири-бирине ургулап турсам эле маңдай жагымдан көк кагаз желге улам серпилип атат.  агазбы деп карап койом. јнан акырын басып барып карасам бир кагаз миң сомдук экен. ∆арымы карга басылып, бир жагы жел менен кошо кыймылдап атыптыр. Ёки жагымды карап коюп ала койдум да: "ќо кудай, ушунуңа шүгүрчүлүк, үшүбөй кете берейин" деп ойлоп столумду бир жагыма, товарымды бир жагыма көтөрүп батирге кирип барсам јнарбек жок.  өрсө ал автовокзалга кетиптир. јйылга кетмек болуп жатканбыз. Ѕилет алып келип калды. январдын он бирине зорго алыптыр. Ёки-үч күн эс алып, жөн отурбай дагы ордума чыгып алдым. јкча соода болбой атты, ага карабай кеткиче чыга бердим. јнарбекти айылга алып кетчү буюмдарды алганга дайындадым. ќн литр спирт, чылымды блоктоп, конфет, печенье, шоколаддарды алып дайын болуп турдук.  етээрибизге эки күн калганда телевизор да алдык. Ёртең жөнөйбүз деген күнү базарга чыкпай үйдө отурсам эшиктен баламдын үнү угулуп калды, ыргып туруп каалганы ача койсом Ќүкүм.  учактап өпкүлөп, анан карасам үстүндөгү кийген кийими жүрөгүмдү оорутту.  үзүндө эле бутунан башына чейин алып берген кийимдери жок. Ёски куртка, бутунда арты айырылып калган резинка өтүк, чулгоо ороп алыптыр, анысы чыгып турат. Ѕаламдын бу түрүн көрүп ыйлап алдым: "Ѕөлөк-бөтөн эмес, жаман-жакшы айтышкан эмесмин, атасы жакшы да, баласы жаманбы? ∆ок дегенде өзүм алып берген кийимди а€бай койсо болмок. јрбакты сыйласа экөөбүздүн түбүбүз бир эмес беле, же ага бир ооз бирдеме дедим беле?" ∆үрөгүм сыздай баламды үйгө алып кирип ыссык чай берип отургуздум да, базарга бардым. Ѕир сыйрасын алып берип, эртеси эрте чыктык. ∆олдон баламдан сурап койом:

- ”улум, эмнеге кийимиңди кийбей чыктың?  арачы жолдун суугун, ооруп калсаң эмне болот?

- Ён-ээң, жанагы апам бербей койбодубу, "жыртасың" деп.

- Өзү алып бербесе, атаң деле кийгизип койбойбу?

- јл да ошентет, "кирдеп калат, айрыйсың, жазга чейин жыртып аласың" дейт.

- јкмак, бир катын деп баласын калкалай албай калган тура.

- јпа, айтпай эле койчу, атамдычы апам а€бай жаман кылат, чоңойсом аны көргөзөм! - Ѕала неме өчөшкөндөй муштумун түйө ызырынды. Ѕаланын жүрөгүнө жеткире ызаланткан а€лды тытып жегим келип турду: "јл иттик кылса да, мен төөчөлүк баркымды сактайын, аман болсо чоңойоор.  адыр-барктан өзү калат, өз кадырын билбеген киши сыйлаганды билмек беле?" деп ойго батып кеттим. “үш ченде “октогулга жетип, үйдүн тушуна такси токтогондо эле јйдана чыга калды. Ѕир күн мурун телефондон келээрибизди айткан элек.

-  елдиңерби? ”лам жол карап жаттык эле, кандайсыңар?  елиңиз! - деп мени менен өбүшүп, јнарбек менен сыпаа гана учурашып, жүктөрүбүздү көтөрүшүп жөнөгөндө күйөө балам да чыгып калды. Ѕиз менен учурашып, телевизорду көтөрүп кирди. Ќүкү алы жеткенин көтөрүп алган.  ирсек үйдө бала көрүп келген кызымдын абысыны, кайниси бар экен, форель балыгын кууруп жатышыптыр. ћен дароо эле спирттен аралаштырып бөтөлкөгө куюп ортого койдум:

-  ана кудагыйлар, базарлыктан алгыла, силердин келип калганыңарга өтө кубанычтамын!

—такандарга арак куюп, аларга сундум.

- ќоба, сизди бүгүн келет деп бизди кетирбей аткан, ырас болбодубу кудагый келип калып, - ”луу абысыны √үкү шакылдай стаканды колуна алды. - —издердин аман-эсен келишиңиздер менен!

- –ахмат!

Ѕаарыбыз алып ийдик.  үйөө балам иниси экөө ичпейт.  айрадан стакандарга јнарбек арактан куюп узатты.

- ћен жокто кызыңарды көрүп алыпсыңар, көрсө өзүңөрдүн кызыңар тура, ээ? - ћен тамашалай күлүп ∆анарды колума алып өөп: - Ёэ кызым, төркүндөрүң келдиби, ээ? - деп эркелете карадым. - Ёмне, көрүндүк кана?

-  удагый, көрүндүк “октоболот менен јйданада, - чөнтөгүн сыйпалай ыңгайсыз абалда калгандай. - —изге да өзүнчө сала келгем, - деп элүү сомдукту сунганда мен:

- —ен ага таарынба, кудагый. ”шул жерде жалгыз жүгүрүп жүрүп зорго төрөтүп алдым, бириң кабар албайсың. “отош төрөгөндөн кийин келди. ћына, бала силердики экен, баса калып атасыңар, - дедим ичтегимди сыртка чыгара. - ћен таенемин, баккан мээнетим силердин эле кызыңар, "жээн эл болбойт, желке таз болбойт" деген бар го?

Ѕаарыбыз күлүп калдык. јңгыча балык ортого келди, болгондо да чоң форелден экен, биригип түгөтө ала турган эмеспиз. Ѕакылдашып кечке чейин отурдук. ћен базарга јйдананы жөнөтүп эт алдырдым да, тамак астым.  удагыйымдын кетем дегенине болбой жаткырып койдум.  айнагасы „икин кызып калды, алар менен кошо "базарлык ооз тийгиле" деп эки кошунамды чакырып койдум. ћырзакул менен „ынара да келди. „ынара созолонуп комуз менен ырдап берди. јндан кийин √үкү да комуз чертип ырдап, түнү менен отуруп таңга маал жаттык. Ёртеси кайрадан баш жазып шорпо жасап берип, анан узаттык.

∆анарым тогуз айга толуп томолонуп, боору менен сойлоп калыптыр. јга өпкө-жүрөгүмдү чаап, кубанычым койнума сыйбай биринчи неберемдин ырахатына бөлөнүп бактылуумун. Ёненин жүрөгү бала, небере үчүн гана жаралганбы, чиркин.  аникул бүтүп калганга Ќүкүнү айылга жөнөттүм, окуудан калбасын деген тилегим да.

- Ќүкү, жакшы оку ээ алтыным, мектепке жакшына болуп кийинип барып жүр, окууңдан калба!

- ќоба, жакшы окуйм. —из эми Ѕишкекке кетпейсизби?

- Ѕир айдай биерде болобуз, анан барып кайра иштейин балам, биерде болсок кайдагы соода? ∆азында өзүм кийим-кече жеткирип берем, макулбу?

- »йи. —из алып берген джынсы костюм-шымымды кийем да.

- ќшент балам, апаң менен урушпай эле гой, жаман бала болуп каласың, макулбу?

- ќоба, урушпайм, - Ёрдемсине компоюп койду. - ћен чоңойсом сизди алып кетем аа?

- јман-эсен болсоң болду, балам. „оңойо берчи, эң башкысы сабакты жакшы окусаң баары болот. Ёми жакшы жүр! - деп эки бетинен өөп, автобуска салып койдум.

јны жөнөтүп алып ичим эңшериле, бир жак капшытым ээн калгандай ыйлап алдым. Үйгө келсем кыз-күйөөм кыжылдашып отуруптур, менин дабышымды угуп тынчтанып калышты.

- —илерге эмне болду? - ћен экөөнү алмак-салмак карап, ∆анарды алып төргө отура кеттим.

- јпа, бир эжеден бир кап буудай алганбыз, ошого акча таап бер десем азыр жок дейт.

-  анча сом экен бир кап буудайы?

- Үч жүз сомЕ

- ћен берейин, алпарып бергиле. јнан ун алып келгиле экөөң барып.

- ћа-акул, - јйдана тулту€ кабагын бүркөй туруп кийине баштады. - »ште десем болбойт, өзүбүзчө оокат кыла албасакЕ

- ∆умуш жок болуп атпайбы, - “отош нымтырай жер карады.

- Ёми кышта кайсы жумуш, жөн эле кыйнай бербе, жазда иштейт да.

-  ыйратат ушу, - јйдана жактырбагандай бурк этти.

- Өзүң сүйлөшүп тийдиңби, бары-жогуна кайыл бол да. јны да, өзүңдү да кыйнабай.

- ћен иштейм, апа, иштейм. ∆умуш издеп эле атам, - күйөө балам күнөөлүүдөй јйдананын артынан жөнөдү. Үч жүз сомду өзүнчө бердим да:

- Ѕир мүшөк ун ала келгиле.  ант, чай, майыңар барбы?

- Ѕаары түгөнгөн.

- јнда муну алып баарын алып келгиле. ”шул жерге такси жыйырма сом алаар, такси менен келип каласыңар.

- ќобаЕ

јйдана күйөөсү экөө чыгып кетти, мен ∆анар менен калдым. јны ойнотуп, ойунчуктарын алдына койуп, улам сойлоп жеткен сайын ары жылдырып аны менен кошо ойноп ырахаттанып отура бердим. јнарбек инисине учурашып келгени кеткен. јл келип калды. ∆анар менен ойноп жаткан мени көрүп:

- ќй уу-уй, сен жөн эле небереңден да кичине болуп кеткенсиң го? - деп күлүп калды.

- ћуну сойлотуп, ойунчукка жетсин деп атпайынбы. Өзү да жакшы сойлойт экен, бул жөрмөлөбөй эле сойлойт да, капырай.

- ќшенткен бала бат басат.

-  ана бат эле басып кетсе, жетелеп жүрө берет элем.

- Ўашпа, жетелей турган кез да келет.

- Ёй садага кетейин күчүгүм десе, көзүңдөн ананайынымЕ

Ѕекем кучактап, уурттарынан чопулдата өөп жаттым: "∆аман десе, жакшы болсо небересинин жытынан ырахат алып, күлкүсүнө тойбой көтөрүп бакпайт беле? —ен кудайдын каарына калдың, јбдыш. јндай эле менден кеткиң келсе менден жаш, менден сулуу, төрөй турган а€л албайт белең? “өргө отургузуп бутун жууп берип, төрөбөй турганды албай. —ен неберенин жытына, күлкүсүнө, караанына татыбайсың. ќшол жолду өзүң тандап алгансың" деп ойлоп, ∆анарды кучагыма кыса мелтиреп ойго барып кетипмин:

- —ага эмне болду? - деген јнарбектин үнүнөн селт этип кеттим.

- ∆өн эле, —ажирам эмне болуп жүрдү экенЕ

јйылда таежемдикинде жүргөн кызымды ойлоп сагынып кеттим: "—адагам десе, кантип жүрдү экенЕ"

- Ёми шаарга кеткенде ала кетели, - јнарбек мени карады. - јнсыз да бирөөң товарга барсаң, бириң соода кылганга жакшы. ћен тачкиде иштеп таба берем.

- Ёртең барып келбесем, - деп отурганымда ∆анар ыйлап калды.

јны көтөрүп сооротуп жатып сооронуп калганда кайрадан: "'“', сен кантип жүрдүң экен? Ѕалким сен өзүң сүйгөн жанга үйлөнүп, бактың тоодой болуп жашап жаткандырсың? ћен неберелүү болдум, болгондо да сүйбөй кошулган адамдан балалуу болуп баарына кайыл, баарына кайдыгер жашап, сүйүүмдү балдарыма алмаштырган кезде ажырашкам. ћен абдан бактылуумун, небере көрдүм, неберенин ысык демин, таза наристе күлкүсүн угуп, өзүмдөн өзүм учуп, бактылуу экенимди ким менен бөлүшөөрүмдү билбей сени ойлоп, ойум менен сага жетип отурам: сен да бактылуусуңбу?" деп санаанын сансыз кайыгын калаксыз айдап, кучагымдагы наристени шуу эттире жыттап алдым. Ќаристе кез кандай таза, арам менен адалды, жаман менен жакшыны, арамзалык менен куулукту али сезе элек акактай тунук, асмандагы жылдыздай кол жеткис бийик наристе гана улук бул дүйнөдө. Ѕуту басып, тили сүйлөөгө келгенден баштап өзүмчүлдүк жан дүйнөсүн аралай, ач көздүк, арамзалык дээрине у€лап, пенденин түйшүгүн артына баштаганы өкүнтөтЕ

“уура бир ай балдарымдын жанында болуп, —ажирага барып келдим.  анымкан баласы өлгөндөн кийин "жанымда караан болсун" деп алып калган. "јлып кетейин" десем болбой койду. ћарт айы жакындап калганда кайра шаарды көздөй жөнөдүк.  елсек ба€гы батирибиз бош экен, ордубузга кирип алдык да, соодага кириштик. јнарбек көпкө чейин ичпей жүрүп, кайра ичип алды. ∆иним келип:

- јнарбек, эгерде ичкениңди таштабасаң сени менен жашабайм, ушундайда эсиңди жый, - дедим эле, ал мойун бербей калжактады:

- »чсем ичем да, эмне болуптур? "»чпе, ичпе" дейсиң, тапканымды берип атам го, суукта чарчаганда ичип койсо болбойбу?

- јндай болсо тапканыңдын да кереги жок, мен аракеч менен жетелешип жүрө албайм. Өзүң "ичпейм" деп убада кылгансың!

- Ѕолуптур, ичпейм. —уукта аз-аздан ичип турайын, андан кийин такыр ичпейм!

- ∆о-ок! "“акыр ичпейм" деп убадаңды бер! —уукта элдин баары эле иштеп жатпайбы.  ечкисин тамакты жакшы ичесиң, түштө да жакшылап түштөнүп алсаң болот да?

- Ёэ кызык экенсиң. јга болбой кетет да, ичкиң келет. јнан токтоно албай ичип алам, андан кийин дагы ичкиң келип туруп алат, - јл өзүнчө жер карап, ичкиликти койо албасына көзү жеткендей ишеничсиз сүйлөп жатты.

- Өзүңө ишене албасаң жаман-жакшы көрүнбөй дароо эле бөлүнүп алалы. Ёкөөбүздүн ортобузда эч нерсе деле жок, оңой ажырашабыз. Ёртең мен өзүмчө батирге чыгам, сен биерде кал!

-  ойчу эми, бираз чыдасаң таптакыр таштайм. „ыдачы кичине.

- Ѕолуптур, акыркы убадаң болсун. јйтып койойун, эмки жолу мен сага сөз коротуп оозумду оорутпайм, унчукпай басып кетем.

- ћейли, эгер арагымды койо албасам, өзүң билгенди жаса. ƒагы бир ишенип кой, аракет кылып көрөйүн, - ал башын шылкыйта отуруп калды.

ќш базарынын ортосундагы орунда соода кылам. —ейтек соода комплексинин маңдайы, улам кирип түгөнгөн товарымды алып чыга калып, коробка шоколад менен сигареттерди оптом сатып ийем. "ћагна" деген чылым ошол кезде жакшы өтчү, "Ѕанд" экөөЕ

∆аз келип, жан-жаныбарлардын баары күн нурунан жылуулук алып, жертөлөдө, люктарда жашагандар кыш ызгаарынан кутулуп, ар кайсы жерде эки-экиден болуп таштандыны чукуй башташкан. ќш базарынын ортосундагы биздин орундарды алып, баарыбызды кубалап салды. јйлам кетип өзүм жашаган батирдин бурчунда чоң талдын түбүндө отура баштадым. јл жерде спирт саткандардан аздап спирт алам да, суу кошуп сата берем.  удай жалгап бул жерден да соодам жакшы боло баштады. јнарбек болсо ичкенин токтотпогонунан башка батирге кетип калгам, бирок ал соода кылган жерге мас болуп келе берип тажатты.

- Ёй, сен кимсиң мага? јзыр жоголуп кетпесең милици€ чакырам! јман-эсениңде кетип кал! - дедим суроо-жоопсуз эле сигарет алганына ачуум келип. јнын үстүнө алыстатып койгум келди.

- Ёмне, бир сигареттен өлөсүңбү?

- Өлөмбү-өлбөйүмбү, ал менин ишим.  ыскасы, мындан ары жолобо, өз оокатыңды өзүң кыл, менин жаныма келчү болбо!

- —ен менин а€лымсың! - дейт ого бетер жиниме тийип.

- Ёми мен сага эч ким эмесмин, мындан ары карааныңды көрсөтпө. џрыскыңды көтөрө албадың. "»чпейм" дегениңе ишенип "күйөөгө тийди" деген жаман атты мойнума илдим. ∆етишет сенин мага көрсөткөн сыйың!

-  ой анчалык ачууланба. »чпейм эми, сөзсүз койом.

- Ёми ичесиңби-ичпейсиңби, ишим да жок! - ћен клиентке жүз грамм арак куюп калсам өчөшкөнсүп же мени байкабай калды деп ойлодубу, пачка полетту чөнтөгүнө сала койду. јчуум а€бай келип жетип түртүп ийсем тачкасынын үстүнө жыгылып дөңдө турган тачка бир топ барып токтоду. Өзү а€бай мас болчу. ќшол бойдон көпкө жатты. “ачканын кырына башы тийиптир, коркуп кеттим, бирок сыр билгизбей ары карап туруп алдым. јңгыча участкалык милици€ басып келип менден сурады:

- Ёже, бул сизге тийишип жатабы, алпарып камап койойун?

- “ийишкен жок, сигарет сураганынан бербей койдум.

- Ёгер тийишип бир нерсе десе айтыңыз, келбес кылам.

- ћакул, дагы келсе айтам.

ћен аны жөндөн жөн эле салып бергим келбеди. Ѕоорум ооруп тим болдум. ћилиционер кеткенден кийин јнарбек дагы көпкө кажылдап туруп, анан кетти. ћен карабай, сүйлөбөй койдум. јнын алган сигаретин чөнтөгүнөн сууруп алганга батынбадым.

Ѕир топ акча жыйып, жалгыз соода жасап жүрсөм бир таанышым јлматыга барып келели деп калды эле, мен макул болуп эртең жөнөйбүз деп атканда базарга барып келмек болуп кетип жатсам жолдо саманчынын жолундай чубалып жыйырма сомдуктар чачылып жатат. Ёки жакты карасам эл суюлуп калган, бирин-серин гана киши өтүп, кеч кирип калган болчу. Ёңкейип акчаларды жай гана чогултуп алып санасам беш жүз элүү үч сом экен. „өнтөккө салып басып кеттим.  айра келатсам алдыман –апкооптон келген келин жолугуп калды.

-  андайсың, иш болуп атабы? - јл мага жакындап бир сөз айтчудай жол жээгине тартты.

- ∆акшы эле, кудайга шүгүр. Өзүң качан келдиң?

- Ёки күн болду. —енин кызың —акен акеникинде турбайбы. Ѕа€ күнү жакшынакай туруп эле өзүн жоготуп, ооруканага баргандан кийин беш-алты саатта зорго эс алыптыр.

- Ёмнеси ооруптур? јндай оорусу деле жок эле, кудай ай, ага эмне болду экен? - ћен тызылдап ийдим.

- Ѕилбейм.  анымкан эже коркуп калыптыр. " өрсөң айтып кой" деген. —акен аке экөө тең түнү менен жанында болушуптур.

-  удай ай, аман эле болсо экен!  ой, мен эртең эле барайын. "јлып кетейин" десем болбой койду элеЕ - ћен ыйлап ийдим.

-  оркпой эле кой, жакшы болуп калды. Ёмнеси болсо да "айтып кой, жүрөгүм түшүп калды" деген эле, ошон үчүн айттым..

- џрас болбодубу жолукканың. ∆е телефон жок, сүйлөшө албай жаттым эле, - деп аны менен коштошуп батириме келип камындым да, айылга жөнөп кеттим.

“октогулга кайрылбай эле көңүлүм тынбай –апкоопко өтүп —акендикине жетип бардым. Ѕарсам кызым жүгүрүп чыкты.  учакташып экөөбүз тең ыйлап атсак  анымкан келип:

- ќмэ-ээй эне-бала, болду эми ыйлабагыла, - деп мени менен учурашып калды. - џрас келбедиңби, үйгө кир, алыс жолдон чарчап келгендирсиң.

Үйгө кирдик.

-  андай жатасыңар деги? ƒенсоолугуң жакшыбы, балдар аман-эсенби?

- ∆акшы, байым. Өлбөгөн жан жүрө берет тура. ћакум өлүп эле калды, мен өлбөй эле жүрбөйүмбү? -  анымкан ыйлап басылды. -  антейин, колумдан келбей ажалга алдырып жибердим, андан улук эчтеке жок экен го?!

-  айгырба эми, алла талаа өзү жаратып, өзү каалаган убакта алат тура. ∆ашпы-карыбы, көрөөр күнү бүтүп, суусу түгөнгөн күнү кете берет экен. Ѕелиңди бекем буу, уул-кызың турат, уучуң куру эмес.  ейий берсең денсоолукту жоготосуң, көп эле кейибе, - ћен ага кайрат айттым.

јл жерде бир күн түнөп, кызымды алдым да “октогулга келдим. јйдана кызы менен отуруптур, алып келип берген товардан же спирттен дайын жок, же акчасы калбай уну жок ачка калыптыр. Ёки күндүк гана уну бар экен:

- “октоболот достору менен ичип-жеп, анан урушуп кетип калды. ћени –апкоопко жүр дегенинен барбай койдум, - деп ыйлап ийди мени көрүп эле.

- ћейли, кетсе кете берсин, өзүң аман эсенсиңби, кызыңдын дени-карды сообу, ошо жетет. џйлабай өзүңдү карма, -  ызымды сооротуп, көңүлүн көтөрө ∆анарды алып өпкүлөп эркелетип жаттым. - ∆аным го менин, күчүгүм десе, таенеңди тааныдыңбы?

- јпа, апа! - деп калды кулачын жа€.

- јнан эмне, тили чыгат, анан басат, чоңойот алтыным, анан киши боло-от!

- јпа, бир дагы товар калган жок. —оода кылып эле тамак-аш ала бердим. —үт, каша алам, анан түгөндү, сигареттен эле калды.

- Ѕолуптур, өзүңөрдүн аманчылыгыңар керек мен үчүн. Ќүкү келген жокпу?

- јл келген жок. јтама барсам кызымды көрүп көрүндүк да бергенге жараган жок. "Ѕир улак" дейт, "аны сатып акчасын бер" десем, "күзүндө" деп болбой койду.

- ќшого баргандан көрө мазарга барсаң болмок, ал силерди эбак эле унутуп кечип койбоду беле? ƒагы баласыңар да-аа.

ћенин жүрөгүм сыйрылып кетти.  ызымды жакшылап тосуп, аталык мээримин төгүп, небересине эзилбеген тоң боордугуна жиним келди: "байкуш, 'өлсөм ыйлаарым, тирүүмдө сыйлаарым жалгыз ушул' деп ƒакишинен башка көзүнө көрүнбөй калган го. “ууган баласы болбосо кайын-журтка кадыры болобу же жокпу, аны экөө тең ойлобосо керек. ћейли, ар нерсенин өз мезгили бар, баарын өлбөсөм көрөөрмүн, негизгиси балдарым аман болсун" деп ойлонуп калдым. ƒеги эркек бечаралар кийинки турмушунун кайда барып токтоорун да ойлобой бир а€л үчүн балдарын кечип койгону кызык, мүңкүрөп эч нерсеге жарабай калганда ошол уул-кызы башын жөлөп, оозуна суу тамызаарын сезсе а€лдан кечсе да, баладан кечпесе эмнеЕ

јрыдан бери да€рданып, —ажира экөөбүз базарга барып тамак-аш алып келдик. јйдананы кызы менен таштай албай, шаарга кетпей калдым. "∆аш баласы менен кыйналат" деп көңүлүм тынбады. Өскөндүн барактагы үйүн сатып ийгенинен автобаза жактагы этаж үйдөн бир бөлмө үйгө тааныш аркылуу кирип алдык. Ѕир бөлмөсүндө буюм-тайымы кулпулануу экен. јл жерде жашап, күндө пирожки, манты жасап сатып жашоо өтүп жатты.  үйөө балам келип, кызын алып кетем деп тынчыбызды алып, бир топ жүдөтүп жиберди. ћен катуу айткандан кийин келбей калды.  үз келип күн бирде жаап, бирде ачылып, аба ырайы бирде мемиреп жыпжылуу, бирде суук тарта баштады. —ажира экөөбүз базарга жөнөп калдык.  үндөгү көнүмүш адатыбыз. «аправкада иштеген эки-үч жигиттин бири —ажираны тамашалап калчу. јларга дайым манты сатчумун.

- Ёже, кызыңыз жагып калды, мага бербейсизби? - ћага карап күлүп калды.

- —илер кызымдын калыңына чыдай албайсыңар, - јларга мен да тамашалай жооп бердим.

-  анча калың сурайсыз? -  өңүл бура кулак төшөп калат.

- “огуздап калың алам, кызымдын баасы жок!

- ќй уу-уй, тогуздаган калың кандай?

- “ооктон баштап төөгө чейин тогуздан берсе ошол тогуздаган калың болот.

- ќми-иий, ошончо кымбатпы?

- јнанчы, кызымдын калыңына чыдаган алат, чыдабаган калат, - Ѕала кы€л жаным, тамашалай басып кетем.

- јла качып кетсечи? - јртымдан кыйкырып калды.

- јла качабы, кол менен алабы, чыдаганга гана берем! - ћен кайрыла жооп берем да, үйгө жөнөйм.

 үндө кечинде ал —ажираны кыздардан чакыртып сүйлөшүп калганын көргөнүм менен көрмөксөн болуп койом.  ызым азыр жаш, өзү деле андай бейчеки кыздан эмес, ишенимдүү эле.  үздүн дарак бариктерин саргайткан шамалы бети-колду аймалап, күн бүркөк тартып турат. —ажира экөөбүз базарга жөнөп, чоң жолго жете берээрде јйдана бизди көздөй жүгүрүп калды. “октоп аны күтүп калганда жол боюна кызыл машина токтоп, эки-үч бала бизди көздөй келип мени бири кармап, экөө эсибизге келтирбей эле —ажираны көтөрүп машинага салганда гана өзүмө келип:

-  айда-аа?! - деп кыйкырганга жарадым.

јйдана машинанын артынан жүгүрүп таш менен койуп калды:

- Үйгө баскыла десе! ћен тиги кыздардын шыбырашканын угуп калдым.  ызыңды алагачтырып ийип отура бер эми, кайда, кимге кеткенин билбей! - јл мени урушуп кирди. -  үйөөгө эрте тийип мен жыргап, ошол калыптырбы?! - деп ыйлап мени кучактап калды. - јпа, апа дейм, бол эрте, артынан барып алып келиш керек. Ѕал бол эртерээк! - делдейип деним өлгөн мени жулкулдата үйгө жетеледи. Ёмне кылаарымды билбей дендароо болуп отурсам бир жигит келип коңшуларыма айтып, мага даай албай кетиптир.

- Ёже, - деди коңшу а€л, - —ажираны —оветке алып кетиптир, өзүңүздүн эжеңиздин баласы экен.

- Өлүгүңдү гана көрөйүн десе, тапкан экен да€р кызды, сени шашпа!

ћен ордуман туруп бир челек бензинди јалы жезденин машинасына куйдурдум да жетип бардым. ћашина токтогондо эле бир топ а€л чыгып тегеректеп калды:

-  ел айланайын, кел түш эми.  ызды ушинтип уурдап алат.

-  өп сөздү коюп ”€лды чакыргыла! - дедим калчылдап турган абалымда.

-  апырай, бөлөк-бөтөн эмес экенсиңер, кир, кирип кызың менен сүйлөш!

- Ѕолбойт, ”€лды чакыргыла, кызымды колума тапшырсын! - деп көгөрүп отуруп алдым.

јалы жездем да унчукпай отурат. Ѕир убакта ”€л бүкүрөңдөп жетип келди. ”€л менен јалы жездемдин а€лы бир тууган эле. Ѕирок катташчу эмес. ћенин та€там менен ”€лдын атасы бир тууган, мага таеже болот.

- ћиргүл, эмне болду?  ызыңды мен келин кылып алдым.  ир үйгө, кызды ошентип ала качып алат! - дегенде жиним келип бакырып жибердим:

- ∆етишет! “апкан экенсиңер келинди!  ызым күйөөгө чыгаар маалы боло элек. јлып чык бери, мен сенин үйүңө кирбейм дагы, бо-ол эрте!

- јл эмнең айланайын? Ѕир тууганбыз, ого бетер жакын болуп калабыз.  ыз ыргыткан таш, өмүр бою сени менен жүрө бербейт.

- ∆үрөбү-жүрбөйбү, ишиңер болбосун.  ызымды колума сал, сени менен акыйлашып отураар убактым да жок!

- јзыр, —ажираны чакырайын.

”€л аргасыз үйүн көздөй кетти. Ѕир аздан кийин ”€л кайра келди.

-  ана кызым? јлып келбейсизби?

- јл "чыкпайм, апам өзү келсин" дейт.

”€л бүжүрөй сүйлөгөндө ачуум келип жулунуп түштүм да, эч кимисине карабай үйүнө кирип бардым:

-  ана, ка€гында?

- ћына, би€кка кириңиз!

Ѕир келин —ажира отурган бөлмөнү көргөзүп узата кирди. ћен төрдө отурган кызымды көрүп жетип барып кучактап калдым да, "эми эмне болот?" деп жардана карап турган элдин көзүнчө:

- Ѕул жерден табаарың эмне, кызым? ∆үрү кеттик! - дедим колунан жетелемек болуп.

јл ыйлаган бойдон:

- јпа, кечирип кой, мен эми кетпеймЕ - дебеспи.

Ёмне дээримди билбей бир азга делдейе түштүм да, аны карадым:

- ∆акшылап ойлондуңбу? јли эки саат өтпөй башыңды айлантып коюштубу?

- јпа, өзүм эле ойлондум, эми кетпейм!

Ёсимден ажырагандай эле болдум. Ѕир кызымды, бир мени карап тургандарды бир карап, эмне кылаарымды билбей турганда —ажира:

- јпа, батаңызды бериңиз, мени кечирип койуңуз, ак батаңды бер! - дегенде аргасыз:

- Ѕактылуу бол! - деп сыртка жүткүндүм.

јлдымды тоскон а€лдар:

- Үйгө кир, кудагый, үйгө кир! - деп колтукташканда мен эч нерсеге карабай чыгып кеттим.

ћашинага жетип эле жездеме:

- јйдай бериңиз! - дегенимде топураган а€лдар, ”€лдын улуу баласы дары бир-эки эркек болуп машинаны жылдырбай, жездем экөөбүздү токтотуп калды.

- “үшкүлө, кудагый. Ѕирдеме ооз тийип чыккыла. " уттуу үйдөн куру чыкпа" дейт эмеспи, - дешип мени болбой тартып түшүрүп, үйгө алып киришти.

јргасыз жездем экөөбүз кирип даам ооз тийип анан чыктык. Ёртең келээрибизди айтып, анан жөнөп кеттик.

