»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 

¬атсап: +996777329784
—отка +996700329784
емейл: janyzak@mail.ru

 ниги автора јйгүл Ўј–Ў≈Ќ на кыргызском €зыке

 айрылып келген бакыт

јл жолдо келе жатты. ѕальтосунун көкүрөгү эки жакка кеткен. Ѕир нерсеге ыза болгондой түрү бар. ∆анынан өтүп жаткандарга, өзүн карап жылма€ күлгөндөргө, таң калгандарга көңүл бурууга кудурети жетмек эмес.  өзүнүн жашы эки бети ылдый куюлуп туш келди кете берди: "јкмактар, менин сүйүүгө акым бар го. Ќеге мени түшүнүшпөйт? ћен дагы адаммын, сүйдүрүп, сүйүүгө акым бар эмес беле, же..." деп шаар четиндеги ээн жерде турганын байкабай көгөргөн көкмөк асманды, жылт-жулт этип жымыңдаган жылдыздарды, тоо башынан чети кылтайып чыгып келаткан айдын нурларын суктана, көзүнүн жашы кургап калгандай бозоро карап турду. Ѕул келин ∆айдаркан болчу...   

јта-энесине таанышкандан кийин эки ортодо ого бетер эркелеп каалаганын жасачу болду. “урус кызынын табылганына сүйүнүп-сүрдүгүп, анын оозунан чыкканын аткарып,  алкыбекке, ага туш келип кызынын тирүү калганына ыраазы болуп жүрдү. Ёнеси  алы€нын бактысы андан да ашып түшүп, төрөгөн балдары түгөл маңдайында турганына жаратканга миң мертебе алкыш айтып, эң кичүү уулунун бойго жетип келатканы демине дем кошуп, бакыттын кучагында.   

∆айдаркан атасын карап дале үйдө жүрдү. Ёркинди күтсө да ал ба€гыдан кийин келгенин токтоткон.  алкыбектин улуу баласынын а€лы каза болуп, үч баласын алып келип койгон. јнда-мында тамак-аш, кийим-кечесин алып келип турат. јтасынын карып калганы аны бир ойлонтсо, балдарынын энесиз калганы бир санаага салат. јкыры шаардагы жумушун таштап, айылга келди. јйылда жумуш жок, атасынын мал-салын карап жүрүп, акыры гаражга токарь болуп ишке кирди. ∆айдаркан толгон айдай толукшуп, чолпон жылдыздай жаркырап айылда көзгө көрүнгөн кыздардан эле. јл Ёркинден кийин эч ким менен сүйлөшпөй, бир гана атасы менен алек, агасынын балдарын карайт. ∆амгырбек үйгө келгенде эң кичүүсү Ёрболду ойнотуп, аны менен сейилдеп кетип кечки тамактанууда гана чогуу болчу. јл ∆айдарканга мурун тиричилик жөнүндө гана кайрылып сүйлөбөсө, көңүл да бурчу эмес. Ѕирок ал негедир аны жалдырап карай берчү болгон. ќюна ар кайсы келип: "∆айдаркан карындашым абдан татынакай тура, бойго да жетип калыптыр. Ѕаса, бул менин бир тууганым деле эмес, эгер..." деп ойлонуп алып у€лып калчу. Өзүн ага катары көрүп, эркелеп чоңойгон, ата-энеси өз баласындай көргөн кызды кантип?.. ќшондон тартып ∆амгырбектин көз карашы ага өзгөрүлө баштады. јйлыгы тийгенде ага толугу менен берет:   

- ∆айдаркан, муну өзүң үнөмдө, балдарга кийим-кече кыл, өзүңө ал, өзүң билгендей пайдалан.

- јке, мен атамдан чыга албайм го?

- јтамдын жанында балдар туруп турат. ”нду өзүм алып келип берем, макулбу? - деп сырдуу жылмайып кетип калды.

∆айдаркан үнсүз колундагы жүз сомду кармап туруп калды: "ћен ушуну баарына жеткире аламбы?" деген ойдо болду. ƒүкөнгө барып үч баласына бут кийим, ак көйнөк алды, шекер, май, чай, дагы керектүүлөрүн алгандан кийин алтымыш сому калып калды. јшыкча сарптаганды, жакпаган буюм алганды өзү деле жактырчу эмес. ∆амгырбектин көз карашы аны эч кандай кооптондурган жок. Ѕирок ал ага тартылганын өзү да сезбей баратты. ∆амгырбек өзү тамашакөй неме. Ѕалдары менен ойноп, аларды алаксытууга аракеттенип, ∆айдарканды кошо тамашалап калчу болду.  алкыбек ооруп төшөктө жатып калганда карандай ∆айдаркан карап, кийим-кечесин жууп, өзүн жуунтуп, которуп, тамак-ашын даамдуулап берип жанынан карыш чыкпайт. “уура жарым жыл жатып,  алкыбек дагы дүйнө салды.

∆айдаркандын ата-энеси батага келип кетти. ∆айдарканды алар алып кетебиз деп айта албады. јнткени ал атасына өтө кайгырып ыйлап жаткандыктан, ооздору барбай кете берди. ∆ыл өткөнчө ал өз ата-энесине каттабады. јлар өздөрү, эжелери менен иниси келип-кетип жатты. ќшондо гана ∆амгырбек анын акыры кетээрин ойлогондо тынчы кете баштады. ќртончусу Ёлина ага өтө жакын болуп, күнү-түнү жанында жатчу. јры ойлонуп, бери ойлонуп, акыры ∆амгырбек акыры ∆айдарканга жагуунун амалын жасоого өттү. јдегенде туулган күнүнө жанын үрөп тапкан акчасына көйнөк, жоолук, туфли алып келип коюп койду да: "“уулган күнүң менен, ∆айдар!" деп бадырайта жазып үстүнө тоонун гүлүнөн алып келип коюп, өзү жумушка кетип калды. Ѕул күнү анын баккан атасынын күбөлүккө болжолдоп жаздырган күнү болчу. ќшондон бир жумадан кийин “урус менен  алы€ аны инисин жиберип чакыртып алып, чыныгы туулган күнүнө кой союп, эжелери чогулуп аны куттукташты. ќйлонуп, күнүгө жол караган ∆амгырбек абдан жаман абалга келди. јл турсун ооруп жатып калды.  оңшусунун баласынан ∆айдарканды чакыртып алды.

- —изге эмне болду, аке? ќоруп калдыңызбы? - деди ∆айдаркан келип эле ага үйрүлө жанына отура калып.

-  ичине тумоолодум окшойт, сени ойлой берип... - ∆амгырбек көзүн ала калып сүйлөп жатты. - ∆айдаркан, кагылайын, сен кетпечи. Ёлина дагы сени а€бай сагынды, инилериң да сурай берип тажатты.

-  ечирип койчу, аке, мен көпкө жүрүп калдым. Ёми эч качан кетпеймин, - деп ∆айдаркан ыйлап жиберди.

„ынында ∆айдаркан аны өз бир тууганындай эле көрчү.

- Ёже, сен кайда кетип калдың? ћен а€бай сагындым, кетпеңизчи бизди таштап! - Ёлина дагы ички бөлмөдөн чыга калып кучактап ыйлап ийди.

Ѕирок ∆айдаркан өз ата-энесинин айтуусу боюнча жазда окууга кетмек, ал аны айтпады. "Өз убагы келээр, түшүндүрөм. јга чейин ∆амгырбек акем үйлөнсө менин жолум ачылып калат" деп ойлоп атты. ∆амгырбек бойго жеткен кызды көпкө кармай албасын түшүндү. јдегенде ини-карындаштары менен эже-агасын чогултуп оюн айтты эле, алар алды менен чоочуп кетишти, акыры улуулардан кеңеш суроону чечишти. ∆амгырбек айылдын молдосуна барды. Ёэндетип андан кеңеш сураганда:

- Ѕул кызды апаң бакканда эмчек эмизген жок беле? - деди ага карап.

- ќшонусун билбейм, бирок ал кезде эң кичүүбүз биринчи класста окуп калган болчу.

- Ёгер эмчек эмбесе, силердин каныңар башка болсо шари€тта жол бар, кокус апаңдын эмчек сүтүн эмген болсо болбойт!

- јны мен эжемдерден сурап көрөйүн...

∆амгырбек башын жерге сала чыгып кетти. Ёжесине барса ∆айдаркан эч качан апасынын эмчегин эмбегенин айтты. ќшондогу ∆амгырбектин сүйүнүчүн айтпа!

јтайын ∆айдарканды үйүнө жиберип коюп, артынан агасы, туугандарынын аксакалдары, жеңелери болуп он чакты киши келип эшигине түштү. “урус алардын келгенинен күмөн санаган деле жок, бирок: "Ёмнеге булар ушунча адам келип калышты? Ёмнеси болсо да сыйлап жөнөтөйүн" деген ойдо конок камын көрүп кой сойгонго киришти. ќшол кезде  алкыбектин бир тууганынын баласы, алтымыштардагы “ойчу кеп баштады:

- “урус, биздин келген себебибизди түшүнбөй жаткандырсың. —өздү алыстан баштасак да болоор, түшүнүктүү болсун үчүн... - деп жанындагы молдону карады эле, ал башын ийкеп койду. - ∆айдаркан биздин кыз, бирок ата-энеси силерсиңер. Ѕиз өз кызыбызды өзүбүзгө бүлө кылганы келдик.

- Ѕотом, ∆айдаркан силердин да, биздин да кызыбыз, бирок бүлө дегениңерге кандай түшүнсө болот? -  алы€ аларды таңдана карады.

- "∆акшыны жатка чыгарба" деген сөз бар. »лгертен баккан кыздын эли-жери, каны башка болсо аны өз баласына алып берген салтта бар эмеспи. ∆амгырбекке ∆айдаркандын колун сурап келдик.

- ќшо кантип болсун? јны менен мунун кандай айрымасы бар, экөө бир тууган го? - “урус саал ачуулангандай жанындагы уулун көрсөтө сүйлөдү. -  удайды карап иш кылсаңар боло?

- »ншалла-аа, бу шари€тта бир ата, бир энеден болсо, же эмчектеш болсо нике жүрбөйт, калганына куранда, шари€тта жол бар, - молдо тамагын кыра аларды кыдырата карады. - Ѕул кыздын никеси дал ошо балага байланыштуу.

- Ёэ, "молдонун айтканын ук, кылганын кылба" деген, силер минтип шари€тты сүйлөп жаткан менен эмне иш кылып атканыңарды ким билет? - “урус ачуулана колун силкти. - Ѕизде дагы чоң молдо бар, азыр эле аны алдырып келем. Ёгер ошол кызымдын тагдырын айтып берсе, мен макулмун!

“урус ордунан туруп сыртка чыгып кетти.  алы€ алда качан эле сырткы бөлмөсүндө кызы менен отурган. ∆айдаркан уккан менен эч нерсе дебеди, ыйлап басылды: " ызык, ∆амгырбек акем кантип мени алам деп айтмак эле? Ѕулар чогулуп алып ага үйрөтүп жаткан го?" деп ойлогон менен, алардын үстүнө кирип барып өз тагдырын чечүүгө даабады. јнткени ал кездеги кыздар ийменчээк, ыйбаалуу, өзүнүн кадыр-баркын билген кыздар эмес беле. Ѕир аздан кийин “урус жетимиштердеги айыл эли сыйлаган чоң молдону ээрчитип келип калды. јны көрүп отургандар жабыла орундарынан тура калып, төргө өткөрүштү.

- ћолдоке, - деди төрдө жуучулукка келген молдо жигит аны карай ээк кага, - Ѕаккан кыз ошол баккан эненин эмчегин эмбесе, каны бирге болбосо, никеге жол барбы?

- јс-ста-афуралла! - јл отургандарды кыдырата карап сакалын сылады, - Ѕаккан эне эмчек сүтүн эмизбесе экөө таптакыр башка адам да, никеге жок болот! - деди башын ийкей.

- јнда биз ∆айдарканды келин кылып алсак болот экен да?

- Ѕолот, бирок экөөнү бир тууган кылып өстүргөн эне-атанын макулдугу менен гана!

- јлар экөө тең оо дүйнө кеткен, анда кандай болот? - “ойчу молдону суроолуу карады.

- јндай болсо ал маркумдардын арбагынан кечирим сурап, куран түшүртүп жолун жасагыла.

- –ахмат, молдоке. Ѕиз жакшылык менен келдик эле, жакшылыкча бүттү, - деп отургандар дуулдап ийишкенде “урустун улуу кызы кирип келип атасынын жанына жүйүртө отура калды да:

-  ечиресиз, молдоке. ћейли, шари€тта жол бар дедиңер. Ѕирок ∆айдаркан эми он сегизге араң чыкты, ∆амгырбек отурза, үй өткөрүп үч баланын атасы болгондо у€лбай баккан кызга жол бар деп үйлөнгөнү жатканы бизди сөзгө сөлтүк кылып жаткан жокпу? - деди аста сүйлөп.

- Ѕалам, эркек канчалык улуу болсо да а€лда жаштык болбойт.  ыздын насиби ошол жерде экен, - „оң молдо көзүн жума жооп берди. - Ёкөөнүн никеси алладан...

- јта-энесин сыйлачу элем, балдары мындайга барат деп ойлобопмун. ћейли, бирок менин бир шартым бар: кызымды быйыл окууга жөнөтөм, окуусуна кирсин, андан кийин өзү билсин! - деди “урус.

јл каршы экенин көпчүлүктүн көзүнчө айта албай туттуга ачуусу келип турса да ушинтти. ќтургандар ага да макул болуп кайтты.

∆айдаркан а€бай ойлонду, ∆амгырбек байкесинин балдарын эстеп, көрүп келүүнү самады. ќюнда өсүп-өнгөн үйүнө барып ал үйдүн төрүндө бажыра€ илинип турган ата-энесинин сүрөтүн көрүп андан кечирим сурагысы келди. ∆аштыгы, балалыгы өткөн үйгө каалаганда барууга акысы бар экенин сезди.  анчалык өз ата-энесине имерилмек болсо да аларга көнө албай жүргөнүн өзү жакшы билет. ќшондуктан аны бир ыйык сезим өскөн үйүнө жетеледи. јпасы анын кийинип жатканын көрүп ага суроолуу карады:

-  айда жөнөдүң, кызым?

- Ќаси келип кет деди эле, бат эле барып келем.

∆айдаркан калп айтып, үйдөн чыгып кетти.  алы€ ага катуу айталбай калып калды. ∆айдаркан тездеп басып коңшу айылга жөнөдү. јл келгенде ∆амгырбек үйдө жок эле. Ѕалдар ойноп жанып анын келгенин байкабай да калышты. ∆айдаркан ички үйгө кирип барып төрдө жанаша түшүп күлүмсүрөп өзүн карап турган эң жакын адамдарын тиктеп көпкө турду.  өзүнүн жашы жүзүнөн ылдый мөлт-мөт этип жамгырдан кийинки шүүдүрүмдүн тамчысындай ээктен көкүрөгүнө тоголонуп атты: "јтаке, апаке! —илерди а€бай сагындым!  өргүм келди. ∆ок дегенде сүрөтүңөр менен үнсүз тиктешип алсам эс ала түшөм. јсылдарым менин, силер мен үчүн кымбат элеңер. Ѕашкадан эмес, өзүңөрдөн эле туулгандаймын, - ∆айдаркан улутунуп алды. - Өз ата-энемди силерчелик көрө албадым.  анчалык үйрүлүп түшүп турса да силердей мага жакын эмес, чоочун адамдардай эле көнө албай койдум. Ѕилесиңерби, мени ∆амгырбек байкеме алып бермек болушуптур, неге? Ёгер силер тирүү болсоңор ошентет белеңер? Ѕаккан кызыңарды өз уулуңарга алып берүү оюңарга келер беле? јйткылачы, атаке, апаке, эркелетип өстүргөн секелегиңерди ошон үчүн бактыңар беле? “агдырымды ымыркайымда эле жараткан түбөлүк ушул үйгө буйруп койгондур, ким билет? Ѕирок, атаке, менин максатым бар эле да, окусамбы дегем.  ечирип койгулачы, апаке, мендей акылсыз кызды.  үч коротуп, мээнет тартып бакканыңарды актай албайт окшойм. ∆үрөгүм ээлигет, чымчыктай чырылдаган жандүйнөм өзүнчө жамандыкты сезгендей көңүлүм чаржайыт ойдон ооруп турат. ”шул менин силер менен окыркы коштошуум болсо керек. ћен эми алыска кетем, таптакыр алыска!" - деп өзүнчө жүзү жашка жуулуп сүйлөнүп жаткан ∆айдарканды сырттан кирип келатып тыңшап турган ∆амгырбек нес болуп тура берди. јртына бурула берген ∆айдаркан аны көрүп бүткөн бою дүр эте нестейди.

- ∆айдар, эмне болду сага? - ∆айдарбек жетип келип аны бооруна кысты. -  ечирип кой, карындашым.  ечир мени, менин бир боорум, садагам десе, кечиресиңби мени?! - ∆амгырбек дагы көзүнө жаш алып ийди. - ќсол ойду ойлогонумду кечир! јта-энемдин алдында арбагынын алдында сенден, кудайдан кечирим сурайм, оюмдан кайттым, садага! - дегенде:

- Ѕайке, байкебайым, менден кечирим сурабай эле коюңуз, алтыным акетайым! - деп ∆айдаркан ого бетер эчкирип ыйлап жатты. ќшол убакта Ёрбол менен Ёлина кирип келип экөөнү элейе карап туруп калышты.

- ћына ини-сиңдиң, өз үйүң, өлөң төшөгүң.  етпе эч жакка, инилериңди ойнотуп, баштагыңдай жүрө бер! - ∆амгырбек ∆айдаркандын жашын аарчып, маңдайынан сүйдү. -  ичинекейим, секелегим, атамдын жакшы көргөн эркеси! - деп улутуна ата-энесинин сүрөтүн карады. -  ечиргиле, ата, апа, мен осол ойлоп алыпмын, силердин кызыңар, менин карындашым...

- јке, капа болуп кыйналбай эле коюңузчу. Ёң башкысы, сиз мени түшүнгөнүңүз жакшы болду. »шенсеңиз, аларга көналбай койдум. јларга би€кка келээримди айткан эмесмин, барып эртең келейин, ээ? - ∆айдаркан ∆амгырбекти бажырайа күлө карады.

- ћа-акул, эртерээк кел. ∆акында мен дагы үйлөнсөм балдар менен үйдө болосуң, макулбу? - ∆амгырбек да ага жылма€ карады.

∆айдаркан чыгып кетти. јртынан ойлуу узата карап калган түндө көргөн түшүн көз алдына келтирип отуруп калды. “үшүндө какыраган ээн талаада жүрөт, же канаттуудан көрүнбөйт, же тоо көрүнбөйт, түптүз талаа.  айдадыр кетип жатат, оозу кургап, көзүнөн суу учуп, тамчы сууга зар болду. Ѕуту шилтенбей баратып жыгылып кетти. ќшол убакта апаппак көйнөкчөн апасы башынан жөлөп жылма€ карап суу сунду:"Ѕалам аа-ай, неге жаман ойду ойлодуң экен? ∆айдарканга эмчек сүтүмдү бербесем да элик сүтүн бергендей кылып атаң экөөбүз кандай мээнет менен бакпадык эле. јл сага бир тууган экенин унуттуңбу? ∆е сен бизди кечип кеттиңби, уулум? јрам оюңдан кайт ушундайда, атаң да сага нааразы болуп жатат! ћегой, бул суудан жутуп ал дагы үйгө бар, балдарыңа эш болуп, тээ өйдөңкү көчөдөгү „ырбайдын кызы „ачыкейге үйлөнүп ал. јл сени күтүп жатат!" дегенде өйдө болуп сууну каны ката жутаарда: "Ѕолду, балам. Ѕул сенин түбөлүк өмүрүң, түгөтө ичпе" деп апасы ордунан турганда атасы анын жанында туруптур: "Ѕар уулум, акылдан адашпа. јпаң туура айтат, ал сенин бир тууганың, ага андан көрө өбөк-жөлөк болчу сенсиң. Ѕечара ансыз да өзүн жалгыз сезип сыздап жүрөт. јга силер жакшы карап бооруңарга тарткыла" деди атасы дагы. јнан: " ош, уулум. Ѕиздин убакыт бүттү, кетели эмесе" деп экөө бурула берип баспай эле учуп бараткандай каалгый кетип жатты. ∆амгырбектин тили күрмөөгө келбей көпкө туруп, анан: "јта, апа-а!" деп кыйкырып жибергенде чоочуп ойгонуп кетти. Ѕоргулдана тердеп, өпкөсү көбө демигип, алыс жактан чуркап келгендей күйүгө ордунан турду. "Ѕул эмнеси? јрбак билет деген чын окшойт, экөө тең мага нааразы болсо оңбой калмак экемин да.  өрсө ата-энемдин мени эскертип жатканы тура.  ой, ∆айдаркандан кечирип сурап, аны үйгө алып келип, өзүм башкага үйлөнөйүн. јны карындашым катары сыйлайын" деп суу ууртап сыртка чыкты. јнан балдарын тургузуп улуусун окууга жөнөтүп, өзү жумушка кеткен.

∆айдаркан жүрөгү ээлигип толкундана, көңүлү өрөпкүй үйүнө жөнөп кетип жатканда анын жанынан жүк машине жандай өттү да өтө берип токтоп, кыздын чыркыраганына карабай аны салып кетишти. ћашине заңгыраган үйдүн эшигине токтотуп, жабалактаган а€лдар ага өпкө-жүрөгүн чаап үйгө жетелеп киришти. јнын жулкунуп ыйлаганына да карашпай:

- јйлаанайын, кыз деген ушинтип эле келин болот, биз эмне, кемпир болуп төрөлүптүрбүзбү? јта-бабадан келаткан салт. Ёмил жигиттин гүлү, сени жактырып калганынан ала качып отурат.

- ќоба десең, кыз ыргыткан таш.  ыз жыргаар жерине ыйлап барат деген.

- Ѕечара десең, көрбөй-билбей чоочун үйгө бүлө кылып койгонун карабайсыңбы жараткандын, - дешип башына жоолук салып көшөгөгө отургузуп коюп, жаштарды жанына киргизишти. Ёмил узун бойлуу, чап жаак, акжуумал, ачык-айрым жигит. ∆аштар менен катар ал дагы отурду. ”лам ыйлап жаткан кызды карап койот. “ең курдуу кыздар аны сооротуп, жоолугун оңдоп салып тынчтандырууга аракеттенип жатты.

- Ѕалдар, Ёмилдин бактысы тоодой экен ы€. —улуу кызга туш болду.  ана эмесе,

- Ёмил менен ∆айдаркандын бактысы үчүн ичели, - деди бири колуна стаканды кармай, - Ѕактылуу болгула, ар дайым үйүңөргө достор толуп, душманың жок болсун!

- Ѕактылуу болгула!

- Ёмил, ∆айдаркан, бактылуу болгула!

-  өшөгөңөр көгөрсүн!

- Үйүңөрдө бала ыйлап, корооңордо мал толсун!

- јйтканыңар келсин! - Ёмил бактылуу болуп, жүзүнөн жылмаюусу кетпей, саал тартына ∆айдарканды карады. - —үйүүбүз түбөлүк болсун, ээ?

-  айдагы сүйүү? ћен сени сүймөк тургай көрбөсөм... - ∆айдаркан аны карабай кызара жер карады. - Ёмнеге сүйлөшпөй ала качасыңар?

- Ёчтеке болбойт, кыздарга айтып койсоң, жакшы көрүп турса да кыз кылыгын көрсөтө берет, ха-ха-ха!

- ќшону айтсаң. „ыныгы сүйүү сүрдүү болот. —ени көрсө эле сүйлөй албай калса кантип сүйлөшөт?

- „ын эле, "сүйөм-күйөм" дегендер жүрөгүнөн сүйбөйт. —үйүүсүн билдире албаган жигиттин сүйүүсү күчтүү, чыныгы таза сүйүү!

Ѕакылдашып атканда сырттан бир а€л баш багып:

- Ѕалдар, сыртка чыккыла, кудалар келатат.  ыздар келиндин жанында отурсун! - деди эле, балдар сыртка шашыла чыгып жөнөштү.

∆айдаркан: " имдер келди экен? ∆амгырбек акемди айтыштыбы, же тигилерди айттыбы?" деп бозоро босогону карап ойлоп отурганда: " ана ка€кта? Ёмнеге айтпай-дебей ала качасыңар?  өңүлү барбы же жокпу дебейсиңерби?" деген улуу эжесинин үнү кулагына шак дей түштү. јңгыча ал өзү кирип келди да:

-  агылайын ай, кибиретип сүйрөп баса беришкенин кара! - деп ордунан тура калган ∆айдарканды кучактай калды, - јйтчы деги, сүйлөшүп жүрдүң беле?

- ∆о-ок, сүйлөшмөк тургай көргөн эмесмин! - ∆айдаркан эжесин кучактап койо бербей ыйлай берди. - јлып кеткиле мени, бул жерге отурбайм, алып кеткиле!

-  апырай, жакшынакай эле отуруп калбадың беле, айланайын?  ой садага, эшик аттагандан кийин бата, куран деген бар, өнүп-өскөнүңө жакшы.

-  ой, кудача, жаш неме силерди көрүп коркконунан дагы ошентип атат го.  ой айланайындар, жаман жер эмес, бала андан жакшы, жападан жалгыз бала.