ќшентип кичүү кызымды да күйөөгө бердим. јйданам күйөөсү менен жашат жаткан.  окустук болуп күйөөсү кайыктан оодарылып кетип чөгүп кетти.  ызы менен жашында жесир калган кызымды ээрчитип алып шаарга келе бермек болдум эле, ал болбой кала берди.  ыштын күнү Ќүкү да келип алды. Ёкөөбүз эки жүз сом менен жолго чыктык эле, жолдон тамак ичип, шаарга келгенден кийин батирге төлөгөндөн калганы жыйырма сом эле калды. јйлам кетип базарга барып эки кил семичке алып келдим да, кууруп, " ы€лдын" алдына отуруп алып кечке саттым.  ечинде чай менен кант алып келип уулум экөөбүз ал күнү чай менен жатып калдык. Ёртеси үч кил семичке алдым. Үч күнү семичкени улам жүгүрүп барып алып келип, кууруп келип сатып, кечке беш кил саттым, эки жүз сом болуп калдыЕ

јз-аздап сигатер кошуп алдым. Ѕалам коробка терип келет, мен семичке кууруйм, күндө беш кил сатам. јрткан акчага майда-барат алам. ќшентип он беш күндө бир топ товар жыйып алдым. Ѕир күнү сигарет алып жатып, кайрып берген акчасын санабай эле салып койдум эле.  елсем акчамдын үстүнө кошуп берип коюптур.  ы€зы, жүз сом берди деп ойлосо керек. ћен элүү сом эле бергем, сегиз сом кайрып бериши керек эле, элүү сегиз сом берип койуптур. јндан кийин бир жолу уулумду отургузуп койуп семичкеге жөнөдүм. Ѕеш кил семичке алып, артыма бурула бергенде жерде жүз сомдук бир кагаз жатканын көрүп, алып алдым. Ѕирок базардан узагыча бирөө кармап кала тургансып жүрөгүм дүкүлдөп баратам, мен ал акчаны уурдап алгандай болуп, көптө өзүмө келдим. ƒагы бир жолу коробка терип кеткен баламдын кубанып чуркап келатканын көрүп, мен да жылмайып койдум. ћенин кубанычым балдарымдын гана күлкүсү болчу.

- јпа, - Ѕалам энтигип алыптыр, - апа, коробка терип жүрсөмчү, бар го, коробканын ичинен ботс таап алдым!

-  антип эле таштап койсун, балам, сен калп айткан жоксуңбу? - ћен аны дароо суста€ карадым.

- Өлүп кетейин, калп айткан жокмун.  оробка чогулткан бир бала экөөбүз тепкилеп ойноп атканбыз, анан бирөө оор экен, алып карасам ичинде бар экен да?

 олундагысын ачып караса чын эле так өзүнө чак келчүдөй ботс экен.

- ћейли, балам, өзүңө буйрусун. јртыңан бирөө келбесе болду, - дедим мен.

Ѕирок көзүмө жаш кылгыра түштү! Ѕутундагысы жыртыла баштаган эле.  еч кирип үйгө жөнөдүк. Ёкөөбүз кобурашып тамак жасап ичип жатып алдык. ”йку келмек кайда, уулум болсо жаздыкка башы тийээри менен уктап калды. “үбү жок санаа көзүмдү ирмелте койор эмес.  айрадан эле ба€гы жүрөк иши: "—ен кандайсың, '“', мен сени түмөн түйшүк менен жүргөндө гана эстөөгө алым келбей калбаса, ар убак эсимдесиң. Ќеге сүйүү мени ушунчалык эрте чулгап алганына таңгалам, унутулгус жана көөнөргүс сүйүү берген жаратканга кээде ыраазы да болуп кетем. Ёгер сени чын жүрөгүмдөн сүйбөсөм, алда качан унутмакмын. јл турган өзүм менен окугандардын элеси азыр эсимде жок, а сенин элесиң ба€гыдай эле көз алдымда. Ѕелбашатта чөп чаап жүргөнүңдө мен чөп чөмөлөп жүрүп силер жактан көз алчу эмесмин. ћен "√орькийге" которулуп кеткенде жазган эки ооз сөзүң эсимден такыр чыкпайт. Ѕалким өзүң унутуп калгандырсың, же бир кездеги сен үчүн жалындап күйгөн кичинекей кызды эстейт болдуң бекен?" “үйшөлүп ары бир, бери бир оодарылып атып зорго уктайм. јнан да —оюз таркагандан кийинки адам баласына түшкөн оор түйшүк элди бир топ майыштырып койбодубу?..

“аң ата эрте турам да семичке кууруп, чай кайнатып, анан баламды ойготом:

- Ќүкү, Ќүкүтай, тур балам, базарга кеттик. “ур, тура гой, - эркелетип башынан, желкесинен өөп атып ойготом.

- јпа, уктап турайынчы, - јл көзүн уйкудан ачалбай ары карап кетет.

- Ѕол балам, чай муздап калат, - дейм болбой кытыгылап. - јчка жүрүп ооруп калсаң атаңа эмне дейм? јл урушат да.

- јзыр, азырчы-ы, - „иренип, ушаланып жатып, анан турат бир топто. “им коюп базарга кете берсем эчтеке ичпей жүрө берет, же үйдү ачык таштап койот. Ёки-үч жолу ачык калып, кесе-а€гым жоголгондон кийин көңүлүм калган.  ардын тойгузуп, жылуу кийинтип ээрчитип алам.  ечээги таап алган ботс өзүнө куйгандай келди, аны кийип алып жанымда кыдыңдап баратат:

- јпа, атам деле мени жакшы көрөт. "—ен ооруп калсаң апаңа эмне дейм?" дей берет да?

- јл да менин балам экениң үчүн айтат да. —ен атаң экөөбүздүн балабызсың. Ѕолгондо да жападан жалгызсың. Ёки эжең го бирөөнүн бүлөсү экен, эркек баладан сен элесиң да, уулум.

- ј-аа, - “үшүнгөндөй унчукпай калат.

Ёртеден кечке өткөн-кеткенди карап соода кылам. ∆олдо көтөрүп саткан пирожки менен айрыкча лакомканы жегим келбейт. Ѕалама да алып бербейм, анткени бир кошунабыз пирожки жасачу.  үйөөсү экөө тең ичип алып аркы-терки жата берип, кыздары колдорунун кир-сир экенине карабай мурундарын шыр эттире тартып коюп жасай берчү. Ѕаары эле ошентип жасай тургансып ойлой берчүмүн.

Ёми кичине товарым көбөйүп калганда кызым бирөөдөн чакыртып ийиптир. Ѕа€гы болгону жыйырма сомду эки жарым миң сом кылып көбөйткөм. "Ёмне болду, кызы ооруп калдыбы?" деп, дагы эки-үч күн соода кылып, анан айылга кеттим.  елсем өзү ооруп жатыптыр. Ѕаарын жыйыштырдым да, —ажирага жолугуп келип, анан јйдананы шаарга алып келдим. јзыраак товар калган, аны менен чыгып, өзүн дарылатып аттым. ∆анар чала-була сүйлөп калган.

јйдана, Ќүкү болуп ∆анараны жаныбызга алып батирде чогуу турсак күзүндө кызым келип калды.  ошкат да экен. Ѕир аз тилдемиш эттим:

- Өз убалың өзүңө. јр бир адам артын ойлоп иш кылыш керек. ћен барганда баса бербей чеки кылдың, балам.

- Ёмне кылайын анан, баары эле ар жагымдан чыгып: "өзүм келдим, кетпейм деп айт" деп атышса?

-  аерде болсун ошентет, кызым. јдам чечкиндүү болгону жакшы.

- Ѕолду эми, барбайм.

- Ёми барбаганда эмне кыласың? »чиңдегини атасыз тууйсуңбу?

- јтасы турбайбы, өзүм багам да?

- јли баласың, балам. Ёсиң барда этегиңди жый.

- Ѕарбайм дедимби, барбайм! - деп тилдегениме карабай тултуюп калды.

јрадан үч күн өтпөй эле күйөөсү келиптир. јны мен урушуп койдум эле, эртеси агасы кошо келди.

- Ёэ кудагый, булар жаштар да, бираз таарыныша кетиптир. Ѕөлөктөн көрө өзсүңөр, балдарды жараштыралы.

- ћен кызымды ажыратып алайын деген оюм да жок, куда. Ѕерейин деген оюм жок болчу, эми ажыратпайм, колумдан келсе.

- џрахмат, кудагый, ыраазыбыз сизге. Ѕалдарды бириктирип койолу.

- Ѕөтөгөдөн бөөн, жумурткадан кыр чыгарган менин таежемде да бар.  алкыта калың, тойгуза той берип койгонсуп сүйлөсө, же бир дурустап чай бере элек. Ѕекер бүлөнүн кадыры жок болот окшойт. ∆ан кыйнап тапкан пулу менен малы кетсе мындай болмок эмес. ƒагы да атасы —адыраалынын арбагын сыйлап кызымды жөнөтөмүн. Ѕир жыл болуп баратат, үстүнө дурусураак кийим кийгизе элек. ћага эмес, түбөлүк бүлө болчу келинин жаркылдатып алып жүрбөйт беле? - деп бир топ айтып-дедим да, агасын узатып жибердим.

Ѕир айдай жүрдү —ажира, үстү-башына кийгизип, күйөөсүнө кошуп бердим. јңгыча суук түшүп калды. Ѕатирибиз тар, суук болгондуктан, башкасын издеп «аводскойдон таптык.  өчүп келгенден кийин ∆анарды Ќүкү карайт, кээде ээрчитип алабыз. Ѕиерден да узун түндө уктабай шыпты тиктеп жата берем.  ээде концертке барып келебиз. Ќүкүгө кичинекей тачки сатып берип койсом, кээде иштеп акчасын алып келет, кээде эч нерсеси жок келет.  өрсө жанагы рекет деген немеси аны коркутуп алып койчу экен. јн эчтеке айтпай эле иш жок деп келип калганда кантесиң. “ырнактай баланы кыйнагым келбей, гезит көтөрүп сатканга кирдим. јйдана экөөлөп сатабыз. ќтургузбай кууп атып, товарларымды алып кетип калып, азап тартып калдык.

- јпа, базарга бирибиз эле баралы, анан бөлүп алабыз - деди јйдана бир күнү.

- ћейли, мен ∆анарды карап турайын, - деп үч жашар ∆акуну карап үйдө эле калам.

Ѕазарда рейд жүрүп, уулумду алып кетип калыптыр. »здебеген жерим калбай, үйдө ыйлап отурсам бир милици€ эшиктен баш багып калды.

- Үйдө киши барбы?

-  им керек эле?

ћен чыга калсам баламды ал колунан кармап алыптыр. јны көрүп селдейе түштүм.

- Ѕул сиздин балаңызбы?

- ќоба, эмне болду?

ћен оюмда бала неме бирөөлөргө кошулуп ээнбаштык кылдыбы деп ойлоп ийдим.

- –ейдде балдар менен кармаганбыз, "апам бар, мени койо бериңиз" дегенинен, калппы же чынбы, көрүп келейин деп келдим.

- »йи, ооба айланайын, менин балам.  ерээли кечке издеп таппай айлам кетпедиби. Үйдөн чыкпа дебедим беле, садагаң кетейин!

Ќүкүнү кучактап ыйласам тиги милици€:

- џйлабаңыз, эч кандай кылмышы жок. Ѕолгону көчөдө, базарда жүргөн балдарды чогултабыз. ∆етим болсо балдар үйүнө жеткиребиз, - јл мени кылчак карап бурулуп баратып. - Ѕалаңызды чыгарбаңыз, - деп ары басканда, уулум:

- јпа, мен "жеткирсеңиз жүз сом берет апам" дегем да, - дейт.

јйла жок, јйданадан алып балама бердим, ал чоң кишидей салмак менен басып барып, ара берип кетирди.

Ќүкүнү таппай ары-бери жүгүрүп жүрүп чарчагандай эле болгомун, бирок көзүм илинбеди. јкыры туруп колума калем-кагаз алдым да: "јрмандуу мазабатым" аттуу новелла жазууга кириштимЕ

- ------------------------------------------------------

Ѕул чыгармам "“агдыр" гезитине чыккандан кийин бир топ жеңилдей түшкөндөй болдум. јз да болсо ички сырымды бирөө менен бөлүшкөндөй, мени ќшол адам угуп-билгендей сездим. ќоба, эчен жылдар бою өзүм менен өзүм болуп, тагдырымдын жазганына баш ийип, анын элеси менен сүйлөшкөндө эс ала түшүп, аргасыз жашоонун ыргагына желге термелген каакы гүлдөй саргарып бараткамын. Ѕул ирет вазадагы тамырына суу куюлган гүл сымал өзүмдү сергек алып жүрө баштадым. ћизаркан деген токтогулдук эже менен таанышып калдым. јл киши көпүрөнүн үстүндө соода кылат. Ќегедир аны менен мамилем жакшы болуп баратты. ќшол эле мезгилде јлик јкималиев деген акын менен таанышып, ал менин новелламды мактап калды:

- ќй сенин жазганың абдан жакшы экен. " айсыны бүттү?" деп сурашат, билбейм дедим. ќкудуң беле?

-  азан университетин жакшы бүткөм.

ћен ага жылма€ тамашалай жооп бердим.

- ћолодец! ∆ердеш, теңтуш да экенбиз.  ел мындай кылабыз, сенин минтип жүргөнүң болбойт, жазышың керек!

- Өзүм да жакында бир оку€луу чыгарма жазсам деп турам, аны өз кулагым менен уктум. ”бакыт керек.

- ”бакыт деген сенин денсоолугуң. ƒенсоолугуң барда баарына жетишип калууга үлгүрүшүң керек.

- јракет кылып көрөм. јзыр менин негизги маселем кантип жан багуу болуп жатат. Ѕилесиңби, көңүлүң тынч болсо жасайм дегениңди жасоого болот.

- јның туура, ћиргүл. Ѕирок убакыт деген уттурбайт, утат. ∆азуу колуңдан келгенден кийин убактыңды текке кетирбе.

- ћакулЕ

ћен унчукпай калдым. ќшол кезде менин оюмдун баары батир акысын төлөө, балдарымдын кардын тойгузуу болчу. —оода жасап жаткан жеримден милици€лар кубалап, столумду сындырып, товарымды алып кеткенден кийин абдан кыйналдым.  айрадан стол сатып алууга, товар алууга каражатым жетпей, үйдөн чебуреки жасап сатып, бир аз күнүмдүк оокатым тыңый түшкөндө бир табактагы отуздай чебурекимди дагы алып коюшту.

- “үшүнсөңөр, үйдө неберем, балдарым ачка отурат. Ѕатиримден да чыгып калам, - ыйлаганыма көңүл бурушпады. "Ѕашы оорубагандын кудай менен иши жок" деген ырас ко.

- Ѕул жакка келген нерсе берилбейт, текшерүүгө кетет, экинчи би€кка сатпай каласың, бар! - деп мени көрмөксөн боло эшигин жаап алышты.

ќшентип "бир кудайга койдум" деп үйгө келдим. ”улум кечинде үч-төрт нан алып келиптир. Ѕиз минтип кыйналып жатканда —ажира колундагы басып калган кызы менен келип калды. ќго бетер кыйын абалга туш болдук.  өз алдыма өзүм окуган " аныбек" романы тартылды. ƒал ошондой жалданма заман келди бейм. Ѕолгонун балдарыма бөлүштүрүп берип, өзүм ачка калам. јнан калса —ажира кош бойлуу дагы экен. јндан коркуп, болгон оокатымды ага, неберелериме сактап, күндүзү гезит сатып бирдеме алып келимиш болом. √езиттин акчасын жеп койсок кайра алганга акча жок бербейт, ошондуктан товар алчу акчаны јйдана экөөбүз коюп койобуз. Ѕатирге карыз болуп кеттик.  үндө берчү жыйырма сомду бере албай, жүз элүү сом болуп калды. ћенин кыйналганымды көргөн јлик бир күнү келип:

- ∆үр, тиги "‘учикте" бекер үй бар экен, ээлеп бирине кирип ал, - деп калды.

- јл кандай бекер үй экен? - деп ишенкиребей турдум.

- ќй эл кирип атыптыр. ∆үрү барып көрүп келели, атасынын гөрү, мен да а€бай кыйналдым. Ёгер чын болсо, мен да бир бөлмөнү ээлеп алайын.

-  ызык экен, барса барып көрүп келели, - деп көңүлдөнүп аны ээрчий бастым. "‘учикке" жетип бүтпөгөн үйдүн жанына келгенде:

- ћына көрдүңбү, ушул этажды эл захват кылып жатыптыр. Ёкөөбүз да бирден бөлмө алып алалы, - деп кабат үйдүн тепкичине жеткенде алдыбыздан чачтары тармал, узун бойлуу сары а€л чыкты. јндан сураштырсак:

- ќй байке, баары занит, болгону бешинчи этажда бир-экөө бар, - деп өз менчигиндей бизди бешинчи кабатка ээрчитип чыкты. ћага биринчи эшиги жакты. Ѕаары: айнек-терезеси, каалгасы жок аңырайган бөлмөлөр экен. јргасыз бекер жашаганга: "бекер кепин табылса өлмөк бар" дегендей көчүп келмей болдум. Ёртеси эрте туруп пакеттерге салынган кийим-кече, идиш-а€ктарды ар кимисине көтөртүп бир жеткирип, кайра келип жууркан-төшөктү тачкага жүктөп жатсак бири жеткирип барганбы, кожейке жетип келип жүз элүү сом үчүн жүгүмдү бербей койду.  анча жалдырадым, болбой койду. јргам кеткенде:

- ∆ок дегенде бир дептерде ырларым бар эле, ошону алып алайын, - десем да көнбөй ажылдады:

- ∆ашап-жашап кете бересиңер..  арызыңарды алып келип берсеңер алып кетесиңер.

- Ѕере берсең алып келип берет элемЕ

- ќо кайдан?! Ѕилем, бир кетсеңер кайрылып келбейсиңер, - ал тачканын үстүндөгү жүктү өзү бошогон бөлмөгө киргизди. “ачканы бошотуп, "эми кете бергиле" дегендей кулпу салды да, кетип калды. ”улум экөөбүз жарты алакийизди сүйрөп кабат үйгө келдик.

-  ана көр-жер? - јйдана бизди көрүп эле сурады.

- јлып калды, - ћен улутуна, ызаланып ыйлагым келип турганын билгизбей жер карадым.

- Ёми эмне кылабыз? - јйдана аргасыздана сүйлөдү.

- Ёмне кылат элек, көрөбүз да?

“епкич менен өйдө чыгып баратып көз жашымды шыпырып алдым. ќшондон беш-алты күн өтпөй —ажираны кайнагасы келип алып кетти. Үйгө чыгарбадым. —ындырым наным, же төшөөр төшөгүм болбосо. "Үйгө кириңиз" демиш болсом болбоду. »чимден кубанып кеттим да, кызым менен неберемди узатып калдым. јпрель айынын суугунда терезе-каалгасы жок бөлмөдө, кладовкасына от жагып, чай кайнатып, тамак бышырабыз. џш, түтүн болуп жатып калат үйдүн ичи. “үнкүсүн кышкы кийимдерибизди жамынып жатабызЕ

ћен үчүн 2003-жыл абдан оор жыл болду. "∆еңилбейм, жеңем" деген кайратымдан жазбадым. ќор күндү кимдер көрбөгөн. „ыдасаң, адам баласы баарына жетиши мүмкүн эмеспи.  анчалык оор турмушта жашап жатпайын, өзүмдү өзүм басынтууга жол бербедим.

 айгырганым билип калса душманым,

“аба кылып, мыйыгынан күлбөсүн.

 абак бүркөп, чөгүп кетсем санаага

 өрө албастар көтөрүлүп жүрбөсүн.

»ч түтөгөн арман толсо жүрөккө,

—ездирбеймин, күлүп-жайнап жеңейин.

”шак кылып, мен жөнүндө сөз кылса

 өңүл бурбай тетир басып кетейин

деп уйкусуз түндөрдө ушул татаал тагдырымдын оор жылдары көкүрөгүмдөн кеткис болуп түбөлүк эсимде калаарына өзүмө өзүм ишендим. ∆аман күндөрүн деги эле адам баласы баарына жеткен кезде көргөн түшүндөй унутуп калат эмеспизби: "ћен бул жашоомду сөзсүз китеп кылып жазам" деген ойдо болдум.

јңгыча биринчи май келип калды. ќшол кезде мен катуу ооруп жаткам. Ётим ысып, чабалактап жатсам коңшулар майрамга чогулуп жатышыптыр. јлар менин ооруп жатканымды көрүп акча чогултуп дары алып беришип, катарына кошуп алышты. ќшондо бир адамгерчиликтин улуу тоосун көрдүм, чын жүрөгүмдөн ыраазы болуп алкап отурдум.  өрсө бей-бечералардын арасында болот экен боор ооруган сезим. Ѕалким колунда бар, чыкчырылган немелерге ооруп жатам десем боору оорур беле? “аң.

ћай майрамын ортобуздагы улук нан менен тостук. ƒүр-дүйнөнү толтурбасак да, дасторконубуз жадырап-жайнап, көңүлдүү отурдук, ырдап-бийлеп дегендейЕ

јлик дагы бир бөлмөнү ээлеген. Ёкөөбүз болгон элди чогултуп алып жыйын курдук. "Ёмнеге бей-бечералардын үнү жогору жакка жетпейт? Ёт комбинаты кезинде өкмөткө кызмат кылса, биз тезек терип жүрдүк беле?" деген суроону коюп, бул он-он беш жылдап бүтпөй, баңгилердин бомждордун жайына айланып, таштандыга толгон беш кабат үйдү өкмөттөн сурап кат жазууну кеңештик. јл үчүн адегенде коом түзмөй болдук. “огуз адамдан турган президиум ошол замат уюшулуп, коомубузга "Ёл жакырчылыкка каршы" деп ат койдук да, ишке кирмей болдук.

- Ёмесе туугандар, - деди бир канча жерлерди басып, эл менен иштешип калган ∆аанбай ƒадиев деген адам, - Ѕиз эмне, өлкөбүздүн өгөй баласы белек? Ёэн калган үйдү өкмөттөн суранабыз. Ѕир кезде биз колхоз-совхоздордо күндөп-түндөп кызмат кылганбыз.

- “уура, эт комбинатына этин жөнөтүп, малын багып, чөбүн чаап кызмат кылган эл четте калуубузга жол бербейбиз. Ѕиздин да үлүшүбүз бар! - дедим мен.

- ќоба, мен далай жылы кой баккамын! - деди дагы бирөө. - ∆үнүн, төлүн, этин милдеттенмеден ашыкча аткарып жүрүп, акыры ушул абалда отурам бала-чакам менен.

„огулгандар улам биринен бири өтүп, армандарын айтып жатыштыЕ

- џрас айтасыңар, ар бирибиз өлкөбүзгө жан дилибиз менен кызмат кылганбыз. Ёми чуулдаганда болбойт, азыр он тогуз адам болдук, мына бул бөлмөлөрдү толтуруп туруп, анан бир жакадан баш, бир жеңден кол чыгарып бирдиктүү аракеттенишибиз керек, - дедим мен чуулдагандарды басуу үчүн колумду көтөрө.

Ѕа€гы, көпүрөдө соода кылган  арабекова ћизаркан эже дагы элдин арасында бар эле, ал да сөз алып:

- јлтымышка чыкканча өкмөттө иштегенмин, кызмат кылганмын. Ѕалдар, бул оюңар абдан жакшы, эми бири-бирибизди жөлөп-та€п, ушул үйдү алууга аракет кылалы.  ана, ынтымактуу болуп, ишиңер илгени болсун! - деп бата берди. - ќомийин, жолуңар ачылсын!

- ќомийин, кудай буйруп үй колубузга тийсе жеңиш биздики! - деп чурулдап тарадык.

Ѕирок алдыда кандай тоскоолдуктар болоорун, алдым-жуттумдар арабыздан чыгып, эки жүздүүлүк арабызды бөлүп, бири-бирибизге душман болуп калаарыбызды анда бирөөбүз да сезбедик. “ек, бүгүн-эртең үй колубузга тийип калчудай кубанычта болуп турдук. Ёртеси эле ∆ен€ деген а€л ал үйгө табышмактуу адамдарды киргизе баштады.  өрсө башынан тажрыйбасы барлар арабызда экен, жоктон акча тапканды өздөштүргөн жандар у€лып да койбойт тура. ƒокументибиз бүтө электе эле ак үйгө кол коюп арыздарды таштадык деп ишенип жүрсөк биздин аты-жөнүбүз жок эле башка адамдардын тизмеси менен кирип атышыптыр. ∆ен€ бизге башка азырдын көчүрмөсүн көрсөтүп жүрө бериптир. ќшол жайда Ќасипа деген а€л пайда болду. ∆ен€нын сиңдилери күндө түндөсү шарактап ырдап калышат, көрсө ар бир бөлмөнү сатып оңойдон акча таап чардап жатышыптыр. јлардын сырын өздөрү мас болуп алып урушканда гана билдим. ќшол түнү мен кичинекей колго жасап алган столдо отуруп алып жазып отурган элем:

- Ёй ∆ен€, он миңди сен албадың беле, сен төлөйсүң! - деп калды ∆умакандын үнү.

- ∆умакан эже, мен эмес, Ёлмира алган!

- Ѕилбейм, иши кылып төлөйсүңөр!

-  өрөбүз ким төлөп ким жооп берээрин! - деп өздөрүнчө түнкү абаны жара ажылдаганы бешинчи кабаттагы менин кулагыма даана эле угулуп турду.

- —енин чоруңду кетирип, жаңы кийим кийгизип койгонубуз күнөөбүз. Ѕутуңдагы өтүктү, көйнөктү кайдан кийдиң? ќшол акчадан кийгенсиң! - деп анан үндөрү угулбай калды.

ќйлонуп калдым: "Ёмнеге эле күндө жаңы кишини киргизип кайра чыгара берет десе, көрсө булар улам акчаны көп бергенине үйдү бошотуп берип жүрүшкөн тура" деп баарын түшүнбөсөм да четин түшүнүүгө аракет кылып көрдүм. Ѕөлмөлөргө кирген адамдарды эки-үч күн келбей калса эле үйүн түндөп ачып кайра башкасын киргизгенин көрүп эле жүргөнбүз. јдегенде ∆ен€:

- Ёже, акимиатка, мэри€га, ак үйгө арыздарды жазып таштап койдум. Ёми алардан жооп күтүп жатабыз, - деп кайрылып калды бир жолу.

- ∆акшы кылыпсың. јл арыздардын негизинде алар эт комбинатына кайрылат. јнан ага эмне дейт, эт комбинатынын иши.

- ќоба, башка жолдорун да издеп, үйдүн кимге тиешелүү экенин билүүгө тырышып жатабыз.

- “уура, бул территори€ эт комбинатына тиешелүү болгон менен, курулуш башка организаци€ныкы деп жатышат.

Ёкөөбүз үй тууралуу бир нече жолу сүйлөштүк. Ѕир күнү бешинчи кабатта отурсам ∆ен€ чакырып калды. ћен анын үйүнө келсем эки-үч а€л бар экен. “аттуу-паттуу менен кошо вино коюп алып ичип отурушуптур.

- ќой ћиргүл эже, келиңиз. —изди келсин деп муну атайын буздурбай отурам, - ∆ен€ күлө столдун астынан ачыла элек винону алып чыкты.

- јлдын ала паралар келе баштадыбы? Үйсүздөрдү бекер киргизебиз дебедик беле? ћинтип отурсаңар үйдү сатты деп күнөөлүү болооруңарды билесиңерби? - ћен отурбай жатып тийише сүйлөп, көрсөткөн орунга отурдум.

-  елиңиз эми, куру а€кка бата жүрбөйт эмеспи, жакшы иш баштап жатыпсыңар, ошол ишиңер ийгиликтүү болсун деп эле мен алып келгем, - √үлсүн деген келин күлө сүйлөп шакылдап калды.

- ќшентсе даЕ - ћен адамдардын назарын сындыргым келбей, ал сунган стакандагы винону алдым. - јдегенде ишти бүтүрүп жакшы жооп алып алсак, анан башкасы боло берет.

-  удагыйым болот, ћиргүл эже. —иңдимдин кайнежеси, бүгүн келип калыптыр, - ∆ен€ актана сүйлөдү.

- ∆акшы экен анда.

-  ана, ћиргүл эже, сүйлөп койбойсузбу?

- ћейли эми, өзүңөр илик жаат экенсиңер, ынтымагыңар арта берсин, биздин ишибиз илгерилеп, тилегибиз орундалсын.

- јйтканыңыз келсин, - винону алып ийип, конфеттен закуска кылып, анан мен:

-  ой, менин жумушум калды, эмнеге чакырды деп эле келе калдым эле, силер отура бергиле, - деп ордуман турдум.

- ћиргүл эже, бираз отурбайсызбы, барасыз да. Ѕылтыркыдан калган жумуш болсо да кудай урбадыбы, - ∆ен€ мени отургузуп койду. -  емеге түшкөндүн жаны бирге дейт эмеспи.

 өпкө отуруп, аркы-беркини сүйлөшүп анан кеттим. јлар калып калышты.  өрсө кудачасы √үлсүн беш миң сом бериптир, дароо эле бир бөлмөнү бошотуп берип койду. Ѕирок анын жашаар жери, иштеген иши бар экен, көпкө чейин келбей койгондо ага ∆аңыл деген келинди киргизип койгон ∆ен€.  анча жолу урушуп-талаштык, баары бир көнгөн куулук-шумдугу ашынган адам болмок беле айтканга?

√үлжан деген көлдүк а€л келининин тоюнан ооз тийгизем деп бир тобубузду чакырып, анын үйүндө отурсак эле ∆аңыл келип калды:

- ћенин үйүмдү эмне башкага берип койгонсуңар?  елип урушуп жатат. Ѕаскыла, үйдүн башын бошоткула!

- Ёмнеге, ким талашат? - ћен эчтекеге түшүнбөй сураганча тойдун кешигинен анча-мынча ичип отургандар күүлөнүп калышты:

- ∆ен€ ким экен? Өз менчигиндей сатканга акысы жок да! Ѕаскыла, ким талашканын көрөлү да, ажыратып берели! - ƒүйшөн күпүлдөп калды.

- ќоба десең, көптү булар өздөрү билгендей сатып!  өрсөтүш керек ага!

Ѕаарыбыз экинчи кабатка түшсөк ба€гы вино бузуп берген √үлсүн экен.

-  ерек болсо мен беш миң сом бергемин, сен виномду ичкенсиң! - деп мага аңкылдаса болобу?!

- Ёй катын, ошондо эле айтпадым беле! " удачам болот" деп, акча бергениңди айткан эмессиң. Ѕиерде сатыла турган үй жок.  өп балалуу, жалгыз бой энелер, инвалиддер гана кириши керек. Ѕерген акчаңды ∆ен€дан алып ал! - деп мен да жөн калган жокмун.

јкыры ∆аңылды киргизип, √үлжандын да€рдаган тамагын ичип, отурушту уланта баштадык. џрдап отурдук, ыр кесе баштап:

- Ёгерде үч дегенче ыр кесе келгениң баштабасаң бир бөтөлкө койосуң! - деп мен айттым эле, баары макул болду.

 езек менен ырдап келип, √үлмирага келгенде:

-  ана, үч дегенче баштап калбасаң бирөөнү дароо аракка жөнөт! - десем ал шашып кетип:

- јлдаба куру бекер сөзүң мене-ен! - деп ырдап ийсе кыраан-каткырык салып күлүп жибердик.

- Ёмне күлөсүңөр? - √үлмира кайра ырын токтотуп бизден сурап жүрөт.

- Ёй, эй, сен токтобой ырда да, жарабайт мунуң, кана башта! - деди √үлжан.

- џрдабасаң берчү, биз ырдайлы, - деп калды Ўакен. - —ени күтүп отура беребизби?

Ѕиз дагы күлүп калдык. јнан Ўакен ырдап кирди:

“олтура куй, бөксө жери калбасын,

јбайлап ич, тамчы жерге тамбасын.

»чпейм деген баарыңарды кыйнайын, ээ-й!

 ол у€лып, шагым сынып калбасын.

- јзамат, Ўакен! √үлмира, сен бир бөтөлкөгө жыгылдың! - дедим мен.

- Ёмнеге, мен ырдап эле берем! - √үлмира шаңкылдап койо берди:

џрдап койчу, добушуңду угалы,

—ен ырдасаң биз кубанып туралы.

јракты эле шыкай бербей баарына

“амактан да ал деп турчу, ылайым!

јрак ичип кызып кала электе

 ана, достор, мен да ырдап калайын!

- Ѕолду эми, кутулдуң, бер эми! - дедим эле:

- ќоба, ооба!  утулду √үлмира! јй укмуш ырдайт турбайсыңбы, бу “өкөм сени кайда катып жүргөн ы€? - деп ƒүйшөн бакылдап калды.

- "Ёлдин ичинде ырдабай жүр, көз тийет" деген, эми көзүңөр тийбегендей эле? - √үлмира да жөн калбай күлө жооп берди тамашалап.

- јй ƒүйшөн, кимди карап сүйлөп жатасың ы€? Ѕи€кта мен турганда, - ћен аны тамашага чала карадым.

-  ечирип кой, ћиргүлка, сенден башканы карабай калайын, - деп ал да тамашалап койду.

ƒеги эле тамашалашып көнүп калганбыз. јндан кийин Ўакен ырдады. ќшентип таң сүрө баштады. ћизаркан эжеге келгенде:

 ызылдан курак курасам,

 ы€лкеч келин мен алсам.

 елиним турса чай сунуп ий,

 ерилип төрдө отурсам!

- деп ырдаганда жабыла кол чаап кубаттап калдык. √үлжандын келин-уулуна батабызды берип, анан бешинчи кабатка чыгып таң атканда жаттык.

∆ен€ келиптир бир күнү мага:

- Ёже, мына буга кол коюп койуңуз, - деп.

- јл эмне экен? - Ёч нерсе оюмда жок эле сурап койдум.

- Ѕеш кишини чыгара турган болдук.

-  им-кимди?

- јзырЕ - деп кайра чыгып кетти.

ћен ћизаркан эжеге бардым. —оода кылган жеринен жолугуп:

- Ёже, ∆ен€ беш кишини чыгарат имиш, кимдерди чыгараарын мага айтпай кетип калды.

- јнын чыгара турган кандай акысы бар экен?

-  айдан билем?  ечинде элди чогултуп, ∆ен€дан эмне иш кылып жатканын сураш керек.

- ћен барайын, анын тим эле атасын таанытабыз! Ёч кимди чыгарууга акысы жок анын, - Ёже да ачуусу келип калды.

ћен андан келип ∆ен€нын эшигин карасам кулпу турат, кайра үйгө бардым да эч нерсе кылалбай кыжаалат боло бердим. ћен анда мени чыгарат экен деген оюмда жок эле: "Ѕул шүмшүк бирин чыгарып, бирин киргизип каалагандай кылгыдай кандай акысы бар?  имди чыгарам деп атат? ƒеги кандай акысы бар?" деп ойлоп атсам јнара келип калды:

- Ёже, ∆ен€га жолуктуңузбу?

- Ёмне болду? - ћен эчтеке укпагандай болуп сурадым.

- Ѕеш кишини чыгарабыз деп жатыптыр, - колдорунун салаасын санап кирди. - ћени, сизди, эжени, јликти, анан Ўакенди чыгарат имишЕ

- Ѕул чечимди кимдер менен чыгарыптыр?

- Ѕилбейм.

- „огулуш болбосо, колго алынбаса, ∆ен€ өзү чечим чыгаргыдай ким болуп кетиптир?

-  айдан билем? "“октогулдуктарды жоготом" деп атыптыр.

- “октогулдуктар ага эмне кылыптыр? ∆ез кемпирдей болуп беш кабат үйдүн босогосунда отурганда токтогулдуктар келип ага жээрине нан, кийээрине кийим таап берип койгону үчүнбү?

- јны кайдан билем? - јнара бир аз туруп калды.

- Ѕүгүн жыйын курабыз. ”шулар жаман көптү. —атканын сатып жегенин аш кыла бербей, изге тийишкенин кара.

- Ёже, мени айтты дебеңиз, мен сизди билбейм, ишигылса, - јнара култуңдай чыгып кетти.  өрсө ал өзүн калп эле кошуп, бизди чыгарам дегенде ∆ен€га акча берип дагы бир бөлмөнү алмак болуптур.  ечинде ћизаркан эже, базарда жүргөндөр келгенде астына, үстүнө чыгып атып болгон элди жыйдым.

- ћен силерден бир нерсени гана сурагым келет: мени баш кылып токтогулдуктарды чыгарууга кимиңер кол коюп, кимиңер макул болдуңар эле?

-  им айтып жатат? - Ѕири кайра менден сурады.

- ∆ен€ токтогулдуктардан бешөөбүздү чыгарам деп жаткан тура.

- „огулуш болбосо, эч ким катышпаса анын биердегилерди чыгарууга кандай акысы бар экен? - Ўакен озунуп жиберди. - Өзү билгендей акысы жок!

- ќоба, акысы жок! - дешип чуулдаганда ∆умакан элдин ичинен үн катты:

- Ѕиз чыгарганбыз. јл үчүн протокол толтуруп, бешөөнү чыгармак болдук!

- Ёмнеге, ким катышты?

- Ѕиз, биз деген киши эмеспизби? ∆ети киши катышып кол койгонбуз.

-  айсы киши?

- ћен, Ёлмира, ∆аанбай, ∆ен€, дагы Ќасипа..

- Ёй, силердин элге салбай туруп бирөөнү чыгарууга кандай акыңар бар, кимсиңер деги? - ƒүйшөн чыкты бир жактан. - Ѕулар үйдүн башын чыгарууга жүгүрбөй эле, үй сатып тойлоп жүрүшөт!

- ќоба, менин жана бешөөбүздүн үйүбүз сатыла элек, калган үйлөрдү кеминде ар бирин эки-үч жолу сатып бүттүңөр. Ёми биздикин саткыла! Өзүңөрчө эле мафи€ турбайсыңарбы?! - ћен ∆умаканды карап сүйлөдүм.

- јкыңар жок силердин! —илерди керек болсо сотко беребиз! —илерди чыгарабыз чындай келсе, Ёлмираны, Ќасипаны тааныбайбыз, билдиңби? - ћизаркан эже жулкуна колдорун серелетип кыйкырып кирди. - —илер кимсиңер ы€, киргизип-чыгара бергидей? „огулуш жасап, президиумга тогуз киши шайлаганбыз. Ќасипа менен Ёлмираны тааныбайбыз, элге салабыз, - элге карады. -  ана, туура айтамбы?

- “уура, биз эч кимди тааныбайбыз да, эч кимди чыгарбайбыз!

- "“октогулдук", "ќштук" деп бөлгөндү токтоткула!

- Ёмнеге бизди тааныбайсыңар?  ерек болсо биз жүгүрүп жатабыз! Ѕиз кимди чыгарабыз десек, биз билебиз! - јңгыча тиги жактан Ёлмира чыга калды. Ќасипа менен Ќурила кошо келди, бир топ кызуу болуп алышыптыр.

- Ёй, бизди тааныбайм деген ким ы€, иштин баарын биз бүтүрүп атсак, керек болсо баарыңар кетесиңер! Үйгө жалаң инвалиддерди киргизебиз! - Ќасипа ажылдап кирди.

- “уура, биз бүтүрүп жатабыз, - Ёлмира кошо ажылдаганда ћизаркан эже:

- Ёй, силер кимсиңер ы€?  ерек болсо биздин арабызда силер жоксуңар, биз силерди кууп чыгабыз! - дегенде эл чуулдап жиберди:

- “уура, бизге булардын кереги жок, бизге үй керек! ћындай аферисттердин кереги жок!

-  ереги жок, жоголсун! - дегенде Ёлмира:

- Ѕаарыңарды биз кубалап чыгып, башкаларды киргизебиз! - дегенде ћизаркан эже анын жанына барып кыйкырып кирди. ћен дагы кыйкырып жаттым, баары ажылдаганда Ёлмира:

-  акбаш кемпир, элди бузуп-жарып жатасың! - деп эжени түртүп ийгенде ал аны жакалап кирди:

- јлдамчы, аферисттер, жоголгула! - деп ызылдашып эле калдык. Ёки-экиден жулмалашып атканда элдин баары аларды жаалап, алар ого бетер беттери чыдабай ызасынан ажылдаша башташты. ∆ен€ кийин гана чыгып кошо алышып каллганда ары сүрүлүп, бери сүрүлүп жатып, анан ∆ен€ эжени түртүп жибергенде анын колу тийип жыгылган эжени аерден өйдө кылгыча тигилер житип жок болушту. ∆ен€ны эже арыз жазып, биз баарыбыз кол койдук да, участкалык милици€га берип койдук.

јжылдашып үй үчүн убакыт короткон менен, жашоонун машакаты өзүнчө эле. “емир жолдон отун терип келип, ыш болсо да тамак жасап, чай кайнатып күн өтүп жатты. Ѕурул экөөбүз адегенде темир жолдон эски вагондордон, жерден алюминий менен жез теребиз, кечке жүрүп кайра кечинде өткөрүп тыйын-тыпыр кылып алып казаныбызды боркулдата кайнатып, "кедейдин бир тойгону - орто байыганы" деп жатып алабыз. Ќегизи эле захватта жашагандардын баары эле жашоолору бирдей болчу. —амсаалап захваттын балдары-кыздары темир жолдон отун терип келип түтөтүп оокаттарын өткөрүп жатышты. „огулуп сүйлөшүп ток тарттырып алып, кичине адамдай жашоого өттүк.  үндө алюмин, жез терип тамагыбызды таап жеп, кыш келгенде бир топ эле оорлой түштү. Ѕурул экөөбүз кар кечип темир жолдон шимшилеп терип колдорубуз кармоого жарабай тоңуп калганда зымдарды өрттөп анан өткөрүп, кечинде келатып ‘рунзе заводунун жанындагы 2-троллейбустун а€лдамасынын кафесинен бир чайнектен чай ичип, жүз граммдан алабыз да, үйгө келебиз. ∆ашоонун кызыгы бирде жетип, бирде жетпей жашоодо болсо керек. “елегейибиз тегиз, көңүлүбүз ток, дасторконубузда наныбыз болгон соң биз өзүбүздү бактылуу сезебизЕ

јрызыбыз каралып, тергөөчү келип калды. Ѕаарыбызды чакырган экен, ∆ен€ бизден мурун кетти.  өрсө өзүнчө киши салып сүйлөшкөнгө аракет кылган экен. ћурун соттолуптур, биз ошондо гана билдик.

-  ана, эмне болду эле, айтыңыз? - “ергөөчү ћизаркан эжени карады.

- ћени сиңдиси Ёлмира экөөлөп жулмалап сабады. —оттотом, силер карабасаңар областтык сотко чейин барам! - Ёже ачуусу менен айтты эле, тергөөчү:

- Ёже, биз караган үчүн минтип тергеп жатпайбызбы. Ёгер сиз кечирбейм, сүйлөшпөйм десеңиз, сотко ашырабыз, - деди.

- —отко ашыргыла. ћындай аферисттердин элге кереги да жок, биз муну шайлабасак деле төрайыммын деп үйдүн баарын сатып, булар көөп атышат!

-  айсыл үйдү? - “ергөөчү түшүнбөй сурады.

- Ёт комбинатынын беш кабат үйүн жалаң бей-бечералар захват кылып алганбыз. јнан ошону өкмөттөн сурап кайрылып жатсак булар мафи€ экен, бир баштан сатып өздөрүнчө жыргап жатышат! - ћен далилдемек болуп айта койдум.

- ја-аа, аны силерге бербейт, бекер эле ал үчүн урушуп-талашып жатасыңар.

јнын сөзүн жактыра бербей, мен:

- Ѕерет, эмнеге бербейт экен? Ѕиз деле  ыргызстандын жараныбыз. „ет өлкөдөн келгендер тайраңдап өз үй, өз мекениндей жашап жатса, бир кезде өкмөт үчүн кызмат кылгандар жетип баладай өгөйлөнүп калып калмак белек? јндан көрө сураарыңды сура, сенин ишиң башка, биз сенден эмес, өкмөттөн алабыз жоопту! - дедим эле, ал мени карап минтти:

-  ана,  арабекованы эже-сиңди уруп, жулмалап жатканда сиз дагы ошол жерде белеңиз?

- Ѕаарыбыз бар болчубуз! - Ѕеш-алтообуз жарыша үн каттык.

- —из берген арызыңызды туура деп ойлойсузбу, кайра албайсызбы? - “ергөөчү ћизаркан эжени карады.

- ∆ок айланайын, тупа туура деп ойлойм.  айра алуу оюмда да жок!

- јнда бара бериңиздер, - “ергөөчү алдындагы кагазына бирдемелерди чиймелеп жатканда биз түртүшүп чыга баштадык, - Ўаменованы кир деп койуңуздар!

Ѕиз аны айтып коюп кете бердик. Ёмне болгонун ал бизге айтпады, биз сурабадык.

ќшентип убакыт өтүп, бир айдан кийин сотко бардык. —отто күнөөлүү деп табылган Ўаменова кирип келип эле ыйлап калды. Ѕиз кезде Ѕазаркулов деген кирип келип эле:

- ”рматтуу сот, мен сиздерден кечирип сурайм, жоопкер Ўаменова ∆ылдыздын кечээ күнү интернаттагы баласы кайтыш болгондугуна байланыштуу бүгүнчө сотту токтотушуңуздарды өтүнөм! - деп калды.

-  андай эле баласы өлөт экен?

-  алп! - деп биз жабыла бергенде сот биздин чурулдагыбызды токтотууга аракеттенди. ”нчукпай калдык.

- Ѕүгүнкү сот жабык. Ўаменова баласын жашырып алганга уруксат берет!

—от ушинткенде аргасыз бири-бирибизди карап тим болуп залдан чыктык да, ∆ен€га көңүл айта баштадык:

-  ырк жылы кырылышсак да өлүмдү кекете албайбыз, ажал улук.  айгырба эми, ∆ен€, кайрат кыл!

- јл кайсы балаң ы€? Үч балаңды, кызыңды билебиз.

- Ѕалдар үйүндө болчу, майып болуп калган.

∆ен€ чындап эле ыйлап жатты. Ётажга келип элди чогултуп, алардан акча жыйнап, баласын балдар үйүнөн алып келип койгонго жардам бермек болдук. Ёл деген эл да, каршы болгон жок. Ёртең чогултмай болуп жай-жайыбызга тарадык.

“үн бироокумда ћизаркан эже келиптир:

- јй ћиргүл, тур. “иги ∆ен€нын баласы өлбөптүр!

-  антип? - ћен уйкусурай өйдө болуп сурадым.

- ∆алган экен, азыр өзү мага келиптир. "ћенин балам өлбөптүр, анын ордуна Ёлмиранын төрөгөн баласы төрөгөн баласы чарчап калды, мүрзө сатып алып ошону койбойлубу?" деп келиптир.

- Ёмне, Ўаршенбек баласын койгонго жарабай калыптырбы?

- Ѕилбейм шүмшүктөрдүн эмне ойлогонун.  өрсө сотту бузууга жасаган аракеттери тура. ћуну жөн калтырбашыбыз керек, ушул бойдон жоопсуз калабы?

- ∆оопсуз калбайт, эже. ƒал ошол соттун өзүнө булардын ойноп жаткан драмасын ачык айтабыз.

- —өзсүз ошентиш керек, анткени бул жазасыз калам деп ойлоп жатат окшойт.

Ёкөөбүз сүйлөшүп отурганда таң кылайып агарып да кетти. Ёэрчишип јнарага барып, аны менен сүйлөштүк.  үн көтөрүлгөндө он чакты а€л сүйлөшүп турсак  азыбектин а€лы „олпон:

- ћунун бир баласын Ёлмира багып жүргөндө чарчап калып, экөө бет карашпай калышкан. јндан башка балдар үйүндө баласы жок болчу, - деди акырын сүйлөп.

„огулуп алып ∆ен€нын үйүнө бардык. ∆аңы эле туруп жыйынып жаткан экен, бизди көрүп өзү сестене түштү:

-  елгиле, киргилеЕ

-  елдик. јферист деген сотту да алдайт тура. Ѕиз сенин сиңдиңдин өлгөн баласын койгудай ким экенбиз? ”€тыңар барбы деги? Ёлдин каргышы тийген сиңдиңдин бизге кереги жок! - ћизаркан эже ачуулана сүйлөнүп жатты. - ќй тобо-о, түндө барыптыр ∆ен€ мага: "менин балам тирүү, акча чогултуп сиңдимдин баласын коюп койбойлубу?" деп. —отко баш-отуң менен жооп бересиң!

- ∆ооп берет да, күнөөлүү жазасыз калбайт!

- ”€лбайсыңбы ы€?  ачанкы өлгөн балаңдын арбагын тынч жаткырсаң боло, ошонун арбагы сени кечиреби?

- ќшону айтсаң, - деп ар кимибиз жаалап, соттун эшигине, тергөөчүгө барып кайрадан сотко бердик.

ќшентип Ўаменова ∆ылдызды  арабекова ћизаркандын денсоолугуна жеңил жаракат келтиргендиги үчүн бир жылга үй түрмөгө кестирдик. Ѕирок ал өз ишин уланта берди, көнгөн адат калмак беле?

ƒагы бир күнү јжыканов Ёсенбек деген азиз адам мен үйдө отурсам келиптир.  өрсө анын үйүн  асипа он миңге бирөөгө сыртынан сатып ийип, чыгарганы жатыптыр. „огулуп экинчи кабатка түштүк. Ёл чогулуп ызылдап жатыптыр. ћен барып эле:

-  ана ким экен инвалид, болгондо да биринчи топтогу майыптын үйүн талашууга кимдин акысы бар экен? - дегенимде  асипа алдыман чыга калып жаакка чаап ийип жүрөт. ћен ага ачуум менен кыйкырып кирдим. - Ёй жалап, улуу-кичүүнү ылгабаган сойку, алган акчаңды актагың келсе өз үйүңдү бер, инвалиддин үйүнө тийишпе! - деп экөөбүз тирелише кеткенде  асипанын баласы келип калды. јкыры  асипа менен келгендер үндөй албай басып кетишти. Ёсен аке рахматын айтып кала берди.

 анткен менен ызылдашып: "Ѕекер кепин табылса өлмөк бар" деп жашап жаттык. јңгыча ∆аңы ∆ыл келип, √үлмира, мен, Ўакен, √үлжан болуп ƒүйшөндүн үйүнөн тосуп калдык. јлар биринчи кабатта болчу. —аат он экиде шампанды аттырып эшикте жүрдүк. Ѕаарыбыз кызуубуз.  айрадан камокторго барып суусундук менен арак алып келип отурушту уланттык. “үнү менен отуруп, эртеси кайра баштадык. Үч-төрт күн майрамдадыкЕ

Ѕаарыбыздын жашообузга оорчулук келе баштады.  үндө алюминий тергенге кардан эчтеке көрүнбөйт. јнан мен, √үлжан, Ўакен, √үлмира болуп темир тере баштадык.  ээде бардарды ээрчитип алып оор темирлерди ташытып алабыз. Ѕул жагынан тажрыйбасы бар √үлжан таң эрте машина таап келет да, жүктөп алып  ыргыз темирге алып барып өткөрөбүз.  үн суук болсо деле иштегенде ысып сырткы кийимибизди чечип койобуз. Ѕара-бара темирдин кенин таап алдык да, түндөп иштеп калдык.  ороонун сыртына √үлмираны кароолчулукка коюп, биз улам сыртка ыргытып турабыз. Ѕир күнү √үлмира:

- ћен кароолчу болбойм, кирип темир терем! - деп болбой койду.

- јнда Ўакен сен карап тур, кокус бир шыбырт болсо үнүңдү чыгарбай эле ышкырып же алакан чаап кой, - дедим мен.

Ѕиз жанталашып бир жерден майда тетиктерди таап алып мүшөк менен ташып жатканбыз. Ѕир машина келип токтоп калды.  өрсө оперлер экен. Ѕириси келип бизди кычыратып калды:

- ∆үргүлө бөлүмгө, биздин жумушубуз ушундай, силер уурдап жатасыңар, бизге түшүнүк жазасыңар.

-  ой айланайын, биз деле аргасыз ушинтип жатабыз, болбосо жылуу-жумшак үйдө отурбайт белек.

- ќоба десең, көпкөнүбүздөн темир терип жаткан жокпуз, бизди кечирип кой айланайын. —илерди деле түшүнөбүз, суукта үйүңөргө жатпай элдин тынчтыгын сактап жүрөсүңөр. јндан көрө чай ичип койгула, - деп мен чөнтөгүмдөн эки жүз сомду тигинин чөнтөгүнө салдым. јл ага алымсынбай:

- Ёже, ушу кантип болсун? Өзүңөр деле түшүнсөңөр, эгерде дагы иштей турган болсоңор ар бир иштегениңерде "ставка" койом, беш жүздөн бересиңер. Ѕолбосо бөлүмгө барасыңар.

- Ѕолуптур, биз макулбуз. јзыр болгону ушул эле, чай ичип койгула. Ёртеңден ары сүйлөшкөндөй болот, - ћен анын колун кармай макулдашканда Ўакен тамашалай аны ары жетеледи:

- ∆үрчү, жүрчү би€кка, экөөбүз сүйлөшөлү, - јры карай жетелеп кеткенде √үлмира күлүп калды:

- Ёй Ўакен, ставканы жойдуруп койсоң жакшы болот эле.

- ќшону айтсаң, - √үлжан коштоп койду.

- ∆аш болсом бир жөн, болбойт го? - деп Ўакен күлө кайра келди. јларды жөнөтүп коюп камокко келдик. “өртөөбүз бири-бирибизди карап калдык.

- ∆үрөк түшүп калды, кичине көтөрүп албасак болбойт, - Ўакен куудулдана сүйлөдү.

- „ын эле ай. ћахабат, келе мага бир бөтөлкө, бир суу, анан колбасадан бер, эртең темир өткөрүп берем! - деди √үлжан.

 аткырып күлүп, опертоптун балдарын, андагы кашка баш кишини айтып бир сыйра жыргап алдык. Ѕат эле бир бөтөлкө түгөнүп, "нидогонка" болуп кайра мен дагы алдым. јр бирибиз колбасасы менен арак алып ичип атып, эртең темир өткөрүп бермей болуп алагүү болуп барып, темирди уктабай жыйнап, саат сегизге темирди өткөрүп келип калдык. јр бирибизге беш-алты жүздөн туура келди. ќшол акчабыз кайра кечке жетпей калат. “емирдин эсебинен карыз алып камокторго карыз болобуз да, төгүп беребиз.  үндө үшүйбүз деген шылтоо менен көнгөн адатыбызча карыздап манты же колбасаны закуска кылып, арактан басып алабыз дагы, темирге кетебиз. Ѕир-эки ай ошентип жүрүп, темир дагы түгөнчүдөй болду.

“өртөөбүзгө бир күнү јйдананы кошуп алдык. ќшол түнү үч тонна терип коюптурбуз, эртеси бешөөбүзгө беш жүздөн тийди. јйдананын боюнча бар болчу, эртеси кошподук. јнын үстүнө ал кошулса иче албай калат экенбиз. јдегенде камокко барып дагы ар бирибизге жаздырып ичип алдык. јнан тааныштар келип калып алар бизге бирди бузуп берди эле, иштемек турсун а€бай мас болуп калдык да, көчөнү жаңырта ырдап атып √үлжан экөөбүз уруша кеттик. Ёкөөбүз тең мас болгон соң эртеси эле табышып алып:

-  ой ай, биз көп ичип жатабыз, токтотуп иштебесек болбойт, - √үлжан кейий сүйлөдү. - Ѕалдарга жаман көрүнүп калбайлы.

- „ын эле, бирок баш жазбасак болбойт го, менин башым ооруп атат, силер ичпесеңер койгула, мен азыр жүз грамм ичем! - √үлмира камокту көздөй жөнөдү.

- ћенин деле башым ооруп турат, жүргүлө, баары бир оңолуп албасак болбойт! - дедим мен.

- јракты таштаганыңарды көрөм. Ќакуштанбай баскылачы жүздөн ичип алып иштейбиз, - Ўакен дагы биз менен басканда √үлжан аргасыз биздин артыбыздан келди. „огуу келсек ћахабат:

- —издер кайдагы темирди терип атасыздар? “алаада темир жок деп атышат, сиздер түндөп эле эки тонна, үч тонна өткөрдүк деп каласыздар, - деп күлүп бизди карады.

- —оюз убагында жерге көмүп койгонбуз, бир кезде кереги тиейт деп, - ћен каткырып калдым. - “уурабы ы€, достор?

- јнанчы, биз көлдөн, бул экөө “октогулдан келип ушул замандын болоорун билип бекитип койгонбуз да, - Ўакен куудулдана калды. - „ынбы, билгенбиз да талаада темир калбай калаарын?

- ќшондо билип туруп жакшы бекитип коюптурбуз, - √үлжан дагы кошулуп күлүп калдык.

- ћен айтпасам силер анда эчтекени билмек эмессиңер, баарына үйрөткөн мен! - √үлмира ушинткенде ћахабат:

- —издер жаман тамашакөй анан а€бай ынтымактуусуздар, ээ? - деп калды.

- Ѕолбойсуңбу эми, берчүңдү бер, биз кетели, - √үлжан аны шаштырып кирди. - Ѕулардын жумуру кургап баратат.

- —енчи, жөн эле жибектей эле созулуп калдыңбы? - ћен аны карадым.

- ќшону айтсаң, өзүн жакшы киши көрсөтүп, бизди алкаш кылып койбодубу? - Ўакен дагы мени жиреди.

- јйта берет да, бизден мурун өзү өлгөнү турат, - √үлмира ћахабатка карап, - бол эрте, ћахабат, жумуру кургап калгандарга куй, сопусунган √үлжанга өзү сураса анан беребиз.

- Ѕербей дагы койобуз, керек болсо, - деп Ўакен атайын ажыкыстанганда:

- »чпей эле койдум, силер эле ичкиле, - деди √үлжан.

ќшентип атып бир бөтөлкөнү ичтик дагы, кайра эки бөтөлкө, суу, колбаса, нан кылып көтөрүп кеттик.

 ечке сырттан, темир жолдон чогултуп атып, кечинде кайра кирдик заводго. Ёч алып бир бөтөлкөнү бөлө тартып, анан ишке кириштик. “үнү менен чогултуп дагы эртеси өткөрдүк. јндан кийин темир түгөнүп калды. јйдана экөөбүз андан кийин бир түнү чыгып экөөлөп терип, таң ата машинага жүктөп мен өткөрүп келдим. —егиз жүз жетимиш кил болду. Ёки миң эки жүз сом болду. јны менен бир-эки төшөк жасап бир топ ирденип алдык.

∆ен€ бир күнү баарыбызды чогултуп, "«еңги баба" деген коомдун төрайымы менен таанышканын айтып келип:

- Ёртең алар конокко келет, эки жакты тазалайлы. јлар менен иштешсек үйдү алганга жардам берет, - деди.

- Ёмне кылсаңар ошо кылгыла, менин ишим да жок, - ћен кирип кеттим.

Ёртеси үч-төрт а€л келгенде кабат үйдүн алдына стол коюп жасап атышты. ћен басып барбадым, ба€гы бойдон ∆ен€ менен сүйлөшпөй калгам. јл турсун анын кылык-жоругун гезитке берем деп "јлданган эл, аферист төрайым" деген макала жазсам ∆аанбай аке:

- јйла-анайын карындашым, акындын жүрөгү назик болот. —ен кечиримдүү бол, ал иттик кылса да сен адамгерчилигиңден тайба, - дегенинен мен ойлонуп калдым.

- Ѕайке, анан ошонуку жакшыбы? “октогулдуктар ага эмне кылды эле? ∆урт кайтарган жез кемпирдей болуп отурганда јлик экөөбүз ойлоп таап, коом түзөлү деген такилип киргизген биз эмес белек? Ѕилесиз, мени "жүгүр, өзүң аракет кыл" дегениңерде менин шартым, паспортум жок болуп калбадыбы?  ичине киши катарына кошулуп алганда өзүндөй эле бей-бечераны колдоп, көтөрмөлөгөндүн ордуна кайра мага душман болуп чыга келгени эмнеси? "Үй сатыпсың, мага бөлүш" деп жаткан жокмун, баары көз алдыбызда өтүп жатат.

- “уура, баарыбыз көрүп-билип эле турабыз. јйтканда эмне, эсиң бар, ал жиндини тим кой, иши кылып үй колго тийсе эле болду, - деп бал тилге салып мени тынчтандырды. ƒеги эле ∆аанбай байкенин ∆ен€лар менен чогуу экенин билсем да ызы-чуудан алыс болгум келди. «еңги-Ѕабанын төрайымы —он€ “отонова келиптир. ћен бешинчи кабаттагы терезеден карап турдум.  асипа куйтуңдап кошо жүрөт. ∆ен€нын жасалма документ менен жүргөнүн айтып, минюсттан текшертип жаткам. „огулуш болуп жатты. Ѕир убакта мени чакырып калды, түшүп барып —он€ менен учураштым.

-  андайсыңар, силер жөнүндө ∆ен€ мага айткан. »шти жакшы баштапсыңар, ынтымак менен а€гына чыгышыңар керек, - деди —он€ мага.

- џнтымактуу бололу деп бул ишти так токтогулдуктар баштаганбыз. Ѕирок наржагында баары бар, ишти өнүктүрүп кеткенге маш болуп бүткөндөр элдин ыркын бузуп экиге бөлө баштады. ћенде күнөө барбы, айткылачы? - деп отургандарды карадым. -  ерек болсо жалган документ менен жүрөт!

- ∆о-ок, күнөө ∆ен€да!

-  асипаларда, - дешти отурган эл.

ќшондо  асипа мага келип, калп күлө кулжуңдап:

- Ѕиз теңтушпуз ээ, ћиргүл? - деп кучактай өөп калды, -  ойчу эми, - ∆ен€га карады, - ∆ен€, алып келчи, документти ћиргүлгө көрсөтчү!

- ћына, ћиргүл эже, көрсөңүз, мен баарын тууралагамын, - ∆ен€  ызыл күбөлүктү алып келип мага ачып көрсөткөндө:

- ћага көрсөткөндө эмне, ∆унусова јйгүлдүн колусуз эч нерсе кыла айбайсың! - деп карабай эл арасына өткөнүмдө ∆умакан жасакерлене:

- ћиргүл эжемин чесныйлыгын билебиз да, эжем ак көңүл, - деди мени кучактай.

-  анчадасың? - —он€ мени карай суроо берди.

-  ырк алтыдамын.

- ќой кокуй десе, менден кичүү экенсиң. Ёже деп койгонумду кара, кел сен мени —он€ эле дей бер, таанышып жүрөлү, - деп ал офисинин телефонун берди.

∆ыйын бүтүп, өз үйлөрүбүзгө кирдик. ∆ен€ —он€ларды коноктомок болуп мени жүр дегенинен болбой койдум. ћизаркан эже жумушунда болчу, кечинде ага баарын айтып, јнара, Ўакен, √үлжан, √үлмира, мен болуп эженикинде отурдук. јнара бизге да, аларга да кошулуп жүрдү. Ѕилгизбейин дегени менен, билип эле жүргөнбүз.  айсыл жагында жеңиш болсо, ошол жагына ооп кетмек болуп, эт менен челдин ортосунда жүргөндөрдүн ичинде болчу. ћен эмне болсо эле бетке айтып чыга калып бир тобуна жаксам, бир тобуна жакпай да жүрдүм. јл жердеги үйү жок, эптеп күн өткөргөндөр үчүн бир гана максат болсо, ортодо элди эки бөлүп өз өкүмүн жүргүзгөндөр элдин ачуусуна тийип, бир жагынан жашоодон кыйналып үйлүү болсок дегенде эки көзү төрт болгондорду булар куйтуланып ар кайсыны бир айтып башын айланткандарын токтотподу.