- Ѕолсо боло берсин, алып кетем. „ыркыратып туруп кантип таштап кетем? - Ёжеси аны кучактаган бойдон сыртка карай басканда босогодо карылыгы жетип, сакалы жайкалган сүрдүү кары€ пайда болду:

-  айт, айланайын. “өгүлүп-чачылып, "уулубуз жар күтүп, уучу узарып, очор-бачар болсо экен" деп пейилинен гүл төгүлгөн ата-эненин назарын сындырбагыла! - деп тура калып өтүнгөндө:

- Ќазарыбыз сынбасын десе эшигине барып адамдай сүйлөшүп албайбы?  адыры жок адамдын кызын алгансып жолдон сүйрөй качкан кантип болсун? ∆олду тоспоңуз, бир мүнөт койо албайм! - деп эжеси жетелеген бойдон чыгып баратканда:

- Ѕалам, өлбө-житпе, жамандык көрбө, өз этегиңден айтпай бирөөнүн баласына зар болуп өт, оомийин! - деп алаканын оң-тескери кылып бата бергенде жарданып тургандардын ичинен кошо бата бергени да, туура эмес кылып жатканына чалга нааразы болуп:

- Ѕекер кылды, жаш немеге ушунча бата бергени туура эмес, бул дагы бирөөнүн баласы да, - деп бири айтса, дагы бири аны коштой кетип атты:

- ќоба десең, капырай. Өздөрүндө да бала бар, бирөөнүн баласына анча душмандык кылгандын кереги жок эле.

- Ѕул болбосо Ёмилге дагы бирөө насип болоор, кызды бекер каргады.

- Ёмне болсо ошол болсунчу, жөн эле отуруп калса болмок, мындан ашык балага тиймек беле? - дешип алды-алдынан тарашты.

∆айдаркан ыйлап-сыктап ата-энесинин үйүнө келди. јнын көңүлүн көтөрүп жанынан чыкпай ата-энеси күйпөлөктөп атты. “урус: "Ѕекер кылган экен, жакшы жер эле. Ѕактысы байланып калбагай эле" деп ичинен ойлонуп жатты.

јлтымышынчы жылдар өтө оор болуп, килолоп ун, кант беришип, жеткени жетип, жетпегени эптеп кара жарма менен жан сактаган убак. “урус ошондо орто чарба эле. ћээнеткеч, жер айдап эгин бастырып, бир топ элден дурус жашачу. ∆айдарканды педучилищага жөнөттү эле, өтпөй калып шаарда иштеп калды. Ќегедир өңдүү-түстүү болгон менен жигиттерге көңүлү чаппай, өтө басмырт болуп кетти. ”ктаса уйкусунан чоочуп ойгонот, түшүндө ба€гы чал алаканын оң-тескери кылып алып бата бергени кирип, кыйналып жүрдү. јта-энесине келип айтты эле, алар:

-  арангүн ай, бекер кылыпсың, кызым. Ѕата жаман болчу эле, - јпасы аны кейий башынан сылады.

- јтасынын оозун урайын, эртең эле барып алдынан өтүп, кечирим сурап келем, - деди “урус бакылдай, - ∆ээри бир кой да?

- ”бара болбогула, ата, кудайдын жазганын көрөөрмүн, - ∆айдаркан атасын карады. - Өзү жалдырады дешпейби?

- јнтпейт. "јлдыңа келсе атаңдын кунун кеч" деген бар, батасын кайтарып алсын! - “урус оюнан кайтпады.

Ёртеси килейген ирикти тирүүлөй өңөрүп алып Ёмилдин чоң атасы  утман кары€нын эшигине түштү. “уугандар дүргүй түштү, таң калганы да, башкача ойлогону да болду:

-  апырай, "кызымды кайра алгыла" дегени келди бекен ы€?

-  ойчу, кантип эле? ∆өн-жайы бардыр да..

-  им билет, андан бери алты ай өттү, кызы эмгиче күйөөгө тие элек. ќкууга барып өтпөй келиптир, - деп узун кулактарын түрүп калышты.

“урус киргенде  утман кары€ төрдө отурган эле. “оксон жаштагы кары€ адамдын эмне болоорун, алдыда кандай өзгөрүүлөр бар экенин биле койчу. јны эл кадырлап, " утман аба" деп кайда болбосун аны төргө чыгарып сыйлап турушчу.

- јтсало-ому алейкум,  утман аба! - деп “урус колун куушура салам айтып киргенде кары€ өйдө болуп алик алды.

- јллейкум салам, кел “урус, келипсиң! - деди сунган колун ала.

-  елдим аба, келип калдым... - “урус төрдөн орун ала сөзүн эмнеден баштаарын билбей колдорун ушалай жер карады, анткени ал киши абдан сүрдүү эле.

- Ѕу, келчү эмес элең, - деп аны караганда келиндери дасторкон жайып чай сунуп калды.

- јба, сиздин алдыңызда өйдө-төмөн деш мен үчүн күнөө болоор, бирок айтпаска да болбойт. Ѕалдар балалык кылган экен, кечиримдүү жансыз, калкты жарган калыстыгыңыз маалым, сөзүңүздөн, каргышыңыздан кайтыңыз деп өтүнүп алдыңызга келип отурам.

- Ёэ “урусум, ооздон чыккан сөздү кайра кайрып алыш кыйын го. ћен ушул жашка келип назарымды сындырган адамды көрө элек элем...

-  утман аба, жаштык-мастык дегенди, көңүлдүн күл экенин да билесиз...

- Ѕилем-билем, жүйөөлүү сөз. ”луу башымды аттады, неберем Ёмилди да чанды. ”ргаачынын өзүн өзү билгени акыр замандын жакындаганы го. јта көргөн уул, эне көргөн кыз аттаган эшиктен артка чыкчу эмес эле?

-  утман аба,  алмат уулуңуз деле эстүү жан эле, алдын ала эшигимди бир аттап кыз колун сурап барса болбойт беле? " ызды сураганга, кымызды ичкенге бер" дегендей, андан аркысын сүйлөшөт элек го?

- “уура, ал күнөө бизден. Ѕалдар жолдон ала качыптыр, бирок сөз билээр, салтты түшүнөөр бирөөнү жөнөтсөң болбойт беле?

- ∆аштардын жаштыгын эске албапсыз, эми алдыңыздан бир өткөнү келдим.  үнөөсүн кечип, берген батаңызды кайра алыңыз.  урумду мойнума салып суранайын, аз айып, көп күнөөсүн кечиңиз балдардын?! - “урус тизелей калып курун мойнуна салып башын ийди. - —изде да бала, неберелер бар, жаштык-мастык кылышыптыр...

- Өйдө бол, “урус. ∆акшы киши минтип салбырабайт.  еп-сөзгө келели, кеңешели, -  утман кары€ аны карыдан ала өйдө кылды. - Ѕир шартым бар, эгер макул болсоң сөзүмдү кайра алам!

- јйтыңыз, аба, кандай шарт болсо да макулмун. ”шу кызымдын багын байлай көрбөңүз, - “урус кары€га кулак төшөй, көңүл бура отуруп калды.

- Ёмил азыр да үйлөнө элек, сенин кызыңды жактырып калыптыр. Ёшигиңе ак кочкор байлатып, бээ баш кылып кулдук уруп балдар барат, ата салды менен кызды кайра өзүбүз келин кылып алалы. ∆ок дебей кызды көндүр, куда бололу?

- ћен сиздин сөздү кайра албайм, үйгө барып үйбүлөм менен кеңешип, туура көрүшсө камылга көрөйүн..

- јп-бар-ракелде, “урусум! ”шундай болуш керек эле, балдар бизге кеңешпей жолдон ала качпаганда мындай болбойт эле. Ёми да кеч эмес, мен Ёмилди жеңеси менен жөнөтөм, сүйлөшсүн.

- Ѕолуптур,  утман аба. —издей адам менен куда болсом кудайга миң мертебе ыраазымын.  ыз эмне дээр экен... - “урус ойлуу түнөрө калды.

јңгыча жүйүртө баскан эки келин арыдан-бери ысык шорпо куюп келип сунду. јнын артынан булоолонгон этти табакка көтөрүп келип,  утман кары€нын алдына коюшту.

-  ел, “урус, тамакка кара.  ечээ согум сойдук эле, пейилиң түз жакшы адамсың, дал үстүнөн чыктың.  алмат кечээ шаарга кеткен, бүгүн келип калаар.  ел эмесе, тамакка карайлы, -  утман кары€ колун чарадагы этке жаңсап, “урустун алдына устукан жылдырды.

“урус көпкө отуруп, анан дасторконго бата кылып ордунан турду.  утман кары€ сыртка кошо чыгып бир аз сүйлөшүп туруп калды эле, бир жигит “урустун атын алып келип аткарып койду. Үйүнө келген “урусту көргөн  алы€ алдынан утурлап чыкты:

-  андай барып келдиң, деги жакшы эле кабыл алдыбы?

-  абыл албагандай эмне. јндан көрө сүйлөшчү кеп болуп калды, - “урус атын мамыга байлап, камчысын бүктөй кармады да, а€лынын алдына басып үйгө кирди, - ∆айдаркан кайда?

- ”улжандыкына кеткен, ал чакыртып ийиптир.

- ја-а мейли. Ёмесе кемпир мындай,  утман аба бир шарт менен гана берген батамдан кайтам дейт..

 алы€ аны ормойо карап калды.

-  андай шарт экен? - деп күйөөсүнө "дагы эмне болуп кетти?" дегендей суроолуу тиктеди.

- " ызды кайра келин кылып алабыз.  улдук уруп куда түшөлү, ата-бабанын салты менен үйүңдөн алып кетебиз" дейт.  ыз макул болбосо кантебиз?

-  удай ай, өз колумда өсүп, тарби€ланса бир жөн, сен кеткенден кийин ∆амгырбек келиптир...

- »йе ата-ааңдын наалаты десе, эмнеге келиптир?

- ќй, ал өткөндөгүлөрүнө кечирим сурап, коркпой эле өз үйүндөй эле каттап турсун, айтканымдан кайттым, у€т болдум дейт. ∆акында үйлөнөт экен.

- ∆айдарканга жолуктубу?

- ќоба, ал кете элек болчу. Ёкөө бир туугандай учурашып, сүйлөшүштү.

- ћейли... - “урус кайра эшикке чыгып кетти, өзүнүн бир тууган иниси айылдын этегинде совхоздун бир короо коюп багып сарайда турчу. јтын минип, ага кеңешип келүүгө жөнөдү.

“урус келгенде Ёрмек койдон жаңы эле келип чайга отурган. јгасын көрүп ордунан тура калды:

-  ел аке, кел, -  ол алыша учурашкандан кийин дасторкондо экөө көпкө сүйлөшүп отурушту.

- ќшол,  утман чал мени талуу жерден кармады. Ќебереси андан башка кызга үйлөнбөй жаткан имиш.

- јке, "кызды сураганга бер" деген. јндай эле кол куушуруп алдыңызга түшүп келсе "жок" дебеңиз.  ызың деле эстүү, ал өз бактысын ойлосо каршы болбос. Ёмил жакшы жигит, бейбаш балдарга кошулбайт.  антсе да түптүү жердин тукуму эмеспи.

- ћен да ошону ойлоп жатам.  ызың кургур эмне дээр экен? Ёнеси экөөнө сөзүм кыска болуп жатпайбы. "—ен талаага таштабасаң мындай болбойт эле.." деп... - “урус үңкүйүп отуруп калды.

- Ёэ, эми ал өткөн да, аке. Ѕирок сиз да туура эмес кылгансыз. "Өз баламды өзүм өлтүргөм" деп өмүр бою ичиңизден кыйнабай табылып калганы жакшы болбодубу!

- ќоба десең. јны бир айтасыңбы: типтирүү адам абдан күнөөлүү сезип, оорулуу болуп баштагам.

- јндан көрө мен казак келиниңди жөнөтөйүн, ал аны би€кка алып келип сүйлөшүп көрүп, көндүрсүн.

- ќшент, кагылайын. јга келиним жарайт, эртең эжесиникинен келип калат. √үлзананы жөнөтүп ий, - “урус аттанып атып инисине катуу дайындады.

јтын теминип коюп ар кайсыны ойлонуп келатты. Өзүнүн калпыс ишин, "кыз төрөй бересиң" деп а€лын уруп-согуп тынчтык бербей, ымыркайын колунан сууруп алып көөдөй түндү жара ыйлаганына карабай "ай-талаада ит-кушка жем болсун!" деп таштап салганын, ошентсе эле кыз төрөй берген а€лынан өч алып көкшүнү сууй тургансып кыйратканын азыр эстесе бир эсе күлкүсү келет, бир туруп ошондой зөөкүрлүк кылганына айран-таң калып жини келет: " удай кулум десе кубарыңдын акысы барбы" дегендей, "көрөөр күнү бар болсо ажалдын оозунан кайтат" деген чын тура. ∆араткан ымыркайды  алкыбекке жолуктуруп койгонун кара, болбосо өмүр бою "өз балаңды өлтүргөн канкор шүмшүк" деп  алы€нын балээсинен кутулбай, өзүмдү кудай алдында күнөөкөр сезип жүрүп өтмөк экенмин" деп ойлонуп, жараткандын кудуретине таазим кыла жеңил "өх" деп алды.

 үүгүм ченде келип атын чөпкө коюп, мал жайлап жүргөн а€лына жардамдашып козуларды энесинен бөлүп, козу-улактарын камап анан ээрчише үйгө киришти.  өнгөн адатынча  алы€ күйөөсүнө төргө төрт бүктөп төшөк салып, жаздык койду да, өзү тамак да€рдаганга өттү. “урус убагында а€бай ичип жүрүп, ушу уулу көрүнгөндөн кийин таптакыр таштаган. јзыр колу-коңшуга айыл ичинде бир топ кадырлуу. ”улун жакында үйлөнтөм деп турган эле. јны беш кыздан кийин көрдүк деп атын Ѕешубак деп коюшкан.  анчалык көзүн карап, оюндагысын жасаган менен ал абдан жоош, көп сүйлөбөгөн, сабакты жакшы окуп, мектепти үлгүлүү окуучу болуп бүтүргөн балдардан болгондуктан мугалимдик окууга киргизип коюшкан. јзыр шаарда, жакында андан кат алышып кубанычтары койнуна батпай турушкан. јнткени Ѕешубак "сүйлөшкөн кызымды алып барам, камынып тургула" дептир. ќшондон бери күнү-түнү сырттан машинанын үнү угулса кулак түрүп саксактап атышат.  үткөнү эле уулунун келинчек алып кирип келиши. ∆айдаркан эжеси ”улжандын үйүнөн келээри менен апасынан жаңылыкты угуп унчукпады, бирок ойлонуп жатты: " ызык, деги менин тагдырым эмне болуп а€ктаар экен? ќтурбай баса берип кайра барсам эмне дешет? јтасы өзү келип кызын таңуулады дешсечи?  оюн өңөрүп келип "кызымды алгыла дептир" деген сөз чыксачы?" деп ойлоп апасын карады:

- јпа, атам бекер барган экен, алар эми жагынып өзү келип кызын таңуулаптыр дешсечи?

-  ызым, атаң "кызымды алгыла" деп барган жок да.  аргыш деген жаман, ал киши адамдын өлөөрүн билген, каргышы ката кетпеген адам, сенин келечегиңден коркуп, каргышын жандырып батасын алганы барган.

- Ѕалким, атам барбаганда алар келмек эмес, туурабы?

- ќйлонуп кайра келмек болуп атканда барган тура атаң.

- Ёмне кылаарымды билбейм, апа. јл баланын кандай экенин билбейм. Ѕир эле көрдүм, жашап кете аламбы, же...

- Ѕагың ачылса экен, кызым.  өп эле жүрөксүй бербе.  үйөө болчу жигит жаш, өзүңө теңдүү, анан калса жакшы жердин баласы экен, сен аны менен бактылуу болосуң, мен сезип турам,  алы€ ∆айдарканды кучактап жүзүнөн сүйүп, чачынан сылап ойлуу отуруп калды: " удай ай, алда качан өлдү деп үмүт үзүп койгон кызым маңдайымда жылдыздай жанып турат, ушунум бактылуу болсо экен, мынча тирүү коюп көзүмө көрсөткөн кудай багын ачса экен" деп тунжурай түштү. Ёне-бала ошентип отурганда √үлзана кирип келди. јны "казак келин" дешчү. јнткени казактар кыргыз жерине тентип келгенде √үлзана бир жашка чыгып-чагалек кыз болчу.  ең пейил, меймандос кыргыздар койнун кенен ачып уук-керегесин алып келип үй тигип, төшөнчү, идиш-а€к берип, жеринен жер бөлүп берип, тууган кылып алышкан. Ёрмек аскерден келгенде “урус √үлзананы келин кылып алган. Үч балалуу, совхоздун коюн багышып абдан ынтымактуу.

- јрбагыла жеңе, кызыке! - деп √үлзана жаркылдай күлүп кирип эле кызыкесин кучактап өөп койду. - »йи эне-бала сырдашып отурган экенсиңер?

-  ел-кел, √үлзана. ќтурабыз.  андай, балдар чоңоюп жатабы, уул жакшы жүрөбү?

- Ѕаары жайында. ∆еңе, бу кызыке биздикине айылчылап келбейби? - јл ∆айдаркандын жанына отуруп эркелете: - ∆еңеңдин сыйын көрүп, эки-үч күндөй жүрүп келсең боло, - деди.

- ∆еңеси чакырбаса, ойноп барчу кезден өткөн да кайынсиңдиңиз, кичине болсом өзүм эле бармакмын, - ∆айдаркан да тамашалай күлүп койду.

- џрас айтат кызым. Ѕотом, уул экөөң ударник чабан болуп сыйлык алып короо койду багып отуруп, келгенден бери чакырганга жарабадыңар го? -  алы€ абысынына таарыныч кыла кетти.

- ∆еңекебай, айыбымды тартайын.  ызыкени азыр алып кетем. јкем экөөң да барып конок болуп келгиле.  айниңиз козу союп жатат.  ызыке калып бир-эки күн жүрүп келсин.

- ћа-акул айланайын, -  алы€ абысынына ыраазы боло карады. Ёкөө башынан эже-сиңдидей болуп ынтымактуу болчу. Ѕири-бирин жөлөп, бири-бирине сөз тийгизбей колдоп тураар эле. јларды көргөндөр тамшанып: " алы€ жакшы а€л да, абысынына өз сиңдисиндей карайт, дегеле ынтымактуу, байкуштар" деп бири айтса: " алы€ жалгыз, эже-сиңдиден болбосо, же ага-иниси болбосо, төркүнү жок экенин билгизбей абысынга жагынат да" дешип калышаар эле. √үлзана ∆айдарканды ээрчитип үйүнө жөнөмөк болуп эшикке чыкты. ∆айдаркан кийинип чыккыча күтүп турган √үлзана алардын үйүнүн жанына келип калган курбусу —аамайды алдынан тосо чыкты. —аамай менен √үлзана мектепте жакшы курбу болчу.  үйөөгө тийгенден кийин катышпай калышкан. —аамай Ќусупбектин иниси ∆усупбектин а€лы. Ёкөө учурашып ал-жай сурашкандан кийин √үлзана:

- јндай болсо кызды мен бүгүн алып кетип жатам, акемдер дагы барышат. —ен эртең сыр билгизбей барып калгын, андан кийинкисин көрөбүз, - деди курбусуна шыбырай.

- Ёми көңүлүм ток болуп калды, жигиттин жеңеси мен, кыздын жеңеси сен болсоң, экөөнү эч кайда кетирбейбиз, - деп сырдуу жылма€ коштошуп жолуна түштү.

јңгыча ∆айдаркан чыгып жеңеси экөө атка минип сарайга жөнөдү. Ёрмек карындашын көкүлүнөн жыттай учурашып үйгө киргизди. √үлзанага жардам берип ∆айдаркан кесме жасап жиберди. “урус менен  алы€ тамак да€р болгондо келип калышты. Ѕир туугандар чер жазыша көпкө отурушту.  еч кирип көз байланганда алар үйүнө кетти. ∆айдаркан калып калды. јнын оюнда эптеп эле Ёмилге жолукпай коюу эле. јнын жеңеси келип сүйлөштүрмөк болгонун апасынан уккан. ∆үрөгүндө ба€гы жаш кезинде сүйлөшүп жүргөн Ёркин эсинен чыкпай койду. јзыр дагы аны ойлонуп көзүнөн жаш мөлт деп кетти. "“аштанды кыздын эмнесин сүйдүң, ал булардын кызы эмес. “аштандыдан таап алышкан" деген сөз кулагына угулуп жатты: "Ёркин, сен мени чын жүрөгүң менен сүйгөн эмес турбайсыңбы? ћендей сүйсөң унутпас элең. ∆ок дегенде түшүмө да кирбедиң го?" деп жатып алып ойлонуп жатты. Ѕул учурда Ёрмек менен √үлзана малды короого киргизип эшикте жүргөн. Ѕалдарынын чоңу интернатта окуйт. Ёки кичүүсү уктап калган. јлар үйгө киргенден кийин √үлзана кайынсиңдисин сөзгө тартып, экөө көпкө сүйлөшүп отуруп, анан жатышты. ∆айдаркандын уйкусу келээр эмес, негедир анын оюна бүгүн улам-улам эле Ёркин келе берди.  өзүн жумса элеси көз алдына тартылып, үнү кулагына угулгансыйт.  өзү умачтай ачылып, жандүйнөсү тарып эртеңки күнү сүйбөгөн адам менен кантип жашаарына көзү жетпей башы ооруп чыкты. Ѕирок анын алдында тагдырдын кескин бурулушу аны кайда алып барып койоорун сезбеди. јнткени ал ойлонуп жатканда Ёркин дагы аны издеп,  алкыбектин үйүнөн таппай, анын өз ата-энесинин дайынын сураштырып, акыры тактап бир күн мурун акмалап жүрүп ∆айдаркандын эжесиникинен келгенин угуп кеткен болчу. јкыры ала качмак болду эле, атасы ага минтти:

- ”улум, ошондой эле ал кыз жагып калса кызга куда түшөлү. јта-энеси түшүнүктүү кишилер.  ыздын башы ачык болсо жок дебейт, - деди.

- јнда кечиктирбей баралы, ата, - Ёрмек шашыла атасына укканын айтты.

- Ёртең эле өзүм барам. Ѕир бээ, бир уй менен он койду айдатып, сен жаныңа жолдош балаңды ал. —арымсакты а€лы менен, мен, апаң, агаң, эжең болуп беш-алты киши барабыз, - деп “у€кбай а€лы  айыргүлгө айтып камынып калышты. “үнү менен уктабай чыккан ∆айдаркандын көздөрү кызарып, бүткөн бою оорлошуп көпкө төшөктө жатты. ”бакыт түш болуп калган. √үлзана эшиктен шаша кирип келди:

-  ызыке, тур тура гой. “иги үйгө киши келиптир, кы€зы куда түшкөндөр го. “езинен жуунуп кийимиңди кийе кал. јкем ат жиберип ийиптир, акең дагы кой менен кетип калды эле. јт алып келген баланы акеңе жиберип, койду карай тур дедим, бол эрте, - деп божурап кирди.

- »и-й жеңе, мен барбай эле койоюнчу. “үшсө түшүп кете берсин, менин көңүлүм жок!

- јпей ботом, сен барбасаң мен эмнеге барам? —ен тиесиң да, кызыке. ∆игитти сен көрөсүң, мен көрмөк белем. ∆еңем капа болуп калат, тура гой эми, - √үлзана анын жанына отура калып кытыгылап, эркелетип, мурдунан чымчып койду. - “ур эми, күйөө келсе кыз да€р деп биринчи чыккан жигиттен баш тартсаң болбойт. јнын үстүнө багың бар экен, колунда бар киши келип атат. Ѕилесиңби, азыр эл абдан жакыр, мындайлар чанда гана.

- ћейли, жеңе, барбай эле койоюнчу. ѕешенемден көрөөрмүн, - ∆айдаркан тургусу келбей кыңырылды. јңгыча сырттан ”улжан кирди:

- ќй болбойсуңарбы? ”€ттуу кишилер күтүп атат. јтам у€т кылбай келип калсын деди. Ўашылыш кийим тиктирип, апам да ары жакта. ∆еңе, эрте келсин деп ба€ эле айттырбады беле?

-  ызыке болбой атпайбы, "барбайм" дебатат.

- Ёмнеге? Ѕа€гы  утмандын баласы эмес, башка экен. Ѕаласы чоң окууда окуйт экен. Өзү башкарма болуп иштеген киши. "”€ттуу адамдар келди, ырыскысын теппесин" дейт атам, - ”улжан ∆айдаркандын төшөгүн сыйрый күлдү. - “ур өйдө, башкарманын үйүнө келип болуп барганда калган уйкуңду кандырасың.

∆айдаркан ыңгырана ордунан туруп, сыртка чыгып керилип-чоюлуп алды да, жуунуп келип кийимин кийди. ”улжан ага атайын токулгасы жасалгалуу ат жетелеп келиптир. ƒароо ага мингизди да, жеңеси менен эжеси коштоп ылдамдай бастырып жетип келишти. јттан түшүп эле ал үйгө кире бермек болгондо Ёркин алдынан чыга калганда жүрөгү болк этип токтой калып экөө тиктеше калды:

- ∆айдаркан, кандайсың? - деди анан Ёркин ага жылма€.

- ∆акшы... - ∆айдаркан ошондо гана же кубанаарын, же ыйлап ийээрин билбей бүткөн бою титирей үйгө кирип кетти.

јртынан кирип келаткан ”улжан аны байкаган жок. “ек Ёркинге жол бошото ал чыгып кеткенде артынан кирип, ∆айдарканга:

- јзыр апам келет. „ачыңды өрө койсун жеңем. јтамды у€т кылбай үйгө жеңем менен киргин, макулбу? - деди да кайра чыгып кетти.