—он€ келип бир нече жолу эски кийимдерден жардам берип турду. Ёки-үч жолу мен офисине барсам каалаганымды тандап алууга уруксат берип, жакшы мамиледе болуп калдык. —он€ абдан мүнөзү жумшак, адамга мамиле кыла билген а€л, балким көп эл менен иштешип жүрүп адамдардын психикасын терең түшүнүп калгандыкыдыр.  ыскасы ал бизге, ћизаркан эжеге абдан жакшы мамиледе болуп жүрдү. —он€ менен иштеп жүрчү «ейнеп, «уура дегендер да жакшы тааныш элеЕ

∆ердешим —айыпжамал да ошо биз жашап жүргөн үйдө турчу экен. јл бизден мурда барыптыр аерге. јл мени көрүп таанып, "эже" деп калчу. Ѕаласы жети-сегиз жаштарда болчу.  өп ичип кетиптир. Ёч кимге дагы кошулган жок. ∆ен€ аны:

- »чип алып скандал кылгандардын кереги жок, чыгарабыз, - дегенде мен аны менен айтыша кеттим:

- Ёмнеге чыгарасың? јл дагы турмуштун оорчулугунан ушул абалга келген экен. —ен билсең, ∆ен€, анын ата-бабасы жакшы болчу. Ѕилбейм, эмнеге ушул абалда калганын, - деп урушуп жүрсөм, тиги байкуштун "күйөөм" деп жашап жүргөн жигитине ∆ен€нын көзү түшкөнбү, аны үйүнө киргизип алыптыр. —айыпжамалдын баласы көчөгө чыгып өтүк майлап таап келгенин апасы аракка жумшап койот экен. јбалы өтө начар, көчөдөгү бомждордон айырмасы жок. Ёмнеге адам баласы болоор-болбосту көтөрө албай өзүн таштап койоруна көзүм жетпей —айыпжамалга таң калып, анын жаш кезиндеги жаркылдаган жакшынакай кезин көз алдыма келтирип: "Ёмнеге? ∆акшынакай эле кыз эле, төркүндөрү деле аттуу-баштуу.. '“ынган кыз барктуу, тынбаган кыз кадыры жок' дегендей, карабай коюшкан экен да" деп ойлоп жүрөгүм зыркырап аттыЕ Өзүмдү ойлойм: кыйын күндө жөлөк болоор эч ким болбогондо да намысымды кетирбегенге аракет кылып, өзүмдү өзүм сооротконмун. Ѕалким мен да ичип кетмектирмин, бирок эмне тапмакмын?! јйткылачы адамдар, неге эркибизди башкара албай, ушунчалык абалга келебиз?! ∆арыкчылыктын бир келген ырахатын көрбөй катардан чыгып калууга кантип өз жаштыгыңарды, кайран жанды курмандыкка чаласыңар?!  удай берген бир үзүм бакыт - аманчылыгың эмеспи?!!

ќшондон кийин —айыпжамалды көрбөдүм. Ѕиринчи майда чогуу отуруп, анын мукамдуу үнүн угуп баарыбыз кубаттап шатырата кол чапкан элек. јл ушу менден тартынып кетип калды окшойт.  ээ кээде баласынын жолдо өтүк майлап отурганын көрүп калам, апасын сурасам: "үйдө" деп гана башын жерге салып койотЕ

Ѕиздин жашоо ошентип кылдырап өтө берди. јкимиаттан киши келип үйдүн эки жагын көрүп кетишти. ќго бетер үмүттөнүп калдык. јңгыча менин китебим чыгып калды.  урдаштарым болуп майлап жатып калдык. —үрөткө түштүк. јр кимиси менин китебимди куттуктап улам бирден бөтөлкө алып келе берип үч-төрт күн катары менен көзүм ачылбай калыптыр. ∆үрөгүм кармап валерианка менен эс алгандан кийин гана ичкенди токтоттум. »чсе иче бере турганмын, өзүңө нысап бербесе кыйын экен да. јндан кийин дагы захватта жашап жатканымды билген тааныштарым, курбуларым куттуктап келип жатты. јргасыз алардын көңүлүн кы€лбай ичип, аларга кайра "ответ" кылып отуруп бир айга чамалап кетти. Өзүмө келүүгө аракеттенип мончого барып келдим да, сергип жумушка кириштим. ћенин жумушум үйдөгү гана тиричилик, анан алюминий терип күнүмдүк оокатты таап, жан багуунун камы эле. —оода кылганга жолум болбоду. —амса, пирожки сатып да көрдүм, өтпөй калганын жеп алабыз.  итептерим жакшы өтүп, эл арасында, китеп базарында сөз болгонун угуп, ∆аныбек ∆анызак келип мен жөнүндө "јгым" гезитине чо-оң макала жазып, экинчи китебимди чыгарууга "Ѕийиктик" басмасына сүйлөшүп берди. ∆арык жок, шам менен жазган колжазмамды ага бердим. јл ортодо јйдананын айы-күнү жетейин деп калган, мен жокто ал тачкага темир жүктөп алса аны ‘рунзе заводунун кызматкери кармап алыптыр, издеп барып алардын алдынан чыктым.

- Ёмне болду? Үйдө эле отурбайт белең? - дедим мен аны көрө сала.

- ∆өн отургучаЕ јнан төрөсөм акча керек болобу деп темирге чыккам, бир жерде үйүлгөн темирди жүктөп алсам кармап алды.

- Ёми эмне болот, милици€га алып барса у€т болобуз го?

- Өлүп кетсин, мен уурдаган жокмун, эмне кылып алат эле? - јйдана моюн бербей койду.

“иги киши бизди болбой є1 √ќћго алып барды. јны угуп мени сыйлагандар, коңшуларым менен курбуларым келип ажылдап жатты:

- «аводго киргенин көрүптүрбү?

- Ѕоюнда бар а€лды кармап отурганыңар кантип болсун?

-  ойо бергиле, биз биерден кетпейбиз! - дешип ажылдашканына милици€дагылар эч болбоду, √ќћдон чыгарбай коюшту.  амайбыз деп, бирок камай алышкан жок. Ѕир кезде оюма ∆аныбек ∆анызак келди да, анын үйүнө чалдым. јл менден "китептериң калды беле?" деп сурады. "Ѕирөө эле бар" деп ачыгын айттым эле, "Ёч кимге бербей тур, мен эртең менен эрте барам" деп, телефонду койду.  айра милици€ларга кирсем, айласы жок јйдананы "эртең кел" деп койо беришти. Ёртеси эрте ∆аныбек ∆анызак, ћелис јрыпбек деген атактуу журналист-акыйкатчы жана  удус  ойчу деген жазуучулар келишип, мен ћелис јрыпбекке кечээги айткан жалгыз китебимди бердим. —аат тогузда √ќћдо болдук. √ќћдун начальнигине чогуу кирдик. јйдананы ээрчитип алгам.

- јтсалоому алейкум! - ћелис начальник менен учурашты.

- јллеким салам! - јл тура калып кол берди.

- “ууган, мени билесиңби?

- “ааныйм, - јл күлө жооп берди.

- ј бул кишини, эжеңдичи?

- Ѕайкени да тааныйм, эжени даЕ

- Ѕул эжең.., - ћелис мени көрсөтө, китепти начальниктин алдына таштады, - Ёжең мына мындай киши. Ёмнеге кызын кармап атасыңар?

- ЅайкеЕ

- Ѕолбойт, у€т, намыс керек.  ыргыздын мындай кыздарын сыйлашыңар керек!

- Ѕолду-болду, байке, экинчи мындай болбойт, бара берсин!

-  арачы, бүгүн-эртең төрөгөнү турган келиндин балээсине калгыңар келип жүрөбү?

- ∆ок-жок, байке. јйттым го, бара берсин, экинчи мындай болбойт! - деп √ќћдун начальниги ордунан туруп јйданага карады. - „оң кыз, бара бер, балдарга мен айтып койом.

Ѕиз эшикке чыгып кеттик. јлар аны менен сүйлөшүп анан чыгышты. ћен ырахматымды айтып, коштоштум. Ѕул жолу кызым экөөбүз тең темир тербеске өз ичибизден тобо кылып баратканыбызда:

- Ёже, тиги темириңиздерди ала кеткиле, - деп участковый менен эки-үч милиционер артыбыздан кыйкырып калды. “ачканы бошотуп алып кеттик.

∆азга маал болуп калган. Ѕурул келиптир, алюминий терели деп. ћен дагы акчадан кыйналып жаткан элем, дароо макул болдум. ∆акында Ќооруз майрамы келсе балдарды томсортпой эл катары болсун деген ойдо биз темир жолго жөнөдүк. ∆аздын башталышы кыштын кетиши болуп бети-колду тызылдаткан суукка карабай, тоок жем издеп кар тепкилегендей биз дагы бузулуп ар жерде эшик-терезеси бириндеген поезддин сыныктарын кардын астынан тээп чыгарып алып, зымдарын, жарабай калган алюминдерин чыгарып жүрөбүз. Ѕуту-колубуздун тоңгонуна кайылбыз, эптеп кечкиге чейин бирдеме табууга милдеттенгендей экөөбүз эки жерде иштеп жатабыз. “емирди көрсөк аны дагы чогултуп койом. Ёки-үч күн жакшы иштедик.  ароолчусу көрүп калып урушканда:

- Ёмне каралбай жерде жаткан немеңерди да кызганасыңар? Ёлдин ач-жылаңач, кароосуз өлгөнүнө дагы карабайсыңар, силердин кардыңар ток, биз менен ишиңер жок! - деп мен кыйкырдым.

-  андай ишиңер бар? »штегиле, соода кылгыла!

- —ен берчи соода кыла турган акчаны, - деди Ѕурул.

- Ёй силер кызыксыңар го, мен бермек белем акчаны, таап алгыла! - деп ары карай басып кетти. јры жактан дагы бирөө басып келди:

- јлюминий керекпи? Ѕириң жүргүлө, азыр мен берем, - дейт ал мылжы€ күлүп.

- Өзүңө буйрусун, - дедим мен жиним келе. - Өз мээнетибиз менен таап алабыз.

- „ын айтам, силер жакшылап сүйлөшсөңөр мен көп берем!

- Ёй, оозуңду жаап кал азыр, шакабаңды көрсөтүп койбойлу? —үйлөшчүлүгүн кара мунун.

- Ѕолбосо милици€ чакырып туруп салып берип койом!

-  иши өлтүрүп же жарактуу буюм албагандан кийин эмнеден коркобуз, чакыра бер! - дедим мен өчөшө. јл дагы басып кетти. Ёч ким келген жок, жараксыз темирлерди карап жүргөнүбүздү баары бир билет. Ѕизден башка да самсаалап жүргөндөр толо болчу. ќтун терип, темир чогулткандар жүрөт.  енебей кечке зым, майда алюминдерди чогултуп, кечинде үйгө келебиз. Ќоорузга эки күн калганда деле жүрдүк ошол жерде. Ќооруз күнү мен чогуу отурган курбуларымдан бөлүнүп кызуу абалда кечээги көргөн алюминийди чыгарып алууга жөнөмөк болгондо баары каршы болушту:

-  ойсоңчу, бүгүн үйдө эле бол. ћайрамдап эс алып, кийин барасың.

- ∆о-ок, бүгүн сөзсүз барышым керек, бекитип койгомун.

- Ѕарба, өзүң кызуу болсоң кантип иштемек элең? - ћизаркан эже мени жибербегенге аракет кылды. -  ой, эс алып майрамдап, көңүл ачып, бир-эки күндөн кийин деле барасың. јйланайын, кой дегенде коюп кал! - дегенине болбодум.

- ∆ок, эже, бүгүн барбасам бекиткенимди алып кетет!

ћен шашып чыгып кеттим.  өрсө ошондо мени шайтан айдап турса керек. Ёч кимисине, ойноп-күлүп майрамдап отурууга да көңүлүм чаппай кызуулук менен кетип калдым. Ѕир топ жерге баргандан кийин үн чыкканынан карасам Ѕурул келе жатыптыр. „огуу отурганбыз, бүгүн майрамда эч ким жок иштеп алалы деген ойдо токтоп экөөбүз бирге барып иштей баштадык. Ёки-үч сааттай болуп калган, мен чогулткан алюминдеримди бир баштыкка салып бир жерге киши көрбөгөндөй кылып коюп кайра дагы эски сынып жаткан вагондун каалга-терезесиндеги алюминдерди чыгарып жатсам үч киши келип калды. ћенин жанымда Ѕурулдун баштыгы турган:

- Ёмне кылып жүрөсүңөр? - јлардын бири мени карай суроо узатты.

-  өрүп турбайсыңарбы, жердеги сынган эшиктердин алюминин эле чыгарып жатабыз.

-  им уруксат берди?

- Ёч ким. ∆арабаган нерсеге деле тырыша бергениңер жаман. Ёмне болуптур, башка эч нерсеге тийген жокпуз.

Ѕири баштыкты оодарып андагы кычкач, отвертка, балкаларды көрүп кайра мага бурулду?

- Ѕулар кимдики?

- Ѕиздики.

- Ёмнеге алып жүрөсүңөр?

- ћайда-чүйдө зымдарды кесебиз, - ћен чынымды айттым.

- ∆үргүлө, бөлүмгө барып түшүнүк жазып бересиңер!

- Ёч жакка барбайм. ћен эмне кылыптырмын? ∆аңы нерсеге тийбегенден кийин жөн эле койбойсуңарбы?

- Ѕолбойт, жүрүңүздөр биз менен, - деп ары жакта селдейе карап турган Ѕурулду таппай калды.  өрсө ал мени менен алаксып атышканда качып кетиптир. јнын баштыгын мага көтөртүп коюшту. »чинде бир жарым мент келген жука алюмин бар эле, болгон шылтоосу ошо болду. ћен алар менен барып түшүнүк жаздым. ќшол бир жарым метр келген алюмин 100 грамм деле чыкмак эмес. Ёгер андан көп таап алса эмне кылаарын ким билет. »чкеним тарап калган. Ѕүгүн чыкканыма, тил албаганыма өкүнүп жаттым.  ойо беришпей, кеч кирип кетти. Ѕекиткен алюминди баары бир Ѕурул алаарын билдим. јл аны каерге койгонумду көргөн эле да. ќшентип күүгүм кирди, артымдан эч ким келбеди.

 үүгүм киргенде:

-  амерага алпарып кой, - деди начальниги мени. Ѕир милиционер мени:

- ∆үрүңүз, - дегенинен:

- ћен кете берейин, эртең менен өзүм келем, - деп ыйласам да болбоду.

“им эле контробандистти же киши өлтүргүчтү кармаган сымал койо бербейт:

- Ёртең койо беребиз.

- Ёмнеге? ћен силерге коркунучтуу бандит же киши өлтүргүч киллер эмесмин. јкыйкат деген бардыр, эмне мынчалыкка барасыңар?  ойо бергиле! - десем, милиционер мени ийинден ала ордуман тургузуп алып жөнөгөндө тигил начальниги:

- јлтынчы камерага! - деп койуп кала берди.

“игиниси "кирбейм" деп аткан мени далыман сүйөй түртмөк болгондо колго бир чаптым:

- “арт колуңду, өзүм кирем! ћенден алыс бас, колуңду дагы тийгизсең жооп берип каласың. ћен коркунучтуу күнөөкөр эмесмин. ћыйзам деген бар! Ѕилем, силер бирдеме тилеп жатасыңар. Үйдө төрөгөнү турган кызым, үч жашар неберем бар. Ёгер мен жокто толготуп бирдеме болсо жооп бересиңер! - деп ачуум менен ага кыйкырдым эле, ал үндөбөй менден бир метрдей алыс калды да, камерага киришимди күтүп турду. "Ўарк, шарк" деген темир эшиктерди ачып бирөөсү жол бошото калды эле, мен аргасыз камерага кирдим. Ѕир кишилик керебети бар бөлмөгө киргенимден кийин сыртыман "шарак-шурак" эттире кулпулап койуп, "тык-тук" эткен дабыш камеранын оозунан алыстап кетти.

“аң атканча кирпик какпадым. ћен ошондо болоор-болбос жүз граммга жетпеген алюмин үчүн ушунча азап тартаарымды сезбегем, анан да кылмышкер эмесмин да! "ќорукана менен милици€дан сактасын" деп айтылган сөз экиме түштү. "“оок уурдаган тутулат, киши өлтүргөн кутулат" деген чын тура. ∆ок дегенде килограмм чыкса да мейли эле. Ёгер колдоруна бир тоголокту култуйтуп карматып койсом алда качан койо бермек. Ѕирок менде андай акча жок эле, күнүмдүк көр оокаттын айынан ушуну көрүп атпайымбы!

Ёртеменен мени кайрадан кабинетке алып келишти.  өрсө он чакты кошуналарым кошо келишиптир, кызым, неберем дагы жүрөт.  ечинде келишкен экен, кетирип жиберишиптир.

- Ѕошотуп кой, балам. Ёми болоор-болбос үчүн кармабай койо бергиле, - ћизаркан эже начальниктин маңдайында отуруп суранып атты. - ћынабу кызы бүгүн-эртең төрөйт, тиги небереси, көр оокаттын айынан болуп атат да.

- Ёне, түшүнсөңүз, темир жолго кирүүгө болбойт.

- Ёлдин баары эле жүрбөйбү, балам. Ѕу да нан табайын деген го, койо берип кой!

- јр бириң түшүнүк кат жазгыла. Ёч жакка кетпейт деп кепил болгула. Ѕизге берки а€л керек, аны таап келип бергиле.

- ќй аны биз тааныбайбыз да.

- “ааныйсыңар! «ахваттагылар надоел болдуңар го. јл а€лды сөзсүз отургузам! - Ѕосогодо турган Ѕурулдун чаап баштыгын көрсөттү. - Ѕул ошонуку экен, ал келмейинче бул а€лды бошотпойбуз.

-  ой балам, ушуну үчүн кармаганыңар у€т эмеспи. ћен дагы бир чоң нерсе экен десеЕ - ћизаркан эже баштыктагы алюминди көрүп таң калды. - Ѕотом, бул контрабандист эмес го, келе мен түшүнүк кат жазып берем. џштарабыңды төгөбүз!

- Ўтраф үч жүз сом, кепилдикке бошотобуз.

- Ѕолуптур, - ћизаркан эже жазып берди дагы, мени колумдан алды. - ∆үрү кеттик. Ёэленип шайтан айдагандай тил албаганыңда кеп бар болчу, - деп эшикке чыгаарыбыз менен урушуп кирди. Ѕул 2003-жылдын 22-марты болчуЕ

Ѕирок иш муну менен бүтүп калган жок. јрадан он күн өтпөй кайра чакырды. Ѕурулду сураганынан:

- јнын жүрөгү оорукчан эле, коркконунан ооруп калып ооруканага жатып калыптыр, - дедим эле:

- јнда сиз соттолосуз, - деди менден жапжаш эле тергөөчү көзүнүн төбөсү менен карай.

- Ёмнеге? ”шул таштандыда жаткан болоор-болбос алюмин үчүнбү? - ћен аны үрпөйө карадым.

- “емир жолдун территори€сына киргендигиңиз үчүн!

- —илер дайым ушундайсыңар. Ѕалким, коркконунан чөнтөгүмө култуйтуп бирдеме салат деп атасыңар го. ћен эч качан антпейм. Ѕалдарымды багуу үчүн жараксыз нерсенин айынан камалса камалаармын, бирок бир бечараны ыйлатканыңар үчүн бир кезде жазаны силер тартасыңар. јлсыздын канын соргон зулумдар, кагазды оңду-солду шилтеген колуңардан келсе эле бей-бечарага чоңдугуңарды салганыңарды качан койосуңар?!

- Ёне, тилди тарта сүйлөңүз!

- Ѕилгениңди кылып ал. —оттолгон күндө дагы туура эмес, ашыкча калп жазылганын көрсөм капа болбогула!

- јны көрө жатаарбыз, - деген тергөөчү мага колума кагаз берип узатып койду. - Ѕелгиленген күнү Ћенин райондук сотунан жолугабыз.

- Ѕолуптур, барам дагы, башка салганын көрөм. ƒезертир же бандит эмесмин, эсиңерде болсун.  анчалык күнөөкөр болсом да силерден мадани€ттуу, өз ишине тыкандык менен караган, адам укугун тепсебей иш алып барган кызматкер катары мамиле күтөм. Ёгер шакабалай турган болсоңор ал жазасыз калбайт, аны өзүңөр жакшы түшүнөсүңөр! - деп басып кеттим.

- ћилдетибизди жакшы билебиз! - “ергөөчү бөлүмдүн эшигинде мени көпкө карап турганын узагандан кийин артыма бурула бергенде көрдүм.

 елатып көзүмдүн жашын шыпырып алдым.  олумда он сегизинчи апрелге чакырган кагаз. јны бекем уучтай үйгө келдим да, анан ћизаркан эжеге бардым. јл көнүмүш эле ордунда соода кылып жаткан экен.

- Ёже, менин сотум болот экен. Ѕүгүн чакырганынан барсам кагаз берди. Өкмөттүн менчигине кол салгандыгым үчүн, мындайда тергөөнү узартпай дароо эле сотко өткөрүп коюшат тура.

- јтаны кокуй ай. ќшол күнү жөн эле ээликтиң да. Ўайтан айдап тил да албай койбодуңбу. "Ѕарба-барба" десем болбой кетип калып ушу болду, - ћизаркан эже кейип калды.

- Ёмне болсо да көрдүм да, эже. ѕешенеме ошону жазса кайда качмак элем, бул менин тагдырымЕ

 өзүмөн жаш айлана түштү. Ёже товарын келинине табыштап коюп, мени ээрчитип кафеге алып барды. Ёэн бурч жагына отуруп алдык. ћизаркан эже шашлык менен бирден шорпо, эки пиво, анан бир бөтөлкө аракка заказ кылды.

- Ёми оозуң ачык эле, муну бир адамга айтпа. —ен, мен, јнара, ƒүйшөн, Ѕурул гана билсин. —ен Ѕурул үчүн, аны а€п жаткандан кийин аны жакшы сот тап деп айталы. Ѕолбосо анын өзү жооп берсин, кечинде айтамын, - Ёже мага эңкейе столго өбөктөй шыбырады.

- ћен эч кимге айтпайм!

ћенден андан башка сөз да, акыл да чыга албады бул учурда, анткени жан дүйнөмдө бурганактаган бороон улуп, жүрөгүм сыздап турган: "Ёгер ата-энем мени жөлөп-та€са мен мынчалык абалда болмок эмесмин. ћен алар үчүн жокмун, жокмун, жокмун!!! јлар үчүн мен эбак өлгөнмүн!" деп сыздаган жүрөгүмдүн дарысы азыр жакшы сөз менен ачуу арак болуп турду. јлдыбызга адегенде шашлык менен пиво, анан арак келди. Ёже мага жүздү, өзүнө азыраак куюп, бокалдарга пиводон толтурду.

-  елегой, айланайын, анчалык чөкпө. јдам баласынын башынан нелер гана өтпөйт. “октоолук менен жеңип келатасың, жагы жеңесиң, сага ишенем, сен башка адамсың. ∆еңилдик кылсаң оор турмушуңду көтөрө албай эчак жолдо калмаксың. —ен андай эмессиң, бу да болсо тагдырдын сыноосу!

- „өкпөйм, эже. „өгө турган болсом сиз айткандай колумда тыйын жок, балдарымды гана ойлоп, ошолордун келечегине кам көрүп ачка-ток жүргөндө ким болот элем? —ыртымдан күлүп, ичимден сыздап баарын жеңгем.

Ёже куйган жүз граммды алып жибердим. јртынан шашлыктан жеп, пиводон жуттум.

- Ёкинчи тербей эле койчу темирди. Ёми сенин атыңды уккандарга у€т, китебиңди мактап кеп кылып жатат, эл бир эже китебиңден билип калды, өзүңдү карма!

- ќоба, эже, өзүм да билем. Ѕассам-турсам тааныбагандар учурашып калат. ћен "биздин айылдык го, таанып атабы?" деп ойлогуча: "Ёже, китебиңизди окудум, жагы жазып жатасызбы?" дегенде у€ла түшөм. ћен бул китебимдин мынчалыкка жетээрин билген эмес элем.

- јйланайын, мартабаң аша берсин. ќшон үчүн кыйналган күндү сабырдуулук менен жеңишиң керек. ƒушманың табалабай турган бол!

- —өзсүз да!  уралым калем, сырдашым кагаз. џйласам да, кыйналсам да колума калем кармап жүрөктөгү сырымды, бугумду кагазга төгүп көнгөм.

- ќшент, садага! јлтын кызым менин! јкылың бар, жетик кызсың, өзүңө өзүң бел бол!

Ёкөөбүз көпкө отурдук. “амактанып бүтүп, эженин ордуна бардык. —аал кызуу болуп калгандыктан көпкө отуруп, анан эже товарын жыйганда кошо жөнөдүм.  елээрибиз менен  үкүнү киргизип жиберип: "јнараны чакырып кой" дедик дагы, ƒүйшөндүн үйүнө кирдик. јлар экөөбүздү тосуп алып төргө өткөрдү. Ёже жайланышып отуруп эч нерсе айтпай јнара келгенче сүйлөшүп отурдук. јнара бат эле келип калды:

- “ынччылыкпы? „акырып атат десе эмне болду деп шашып келдим, - јл отуруп жатып бежиреди.

- “ынччылык болсо жакшы болбойт беле. —үйлөшчү сөз бар. Ёми силер дагы ойлонгула, ƒүйшөн. ћиргүлдүн ишин сотко өткөрүп коюшуптур, эч ким укпасын, бала-чака айтып койбосун. ”шул жердегилер билели дагы, тааныш сот таап сүйлөшөлү. ќшону үчүн келип отурабыз. Ѕурулду ооруп жатат деп бул баарын өзүнө алып жатат. —илер дагы аракет кылгыла!

- Ѕолду-болду, эже, ћиргүлдү соттотуп ийип эмне тапмак элек, сөзсүз жардам беребиз, - ƒүйшөн шашып калды. - –ахмат буга дагы, бирөөнү үйгө келтирбей коргоп атат. ƒеги ћиргүл эркек эле болгондо болмок, абдан эрктүү!

- Ёже, соту качан болот экен? - јнара экөөбүздү алмак-салмак карап кулак төшөп калды.

- ќн сегизинде болот экен.

- ”бакыт бар экен. —оттун жакшысын табыш керек. "√осударственный мүлккө кол салды" деп дароо эле сотко ашырып жибериптир да.

- ћейли балам, жүрөксүбөй эле кой, эптеп сүйлөшөбүз. јнчалык оор деле болбойт чыгаар..

Ёже мага көңүл жубатып сөз айтканы менен ички сезиминде эмнени ойлоп жатканын билип эле унчукпадым, бирок алардын сөздөрүнөн ыйлап жибере жаздап өзүмдү өзүм кармап зорго отурдум. Ѕурул эч нерсе деп айталбай шыпылдай тамак-ашын, колунан келгенин коюп көпкө отурдук. ƒүйшөн эртеңден тартып тааныш издемек болду.

 өптө барып үй-үйгө тарадык. ћен кызыма эч нерсе айткан жокмун. Ѕирде-экиде милици€га ишим түшпөгөн жаным, ойго чөгүп, уйкум качып, түнү бою түйшөлүп чыктым.  алемимди кармоого көңүлүм чаппады: "ћени камап койсо булар эмне болот, төрөп калса кантет?"  үйөөсү ошол убакта менин чөнтөгүмдөгү акчамды уурдап качып кеткен эле. ќюм алда кайда кетип атып, таңдын атканын сезбей калдым.  өздөрүм шишип, башым ооруп чыкты. ƒосторум √үлмира, Ўакен, √үлжандардан жашырууга дитим барбады. Ёртең менен ордуман турбай, таң атканда үргүлөй баштаганымда √үлмира баш бакты.

- ”шул убакка чейин уктайсыңбы? “ур ай! - деди ал кирип келип.

- Ѕашым ооруп туралбай жатам, эй. јзандан кайда барат элем, турганда?

- “урсаң көрөбүз да, -  ызымды карап ымдай күлүп койду. - “ур! Ёрте туруп жүрсөң, - деп мага колун жаңсады.

-  ыйнайсың да.

ћен ордумдан араң туруп кийиндим да, √үлмира менен эшикке чыктым.  үн жадырап тийип калыптыр. “аза абага көңүлүм көтөрүлө терезеге жөлөнүп калганымда, ал:

- “игилерди көрдүңбү, экөөбүздү күтүп атышат. ∆үрү ылдый түшөлү, - деди жаныма келип.

Ѕешинчи кабаттан түшүп, алардын жанына келдик. √үлжан менен Ўакен, Ѕурул биз алардын жанына келээрибиз менен этажды айлана басып жөнөштү.

- —илерди күтө берип тажап кеттик, - Ўакен бизди карады. - “им эле ћанастын уйкусун берген го?

- ќй, бул алигиче уктап жатыптыр, араң тургуздум, - √үлмира аларга актана сүйлөдү.

- Ёмдигиче уктап аттың беле? - √үлжан мага карады.

јлар менин сары санаа убайымда уйку көрбөй таң атырганымды кайдан билсин. ћени ээрчитип, камок жакка бараттык. ћен унчукпадым. ћахабатка келип анын атайын бөлмөсүнө кирдик. ѕирожки, самса, рулет бар экен, алардан алып, анан бир бөтөлкө арак суусу менен алышты да, отуруп калдык.

- ƒеги эмненин урматына чогулуп атабыз, билсе болобу? - ћен аларды суроолуу карадым.

- Ѕулбу, - √үлмира мени жылма€ карады, - Ѕул башы ооругандардын башын жазчу отуруш!

- —онун болгон тура, менин да башым ооруп турду эле, ушу-у, жонуңардан билген доңуз болуп калгансыңар го? - дедим мен.

- ќшону билгенбиз да, - Ўакен кудуңдап койду.

Ѕиз көпкө отурдук, ичке жүз грамм кирип калгандан кийин ичтеги сырымды аларга айтып калдым.

- ƒостор, курдаштар, мени аз күндөн кийин таппай калат болушуңар керек, - деп ойлуу отуруп калганымда баары үндөбөй бири-бирин карап отуруп калышты. Ѕурул гана мени жалдырай карап: "айтасыңбы?" дегендей көздөрү менен ымдап калды. - ћен соттолгону жатам, он сегизинде сотум болот!

- Ёмнеге? - Ўакен аңка€ эч нерсени түшүнбөй сурады.

- Ѕа€гың бүткөн жок беле? - деп √үлжан мени карады.

-  ачан уктуң? „акырбай калбады беле же повестка келдиби? - √үлмира да такып сурап, үчөө тең жаалдап сурап жатышты.

- ќшол ишти мен бүттү го дегем, мындай болоорун кайдан билдим. Ѕирок бириңдин оозуңардан чыкпасын. —илер, јнара менен эже билет, силер чогуу катышасыңар, - дедим мен.

- ќй өлүгүңдү көрөйүн десе, сени тим эле контрабандистти кармагандай эле болушкан го?! ќшондо оолукпай биз менен отура бергениңде бул балээ жок элеЕ

- ќшону айтсаң, тим эле жоо куугандай шашып.. Ўайтан азгырып жаткан да.

- јйтсак болбой койбодуңбу? - дешип үчөө тең карап жооп күтүп калышты.

- Ёми эчтеке эмес. Ѕолоору болуп, бойоосу канды.  ыскасы, кандай болсо да баарын көтөрүүгө тийишмин! - ћен колумдагы стаканды карап отура бердим. - ∆ок дегенде ошондой күнү силер жанымда болсоңор жакшы эле..

- јнан сени таштап коймок белек?

-  антип таштамак элек, элестетЕ

- ∆аныңда болобуз, оозубуздан жел чыкпайт, - дешти алар жарыша.

„огуу отуруп бир бөтөлкө ичилгенден кийин дагы бир менен көңүлүм үчүн алып аны дагы ичтик. јңгыча ∆аанбай аке менен ∆умакан келип калды. јларга сыр билгизбей бөтөлкөдөгүнү бөлө тарттык. ∆аанбай аке ∆умаканга карады:

- ∆умакан, сен эми бирди алып кел, карындаштарым чогуу отурган экен. “иги энеңдурайындар балээ ичсин, ушерден эле ичебиз.