∆айдаркан шифонердин күзгүсүнө келип өзүнө көңүл бура карап көпкө турду: "ќй тобо-оо, жүрөк сезет деген чын окшойт, түндө уйкум качып Ёркинди ойлоп чыктым эле, бүгүн аны жолуктурдум. „ын эле мага куда түшүп келгендер Ёркинге алып береби же бул Ёмилдин жолдош баласыдыр?" деп түшүнө албай делдейе ою онго бөлүнүп турганда √үлзана менен  алы€ кирди. јрыдан бери анын узун чачын экиге бөлүп өрүп эмеле атайын тиктирип келген аппак товаршайы көйнөктү кийгизип сыртынан саймалуу чыптаманы кийгенде көркүнө чыга түштү. Ѕашына жакында эле бир койго сатып келген суусар тебетейди кийгенде кыргыздын кымча бел сулуу бийкечи көргөндү суктандырган сулуулугу өз энеси менен жеңесин да таңгалдырып  алы€ кыздын чекесинен өөп:

-  агылайыным десе, багың ачылсын, кудайым узун өмүр, кемибес ырыскы берсин! - деп кучактап ыйлап ийди.

-  ызыкенин мынчалык сулуу экенин байкабай жүргөн турбаймынбы, жеңе.  ыйын болсо  аныкей апабыз, јйчүрөк жеңебиз деле ушу кызыкедей сулуу болгон чыгаар... - √үлзана дагы кызды кучактап өөп колтуктап алды. - ∆үр эми, жигиттин жанына киргизейин. јбдан күтүп калышты окшойт.

∆айдаркан үн дебеди, билинээр-билинбес калтыраган денеси караңгы токой ичинде жападан жалгыз калып алда нерседен корккондой жүрөгү тездеп кагып, жеңесинин жетегинде үйгө кирди. ќшол кезде үйдө отургандардын баары жал этип кирип келаткан кызды карап калышты. ќго бетер сүрдөгөн ∆айдаркан көзүн ылдый кылып, ордуна жеткиче өйдө карай албай эптеп бара берди. Ёшиктен кирип эки-үч кадам жерге чейин ал үчүн узак сезилип, √үлзана аны ийинден ала отур дегендей ишарат кылганда гана сыңар тизелей отуруп жатып аста гана жанында отурган Ёркин экенин баамдап дагы бир жолу жүрөгү болк эте көзүн бекем жумуп: "ќ кудай, чын эле Ёркинге жар боломбу? ћени атайын издеп келдиби? ”шуну ойлоп жинди болуп кете жаздабадым беле, ушунуңа шүгүр, кудайым" деп мисирейе отуруп калды. ќшол кезде “у€кбай сөздү баштап кирди:

- “урус, "кызды сураганга, кымызды ичкенге бер" деген, уулум кызыңды каалап калыптыр, кана эмесе тойду качан кылалы? Ѕизге кыз жакты. —ен кандай десең ошого макулбуз, - деди эки жагын карай.

- ќоба-ооба, сиздин кыз менен биздин уулубуз бири-бирин жактырат экен. “ойду кечиктирбей эле баштай берсек болот ко?

—арымсак агасынын сөзүн коштоду.

- " ызды сураганга бер" деп эле кармата бергидей буюм эмес го. јзырынча кыз менен жигит сүйлөшсүн, анан кеңешээрбиз. ∆игит жактырса, кыз эмне дейт, ушул убакка чейин бирөө менен сүйлөшкөнүн билбедик эле? - √үлзана өз милдетин аткарчудай кайнагасынан ыйбаа кылса кудалар тарапты карай сөз салды.

- “у€кбай, мен силерди танбайм, чанбайм.  үйөө болчу баланы да көрдүк, кыз өзү билсин. јнан дагы бир айтаарым, кызымдын менден дагы жакын агасы бар, ∆амгырбекти чакырып аны менен кеңешейин. “ойду качан өткөрөөрдү ошондон кийин мен жооп берейин, - деди “урус.

- јп-бали, “урус, туура кыласың.  ара кылды как жарган калыстыгың - адамгерчилигиң, биз буга макулбуз, - деди “у€кбай ыраазы боло.

“у€кбай бир айылдан болгондуктан ∆ыргалбекти таанып билчү, ал турган баккан карындашына жуучу жибергенин да уккан, бирок кийин "туура эмес кылыпмын" деп айтканын деле билет. ќшондуктан баарын акыл менен калчаган “уруска ыраазы боло алдындагы дасторконго бата кылып ордуларынан турушту. јларды узатып коюп, “урус шаардагы уулуна телеграмма берип, андан кийин ∆амгырбекти чакырганга киши жөнөттү.

 алы€ кызына сырдашып анын ички оюн угууга дилгирленип, √үлзана экөө анын жанына отурушту.

-  ызым, жигит көңүлүңө жактыбы? “өбөсү көрүнгөн кишинин баласы экен. Ёгер жакпаса ачыгын айт, садагам, -  алы€ кызына эңкейип ээгинен өйдө кылды. - јйт, айта гой. Ѕешубак менен ∆амгырбек келсе той башталат, анан өкүнүп калба, кызым?

-  ызыке, ичиңе сырыңды катпай ачыгыңды айта гой, - √үлзана абысынын карай көңүн ымдап: "Ёкөөбүздү калтыр" дегендей ишарат кылды.  алы€ акырын чыгып кетти. - јйтчы, кыз менен бала бир бирин жактырышат экен деп айтышты го, сүйлөшүп жүргөнүңөр чын беле?

- ∆еңе, Ёркин менен сүйлөшкөн эмесмин, бирок сөз айттырып жүргөнү чын, - ∆айдаркан жер карап жооп берди.

- ƒеги ал сага жагабы?

- ∆агат-жакпайт деп айталбайм, дурус эле го? - ∆айдаркан у€ла ушул сөздү айтканда √үлзана кубанып кетти:

-  ызыкемдин жүрөгүнө ээ болгон жигит бар экен да көрсө, болду эмесе, сенин себиңди да€рдай берели, ээ?

- Өзүңөр билгиле.

∆еңесине ушинткен кыз ойлуу кайрадан күзгүгө келди. “үндөгү түйшөлткөн ой, анын жүрөгүнүн сезимталдыгы, Ёркиндин келип колун сураганы толкундантып турду. Ѕактылуу жылмайып алды. "Ёркин, Ёркин! —ен мени унуткан эмес экенсиң да. Ќеге мурунтан бир келип жолукпадың экен? Ѕалким, колуң бошобой жүргөндүр.. Ёэ сүйүү, сүйүү, ушунчалык тамашакөйсүңбү? ∆оготконумду таап бергениңе ыраазымын!" деп өзүнчө эргип турду.  ы€лында Ёркин менен кыналышып бирге басып жүрдү.  ызгалдактуу адырларда кубалашып ойноду, үкүсүн "желп" эттире кош этек көйнөгүн делбирете күзгү алдында тегеренип кабагы ачык бийлеп жаткан кызын кирип келаткан  алы€ көрө калып тык токтоду. јзыр анын жүзү албырып өзүнчө эле бактылуу болчу. јнын бул түрүн көргөн эненин жүрөгү кубанычтан лакылдап кетти: "ќо жараткан, ушул көпөлөгүмдүн багын ача көр! Ѕул кызды үмүт үзүп канча жыл жоктоп ыйлап келбедим беле? Ёми багын ач, көз жашын көрсөтө көрбө" деп жыла басып кетип калды. ќшол кезде √үлзана кирди:

- ќхо-о кызыке, бүгүн жөн эле кызгалдактай ачылып, жүзүң башкача бактылуу го? ∆үрү мени менен сайга барып келчи, - јны кучактай кетти.

- јзыр, жеңе, чечинип алайынчы.

- „ечинбей эле гой, ким эле акемдей кылып кыз берип атыптыр. »лгерки байдын эрке кызындай суйсалып күйөөгө кеткиче жеңең менен ары-бери басып кой.

-  ойчу жеңе, у€т эмеспи той көйнөк менен жүргөнүм, - ∆айдаркан ого бетер жүзү албыра жеңесине эркелей карады.

- џрас айтам.  айсы кызга куда түшүп келгенде эле калыңың айдай келет имиш. Ёптеп-септеп жок жардыга тийди тигил —арынын кызы јйсары, сени тим эле байдын кызындай баркыңды көтөрүп койбодубу.

- Ёмне, атам жаман кишиби? - ∆айдаркан жеңесин сынай карап сурап койду.

- ∆о-ок, ошо акемдин кадыр-баркы менен сага куда түшүп жатат да, ботом. "јта баркы менен кыз өтөт, соодагер баркы менен бөз өтөт" дегендей. Ѕирок сен бөз эмес, јйчүрөктөй сулуулугуң менен баарына жетесиң.  ызыке, жүр эми.

- ћакул, -  ыз √үлзананы ээрчий сыртка чыкты.

јнткени Ёркин калып калып атайын сүйлөшмөк болуп √үлзанага жолуккан эле. Ёми √үлзана ал экөөнү жолуктурмак. —ууну көздөй ээрчишип бараткан кыз менен келиндин артынан акмалап Ёркин баратканын ∆айдаркан байкаган жок. √үлзана ар кайсыны айтып күлдүрүп бара берди. Ѕир кезде жол боюндагы бир үйдүн жанына келгенде:

-  ызыке, тура турчу, бул үйдө жумушум бар эле, - деп чаканы жерге койо коюп басып кеткенде аны артынан карап турган ∆айдаркандын жанына Ёркин келип токтой калды:

- јрбаңыз, бийкеч?

- ќой, сиз кайдан? - ∆айдаркан чоочуй артын карап, жанында турган Ёркинди көргөндө дароо эле жеңесинин амалы экенин биле жүрөгү лакылдап чыкты. -  оркутуп жибердиңиз.

- ∆айдаркан, мен сага кезиге албай эле... ќкууда болдум, анан кол бошобой, каникулга чыгып келсем сен жоксуң. »здеп жүрүп зорго таптым.

- »здегениңизге ишенбейм, - ∆айдаркан наздана күлүп койду.

- јйыптуумун, чоң кыз, кечирим сурайм, - Ёркин колун бооруна ала кыз алдына эңкейе жүгүнүп койду. - јйыбымды кечирип койсоңуз экен?!

- Ѕолуптур эми, айыбыңызды кечтим, - ∆айдаркан наздуу жылма€ карап туруп калды.

Ёкөө катарлаша сүйлөшүп турганда √үлзана артынан эч нерсе билбегендей келип:

- ∆игит-кызга салам, - деп жайдарылана күлө саламдашып коюп, ∆айдарканды карады, -  ызыке, мен суу алып келе калайын, силер сүйлөшүп тура тургула.

- ∆еңеке, ∆акинди мен кайтарып турам, сиз барып келе коюңуз, - Ёркин аны жылма€ сыпайылык менен карап койду.

- ћени кайтаргандай мал белем, - ∆айдаркан таарынычтуу экөөнө карап, суу тарапты көздөй басты.

-  ечирип кой, чоң кыз, байкабай эле айтып алдым, - Ёркин кызды колдон алды. - ∆еңемди үйдөгүлөр издеп калбасын, ∆акин, сен менин жанымда тура турчу?

-  ой, мен бат эле келем, - √үлзана шашып чакаларын алып жөнөй берди.

- ∆акин, айтчы, мени эстедиңби? ∆ок дегенде бир жолу ойлодуңбу?

- —из ойлоно турган кылдыңызбы? ќшол күн, ошол мүнөттөр унутулбас болуп жүрөктө турганын сезе элексизби?

-  ечир, ∆акин. ћен да жаш, токтоло элек экемин.  өрсө ошол күнөөм үчүн канча түн, канча мезгил өзүмдү өзүм жемелебедим дейсиң, - Ёркин ∆айдарканды колдорунан кармалап, жүзүнө тигилди. -  өрсө мен сени сүйөт экемин. —ени көргүм келип, үнүңдү уккум келип, кылаар аргам жогунан бир айласын таап издеп барып сени тигил үйдөн таппадым. јкыры сенин би€кта экениңди угуп алып ала качып кетмек болгом. јтам угуп алып, "каада-салт менен алып берем" деп, келип калдык.

...-?

- јйтчы, ∆акин, сен мени сүйөсүңбү?  үттүң беле деги?

- ∆ок, ойлогон эмесмин. ћени алда качан унуткандыр деп жүргөм.

-  айдан, унутмак турсун экөөбүзгө жолтоо болгон кыздарды жек көрүп алардан өч алсамбы деп да ойлочумун.

-  өңүл сүйүүсү унутулат, эскирет. ∆үрөктөн чыккан сүйүү эч качан унутулбаса керек? - ∆айдаркан ойлуу үн катты.

- Ёң туура, көңүл сүйүүсү убактылуу гана болоору чындык. ∆үрөктөн чыккан сүйүү жалынын өчүрүүгө болбойт экен. ћен сени эстесем уйкум качып, жандүйнөм тарып, айланамда жан адам жоктой жалгызсырап эч ким менен сүйлөшкүм келбей жандалбастаганда окуумду таштап баса берүүнү канча жолу ойлободум.

-  оюңуз эми, издегениңиз табылдыбы? - ∆айдаркан наздана күлүп калды.

- “аппагандачы! “аптым! Ѕолгондо да жүрөгүмдүн теңин жоготуп араң тапканыма кубанычым койнума батпай толкунданып, дүйнөдө менден бактылуу жоктой асманда калкыган айдын катарында учуп жүрөм, ∆акин. ј сенчи, жаным, бактылуусуңбу? - Ёркин кызды карыдан кармай өзүнө каратты. - јйтчы, ∆акин, сен мени сүйөсүңбү? ћенин жанымда турганыңа бактылуусуңбу?

- ќоба... -  ыз шыбырай унчукту. - ќоба, мен дагы абдан бактылуумун! - ∆айдаркан у€ла жер карап. - ћен да сени а€бай сүйгөнмүн, билсең...

- ќо жаным! - Ёркин кызды коомай белинен имере кучактай. - ћага өмүрлүк жар болчу, жаным? —ен жооп берсең эле тойду түшүртөм, кыз оюн кылып алып кетем, макул дечи?!

- ћен сизди азыр гана көрүп отурам, кандай адам экениңизди билбейм. џрас, тааныйм, бирок кантип тез эле макулдугумду берем?

- ∆акин, жүрөгүңдө мага деген жылуулук болсо, сүйүү жанып турса болду да. Ѕилесиңби, сени эстегенде асмандагы „олпон жылдызды экөөбүзгө салыштырам. Ѕалбылдаган „олпон жылдыз сенсиң, жанында бүлбүлдөгөн жылдызды өзүмө окшоштуруп, сенин жаныңда жанаша албай нуруңдан көзүм у€лып тургандай сезем.

- јнчалык жогору баалабай эле койсоңуз. —улуу кыздар толуп жатпайбы. Ѕактыбызга кимди жазса көрөөрбүз, - ∆айдаркан кербездене келаткан жеңесинин алдын торой басты.

-  ыз-жигит, кандай, таанышуу ойдогудайбы? Ѕиздин кызыкени таарынткан жоксуңарбы, күйөө бала? - √үлзана чакаларын жерге койо тамашалай күлө карады.

- Ёң сонун, жеңеке.  ызыңарды таанышпай жатып таарынтпай калайын, - Ёркин ∆айдарканды карап жылмайып койду. - ∆еңе, тойду баштай берсек болот, сулуунун сөзүн алдык. Ёмесе мен кайтайын. ”шул жума келип калабыз, кызыңызды да€рдай бериңиз! - деп экөө менен коштошуп жолуна түштү.

 ыз жүрөгү элеп-желеп болуп, бир ууч бакыттын өз жүрөгүнө баш бакканы түбөлүк бактысы экенине көзү жеткендей, балапан сезими, жаш жүрөгү менен сүйгөн, күтүп жүргөн адамы капысынан толгон малды айдап келип эл алдында кадырын көтөрүп коңшу-колоңуна аңыз сөз тараганы өзүнө зор бакытты тартуулап, жетине албай турду. Өзүнчө кы€лданып: "ћен бактылуумун. Ёркинди мен сүйөм, ал мени сүйөт. Ѕиз бактылуу болобуз. ќо кудайым, ушуга шүгүрчүлүк, өзүм сүйгөн адамга жар болоорума өзүң күбө боло көр!" деп өрөпкүй үйгө кирди.  алы€ кызынын жүзү нурданып бактылуу көрүнүп турганына ичинен кубана:

- —адага кетейин десе, кызым бүгүн башкача бактылуу го? - деп аны өөп койду.

- јпа-аа! - ∆айдаркан ого бетер эки бети албыра апасына эркелей кетти.

- џрысым десе, сенин бактылуу жүзүңдү көрсөк атаң экөөбүз абдан ыраазы болот элек.

- ∆еңе, кызыкем жигиттин гүлүнө жолукту. Ѕуйруса кызыкем көп кыздардын көзүн күйгүзгөн жигиттин жары болот! - √үлзана шыбырап  алы€нын кулагына эңиле калды. -  үйөө бала кут болсун. Ёмки жумада келебиз деп кетти.

-  ызым ыйлабаса эле болду. ∆игит көөнүңө толдубу, √үлзана?

- ќй жеңе, жакпагандачы! “им эле кызыкеме туптуура келет. Өңгөдөн тиги  утмандын небересинен мурун келгенин карабайсызбы. јнанчы, - √үлзана ички үйдү карап шыбырады, -  ызыке менен сүйлөшүп жүрсө керек. Ёкөөнүн сөзү мурдатан эле бышып калгандай.

- ћейли, эмнеси болсо да көөнүнө жагып, ыйлабай тынып калса болду да, келиним. ”шу кызым үчүн канча азап чегип, акеңди жек көрүп оорукчан болуп калбадым беле. јкыры минтип кудайдын кудурети менен маңдайыма тирүү келип өчкөн отум тамып, өлдү дегеним алты саны аман табылганына кандай кубандык, ай.

- Ѕилбей анан. Ѕолгондо да керилген кыз болуп, минтип элдин эшигине түшпөгөн тай түшүрүп бизди кошо кубантып отурбайбы, жеңе?

- јйланайын десе, бир тууган сиңдим ордуна кармап жүрбөйүмбү, эми ушу кыздын тоюн жакшылап өткөрүп, ойдогудай узатсак экен.

- Ёч коркпо, жеңе.  ызыкемди бектин кызындай эле узатабыз. Үйлөрдү эрте эле тигип, жасалгалап койо бербесек болбойт, - дешип эки абысын кыз-күйөөнүн өргөөсүн тигип ички жасалгаларынын кем-карчын да€рдатып жатышты.

Ёртеси аларга жүрөк түшүргөндөй кабар келди. ∆айдаркан үйдө болчу. √үлзана менен  алы€ той камы менен алек болуп жүрүшкөн.

- “урустун үйү ушул бекен? - јтчан жигит короонун оозунан сурап туруп калды.

- ќоба, силер кимсиңер? - ќтун жарып жаткан бала кайра өзүнө суроо узатты.

- ћени “у€кбай аба жөнөткөн. Ёркин акемди кечээ күнү бирөөлөр сабап кетиптир, азыр доктурга көрсөтүп жатат. “ойду кечиктирет окшойбуз дейт.

- ћен азыр, “урус абама айтайын, - “игил үйдү көздөй басканда алдынан “урус чыга калды. - јба, күйөө болчу баланы кечээ бирөөлөр уруп кетиптир дейт, өзүңүз сүйлөшүңүзчү.

- Ёмне дейт?  имдер уруп кетиптир? - “урус шашыла бейтааныш жигитти көздөй жөнөдү. -  ел баатыр. Ёмне жумуш? “үшүп үйгө кирип айтчы, - деди “урус ага жакындай берип.

- ∆ок, шашылыш элем, Ёгинчи молдону ала кел деди эле.

-  ана, сүйлө анда.

- Ёркин акемди кечээ бирөөлөр жолдон сабап кетиптир.  олун, бутун сындырып, башын жарыптыр.

- јп балакет ай-йаа!  имдер экенин билдиңерби?

- Ѕилбейм, өздөрү билет ко.

- Ќан ооз тий, уулум, - “урус үйгө карай үн салды, - ƒаам алып чыккылачы!

- јзыр, - ары жактан бир келин табакка нан, чыныга жарма алып келди, -  ел балам, даам ооз тий!

- –ахмат, - “игил жигит жарманы жутуп, нандан чымчып ооз тийди да, - ∆акшы калыңыздар! - деп бастырып кетти.

“урус шашыла үйүн көздөй басып  алы€ны издеп ичкериге кирди да:

- Ёэ кемпир, мен төмөнкү айылга барып келейин. “иги күйөө баланы кечээ уруп кетишиптир, сурамжылап кимден урганын билейинчи.

-  апырай, аны кимдер урду экен? Ѕалким өздөрү урушуп жүргөндүр, ортолорунда бир кайымы бардыр?

- “аң, кимдер менен урушканын билип, угуп келбесем болбойт ко? - “урус үйдөн чыга токулуу атын минип короодон чыгып кетти.

“урустун сөзүн уккан ∆айдаркан ички үйдө отурган жеринде селдейди: "Ёркиндиби? јны ким урду, ким менен урушту, аны эмнеге урат?  удай ай, деги эмне болуп кетти экен?  удай ай, аман болсо экен!" деп ойлоп эшикке чыга калып апасынан сурамак болду эле, бирок оозу барбады: "јныгын булар деле билбейт, атам келсе угаармын эмне болгонун.  окус ал бирдеме болсо мен да тирүү калбаймын, ансыз жашабай эле койдум" деп ойлоп, көзүнө жаш кылгыра артына кайрылып кирип кетти.

јл мындай болгон эле. Ёмил ∆айдарканга "Ёркиндик" колхозунун раисинин куда түшүп барып той түшөөр күнүн белгилеп кеткенин угуп, Ёркинди мурун тааныгандыктан анын айылына беш-алты досу менен барган. Ёркин үйүндө жок болгондуктан аны жолдон күтүп туруп, келатканын көрүп алдынан тосту:

- —алам, дос.  андайсың? - Ёмил адегенде эле озуна учурашты.

- —алам, өзүң кандайсың? - Ёркин аны менен көңүлүндө эч нерсе жок эле учурашып өтүп кетмек болду.

- Ёркин, мен сени менен сүйлөшөйүн дедим эле, - деди анын алдын торой бастырган Ёмил.

-  улагым сенде, сүйлөшсө сүйлөшөлү.

- ∆айдаркан менин колуктум экенин билесиң да? - Ёмил Ёркинди кытмырлана жылмайып карады.

- ∆айдаркандын башы бош экенин жакшы билем, дос. Ѕашы бош кызды ата-энесинин алдына барып аныктадык, өзү да айтты! - Ёркин да ага керсейе жооп берди.

- ќшондойбу, Ёркин?  ыз сеники анда, эгерде эми ага жолуга алсаң, а жолуга албай калсаң меники!

- ∆олуктурбай койчу сенби? Ёмил, теңтушпуз, мен силер менен уруша турган оюм жок. јл эми кыз сеники же меники болоорун ал өзү чечет!

- Өзү чечет деп, кыздарды өзү чечет деп оюна койсо билесиңби эмне болоорун? јларды койчо өңөрүп келип катын кылып, кызылдай гана сабап туруш керек, билсең! - Ёмил каткырып алды. - ј€л шайтан, анын шайтанын апта сайын күүп туруш керек экенин да билбейсиңби?

- Ёмил, ал заман өтүп кеткенин билбейсиң го дейм. ј€лдардын укугун тебелеп-тепсегендер мыйзам алдында жооп берерин унутпа!

- Ѕолуптур, укугу тең дейли. ∆айдаркан күйөөгө тийип, алда качан талпак болгонун уккан жок белең?

- ќозуңа карап сүйлө. јкактай таза кызды минтип каралоого кантип оозуң барды? "»риген ооздон чириген сөз чыгат" болуп... ∆олумду тоспой ары тур! - Ёркин атын темине басып кетээрде Ёмил анын атынын ооздугунан кармай калды:

- Ѕалдар, бул билбесе айтып койгулачы, акактай кыздын кимдин алдында жатып чыкканын, ха-ха-ха! - деп экөөнү карап турган жолдошторун карады, - „ынбы ы€?!

- јнанчы, чын эмегенде!

- Ёмилге тийип чыккан!

- јл Ёмилдин а€лы! - дешип тигилер каткыра күлүп калышканда Ёркин ооздукту кармап турган Ёмилди колго камчы менен чаап жиберди:

- Ёнеңди урайын акмактар, мени көрө албай атайын айнытканы жатасыңарбы? ћен сени эл алдына, сотко берип кызды маскаралаганың үчүн жоопко тарттырам! - деп кайра дагы камчы менен жонго үч-төрт жолу чаап жибергенде турган атчандар аны тегеректеп калышты.

- Ён-неңди, шурку€га болушкан кандай болоорун мен сага көрсөтөм! - деп Ёмил дагы атын темине ат үстүндө алышып калышты. ќшондо атчандардын бири мурдатан да€рдап келген аркандын учун сыйыртмак кылып туруп Ёркинди көздөй ыргытты эле, анын башынан өткөн сыйыртмак белине жете түшкөндө тартып жиберди эле, ал аттан жыгылып түштү. Ѕеш-алтоо анын буту-колун бууп туруп кыймылдоого алын келтирбей тепкилеп жатышты:

- јкактай кызга күйөө болот имиш!

-  өрөбүз, эртең ошол кызы кимдин катыны болоор экен!

- Ѕирөөнүн колуктусуна күйөө болгон кандай экенин билсин!

-  үйөө баланы кайын-журтуна жеткирип койсок кантет?

- ∆айдарканга кабар берип койолубу?

- Өзү таап алсын! - дешип Ёркин ийрилип онтоп жатып калганда өзүнүн атынын үстүнө таңып туруп койо берип кетип калышты.