-  апырай, алар күтүп калышат да?

- ∆умакан,  асипага айт "√үлмира алып койду" деп, айтып кой. јкем экөөбүз ичебиз, апкеле бер, алардан коркпо! - деди √үлмира көзүн кыса.

- ћейли-мейли, бирок алар атайы жөнөткөн да?

- ќш базарына барып таппай жүрдүк деп кой!

-  ерек болсо өздөрү таап ичишет да, - деп каткырып калдык.

- ќй-ла-анайын карындаштарым десе, алтын кыздар да! - ∆аанбай аке бизди карап ырдай баштады:

—ырдуу карап жылмайганың, карындаш,

∆үрөгүмө канжар болуп сайылат.

Ёгер сүйсөң ачыгыңды айта гой

 ыйнап мени жүрө бербей кылактап.

- јзамат, байке!

- џрыңыз укмуш экен! ∆умаканды ушинтип жүрүп алгансыз го?

- ќй байке, ушундай түрүңүз менен кетирбей кармап жүргөн ∆умаканга ырахмат. Ѕир аз жашыраак кезиңизде такыр жаман болсоңуз керек? - ћен суроо узатып калдым.

- ”шу курусун, көрүнгөн кыз-келинге кетип калса алып келип жүрүп чачым агарды да! - ∆умакан күлүп калды. - ћына эми, карындаштарыңды сыйлайм дейсиң, сыйла! - Ѕир бөтөлкө менен аксуу, самса алып келип койду.

- ќй эне-ээңди-и! - ∆аанбай аке күлүп сөгүнүп калды, - эми "карып калдың" деп сыр көрсөтчү болду мага.

- Ѕайке, ошентсе деле бири-бириңерге көнүп калгансыздар да, балдар чоңоюп калыптыр, ∆умакан азыр эмне десе эп! - √үлмира каткырып калды, - —из эми баш ийгенден башка аргаңыз жок!

- “уура, азыр ∆умакан өзү кан, өзү бий! - деп аракты стакандарга ку€ баштады, -  ана кыздар, эмненин урматына чогулуп отурасыңар? - бизге карады.

- Ѕизби? Ѕиз ћиргүлдүн китебин жууп бүталбай жатабыз, - √үлмира сыр алдырбай жооп берди.

- ја-аа, туура! ћен дагы ћиргүлүм, дадага болоюнумдун китебин куттуктап ушуну алып койолу! - деди ал. - ќшол колуңдун эмгеги бааланып, чо-оң жазуучу деген атка таты, ылайым колуңдан калемиң түшпөй эргип жүрө бер, карындашым!

- јйтканыңыз келсин, байке, мага канчалык таза дилиңиздер менен жакшылык кааласаңыздар, биринчи кудайдын кулагында болсун! - ћен ыраазылыгымды билдирип колумду көкүрөгүмө коюп, башымды ийип койдум.

∆аанбай аке бир топ кызуу болчу, ого бетер сүйлөп да, заңкылдап ырдап да жатты. јл жерден чыгып "‘учик" паркына ээрчишип барып ошол жерден заңкылдап ырдап да, ичип да жаттык. ќрозомду ачпай туруп эле келип бир топ кызып калганга билгизбей аракты жерге төгүп түбүн калтырып, көңтөрө ичкендей болуп коюп жатып, кайра соолуга түштүм. Ѕир топко отуруп, кеч кирип баратканда ордубуздан турдук. ƒагы алып ичмек болдук эле, бирок мас болуп калгандыктан кыйкырып-өкүрүп ырдап парктан чыктык:

- ћизаркан эже билбесин, ичкенибизди көрсө урушат.

- „ын эле этаждын алдына барганда бириң үн чыгарбагыла.

- јкырын-акырын тарап кетели, - деп шыбыраша үстүгө көтөрүлүп баратып эшиктин алдында  асипанын ойношунун машинасын көрүп калдык.

- “иги шүмшүктүн ойношу келип калган го?

- ќй, ал дагы башы айланган неме да.

- ”€ты болбосо ошол да. Ѕаласындай неме менен жүргөндөн у€лбайт дагы.  өнгөн адаты, шыгы бар тура! - деп чыгып бараттык. “өртүнчү кабаттан Ўакен калды, анан үчөөбүз бешке чыктык. Ѕурулду паркта отурганда эле балдары чакырып кеткен болчу. Өз бөлмөлөрүбүзгө бөлүнүп кеттик. ћен үйгө кирээрим менен эле:

- Ёртеден кечке ка€кта жүрөсүз? Ёчтеке тамак ичпей эле арактан оозанып жыргадыңбы? - деп кызым мени жаман көзү менен карады.

- јрак ичип жүрүптүрмүнбү? - ћен моюн бербей ичкенимди билдирбегенге аракет кыла диванга жатып алдым.

 өзүм илинип кеткен экен, Ўакен ойготуп жатыптыр. √үлмира үйүнө киргенден кийин аны чакырыптыр, арак алдырып √үлжан экөөбүзгө келиптир. √үлмира бешинчи кабатта Ўакендин үстүндө болчу. Ёкөөнүн багына Ўакендин потологунда тешик бар эле. ќшол жерден бири-бирин оңой эле чакырышып алышаар эле.  айрадан √үлмиранын үйүндө отуруп иче баштадык. ƒа€р тамак бар экен, андан ичип алып, анан арактан уруп атабыз. Үнүбүздү пас чыгарып сүйлөшүп койобуз, анткени ћизаркан эже алдыңкы кабаттан үнүбүздү укса жетип келип тилдемек. јны сыйлаганыбыздан ичип мас болгондо тартынып турабыз. Ѕаары бир акыры бир бөтөлкөнү ичкенден кийин ырдай баштадык эле, бир аздан кийин ал келип калса болобу?

-  андай, кыздар, дегеле болбойсуңар - дагы майрамдап жатасыңарбы? - деди ал жөн-жай гана.

-  ел эже, ичип койдук бүгүн ћиргүлдүн көңүлүн көтөрөлү деп эле! - Ўакен озуна жооп берип эжени тура калып кучактап өөп калды. -  ечирип кой, эже.

- ћейли эми, тынч жатып алгыла, мунун сырын билесиңер го, - Ёже мени карай колу менен көрсөттү. - »чип алса өлөм-житем деп, анан чыр кылып жүрбөсүн!

- јндай болбойт, эже! ћен антпе-ейм-м!

Ёжени жаныбызга отургузуп алдык да, тамактан куюп алдына койдук.

- Ёже, нидогон болуп жатабыз, - √үлмира ага тийише калды. - јндан көрө бирдиЕ

-  ойчу ай, өлүгүңдү көрөйүн десе, - √үлжан √үлмираны урушуп калды. - ”€лбайсыңарбы эжемди тооругандан.

- ќто-оо кудай ай десе! ƒегеле койдон коңур боло калганын! Ёжем өзү деле алып беретЕ - Ўакен ага моюн бербей эжени кучактап отуруп. - „ынбы эже, алып бересиз, аа?

- јлып бербей анан..  өп болуп кетпейби? - ћизаркан эже төртөөбүздү тегерете карады. - “ынч жатып алсаңар алып берем, - деп ич чөнтөгүнөн акча алып чыкты, -  имиңер барасыңар?

- Ўакен менен √үлжан барып келет, биз картошка кууруп турабыз, - √үлмира мени карады, - “уурабы? »ч ачышып баратат, эт бар, куурдак жасайбыз.

- Ётиң жетеби? ћенде дагы бар.

- ћен деле алып келем, - деп √үлжан экөөбүз айтканда ћизаркан эже:

- Ёртең деле керек, бүгүн √үлмираныкын жейли, - деди күлө.

“иги экөө чыгып кеткенден кийин √үлмира:

- “игилер келсе " ана куурдак?" деп бизди өлтүрөт, эртерээк асып койолу, - деп эт менен картошканы алып келди.

Ёкөөлөп эттен асып койдук. Ѕир топтон кийин алар келип калды, бир бөтөлкө арак менен пиво ала келишиптир. Ёжени "ырдап бер" деп кыйнадык эле ал ырдады. јнан баарыбыз ырдап отурсак јлик келип калды. јны көрүп биз тамашалап калдык. јл күлүп эле:

- ќй силер укмушсуңар го ы€? ƒеги төртөөңөр ынтымактуусуңар, - деп отура кетти.

- јнча-мынча эркектерге караганда туруктуубуз, айтканыбызды так аткарабыз.

- ћенчи? ћен туруктуу эмесминби? - јл бизди карап кызаңдай кетти.

јликтин айтканын аткарбаган, ашыкча мактана берген мүнөзүн билет элек.

- јй јлик, - дедим мен, - ”шу сенде толгон оку€ бар эй! јйтып берсең өзүнчө эле роман болмок. Ёки а€л менен жашаган кандай болот ы€? - ћен тамашалай кеттим. - Өткөндө а€лың бизди сыйлабаса дагы ортодогу тамакты сыйласа болмок, күйөө ошондо эле болсо дагы. "∆аман катын эр коруйт, жаман эркек жер коруйт" болду го тим эле?

- ќшону айтсаң ай, - √үлжан коштой кетти, анткени ал бар болчу. -  үнөөсүз болсок да у€лдык. Үстүңдөгү костюмуңду оңдоп коюп кызганса боло. “апканыңды ичип-жеп алып, сенин кадырың менен жашап жатканын билип жүрсө боло?

- Ёми ошондой болот экен да, а€лдар ошондойсуңар да.

- Ѕиздин эрибиз кыргыздын көрүнүктүү адамдарынын бири болсо атагына кубаттанып жакасына кир жугузбай, кийимдин жакшысын кийгизип, ар күнү үтүктөп берип кыздын баласындай кармамакпыз, - деди Ўакен бир жагынан.

јңгыча куурдак бышып ортого келгенде аракты ачып стакандарга куюп, эжеге пиводон куйдук да, тостту јликке бердик:

- —үйлөп кой эми, бекеринен ћухтар Ўаханов сени "экинчи јлыкул" дебегендир.

- ћейли эми, эже, - јл ћизаркан эжени карады. - Ѕаарыңар эже жердешимсиңер. “емирдей эрктүү, у€ттуу а€лсыңар, ар дайым ушунуңардан жазбагыла! - јлып жиберди.

- –ахмат, - деп биз дагы алдык. “үн бир убак болуп калды. Ёже биз менен отурат. јл бизди мас болуп калса дагы  асипалар менен ∆ен€га тийишеби деп кайтарып жатканын билдим. јрак да бүттү. ћен √үлмиранын төшөгүнө жатып алдым. √үлжан менен Ўакен үйлөрүнө кетти. Ёжени √үлмира төртүнчү кабатка түшүрүп коюп келип жатты. јлик өзүнүн үйүнө алда качан кеткен. √үлмиранын балдары кеч кетип жатышыптыр, эртеменен көрдүм. Ѕашым ого бетер зыңылдап ооруп, өйдө болууга акыбал жок. √үлмира башын көтөрүп ба€гы көнгөн адатынча тешиктен:

- Ўакен, Ўакен дейм! “ирүүсүңбү? - деди эле ал дагы:

- “ирүүмүн, эмне кылайын? - деди жооп кылып. Ѕери жактан биз күлүп калдык. јңгыча эптеп боюн көтөрүп тургандай чачтары үпсүйө √үлжан кирди. ћен ошондо: " удай сакта-аа, дагы он күн катарынан баш жаза берсек жанагы аракечтердин өзү болобуз го?  ой, минтип жүрсөк төртөөбүз тең катардан чыгып алкаш атанып кетебиз, бүгүндөн кийин ичпеш керек. Ѕуларды да ичирбейин. ∆өндөн жөн эле иче берсек ушу кантип болсун?" деп жаткан жеримде √үлжандын кейпин көрүп боорум ооруп атты. √үлмира мас болчу эмес, эртеменен баш жазганда кадимкидей оңолуп калчу. Ўакен кирип келди, анын колтугунда бир бөтөлкө бар экен.  ечиндегиден калган куурдакты ысытып кайра баштадык. јндан кийин √үлжан:

- Ёкинчи ичсем өлөйүн, ичпейм ай, - деди үңкүйүп отуруп, - тим эле өлгөнү калыптырмын.

- ћен дагы ичпейм, - ћен √үлжанды карадым.

- »чпей эле койгула, эмне, силерди бирөө кыстап атабы? - Ўакен экөөбүздү карады. - —илер ичпесеңер √үлмира экөөбүзгө көбүрөөк артат.

- ћейли, мындан ары ич дебейсиңер, айтып койойун.

- ќшону айтсаң. јл дебесеңер эле албайбыз, - деп мен күлүп анан, - ћени јйдана өлтүрөт, түндө бир көрүнүп кайра жоголгом, - деп ордуман турдум.

Үйгө келсем ал чындап эле үңүрөңдөп калды. Үндөбөй кийинип алып, көчөгө чыгып эженин жанына бардым эле, ал дароо мени ээрчитип кафеге жөнөдү. јр дайым ошентет.  ээде өз энемдей көрүп кетем.  ыйын учурда акыл-насаатын айтып, колума тыйын карматып, жөлөк болгон бул а€лды жанымдай көрөт элем. јзыр менин түрүмдү көрүп эле кафе алып барып ыссык шорпо менен четок алды да:

- Ёкинчи ичпе.  арачы түрүңдү, минтип иче берсең такыр берилип кетесиң. —енин келечегиң алдыда, максатың бар. Өзүңдүн кадыр-баркыңды биле жүр! - деп атты.

Өз энем, атам айтпаган акылды айтып, жогума кошо толгонуп, барыма, жетишкениме сүйүнүп, колдоп турган эжени ичим жылый карап турдум:

- џраазымын, эже. Өйдөдө өбөк, ылдыйда жөлөк болгон сизге өмүр бою, башым жер жаздангыча ыраазымын! Ёми ичпейм.

- јйланайын десе, ошент. Ёсиң бар, артыңды ойло, максатыңа жетүүгө умтул.

- јйтканыңызды угам, - деп алдыдагы аракты дагы алып ийдим.

јндан кийин биз чыгып келатсак ƒарийка келатыптыр. јл бизди атайы издеп келиптир.

-  андайсыз, эже? ћен ћиргүлдү издеп келсем “алант сиздерди би€кта дегенинен келгем, - деди ал.

- ∆өнжай элеби?

- ∆өнжай эле, мен өткөндө жок элем, китебиңди жууп бере албай жүрдүм, бүгүн колум бош.

-  ой, мен барайын, силер отура бергиле, - ћизаркан эже кетмек болгондо ƒарийка токтотуп койду:

- Ёже, сиз деле отуруңуз эми, чогуу чыгабыз.

Үчөөбүз кайра отуруп калдык. »чпейбиз дегенибизге карабай ƒарийка дагы бирден тамак, ичкилик алды. Үчөөбүз сүйлөшүп отуруп, мен ичип аттым. јнткени ƒарийка ичпейт, эже дагы элдин көзүнчө ичпейт, мени менен болгону жүз граммды кээде алып койот. Ѕиздин туурабызда бир а€л менен бир эркек отурган, улам бери жакты карап коюп сүйлөшүп атышкан. Ѕир кезде а€лдын жанындагы эркек бери бурулду да:

- Ёй чоң кыз, сиз жанагы "јгымдагы" "Ёркин селса€ктар" деген сериалдын авторусузбу? - деди.

- ќоба, ошол! - ћизаркан эже жооп берди.

- јндай болсо сиз менен таанышып алууга болобу?

- ∆аныңда а€лың турса таанышканды эмне кыласың? - эже ага жиндене сүйлөдү. - —ага эмне, оюнчук бекен? ј€лыңды кара ары!

- ј€лым тура турат, мен өзү кыздарды жакшы көрөм!

- ј€лы болсо ушинтип сүйлөбөй калсын, - дедим мен алар жакты карабай туруп.

- „ын эле таптың, чоң кыз! Ёгер макул болсоң а€лдыкка алмакмын! - тиги киши ырсалаңдай күлгөндө ћизаркан эже жини келип кетти:

- јй, кандай немесиң ы€?  алжаңдабай ары отурчу. Ѕиз сүйлөшүп атабыз, мишайт этпей жөн отурчу!

-  ечирип коюңуздар, бир аз тамашалашып койдум. „ын эле кызыңызды бербейсизби, күйөө бала болуп алайын, - деп ары карап отуруп калды.

ј€лыбы же жөн эле таанышыбы, бирдеме деп шыбырай үтүрөңдөп, ал аны менен алаксып калды. Ѕиз тамактанып бүтүп анан чыгып кеттик. ƒарийкага чын ниетимден ыраазычылыгымды айтып, эжеден бөлүнүп этажга келдик. √үлмиралар былк этпей уктап жатыптыр, ћахабаттан бир бөтөлкө алып келдим да, аларды ой-боюна койбой ойготуп баштарын жаздым. јл күнү дагы менин үйүмө келип кечке ичип ырдап отурсак,  асипа мас болуп алыптыр, коридор менен өтүп баратып эшигимди тээп кеткенинен мен чыкмак болдум эле, чыгарбай коюшту. јны ∆умакан ээрчитип кетип калыптыр.

ќшондон бир жумадай солуп жаттым, ичсем эле кайра кызып калгандан коркуп ысык шорпо жасатып ичип аттым. ћен кичине өзүмө келип калганда —ажира келди. “емир тергенден коркуп үйдөн боорсок жасап чыга баштадым.  үндө үч кил унду боорсок жасап пакетке салып өткөрүп келип кенелип калдык.  ыздарым бышырып берет, мен өткөрүп коюп эки-үч күндө акчасын чогултуп алам.

ћенин сотум болуп, соттолбогонумду эске алышып, бир жылга эрксиз кылып койду. ќшону менен эч нерсе билмексен болуп жүрсөм участковый Ќуралы келиптир арадан үч-төрт ай өткөндө.  өрсө мен ай сайын √ќћго барып турушум керек экен. ћен негизи аны менен тирешип жүрчүмүн, баары бир барбай койдум. јнан √ул€ деген инспекторду ээрчитип келиптир. –ќ¬ƒга алар менен барып, Ќуралыга барбай эле √ул€ менен сүйлөшмөк болдум.

∆айы менен боорсок жасап сатып, бир топ ирденип алдык: "Ёэ жараткан, өлбөгөнгө өлүү балык кез келет" дегендей, жашаган жерибиз бекер, каалга-терезесин бекитип, ичин актап, адам катары болуп калдык.  ышкысын свет өчкүчө тамак-аш жасай койобуз да, жатып алабыз. Ѕиздин чогулуп "собрани€" жасаганыбыз калбады. »юнда —ажирам уул төрөдү, баласы жети айлык экен, өзүн чыгарып, баласын төртүнчү төрөтканага жаткырып бир маал эмизип келип турду.  үйөөсү келип он беш күн дегенде алып кетти. Ќеберени жууп жыргап эле калдык. Ўылтоого шыноо болду да калды. јр бирибиздин туулган күнүбүз жөн өтпөйт. —өзсүз ырымдап жатып калабыз. јвгустта √үлжандын туулган күнү эгемендүүлүк күнүнө туура келип дагы эки-үч күн майрамдадык.

- Ёй √үлжан, туулган күнүң ушунча күнгө созулду. —ен төрөлгөндө канча күн жуушту экен, ы€?

- ќшону айтсаң. ћайрамга туш келип калганын кара.

- ћен өзүм кандаймын?

- —ага эми теңелиш кыйын го?

јны тамашалап күлүп аттык. Үч-төрт күн ырдап-бийлеп жыргадык. ∆ашоонун оош-кыйышы биз үчүн жүрөктү өйүткөн көрүнүш.  анчалык ичип жаткан менен эртеңкибизди ойлоп жаттым.  үн суук тарта баштады. Ёл чогултуп ∆ен€ны түшүрүп ордуна башканы коймок болдук. ∆аанбай байке мени, ћизаркан эже менен јнараны чакырып:

- Ёже, бу ∆ен€ иштеген жок, анын ордуна  адичаны койсок кандай болот? - деп эжеге карап кулак төшөдү.

-  адичанын кандай экенин биз билбейбиз да. ƒагы бир аферистке жолугуп калсакчы? "∆үгүрүп жүрөм" деген ∆ен€ үй саткандан башканы билбей ушул убакытка чейин бир арызыбыз да өкмөткө жетпептир.

- јнда ћиргүлдү койолубу? Ѕаарын билет, өзү билип, жүгүрсүн.

- ћенин паспортум жок, анүчүн биротоло документти өткөрүп алыш керек!

- ћейли,  адичаны шайлайлы да, аны менен сен кошо жүр. јнын эмне иш кылганын көзөмөлдөйсүң, - ƒадиев мени сынай карады.

јнын  адича менен сүйлөшүп койгону, ал турсун пара катары андан миң сом алып алганын кийин уктук.

 адича адегенде мени менен ысык болуп, кыймыл эткенин кеңешип турду. Ѕаардыгы бүтүп документ колуна тийгенден кийин анын да адамдык сапатынын жок экени, эл эмес өзүн сыйлабастыгы белгилүү болду. јл јбдрай «ергер деген ассоциаци€нын президенти менен таанышып, анысы үйгө жардам бермек болуптур. јлар келип жыйын өткөрүп, бейбечаралардын ар кимдин сөзүнө ишене берген алсыздыгынан пайдаланган алдамчылар экенине менин көзүм жетти. —он€ менен ∆ен€ деле ошондой болгон. Ѕулар "Ѕекер жашагандарды чыгарып, башка акчасын төлөгөндөрдү киргизебиз" деген сөздөрүн кийин укканбызЕ

∆аңы ∆ыл келип калды. јбдрай «ергер "үч жүз сомдон алып келгиле, чогуу тосолу" деген экен, јнара,  адича үчөөбүз бардык.  өрсө  адича өзү биздин эсебибизден бекер барыптыр. јнын аферисттиги ошентип бат эле билинди. "ѕарламент" ресторанында отурдук. Ѕаары сөз сүйлөп келип:

- Ёмки сөздү ћиргүлгө берсек кандай дейсиңер?  адимки кыргыз кызы, "Ќарод против бедности" коомунун жардамчы төрайымы! - деди ассоциаци€нын төрагасы ∆умабек.

- “уура!  ана чоң кыз, сүйлөп кой! - дешкенде  адичанын өңү бузула түштү, анткени төрайымга сөз бербей жардамчысына сөз берүү ал үчүн сыйлабагандыкка барабар эле.

- Ѕүгүнкү кутмандуу кечиңиздер менен. Ѕир нече сааттан кийин кирип келчү ∆аңы ∆ылыңыздар кут болсун! јр дайым жаңы жылда баарыңыздарга жаңы ийгиликтерди каалап, денсоолукта болуңуздар! - дедим мен ордумдан туруп бокалды колума алып.

- ќй рахмат!

- јйтканың келсин!

- јзамат, сөз эмес бекен! - дешип кубаттай кол чаап калышты. јндан кийин бийге түштүк, ырдадык, мага ыр кесе келгенде ырдап бүтүп, ∆умабек байкеге узаттым. јл киши дагы ырдап, кече абдан көңүлдүү болду. Ѕиз үчөөбүз алар менен коштошкондон кийин такси менен ‘учик көчөсүнө келип дагы ичмек болдук.  убанычтын дүкөнүнө барсак алар ичкери киргизип чай койду, алар камоктун ичинде жашап соода кылчу. Ѕизди сыйлап жүз граммдан дагы берди. Үйгө кетмек болгонубузда  адича  убанычтан:

- Ѕир бөтөлкө арак суусу менен бер, карыз болоюн, - деди.

- ∆о-ок, эже, карызга бере албайм.

-  ой эми, берип тур, акча болгондо берем, - Ѕолбой эле сурана берди  адича.

- Ёже, убара болбоңуз, сизге бере албайм, -  убаныч дагы көгөрүп туруп алды.

- јй  убаныч, мага да бербейсиңби? - ћен аны жылма€ карадым. - ћени карыз кыл анда?

- —изге сөз жок берем, эже. —издей эжени сыйлай албасам болбой калбайбы.  итебиңизди окудум, абдан жакшы экен.

- –ахмат, сыйыңарга татый алсам ыраазымын, - деп ал берген арак менен сууну алып сыртка чыктык.

ќшол жерден эле  адича кыйгачтап калды.  убанычтын өзүнө бербей койгонуна ызаланып, чычалап жатты. Ќегизи, мен карызга алганым менен чогуу ичмекпиз. Үчөөбүз тең кызуубуз, жаңы жылдык салюттар атылып, түнкү Ѕишкек өзүнчө эле шаңга бөлөнүп кооз болуп турду.  амоктон узагандан кийин:

- —волоч, акмак! ћени сыйлабай койдуңбу?!  өрсөтөм сга, үйдөн чыгарып салам! - деп сүйлөнө берди.

- —ен бирөөнү киргизип, бирин чыгара турганга акың барбы же жокпу? јдегенде ошону билчи! - дедим мен.

- ћен билем, баарың менин колумдасыңар, керек болсо сени эртең чыгарып койом!

“апкан экенсиң! Өзүң куулуп калба, сени ким шайлаганын билесиңби?  ерек болсо алып салыш оңой!

- ћенби? ћен сатып алгамын. ƒадиев "сени сөзсүз төрайымга көрсөтөм" деп менден миң сом алган!

- Ёкөөңдү тең элге айтып шерменде кылам, аферисттер!

-  ойгулачы деги, жакшынакай болуп чогуу конокко барып келип, эми урушканыңар у€т, жөн баскыла, - јнара экөөбүздү тыйган болду.

- —ен жазганды мен уктап жатып жазам. —ен ошо китебиңе мактанасыңбы? ћен дагы жазам, керек болсо!

 адича жинди болгон немедей  убанычтын өзүн кадырга албай койгонуна жинденип, ызасынан өкүрүп-бакыра берди. ћен дагы жиним келип, алган аракты ага бербей өзүмдүн досторума кирип кеттим. Өзү сыйдан да, баарынан кагылып кала берди. јндан кийин јбдрай «ергерлер аны менен эмес, мени менен сүйлөшкөнгө ого бетер жинденип, мени ээрчитпей өзү кетип жүрдү. ћенин чынында убактым деле жок болчу, күнүмдүк оокат өткөрүү үчүн иштешим керек эле.  адича менен тирешүүгө убакытым жогунан өз ишимди кылууга кириштим. ћизаркан эже жини келип аны бир күнү чогулушта айтып чыкты:

-  андай кылсак дагы бир аферисттен кутулсак бирине тутулабыз. ƒеги үйдүн башын ачуу үчүн жүгүрбөй эле, силер үй сатууга киришип атасыңар! ћындай төрайымдын кереги жок, биз «еңги Ѕаба менен иштешебиз!

- “уура, эже туура айтат! Ѕиз —он€га барабыз, силер иштей албадыңар, —он€нын колунан келет! - ƒүйшөн күпүлдөдү.

- “өрайымы жок эле иш алып барабыз.  ана, коом болуп эмне иш кылдыңар? ∆алаң адамдарды алмаштыра берип, элдин убалына калып жатасыңар! - ћен дагы өз оюмду айттым.

-  етсин!  адичаны эч ким шайлаган эмес, өткөрүп берсин документти! - деп жаалдаган эл ызы-чуу болгондо:

- Ёл бузар ћиргүлдү баш кылып он кишини чыгарабыз! - деп  адича айтканда √үлмира:

- Ёй, сен кимсиң ы€?  имди чыгарат экенсиң?  им ошону айткан, айт азыр эл алдында? - деди аны көздөй атырыла.

- Ѕиз документи жок эле үйдүн башын чыгарабыз! - деп  адичаны сүйлөтө койбодук.

Ёл деген эл да, чогуу турганда бирдей максатта болгон менен, арасында эки жүздүүлөр чыкпай койгон жок. »ч арадан  адичага кошомат кылганы да, ага каршы болгону да болду.  ыштын кычыраган күнүндө акимчиликтен адамдар келип үйдү көрүп кетти. Ѕирок оң жагына чечилээринен үмүтүбүздү үзүп калдык.  ыргызалконун президенти, Ёт комбинатынын мурдагы директору баарын колго алып, биздин арызыбызды четке кагып, март айынын ызгаардуу, кар жаап жаткан жыйырма сегизинчи күнүндө элүү-алтымыштай орган кызматкерлери келип, алтымыштай түтүндү кубалап чыкты. ћен јлмаз  улболдиев келгенде жок элем, экинчи китебим чыгып, "Ѕийиктик" басмасына кеткем.  елсем биздин үйдөн башкасын үстүнөн буюмдарын ыргытып жатышыптыр. јлмазды а€лдар тыткылап жиберишкен экен.  адича «ергерге кетип, аларды ээрчитип келди. Ёлдин баары буюмдарын ар жерге үйүп алып отурат. ћен јлмаз менен урушуп жатып эң акырында чыктым.  үн суук, жамгыр аралаш жааган кар үшүтсө дагы, ар жакка жүгүрүп жаттык. "јзаттыкка" чалып акыйкат издедик эле, Ѕолсунбек ∆акун менен јзиза јбдрасулова келип биздин үнүбүздү радиолордон берүүгө тарттырып, анан биз акимчиликке бардык. Ѕирок баары бир акыйкат бизге далысын салып туруп алды. јк үйгө пикет уюштуруп чыгалы десек, өзүбүздүн эле ичибизден каршы чыгышты.

-  им барат, ким барбайт - ал өз ишиңер, бирок биз жеңиш алып келсек пикетке барбагандар тизмеден чыгасыңар! - дедим мен.

- ќоба, чыкпагандар жата берсин, эгер өкмөт үйүнөн бизди кабыл алып калса, барбагандарды кошпойбуз, - ћизаркан эже дагы күпүлдөдү.

- ∆үргүлө, эмне болсо да көрдүк. Ѕала-чаканы бүт ээрчиткиле! - ћен алдыга түштүм.

Ѕиз менен Ѕолсунбек ∆акун бирге жүрдү. јк үйгө барганыбызда секретар телефондон:

- Ѕа€гы эле Ѕолсунбек ∆акун да, отуздай эл менен келиптир! - деди.

ћен кабылдамада отурдум, Ѕолсунбек ∆акун сырттагы элди карап калды. јк үйдөн эки адам чыгып биз менен жолукмак болду. Ёт комбинатынын чоңдору жолугууга келбеди. јңгыча акимчиликтен замаким баш болуп келип калышты:

- ∆үргүлө, акимчиликтен сүйлөшөлү, - дешти эле, биз ага болбодук:

- Ѕиздин сөзүбүздү уккан эмессиңер, ошон үчүн јк үйгө келдик. ”шул жерден маселебизди чечкиле, болбосо биз дүйнөлүк кабарга маалымат беребиз. Өз жер, өз элибизде өгөй баладай четте калганыбыз үчүн биз өз аракетибизди жасайбыз!

ћен алар менен айтышып, элди жөө алып жөнөдүм. "ћашиналарга түшкүлө" деди эле, болбодук. Ѕизди камап койчудай болуп жөө кетип жатсак филармони€га жеткенде болбой түшүрүп акимчиликке алып келишти. „огулуш жасап, жети кишиден турган демилге топ түздүк, башында өзүм болдум.  айра этажга келсек ба€гы пикетке барбагандар, бейжай, ээн ооздор курчап калды. јдамдан чыккан тажаалдар эле, алар эл эмес, өздөрүн сыйлай албагандар болчу. јжылдап тизмеге жазылышканына не бересиң, беттери чыдашканына то-боо. —абира, јйнура, Ѕакыт: " өрөбүз, јкүйгө барып жакшы сөз угуп келгениңерди, камап койот" дегендер алды-алдынан кошомат кыла баштады. јкимчиликтен келишим түзүлүп, жаш балдар менен карыларды Ћенин райондук карылар үйүнө жайгаштырып, ар күнү түшкү тамак үчүн ар бир үйбүлөгө картөшкө, пи€з, сабиз, пирожки алып келишип турмак болушту. јр жактан жардамдар келип, чатырларды койондой окшош кылып тигип алдык да, "үйдү алабыз, же үй бергиле!" деп суранып жатып калдык.

ќшол кезде  адича "ћен коомдун төрайымы болом, мени менен гана сүйлөшүшүңөр керек" деп, аким Ѕакыт јскаровичке кирген экен, а киши аны кабыл албай коюптур. ќго бетер чычалап жүрдү.  елишимдин кагазы менде болчу,  адича јбдрай «ергерлерди ээрчитип келиптир бир күнү:

- Ѕиз үйдү алып беребиз, силер төрайымыңар менен бирдикте болгула, - деди јбдрай «ергер.

- Ѕиз  адичаны билбейбиз. ћына ћиргүл биз үчүн кам көрүп, баардык жакка ал-абалыбызды жеткирип жатат,  адичанын кереги жок!

-  адича бизди "јк үйгө барбагыла!" деген. Ёгер барбасак биздин укугубуз тебеленип калмак! - дешип, эки-экиден уруш чыкты. јбдрайды кошо келген адамдары менен кошо дыркырата кууп жибердик. Ѕирок  адича мага жасаган тоскоолдугун токтоткон жок. Өзүнчө беш-алты а€лды бөлүп алып, жалгандан: "ћен силерге үйдү алып берем" деп алдаганын койбоду, анткени алардан акча алып койгон болчу.  анчалык мен аларга:

-  адичага алданбагыла, бекеринен жерден да куру каласыңар, - десем:

- Ѕизге ал үй алып берет, - дейт јрзыкан.

-  ойсоңчу, берген акчаңды ал дагы, биз менен бол!

- ∆о-ок,  адича эмне болсо ошобуз да, курдаш, - дешкен јрзыкан менен көзү азиз —он€ эжени көндүрө албадым.

- —из, —он€ эже, жаңылып жатасыз, сизди үйгө жазганбыз, акимчиликтен инвалиддерге үй берилмек.

- ћейли, алгандар алсын, мен  адича менен эле болоюн, - деди ал дагы болбой. “им койдум.

 адича акимчиликке барып мен жөнүндө жаман сөздөрдү айтып жатса дагы, аердегилер аны укпады. ћен кирип барганда Ѕакыт јскарович ордунан тура калып учурашып, жакшы кабыл алчу. Ѕиринчи май райондук акимчиликке барам, андан кайра дагы бир мекемесинеЕ ќшентип жүгүрүп жүрүп өз каражатым дагы түгөндү. јйдана апрелде кыз төрөдү, аны операци€ менен төрөтүштү.

џнтымагы жок элдин түшүнүксүздүгүнө дагы бир жолу ишендим: бир маал алып келген түшкү тамакты баса калып талашышса би€кта туруп у€лып бүтөм.  адича дагы андан куру эмес, мага каршы чыкканы менен ал нан келсе, тамак-аш келсе талашып-тартышып алат. јла турган жерибиз Ѕиринчи май районуна караштуу болгондуктан, ћар —аккараевге кирүүгө туура келет. ∆олума акча жок калганда аргасыз мени күтүп турган элден акча жыйнап берүүсүн сурандым эле, јйгүл, јйткүл,  енжелер элүү сомдон беришсе, башкалар беш сомдон чогултууга жарабады. ћизаркан эже кээде жыйырма, кээде элүү, отуз сомдон берет, чарчап келсем кафеге алып кирип тойгузат. Ѕир күнү дагы чарчап кеч келсем ћизаркан эже, √үлмира, Ўакен, √үлжан болуп тамак жасап алышып мени күтүп жатышыптыр.

- Ќебере кут болсун, шеф! - деп ћизаркан эже кучактап өөп куттуктады.

- Ќеберелүү болушуң менен! - дешип ар кимиси бетимден өөп, сюрприз кылып стол да€рдап коюшуптур. —тол үстүндө бөтөлкөлөр, вино, арак, пиво турат.

- –ахмат, силерге ыраазымын! - ћен аларга чын дилимден ыраазы экенимди билдире отуруп калдым.

- Ќебереңдин боосу бекем болсун!

- ƒенсоолугу чың болуп, кайрымдуу кыздардан болсун!

- јйтканыңар келсин! - дейм мен өзүмдү чексиз бактылуу сезип.

- ∆анардын сиңдиси үчүн ичебиз!

- јйдана ушул кыздарынын сый-урматын көрүп бактылуу эне болсун! - деп түндү жара бакылдашып, сыртта отуруп ырдап жаттык.

- ћиргүл, ырдап кой эми, азыр сенин толкунданып турган кезиң, ырдап кой! - Ёже мага карады.

ћен чатырдагылардын баарын чакырып алдым. Ёсен аке а€лы экөө тең майып эле, мага сервиз көтөрүп келишиптир. Ёсен акени комуз менен ырдаттык. ј€лы Ѕактыкан эже дагы ырдачу. јлар менен бакылдашып отуруп кызыганда:

 айдан бир келдик захватка,

 абылып јлмаз акмакка!

 убалап чыкты ал үйдөн, аа-аай,

 алдык биз ээн талаада!

- деп ырдап жатып, кеч жаттык.

Ѕизди ошол јлмаз эле кууп чыккандай аны биротоло жек көрүп алганбыз. јл жолдон өтсө да кыйкырып тийишип калабыз. Ѕир күнү Ўакенди ээрчитип алдым эле, жол киреден качып барбай койду кийинки күнү. јнан жердин картасы бүтпөй, архитектурага далай бардым. ”бакыт өтүп жатты. √үлмира экөөбүз архитектурага бардык, картаны көрүп бүтөйүн деп калды дешкенде абдан кубандык. ∆ыргал деген мастерди:

- јй ∆ыргал, өзүңөрдүн жашооңор жакшы болсо эле башкаларды ойлобойт экенсиңер да. Ѕарып бир көрчү бей-бечералардын жашоосун, бала-чакалары менен кандай күндө жашап жатканын, - дедим.

- ќй эже, билем.  өргөндө эмне. Ѕир жумадан кийин бүтөбүз картаны, анан жериңерди алып үй салып аласыңар.

- јзыр бизди жеткирип көрүп кел биздин жашообузду, - √үлмира аны болбой эле шаштырып кирди. - —илер бир мүнөт чыдай албайсыңар биз жашаган жашоого.

- ќй булар балээни чыдайбы, ал турган көргүсү да келбейт.  артаны тезирээк бүтүрбөй кармап жатканын карабайсыңбы. - ћен ∆ыргалга карадым. - Ѕол эми тезирээк, жок дегенде жеткирип кой!

∆ыргал аргасыз бизди машинасына отургузуп жеткирип коюп жол жээгинен эже кетти:

-  апа болбогула, эже, жакында бүтөт карта.  алыс ќрдонун лидерлери дагы улам чалып жатат.

- Ёми кудай силерге кубат берсин, тездеткиле, - деп кала бердик.

Ѕиринчи май райондук акими ошол убакта ћарс —аккараев болчу. Ёртеси √үлмира экөөбүз аны таппай күтө берип кеч кайттык. јл мени жакшы таанып да калган, келгенимде дароо кабыл алчу.  ийинки күнү барганыбызда ал:

-  елиңиздер, отуруңуздар! - деди орундук көрсөтүп.

-  елдик, кечээ күнү кечке күтүп кеттик. Ёл кыйналып кетти, согушта деле мындай болбогондур: чатырларда кийимчен жатып, же иштен, же аштан жок тажап кеттик.  ачан бизди жайгаштырасыңар?

- Ёжелер, ошондой болуп жатат, сиздер бизге туура түшүнсөңүздөр, буйруса аз калды.

- ќшенткиле эми, элдин абалына карагыла, силерге кайра-кайра келе берип тажап да, жол каражаттан кыйналып да кеттим.

- ћарс, азыр кеткенге акчабыз жок, жол киреге бирдеме берип койсоңор жакшы болот элеЕ - √үлмира андан атайын эле сурады.

- ћакул-макул, эже, - ћарс —аккараев төш чөнтөгүнөн оодарып акчаларын уучтап чыгып столдун далдоосунан элүү сомдук менен жыйырма сомдукту алып мага сунду. - ∆олго алып койуңуз эми.

- –ахмат!

Ѕиз аны менен коштошо сыртка чыктык. Ѕиз келсек Ѕолсунбек ∆акун мени күтүп отуруптур. »нвалиддер үчүн үй маселеси боюнча:

- ћиргүл эже, инвалиддер үчүн үйдү сүйлөшөм деп Ѕакыт јскаровичке, мэрге да кирдим, анча-мынча акча үмүт эткендей болуп жатат. Ёсен акеден беш миң сом алдым.

- Ёмнеге, Ѕолсунбек? јлардан акча үмүт кылса бербей эле койсун. »нвалиддерден үмүттөнгөнү " үмүш каланган кайнага камыш каланган күйөөдөн үмүт кылат" дегендей болот ко. ћайыптар анча акчаны кайдан табат?

- Ёже, эми азыр ошондой болуп жатат. Ёсен акеден беш миң сом алганымды айтып койойун дедим мен сизге. јкимдер менен мэрди сыйлап койойун.

- ќшончо акчаны ал байкуштар кандай гана мээнет менен тапты дейсиң! ќшо майыптардан кантип үмүт этишсин?! - деп мен жинденип калдым эле, Ѕолсунбек кулжуңдап кетмек болуп ордунан турду:

- Ёже, тигилерден дагы алыш керек. јлмира бере алабы? - дейт кайра дагы алкымын созо.

- јл бере албайт, кайыр сурап зорго жашап жүрөт.

- јйылчиевди дагы кошконбуз, жок дегенде алар беришсин.

- јнарадан сура, -  өңүл кош жооп бердим.

Ѕолсунбек кетери менен Ёсен акенин чатырына бардым. ј€лы экөө тең базарга ырдап акча чогултуп келишкен экен. ћенин үнүмдү угуп Ѕактыкан жеңе:

-  ел, кыз, - деп күлүп калды. - Ѕу Ѕолсунбекке жолуктуңбу?

- ќоба, жеңе. јл сиздерден акча сурап алган тура?

- јнан эмне кылабыз? Өзүбүз майып болсок, бала-чакабыз үчүн дагы керек болот үй берип калса. јлдабас дейм?

- јкчасыз эле өкмөт бермек. Ёкөөңүздөр тең биринчи топтогу майып болгондуктан берет болчу. јл сиздерден акча чыгаарын билип алганын кара. ƒегеле алдамчылык өнөрү барлар адатын койо балбайт тура, эми бербеңиздер.

- Ёсен акең дагы беш миң сом бермек болду.

- Өлүп кеткир десе! јл эч кандай жүгүргөн жок, жеңе. ќңойдон акча таап көнгөн да. ”€ты жок, "јлмирадан дагы алып бер" деп келиптир. Ѕекер чуркабайт да, шүмшүк. јнан да укук коргоочу болуп жүргөнүн кара! ∆айы менен ары-бери жүгүрүп жүрүп беш сом чогулта албай койдум эле, жанымдан чыгарып иш бүтүрүп жатам го?

-  удай берет, ћиргүл. Ёлдин сообуна калсаң батасын аласың.  ейибе.

Ѕиз сүйлөшүп жатканда јнара келип калды:

- Ёже, Ѕолсунбек "беш миң сом бер" деп келиптир, эмне кылайын?

- Өзүң билесиң да. —енден алса жарашат, үй алып берсе жакшы. ”шу Ёсен акелерден алганы бети жоктук да.

- Ёсен акеден дейсизби? —издерден дагы алды беле?

- Ёки-үч күн болду. Ёми дагы "беш миң сом таап бергиле" деп жатпайбы!

- јпи-ий шүмшүк, сиздерден акча сурагандан у€лса боло?

џзы-чуу түшүп жатып күз да келди. —абыр ќтонбаевге барсам токтомдун бир көчүрмөсүн берди.  өбөйтүп келдим.  алыс ќрдого картаны алып барып —абыр,  удус, ∆ылдыз деген лидерлер менен сүйлөштүм. јл тургай  удус менен айтыша кеттим:

- ћенин элим талаада жатат, силер да түшүнгүлө!

- “үшүнгөндө биздин атабыздын жери жок да "ме!" деп бере салгыдай.

- —енин менчигиңди талашкан эч ким жок, мен өкмөттүн жерин сурап жатам!

-  олуңарга токтомду алып келгиле, анан кесип беребиз.

- ћына карта, ушул үчүн жайы менен канча убара болдум.  арта боюнча номерди бергиле, эртең эле токтом жаздырам!

- јзыр —абыр аке келсин, анан кайсы номер, кайсы жер бош, сүйлөшөбүз.

-  үтүп отургудай ал жок. јч-жылаңач талаада жаткан бей-бечераларды ойлоп койгула. Ёртең келем кайра, чечкиле эртерээк. Ёмки иш силерде калды.

- Ёртең келсеңиз көрөбүз.

ћен аны бир жалт карап урушуп кетмек болдум да, кайра тим болуп кетип калдым.

“изме менен жер участогунун номерлерин коюп жаздым да, —абыр ќтонбаевге бердим. Ёки күндөн кийин чечим жазылып, акимчиликтен киши келип ар бирине таратып бердик жерди. ќшондо дагы ба€гы ажаандар рахмат айтканга жарашпады.  алгандары мени сыйлап ар бири экиден пиво ачып берип, ал күнү той болду. ∆ер үчүн эки жүз жетимиш сомдон чогулткула десе бир тобу аны дагы бербеди. “октом боюнча жерди бөлүп алууга бир нече жолу убара болдук. Ѕа€гы бизге кошулбай койгондор жер албай калды. Өзү макул болбосо дагы —он€ эженин документин берип койдум эле, ал илинип калды. јрзыкан, √үлай, дагы эки-үчөөнү ээрчитип  адича жер алып берем деп барыптыр. јлар тизмеде болбогондуктан ала албай урушуп кетти. јнын чычалаганы белгилүү да. јл жайы менен менин үстүмдөн арыз жазып жыйынтык чыгара алган жок.

ћен кечке маал  алыс-ќрдодон келсем Ўакен бир топ кагазды көтөрүп келиптир.  арап көрсөм  адичанын менин, Ѕолсунбек ∆акундун үстүнөн жазган арыздары экен.  олунан эч нерсе келбегенде аларды аргасыз таштап коюптур. ћага эки жүз миң, Ѕолсунбек ∆акунга миллион сом төлөтүп берүүсүн өтүнүп жазган тура.

- Ѕайкуш десе,  адича Ѕолсунбек экөөңөрдөн акча алып эле байып калмак болгон экен да?

- јлы жетпегенде, "төрайыммын" деп кадыры өтпөгөндө токтотуп жели чыгып калган окшойт.

- јры жок десе, арыз жазганды коюп, иштегенди билип албайбы?

- »чи күйүп атат да.

- Өзү элден чыгып алды, адамдай болсо өз жүгүрүп жер албайт беле?

- ∆өн гой. Өзүнө кошуп тигилердин да убалына калды.

Ѕиз аларды көпкө сөз кылдык.  еч күздө жерди бөлдүрүп алдык. јрабыздан көбү дароо эле сатып жиберишти. ∆ерди алгандан кийин "карылар үйүн бошотуп бергиле" деди Ѕакыт јскарович. ћен аерде жашап жаткандарга айтсам тоотпой: " ыш болуп калды, жазга чейин отура берели" дешкенинен Ѕакыт јскаровичке: "јлар быйыл кеч болуп калгандыктан үй сала албай калышты, жазга чейин туруп турса болбойбу?" десем болбой, директорго чалып, чыгаруусун өтүндү. јрадан эки күн өтпөй мен кайра бардым. јдатынча Ѕакыт јскарович ордунан тура калып учурашты:

-  елиңиз, эже!  андай жумуш? - јл жылма€ карап, менден сөз күтүп калды.

- ћен келдим, Ѕакыт. Өзүң билесиң, кызымдын эки кызы бар, бирин ушул жайда төрөгөн. јзыр же кызым иштебей, же мен иштебей, батирге акчабыз жок, эмне кылаарыбызды билбей калдык. Ѕиздин эл бошотту, бир бөлмөсүнө эки неберем менен кыш чыккыча туруп турсамбы дедим элеЕ

- ј-аа, жакшы-жакшы, эже. ћен директор менен сүйлөшүп көрөйүн, - деп, телефондун кулагын бурап, кы€зы карылар үйүнүн директору менен сүйлөштү окшойт, - ћаакул, рахмат, - деди да, мага карады. - Ёже, мен айтып койдум, жаш балаңар болсо жашап тургула жазга чейин, - деп ордунан турду. - Ѕара бериңиз да, кирип алыңыз!

- „ооң ырахмат, Ѕакыт! џрахмат, алтыным, кудай жалгасын! "Ёгер макул болбосо кайра барам?" деп айлам кетип атты эле.

- Ўартты түшүнөбүз, эже. ∆үйөөлүү сөз жүрөктү жибитет.

- џраазымын! »шиңе ийгилик каалайм, кудай ишиңди оңдосун!

- —изге ырахмат!

ћен кубанычтуу чыгып кеттим. ƒароо эле чатырды жыйып, көчүп барып алдык. ∆ылуу бөлмөгө келип оңуп эле калдык. јл жерде ашканадагылары менен жакшы болуп алып, алар бир маал жакшы кылып өздөрүнө жасаган тамактан берип турат. ќшентип жылуу-жумшак балдарым менен жашап калдым.

ќшол жерде жашап жатып күндө эшикке неберемди көтөрүп чыгып жүрүп алтымыштардагы а€л менен таанышып калдым. јнын аты «ейнем экен. Ёкөөбүз кез-кезде сүйлөшүп калабыз. ќшондо ал мага өз башынан өткөнүн айтып берди:

«ейнеп эже төрөлгөндө атасы өлүп калган экен. Ёки агасы, бир эжеси бар. јпасы —уусар согуштан кийинки оор жылдарда балдарын эптеп багып чоңойтот. јл эл менен кошо буудай орукта, жүгөрү отоодо, чөп жыйнап, эгин бастырууда күнү-түнү иштеп тапканын балдарына берип жан үрөйт. ”луу балдары да чоңойгондон баштап колхозго кол кабыш кылат. Ёжеси кыйынчылыктан улам он беш жашында согуштан майып болуп келген  амчыбек дегенге күйөөгө чыгат.  амчыбектин ата-энеси бардар турушчу. —едептин калыңына бир уй, төрт кой берет.  ичине сүт ичип, малдуу болуп калганда —уусар катуу ооруп төшөккө жатып калат. «ейнеп ошол кезде үч гана жашка чыккан. јпасы өлгөндөн кийин эки агасы бири иштеп, бири аны карап күн өткөрөт. Ѕеш жашка чыкканда аны тыштап коюп экөө тең иштегенге кетишет.  үзгү убак болуп суук түшүп калган.  ечке эшикте жүрүп күүгүм кирип баратканда ал ыйлап агалары кеткен жакка жөнөйт. Үйүнө келишкен агалары ƒайырбек менен «айырбек карындашын таппай калып, коңшуларынан сурайт.

- «ейнепти көргөн жоксуңарбы, эже?

- ∆о-ок, бүгүн ал келген жок, көрүнгөн да жок.

ѕейили тар а€л «ейнепти жаман көрчү. јнын оюнда ошол кичинекей кызды жаман көрүп: "ата-энесин жуткан кара тумшук" деп ойлоп, үйүнө киргизгиси келчү эмес. «ейнеп анын баласы менен ээрчип келип калса кууп жиберчү. Ѕала болсо да ошондон заарканган кыз анын үйүнө баргандан коркуп агалары кеткен жакка кетип жатып арыктагы сууга түшүп бир аз агып барып кийиминен илинип калып кыйкыра албай титиреп жата берди. —уурулуп чыгууга кудурети жетпей, үшүп үнү да чыкпай калган кезде ƒайыр издеп кетип атып анын кыңылдаган үнүн угуп үйүнө көтөрүп келген. “оңуп калган кыздын кийимин которуп ысык чай беришип, от жагып жылуу сууга салып төшөккө ороп коюшат. ќшондо катуу суук тийип, бир ай ооруп калгандан кийин эжеси —едеп алып кетет. “өрөлгөндөн тагдыры татаал жагына оогон «ейнеп эжесинин балдарын багып, ишин жасап эптеп чоңойот. јл чоңоюп он төрткө чыкканда эле  амчыбек а€лына:

- «ейнеп чоңоюп калды, бир жерге жайгаштырып койолу, - дейт.

-  ойсоңчу, ал жаш. Ёмитен күйөөгө бербей эле туралы. ƒагы бир-эки жылда чоңоюп калат, анан деле берсек болот, - —едеп сиңдисин күйөөгө жаш бергиси келбейт.

- „оңоюп эле калды, жакшы жер чыгып атат.  олунда бар. «ейнеп бактылуу болот, буйрусаЕ

-  амчыбек, «ейнепти жайына кой. Ўашпасак деле маңдайына жазганын көрөөр, байкушум энеден, атадан эрте калды.

- —едеп, алтыным десе, мен «ейнепке жамандык кааламак белем, бактылуу болсо деп гана ойлойм.

- “үшүнүп атам сени да, бирок ал али жаш, он төрткө эми чыкты. јгаларын үйлөнтүп койсок анан деле бир жолу табылаарЕ

—едеп таптакыр болбой койгондон кийин  амчыбек өзү сөз берип койгонун эстеди. јрадан он чакты күн өткөндө «ейнепти буту-колун бууп алып качып кетишти. —едеп күйөөсүнөн көргөнү менен ал мойнуна албады. ƒайырбек менен «айырбек карындашын алып келмек болду эле, тууган-туушкандары көп, колунда бар немелер башкарманы, колхоздун атка минерлерин ортого салып жатып, кызды бербей коюшту. «ейнеп татынакай болуп чоңоюп келе жаткан. јл убакта уул бала да, кыз бала дагы ата-эненин тилинен чыкчу эмес.  айненеси жаш кызды өз койнуна алып жатып, уулун жолотпой эки жыл сактап, анан он алтыга чыкканда гана той берип үйлөнттү.  ыздын калыңына он кой, бир жылкы, бир уй беришти. ”луу агасы ƒайырбек үйлөнүп өзүнчө жашоолорун улантып калышты. «ейнеп күйөөсү менен жашаганына беш-алды жыл болсо да согончогу канабады.

- Ёмнеге төрөбөйсүң? Ёмгиче балалуу боло албадык, - деди бир күнү Өскөн.

- Ѕилбейм, - «ейнеп күнөөлүүдөй жер карады.

- “өрөбөсөң башка а€л алам, сенин үстүңө алам, кетем деп ойлобо, - Өскөн а€лын жекире карады.

-  антип? јндан көрө мени койо бер, төрөбөгөн күнөөм үчүн мени кыйнабай, ажырашып алалы.

- ∆о-ок, мен сени кетирбейм, бирок төрөй турган а€л алам! - Өскөн өз сөзүн койо бербей көгөргөндө «ейнеп кайненесине айтат.  айненеси эркектей болгон, анча-мынчаны өзү чечкен а€л эле, уулуна:

- ј€л алсаң «ейнепти кетирели, мунун да убал-сообу бар. ћуну кармаганда болбойт, - дейт.

јргасыз «ейнепти агаларын чакырып кошуп беришет. јгалары ал кезде өз-өзүнчө жашап, үйбүлө күтүп калышкан. Өңдүү-түстүү, жыйырма бешке жаңы чыккан, болуп-толуп турган «ейнепке бат эле өз айылынан күйөө чыгат. јны менен ал ажырагыс болуп чоң сүйүүнүн кемесинде калкып сүйлөшүп калат. “урар айтканынан кайтпаган, өрттөй күйгөн жигит «ейнепти катуу сүйүп калат. јпасы аны:

- Ѕалам, «ейнеп жакшы келин, жаш. Ѕирок ал төрөбөгөнүнөн ажырашып келди. “өрөбөгөн а€л менен куураган дарактын айырмасы жок. —ен балалуу болушуң керек, - деп айнытканга аракет кылып каршы чыкты. Ѕирок “урар болбоду:

- «ейнеп жаш, апа.  им билет, балким төрөп калаар.

- “өрөсө беш-алты жыл жашаган күйөөсү койо бермек беле?

- “өрөбөсө дагы кайылмын!

-  антип?! “укумсуз өтмөк белең?

- ћаңдайга жазганын көрөөрмүн. «ейнептен башкага үйлөнбөйм! - деп болбой туруп алганда апасы аргасыз макул болуп аны алып берет.

“урар менен он жылдай жашаса да балалуу болбой, кайненеси аны каарый баштады:

- ”улумду сулуу өңүң менен азгырып, баласыз өткөрмөк болдуң, айт ага, башка а€л алып ушундайда балалуу болсун.

- ћен азгырган жокмун, апа. јзыр деле колу-жолу бош, алам дегенин алып бере бергиле.

- —ен турсаң кайдан алат? —ен бул жерден кетишиң керек!

- Ѕолуптур, мен кетейин.

«ейнеп көзүнүн жашын көлдөтө тагдырына таарынып, кийим-кечесин алып, “урар жокто үйдөн чыгып кетти. Ёжесиникине келип ботодой боздоп ыйлап, доктурга көрүнүп көрүүнү ойлонот. ƒоктор аны эне болууга жөндөмсүз экенин айтканда ого бетер ыйлап, үч күнү ордунан турбай жатып калды. “урар келип канча айтса да болбой койду, анткени кайненесин эстегенде таптакыр баргысы келбеди:

- “урар, мен доктурда болдум, төрөй албайт экемин, сен ушундайда төрөй турган а€л албасаң болбойт, мени унут!

-  антип? Ѕиз бири-бирибизди сүйөбүз да?

- Ѕалалуу болалбагандан кийин сүйүүнүн пайдасы жок экен, мен кайттым, сени унутууга аргасызмын!

- Ёмнеге? —ен мени сүйбөсөң керек, болбосо минтпейт элең? - “урар анын жанынан чыккысы келбейт.

- —үйөм, бирок балалуу кыла албасам, ал сүйүүнүн мага эмне кереги бар, “урар?

«ейнеп ыйлайт, жалынып-жалбарып өтүнгөн менен “урар айтканына көнбөйт:

- “өрөбөсөң гой, мага сен жанымда болсоң болду.

- Ѕала болбосо, биз экөөбүз картайсак жашоо кунарсыз, суз болуп өтүп кетет. —е нойлон, али жашсың, үйлөнүп балалуу бол!

Ёкөө ушинтип бири-бирин кы€лбай бирде ыйлап, бирде күлүп аткандай кайненеси келди. јл —едеп менен сүйлөшүп, анан келин-уулуна:

- ∆етишет. “урардын жолун тоспо. Ѕаламдын ту€ксыз өтүшүн каалабайм. “өрөбөгөндөн кийин азгыра бербе! - деп катуу тийет.

- јпа, эмне деп жатасың? Ѕул мени азгырган жок, кетели десем болбой атат. ”шу сен бирдеме десең керек? - деп “урар тура калат.

- —ен жалгыз баласың, тукумсуз болуп калышың болбойт, сенин жашың кыркка чыгып калды, үйлөнтөм сени эртең эле.

- ќшону өзүң ала бер. ћен башкага үйлөнбөйм.

- ј мен «ейнептин үйүмө кайрылып барышын каалабайм!

Ёнеси булкуна чыгып кетет. “урар анын артынан чыгат да, үйүнө келип мал короого кирип асынып алат. Ёртеси «ейнепти туугандары келип алып кетишет. Ѕоздоп ыйлаган келинин кайненеси каргап-шилеп, «ейнеп “урарды жайына койгонго араң чыдап, анан —едеп менен кетип калат. Үйгө келип, “урардан айрылганына катуу күйүп жатып нервден ооруп бутунан жылбай, эч ким менен сүйлөшпөй да калат. ќшентип он эки жыл жатып калат. јгалары көргөзбөгөн доктуру, көзү ачык, дарыгерлер калбайт. јкыры кырк сегиз жашында бир дарыгер:

- —из басасыз, күнүнө элүү, анан жүз граммдан арак ичип коюңуз. јнан куландан соо болуп кетесиз, - дегенде:

- ”шу жашка чейин ичпеген ичкиликти кантип ичем? - дейт таңдана.

«ейнеп өзү өмүрүндө ичкилик татып көрбөгөн..

- ƒенсоолугуңуз үчүн баарын жасоого тийишсиз, - дейт дарыгер чыгып баратып. - Ёгер айтканды жасабасаңыз башка дары сизге жардам бере албайт!

«ейнеп ары ойлонуп, бери ойлонуп жатып, эжеси алып келип берген арактан аз-аздан ичип күчтүүлөп тамактана берип, эки-үч айда бутунан туруп басып кетти. ќшентип агасынын кичүү уулун багып алып, өзүнчө тиричилик кыла баштады. Ѕаккан бала тентек чыкты. „оңойгон сайын «ейнепти укпай каалаганын жасап, бейбаштык кылганынан агасына кеңешти:

- ћен “ынчтыкты бекер эле багыптырмын. јны мен тарби€лай албадым, кеч болуп кала электе өзүңөргө эле берейин.

- ћейли эми, бирок жалгыз кыйналасың го? - ƒайыр ага боору ооруй карады.

- Ёмне кылайын? ѕешенем ушул болсо кантем? - дегенде жеңеси јлмагүл:

- Ѕаланы эки анжы кылдың. јкыры жалгыз жашай турган болгон соң тынч эле өзүң жашасаң болмок, - деп калды.

- Ѕолду, болоору болду. ∆акшы болобу, бейбаш болобу, кайда-кимде болсо да баары бир да, - ƒайыр јлмагүлдү тыйды.

-  антейин, пешенем ушундай болуп калды.

«ейнеп көз жашы кылып алып, өз үйүнө кетти. Өз үйү ата-энесинен калган эски там болчу. Ёки агасы өздөрүнчө жаңы там салып, бул үй кароосуз калганда ага «ейнеп келип кирип алган. Ѕирин-экин жандык курап алып, ошол үйдө күн өткөрүп жатты. “ынчтык анын жалгыздыгынан пайдаланып, кой-эчкисин уурдаганга өттү. јн үчүн агасы үндөбөгөн менен жеңеси:

- Ѕаланы бага коюп жаман өстүрүп койду. ћага десе өзүн өлтүрүп кетпейби! - деп ачык эле айтчу болду.

-  ойсоңчу, «ейнепте эмне күнөө? Ѕалаңдын акылсыздыгы.  өзүнүн карегиндей карап бакканына көпкөн да, - деп эрди-катын урушуп калышат. «ейнеп аргасыз «айырбектикине, эжеси —едептикине он-он беш күндөн барып жүрүп калчу болду. «айырбек боорунан ооруп жакшы боло албай жүргөн. ќшол жылы ал дагы дал атасынын курагында кете берди. ∆еңесине караан болуп, мал-салына көз болуп анда жашап, өзүнүн жандыктарын кошуп алып көңүлү тынып калган. јгасынын өлүмү жүрөгүн оорутуп кайгы салып кеткени менен тиричилик улана берет эмеспи. јндан кийин жеңеси ооруп төшөккө жатып калды. «ейнепке оор болду.  елиндери аны жактыра бербей, аргасыз аерден —едептикине келди. јнын дагы келин-кыздары аны өгөйлөп жаман көрөт. «ейнеп аларга жалынып-жалбарып, жумушун жасап жиберет.  өз караштарынан сезип эле өз үйүнө кетип калды: "∆ашым алтымышка келди, жарытарлык күн көрбөдүм. ƒагы канча жашаарымды ким билет? џсык-жылык тамак жасап берээрим болбосо, кара жанымды кыйнабай эле карылар үйүнө кетип калайын" деп ойлогон «ейнеп жандыктарын сатты да, ƒайырбекке келди. јгасы аны колунан келишинче сыйлады. ∆еңеси болсо көзүнүн төбөсү менен карайт:

- »йи, көптөн бери келбей кеттиң, үйдөн көрүнбөгөнүңөн күйөөгө тийип кеттиби дедим эле, - деп кергиштеди.

- Ёэ жеңе, "башка түшсө байтал жорго" деген, тагдырыма жазганды көрүп атам.

- ”шинтип жүрбөй чал болсо да тийип ал да, өлсөң да көмөөргө жакшы.