ќшентип түн ортосунда ат ээсин үйүнө алып келди. —ыртка чыга калган “у€кбай бышкырган аттын жанына жетип барса онтоп араң турган Ёркинди көрүп чоочуп, аны чечип үйгө алып кирди. Ѕирок ал атасы канчалык сураса да эч нерсе айтпады: "“ааныбайм, өзүм урушуп кеттим, мен күнөөлүүмүн" дегенден башка айтпай койду. Ѕир буту чыгып, башы жарылып, калган жери аман экен. Ѕүткөн бою жанчылып, кийимдери канга чыланыптыр. јпасы күйпөлөктөп кийимин которуп жуунтуп, анан жаткырып, түндөп табыпты алдырып чыккан бутун салдырып таңып койду. ƒоктурга алып бармак болду эле, Ёркин болгон жок. „абаганчыны “у€кбай бир-эки жумага тойду токтото туралы деп жөнөтсө ал болгонун айтып койгон экен. “у€кбай абдан кейиди: "—ыр билги бирөөнү жөнөтсөм болмок экен, дөөдүрөп салыптыр" деп өкүнүп жатты.

“урус кеңсеге чейин келип бир сөз угамбы деген ойдо болду эле, бирок андай болбоду. Ёмил жолдоштору менен үч-төрт күн үйдөн чыкпай бугуп жатып калышты. Ёч бир ың-жыңы жок болуп калганда кайрадан ал чоң апасына атайын кирди:

- „оң апа, качан кудага барышат, эч кимиси козголбойт да?

- Ёэ кагылайын, чоң атаң ал ишти токтотуп койгон.

- Ёмнеге? ћен үйлөнбөйүнбү? јтам же апам мени үйлөнткүсү келбейби, болбосо мен шаарга кетем! - деп чыгып кетти.

- ќлда айланайын аа-ай, азыркы жаштар эмне болуп баратат?  ачан ата-энеси үйлөн демейинче үндөчү эмес эле, - деп бүкчүңдөй ордунан тура келинине жөнөдү.

 елини ƒилде жок болчу, анан чоң үйдө отурган чалынын үстүнө кирди:

- Ёэ чал, неберең " удага качан барат? Үйлөнөт элем" дейт ко?

- јта-аңдын оозун урайындын баласы, чакырчы бери. јл кыз ага буйрубай калганын кандай билбейт, ы€? -  утман аба ачуулана кемпирин карады. - Ёмилди мага айтып кой. Өзүң келиниңе кеңеш, тиги Ѕектурсундун кызына куда түшкөнгө камынышсын!

- Ѕолуптур чал, ачууланбачы. Ѕала неме эмнени түшүнмөк эле, - «ира эне сыртка чыкты. Ёмил эки-үч бала менен сүйлөшүп турган экен, - Ёмил, чоң атаң чакырып атат, - деди күндөн көзүн серепчилей.

- јзыр, - Ёмил жанындагыларга бирдеме деген болуп чоң атасы отурган үйгө эдиреңдей кирип барды, - „акырдыңызбы, чоң ата?

- ќтур! -  утман аба эдиреңдеп кирген небересине сүрдүү карап койду. - ќйлонбостон ооруга чалдыгып калам деп ойлогон жоксуңбу, неге бирөөнүн баласына кордук көрсөттүң?

-  имге? - Ёмил: "Ёч ким билбесе бул кайдан билип алды?" деген ойдо танмакчы болду.

- “ынч отуруп ук. Ѕирөөнү ыза кылсаң, дагы бирөөдөн өзүң ыза болосуң. ∆амандык кылсаң андан артык жамандык көрөсүң. Ёми сага айтаарым, ал кызды унут, ал сага буйрубай калды. Ёки күндөн кийин Ѕектурсундун үйүнө өзүм барып келем. —ен ошонун кызынан өнүп-өсөсүң. Ѕар, бара бер! - деди анан үргүлөп отургандай таризде боло калып.

Ёмил чоң атасынан айбыкчу, эчтеме дей албады: "Ѕектурсундун кызы √үлайымды айтып жатабы? јны менен деле сүйлөшкөн жок элем, ал макул болобу? ј€бай сулуу кыз" деп ойлонду да: "ћенин бирөөгө жамандык кылганымды кайдан укту? Ёч ким айтпаса.." деп башын жерге сала ойлуу өздөрү жашаган үйгө кирип кетти. ќшол бойдон эч кандай сөз болбоду.  утман кары€ адегенде Ѕектурсундун үйүнө өзү келди. јны көргөн Ѕектурсун тоодой-таштай кадырман адамдын эшигине келип калганына сый көрсөтө аттан жеңил колтуктап түшүрүп алды.

-  елип калыпсыз,  утман аба, үйгө кириңиз! -  олун үйү жакка жаңсай элик ачты.

-  елип калдык, уулум. Өз уулум  алмат менен тең курбусуң, - деген кары€ үйгө кирип төргө отураары менен дасторкон жайылды.

- „айга караңыз, аба, - Ѕектурсун өзү чай сунду.

ј€лы улуу адамдын маңдайына отуруудан тартынып сыртта болчу. Ёкөө бир чыныдан чай ичишкенден кийин  утман кары€ Ѕектурсунга карап олуттуу сөз айтчудай сакалын сылай бир саамга ойлуу отурду да:

- Ёми келген жөнүмдү айтайын, балам.  ызы барга жуучу, ууруга куугунчу келет дегендей, эби келсе эл болуп, кудай кошсо куда болсок деген ой менен алдыңа улуу башымды кичик кылып келип отурам, - деди Ѕектурсунду карап.

- јба, "кызды сураганга, кымызды ичкенге бер" деген, кыз менен бала бири бирин көрбөсө кандай болоор экен?  ызым быйыл эле бүттү, окууга барам дегенинен быйыл жибербей койдук, "жашсың, эки жакты көрө элексиң, эмки жылы барасың" деп...

- Ёэ балам, илгери тебетей менен урганда жыгылбаса эле бере берчү. Ёмки жаштар он жылдап мектепте окуп, анан да жаш болуп атпайбы? -  утман кары€ күлүмсүрөй карады. - јдамдын жаманы алтымышында да жаш болуп кетет, жакшысы ак-караны тааныгандан тартып жигиттер ээрге минип элин коргогон, кыздар он бир-он экисинде атанын төрүнөн узаган.

- ќшентсе да... - Ѕектурсун не дээрин билбей жер карады.

- ќн алтыга чыккан кызды "кара далы" деп эч ким карачу эмес, бу Ћелин атаңар азыркы жаштарды өтө эрке-талтаң кылып койбодубу?

- ќй аба, ошо Ћенин болбосо кыздар байкуш кайдан окуйт эле?  едей-кембагалдарды жакшы күнгө жеткирбедиби ал. —огуш болбогондо кыйла ирденип калмак эл деле.

- ќкубай-чокубай эле ћанас атанын  аныкейи акылман а€л болгон, јйчүрөк не деген сулуу, айлакер болгон, кыз —айкал кайдан окуду дейсиң, балам. ∆аштыгынан эмес, акылы болсо бактысынан көрөт пенде. Ѕу сенин кызың менин неберемен агарып-көгөрөт, ошон үчүн келип отурам. ∆е сенин кызыңды көрдүм беле, балам?

- ∆ок-жок, аба, сиздин сөзүңүздү кайтара албайм, балдар сүйлөшсүн. Үйбүлөм менен да кеңешейин. —издей адамды кантип сөзгө калтырайын, эгер кыз менен бала бири бирин жактырса мен макулмун!

- Ѕаракелде, балам.  алганын өзүмө кой! -  утман кары€ кубана ордунан туруп сыртка чыкканда √үлайым кирип келаткан эле, артка чегине берди.  утман кары€ аста көз кыйыгын сала карап коюп: "Ёр ћанасты ушуга окшогон ургаачы төрөбөдү беле? Өңүнө караса јйчүрөктөй, боюна караса  аныкейдей, сүрүнө караса —айкалдай көрүнгөн кыз экен, акылы  арачачтай болсо мендей адамдын келген жөнүн билсе каршылык кылбайт" деп аттанып жатып. - Ёр уулду ээрден түшүрбөөчүдөй кызың бар экен, балам, буйрусун! - деди да атын темине бастырып кетти.

Ёркиндин жаракат алып жатып калганы ∆айдаркан үчүн өтө кыйын болду. јнын кимдер менен урушканын да уга албады.  өңүлү кирдеп эч ким менен сүйлөшпөй апасына жардам берет, кайра эле өз бөлмөсүнө жатып алат. Ёркин эки аптадай жатып жакшы болуп калды. ∆үрөгүнө жаккан, жан далбастап сүйгөн кызы жөнүндө уккан сөздөр аны улам эсине келген сайын күйгүзүп, жаны жай албай атты. "Ёмнеге ∆айдаркан бул жөнүндө айткан жок? Ѕалким жалган чыгаар. ∆о-ок, мен аныгына жетишим керек" деген чечимге келди да, эртең менен эрте үйдөн чыгып кетти. јта-энесинин: "Ёми үйлөн, окууңа да жакындап баратат" дегенине: "бир аз күн койо тургула" деп койду. Ёмилдин үйүнө алыстан көз салып акмалап үч күн жүрдү, үчүнчү күнү аны кечке маал аңдып туруп жолдон кармады да, дароо колундагы жипти байкатпай мойнуна салып жыгып кармап, ээн жерге алып барды:

-  ана, ∆айдаркан менен жатканың чынбы? - деди тигинин буту-колун бууп коюп маңдайына отуруп алып.

- Ёркин, ошого ишенип калдыңбы? јла качып келгенмин, отурбай кетип калган, жаткан эмесмин, - Ёмил аман-соо кутулаарынан үмүт үзүп койду.

- ј сен анын кимдер менен жатып талпак болуп калганын билесиң, билгениңди азыр ачык айт. Ёркек болсоң кудай алдында чындыкты мага ачып бер!

- ∆ок-жок, Ёркин, андайын билбейм. ћен ага кайра ата-энесинин алдына барып анан үйлөнөйүн деп аткам.  ызганып эле...

-  ызгангандай алып койгон катының беле?

- ∆ок, эми кызганбайм, - Ёмил тыбырчылап, кыйналганынан зорго сүйлөп жатты. - Ѕашка кызга үйлөнгөнү жатам.

- ќозуңа алың жетпесе катындарга кошулуп жоолук салынып ушак айт, эркек сендей жел ооз болбойт!

-  ечирип кой, дос, бир итчилик менден кетти.

- »тке итче өлүм десем болмок. ƒос деген экөөбүздүн ортобузда эч кандай мамиле жок, бирок теңтуш элек. ћен сендей эркек менен сүйлөшө албайм.

-  ечирип кой, эми мындай кайталанбайт.

- ƒосторуң кайда?

- јлар үйлөрүндө да.

- Ёмесе мен азыр бир шарт менен сени бошотом, болбосо катын кылып а€лдын көйнөгүн кийгизип, жоолук салып колуңду аркаңа таңып койо берем.  ойгон шартыма көнөсүңбү, же..?

- Ёркин, шерменде кылба. Ёкинчи атыңды атасам чындап эле катын болоюн, айт шартыңды?

- Ёртең дал ушул маалда ошондогу беш досуң менен өзүң кошулуп ушул жерге келесиңер. ћен жалгыз болот. Ёгер ∆айдарканга көө жаппай турган болсоңор, тийбегениң чын болсо ошол досторуң болуп мага бир жылкы алып келесиңер!

-  антип, кайдан табабыз?

- јл силердин ишиңер.  ачып жолукпай турган болсоңор акыры колума түшөөрүңдү унутпа. Ѕычып салам. јзыр тийбейм. Ёркекче сөз бер!

- Ёркекче сөз берем, айтканыңды аткарам. ћени у€т кылба, мындан кийин алдыңдан кы€ өтпөйм! - Ёмил жалдырап ийди.

Ёркиндин бир топ балдардын ичинде кадыры бар экенин, машыгып жүргөнүн да билчү, эптеп аман-соо кетсем экен деп коркуп турду.

- јлып келген жылкы уурдалбаган болсун, буйтап кутулам деп ойлобо! - Ёркин анын буту-колун чечти да: - ∆өнө, экинчи колума түшчү болсоң оңой кутулбайсың.

- Ѕолду Ёркин, бир ооз сөзүң аткарылат! - Ёмил ал жерден көздөн далдоо болгуча шашты.

Ёркин анын артынан карап алып кыжырлуу жылмайып алды: "—уу жүрөк десе, абалы ушул экен, тийишип эмне кылат?" деп жай басып баратып: "Ёми үйлөнө берсем болот. Ёртең булардын баарын байлап туруп экинчи сүйлөбөс кылайын" деп ойлоп, үйүнө келди. јта-энеси анын келгенин көрүп унчукпады. Ќегедир ал ошол оку€дан кийин эч кимге чечилип сүйлөбөй өзү менен өзү болуп түнт болуп калган. Ѕүгүн келип эң кичүү үч жаштагы инисин эркелетип ойнотуп жаркылдап кабагы ачык болуп калганына алар кубанып атышты. Ѕирок эмнеге, кандай сыры бар экенин билишпеди. јнын көңүлү ачык экенин көргөндөн кийин той жөнүндө сөз козгоду эле, ал макулдугун билдирди. ”шул жума барабыз деп айттырмак болуп чечишти.

Ёмил үйүнө көңүлү кирдеп киргенин төрдө отурган чоң атасы дароо эле байкады. јнын эмне болгонун, санаасы эмне экенин күн мурунтан сезген: "∆аман жигит эмес экен, башка болгондо өлтүрүп койсо жооп берип калмак, мунусу жакшы-ы" деп отурган өзү да:

- »йи-и, жигит, ишиң оордоп кеткен го? - деди аны сынай карап.

- Ёмнеге? Ёч нерсе болгон деле жок, - Ёмил бурк этип отуруп алды.

- "ќоруну жашырсаң өлүм ашкере кылат" деген, эми эртеңкиңди ойлон! - деди  утман кары€ аны сүрдүү көзү менен ата.

- Ёмне деп атасыз, чоң ата?

-  алмат, - деди анан  утман кары€ уулун карай, - Ѕу балаң эртең сөзүнө турбаса тукумубузга түбөлүк доо кетет!

- јнчалык эмне болду, жарыктык? -  алмат атасына түшүнбөгөндөй көңүлүн бура кулак түрдү.

- ”улуң сөздөн кармалды. ƒагы жакшы жигит экен, ачуу менен баланы мерт кылып коюшу мүмкүн эле. Ѕирок токтоолук кылып салык салды. Ѕашкалары табалбайт, эртеменен тоодон бир жылкы алып келип бер! - деди жанта€ жатып. - јл баланын пешенеси жарык, бир айылга башчы болчу түрү бар. јндайга бут тосуу жарабаган иш. Ѕалаң алаңгазар балдарга кошулуп узун ойлобой кыска ой менен жеңил баа болду, намысын кетирбе!

Ёмил чоң атасынын бул сөздөрүн аргасы жок укту, чыдады. Ѕолбосо мурункудай убак болсо " ойсоңорчу!" деп басып кетмек. Ѕул жолу анте албады. “иги досторунун жылкы эмес, кой табаар кудурети жок болчу, ошондуктан өзү жайлоодон атасынын он чакты жылкысынын бирин алып келип берип коймок болуп ойлоп жаткан: "”урдалган болбосун" дегенинен андан да түпөйүлдөнүп отурган эле.

- ћейли, колдо жок болсо бир жөн, алса алып келсин, -  алмат атасынын сөзүн бирде-экиде кайтарбагандыктан чечмелеп сурабай туруп эле макул болду. јнткени он жыл мурун, согуш бүткөндөн эки-үч жылдан кийин айылында дөгүрсүгөн бир жигит күчүнө чиренип мушташта жеңилгенине чыдабай: "Ёнеңди, сенин катының менин катыным, сенин жеңиши ң менин жеңишим, эмнеге үйлөнбөй жүрөт дейсиң? —енин өлөөрүңдү күтүп жүрөм да!" деп коюп, ортодо чоң мушташ чыгып, акыры дал ушундай чечим болгондо: " олуна түшпөй койсом эмне кыла алат?" деп жүргөндө  утман кары€ анда жашыраак кези, аны өзүнө чакыртып алып:

- Ёэ балам, эсиргендин эби болот. —ен атаандашыңдын айтканын аткарбасаң мент болуп каласың, эпке кел! - дегенде тиги мойноп:

- јба, башка келгенин көрөм да. јнда бар күч менде да бар, эмне кыла алмак эле? - деп койгон.

- Ёсиң бар, эбиң жок, күчүң бар, күмөнүң жок, алаңгазарлыктын азабын тартасың го? - деп кала берген.

ќшондо  алмат да атасына күлүп:

∆арыктык, бирөөнү эмне кыласыз, өз билгенин жасай берсин, жаман көрүнбөй эле койсоңузчу, - деген эле.

- ја-а балам, айт дегенин айтамын, айтканымды укпаса тынчып кантип жатамын? Ѕу шордуу намыстан өзүн өзү өлтүрөт! - деп кирип кеткен эле.

јзыр  алмат ошону ойлоду: "јтаңдын оозун урайын десе, бу да бир балээге кириптер болгон тура. ћейли, баштан-көздөн бир мал садага" деп ордунан тураарда  утман кары€ уулуна минтти:

- јл сенин садагаң эмес. Ѕалаңдын жигиттик сөзүн алып атат, балам. »чиңди ачыштырба, ал жигит буйруса менден кийинки кадырман адам болот. Ѕалдарымдан бирөөндө касиетим барбы дедим эле, андай болбоду...

- Ѕолуптур, жарыктык, калпыс ойлогон оюмду кайра алдым, -  алмат уурусу кармалгандай аргасыз жылма€ сыртка чыкты: "∆арыктык, ойлогон оюңду да билип койот. Ёмнеге атамдын касиети башка уруудагы адамга ооп кетет? Ќебере-чөбүрөлөрүнүн бирине келсе болбойт беле?" деп атын тушап отко койду.

Ёртеси таң эрте  алмат өзү тоого барып бышты чыкма байталды алып келди. Ёмил ба€гы досторун чогултуп болгон ишти айтты эле, алар да чоочуп калышты.  еч күүгүмдө байталды жетелеп алып болжошкон жерге барса Ёркин күтүп турган экен. Ёч нерсе дебей айыл ортосундагы кеңсенин жанына ээрчитип барды да, быштыны арасындагы бирөөнүн үйүнө түндөп сойдуруп, бышырып, таң атып чоңдор келип калганда эл чакырып этти тарттырды да, эт желип бүткөн кезде сөз баштады:

- Ёл-журт, бул сый, бул ызаат сиздердин алдыңыздарда кызмат кылган мына бу жигиттердин мага берген тартуусу экенин айтып койгонум дурус болоор?! - деди өзүнө жардана караган элди тегерете көз кыйыгын жиберип.

- Ѕотом, эмне дейт?  андайча тартуу?

- Ѕул бала өзү ким?

- Ёмне айыптары бар болду экен? - дешип эл дүргүй түштү.

-  улак салыңыздар, бул жигитти тааныйсыңарбы? - деди Ёркин Ёмилди жонунан таптай элге карап.

-  апырай, тааныбай анан,  утман абанын небереси да.

-  алматтын баласын тааныбай кантип койолу?

- Ёмесе өзүмдү тааныштырып койоюн: " еңеш" колхозунун раиси “у€кбайдын баласы болом!

- Ёэ кокуй, билебиз ал кишини.

- Ѕилбей койчу беле?

- Ёмил! - деди ал досторунун катарында башын жерге салып турган Ёмилди карай, -  ана, мени эмне себептен сабап, ∆айдаркан кандай экенин эл алдында айтып бер!

- Ёмнени?

- —ен айтпасаң мен айтайын: ∆айдарканды "бузулган кыз" дедиң, кана чынбы?

-  о-окуй, эмне дейт, катыгүн?!

- Ѕалакет баскан тура!

-  ана, мага айтып, ошон үчүн жазалаганыңарды айтып бергиле! - деп бешөөнүн жанына барганда бири:

- Ёмил айткан, бизди ошол ээрчиткен, - деди эле, дагы бири:

- Ёмил калп айтып чычалап эле бизди ээрчиткен болчу, - деди.

- —абаганыңар чын беле? - деп колхоздун бухгалтери сурап калды.

- Ёмил айткан, өлтүрөбүз деген.

- Ёмнеге анын тилин алдыңар?

- ∆олдош болуп жүрбөйлүбү?

ќшондо Ёркин кайрадан үнүн бийик чыгарып:

- ћен буларды өзүм гана жашыруун жазалап койсом болмок. јрыздансам өзүңүздөр билесиздер эмне болоорун. Ѕирок эл алдында күнөөлөрүн мойнуна алдыргым келди. ћына бу жылкыны Ёмил алып келди, - Ёмилди карады, - ∆айдаркандын актыгы, менин тарткан зы€ным үчүн кылган сыйың, кечирим сураганыңбы?

- ќоба, кечирип кой, Ёркин. јйыбымды мойнума алам. ∆айдаркан өзү отурбай кетип калган, түнөгөн эмес! - Ѕашын шылкыйта жооп берди Ёмил.

- ќлда кокуй ай-йаа! ∆акшы кишинин тукумунан жакшы чанда чыгат.

- ќшону айтсаң. “у€кбай ∆айдарканга куда түшүптүр деп атышкан, атайын тийишип алып айыбын тартып жатышкан тура!

- ∆игит экен, бечара, сотко берсе эмне кылат эле?

- јта-аңдын көрү, бала болсо ушундай болсун.  арачы, тигилердин өзү курдуу эле баланын алдында шылкыйып турушканын.

- Ёэн баш немелер да, кызыл тилдин азабын далай тартышат минтип жүрсө!

- јтанын уулу экен!

- "јтадан артык уул" деп ушундайларды жигиттерди айтат.  ем болбосун, бечара! - дешип тамшанып жаткан элди Ёркиндин үнү токтотту:

- “уугандар, мен кек сактабайт элем, көгөргөн жараат айыгат, көңүл жараатын айыктыруу кыйын. ∆айдаркан менен сүйлөшүп жүргөмүн, Ёмил ала качып алганда отурбай койгон экен, улуу-кичүү уккан-көргөндөр бардыр араңарда, түнөгөнү жалган беле?

- Ѕотом, ошол эле күнү кеткен.

- ќоба, эжеси кетип алып кетип калбады беле?

- ћындан ары, - Ёркин Ёмилдерге карай сүйлөп жатты, - ∆айдаркан жөнүндө жаман атты сөз уксам, элдин алдында асып таштайм!

- “уура, кесир сөз жаман да!

- Ќамысына тийген экен бечаранын.

- ∆игит экенсиң, айланайын! - дешип ак баталарын берип дуулдай тарап жатты эл.

Ёл алдында у€т болгон балдар үй-үйүнө жөнөдү. Ёмил үйүнө барбай ээн жакты көздөй жөнөп баратканда Ёркин атын чаап анын артынан жете барды. Ёмил намыстанып ээн жерге барып аттын чылбырына муунуп өлмөк болуп кетип жаткан.  атуу кетип аткан Ёмилди кууп жетип, Ёркин тизгинден алды:

-  үнөөлүү өзүң, эми өзүңдү өзүң өлтүрсөң туура тозокко барасың! ∆аш жаныңды кыйнаба, Ёмил, сен да менин ызамды келтиргенсиң.

- Ёмнеге келдиң, табалаганы келдиңби?

- “абалап эмес, достошкону келдим.

-  антип? - Ёмил ызалуу көздөрүн ага кадай түшүнө бербей сурады.

- ”шинтип эле. јтыбыз уйкаш, жашыбыз тең курбу. "Ёр чекишпей бекишпейт" дегенди билесиңби? - Ёркин колун суна аны жылма€ карады.

- ћен макулмун! - Ёмил да колун берип, экөө ат үстүнөн айкалыша кучакташа кетти.

- ƒос болууга ант берем!

- јнтымдан кайтпас үчүн сөз берем!

 амчыларын оозуна тиштеп аттын үстүндө кол кармашып, алдыларындагы аттардын а€гы тыпырап, ту€ктары жерди оюп жүгөндөрүн шылдырата кишенеп эки азаматтын антташканына күбө болуп кулактары тикчийип эдиреңдешет.

- “өшү түктүү жер урсун!

- ∆ети атамдын арбагы урсун!

-  ы€мат кайым болуп, башым жер жаздангыча антыма турам!

- јжал алкымдан алып, душман мойнума бычак такаса да антымдан кайтпайм!

Ёкөө көптөн кийин гана аттарынан түшүп кайрадан кучакташты:

- “үбөлүк кыйбас дос үчүн жанымды а€байм!

- ∆ан а€ганды ант урсун! - деп тирешип туруп, анан экөө тең каткырып калышты.

- џраазымын досум, ыраазымын. јзыр у€тымдан өз жанымды кыйганы калдым эле, кантип билдиң?

- ћен сенин көзүңдөн эле билгемин.

”шул учурда жай мезгилинин салкын жели чөп башын сеңселте тээ кыр башынан кылайган айдын нуру экөөнүн оюна кошулгансып жүздөрүн аймалай: "“уура кылдыңар, тирүүлүктүн бир үзүм бактысына экөөң тең татыктуусуңар. џлайым бир бириңе жөлөк болуп, дос деген анттын атына шек келтирбей жигиттик куракта жылдыздай жанып, оттой күйүп, жаман жолдон алыс, кыйын иште калыс болуп жигердүү өмүр сүргүлө" дегенсип баркырап турду. Ѕулардын достошуусун дилинен сезген  утман кары€: "”шундай болмок, аксарыбашыл айттым, жараткан! "∆акшыга жанаш, жамандан адаш" дегендей, Ёмилим жакшы жигитке жанашты" деп ойлоп:

-  алмат, кара улак да€рдап тур, уулуң касташпай достошуп келе жатат. Ёкөөнө улак чаап анан үйгө киргизгиле, - деди эле  алмат: "ƒагы эмне деп атат? ќтуруп алып кайдагыны ойлоп чыгара берет" деп ойлоп аргасыз короосун көздөй басканда аттын дүбүртү чыгып жанаша бастырган эки жигит короо четине токтоп аттарынан түшүп калды.  алмат шаша короого кирип кара улак жетелеп чыга калды.

- јс-сало-ому алейким! - Ёркин кош колун суна салам айтты озуна.

- јл-лейкум атсалом, келгиле! -  алмат да кулун суна учурашты.

- јта, бул Ёркин. Ёкөөбүз достошуп келдик, мен болбой ээрчитип келдим, - Ёмил атасына тааныштыра кетти. ќшол кезде  утман кары€ та€гын та€на чыга калып:

- Ёэ ƒилде, чыгына суу алып чык, эки чыныга! - деди.

ƒилде эки чыныга суу алып чыкты эле,  утман кары€ өзү алып бирин Ёмилдин, бирин Ёркиндин башына тегеретип чачты:

- јта-бабанын арбагы колдоп, ћанас јтанын күчүн, Ѕакай атанын акылгөйлүгүн берсин жараткан.  еңпейил элиңердин оорун колдон, жеңилин жерден алып, кара кылды как жарган калып болгула, балдарым! - дегенде экөө тең кары€га таазим кылып жиберишти, - ∆амандыктын баары чыныдагы сүү менен кетип, жолуңарда ак шам чырак күйүп турсун, оомийин! - бата кылып экөөнүн жүзүнөн сүйдү кары€.

- јйтканыңыз келсин, аба!

- јйтканыңыз келсин, чоң ата!

- ќкшошкон арамдар, токтой тургула, -  утман кары€ ар жакта улак союп жаткан  алматка карады, - Өпкөсүн сууруп апкеле кал, балам! - јрыдан-бери өпкөнү алып келе калган өз уулунун колунан өпкөнү алып эки бөлүп экөөнү эңкейте берип жоолук жаптырды да, - Ѕалакеттин баары артта калып, алдыңардан ийгилик тосуп чыксын. ƒос деген атка арзып, өмүрүңөр узун, өрүшүңөр жайык болсун! - деп өпкөнү иттерге ыргыта берди, -  ана, үйгө киргиле!

ќшентип Ёркин менен Ёмил түбөлүк дос болду. Ёкөө бир күнү үйлөнмөк болуп бөлүнүштү. Ёркин үйүнө келгенде аны атасы жаркылдай тосуп алды:

- јзаматсың, уулум, - деп өзүнөн бойлуу, олбурлуу уулун эңкейте маңдайынан өөп, - —енин жигитчилигиң үчүн сыймыктанам. "јтадан артык уул, атадан кем уул, атага тең уул бар" дешет, сен атадан артык уул деген эл сөзүнө татыдың!

- јта, кантип сизден артык болуп кетейин? —издин тарби€ңызды алып чоңойдум, демек ата-энемди у€тка калтырбайм!

- јлдыңа кетейин десе, өмүрүң узун болсо экен. Ёлдин жаман сөзүнөн, көзүнөн сактасын жараткан, аман бол! - деп апасы ƒилде чыныга суу көтөрүп чыгып башынан тегеретип үч түкүрттү да алыс чачып, - кир үйгө. Ѕалээнин баары артыңда калсын, артыңа карабай кирип кет! - деди.

Үйгө кирип жайланышып отургандан кийин “у€кбай уулуна карап:

-  утман кары€нын небереси уруптур, аларды эл алдында маскара кылды, балаң азамат экен деп дароо жеткиришти, балам. ∆ылкыга жыгып, кайра аны элге таратканың акылмандык. ƒостошконуң да сенин кадыр-баркыңды көтөрүп, эл дуу кеп кылып атышат.

- јта, аларды сотко берип каматканда эмне табам? Өздөрү у€т болду. ∆анындагы балдары жылкы эмес, кой колунан келмек эмес.  утман кары€ны сыйладым, Ёмилдин жылкыны таап келерин билдим, а€гы жакшы бүттү!

- јйланайын, көп эле эл оозуна кирбей жүрчү, балам. Үйлөн да, шаарга кет, садагам, - ƒилде энелик мээримин чача уулун кырсыктан сактагысы келип турду.

јттиң, эненин балага болгон мээримине эч нерсе тең келбес ов. ќоруган жерин өз денесине алмаштырып, ажалына кете берүүгө да€р!

“у€кбай кирип-чыгып ойлонуп жатты: "”улум эл адамы болсо менин кадырым, менин сыймыгым эмеспи. ћынчалык ортодо байланыш болуп калгандан кийин  утман кары€ны чакырып уулума батасын алайын. Ёл кадырлаган, жаман-жакшыны касиети менен сезген адамдын батасын алса өнүп-өсөөрүнө жакшы" деген чечимге келди да, а€лын конок күтүүгө камына бер деди.

- ƒилде, уулуң Ѕакай атадай акылман, көрөгөч адамдын батасын өз үйүнөн алыптыр, андай кишини өз төрүбүзгө сый конок кылып отургузуп батасын алалы.

- ћейли атасы, кыздарды күйөөлөрү менен, келин-уулдарды да айтып кой!

- јйтпаса болбойт, ата-бабадан калган сатты, элибизден чыккан акылгөй, көрөгөч адамдар чыкканын, ћанас атанын акыл кошчусу Ѕакай атадай улуу адам азыр да бар экенин балдар билип жүрсүн. Өз элинин каада-салтын, улуу адамдарын билбеген кыргыз баласы үчүн у€т! - деп кунан коюн союуга белендеп коюп,  утмандын үйүнө киши жөнөттү. Өз иниси  адыркул атын желе бастырып тез эле коңшу айылга жете келди.  алмат сыртта жүргөн.

- јссалому алейкум, аке!

- јл-лейкум салам, кел иним.  ел, кайдан келатасың? -  алмат аны тааныбай бүшүркөй карады.

- ћен “у€кбайдын инисимин.  утман абаны кемпири менен, сизди чогуу конокко чакырып келдим.

- ∆акшы-жакшы, иним, түшүп даам ооз тий!

- џрахмат, ооз тийдим. “езирээк келсин дейт, күтүп атышат!

- „акырган жерден калба деген, - јңгыча бир келини табакка нан, кымыз көтөрүп чыкты.  адыркул нандан ооз тийип, кымызды жутту да:

- џрахмат, - деп  алматка карады, -  үтөбүз, аке.  утман абаны өзүң ала кел деди эле..

- —ен бара бер, биз өзүбүз эле барабыз. ∆олуңдан калба, иним, сөзсүз барабыз, -  алмат алтымыштан ашып калса да атасынан ыйбаа кылып турчу. Үйгө кирип  утман кары€нын жанына отуруп анан сөз баштады:

- јта, тиги “у€кбай раис киши жибериптир, конок болуп кеткиле дейт.

- ј-аа, чакырса баруу керек, балам. јта салтын билген уул жерде калбайт.

-  амыныңыз анда, мен ƒилдеге апамды кийинтип тур дейин, -  алмат ордунан туруп эшикке чыгып да€рдана баштады.  утман кары€нын башына сүлөөсүн тебетейди кийгизип, үстүнө бейкасам чапанын жаап атка мингизди да өзү апасы экөө эки ат менен жөнөп калышты. ƒилде болбой койду: "“оодой-таштай кайнатам менен кантип отурам? —ыйга барчу күн болоор. ”луу келинимин, мен үйдө эле калайын. јпам барып көрүп келсин" деп койду.  үн төбөгө келип жайдын аптабы кайтып, мезгил күзгө та€п калган. Ёки айылдын ортосу төрт-беш чакырымдай жер.  утман кары€ жетээр-жеткенче ойлонуп бара жатты: "јттиң, карылыгым акылымды жеңип кеткен экен, келин болбосо да тескери батамды бербей койсом болмок. Ёркин жакшы жигит, өлөөр өлгүчө сый үстүндө жүрөт, бакыбат, кадыр-барк күтөт, бирок тукум калбайт бечарадан. Ёкөөнүн бактысына мен балта чаптымбы? ∆о-ок, андай эмес, бул пешенелеринен" деп ийин күйшөй улутунган баладай жеңил дем алып алды. ∆анындагы өмүр бою бирге ысык-суугуна тең орток болуп уул-кыз төрөп берип, бир кылымга жакын жан шериги болгон кемпирине көз кыйыгын агытты: "Ѕайкушум, карып баратат. јртымдан калбай ээрчишип кете беребиз.  удайга шүгүр, небере-чөбүрө көрдүк. ∆ашаган сайын жашоого тойбойт тура пенде" деп ойлонуп ат үстүндө телмирип кетип баратты. јйылга кире бергенде эле эки атчан алдынан тосуп чыкты. Ѕири  адыркул, бири Ёркин:

- јтсало-ому алейкум, аба!

- јтсало-ому алейкум!

- јллекум салам!

”чурашкандан кийин жол баштап үйгө алып жөнөштү. “у€кбай ызаат менен тосуп үйгө киргизип, алдыларына дасторкон жайып, кымыздан куюп, бир аз тыныккандан кийин:

-  утман аба, малга бата кылып коюңуз! - деди “у€кбай ызаат менен колун бооруна ала.

 алмат атасын сүйөй ордунан тургузду. —ыртка чыгып кыбыла тарапка каратып буту буулган торпоктой кунан койду карап ак сакал  утман кары€:

- ќмийин, жараткан алла пендесинин ар бир ишаратын кабыл кылып, тилеген тилегин берсин. ”улуңардын учу узарып, сый-урматтын сересине жетсин! јлаху-акбар! - деп алакан жайды эле, кыбыланы караган бойдон баары бата кылды.

ћалды сойчу азамат өз ишине киришти.  айрадан үйгө кирип дасторкон четинде узун сөздүн уламасын улап, өткөндөн кеп кылып, бул улуу эки кылымдын жүзүн көргөн карынын сөзүн угуп кандай отурушту.

- Ёэ балдарым, - деди  утман кары€ жайкалган ак сакалын сылай, - Ѕу заман өзгөргөнү, элибизди орус, казак аралаганы ата-бабанын үрп-адаты, ызаат-сыйы бара-бара унутулуп калабы дейм. -  ары€ тунжурай түштү. -  өргөн-билгенди улам кийинки балдарга жеткирип турсаңар ошондо улуу сөз өлбөйт, салт өзгөрбөйт. јталык парзыңарды ар бириң сактап, жаштарга насаат айта жүргүлө! -  ары€нын нускалуу сөзүн атайын келип угуп отургандар үнсүз гана баштарын ийкегенге жарады.

Ќе дешмек, бул адамдын алдында сөз сүйлөй турган ким бар?  ылым карытып, токсондон ашык жашаса да акылынан адашпай элге насаатын айтып отурган кары€нын сөзүнө жооп бермек же сөз кошмок кайда?

јлдыга эт келип, устукандар тартылып, жигиттер майдалап эт туурап, чыктап шорполуу кесме алдыга келгенде кары€дан мурун табакка кол салган адам болбоду.

- Ѕис-симилла, - деп кары€ алдындагы баштан кы€ кесип ооз тийип, жанындагы жигитке узатканда ал башты арыдан-бери буза салып, отургандарга табак менен кыдырата ооз тийгизди. ќшондон кийин гана өз алдындагы кол созуп тамак жеп, артынан шорпо ичишти. Ѕул элдин, өзгөчө колунда бар адамдардын жасаган ырасымы экенин отургандар дагы бир эске алышты. “өрүндө отурган карыны сыйлоо парзы, карысы бардын ырысы бар деген сөздүн ушунчалык чындыгы бар экенине да терең баа беришти. ћындай жерден жок дегенде ысык шорпо ичип калгысы келгендери да жок эмес эле. Ёт желип колго суу куюлуп, бата кылмак болгондо Ёркин менен Ёмил катар туруп калды. јнткени Ёркин өзү барып досун ээрчитип келген эле.

- јта салты, бир ууч кыргыз элимдин жакшыларынын жолун жолдоп эл сыймыгы, ата-энеңердин чырагы болуп жанып, бу жарыкчылыкта достугуңар ашып-ташып,  аныкей менен јйчүрөктөй жар туш болсун, кызыңар кыз —айкалдай, уулуңар —еметей менен  урманбектей баатыр болсун, оомийин, аллаху акбар! - деп  утман кары€ алакан жайганда дуу этип дасторкондо отургандар кошо бата беришти.

- ћанас атанын арбагы колдосун!

- џрыстуу болгула!

- џнтымагыңар ырашкер болуп, максатыңарга жеткиле! - дешкенде эки жигит бирдей ийиле:

- јйтканыңыздар келсин! - деп таазим кылышты.

Ѕул алтымышынчы жылдардын башында “октогул өрөөнүнүн “ельман айылында болгон жакшы ырым-жырым, акылгөй адамдардын акыркыларынан калган осу€т көпкө чейин айтылып жүрүп, акыры унутулгандай болду.

 аада-салт менен чакырылган конокко ат мингизип, үстүнө чапан жаап узатты “у€кбай.

ќшондон он күн өтпөй ∆айдарканды той түшүрүп, кыз-жигитти шаңга бөлөп оюн куруп, кыз-жигиттер ушул тойдон пайдаланып жолугушуп бири бирине ашыктык ырын ырдап эки күндөн кийин кызды алып кетишти. Ѕул тойдо Ёмил дагы болду, сүйгөнү √үлайым менен сөз бекитип, келээрки жумада экөө үйлөнмөк болушту. Ёмил күйөө жолдош болуп Ёркин менен ∆айдаркандын никесинде күбө болду. јйдай жүзү албырган ∆айдаркан ушул күнү бактысына ыраазы, ал тойго ∆амгырбек менен эжелерин да чакырган, алар сыйлуу конок болушту. ∆амгырбек карындашына ак батасын берип ыйлап коштошуп, кадимки бир боорундай бактысын тилеп турду.  ең пейил элдин: "Ѕата менен эл көгөрөт, жамгыр менен жер көгөрөт" деген сөзүнүн чындыгы да бар, калпыс жагы да бар. ѕенденин бактысы да, шору да бир кудайдын колунда экенин кээде моюнга алгыбыз келбейт. ∆айдаркан сүйгөн адамына кошулуп, бактысы тоодой. јлар Ёмилдин тоюнда катышып ак тилектерин айтып түбөлүк достуктун күбөсү катары эл менен бирге жүрдү. ∆айдаркан менен √үлайым да ыймандуу, ынтымактуу. јңгыча күзгү окуу маалы келип, Ёркин менен ∆айдаркан шаарга кетишти.  удай кошкон бактыларына карк болгон эки жаш шаарга келип батирде туруп калды. Ёркин сабакка барып, андан кийин жумуш иштейт. ∆айдаркан буруксута даамдуулап тамагын жасап аны күтүп алат.

Ёркин окуусун бүтүп инженер болуп иштеп калды. јрадан өткөн төрт жыл экөөнүн сүйүүсүн өчүрбөй кайрадан бири бирине ынак, бири бирине ысык болуп бара жатышты. Ѕирок балалуу болушпады. ќшондо Ёркин атайын ∆айдарканга айтып, кеңешип, бала багып алышты. Ѕаланы багып алганын эч кимге айтышпады, анткени бир жылга Ёркин алыс жакка үйбүлөсү менен кетип, атайын а€лын көрсөтпөй бир жыл дегенде баланы алып келгендин эртеси сүйүнчүлөп өзү барды үйүнө.  арып калган ата-эне кубанганынан келинине жалынып-жалбарып, небересин өөп-жыттап көрүп келишти.  елинин айылга бала торолгончо жүрүп келсин дегенге Ёркин болгон жок, сыры ачылып калабы деп коркту.

- јйланайын кудай, бирөөнө кеч берет, бирөөнө эрте берет.  удайым кулум десе минтип өзү кубантып койот, - ƒилде жетине албай кубанып атты.

- јллага шүгүр кылалы, байбиче, буйруса ушул жаманыбыз жыйырма биринчи неберебиз экен, үч жети - көрдүңбү кемпир, бул да кудайдын бергени. ќшон үчүн атын  удайберди койолу.

- јтын өзүң кой. “иги кудаларга сүйүнчү жибердиңерби? - ƒилде келинин карады.

- јпа, сүйүнчүнү сиздер жибериңиздер, - ∆айдаркан у€ла жер карады, - Ѕала сиздердики.

- јйла-анайын десе, - “у€кбай ыймандуу келинине ыраазы боло сүйлөдү. - Ёркин, досторуңдун бирин жөнөт, биз кетелекте келип калышса жентек тойду берип коюп кетели.

- ћакул, ата, - Ёркин ∆айдарканды карады, - Ѕешубакка айтсак эле келишет да?

- ќоба, ошого эле айтсаң баары угушат, - ∆айдаркан алардын көзүнчө абдан кысынып атты, анткени ƒилде аны кыймылдатпай:

-  окус, жаш төрөгөндө жакшы тыңыбасаң оорукчан болуп каласың. ќтур, мен деле кыла койом, жасап жүргөн ишим да, - деп чебелектеп жатты. - ∆ат, балам, уулуңду тез-тез эмиз! - деген сайын анын жүрөгү сыздап: "јй кудай ай, абийирим ачылып калбаса экен. Ёркин эле кылбадыбы, болбосо минтип жүзүмдү кызартып у€тымдан жерге кирип кете албай кысынып отурбайт элем. Өзүмө кудай бербесе кантем, кудайым ай" деп, уулун ички үйгө киргизип упчу менен чай берип тойгузуп коюп жатты.

“у€кбай менен ƒилде: "Ѕайкушум десе, келгенине беш жылдан ашса да ыйбаа кылып турат. џймандуу келинчекке жолуккан уулум аман болсун" деп өз ичтеринде ойлоп отурушту. Үч-төрт күн туруп калышты. “урус менен  алы€, уул-келини, эки эжеси болуп келип калышты. ∆ээнтек той берип, иштешкендерин чакырып бапырап отуруп от коюу ырасмын кылмай болду. Ќаристенин кулагына азан айтып атын  удайберди деп коюшту.

- Ќаристеңердин өмүрү узун болсун, айланайын!

- јртынан убай-чубай ини-карындаштарын ээрчитип келген ак жолтой бала болсун!

- Өмүрү узун болсун! - дешип ак тилектерин жаадырып жатышты.

“урус абдан сүйүндү: " антсе да акылдуу адам эмеспи, каргаганын кайра жандырган экен.  аргышы ката кетчү эмес эле" деп ичинен кубанып отурду. Ќеберелерин ар кимиси ала коюп, куда-кудагыйлар эки-үч күн дагы жүрүп калды. ќшондо  алы€ өз эне эмеспи, ал кызынын баласын эмизбегенин байкап калды:

-  ызым, балага сүт бере бербей, эмизсең боло?

- јпа, эмизе албай байытып алдым, упчуга көнүп калды.

-  ой айланайын, эненин сүтүндөй болбойт, итиркейиң келип эле эмизбей койсоң керек?

- ∆о-ок, апа, эмизе албай атып ыйлаганынан упчу сала койсом ошого бат эле көнүп калды, - ∆айдаркан апасына чынын айткысы келген менен кайненеси угуп калабы деген ойдо ишендирүүгө аракет кылып атты.

 уда-кудагыйына “урус небере бир айга толгондо бешикке салууну кеңешип:

- Ѕуйруса бешик тойду өзүм өткөрүп берем, дал ошол күнү келип калгыла, куда, - деп барбалаңдап отурду. Ѕул кезде Ѕешубак эки балалуу болуп калган. - ∆ээн неберемдин бешигин алып келип беребиз. ћына биз деле карыдык. јлдыбыз жетимишти, артыбыз алтымышты арытып баратабыз. Ќебере, чөбүрө көрсөткөн аллага шүгүр!

- јнанчы, кудай деген пендебиз да, куда.  удай кошкон куда, пайгамбар кошкон дос болот деп экөөбүздү кудай кошту. ∆аман эмес, ∆айдарканым жаман бүлө эмес, кемпирим экөөбүз кызыбыздан кем көрбөйбүз.

- ќоба-ооба, куда.  елиним эмес, кызымдай көрөм алдыңа кетейинимди, - ƒилде чалын кубаттай башын ийкеңдетти.

- ∆акында биздин неберебиздин тушоо тою болот, куда. Өзүбүз чакыртып алабыз. Ѕешубагымдын экинчи уулу тамтуң басып калды.

- Ѕолсун, болсун, кудагый, барбай анан.

- Өзүм жүгүрүп, кудамдын небересинин тушоосун өзүм кесейин, ы€ кемпир? Ѕаш байгеге жетимишимде ээ болсом жаман эмес! - “у€кбай тамашалай күлүп калды.

-  апырай, башбайгени сен эле болсоң бербей кал. –аис болуп жүргөнүңдө жөө кадам басчу эмес элең, айла жок эле ажатканага басып барчусуң, - ƒилде аны карай ээликтей күлүп койду.

-  үлүк күнүндө, тулпар тушунда деген, кудагый.  удам да мезгилинде күүлдөп калды да, - “урус кудасына тарта кубаттап калды.

- ќоба десең.  олхоз жардыланып, жаш жигиттердин баары согушка кетип, кыйын кезде башкарма болдум.  үндөп-түндөп талаада жүрдүм. Ѕел чечпей жатып, таң заардан жумушчуларды үйүнөн чогултуп, каран калгыр жашы жете элек балдар менен а€лдар... јнан жөө жүрсөң иш бүтөбү - жаман чолокту теминип жүрүп далай иш бүтүрдүм го?

-  ой эми мактанба, - ƒилде эрин тыйган болду, - Ѕу, карыганда адам көп сүйлөп калат окшойт, ботом.

- Ѕолду, кемпир, болду эми. „ыны кыйын кезди өткөрдүк, согуш бүткөндөн кийин андан бетер бригадирлериң жоро-бозодо жүрсө аларга сөгүш берип, "ак, так иштегиле, партбилетти сыйлагыла" деп какшап жаштык өтпөдүбү?

- ∆алгыз эле сен белең ошондо? ѕартком, бухгалтер, кампачылар чогулуп, жоро-бозодо сен деле жүрбөдүңбү?

- јнда-мында болчумун, бирок жан үрөт иштедим, кемпир. —ен а€лсың, билбейсиң, менин эмгегимди өкмөт билген үчүн сыйлап атат да, - деп бакылдашып көпкө отурушту. јлар кеткенден кийин ∆айдаркан Ёркинди карай жалооруй сүйлөдү:

- Ёркин, кары адамдарга кошуп кудайды да алдадык, кантип ушул ишке бардык? Ёркин, алардын жүзүн тике карай албай а€бай кыйналдым, - ∆айдаркан ыйламсырап ийди.

- Ёмне кылыш керек, ∆айдар? ∆айдарым менин, "а€лың төрөбөсө башкага үйлөн, кеч боло электе кетир" дешсе кантем, же сен ошого макулсуңбу?

- “өрөп бералбасам аргасыз көнөт элем да. ћинтип жүзүмдү карартып, алардын ар бир айткан сөзүнө жүрөгүмдү оорутуп отурбай.

- ∆о-ок, мен макул эмесмин, баланын баары эле бир бала. Өзбү, өзгөбү, негизгиси үйбүлөнү сактап калсак болду. Ѕиз бири бирибизди сүйөбүз.

- јның ырас, ∆айдаркан жарк эте күлүп ийди. - јтакеси, өзүмдөн бала жок деп бир кездерде арман кылбасаң эле болду.

- јндай болбойт, жаным. ”улум чоңойсо экөөңдү каалагандай багып алам! - Ёркин быйпыйып уктап жаткан наристени мурдунан чымчый эркелетип, анан келинчегинин колунан алып төргө жаткырып койду. - јзырынча экөөбүз эркелешкенге убакыт бар. јнан бу жигит чоңойсо жаныңа жолой албай калам го? - деп ∆айдарканды кучактап жыгылды.

”бакыт өтө берди, Ёркин кызматтан кызматка которулду. јйылдагы туугандарынын көбү ага келип балдарын, кыздарын окууга өткөрүп бер деп суранышат, көтөрүнүшүп, акчасын акчалай алып келишет.

јндан кийин Ёркин дагы үч бала багып алды. јтасы “у€кбай сексен жети жашында дүйнөдөн өттү, ызаат-сыйын кылып, аруу жууп ак кепиндеп койду. ќоба, жаралган соң өлмөк бар эмеспи. Ёркин элүүгө чамалап калганда кайната-кайненеси, апасы өттү.  адыр-барк менен көмдү аларды. јкыркы сыйларын кылды. Ёркиндин кадыр-баркы менен ошол кезде шаардан чубаган машинелер келди. Ѕаарында Ёмил кошо жүрдү.  атташып кол үзүшпөдү.  удайберди үйлөнгөндө алар заңгыраган үйдө жашап калышкан.  елини казак кызы, тили ширин, абдан ийкемдүү. “ойду ак өргөөгө баруудан башташты. Ёркин ал убакта ÷ да иштеп турган. Үйлөнүү тойду өткөрүп, келин-уулуна үй белек кылып бөлүп койду.  удайбердини баары өз баласы деп ойлоочу:

-  апырай, жалгыз баласын бөлбөй эле коюшпайбы? - деп бири айтса, беркиниси аны тыйып:

- Ѕашка баласы болбосо бир жөн, турбайбы дагы үчөө, - деп сөздөрү түгөнбөй атты. Ёл оозунда элек жок деген ошо да:

- ќй аларды багып алган, ∆айдаркан бирди эле төрөдү.

- ∆о-ок ай, аны деле төрөбөй багып алган имиш.

-  ой нары, бирди төрөдү байкуш. ∆акшынын тукуму аз болот деген чын. “өрөбөй жүрүп бирди төрөп алган.