”шул учурда ƒайырбек кирип келди:

- Ёмне деп жатасың?  арындашымды эч кимге кор кылбайм. —енин эмнең кетип жатат, ы€?  арысаң деле чуутуң калбайт да?

- Ёмне болуп кетти анчалык? Ёми карыганда жалгыз жашаганча чалга тийип алсын деп атам.  арындашың эми жашпы, алтымышка чыгып калды.

- ∆өн жүрчү. Үйгө анда-мында келсе унчукпай эле койбойсуңбу? Ѕиздин үйдө жашаса да болот.

- јке, мен үчүн жаман-жакшы айтышпагыла. ћен силер менен кеңешейин деп келгем, жалгыз кыйналдымЕ - деп ылдый карап калганда жеңеси:

- јйтпадым беле, бу карындашың өзү деле күйөө чыкса тиймек, - деп табасы кангандай күйөөсүн жылма€ карады эле, ƒайыр аны сөгүп калды:

- јта-аңдын оозун урайын десе, сөзүн чыдап укпайсыңбы?

- ћен карылар үйүнө кетейин деп чечтимЕ

«ейнеп аларды тытыштырбайын дегендей айтып калды.

- Ёмне дейсиң? - ƒайыр аны түшүнө бербей карап калды.

- јнтпесем силердин оокатыңар өзүңөрчө, менин жашоом өзүнчө, түрткүнчүк болбой эле ошол жакта жашай берейин. Өлсөм ызааттап сыйлап ата-энемдин жанына коюп койоорсуңар!

«ейнептин үнү каргылдана, көз чанактарына жаш толуп чыкты.

- ќшо кантип болсун! ”ккан элге у€тка калабыз, андан көрө ушул жерде жаша! - ƒайыр жетимиш бешке барганы менен кырчоо, өз сөзүнөн жанбаган неме болчу. - —ени карылар үйүнө жиберип коюп кантип басып жүрөм, ы€?

- Ѕарса барып а€ктын жашоосун дагы көрсүн, - деди јлмагүл кыйгачтай. јнын оюнда «ейнеп биерде болгонго каршы болуп турган.

- јйланайын карындашым, эсиң менен болчу. ћен сени эч жакка кетирбейм. Ѕизде у€т, намыс деген бар. ћенин деле өсөөрүм калган жок, өлөөрүм калды, - ј€лына карады. - ”шу сенин жамандыгың, ушуну жаныңа алып эле бөйтөңдөп жүрө тургансың, эрмек деле болбойбу?

- ћен эмине, кубалап жатамбы? "Ѕалам жок" дегенинен баламды бердим, келсе келип эле жатпайбы? - јлмагүл жактыра бербей ага карады. - јгаң экөөбүз сен келсең эле айтышып калабыз, жөн келип жөн кетпей сенин да азабың өттү эч жерге батпай.

-  ой, мен кеңешейин деп келгем. Ёртең бирин-экин жандыкты сатып шаарга кетем. ћенин дагы канча жашаарымды бир кудай билет, мен үчүн урушпагыла.

«ейнеп эшикке чыгып кетти. ƒайырбек отурган жеринде үнсүз мелтиреди: "Ѕиерде жүрсө јлмагүл буга күн көрсөтпөйт.  үйөөдөн да жакшылык көрбөдү. ћейли, жок дегенде кулак-жаны тынч жашай турсун. “ынчтыкты үйлөнтсөм алып келем, 'балаңарды багат' деп шылтоо кылам" деп ойлонуп калды.

Ёртеси «ейнеп жандыктарын болушунча сатып ийди да, кийим-кечесин алып кетип атканда ƒайырбек аны узатып келип, колуна миң сом берди:

-  антейин, мен бир тууган болсом да, жеңе бир тууган болбойт экен. јман жүр, өзүм кабар алам, - деп карындашын кыса кучактап чекесинен сүйө таксиге салды да, узап кеткиче колун булган карап турду.

ќшондон бери үч жыл болду, ушул жерде жашап жатам. јгамдын ооруп жатканын угуп барып, аны да узатып келдим. Ёми эжем бар. јлтымыш бештемин. Ёжем карып калды, мага келип ыйлап-сыктап, "алып кетем" дегенине болбодум. Өз балам болбогондон кийин жээндерге карыганда жүк болбоюн деп койдум, - деди эже мага карап күлүмсүрөй.

јнда-мында ичип койгонун көрүп эле жүрчүмүн:

- јнда-мында ичип койосуз го? - дедим мен да ага күлө.

- ќй куруп кетсин, кылаар ишим жок, кардымды тойгузуп алып жатмайЕ

- Ёригесиз го ээ?

- јйтпа! Ёриккенде шыпты карап жатып, өзүмө-өзүм: "∆үрү, жүздү баспайлыбы?" дейм да, дүкөнгө барам.

- јнан?

- јнан ичке жүз грамм киргенден кийин: " ой эми, дагы бир жүздөн алалы" деп жүздү ичип алам. јнан достор пайда болот " ойчу эми, дагы бирди алып кой" дегенде тартынбай алып жиберем да, кирип жатып алам, - деп «ейнеп эже каткырып алды.

ќшентип зериккенде аны менен кобурашып, убакыттын өткөнүн сезбей да калам.

јңгыча жаз келип, кыштын кандай өткөнүн да сезбей калдык. јйлананы тазалап жатканда директор мага келиптир:

- ∆алаң захваттын эли туалетти толтуруп кетти, силер тазалагыла, - дейт.

- ќй чоң кыз, ошолор кетип жатканда айтып тазалатып калбайт белеңер? Ѕирөөнүкүн мен тазаламак белем? Ѕиз өзүбүзгө тиешелүү жерди тазаладык, калганына тийешем жок, - мен өз билгенимди койо бербедим.

 антсе да жайы менен захваттын эли жашап, алардын бир-экөө кышында жашап чыгыш үчүн "падход" кылганын уккам. Ѕакыт јскаровичтин күчү менен арга жок чыгып кетишкен. ћен болсо алты ай жашап, ага "падход" кылбаганым анын жинин келтирди го, атайылап мага киши да жибере баштады:

- Ѕеш жүз сом төлөсүн дейт, кышы менен жашаганыңарга.

- Ѕеш жүз сомду кайдан табам, чоң кыз? ќшону табалбаганыбыздан жаш балдар менен ушул жерде отурабыз да!

- јны билбейбиз, директор айтып жатат.

- ƒиректоруң айтса тапкыча күтө тургула.

-  анча күтөбүз?

- Ёми тапсак эле беребиз, өзүм алпарып берем! - дедим эле унчукпай кетип калды жиберген кишиси.

ћарт айынын акыры болчу анда. јнан апрелдин 15теринде үч-төрт жумушчусун ээрчитип алып директор ƒамира өзү кетиптир:

- јкчаны бериңиз да, эртеңден көчүңүз! —из ишенген јскаровичиңиз кетти, мен карыларды киргизем!

- јкчаны тапсам алда качан бермекмин. ƒеги башында айтсаңар болмок "төлөп тургула" деп, - ћен дагы "чыккыла" дегенине ачуум келе тирелип туруп алдым.

- “өлөгүлө дегеним жок да. ∆ашап кеткендерди сиз тейлеп жүрбөдүңүз беле, ошон үчүн алардын мусоруна төлө деп жатабыз.

- Өзүң ойлосоң, чоң кыз, ырас аларды мен акимчиликтин тапшырмасы, келишим түрүндө карап жаттым, бирок алардын мусоруна мен жоопкер эмесмин да.

- Ѕаары бир, сиздин кишилериңиз да?

- јлар менин кишилерим болгону менен балдарым эмес, мына биз өз мусорубузга төлөдүк, туурабы?

-  андай болсо да төлөп анан кетесиңер, - ƒамира басып кетип жатканда:

- ћен анда өз муктаждыгым боюнча, жетишпеген үйбүлө катары жаңы акимге дагы кайрылам, ошол төлөп бер десе төлөйм, - дедим эле токтой калды:

- Ёже, мындай ызы-чуунун эмне кереги бар? јндан көрө жөн эле сүйлөшөлүчү. Ёки-үч күн убакыт берем, үй таап алып көчүп кетиңиз, акчаны тапканда алып келесиз, - деген бойдон кетип калды.

“алуу жерине тийгенимди билдим. јнсыз дагы карыларга келген жардамдарды өздөрү бөлүшүп: "ћай кармаган бармагын жалайт" болуп кароосуз, аргасыз көз каранды болуп жаткан адамдарга суу шорполорду шылдыратып берип жатканын көрүп калдым.  анчалаган боорукерлер акчасын акчалай алып келсе өөнөп-өлчөп көнгөндөрү көңүлдү чөгөрөт. јнан аргасыз бир бөлмөсүнө кайрымдуу адамдын арты менен убактылуу жашаганымды көрө албай, менден да бирдеме өндүргүсү келгени жинимди келтирди: "јлдым-жуттум болуп көнгөн буга окшогондор кийинкисин ойлобосо керек, бейбечаралардын эсебинен жашап кийээрине кийим, минээрине машина, ичээрине тамак болуп, кызарган буюм көрчө жулуп алчудай болгон мындай адамдар бу дүйнө болбосо тиги дүйнөдө жооп берип, тозокто кайнаганча бир канча бечаранын ырыскысына тең шерик болуп жатпайбы" деп ойлоп койдум. Үч күндөн кийин батир таптым да, көчүп кеттим. "јкча төлө" деп айтпады.

ќшол убакта бийлик алмашып, жер басып жатышканын угуп мен дагы ќрто —айга бардым. Ѕайкасам кайдагы эле чиренгендер, мингени машина, көтөргөнү сотка болгон немелер алдына бей-бечараларды салып алып жер-жерди басып атышыптыр. ћен өзүмө окшогон колунда жокторду чогулттум да, топтошуп турган адамдардын жанына бардым. Ћира деген а€л экөөбүз тирелише калдык:

Ёмне, биз дагы жер алууга акыбыз бар! —илер алган жерди неге биз алалбайбыз?

- Ѕиз мурун келип ээлегенбиз, башка жерге баргыла!

- Ёмнеге башка жакка барам? ƒал ушул жерден ары жагын биз алабыз! - ћен жипти тартып жанымдагы √үлмира менен √үлжанга кайрылдым. - Ѕолгула, жиптин бир учун талга байлагыла!

- Ѕайламактан дубал урсаңар дагы бербейбиз! - Ѕирөөсү менин колумдагы жипти тартканда бакырып жакадан алдым:

- јтаңардын жериби же көтөрө келдиңер беле бир жактан?! Ёми тийип көргүлө, колуңарга өлүп берем!  ыргызстанда жашап жатып кымындай жерге жетпесек биз ким экенбиз?! - дегенимде балдар артка жыла берди.

ќн чактыбыз ошол жерде күндөп-түндөп жатып кайтарып калдык. јз күндөн кийин алар менен чогуу чатыр тигип, биригип алдык. ћен ошондо дагы адамдардын эки жүздүүлүгүн түшүндүм. Ёптеп эле бирөөлөрдүн эсебинен өкмөткө кайрылып жатып канчалаган чектерди сатып алып, кайрадан акчалууларга сатып, акчасы жетпегени жүгүрүп жүрүп алакандай жер алалбай калганына күбө болдум. ћэрге, акимчиликке барганда жылаң а€к, жылаң баш, жайык төштөрдү алдыга коюп бей-бечаранын үнүн жеткирип, жерди алганы келгенде акчалуусу убакыт коротпой эле бала-чакасына, урук-тууганына алып коюшат. „огулушка чоңдор келсе дале ба€гылар "а€гыдай эчтекебиз калган жок" дегендей башын тосот, жерди ала келгенде чиновниктердики. ∆айы менен бир чиновниктин жерин кайтарып жатып, күзүндө ¬оенно-јнтоновкага сүрүлүп бардык. " оом менен ассоциаци€ларга берилет" дегенди угуп, жыйырмадай кишим менен ал жерге бардым. Ѕиздин лидерибиз тизмеге келгенде башкаларын жазганда дагы алдыга эптеп чыктым:

- ƒамир, жаз мени, менин кишилеримди жаз! Ёмнеге биз тааныбагандарды кошуп жатасың? - деп кыйкырдым эле, ал мени бир карады да:

- јйтыңыз! - деди көңүлсүз.

“үрткүлөшүп жаткандарды ары-ары түртүп, биздин кишилердин аты-жөнүн айтып, кагазды тикирейе карап өз көзүм менен көрүп ишенгенден кийин эл ичинен чыга бердим.

-  ана биздикилер? - ары жакта бир топ өздөрүнчө ызылдап атат.

- —илер менен жайлата жүгүрүп бас деген жагыңарга барып жүргөн бизди кошпосоңор көрөсүңөр. —илер алдамчы, жер сатарсыңар!  имиси акчаны көп берсе ошого ооп кете бересиңер!

- ќшону айтсаң, тетигил беш а€л мурун жок болчу, алар тиги јк-Өргөөдөн да жер алган имиш, эми би€кка баласы менен кызына алганы келиптир.

- јнын баары мына булардын кылганы да, акчанын чети көрүнсө булар баарын сатуудан кайра тартпайт! - дешип ызы-чуу болуп жатып, көптө бүтүштү.

"“ынчтык" тобуна биринчи катардан бөлүндү. Ёэрчиткен адамдарымды эптеп бөлдүрүп берип, анан кечке отурдук. јр бир топ өзүнчө күндө өз ара чуулдап уруш-талаш менен бир ай өттү. Ѕа€гы жер алгандардын көбү жаңы болуп чыга келди. ƒамир ∆уманаевдин ушундай бир көз бойомочулугу бар экен, жакшынакай сүйлөшүп туруп эле будамайлап кетет. „уру-чуу түшүп жүрүп тажагандардан үч-төрт киши калды эле, аларды ƒамир заматта алмаштырып койду. Ѕир күнү кудам келгенинен ƒамирге сүйлөштүм:

- ƒамир, кудам жер алам деди эле, ошого жер бер. јкчасы бар, качан сүйлөшөлү?

- Ёже, как раз кайненем кыйын болуп, а€лымды жөнөтө албай жаттым эле, эгер болсо бүгүн берсеңиз келээрим менен сөзсүз берет элем, - деп калды.

јкчаны угуп шыпылдаганына таң калдым:

-  ечинде сүйлөшкөм, азыр шаарда. —өзсүз у€т кылбай турган болсоң алып берем.

- јнда эртең эртеменен чалам! - јл сүйүнүп кетти.

Ёртеси мен кудама жолугуп он миң алдым да, эми чыгайын деп атсам өзү чалып калды:

- Ёже, эмне болду?  удай уруп кайненем өтүп кетиптир, бир жакшылык кылып туруңуз, келээрим менен да€рдап берем!

- јзыр акча колумда, каерден жолугалы:

- —из каердесиз?

- ћен ќш базарындамын.

- јнда мен " ы€лдын" алдындагы сто€нкада турам, - деди.

ћен аны күтүп калдым. ќн-он беш мүнөттө жетип келип колумдан акчаны алды дагы, кайра-кайра рахматын жаадырып жөнөп кетти. ƒокументин кошо колуна карматтым.

јрадан он чакты күн өткөндө келди. Ћенин райондук акимчиликтен жолуктук.  өпкө чейин ишенип эле жүрө бердим. јнан ба€гы биз менен жер алгандардан шыбыш угуп калдым: көрсө ал мага окшогондордун далайынан акча алыптыр, тил каттары бар экен. ќшондо эсиме келип мен дагы ƒамирди жолугаарым менен демитип кирдим:

- ƒамир, түшүнүк кат жазып бербесең болбойт, у€ттуу кишилерге жаман көрүнүп калбайын.

- ћейли, эже, жазып берейин, - деди ал токтолбой эле.

- "∆ер алып бералбасам өзүмдүн жеримди берем" деп жаз.

- ќшо кантип болсун, эже? »шенбей атасызбы?

- »шенбейт экенсиң да, көз көрүнөө биринин ордуна бирин алмаштырып жатасың.

- ќй эже, кээ бирөөлөр отказ кылып кетип жатат, ошолордун ордуна киши киргизип жатабыз.

- ћейли эми, араңарда жүрсөм далай ишиңерге күбө болоормун өлбөсөм. Ѕирок жаман жол менен кетип атасыңар.

ƒамир кызаңдап тим болду да, аргасыз өз жерин берерин жазып бермек болду.

- ћакул эми, көрөбүз дагы, балким жакшы бүтүрсөң клиент таап берем.

- »штешебиз, эже, - деди дагы өз ишине киришти.

ћен анда ƒамир ∆уманаевди издеп таппай далай адамдар сымал алданып, кудама жаман көрүнүп калаарымды кайдан билдим?  олума тийип калчудай кубанып жүрбөйүмбү. "јкимчиликте токтом чыгат" деп күтүп жүрөбүз. ћенин аңкоолугум, окшош фамили€ны көрүп алып кубанып жатыптырмын.  удамдын кызынын атын билбейт экемин.

- ћына азыр булар менен аласың, - деп өзүм ары басып кеттим.

Ѕир убакта:

- Ёже, мен эмес экемин, фамили€быз эле окшош экен, - десе болобу?!

ƒелдейе түштүм, ишенбей јкылбекке да кирдим.

- јй, кана берчи тизмеңди? - деп карап аты башка, атасынын аты окшош экенин көрүп ƒамирди жеп ийгим келип дароо телефон чалдым:

- ƒамир, ушунчалык алдамчы болбосоң кантет, ы€?  ана ба€гы убадаң?

- Ёже, мында кирбей калды, эмкиде сөзсүз! - деп кебелбей гана сүйлөп турат.

- ”€тың жок тура, азыр жолук мага!

- Ёже, кечирип койчу, азыр мэрде жумушум бар эле, киргени турам, - деп телефонун басып койду.

“игилерди жайгарып койдум да, өзүм кыжаалат болуп анын артынан түшмөк болдум. √үлжан экөөбүз ээн талаада чатырда балдар менен жашап жатканбыз. —уук түшө баштаганда ќкт€брь райондук акимчиликке бардык. ∆айы менен жүрүп бир жер алалбаганыбызды айтып арыздандык.

- ƒокумент алып келгиле, бирден жер алып берейин, - деди »саев ошондо.

- Өзүбүз чатырда жашап жатабыз, батирге төлөгөндөй акчабыз жок, темир терип жан сактайбыз, - √үлжан инвалид кызын ээрчитип алган болчу. - ћына бул кызым да оорукчан, - деди.

- ћен эки неберем менен жашайм, кызым экөөлөп биз деле темир теребиз, - ћен √үлжандын сөзүн ырастадым.

«ам.аким чөнтөгүнөн миң сом алып чыгып секретар кызга берди.

- ћайдалатып келчи.

- ћакул, - деп катчы кыз чыгып кетип, кайра келип акчаны зам.акимге берди эле, ал √үлжанга беш жүз сом сунду:

- ћуну чай ичип койуңуздар, анан " оломто" деген үйгө жазып жөнөтөбүз, суукта калбай ошол жерге баргыла.

- ћейли айланайын, ырахмат, - деди √үлжан.

Ёкөөбүз ээрчише сыртка чыгып базарга барып кафеге кирдик да, калган акчаны эки бөлүп алып, чатырга келдик:

- " оломто" дегени кандай үй болду экен, ы€? - ћен √үлжандан сурай кеттим.

- ∆анагы, телевизордон берген " оломто" чыгар.

-  ызык, аерде эмне, чогуу эле жашайт бекенбиз?

- Ѕилбейм ай. јдегенде бир көрүп келип, жашай турган болсо барыш керек.

- ќшентели анда.

Ѕир чечимге келип, өз ордубузга жатып калдык. Ёртеси ээрчишип алып дарек боюнча " оломто" деген жерге бардык.  айрымдуулук үйү экен.  ире бергенде эле эки оруска окшогон кыздардан сурасак, алар "орун жок" деп коюп кирип кетти. Ѕиз болбой эле директорун сурап кирип бардык. Ёкинчи кабатындагы директорунун кабинети ачык экен.

- ћүмкүнбү? - ћен кыңайта ачып сурадым.

-  ириңиз! - деди кара торусунан келген чачы кыска кыргыз а€л, -  елиңиздер!

-  елдик, - ћен акимдин мөөрү коюлган кагазды акырын алдына койдум.

- ƒа-да, качан келесиздер?

- —илер уруксат берсеңер келе беребиз.

- јнда бүгүн бөлмө бошотуп койобуз, эртең келиңиздер, - деди саал жылма€.

- –ахмат!

Ёкөөбүз жарыша жооп айтып ыраазычылыгыбызды билдире аерден чыктык.  өрсө жанагы эки кыз деле ошол жерде жашайт турат. Өзү бечара болуп туруп, ичи тар, мээримсиздигине таң калдым.  өрсө алар көп жылдан бери турат экен. Ѕир тууган эже-сиңдилер балдар үйүндө өсүп, биротоло орус мүнөз болуп, кайрымсыз болуп калган тура.

Ёки күндөн кийин көчүп келдик. Ѕир бөлмөнү атайын бошотуп коюптур. ∆ылуу, таза үйгө жайгашып оңуп эле калдык. Өңгөдөн да жаңы басып жүргөн неберем узун коридордо ары-бери басып оңуп калды. ∆ан кашайткан дагы бир санаадан арыла бир аз болсо да эс ала түштүм. “уруктуу жумушуң же соодаң жакшы болбосо шаарда бат эле өз атыңды таппай калчудайсың. јдам баласын жетишпегендик, чучукка жеткен азап менен көңүл ооруткан ыза бат эле сазга чөктүрүп коюусу ажеп эмес экен. јлып-жулуп бирөөнү алдаган адатым жогунан аргасыз намыс кылбай өкмөткө кайрылып жатып ал жерде көпкө жашап калдым.  үндө эртең менен аскерий тартиптеги жашоого өттүк, анткени балдардын уйкусун бузуп ойготуп, таптаза отуруп калыш керек экен. Өз үй, өлөң төшөгүң болбогондон кийин ага да ыраазыбыз. Ѕирок негедир эле аерде иштегендер бизди өөндөп тийишип туруп алды.

- Ѕу кандай эле силер укпайсыңар ы€, керилип өз үйүңдө жаткансып жатасыңар?! - деп эле —он€ бир күнү каалганы ачып кыйкырып калды.

- Ѕиз эбак эле турганбыз, жыйналып эле турбайбы? Ёми жыйнап коюп төшөктүн үстүндө жатса да болбойбу? - дедим мен башымды көтөрө. јнткени кичинекей кыздарымды ойготуп постелди түздөп, анан кайра жаткырып койсок уктап калышкан.

- “ургула! - деп коюп кетип калды.

"Ѕашы оорубагандын кудай менен иши жок" деген сөз туура го. "Үстүндө үйү болсо, 'өлүп көрүптүрмүнбү?' деп, булар бирөөгө көз каранды болбосо билбейт да" деп ойлуу отуруп калдым.

јндан кийин күндө эртең менен туруп алып бардык бөлмөлөрдү карап чыгам, горшоктору баласын тоскон бойдон ачык, шым-памперстери жыйылбай ар жерде, өздөрү постелдерин жыйбай уктап жаткандарды көрдүм: "ћурунтан жашап көнүп калгандарга эчтеке дебей эле, жаңы келгендерди кемсинтип турат окшойт. Ёх, бир кезде мен деле үйлүү-жайлуу эмес белем, айланамда не деген жакшы адамдар бар эле. ќшондо да мен эч кимге өйдөсүнгөн эмесмин. јнда айылда жүрүп үйсүздүк деген эмне, бейбечара менен бомж деген ким - билбептирмин.  өрсө —оюздун күчү тура" деп коридордо жаткан аргасыз адамдарды көргөндө жүрөгүм тыз дей түштү. Ѕутун үшүк алган, аракеч болуп үйбүлөсүнөн ажыраган, кароосуз бараар жери жогунан ушул жерге туш келгендер булардын жаман сөздөрүнө кайыл элеЕ

ƒамирге жолугуу үчүн акимчиликке барып, ал жерге келбегенинен телефон чалдым. јл:

- Ёже, ќш базарынын жанындамын, келе калбайсызбы? - деди.

-  айсыл жерде болосуң?

- ћосттун үстүнөн күтөм.

- Ѕолуптур, азыр барам, - дедим да шашылыш жөнөдүм.

∆аным саатта жетип келсем жок, кайра чалдым:

- јзыр барып калам, - деп телефонду өчүрүп койду. ќн-он беш мүнөттөн кийин келип калды.

- јй эмне болду? Ѕу сен бултаңдай баштадың окшойт. ”шундай дагы алдамчы болосуңбу? - ћен ага ачуулана карадым.

- “үшүнсөңүз эже, мен сөзсүз бүтүрүп берем дедим го. ќшол үчүн жүгүрүп жүрөт, - деп мени ишеничтүү далыга таптады.

ћен аны кафеге алып бардым: "“езирээк бүтүрүп берип койсо жүзүм жарык болсун" деп ойлоп жүрбөйүнбү.

- „ай ичели эми. ƒамир, мен сага ишенсем сен мени таптакыр у€т кылганы жүрөт окшойсуң?

ћенюну карап отуруп ушинттим.

- Ёч кабатыр болбо, эже. ћенин агам а€бай честный, ал мени урушуп жүрөт. ћен дагы ойлоп калам, үйдө азыр компьютер, машина, телевизор, видео.. койчу, баары бар. ћен ошолорду көргөндө өзүмдүн тескери иш жасап жатканымды билип у€лып калам. “ак иштейин деп жатамЕ

- ƒегеле адам баласы дүнүйөгө, акчага азгырылбай койбойт. —ен эсиң болсо мындан ары өзүңдү жолго салсаң болот. Ћидерлердин ички ой максаты улам чоң акча бергендерди отургузуп, эптеп таап берген бейбечараларды "кидайт" этмей экен. —илердин оюнуңарга бекеринен кирип алып, кудама у€т болдум. ћисалы, беш миң, он миң силер үчүн акча эмес экенин кийин билдим. ќшолор кыйналып-кысталып жатып балдарынын ырыскысынан бөлүштүрүп, үнөмдөп тапкан акчасы дейли. ќшого ичи ооруп, каргайт, анан кантесиңер? - ћен анын көздөрүнө тике карадым.

- ћен деле ошону ойлоп жатам, эже.  ээде балдарым ооруса корком.

-  орксоңор ишти бүтүрөт элеңер. ћен өзүмдү эле айтайын: бирөөгө у€т болбош үчүн телефон чалам, ошол единица салган акчаны, жолго кеткен акчаны топтосом бир топ болмок, туурабы? ∆өндөн жөн, у€тымдан чыгым болуп жатам, - дедим тамак келгенде анын алдына жылдыра. Ѕир азга тамактандык. ћен үндөбөдүм, тынчыраак тамактанып алсын деп ойлодум.  өптөн кийин салфетка менен аарчынды да:

-  ечирип коюңуз, эже, сөзсүз бүтөт, мен сизге сөз берем! - деди ал.

ћен акчасын төлөп коюп:

- ћаакул, дагы да ишенейин. јзыр ушул жерден түшүнүк катты жазып бер. "Ёгер алып бералбасам өзүмдүн жеримди берем" деп жаз. ∆ок дегенде ошол кагазды кармап эс ала турайын, - дедим эле, баш тарта албады.

“үшүнүк катты жаздырып алып, анан кафеден чыктык.

- Ёже, бир пачка сигарет алып бериңизчи, - деди ал сыртка чыккандан кийин.

- ћаакул, кандайынан?

- —оверен, - деди.

ћен ћизаркан эжеге бардым да бир пачка —оверен алып бердим. “им эле шыпылдай коштошту да, жөнөй берди. ћен анын артынан көпкө карап туруп: "Ёми ишенсем болоор бекен, же көп лапшасынын бирин кулакка иле салып кутулганча шаштыбы? ћейли, көрө жатаармын" деп колумдагы анын эмеле жазып берген түшүнүк катты кармалай туруп калдым.

Ѕурулча деген а€л бар эле алтымыштардагы. ќшол а€лдын жер басып алып көрүнгөнгө сатканын уктум. Ўумдук, тим эле жулкунуп, керек жерде ыйлап жиберген артисттик жайы артыкча болчу. Өзү төрөбөгөн а€л экен, балдарды багып алганын да айтышты. ќшону менен сүйлөшүп отуруп, ал өз башынан өткөнүн айтып берди. Ѕурулча эне менен таанышканым мындайча болду:

-  елип көргүлө! ћенин ка€кка барып даттанаарымды билип койгула! ћен балдар үйүнөн жети бала багып алгамын, аларды мен кайда алып барып жайгаштырам? ћенин жерлериме бирөө түшсө өлбөгөн жерде калам! - деп үч-төрт жерди басып жатып кайтарып жүрдү.  ичинекей алачык тигип алып үч-төрт а€л жатышат.

- ћен жалгыз бой а€лмын! - деди бири, мен аларга жанаша өзүмө жер тарттырып алганмын.

- јзыр жалгыз бойбу, жетип-жесирби, өбөктөп жылбаган майыппы, эч ким карабай калбадыбы? - дедим мен аларга.

- Ёке-ее, кандай карабайт экен! ћен ак үйдөн жардам алып жүргөн а€лмын. ћенин төрөбөгөнүмдү, балдар үйүнөн жети баланы алып тарби€лап жүргөнүмдү чоңдордун баары билет!

- ќшончо дайын экенсиз, балдарыңызга мындай эле үй алып бере турган экенсиз, мисалы, жерди деле. ”бара болуп ушу жашыңызда талаада конуп түнөбөй.

- јшык дөөлөт баш жармак беле, кызым ай-йаа. —ен эчтеке билбейт экенсиң, - деп койду ал мени карай башын ийкеңдете.

- „ыны эчтеке билбейм, ушу жер баскандарга аралашып алып, мен билбеген мафи€сы бар экенин анча-мынча сезип калдым.

- ќй, булар бизге окшогонго жерди бастырып алып, карышкырдын терисин кийип жүрүшпөйбү. "јкча берем" деп акырын шыбырап койсоң сенин сөзүңдү кыжылдаган элдин ичинен таанып эптеп бөлүнүп колуна тийчү акчаны гана ойлойт! - деди √үлсүн деген а€л. - ћенин алты балам бар, шаарда үйүбүз жок. “аластан келип алып ушул жерге үй салып алышса батирге тыгылбай оңуп калат беле деп ошон үчүн жүрөм.

- Ѕаарыбыз эле ошобуз да. "—окурдун тилегени эки көз" дегендей, мен деле балдар үчүн жүрөм, - дедим аларды карап. - —илерди јкөргөдөн жер алыптыр дешип атат ко?

-  алп, а€ктан алсак биерге эмне келмек элек?  удай деп үй салып кирбейт белек?

-  айдан билем? Ёмнеси болсо да баарыбыздын ой-тилегибиз эле батирден кыйналганча кепе куруп алсак деген ой да, чынбы? - дедим мен.

- »йи-и айланайын. ќшон үчүн карыган чагымда талаада түнөп жүрөм да, - Ѕурулча эне ортодогу кезит бетине жайылган нанды жаңсады мага. - јл, нандан ооз тий.  удай буйруп коңшу болуп калсак ушундай бир тойлойбуз го?! - Ѕурулча эне бөйрөктү та€на карсылдап күлүп калды.

јңгыча жол боюна эки-үч машина токтоп, ƒамир баш болуп беш-алты лидерлер келип калды. јларды көрүп ар жерде ээлеген жерлеринде шоңшоюп отурган элдер агылып чогула баштады.

- Ёмесе мындай, - деп сөз баштады ƒамир ∆уманаев, чогулган элди кыдырата бир карап чыгып. - Ёртең же бүгүн акимчиликтен, мэри€дан киши келсе "биз өзүбүз бөлүп алдык, эч ким бизди биерге алып келген жок.  окус жер бербесеңер өрттөнүп өлөбүз" деп баарың жабылгыла. Ћидерлердин биринин дагы аты аталбасын!