- јй ишенбесең кой,  удайбердини деле багып алган имиш!

- Ѕул сөзүңдү менден башка бирөө укпасын, у€т болуп каласың, - дешип бирин бири жактырбай шыпшынып тим болушту.

 удайбердини окутуп-чокутуп койгон.  азак келини да жигердүү жердин кызы болгондуктан билерман, кыларман болду. ∆ыл айланбай кыз, андан кийин уул төрөп берди. ∆айдаркан неберелерин багып үйдө бактысына магдырап балпайган а€л болгон. јлтымыш эки жашында Ёркин оорубай-этпей башым деп жата калып эле оо дүйнө салды. ∆айдаркан ыйлап-сыктап кала берди. Ѕел кылаар балдары, неберелери менен алаксып, өлгөндүн артынан өлмөк жок дегендей, баккан балдарын бел тутуп калды. јңгыча заман өзгөрүлүп, союз урап, эл баш аламан болуп турганда ∆айдаркан көпчүлүк эл менен кошо жер басууга барып эптүүлүк менен ар бир баласына жер алып кайра сатып бизнеске өттү. "Ёлиң бөрү болсо бөрү, түлкү болсо түлкү бол" дегендей, ошондон баштап ∆айдаркан алдым-жуттумдардын катарында жашы өткөнүнө карабай шылуундукка өттү...

***

 анат јселди тапкандан кийин шаарда бир жумадай жүрдү. јны таза кийим кийгизип, кадимкидей болуп өңүнө киргиче туруп, анан айылга алып келди. Ѕул кезде кайнатасы жок, кайненеси бар болчу. јл кичинекейин алдына алып отурган экен. јсел кирип келатканда аны бир карап алып: " апырай, бу јселби? јны алкаш болуп адам кейпинен кетип калыптыр дешпеди беле? Ёл деген кызык: жакшынакай боюнча эле тура байкушум" деп ойлоп ага жылуу жүз менен учурашты:

-  ел балам, келегой!

- јпа, жакшы жүрөсүзбү? - јсел кайненесине отура калып бетинен өөп учурашты. јлдындагы баланы өөп колуна ала койду. - »й садага кетейин, чоңойдуңбу?

- ∆акшы, балам, жүрөм аман-эсен. ”шуларды эптеп карап отурам.

- јнанайын десе, чоң энеңди кыйнаган жоксуңбу? - јсел өөп-жыттап, балага үйрүлүп түшүп атты.

јны  анат карап жылмайып, өзүнчө бактылуу болуп турду. Үйбүлө бактысы а€л. Ѕаланын күлкүсү эненин кубанычы экени ырас ко?  анат: "јселим өзү төрөгөндө кандай сонун болот эле!  арачы, бала менен кандай жарашып калды. Ёмнеси болсо да јселимди таап алганым жакшы болду. Ёне-бала болуп бат эле көнүп калат. јсел өз энесиндей карайт" деп ойлонуп атты. јсел көнгөн үйүнө шымалана жумуш жасоого өттү. ќйноп жүргөн «арылбек кирип келип делдейе карап калды.

- «акен, апаң болот, бара гой апаңа! -  анат уулун кучактай бетинен өөп эркелетти. -  өрдүңбү, апаң келет дебедим беле, келип калды.

Үч жашар бала јселди жал-жал карап туруп калганда јсел анын жанына келип эки ийнинен кармап, өзүнө каратты:

- «акен, мени тааныдыңбы? —адагам десе, сагындыңбы?

- ќоба-аа, сагындым апа, апо-ов!

- "јпа" дегениңден садага кетейин десе, мен дагы сени а€бай сагындым, - јсел баланы бооруна кыса көзүнүн жашын төгүп кучактап өпкүлөп атты.

- ќо атасынын гөрү ай! Ёне-баланын сүйүүсү ай!  удай деги баланы энеден, энени баладан айрыбасынчы, - деп эне аларды карап көз жашын жоолук учуна аарчый отуруп шыпшынып алды. - ”шунуңарды кут кылсын жараткан!

- јпа, эми јсел булардын апасы. јшыкча сөз айтылбасын. Ѕулар жаш, эчтеке билбейт, мурунку дегенди эсине салбагыла, -  анат апасына карады. - Өлгөн өлдү, балдарымдын апасы мына, јселдин жүрөгүн оорутуп жүрбө!

- јселим алтындай келин, эч бир жаман сөзүн уккан эмесмин. јйланайынымдын төрөбөгөнү гана болбосо... - Ёне күбүрөнүп отуруп калды.

јсел келгенден баштап балдарга үйрүлүп түшүп, кайненесинин алдына ысык тамакты коюп күйпөлөктөп жаны тынбайт. “үйшүктүн баарын көтөрүүгө да€р, болгону "балдар менен  анаттын жанында болсом болду" деген ойдо эт-бети менен мээримин төгүп атты: " удай ай, мен жеңилмин, акылым тайкы тура, өзүмдү кармай албай бузулуп, сайда саным калаарда таап алган  анатка ыраазымын" деп өзүн күнөөлүү сезип жүрдү.  анат эркектин сырттаны эле, анын ошол турпатын көрсө да үн-сөзү жок, эскертип айтпай ба€гы жаш кезиндеги жаңы үйлөнгөн жылдарындай эле ага үйрүлүп түшүп, кабак-кашын карап турат.

Ѕир күнү алардын үйүнө балдардын таенеси келип калды. јны сыртта жүргөн јсел каршы алды:

-  елиңиз, үйгө кириңиз, - эшикти ача берип үйгө жаңсады.

-  елдим, кудагый үйдө бекен? Ќеберелеримди бир көрүп кетейин деп эле келип калдым. - јл үйгө киргиче бажырап атты. - —адагаң кетейиндерим, томсоруп калышты го энеси жок.

јсел тааныбай турган, сөздөрүнөн улам анын балдарынын таенеси экенин сезе койду.

- јпам үйдө.

 обурашкан үндөн улам Ѕактыкан жатып алган жеринен өйдө болуп отуруп калды. јсел келген кемпирди үйгө киргизип, чай койгону ашканасы тарапка кирип кетти.

-  андай кудагый, жакшы жатасыңарбы? Ѕу өз келиниң келип эле колуңа иш тийбей оңуп калгансың го? - —ергил киргенден эле чымчый сүйлөп кыйгыштап баштады.

- јнан кантейин, кудагый.  арыганда казан-а€ктан качып калат экен киши. јсел байкуш мени а€п кыймылдатпайт.  ел эми, кудагый, учурашалы. ћен эки күндөн бери ордуман туралбай ооруксунуп жаттым эле, - ќтурган жеринен колун суна обдулуп учурашып, —ергилге өз жанынан орун көрсөттү. - ќтур мындай.

-  елдим. —ага го жакшы дечи, карыганда ооруңду колдон алып жумуштан чыгып. Ѕалдарга кыйын болду го, садагаларым, энеси жок томсоруп. јттиң ай, өз энесиндей болмок кайда-а?

- јпей ботом, јсел андай эле ары тур келиндерден эмес. Ѕалдарды тим эле үйрүлүп түшүп өз энесинен артык карап атат.

-  апырай де. “уубаган катын каерде баланын баркын билчү эле, кудагый. —илердин көзүңөрчө ошентип койо берет да!

-  удагый, андай эмес ал. Ѕала ыйласа ыйлап, сооронсо сооронуп өзү төрөгөндөй бөпөлөп отурат. јндай жаман ойлобогула!

- —адагаң кетейин —алимам өлбөгөндө бул балдары кор болбойт эле. јндан көрө буларды алып кетейин, кудагый. Өлгөндөн калган белек деп өз колуман тарби€лап өстүрбөсөм болбойт. Өгөйгө күн салгылык кылбасын! - дегенде кирип келаткан јселдин колунан дасторкон түшүп кете жаздап, мууну калтырап-титиреп басалбай туруп калды.

-  ой кудагый, —алима дагы жаман келин эмес болчу.  удай кылса кубарыңдын акысы барбы дегендей, ал өлбөсө балдарынын маңдайында болмок. Ёми балдарды алып кетем дебе?!

- јлып кетпесем өгөйдүн каарын көрүп өсүп калат. “артынчаак, жалтаң болуп калбайбы?

- јндай болбойт, атасы турат. ”шул экөөнү берип ийип ал жинди болуп кетпейби? јсел балдарга өгөйлүк кылбайт. јндан көрө келип-кетип көрүп тур!

јсел эч нерсе билбегендей кирип келип дасторконун жайып чай сунду:

- „ай ичиңиздер!

- „айга кара, кудагый! - Ѕактыкан кудагыйынын алдына нан жылдыра үн катты. - Ќандан алгыла.

- јлып атам, эмеле чай ичип чыккам, - —ергил кыйгачтай нандан чымчый чыныны оозуна кармады. - ”шу турган жерден ачка калмак белем.

-  удагый, сени ачка деп ойломок белек. "„ай ич, тамак ичип кет" деген ызаат-сый да. Ѕалдар турат, дагы далай чайлашып, аш-тойдо бирге болоорубузду унутпа!

- Өлбөй ка-ал, —алима, өлбөй кал! Ѕалдарыңды жалдыраты-ып гана өгөй энеге таштап кеттиң го?! - —ергил албууттана ыйлап алды. јсел чыгып кетти. - ”шул мисирейген неме балдарга жакшылык кылбай калсын.

-  апырай, "адам көңүлү күл" дейт. Ёбедени эзилип өз баласындай көрүп багып аткан келинге мынчалык жаман ой ойлобосоң болмок. јл андай эмес дедим го? - Ѕактыкан кудагыйына жини келип кага сүйлөдү. - Өзүң да мындай карай алмак эмессиң, чындай келсе!

- Ёминеге? „аң жугузбай карайм. Ѕергиле неберелеримди, биерге бүгүндөн баштап калтырбайм! Ѕуларды эмне болду деп санааркабай жанымда болсун.

- Ѕала биздики экенин унутпа, кудагый. —илерге жээн болот. " үйбөс катын кошокчу" болбосоң антип. јтасы жумушунан келсе өзү менен сүйлөш, береби же бербейби, өзү билсин!

- " үйбөс катын кошокчу" деп...  ыздын баласы бала эмес бекен? ∆е бизден алыстатып чоочун өстүргөнү жатасыңарбы?

- ќй кокуй күн десе, каттатабыз ак-караны таанып калганда, түшүндүрөбүз. ”шу жерде турасыңар, кантип каттатпай коймок элек?

-  агылайыным аай! Өлбөй ка-ал, өлбөй кал! Ѕармактай балдарыңды шүмүрөйтүп таштап кеткениңди кантейин...

- јжал келсе, ичээр суубуз түгөнсө биз да өлөбүз, кудагый. Ѕаланы орто жолдо кыйнабай тим кой. ћен тирүү турсам, атасы буларды силерге бербейт!

ќшол убакта јсел кирип келди. Ѕактыкан өзүн ыңгайсыз сезип үндөбөй кайсалактап отуруп калды. јсел дасторкон четине отура калып саал үнү дирилдей минтти:

- Ёне, мага кудай баланы ыраа көрбөптүр. џрас, сиздин жээниңер экен, балдарды атасынан алыстатпай эле коюңуз. ћен атадан өтө жаш кезимде калдым. јпам да өлгөн, туура көрсөңүз апа дейин, кызыңыздын өзүндөй көрбөсөңүз да кызыңыз болоюн. “өркүнүм деле жок, төркүн кылып алайын.. - ћукактана көзүнүн жашы ирмелбей төгүлүп кетти.

- ќлда-аа айланайын ай десең! јзем кудагыйым дагы а€лдын жакшысы эле, адамдан башкача жаралган жан эле... - Ѕактыкан көз жашы кыла шыпшынып алды.

- »й-и, билбей анан. јземди мен да билем, зымдай болгон жакшы а€л болчу, - —ергил да алардын оюна кошула отуруп јселди карады. - јсел, кызымдай немесиң, мейли апаңдай көрсөң көр, балдарды томсортуп какпай-силкпей кара, айланайын, - деп жоошуй сүйлөдү.

- Ѕала эмес, ит менен мышыкты "мыш" дей албайм, апа. ћен да адам баласымын, балдарга тилим, колум тиймек тургай акыра€ карай албайм.  ам санабаңыз, бир-эки аптада өзүм ээрчитип барып турайын.

- ћейли, балам, ошент.  өңүлүңөн айлансын, чалыма айтып барайын,  анат экөөңөрдү чакырып жолуңарды ачып койолу.

- ћына кудагый, эми сөзгө келдиң. јселим асел дегендей эле бар, кишичилигин айтпа! Өзү айткандай бир гана кызыл эттин айынан кем болуп атпайбы? - Ѕактыкан келинине ыраазы боло сүйлөдү.

-  удайдын кудуретинен айланайын, өзү сүйүп берип, өзү сүйүп алат тура.  ой эми, мен кетейин. „ал мени кечигип жүрүп алды деп атат ко?

- јпа, отура туруңуз, тамак асып койдум, эми эле бышып калат, - јсел кичипейилдик менен суранды.

- ќоба десең, отур кудагый.  ызың жасаган оокаттан жеп, жай отуруп сый көрүп кет. —алима жок болсо сыйлаган жок деп ойлоп жүрбө!

- ћейли, кудагый. ќтурса отурайын эми, анча-мынча сүйлөгөнүмө капа болбогула. Ѕу курган өлүм жаман тура, эшик аттаганда эле кызымдын баскан-турган жерлерин көрүп зээним кейип кетпедиби!

- Өлүм ошонусу менен да: бирин алса бири өксүйт, арман кылат, бирок өлгөндүн артынан өлмөк жок экенин билесиң да?

- јттиң дүйнө десең, ошентет экен да-а! - деп күрсүнө отуруп калганда сырттан «арылбек кирип келди. - јлдыңа кетейин десе, кел келе гой, чоңоюп жүрөсүңбү? - —ергил аны кучактап ыйлап бышактай кетти, - Ѕеркиси уктап атабы?

- —ен келээрдин алдында эле уктаган. јл азыр эчтеме менен иши деле жок, јселди апалап ээрчип жанынан чыкпайт, секет кетейин.

-  антейин, чырымталында жетим калып энесин билбей калды, айлам гана жок...

- "Ѕашка келсе көз тартат" дейт, кудагый. —ен эмес мен деле  анат үйлөнсө бөлөк а€л кандай болот, ушуларды кор кылбас бекен деп ичимен сызып жүрдүм эле, јселдин балдарга үйрүлүп түшкөнүн көрүп а€бай кубанбадымбы, кудагый, - Ѕактыкан шыбырай сүйлөдү, - Өзү жанда жок жакшы келин, кылт эткенди билет.

- ќшондой эле болсо экен, чүрпөлөрүмдү кордобосо эле болду.

Ёки кудагый аркы-беркини сүйлөшүп отурганда кичүүсү ойгонуп калып ыйлап калды. —ергил көтөрүп алса ага болбой чалкалап ыйлаганда Ѕактыкан алды эле ага да болбоду. јшканадан јсел кирип келди эле ага карай колун суна бакырып ыйлаганда ал алды эле тып эле басылып калды. Ќаристенин јселге барып басылып, төшүнө башын катып алганын көргөн —ергил: "Ѕечара, баланы жакшы көргөнүнөн ушинтип атат да, болбосо мине.  өөнүм тынып ушулардын көз жашын көрбөсөм экен.  ызым тирүү болгондо башкача болбойт беле?" деп унчукпай калды. јсел баланы сооротуп кайненесинин алдына берээрде ал болбой чаңырып "апалай" бергенинен көтөрүп чыгып кетти. ќшол убакта  анат келип калды эле, ага баланы берип тамагын алып келип ортого койду.  анат кайненесине учурашып отуруп калганда:

-  ел, келе гой, мага келчи! - деп балага колун сунганда ал атасына качып болбой койду. - ћурдуңа наалат. Ѕулар тайке-тайын тааныбай чоңойот экен да.

- јпа, кантип эле? „оңойсо алып барып турам. “ааныбай калгыдай алыс жер эмес ко? -  анат экиленген кайненесин жактырбагандай үн катты.

- ќшентсе деле, бөлөк эле а€л багып чоңойтуп жатса, бөлөк боор болуп калат да.

-  удагый, анын баарын сүйлөшпөдүк беле? јсел "кызың болоюн, мага төркүн болгула" деп атат, байкуш. Ёми башкача сөзгө өтөлү, анын дагы жүрөгү бар, кечээ жакында эле келди.  анатты балалуу болсун деп тоскоол болбой кетип калган, жазмыш деген ушундай экен, өлүп ажырады.

- Ёми силер ошентесиңер да.  ызым байкуш жүрөгү сыздап жүрүп эле өлүп калды. " анат мени сүйбөйт, апа.  антейин, балдарыбыз чоңойсо акыры көнүп кетээр" деп мага ыйлаган эле. ќшолорду эстесем анан кантип тим отурам? јселим деп жүрүп кызымды оорукчан кылган ушул өзү! - деп  анатка жиндене кеткенде јсел кирип келип чыныларга шорпо куюп дале эчтеке билбегендей зымыра€ отуруп:

- јлыңыздар, тамакка караңыздар, - деп шыпылдай берди.

- јлып атабыз, айланайын. “ынчыраак отуруп өзүң дагы тамактанып ал, керээли кечке көчүгүң жер жыттабайт, - Ѕактыкан келинине жан тарта өнтөлөп калды.

- јл, айланайын, ала гой өзүң дагы, - —ергил дагы ага жан тарткан адамдай карады. - Үч-төрт күндөн кийин үйгө чакырып алам, барып-келип тургула. Ѕалдарды тез-тез көрсөтүп келип тургула бизди сагынтпай.

- Ѕарып турбай анан, барышат.

- Ѕарабыз, апа, барбай анан. Ѕалдар деле чоңоюп баратат, эки анжы кылбай тим коюңуздар, өзүбүз барып турабыз.

- Ёки анжы болот деп каттаткыңар келбей атабы? Ѕиротоло өлгөн энесин унуткарып апаң бул деп көндүрүп атасыңарбы?

- Ѕаккан эне эне эмеспи? ∆е —алиманы бул өлтүрүп, атайын келиптирби? -  анат жиндене кетти.

- јнтип ойлогон жокмун, болгону өз энесин эсине салып, эстетип коюп жүргүлө, тууган энесин ачык айткыла дегеним да, - —ергил кыйпычыктай калды. - —алима унутта калбасын дейм да?

- ”нутулбайт. Ёс-акыл кирсин, сөздү түшүнө турган болсо анан айтабыз да!

- ћейли, айланайын, бала силердики, мен киришпей эле койдум. "“айке-тайың ушулар" деп бизге каттатып турсаңар болду, - —ергил кайра өзү оңтойсуздана отуруп калды.

“амак ичилип бата кылгандан кийин —ергил кетти. јсел үндөгөн жок. јл: "јттиң, өз баламдай көрүп баккан күндө дагы булар эки анжы кылып балдарды орто жолдо бузуп мага боор бердирбейт ко, эми канттим?" деп казан-а€гын жууп отуруп ойлуу мелтиреп жүрөгү сыздай берди: "Ѕолоор болбоско чөкпөйүн, ансыз да  анаттын алдында күнөөкөрмүн, жеңилдик кылбайын. ѕешенеме жазса көнбөскө аргам канча?" деп өзүнө өзү кайрат бере ордунан турду.  анат аны сезди, үндөбөдү: "Ѕайкушум ай, буга дагы далай сөз сүйлөсө керек. „ыда жаным, чыда, баары өтөт-кетет, сенин көңүлүңдү оорутпай жашап өтөм деп ант берем. —ен менин жашоомсуң, сен менин бактымсың" деп ойлонуп отуруп: "Ѕалдар чоңойсо апаң —алима, ал өгөй апаң деп тигилер айтса ошондо да азап чегет ко.  ой, буга бир бала багып алалы деп айтайын, аны эч ким талашпайт" деген бүтүмгө келип, ал оюн јсел менен бөлүшмөк болду. ќшондо сырттан аттын дүбүртү чыгып сыртка чыга калса јселдин тагасы  анболоттун баласы экен.

-  ел, тага, түш аттан! -  анат анын атын тизгиндей калды.

- ∆езде, шашып жүрөм, той кылып атканбыз, јсел эжем экөөңөрдү келсин деди эле атам.

- ∆акшы болот, барбаганда анан. —ен түшүп нан ооз тийип чык, анан деле жетишесиң, - деп болбогон оюна койбой аттан түшүрүп үйгө киргизди.

- ќой, кел ћарат! “агамдар аман-эсен жүрөбү, тынч аманбы? - јсел ага жадырай учурашты, - “аажеңем жакшыбы?

- Ѕаары эле жакшы жүрүшөт. Ѕүгүндөн калбай келсин деди атам, тамга той бергени жатканбыз.

- ∆акшы болгон тура, бирок апам жалгыз мал менен кантет? - јсел  анатты карады.

- јпамдын жанына “еңизбайды апкелип койом, а€лы экөөнү тең.

- јнда мейли, сен аларды тез алып келе кал, мен баланы кийинтип да€рданып турайын.

- ќшент. «акен кала берсин, бирин эле алалы.

- ќоба, «акен апама эрмек болот да, эки-үч күн жүрүп калабызбы...

- ћен кетейин, эже. ƒагы бара турган жерлер бар, - ћарат туруп кетмек болгондо аны атказып коюп  анат иниси “еңизбайдын үйүнө кетти.  өп кечикпей аны а€лы экөөнү алып келип калды.

- „оң апаңарды биз келгиче карап тургула, биз тойго барып келели! - деди  анат.

“еңизбай агасынын улуу баласы. Үйлөнүп, балалуу боло элек эле.

- „оң апамды кантип карабай койолу, - “еңизбай агасына күлө карады.

 анат менен јсел эки ат менен уулун өңөрүп алып тагасынын үйүн көздөй жөнөдү.  ошумчасына тай жетелеп, кийим-кечесин алып, жолдогу дүкөндөн килем алышты. јлар келгенде иңир кирип калган, той камылгасына кеңешкени туугандары менен отурган  анболот ит үргөндө чыга калып бакылдай тосуп алды:

- ќо келгиле, меймандар!  елгениңер жакшы болбодубу. ћаратты эң алды силерди айтып, ары өт дедим эле.

- јтсало-ому алейкум, тага, той маарек болсун! -  анат аттан түшүп кош колун суна учурашты.

- јллейкум салам, күйөө бала, киргиле үйгө! - деп  анат жетелеп келген тайды "короого байла" деп бир баласына айтты да, аларды үйгө баштап кирди. Үйдөгүлөр келгендерди жапырт карап сөздөрүн токтотуп калганда  анат:

- јтсало-ому алейкум, агалар! - деп киргенде эле салам айтып кирди.

- јллейким салам.  елгиле, өйдө өткүлө! - деп дасторкон четинде чай куюп отурган келиндин жанындагы жигит тура калды.

- Ѕул күйөө бала, јзем эжемдин кызы јселдин күйөөсү. Ёжеми билесиңер да, бул болсо жээн, -  анболот артынан кирип келатып бакылдап атты. - Ѕайкуш эжем, јселди кыйын дайындап жатып өлдү эле...

- јзем эже абдан жакшы киши эле, кел гой айланайын, өзүбүздүн жээн турбайсыңбы, - дешип экөөнө төрдөн орун бошотуп беришти.  олундагы эки жаш болуп-бололек баланы алдына алып јсел коомай отуруп калды.

- јселим келип калыптыр, күйөө бала экөөнү чакырып алам деп дегеле шартым келбей жүрбөдүбү, эми минтип уулу менен келип у€т кылып отурат, -  анболот а€лы ∆ыпарды карады, - “ойдун башы кылып ба€гыңдан алып кел, кемпир.

- ћейли, жээн кыз келип калыптыр, күйөө бала экөө үй көрдү кылып келиптир, эми сыйлабасак таарынып калбайбы? - ∆ыпар шакылдай ордунан туруп сервантынан жаңы чыккан арактан экини алып келди.

јселдин ичип кеткенин булар деле уккан, бирок издеп барышкан эмес. јсел  анатты карады эле, ал башын аста чайкап тим отур дегендей ишарат кылып койду. јсел ба€гы бойдон оозуна алалек болчу: "јй кудай ай, ичирбей эле койсо экен, мас болуп калбасам экен!" деп алдын ала сактанып атты. јракты стакандарга куюп тарелкага салып кыдырата отургандар бирден алып атты.  анат анда-мында ичип койчу, азыр унчукпай өзүнө бирди, јселге бирди алып алдына коюп койду.

-  ана эмесе туугандар, сөздү жээн күйөөгө берсек кантет? - деди тейлеп жаткан жигит.

- ќоба, жээн күйөө сүйлөсүн, - деп колдоруна стакандарды кармап жымжырт болуп отуруп калышты.

- Ёмесе, тага, ушул үйүңөр кут болсун! ∆ылда бирден үй салып ар бир балаңызды бөлүп чыгара бериңиз. Үйбүлөңүз менен ынтымакта өмүр сүрүп, уул-кыздарыңыздын урмат-сыйына татый бериңиз! -  анат сүйлөп болуп жанындагыларды карады. - —издерге да жакшылык каалайм, алып коюңуздар!

- ќо азамат, айтканың келсин!

- —өз эмес бекен!

- ”шул сөзгө кошулгандар кеттик!

- Ѕиз да ушул сөзгө кошулабыз! - деп дуулдаша алып ийишти. јсел албай койду эле,  анболот а€лы экөө аны карап сүрөп кирди:

- јсел, алып кой садага, жээн десем таарынып калдың окшойт, чындаса карындашымдай элесиң. “айкеңдин тоюнда ичпегенде качан ичесиң, алып кой эми!

- ∆ээн кыз, ушул тойдо албасаң анан, жок дегенде бир жолу алып кой!