- јл го колубуздан келет. јлар унчукпай жерди берип, токтом чыга келгенде биздин ордубузга башкалардын аты тизмеге кирип калбайбы деги? - деди эл ичинен бирөө.

- јндай болбойт, бөлдүрүп алган жериңерде каласыңар, сөз берем! - деп ƒамир колун көтөрдү.

- Ѕиз колубузга тийген жерди өлсөк да бербейбиз, керек болсо өзүбүздү, аларды да өрттөп жиберебиз!

- јзаматтар! Ёмесе эртең бир бөтөлкөдөн бензин жаныңарда болсун! - деди ƒамирдин жанында жүргөн бирөөсү.

- —өзсүз алып алабыз! —илер бизди колдосоңор эле биз айтканыңарды аткарабыз, - деген эл эмеле колдоруна жердин ээлиги деген кагаз тийип калчудай кудуңдап турушту, убадага жүрөктөрү толкундап.  имибиз калып, кимибиз алаар экенбиз дегендери да жок эмес. јнткени ар күнү бейтааныш адамдар келип эле: "ћен баланчанын агасымын, мен түкүнчөнүн апасымын же эжесимин" деп бөлүнгөн жерлердин ээлери алмашылып жатканы көз көрүнөө болуп жаткан оку€га айланды.

Ѕирок лидерлер айткан мэри€дан же акимчиликтен эч ким келбеди. Үч ай жүрүп, көбү фундамент да куюп салышты. јны дагы ƒамир элди үгүттөп атып куйдурду. Ѕечара элбиз да. "Ёл агын суу, кайда бурса кете берет" дешет ко?  арапайым эл ишенчээк. ∆ылуу сөзгө бат эрип кеткен кант сымал жайы бою үйүн көрбөй талаалаганы аз келгенсип, суук түшөөрдө гана үй-үйдө болуп калдык. ”баданы бек берген ƒамирдин сөзүнө ишенип-ишенбей мен дагы кудама анын айтканын айта берип у€тым деле калбады көрүнөт. јнын оозунан чыкканын мен тигиге айтам да жөнөтөм.  айдан да ушул жолго түшүп алганымды билбейм. ќйлонуп отуруп, бир күнү телефон чалдым. "Өчүрүлгөн" деп ала албай кыжаалат болуп жатып, үч күн дегенде жолугушмак болдук. √үлжанды да чакырдым, анын жерин да бербей жаткан. Ёкөөбүз ба€гы адатыбызча окорочкадан алып, √үлмиранын үйүнөн бышырып, бир бөтөлкө арак, пиво кылып көтөрүп алдык да, жолугушчу жерден күтүп турдук.

јл жетип келээри менен √үлжан экөөбүз тең аны ажылдай тосуп алдык:

- —ен бизди ушунча дагы алдайсыңбы ы€? ќорукчан кызым менен талааны кайтарып канча жүрдүм! Ёнеңдей а€лмын, боор ооруп койсоң боло?

- ќй эже, жүгүрүп эле жатпайымбы? - ƒамир тайсалдап калды. -  ичине күтө турсаңар бүтүрөт элем го?

-  үткөндө канча күтөбүз ы€? Ѕурулча кемпир төрт жердин чечимин алып алып мактанып жүрөт, "ар бир жер үчүн он беш миңден бергенмин" деп.

-  алп айтат, бирөө бирдеме десе эле ишенип аласыңар да, эжелер ай. »шенбегиле, андай болгон эмес.

- јнда менин бергенимди да калпка чыгарып басып кетет экенсиң го? - ћен аны ишенкиребей, уруша кетчүдөй карадым.

-  антип эле? - ƒамир кайсактай күлө сүйлөдү. - ∆акында пикникке барып баламдын туулган күнүн өткөрөм. ќшондон кийин бүтүрөм, эже. јз калды.

-  анчасында? - √үлжан ага менден бетер ишене бербей бүшүркөй карап сурады. - ћен жакшы местаны занимать кылып койойун. - јл пикникте иштечү.

- Өзүм сизге эки күн мурун телефон чалам, макулбу эже? „етки орунду алып койуңуз.

- Ѕолуптур эми.. »шенип эле келатабыз, а€гы кайда бараар экен.. Ёң акыркысы болсун бу сөзүң! - ћен ага колумдагы пакетти карматтым. - ћуну алып ошол документ бүтүрө тургандар менен ичип койгула.  үткөндүн да чеги болот, ƒамир, ошону бил! - деп аны узатып катар баратып айттым.

- Ёже, ушул жолу сөзсүз экөөңүздөрдүн ишти бүтүрбөсөм өзүм деле у€лып калдым.

- ƒамир, эгерде ушул жолу бүтүрбөсөң таарынба. “үшүнүк катың колумда. —ен дагы үйбүлөң, балдарың үчүн жашап жатасың. јдал кандай, арамдан тапкан дүнүйө кандай экенин кудай эскерте электе эсиңе кел. Ѕирок аферист катары, элдин эмгегин жеген, бейбечараларды тоотпогон "жулик" катары китепте калаарыңды эскертем. “алгарбек мага чындыкты айткандан качты, эртедир-кечтир лидерлердин басып өткөн жолун кагаз бетинен көрөөрүңөрдү эстей бер!

-  ойчу эми, эже, ошо кантип болсун, эже? - ƒамир кызаңдай түштү.

- Ўаршен кайда? јл дагы эки кишинин жерине акча алган. “елефону барбы сенде? - деп сурадым.

- Ѕар, - деп ал Ўаршендин телефонун берди, жазып алдым.

- јй бала, өзүбүздүн балабыздай экен деп а€п жатабыз. Ёми акыркы жолу ишенели.  анча а€лдар "арызга кол коюп бергиле, алданганыңар чын да" дегенинен биз болбой жатабыз. Өкүнүп калба! - √үлжан аны карысынан кармай токтотту.

- ∆ок, андай болбойт, ишене бергиле, эже. ћен барайын эми, - деп экөөбүздөн эптеп эле кутула албай тургандай жал-жал карады.

- ћакул эми, жакшы бар. Ѕиз чалганда телефонуңду алып тур! - дедик.

- —өзсүз! „алып тургула! - деп ылдамдай басып кетти.

јны узата карап, бири-бирибизди карай ийинибизди куушура күлүп калдык.

- ”шу желмогуз экөөбүздү жөн эле алдап жүрөт окшойт ай, дагы алдап кетти, - √үлжан мага карады.

- јлдаса кудайга койдук. јнын куулугу экөөбүздө жок экен да. јл жокто а€бай ачуум келип милици€га жетелеп бармак болом деле, жолукканда ишенип туруп калам, - ћен ойлуу, өзүбүз кетчү жакка бастым. -  еттикпи үй-үйгө?

- ћен дагы эрте кетпесем, пикникте эч ким жок, ээн калган.

- јнда жакшы бар. ƒамирди унутуп калбагыдай кылып чалып тур, мен дагы аракет кылам.

- ќоба, ошентпесе ал жалаңкыч карматпай кетеби деп корком. ћейли, жакшы тур!

Ёкөөбүз эки жакка бөлүндүк. ћен " оломтого" келгенден кийин дагы ар кайсыны ойлонуп керебетке жатып алдым. "ƒеги мен эмнеге жаралдым экен бу жарыкчылыкка? ∆арыкчылык ар бир адамга бирдей, тагдырлар ар башка. Ѕул дүйнөдө бирөө жыргап жатса, бири ыйлап арман кылып жүрөт. ƒагы бири бактылуу болсо да оорудан жабыркап өтөт. ј бирөөлөр жалаң адамдарды кантип алдап, кантип бирин эки кылуунун жолун таппай, бул өмүрдөн өткөнүн сезбей да калышат. Ѕири кем дүйнө деген ушул тура" деп ойлонуп жатып, көз алдымдан соңку оку€ларды өткөрүп жаттымЕ

∆ашоонун агымы менен бирде ылдый, бирде өйдө агып отуруп, турмушубуз бир аз оңолгонсуп баратты. —ажира күйөөсү экөө батир алып өздөрүнчө бөлүнгөндөн кийин биз үчөөбүз калдык. ”улум айылга кетти. јйдана төрөгөндөн кийин абдан ойлуу болуп кетти.  үйөөсү өлгөндөн кийин ал жаштык кылдыбы же тагдырдын буйругубу, өзүнөн алты жаш кичүү јбдыбек деген ноокаттык балага турмушка чыгып алган.  үйөө балам чогуу жашап жүргөндө аргасыз баламдын кадыры деп унчукпадым..

—аамга дал ошол күндү көз алдымдан чуурутуп өткөрдүм. јйдана жумушка кетип эле келбей калды. јнда мындай оку€ болчу эмес, чыдамым кетип күтүп, айла жок жатып алдым. „оң шаар, караңгыда кайдан издемекмин. ќшол бойдон үч күн келбей калды. Ѕиз күнү бир жигит биздин үйдү издеп келиптир.

- ћиргүл деген а€лдын үйү ушул бекен?

- ќоба, эмне керек эле?

- ћен сиздин кызыңыз жибергенинен келдим эле, - јл тайсалдай туруп калды.

-  им? - ћен түшүнө бербей сурап ийдим.

- јйдана сиздин кызыңызбы?

- ќоба, ага эмне болду? - ∆үрөгүм болк эте чоочуй, ага карадым.

- Ёчтеке, јйдананы менин досум алып кеткен.  ечээ нике кыйдырдык.

-  андай неме, кай жерлик? јйтпай-дебей жолдон алып кетип калган го? - ћен ачуулана аны демитип кирдим. - јнын кызы бар, үч башты бага алат бекен?

- Ёже, экөө сүйлөшүп жүрүшкөн экен, мени айтып кой дешти, андай-мындайын билбейт экемин.

- Ѕилбесең мейли, кечирип кой, айланайын. ќшонун кызы бар экенин билип туруп алдыбы же билбеди бекен? Өзүнүн бала-чакасы бар бекен?

- јл үйлөнбөгөн бала, ноокаттык болот.

- ќй куураган кызым ай, - ћен жүрөгүм сыздай ойлонуп отуруп калдым.

"јттиң ай, дагы да балалыгың бар тура.  өп ойлонуп анан чечсең болмок. ќшол жаш бала сага чыдаар бекен? ∆аңылган жок бекенсиң, каралдым? ƒагы өзүң азап тартпасаң экен", деп мелтирей отуруп калган экемин:

- Ёже, мен кетейин. јйдана айтканынан эле келгем, - деп тигил жигиттин үнү чыкканда оюм бузулуп кетти.

Ќан ооз тийгизип анан жөнөттүм. ќшондон он күндөй өтүп-өтпөй эле јйдана јбдыбек экөө келип калды. ∆анында ба€гы досу менен а€лы жүрөт.  олумдан келишинче сыйладым.  өрсө јбдыбектин ата-энеси: "∆аш баланы азгырып алдың" деп жакшы кабыл албай койсо ал кетем дептир. јны менен кошо күйөөсү баса бериптир. јргам жок, башыбызга баш кошулуп жашап калдык. ћен энемин, а€лмын, андыктан "баламдын көңүлү чөкпөсүн, ошол баланын алдында сынбасын" дедим. јбдыбек эч жерде иштебейт экен. ћенден у€лдыбы, күндө жумуш издеп кетет, кечинде келип калат. Үндөбөдүм. Ѕиздин бүлөнүн бир мүчөсү катары жашап кала берди. јрадан бир топ айлар өткөндө јбдыбек менин чөнтөгүмдөн тогуз жүз сомду уурдап алып таң эрте качып кеткен экен, кызымдын көзүнүн жашы көл болуп ыйлаганынан:

 ой балам, ошол тогуз жүз сом менен он күн жашаар көп болсо. —ыйды билбеген немеге көз жашыңды коротпо. "»че турган ашыңа какырба да, түкүрбө" деген сөз бар, өзүнө өзү кылды, сен жаңылдың, - деп сооротуп аттым. ќшондо алты айлык боюнча бар эле, мен шуу үшкүрүп алып ордуман туруп сыртка чыктым. јкчага эмес, кызымдын тагдырына кейидим. »шеничин актай албаган эркек сөрөйгө кейидим.  үндө таап келгени болбосо да аны төргө отургузуп алдына тамагын коюп, күйөө катары сыйлап, жакасын кирдетпей кийимин жууп турган а€лдын кадырына жете албаган бечара эркек сөрөйгө жиним келди.  ызымдын муңайган жүзүн, сыздаган үнүн уккум келбедиЕ

ќшентип јйдана кызын төрөгөндөн кийин бир күнү коңшулардан јбдыбектин шынаарлап жүргөнүн уктум, кармай албадым. ћен ачууланып жүрсөм, јйдананы чакыртып кызы экөөнү алып кетем дегенин да билдим.

- јйдана, јбдыбек менен кайра дагы жашагың келеби? - дедим акырын.

-  им айтты?

- ”ктум. ћенден жашырба, кызым.

- ќшентип келиптир, "апамдан кечирим сура" деп койдум.

-  ечирим сурабаса койсун, көңүлүң болсо кызыңды ал да кошо кет. ћага караба, экинчи дагы келбе ыйлап.

- Ѕарам деп атамбы?  ызымды атасыз калтырбайм деп өзү болбой көрүнгөндү ортого салып жатат.

-  ыскасы, терең ойлон, балам. —ени менен түбөлүк жашай турган адам иче турган ашын уурдабайт.

- Өлүп кетпейби. Ѕарбайм ага, - јйдана андан ары менин сөзүмдү уккусу келбей бурк этти.

ћен да үндөбөй калдым.  өп сүйлөсөң сөз кадыры да кетет эмеспи. јбдыбек көпкө айланчыктап жүрүп, акыры дайыны чыкпай калды.

" оломтодо" жашап жүргөнүбүздө америкалык ћэри шефке алган Ѕиринчимай районуна караштуу карылар үйүнөн жумуш табылып, јйдана ошол жакта иштеп калды.  ызым өзүм багам. јерде бир жарым жыл иштегенден кийин ћэри јйдананын эки кызына карап үй алып бермек болду. јнткени алар иштегендердин шарты жогуна карап бир топ келиндерге үй беришиптир. јйдана көңүлү тынып иштей баштады.

√үлжан экөөбүз ƒамирди издеп департаментке бардык. јл жерден аны таппай же дарегин билбей кечке жүрүп, бир таанышыбыздан телефон номерин алдык. ƒароо эле ага чалдык эле, а€лы алып жок деп койду.

- Ёгер ƒамир ба€гы ишти бүтүрбөй турган болсо сотко беребиз. Өзүң билесиң, "кайненем өлдү" деп кайра-кайра чалып жатып алганын. ∆акшылыкча бүтүрбөсө у€т болуп каласыңар! - дедим мен.

- Ёже, андай дебеңиз. ƒамир өзү бүтүрөм деп жаткан, мен келсе ага айтайын. “елефонуңуз ушулбу, өзүбүз чалабыз!

- ќоба, ушуга чалгыла. ∆етишээр эми, бүтүрүп койгула! - деп дагы ишенип тим болуп, телефонду өчүрүп койдук.

јдамдык сапаттын жогорулугу качан адамдыгыңды сезип, бирөөгө жамандык кылбай жакшылык жасаганда, көңүлү чөккөндү соороткондо, өз душманыңды кечиргенде гана билинет. Ѕирөөнү алдап, жүрөгүн оорутуп, убадасын аткарбай жалтаңдап качкан адамдын артында эмне калат? ∆ок болсо арга жок, бирок бирөөнүн эсебинен үй куруп, машина минип, койкойо басып мактана сүйлөгөндө күйөсүң да. ћен √үлжандан бөлүнгөндөн кийин базарга кирдим, майда-барат алмакмын. ƒамирдин мени менен жолуккандагы шыпылдай мени ишендирип, арбап айткан сөздөрүн эстеп баратам. ƒеги эле өтө ишенчээкминЕ

јкыры ошондо телефон менен кайра-кайра чалып атып аны чакырып жолугуштум.

- Ёже, - деди ал, - арам оокат аш болбосун жакшы билем. ћенин агам бар, ал мага ар убак адам акысын жебе деп келет. ∆ер менен иштейм деп өзүмө жаманаттыны илип алдым.

- ƒамир, ошенткен менен сен жашап жатасың. " үлүк күнүндө, тулпар тушунда" дегендей, мени түшүнсөң у€т болуп атам. " айненем өлдү" деп акчаны алдың. ∆ер берем дедиң. ћына үч жыл болду - у€лсаң боло кичине?

- ∆ок-жок, эже, коркпоңуз. ћен сизди у€т кылбайм. —өзсүз ушунда бүтүрөм. ∆акында бир топ токтом чыгат, ошого кошуп чыгарып берем.

- ƒагы да ишенейин. Ёгерде ушунда болбосо мен сөзсүз прокуратурага жазам. Өзүң жооп бересиң. Ѕилесиңби, "“акыр болбосо өз жеримди берем!" деген колжазмаң бар менде?

- Ѕилем, эже. ∆акшылыкча эле бүтүргөнүбүз туура го?

- Ёгер сен ишеничтүү болсоң тынч бүтөт. —енин эле артыңдан жүрө бергидей бекерчи эмесмин.

- Ѕолду эже, сүйлөштүк, сөзсүз бүтүрөм, - ƒамир ордунан тура коштошуп чыгып кетти.

ћен ашканага тамактын акчасын төлөп, анан ордуман тура сыртка жөнөдүмЕ

Еƒамирдин ошол күнкү элесин көз алдыман өткөрө базарга кирдим. Ёл ичи кыжы-кыйма, кайыр сурагандарды көрдүм. јн сайын жүрөгүм сайгылашып: "Ёх тагдыр, эгер ушунун алты саны аман, денсоолугу таза болсо эмгектенип күнүн көрмөк. Ѕалким бул да пенделигин кылып шуулдамак. ƒеги оорунун, майыптыктын азап-тозогун дени таза адам сезбейт экен да" деп кетип жатсам:

- ќй эже, кандайсыз? ∆олугуп калганыңыз жакшы болбодубу? - деп кудам алдыман чыга калып оюмдан адаштырып жиберди.

- ∆акшы-жакшы, өзүңөр кандайсыңар? - ћен ыңгайсыздана аны менен учурашып калдым.

- ”шу, мен сизге жолугайын деп эле келгем. ј€лым "качан бүтөт, деги ала алабызбы?" деп кулагымды койбой элеЕ

- ƒамирге кечээ эле жолуктум, буйруса бир айдын ичинде болуп калат, - ћен ага телефон номурумду берип бөлүнгүчө шаштым.

 айра-кайра калп убада айткандан у€лдым. јл узаары менен "өх" деп алдым. ∆андүйнөм тарый түштү: " анткенде кутулам? ƒеги эле үч кишинин акчасын алып ƒамирге берип коюп ошол бойдон калпычы болуп отурам. јл мени у€т кылбаса экен" деп жүрөгүм ооруй киоскага кайрылдым да, гезит алып үйгө баргым келбей парк жакка жөнөдүм. јл жерде бир дагы орундук бош эмес экен.  ыдырып басып жүрүп бири-бирине кыналышып отурган жаштарды, кучакташып эч кимди көзүнө илбей өбүшүп жаткан кыз-жигитти, уул-кыздарын ойнотуп жүргөндөрдү карап жүрүп, бир орундук бошой калганынан аерге отуруп гезитти барактап окуганга көңүлүм чаппай, селкинчек тепкен наристелерди карадым. јлардын кирсиз таза борсулдаган күлкүсү, чурулдаша кезек менен жүгүрүп ойноп жатканы жүрөгүмдүн ооруганын басаңдата жылмайып алдым.  айрадан көңүлүм чөгө: "Ѕалалык кандай сонун! Ѕир кезде бирөөдөн көңүлү калып же бирөөнүн көңүлүн калтырып, жашоодо өз ордун тапканы таап, таппаганы тагдырына таарынып өмүрдө өкүнүү, кубануу, кайгыруу бар экенин сезе элек балалык" деп ой-санаанын кучагына сүңгүдүм.  еч күз, дарактардын жалбырактары саргайып сабагынан үзүлүп кайкып учуп бут алдында сапырылат. ќшондо менин тентек кы€лкеч курагымда да балалыгымдын эстен кеткис көз ирмемдерине дал ушундай мезгил, күзгү жалбырактардын сапырылып турган убагы күбө болгон. јйрымасы, анда мен ойноок, саамайым желге сеңселген секелек элем, азыр эчен кырды ашып, саамай чачым агала болгон чагым. Ѕул жолдордо кылымдап басып келаткансыйм, бирок кайда, эмнеге, эмне үчүн жол карытып чыкканым эсиде жоктой дел боло өзүмдү унутуп калгандаймын:

ћен өтөөрмүн, мен баскан жолдор калаар,

»здеримди жашырып турпак басаар.

Ѕар болгону сүйүүмдөн тапкан арман

 айталангыс дастан болуп ырга айланаар..

ќоба, мен азыр жапжалгызмын. ∆алгыздык зээнимди кейитип, эл ичинен жүрөгүмө жакын адамды издегенсийм.  өңүл чөккөндө, жүрөгүң ооруганда жан шеригиң жаныңда болсо сырыңды айтып жеңилдеп алсаң кандай жакшы. Ѕирок жалгыз дегеним менен кы€лымда сен барсың. ј сен мени ойломок турсун өз тиричилигиң менен алексиң. Ѕул жашоо мыйзамы дечи. ћен ар убак сага жолугуп, жүрөктөгү толгон сырымды айтып, төшүңө башымды жөлөп алып бугум чыкканча ыйлагым келет! —агынычымды жазгым келет!  айда-ан.. Ѕул менин кы€лым ганаЕ

Ѕульварда жай басып келе жатам. ∆аш баладай бут алдымдагы жалбырактарды шилеп басам: "“о-обо, ушинтип жаз жайга, жай күзгө, күз кышка алмашып, жердин бетин ак кар чулгап, дарак бутагын бубак баскандай өмүрдүн жазы кышка айланды. ∆үрөктөрдү тагдырдын бороону үшүтүп, чачтарды бубак басты. —аргайган жалбырактай ушаланып жерде калаар кез келдиби? ∆о-ок, али көп бар. ћаксатымдын бири аткарыла элек, жетише-ээм" деп күбүрөнүп алдым. ќшол кезде арт жагымдан "шырт-шырт" эткен дабыш менен кошо кобурашкан үндөр угулганынан кылча€ карап жүрөгүм "зырп" этип алды. Ёбак оозу бүткөн жаранын үстү сыйрылгандай ооруп чыкты! јнткени сен жаныңда тестиер бала менен эч нерседен капасыз ээрчишип өтүп бараттың. "Ќеге, неге учурашпадым?!" деп ойлонуп шашыла карасам эбак узап кетипсиңер..

Ѕүгүн сени капысынан көрүп калып,

јрмандуу тиктеп турдум карааныңды,

—ен болсо жайбаракат кетип жаттың

—езбестен жүрөк канап сыздатканды.

- деп жүрөгүмдөн ыр курап бет алган жагымды көздөй кетип жаттым.

 еч күүгүмгө чейин басып жүрүп, анан маршруткага түшүп үйгө жөнөдүм. ќй-санаа менен күнүмдүк тиричиликти, азапты жеңе албайсың. ∆ашоо алга карай үндөп, жашоонун агымы өзүнө сиңирди.

ћага ар качан акыл айтып, ыйласам сооротуп, колунан келген жардамын а€баган ћизаркан эжеге ыраазымын. јл кээде мага өз энемдей камкор, атам сымак коргоочум да болчу: "Ќеге дейм да, кээде өзүмчө отуруп атам-энем менден бир жолу кабар албаганына зээним кейип, жалгыздыктын азап-тозогун тартканым өз келгенсип жашоонун кыйынчылыгынан өзүмдөн өзүм тажап, кайдадыр башым оогон жакка басып кетким келген күндөрдө өбөк-жөлөк болчу бир жан жок".  ээ бир курбум же коңшум, жөн эле таанышым: "атам минтип, апам антип мени карап турат, жогума жардам берип, көңүлүмдү көтөрөт" деген сөздөрдү айтканда буулуга ыйлап алам: "Ќеге менин ата-энем мен жөнүндө бир жолу кызыгып сурап койбойт? ∆е мен алар үчүн өлгөн баламынбы?"

јлардын жашоосу өз-өзүнчө жайы менен өтүп жатат. Ѕир кезде алмончоктой кылып эки жарым жашка чейин багып, ажырашышканы үчүн мени күнөөлөп жек көрүп калышты бекен? Ѕалким алардын жашоосуна мен кедерги болгондурмун? ∆ок дегенде менден кийинки төрөлгөн иним тирүү болсо мага арка-бел болуп, өйдөдө өбөк болоор беле..

”шуга окшогон түпсүз санаанын кучагында отурганымда ћизаркан эже келип калды:

- ћиргүл, эмне кылып атасың?

-  ел эже, жөн эле отурам. Өзүңүз кандайсыз?

- ∆акшы. —енден кабар алайынчы деп эле келип калдым. ∆үрү экөөбүз бир жерге барып келели.

-  а€кка? - ћен эжеге күлө карадым.

-  айда болмок эле, бир кафеге барып мээ сергитип келели.

- ћакул, эже. ћен да өзүмчө кыжаалат болуп отурдум эле.

- јйланайын карагызым десе, антип кыжаалат болбой жүр. Ѕол, кийине кал.

- ћына азыр, - ћен шашыла кийине калдым да ээрчише жөнөдүк.

Ѕат эле ќш базарга жетип "Ќасип" кафесине көтөрүлдүк.  афеде көп убакта жаштар, оюн-зоок көп өтөт. Ѕиз дагы көнүмүш адатыбызча четки отургучтарга отурдук. «аказ берди эже. ќн-он беш мүнөттөй убакыттан кийин алдыбызга бешбармак менен пиво, анан шорпо катары менен келди эле, ћизаркан эже:

-  ана кызым, ала гой, - деп мени мээримдүү карады.

- јлып атам. Ѕилесизби эже, мен сиздин ушундай жакшылыгыңызды канткенде актаарымды билбей кыйнала беремЕ

- ∆инди кыз десе, мен сени кыргыздын бир кызы катары, окурманың катары сыйлайм. —ен сыйга татыктуусуң, антпей жүр!

Ёкөөбүз сүйлөшүп тамактанып отурсак официант кыз тарелкага вино менен шоколад, бир тооктун этин алып келип калды:

- Ѕул сиздерге!

-  ызым, биз заказыбызды алганбыз, - ћизаркан эже таңгала мени карады.

- ЅилбеймЕ - ћен ийнимди куушура таңгалганымды жашырбадым.

- ∆о-ок, бул бир жигиттин сиздерге атайын жөнөткөн белеги, - ќфициант кыз жылма€ тарелкадагыны стол үстүнө коюп басып кетти. Ѕиз тиктешип отуруп калганыбызда жаныбызга шыңга бойлуу жигит басып келди:

- —аламатсыздарбы?

- —аламатчылык.

Ёже экөөбүз ага жарыша жооп берип кызыгып карап калдык.

-  ечиресиздер, беймаал убак тынчыңарды алсам, - јл мени карады, - —издин китептериңизди көп окугамын, сизди тааныбайт элем, жанымдагылар тааныйт экен, - деп ыңгайсыздана колдорун ушалай жылмайып, өзү жөнүндө айтып таанышып, атайын сыр кылып сыйлагысы келгенин айтты. Ѕираз биз менен отуруп, анан сыпайы коштошуп кете берди. јл кетээри менен эже мага карап балача жылмайды:

-  өрдүңбү, сени элдер таанып калды. ƒемек китептериң элге жакканынан ушинтип жатат, өкмөт билбесе эл билет!

- Ёже, коюңузчу. Өкмөт кечээ чыккан мени эмес, эмгеги сиңгендерди жакшылап баалаганга кудурети жетпей жатат. Ѕалким мен өтүп кеткенде баалашаар, себеби али мен эч нерсе жасай элекмин да? - дедим ойлуу.

- Ёчтеке эмес, сенин алгачкы кадамың жакшы. Ѕара-бара дагы көп жетишкендикке жетесиң.  ел эми, мындан ооз тийели, - деп эже винодон ку€ баштаганда колунан ала койдум:

- Ёже, мен ку€йын сизгеЕ

-  ой, кызым, менин мынабу колум столовойдо иштеп жүрүп далай адамды сыйлаган, - Ёже күлүп калды.

- ќшентсе да, мага эле бериңизчи.

Ѕиз грилден алып, винодон ичип көпкө отурдук. јндан кийин кафеден чыгып үйгө жөнөдүк. јр кайсыны сүйлөшүп бат эле жетип келдик.

 елсем —ажира күйөөсү, баласы болуп келип калыптыр. јларга јйдана тамак жасап берип, анан жөнөттү.  үйөөсү айылга кеткени жатыптыр, баласы менен —ажира биздикинде калмак болду. ќшол тушта экинчи китебим чыгып калган. јндан кийин "Ёркин селса€ктарды" басмага бердим. „ынында чыгарманы жазуу менен бирге оор турмушту башымдан өткөргөнүм өзүмө өзүм кайрат берип, өзүмө өзүм бек болууга үйрөттү. " оломтодо" жашап жүрүп спонсор издеп да көрдүм, бирок колунда токочу бар менен күнүмдүк оокаттын кулу болгон пенденин ортосу асман менен жердей экенин жакшы түшүнүп, көзүм менен көрдүм. ∆үрөгүм ооруп, кайрадан чыгармамды сатууга бел байладым. Үч колжазмамды болбогон акчага саттым да, күнүмдүк тиричилигиме жумшадым. Өзүм менен бирге жашаган неберелерим, кызым болуп кыйналып жатканда “айыр —арпашовго дагы бардым. Ёптеп кабыл алуусуна кирип, ага эми жолугаарымда дагы пендечиликти көрүп дароо чыгып кеттим. јнткени “айыр канчадан бери кезек күтүп турган мени эмес, кийин келген бакыбат, бизнеси жүрүп турган, абройлуу адамды кирип келатып көрүп эле:

- ќой аксакал, күтүп калдыңызбы?! ∆үрүңүз, убакыт жок, кандай иш менен келдиңиз эле? - деп кабинетине колтуктап кирмек болгондо ал адам:

- “аке, жөн-жай эле, - деп, анан кезек күтүп турган үчөө-төртөөбүздү карады да, - Ѕул кызымда болсо керек эле кезек, мен күтө турам, - дегенде дароо көңүлүм ооруй түштү да: "ћен киргенде эле жакшы кабыл алмак беле, көрдүм мунун көз карашын, унчукпай кете берейин, у€т болгончо" деген ойго келип ал адамга жылма€ карадым:

- ∆о-жоок, сиз кире бериңиз.  езек эмес, сиздин улуулугуңуздун кезеги, кире бериңиз. Ёлдин баары сиздей болсо заман башкача өзгөрмөк.

ћен ушинтип айттым да, кабыл алуу бөлмөдөн чыга бердим. ∆огорку  еңештин узун коридорунан көзүмө жаш тегеренди: "јттиң, амал кандай гана текеберчиликти алып келет! Ўайлоого барганда кандай гана убада берип, эмне ишиң болсо аткарууга да€р болушат, кабылдоосуна кирген адамдын ким экени ал үчүн эми куурайча көрүнбөйт" деп паспортумду койгон жерге келип алдым да, чыгып кеттим.

ќшол мыкчегерлердин, ар бир жердин өзүнүн атуулу болгон жарандын адамгерчилигинин тайкы мамилеси катылган чоң имараттан чыгып, таза абадан кере дем алдым да: "ћейли, мен өз атымды сатпадым, чыгармамды саттым.  агаз боюнча калганча жандүйнөмдөн, жүрөгүмдөн жаралган чыгармам элге жете берсе менин бактым! ћаксатымдын али бирөө аткарыла элек" деп кайра " оломтого" келдим.

 елсем үйдө эч ким жок экен. Ѕалдар чурулдап сыртта ойноп жүрүшөт. „ай коюп, бираз отуруп чай ичтим да, актай кагаздарды белендеп, жаңы чыгарманы жазууга кириштимЕ


“олук окуйм десеңер, алуу шарты биерде >>>



пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