- ∆еңе, албай эле койоюнчу, балам да түнкүсүн ыйлап кыйнайт. »чпей эле жакшы тилегимди билдирейинчи?

- ∆о-ок болбойт, азыр албаган качан аласың, айланайын жээн? —ени көрүп јзем эжени көргөндөй кубанып отурабыз, ушул тойдо бизге окшогон тайке-тайларың менен ичип кой, эчтеке болбойт. Ѕаланы карай тургандар бар, - дешип баары жаалап ийгенде јсел стаканды колуна алып оозуна алып барып саамга мелтиреп туруп калды, азыр анын көз алдына биринчи жолу ачка жүрүп арак ичип алганы тартыла түштү: "ќо кудай, ушу карангалгырдыкы, ичпейин дебедим беле. ћейли эми, ичсе ичейин, адам көңүлү ачуу болсо ушуга байланыштуу болуп турса кантейин" деп көзүн жума алып ийди.

- џрахмат, айланайын, тагаңды сыйлаганың апаңдын арбагын сыйлаганың, - деди отургандардын бири.

јндан кийин да үч-төрт жолу алды, бирок мас болгон жок. јңгыча кеңешүүгө келген туугандарына арнап сойгон койдун эти бышып алдыга келди.  олго суу куюлуп табак тартылды. ќтургандардын үч-төртөө: "жээнге бер" дешип устукандарын карматып жатышты. јзем жөнүндө да кеп кылып эскеришти.

- јзем эже өмүрү ушу ак суудан таткан жок, байкуш.

- ќоба, эжем абдан жакшы киши эле, мектепте иштеп жүрүп сыйланды, эл агартуунун отличниги болуп жүргөн.

- јзем эжем ыракматы тууганга да абдан жакшы эле, эми ушу кызына өмүр жашын берсин, ошонун арбагын сыйла, садагам.

 өпкө отурушту. јсел баласын көтөрүп сыртка чыгып кетти. “үн бир оокумда жатууга камынып жигиттер менен келиндер эртеңки тойго тартылчу этти бышырып бака-шака түшүп жатты.

Ёртеси таң эрте кудалары, достору улак таштап күрү-күү түшүп калды:

- ќо-ууй! - деп атчан бирөө дарбазадан ашыра ыргытып кетти.

- ”лак келди, торпок улак экен!

- ƒагы бир улак түштү!

- ”лак келди! - дешип келин-кыздар, жигиттер улакты ашкана тамга алып кирип атты.

- “ой маарек болсун, - деп аңгыча эле көтөрүнчөк көтөргөн а€лдар, келин-кыздар бурала басып келип атышты.

- јндай болсун, келиңиздер! - деп тейлеп жүргөн шакылдаган келиндер аларды конок үйлөргө жайгаштырып жүгүрүп жүрдү.  елген элге табак тартылып, бир даары кетип, түш оой баштаганда кетип аткан табактарды жөнөтпөй жолдон  анат уулуна табак карматып:

- Ѕиз жээн табак кармадык, - деп тамашалай күлдү.

“абак ташыган жигит бөкөл башчыга барды, ал  анболотту чакырды.  анат улам өткөн табакты тосуп:

- ∆ээниңер жээн табакты кармап алды, - деп күлүп атканда јсел аны жылма€ карап:

- “айкесинин тоюнда жээн табак кармап балам чоңоюп калган тура! - деп  анболотту карады. јл:

- јлып келгиле, атайын чүйгүндөп жээн табак жасатып келгиле! - деп кыйкырып калды. јсел менен  анат сүйлөшө калып дароо бир жигитти жиберип арак алдырды. џрым-жырымын жасап да€р болуп турду эле чоң табакка үймө эт салып, чучук салып көтөрүп келип калышты. јрыдан-бери табакты бошотуп арак менен кошо таттууларды салып чекесине беш жүз сом койду да,  анат:

- ∆ээн табактын акысы, ооз тийип коюңуздар! - деп күлө карады эле, көргөндөр:

- јзамат, салт билген күйөө бала экен. »лгертен жээн табак бар, мына тойдун көркүн чыгарды.  анболоттун тою айтып бүткүс той болду, - деп бакылдашты.

-  үйөө бала атанын баласы да! - дегиче  анболоттун кызынын күйөөсү беш жашар баласына жээн табак карматып калды:

- јта, жээн табакты жети жолу кармаш керек, бул жээниңиз дагы табак кармап жатат!

- јп-бар-ракелде, "жээн киргиче жети бөрү кирсин" деген ушу,  анболот, жээн табак кармаган жээнге табак алып кел! - деди ак сакал кары€.

- јлып келгиле, жээндеримен жээн табак айлансын. „үйгүндөп жасагыла! - деп үн салды  анболот.

Ёкинчи табак дагы үймө болуп келди. "ћанастан „убак кем бекен?!" дегендей, ал күйөө бала дагы ырымын жасап табакты толтурду да, миң сом салып койду.

- ќй ууй, жээндер табак талашты, - дешип тамашалай күлүп жатышты.

“ойдун шааниси андан ары уланып, келген кудалар эшикке чыгып ырдай баштады. “үшкөн улактын этин казанга салып аны тартышты.  өк бөрүнүн эти дары дешип, кызмат кылгандар бирден улак алып кетишти.  үнү кечке келген эл той ээсине ыраазы болуп ак баталарын берип тарап жатты. Үч күнү тынбай келген элге эт тартылды,  анболоттун каттоосу көптүгүнөн эшигине кошумчага жылкы баш болуп, койго чейин байланып турганы көргөн элдин бир даарын таң калтырса, бир тобунун ичи күйдү.

- ќй бу  анболот эмне, канча жыл совхоздун коюп багып жүрүп баарын колго алган да.

-  ой баккан тиги  ойчу акем чычкак улагы жок растрата болуп чыкпады беле. јны да эбин билген жасайт.

- ќй, бу деген чоңдорго жагынып кой-козусун көбөйтүп жүрүп анан байыды да!

- ќшону айтсаң. ƒеги  анболот кыйын экен, карачы элди да алыптыр, каттоосу да укмуш көп келди.

- Ѕайкуш, жетим болуп жетилген, көрсүн пешенесине жазганын, - дешип ар кимиси ар кандай сөз кылып, бир даары чын дилинен мактап аңыз кылып атты.

Үчүнчү күнү  анат менен јсел кетмек болду.  анболот аларга толгон кийит кийгизип, уулуна торпок энчилеп, кудагыйга деп атайын табак жасатып берип узатты. Үйүнө келип той жөнүндө кеп баштап:

- јпа, неберең жээн табак кармап келди, ооз тий! - деди  анат кубана.

- Ѕотом, бир барган жериңерге эркелеп кеттиңерби? - Ѕактыкан јселди карады. - ƒеги жээн табакты билгендер бар бекен?

- Ѕилбей анан, билип эле чүйгүндөп жасап келди.

- јнан ырымын жасадыңарбы?

- ќоба, мен дагы ойдогудай ырымын кылдым.

- ∆акшы болгон экен. Ѕечара  анболот жакшы жигит, өсүп-өнө берсин, - деп бата кылды.

ќоз тийип жылкынын этин жегенде жакпаганын түшүнгөн  анат јселди карады:

- јпама жылкынын эти жакпайт, коңшу-колоңду чакырып ооз тийгизип кой, ээ?

- ћейли, чай-пайды кайнатып да€рдап алайын, - јсел арыдан-бери конок бөлмөсүнө дасторконунун жайып коңшуларын чакырды.

Ёкиден, үчтөн болуп он чакты а€л-эркек келди. “ойдун чачыласы деп куржунга эки бөтөлкө салып койгон экен, аны бузуп јсел жетине албай жатты:

- “агамын тою абдан жакшы өттү. ќй, министриң деле ушундай берет да. “им эле торпок-улактарга сан жетпейт, убагында баарын алып койгон экен.

- Ѕолсун, сенин төркүнүң да, күйөөр-сүйөөрүң да ошол  анболот, тою тойго улансын, тилеги орундалсын, - дешип, алдыларына койгон эт, казы-карта, чучуктан, таттуулардан ооз тийип атышты. јрактан куюп аны сунду јсел:

-  ана эмесе, эжелер, сиңди-жеңелер, ушул тойдун чачыласын алып койгула! - јсел албыра жоолугун оңдой отургандарга карады.

- јлса алып койолу ээ, ушундай тойлор боло берсин, той ээси бакытка жетсин, биз дагы той берип жакшылыкта жолугушуп жүрө берели!

-  ана алдык! - дешип стаканды көтөргөндө эрксизден јселдин көз алдына дагы подвалдагы бир элес тартыла түштү. ќшондо јсел туулган күнүм деп койсо аны жандап жүргөн неме кечинде бир топ тамак-аш менен кошо эки бөтөлкө алып келип: "Ѕүгүн менин кара көз сулуумдун туулган күнү, келгиле тост айтып көңүлүн көтөрүп койолу" деп "досторуна" айтканда алар дагы колдорунан келгенин алып келип бир топко чейин бака-шака болуп: " елгиле алып жиберели, јселдин өмүрү узун, келечеги кең болсун. ”шул жерде отургандар да кыйынчылыктан чыгып кетели" дешип эч нерсе болбогондой, бай турмуш, жай турмушту башынан кечирип жаткандай сүйлөп отурушту эле: "Ёэ аттиң, биздин жүрөгүбүз назик, жумшак, ушундай жашоодо жашасак дагы, ал эми байлыгын кайда чачаарын билбей жаткандардан өткөн мерес, текебер эч ким жок, биз жетебиз муратка, акмактар калаар у€тка" деп бирөөсү селса€к жашоодон тажагандай санын чаап ордунан туруп ары-бери басып бир топтон кийин гана отурган эле. ”шуларды ойлоп мелтиреп калган јселди:

- јсел, сага эмне болду?  ел эми, өзүң дагы бир менен алып кой! - деген теңтуш келиндин үнү анын оюн бузуп жиберди.

- ј-аа, мен жөн эле, апамды ойлоп кетпедимби, - деп кызара түшүп колуна стаканды алды, дале анын кулагына подвалдагы үндөр жаңырып оюн онго бөлүп араңдан зорго эстебей коюуга аракет кылып отурду. -  елгиле кошуналар, ушу тагамдын тою тойго уланып, уул-кызынан урмат-сый көрүп жүрө берсин. —илерге да ылайым тойдун үстүндө жүргүлө демекмин!

- јзамат десе, алдык анда, кошулабыз оюңа!

- џлайым айтканың келсин! - дешип бир топко чейин отуруп, тарашты.

јларды јсел узатып коюп кайра кирди.  анат эки бети албырып кирген јселди карап гана койду: "Ёси бар, эми ичпейт деле.  ээ-кээде ичсе ичип койо берсин. »чинде арманы бар, жүрөгүн оорута албайм, чын жүрөгүмдөн сүйдүм эле, өмүрлүк жарым. џзасына чыдабай ансыз да көп азап тартты" деп ойлоп эки уулун ойнотуп отура берди.  анат өз ичинен: "Ѕүгүн айтайын, эптеп бир бала багалы дейин, жо-ок, кыз багып алалы дейин, кыз жакшы эмеспи" деп унчукпай отура берди. јсел да ушул ойду ойлоп жаткан: "Ѕала багып алалы десем көңүлүнө алат, кыз багып алалы деп айтам, эки уулубуз бар, кыз багып алалы дейин" деген чечимге келди. «арылбекти, кайненесин жаткыргандан кийин өз бөлмөлөрүнө кичүүсү јсылбекти алып кирип жатып алды да, экөө тең сөздү эмнеден баштаарын билбей кайсалаңдап улам јсел баласынын шымдарын, түндөсү берчү сүтүн дайындап жүрө берди.

- јсел, - деди көптөн кийин  анат аны аста кучагына кыса, - Ѕир сөз айтайын дедим эле?

- јйта бер, тынччылыкпы? - јсел күйөөсүнөн момурай сурап койду.

- “ынччылык эле, -  анат бир топко буйдала калды, - јсел, эгер туура көрсөң кыз багып албайлыбы?

јсел аны жалт карады, анан каткырып күлүп жиберди:

-  ишинин ичиндегисин окуп коймоюң барбы?

- Ёмнеге? -  анат анын ушул азыркы турпатына суктанып да, күлүп да сурап ийди, - Ёмне, сен дагы ошентип ойлодуң беле?

- ќоба, сага айталбай аткам, макул болобу, болбойбу деп.

- ой жинди десе, баладан тажаган киши барбы?  анча болсо да бага беребиз, чын эле кыз багып алалы, ээ?

- ћен да ошентип ойлоп аткам, бирок экөөбүзгө мен деп эле төрөгөн баласын ким бере койот?

- “абабыз да, шаарга барып өчүрөткө туруп келебиз. јнан татынакай өзүңө окшогон сулуу кыз багып алабыз.

- ќшентеличи  анат, үч жашка чейин ала берели. ∆аңы төрөлсө деле мейли, кыскасы бир кыз багып алалы.

- ћен дагы ошону ойлонуп калдым, эки уулубузга эже же карындаш болсун, ээ? -  анат јселди имере кучактап өөп койду. - јсылым менин, тиги кайнене сага эчтеме деген жокпу?

- ∆о-ок, эмне демек эле, эч нерсе деген жок. " онок чакырам, барып тургула" деди.

- јнда жакшы кы€лы кармап турганда келген экен, анын кы€лы чатак, жөндөн жөн эле чыргыйттай берет. —ен ага көңүл бурба, сүйлөсө сүйлөй берсин.

- ћен ага таарынбайм деле, балким менин балдарым болуп мен өлүп калсам менин апам да ушинтмектир... - јсел ойлуу шыпты карай жатып калды.

-  ейий бербечи, јсел.  ыз багып алабыз, ал өзүң төрөгөндөй эле болот. Ѕалдар деле сени апа дешет, сени тааныйт, иренжибе. “иги таене сөрөйү ар кайсыны сүйлөп балдарды бузуп кыйнайт го, болбосо алар али жаш, өз энесин билбей деле калды.

-  ой  анат, өлгөн кишини унуткан болбойт, ала кушту атынан айт деген, балдары өз энесин эскергенине каршы эмесмин.

- ћакул эми, сенин жүрөгүң ооруп, көңүлүң иренжийби деп ойлойм да!

- ћако-ом десе, мага сенин жүрөгүңдүн берилгени, таза дилиң, сүйүүң болсо болду. Ёч нерседен кам санаба, мырзам, биз сиздин кызматыңыздабыз!

јсел күйөөсүнө эркелей кетти, экөө көпкө чейин жаңы көрүшүп, сагынычы ташыган жаштардай эзилишип жатышты. јнан  анат уктап, јсел узун ойдун учугун улап дале ба€гы селса€к жашоосу көз алдынан кетпей ары-бери оодарыла уйкусу качып тынчы кетип жатты: "ћенин сулуум, чүрөгүм" деп калаар эле өзүн жандап жүргөн –устам: "“обо-оо, ач-жылаңач, тапса шам-шум этип, таппаса арактан ичип алып элдир-селдир басып жүргөн селса€кка деле сулуулуктун, аруулуктун таасири күч, дем берип, өлбөстүктүн дайрасында калкып агып, тирүүлүккө жетелеп турат. ∆ашоонун кызыгы бир эле колунда барларда эмес, селса€ктарда да бар, ошону балкалар билеби?  айдан, мусаапырчылыкты көрбөсө, азап чегин ач-ток болуп кыйналбаса кайдан билсин?" деп ойлонуп жата берди: "Ѕайкуш апам, мени ойлонуп баласыз өтөбү деп санааркап жүрүп өтүп кетти. Ёгер ал болсо мен ал күндү көрмөк эмесмин.  араанымдан кагылып жашап өткөн апакеме эрмек, караан болуп жанында болуп азап тартмак эмес экемин. Ѕирок менин кызыл эт балага зар болуп жүргөнүмдү көрсө ого бетер ойлонуп кейийт эле.  өрбөгөнүң жакшы болду, апаке. ∆ашымда билсем эрге тийбей жалгыз өзүңдү багып отура бермекмин!" деп жатып, таң сүрө баштаганда гана көзү илинди.  өзү илинээри менен бир башкача түш көрдү: "ћен сенин апаңмын, мени тааныйсыңбы, кызым, кагылайын? ћени бир карап койчу, мен сенин апаңмын!" деп бир а€л анын маңдайына туруп алып эки колун суна кучак жайып келе жатты. јсел артка кетенчиктеп артын караса јзем турат: " ызым, ал сени алдап жатат, сен менин эле кызымсың, сен ага ишенбе, ал сени таштап кеткен, ал сени кызым дегенге акысы жок". “игил а€л ага жакындап: "∆о-ок, мен сени төрөгөм, апаң менмин, мени карасаң, кызым, сени мен төрөгөм", деп келатты. јзем болсо ага жеталбай эки колун булгап: "јга барба, сен менин гана кызымсың!" деп үнү алыстан угулгандай элеси бүлбүл көрүнө алыстап баратты. “игил а€л улам жакындаган сайын жүзү ачык көрүнүп күзгүдөн өзүн көрүп тургандай өзүнө окшош а€л маңдайында турду: "∆ок, жок, менин апам башка, сен эмессиң! јзгырба, мени азгырба, сен шайтансың!" деп кыйкырган јсел ойгонуп кетти.  анат алда качан туруп сыртка чыгып кеткен. ∆үрөгү лакылдап эки жагын карап уулунун бөйтөйүп уктап жатканын көрүп жылма€ ичи элжиреп алды: "—адагам десе, эч нерседен бейкапар уктап жатканын кара, ушул бойдон эле бейкапар жашоону өткөрүп жүрө берсең экен. —илердин кубанычыңар менин кубанычым" деп бөйтөйгөн ууртунан өөп туруп атканда  анат кирип келди:

- ќйгондуңбу?

- ќоба, катуу уктап калыпмын, ойготуп койсоң болмок, - јсел күйөөсүн тээ жаңы келгендегисиндей наздана карады.

-  өрсөң балаңды, кандай уктап жатат? -  анат јселди ийинден ала уулун көргөзө сүйлөдү:

- јлбы, ал дүйнө капар наристе да,  анат. јзыр ал эч нерсе менен иши да жок, таптаза наристе уйкуда жатат! - јсел ойлуу баланы карап, көргөн түшү эсине кирип муңа€ түштү.

- ƒал ошол дүйнө капар наристедей эч нерсени сезбей уктап жатыпсың да, анан ойгото албай койдум, -  учактап өөп койду эле, јсел таарынгандай анын колунан бошонду:

-  ана ошондой наристе болуп калсам? ћен санаадан жүрөгүм ооруп ары карап сыздап, бери карап жылмайып жүргөн бир алсыз а€лмын да,  анат. ћенин жандүйнөмдө карлуу борошо уруп, канымда бүт дүйнөнү каптачудай болгон сел агып жатат!

-  ойчу жаным, азандан өзүңдү кыйнабай, жүрү апам ойгонуп «акен экөө бизди күтүп жатат, бирдеме ичип алып жумушка барайын.

- јзыр, - јсел уулунун үстүн кымтылап коюп сыртка чыкса «арылбек ыйлап астынан чыкты:

- јпа, апа дейм, мени чоң апам урду!

-  ойчу балам, чоң апаң сени урбайт. Ёмне, бейбаштык кылдың беле? - јсел эңкейип аны көтөрө койду, - сен чоң жигитсиң да, ыйлабай жүр!

- јпама барам десем ал мени жибербей жатпайбы?

- Ёмнеге барам дедиң эле?

- —енин жаныңа жаткым келген, мени уктатып коюп јсылды алып жатасыңар мине...

- —ен биздин жаныбызга жатканда чоң энең коркуп калат да? - јсел аны өөп жылма€ кайненеси жаткан үйгө кирди, - јпа, сиз «акен жокто коркосуз ээ?

- »йи-ии балам, мен жалгыз калганда корком да.

- »ки, коркпойт! Ёми мен атам менен апамдын жанына жатам, јсыл чоң энемдин жанына жатсын! - «арылбек булту€ јселдин төшүнө башын катып алды, - —илердин жаныңарга жатам, ээ?

- ћа-акул, эми сен отуруп тур, мен чай алып келейин, кардың ачтыбы, балам?

- ќоба-аа, - «арылбек отуруп калды.

- «акен, - Ѕактыкан небересине эңкейе карады.

- ќо-ов...

- —ен мени жаман көрөсүңбү, уулум?

- ∆о-ок.

- јнда эмне менин жаныма жаткың келбей атат?

- ∆өн эле, апамдын койнуна жаткым келет да.

- ћен сен жок болсоң өлүп калам да.

- Өлүп? - «арылбек чоң энесин таңгала эч нерсеге түшүнбөгөн байоо сезими менен карады, - Өлгөндө мине болосуң?

- Өлүп калам, мен жок болом. јнан сен мени таппай ыйлайсың да.

-  а€кка кетесиң, чоң эне?

- Өлүп калам дейм.

- ћейли, кайра келесиң да? - «арылбек санаасы жок, чоң энесин карап койду. - Өлсөң кайра эле келесиң да...

- ќй кокуй күн десе... - Ѕактыкан күлө өлүм деген эмне экенин түшүнө бербеген небересин чекесинен сылай өөп койду. - јман бол, каралдым. јта-энең менен эле болчу, - Ёне ойлуу отуруп калды: "—адагаң кетейиним десе, өз энең өлгөнүн билбей калдың. Ёми кудагый буларга ар кайсыны айта берип, булар чоңойсо ыргылжың кылат ко. „алжыңдаган неме, карыса да калжыңы калбаган а€л экен, жаман катын карыганда жаш болот. ќйлонбой сүйлөп јселди да кыйнабагай эле" деп уулу киргенде ага карады.

- јпа, «акен сени менен жатпайм деп атабы? -  анат күлө сурады.

- ќоба, өлүп калам десем да болбойт, "кайра келесиң" дейт ко бул арам, - Ѕактыкан да уулуна күлө карады.

- «акен, чоң энең өлүп калса эмне кыласың?

- Өлсө өлө берсин, кайра эле мени койнуна катып алат да.

- јтаңдын оозун урайын десе, -  анат уулун эркелете мурдунан чымчый жанына отурду да алдына алды, - Өлүп калса мен ыйлайм, а сенчи?

- џйлабайм, өлгөндө үйдө болот да, же алы-ыс жакка кетип калабы?

- јлы-ыс жакка, биротоло кетип калат. Өлгөндө кайра келбейт!

- јнда өлбө, чоң эне. Өлбөй эле кой, мен сенин жаныңа жатам, - деп атасынын алдынан туруп барып Ѕактыканды кучактап калды, - Өлбөгүн, чоң эне!

- —адагаң болоюн десе, сен жанымда жатсаң, ойноп жүрсөң эле мен өлбөйт, каралдым, - Ёне небересине ичи жылый өөп алдына отургузду, - ƒайыма жанымда болосуңбу?

- ќоба, жаныңдан чыкпайм, алыс барбайм, апамды жөн эле өөп койом. јсыл анын жанында жата берсин!

-  аралдыларым десе, деги өзүңөр менен өзүңөр болсоңор эле болду, - эне үшкүрүнө отуруп калды. јсел тамагын-чайын алып келип куюп берип эми отурмак болгондо јсылбектин ыйлаганы угулду эле, кайра ички үйгө барып аны көтөрүп келди.

-  үчүгүм десе, ойгонуп алып апасын таппай ыйлап калган тура, - јсел аны эркелете жанына отургузуп алдына чыныга муздатып тамак койду. -  уйсагың ачтыбы?

- ћм-м, - деген бала тили чыга элек, апасына көзүн сүзө карап эстеп койду.

- ∆арыгым менин, - јсел кашык менен ага тамак жедирип атканда  анат ордунан турду:

-  ой, жумуштан кечигип калбайын, - —ырткы кийимин кийди да чыгып кетти.

- јпа, апо-ов, - «арылбек јселге карады, - —ен мени жакшы көрөсүң, ээ?

- јнанчы, јсыл экөөңдү тең жакшы көрөм, садага! - јсел аны мээримин төгө жылмайып карап, - ј сен кимди жакшы көрөсүң, атаңдыбы же мениби?

- јтамды дагы, сени дагы жакшы көрөм!

- —адага кетейиним ий, чоң энеңдичи?

- „оң энемди деле... - «арылбек ойлуу чоң энесин көз кыйыгы менен карап койду. - „оң энем өлүп калам дебатпайбы?

- Ёмнеге?

- —енин жаныңа бир эле күн жатайын дегем да.

- ќлда-аа кагылайын десе, апаңдын жанына жата гой, каралдым, эми өлбөйм.

- „ынбы, чоң эне? Өлбөйсүңбү? Ѕир эле жолу апамдын койнуна жатайын да, анан болду! - «арылбек кубана чоң энесин өпкүлөп атты.

јсел үндөгөн жок: "”шинтип өзүмдөн чыккан бала айтса кандай гана бактылуу болоор элем. Ѕулар бир күнү боору бөлөктүгүн кылат ко?" деп телмире отуруп калды. јлар ошентип отурса Ѕактыкандын сиңдисинин кызы келип калды.

- Ёжеке кандай жакшысызбы? ∆еңе, кандай? - деп учурашып отура кетти.

- ∆акшы айланайын, апаң жакшы жүрөбү?

- ћен шаардан келдим, эже. јларга бара элекмин... - деп жер карады √үлү€.

- Ѕотом, шаардан окубатат деди беле сени? - Ѕактыкан сиңдисин үрпөйө суроолуу карады.

- ќоба, окуп жатам, эже... - √үлү€ сырдуу жылма€ карап көзүн ылдый түшүрдү.

- ”чурашканы келсең ырахмат. јйланайын.

- —изди көрө кетейин деп эле кайрылып калдым.

-  ел, √үлү€, чай ич, - јсел ага чыны узатты.

јл чыныны алган менен аста ууртап отуруп калды. Ёртең мененки чайларын ичип бүтүп јсел үй жыйнаганга киришти. √үлү€ аны менен кошо жардам беримиш этип бир нерсе айта албай жатканын дароо түшүндү јсел, бирок сурабады: "Өзү айтсын. Ѕул соо эмес, келчү эмес эле" деп ойлоп койду. јл күнү √үлү€дан сөз чыкпады. " ачан кетесиң?" деп Ѕактыкан сураса жооп бербеди, кабагы бүркөлүп санаалуу жүрдү.  ечинде жумуштан  анат келди, көнүмүш оокат-тиричилик менен алпурушуп жакында шаарга барып келмек болуп атышты.

- √үлү€ны үйгө калтырып барып келе калалы, - јсел  анатка шыбырай айтты.

- ћейли, ал канча күн жүрөт экен?

- Ѕилбейм, айткан жок.

- Ёртең сурап көр, эки-үч күн туруп тур деп сүйлөш.

- ћакул, эртең ага айтайын.

ќшол бойдон бир чечимге келгендей экөө тең үндөбөй калышты: "Ёэ кудай, бүгүн уйкум тынч болсо экен" деп јсел ары бурула жатып калды.

Ёртеси  анат жумушка кетти. јсел сыртта кир жууп отурган. √үлү€ жанына келип бир топко үнсүз тиктеп турду да:

- ∆еңе, мен сиз менен сүйлөшсөм деп ойлодум эле... - деп жер карады.

- —үйлөшө бер, кулагым сенде, - јсел ага жылма€ карады.

- ∆еңе, менин башыма оор иш түштү, сиз сактап калыңыз...

-  андай иш, менин колумдан келеби? - јсел жууп жаткан кирин токтото √үлү€ны суроолуу карап туруп калды, -  олумдан келээр иш болсо...

- ћенин боюмда бар, жеңе.  андай кылам?  анча жолу өлмөк да болдум, бирок жан таттуу экен...

-  апырай де, атасы ким?

- ∆игитим бар эле, ал сүйөм деп жүрчү. Ѕоюмда бар экенин айтсам кетип калып ошол бойдон жоголду...

- ∆аман болуптур, канча ай болду?

- Ѕеш ай болуп калды. ”зиге түшсөм "кыз экен" дешти. јпам менен атам укса мени тирүүлөй өлтүрөт.

- Ѕеш ай болгондой түрү жок го? - јсел таңгала анын ичине тиктеп койду.

- “аңып жүрөм, жеңе. ќкуумду сырттан окуу бөлүмүнө которулдум да, би€кка баса бердим.

- јпей, ичиңди таңып жүрсөң балага убал болот да. ∆үрү, үйгө кир, чечип анан көрөйүн, - јсел шашкалактай аны колдон ала жетелеп төркү бөлмөсүнө кирди. јл ушул кез эмне кылып жатканын да сезбеди: " удай ай, сураганга бербеген баланы куураганга бергениң кандай? ”шул да калыстыкпы? “ирүүлөй баланы ичтен өлтүрмөк болгон тура. Ќеге мынча теңсизсиң, жараткан?" деп кирип эле анын көйнөгүн өйдө кылып таңуусун чечти, -  удай ай, баланы өлтүрө жаздагансың го? ”нчукпай жүрө бер да, баланы мага төрөп бер, эч ким билбейт, - деди анын ичин таңган таңууну алып салып.

-  анат акем эмне дейт, у€т ко?

- ћындай кылалы.. ћен айтканга көнөсүңбү?

- Ёмне десеңиз да көнөм! - деди эле √үлү€, јсел ойлонуп калды.

јнан шашыла бир жакка жөнөп кетти. √үлү€ ичин кайра таңып алып, эжесинин жанында балдарды карап калды. јсел ба€гы өзү чоңойгон үйгө келип эки жагын тазалап, ичин шыпырып да€рданып: "Ёч ким билбегендей болсун.  анатка ачык айтам да, аман-эсен төрөтүп алып сураганын берип баланы алып калам" деп ойлонуп үйүнө күүгүмдө келди.  анат эшикте жүргөн экен. Үйгө ээрчите кирди да, дасторконго отурушту.  айда бардың деп не кайненеси, не  анат сураган жок, тек эч кимисинен үн чыкпады.

“үн. јсел  анатка шыбырап жатты, ал башын ийкей угуп жата берди.  өптөн кийин гана:

-  анат, мен √үлү€ менен ошол үйдө болоюн, төрөгүчө турабыз, балдарды өзүң карай тур. јпама экөөбүз урушуп кеттик деп айт, - деди башын анын төшүнө коюп. - Ёкөөбүз алыстан издебей эле өзү келген баланы алып калалы.

- Өзүң бил, јсел.  ийин тыңып алгандан кийин талашса жүрөгүң ооруп жүрбөсүн?

- ћен анын колунан тилкат алып алам: "“алашпайм, баламдан кечтим" дедирип. јнан өзүбүзгө жаздырып күбөлүк алабыз. ћен эне болом,  анат, мен эне болом!

-  убанычыңа кошулам, жаным, жан дилим менен! -  анат а€лын ойлуу кучагына кыса чачынан жыттап койду. -  убанычыңа ортокмун.

- ∆аным, экөөбүз уруша кеткен болобуз, макулбу?

- ћакул, сен айткандай болсун, - деди да,  анат унчукпай калды.

Ёртең менен туруп √үлү€ кетмек болуп Ѕактыкан менен коштошту. јл айылдын четинде јселди күтүп турду.

- јпа, негедир эле ичим бүлк-бүлк дейт да? - деп јсел билмексен боло кайненесинен сурап койду эле, ал:

-  удай жалгап боюңа болуп калган го, балам. ƒоктурга көрүнүп койсоңчу, - деди үмүттүү, кубангандай.

-  оюңузчу, кырктан ашып кеттим, эми төрөмөк белем? - јсел ишенбегендей сурады. - „ын эле көрүнүп койоюнбу, апа?

-  ырк эмес, кудай берем десе алтымышында деле төрөй берет а€л.

- јндай болсо кана?

јсел арсар ойдо калгандай кайненесинин жанынан туруп, сыртка чыкты. јнын атайын жасаган амалы эле. јнын мойнунда көп жүк бар, ошону эптеп ишке ашырууну ойлоп жатты. јпасы экөө жашаган үй айылдын айагында, анча-мынча жакын коңшулары жаңы үй салып көчүп кетишкен. јла шалбырт маал болгондуктан үйдү жылытуу керек, свет да алыс. ќшон үчүн эч ким жашабагандай кылып чырак менен эптеп жашамак болду.  анат жумушунан жооп сурап келип ун-талканын жеткирип, бир койду союп азык кылып берди. √үлү€ны эшикке чыгарбай бакмак. Ѕаарын бүтүрүп, √үлү€ны алып барып койду дагы, кечинде келди.

- Ёмне болду, балам? ƒоктурга көрүндүңбү? - Ѕактыкан јсел кирээри менен сурады.

- ќоба, апа, чоңоюп калыптыр... - јсел тик карай албай жооп берди.

- јтаны айланайын ай-йаа, ырас болгон тура. Ёми этиет бол, балам, төрөт оңой эмес. јнын үстүнө төрөп түшө элексиң, оорураак болуп жүрбөсүн?

-  удай сактасын, апа. ∆ан адамга айтпай эле коюңуз, - деди јсел кайненесинен тартынгандай. - “өрөп алгандан кийин деле билишээр.

- ћейли садага, кимге айтмак элем. - Ѕактыкан унчукпай калды.

јсел менен  анат экөө үйгө киргенден кийин күңкүлдөшүп урушкандай болуп жатты: " апырай, дегеле экөө минтип кер-мур айтышчу эмес эле, эмне болуп атат?" деп ойлоп эне жата кетти. јңгыча јсел баштыгын көтөрүп үйдөн чыгып кетти. Ѕактыкан эчтемени туйган жок: " ачан келип јсел төшөк салып берет?" деп жатып уктап калды.  анат да кирбеди. Ѕир оокумда  анат келди да:

- јпа, јсел кетип калды, боюна болуп калыптыр, эч кимге көрүнбөй төрөйүн, төрөтүм токтоп калганда эл кеп кылса бирдеме болбосун, эл көзүнөн далдаа болоюн дейт. ”рушуп кеттик, - деди кирип эле.

- јл эмнеси, ботом? - Ѕактыкан адегенде чоочуп алды, бирок кайра: "Ѕайкуш, эмне кылсын анан, баладан үмүт үзүп калбады беле. »шенип-ишенбей ырым кылып аткан го. ћейличи, аман-эсен көз жарып алсын" деген ойго түштү.

- јзыр билине элек, үч-төрт ай болсо керек. Ѕилингенде барасың десем болбойт, -  анат төшөк салып балдарын жаткырып, анан өзү жата кетти: "јпам билип койсочу? јселди жаман көрүп калаар" деп ойлонду да, -  үндүзү келин балдарга карашып тур дедим, ичи билинип калганда көрүнбөй койсо болот да, туурабы?

- Өзү билсин, балам. ћен өлбөйм. џрым кармаса кармасын, эти катып калган немени карап тур, күнбү-түнбү, толгоого айла жок.

- ќоба, жакындаганда карап турам. ∆алгыз тамга эмне бар десем болбойт. “өшөнчү-орунун жеткирип бердим.

- џрас кылыпсың. Ёэн тамдан чоочуп калат. Ѕүгүндөн ары жанында бол, балам. Ѕайкуш, баланын үнүн угууга зар болуп, үмүтү үзүлгөндө карасаң кудайымдын берешендигин.

Ёне ишенди, башкача ойлободу. “ек ак пейилинен келининин төрөп алышын тилеп калды. јсел күндө эртең менен келип кирин жууп, тамак-ашын жасап берип кайра кетет: "Ѕалам кыйналып калба, мен эптеп балдарга тээк болуп турам, өзүң эки айагыңды жыйып, колуңду бооруңа алып кызыл эт балапаныңды аман-эсен чыгарып алсаң болду" десе да болбой кечке балдарды карап, кирин жууп-тазалап жүрө берип, кеч кире кээде јсылбекти: " араан болсун, апа" деп алып кетип ошол бойдодн төрт айдан беш айга караганча келбеди.

√үлү€ толгоосу келип үч сааттай толготуп туруп алды. јсел коркконунан доктурга алып барайын десе да √үлү€ болбой көгөрүп койду. јкыры јсел алдына калыңдап төшөк салып, анын үстүнө чоң шейшеп жаап туруп:

- Ёми сен өзүңдү да, мени да айа, чечинип туруп жат биерге, - деди аны сүйөп төшөккө алып келип. ∆етилип калган толгоосу ошол замат ичин бурап "ја-аа, апа-аа!" деп кыйкырганда баркырап эркек баланын үнүндөй болуп үйдүн ичин жаңыртып жиберди. √үлү€ эс ала түштү, кара терге түшкөн жаны жай алып, буту-колу тарбалаңдап: "џңа-аа, ыңа-аа" деп ыйлап жаткан наристени бир карады да: "∆ок-жок, менин анда акым жок!  арабайын, көзүмө үйүр алдырбайын, абийирим жабылса болду" деп мойнун буруп алды. Ѕаланы арыдан-бери да€рдап койгон ороого ороп алып, јсел √үлү€га ысык тамак берди, жылуулап жаап, кан-сөлүн жууду. ќшол кеч  анат келип ороодогу наристени көрүп көзүнө жылуу учуратты: " имге окшош? ћен тааныган бирөөгө окшошуп турат да... ћейличи, кимге окшосо да јселимдин мээнети кайтсынчы" деп отура калып наристенин жытын искей мурдунун учун чымчып бармагын өөп койду. јнан:

-  ыздуу болушуң менен јсылым, куттуктайм! - деп белинен кучактап өөп койду.

- џрахмат, - јсел дагы а€бай кубанып өзү төрөгөндөй бүткөн бою балкып эрип турду. Ёкөөнүн сөзүн үйдө жаткан √үлү€ угуп эле жатты: "Ѕир тууган бөлмө да у€т болдум, эмне деп ойлоп жатат? Ёптеп эле биерден кетип калайын" деп ойлоп жатты.  ызына эки-үч күн ууз сүтүн эмизип, анан  анат алып келген беш миң сомду алып бир жумадан кийин таң заарында чыгып кетти.

 анат барып апасына сүйүнчүлөдү.

- Ѕолсун, балам, болсун! јсел өзү жакшы элеби? - деди эне жетине албай.

- ∆акшы, апа.  ыз төрөдү.

-  ыз болсо да байкушум төрөп алганы жакшы болду. —илерге бирөө кыз эмес кызыл битин бекер бере койбос. ћынча берген кудай дагы берет, - деген Ѕактыкан а€бай кубанып атты. - Ёми качан келем дейт, јсылбек аны кыйнабас бекен?

- Ѕиротоло кыркын чыгарып анан келем дейт ко?

- ћейли, колуна кап болсун байкушумдун.  өз жашын көлдөтүп жүргөндө кудайдын кулагына жеткен экен.

ќшол убакта коңшу а€л кирип келди.

- »йе Ѕактыкан, јсел көрүнбөй кетти да, кайда кеткен ал? - деп сураганча отуруп калды.

-  елет жакында... - Ѕактыкан айтсамбы же айтпай турсамбы дегендей  анатты карады эле ал айта бер дегендей чыгып кетти.

- "јсел кетип калыптыр" деп бири айтса, "таарынышып жүрүптүр" деп бири айтат, сенден угайынчы дегеле андай эмес чыгаар деп келе калгам.

—ы€да, бери жакын отурчу, - деди Ѕактыкан ага, ал жылып жанына келгенде акырын, - јселим кыз төрөп алды, атайын жашырып ичи билине электе өзүнүн үйүнө жашынып жүргөн.

- ќпе-ей ой, жакшы болгон тура. јтаны байкуш ай-йаа, деги кудай берем десе берип эле койот ай. џрым кылган тура бечара, төрөбөй жүрсө чоочуган да, - тигил а€л шыпшынып эле жатып калды. - Ёк кудай, кудуретиңден айланайын жараткан, деги табышмагы укмуш ээ?

- ќшону айтсаң, "кетем, ти€ктан эч кимге көрүнбөйүн" десе  анат болбой, "а€лдар төрөп эле жүрбөйбү" деп. ћен анан оюна кой дедим экөөнү тең тыйып.  өздөн далдаа болсоң бол, айланайын, деп кетиргемин. “өрөгөнү бир жума болду, кыркы чыккандан кийин барам дептир. Ѕайкушум а€бай ырымы кылды го, бала деген балээ тура. Ѕары да, жогу да балээ деп ырас айтылган экен.

Ёки кемпир көпкө чейин чай ичип кобурашып отурду.  анат өз иши менен алек.  ызы менен а€лын үйгө алып келгенде келген элге бере тургандарын дайындап жатты.

јсел болсо √үлү€ кеткенден кийин бала ыйласа упчу менен чай бере албай эптеп сүт бергенге далалат кылса тили менен бултактатып упчуну түртүп коюп бакыра берди. јйласы кетип кашык менен оозуна сүт куюп да ичире албады. —үттү улам куйса чыгарып койот. јнан оюна бир нерсе түштү: "Ёмизип көрсөм эмне болот?" деп баланы жаткыра коюп эзели баланын оозу тийбеген эмчегин жылуу сууга жууп келип: "ќо кудай, жок дегенде сооронуп турсунчу, эчтеке чыкпаса деле" деп баланы алдына алып эмчегин сала берди. »тиркейи кетип тартып алды, кайра салды эле, наристеге баары бир эмеспи, дароо кармай калып эки-үч соргондо эмчеги ооруп кетти, дагы тартып алды: " ойчу, баланы кыйнап үмүттөндүрбөй упчу менен эле сүт берейинчи" деп кызын карап отуруп калды.  өзүн жылтыратып, оозун ар жак, бери жакка чоймоңдотуп: "ћамагымды бер!" дегендей кайсаңдап аткан наристеге элжирей эмчегин салып ийгенин билбей калды: "ќо кудай, неге мени бирөөнүн баласына жалдыраттың? Ёми курсагына эчтеме барбай өзөрүп калса канттим?" деп ойлонуп отуруп наристе эмчегин балкылдата соруп жатканын байкабай калды. “елмирип ойго түшүп кеткен јсел эңкейип караса алда качан эле кызы бөйтөйүп уктап калыптыр, ууртунан сүт агып турат. јга көңүл да бурган жок: "Ёми эмне кылам? јчкасынан ыйлай берип чарчаганда уктады окшойт, байкушум" деп жаздыкка жаткыра койду да, уктап калган јсылдын үстүн жаап койду. јл ойноп отуруп уктап калган эле. ќрдунан туруп жала€к жууп коюп эки баланын жанына жата кетти.  өзү илинип баратты эле: "јсел, мына бул алманы алып алчы" деп сунуп жаткан апасын көрүп делдейе туруп калды: "ће, ала гой. ”шуну атайын сага деп көптөн бери сактап жүрдүм эле" деп алманы берип көздөн кайым болду. ќйгонуп кетсе ымыркайы чукуранып жатыптыр.  олу менен таптап атып: "Ѕайкуш апам, тиги дүйнөдө дагы менден санаасы тынбай жүрсө керек" деп ойлонуп көпкө жатты. џмыркай дагы чырылдап ыйлап кирди, ороосун которуп кайра сүт жылытып берсе такыр кайсаңдап ичпей койду: "Ёми кантип багам?  айненем билип калса эмне дейт? џйлаак болот окшойт" деп айласы кетип дагы эмчегин салды. Ќегедир бүткөн бою дирилдеп баратты, наристе болсо чопулдатып соруп кирди. Ѕир жак эмчеги дирилдеп кеткенинен колун салса сууланып калыптыр: " ой, жөн эле сууну эме берип ооруп калбасын" деген ойдо эмчегин сууруп алмак болду эле наристе оозунан чыгарбайт, күч менен тартып алса баланын оозунан аппак сүт була€ түштү, эмчегинин учунан дагы сүт агарып туруптур: "ќо жараткан, өңүмбү же түшүмбү? ”шунча жашка келип бала соруп көрбөгөн эмчегимден сүт чыктыбы?" деп көзүнүн жашы куюла кайра баланын оозун эмчегине алып барса чап жармашып балкылдата соруп кирди. ƒени өлүп, көз жашына ээ боло албай күлүмсүрөп эмизип, алтымыш тамыры жибип отурганда  анат кирип келип чоочуп кетти:

- јсел, сага эмне болду?

-  анат,  анат дейм... карасаң! - јсел сүйлөй албай көзүнүн жашы талаа-талаа болуп, эмчегин балкылдата ээмп жаткан наристени көрсөтүп жатты.

 анат эмне болуп кеткенине түшүнө бербей: "Ѕайкушум ай, кызына сүйүнүп эне болдум деп жинди болуп кетпегей эле" деп өзү көргөн көзүнө ишенбей туруп калды. јнткени наристе эмип жаткан эмчегин караса баланын эки жамажайынан сүт куюлуп жатыптыр.

- јсел, сен эмне, эмизип атасыңбы? - деп ийди эле јсел сүйлөгөнгө кудурети жетпей башын ийкеп жатты.

 өзүнүн жашы жамгыр жуугандай кубанычтан өзүн билбей калгандай...  анат үнсүз бир топко карап тура берди. Ќаристе бир кезде тойду окшойт, эмчек оозунан чыга бышылдап уйкуга кетти. јны јселдин алдынан илип ордуна жаткырып јселди өйдө кылды. Ёми гана эсине келген јсел:

-  анат, мен бактылуумун! —енин мага деген таза сүйүүң менен наристе үнү мени эне деген атка жеткирди. ћен энемин, уктуңбу, мен эне... болдум! - деп  анатты кучактап солкулдап ыйлап жатты.

- јсылым десе, өзүң ошого татыктуусуң, асыл жансың, -  анат аны кучактап алып өзү да көзүнөн жаш агып кеткенин сезбей калды.

- Ѕактым менин, ырысым ушулар, ак жолтойлорум. Өзүмдү жоготуп койо жаздадым,  анат. Ёмчегимден сүт чыгат деп түк ойлобогонмун да, - јсел көзүнүн жашын аарчый күйөөсүнө жалжылдай карады, - ћынча келбесең кубанычтан жинди болуп кетет белем, кудай сактады, - деп күлүп да, сүйлөп да жатты.

- јр нерсеге адам токтоолук менен чыдаш керек да, јсел. Ѕаары болот турмушта, сен балага ошончолук берилип жаткандыктан сүт агып кеткен тура.

- ќшону айтсаң, сүттү такыр ичпей ыйлай бербедиби. јнан бир салып көрөйүн деп эмчегимди салсам жармашып калбадыбы...

- џрас болду. Ёми качан кетебиз?  ыркын үйгө барып деле чыгарсак болбойбу?

- ∆о-ок, суу аттатып, кыркы чыга элек баланы көтөргөндө болбойт. Ёми эки жума тур, жыйырма бир күндө чыгарам да, кызым, уулум болуп үйгө барабыз, - деп жылма€ карады јсел күйөөсүн.

- ћейли эмесе, апам да а€бай кубанып атат: " ыз жакшы, энеге күйүмдүү болот" деп.

-  анат, акемдерге, карындашың менен эжелерге сүйүнчү жибер. ћен чындап төрөдүм, мен эми эмизип багам, кызымды кудай аман койсо окуганча эмизем! - јсел өзүнчө эле бактылуу болуп кубанычы койнуна батпай атты.

јсел кечкиге бешбармак жасады. јнан апасына куран окуп, тамактанышты. јсылбек жоош, ыйлабайт деле, өзү менен өзү болуп ойноп отура берет. «арылбек "јпам качан келет?" деп ыйлаган экен,  анат алып келип кетти. јнан "кетпейм!" деп ыйлады эле, јсел аны зорго сооротуп кетирди.  анат өзүнчө толкунданып инисин үйгө чакырды. јл а€лы экөө келип карыган энесин, «арылбекти карап калышты.  анат куйруктуу кой да€рдап, келээри менен жээнтек бергенге камынып жатты. јсел болсо кызын эмизип отуруп не деген гана ойлорго берилбеди: "—екетиң кетейин, секелегим, акжолтоюм, эми мен төрөйм, чыныгы эне болом. јпамдын берген алмасы бала болуш керек. ”шуну сага деп катып жүргөм дебедиби. ƒемек мен эне болом. Ёмчегимден сүт чыкканы жакшылыктын белгиси" деп жетине албай жатты. ∆ыйырма бир күн болгондо нан жасап, ата-арбакка  анат экөө отуруп куран окутту да, кырк бир кашык сууга наристени жуунтуп, чач, тырмагын алып туруп, анан эртеси үйүнө келди. јны бир топ болуп тосуп алышты. Ѕактыкан чыныга суу алып чыгып:

- јлдыңа кетейин балам, жамандыктын баары ушуну менен кетип, мындан ары жалаң жакшылыкта жүр.  ызың акжолтой болуп, артынан уурутуп-чуурутуп ээрчитип жөжөлөрдү алып келе берсин.  анат экөөңдүн үйүңдөрдө балдардын күлкүсү гана угулуп турсун! - деп сууну башынан айлантып чачып, киргизбей туруп наристенин оозуна сары май салып ырымдап, анан үйгө киргизди.

- Ѕешик бооңор бек болсун!

-  ызыңар акжолтой болсун! - дешип чурулдап кошо киришти тосуп алгандар.

јселдин жүзү албыра, ого бетер жаңы төрөгөндөй кубарып, башкача болуп турду. јл ушул бүгүн бакытка тунуп дүйнөдө андан бөлөк бактылуу жан жоктой кубанычтан жүрөгү лакылдап атты.

- ∆аш төрөдүң, отуруп эс ал. Ёртең элди чакырып жээнтек беребиз, - деди чоң абысыны аны айап, - ∆акшы тыңыбасаң болбойт, - деп төшөк салып берди.

- џрас болбодубу, айланайын, кудайым берээрин унутпаса эртедир-кечтир ушинтип берип койот, - дешип тамшанып да отурушту келгендер.

јн сайын јсел кызын элдин көзүнөн далдаа кармап, көргөзгүсү келбей улам бетин жаап койот. јр кимиси бетин ачып: "»и-ий айланайын, апасынын эле өзү го" дешип мурдунан чымчып бармактарын өөп коюп жатышты...

ћына ушинтип "төрөбөйт" деген јсел төрөгөндөн бери эл аны ар кандай сөз кылып жатышты: "Ѕотом, јселдин төрөгөнүнө ишенбей кетем, же доктурга көрүнбөсө, өзү эле бекинип жатып кантип төрөп алсын? ј€лдын төрөтү бир ажалы деп айтат эмеспи, кандай эле эч ким көрбөй төрөп калат?" деп бири айтса, бири аны тыйат: " ойсоңчу, угуп калса жаман көрөт. Өзү төрөбөй жүрсө бекинип төрөйт да байкуш. џрымдын да жакшы жагы бар. „елкейип басып жүрсө "»ий, тиги јселдин боюнча бар тура" дешип сөз кылат. јнан ошондон корккон окшойт да". јнтсе дагы бири: " ойчу ай, кудай анча бергенден кийин жашырынбай эле төрөйт эле, мунун бир сыры бар" десе, башкасы: "Ѕолсо болоор, ага эмнеңер кетип атат? ∆өн тургулачы" деп тыйат. "∆өн турбаганда эмне, бийлеп аттык беле?  ойбой-этпей эле бул бирөөдөн багып алды го?" "ќй, багып алса эмчек эмизет беле? Ѕайкуш, жөн эле эзилип эмизип отурбадыбы жана". "јпе-еей ой, чын эле эмизип атабы?" "„ын, өз көзүм менен көрдүм, акыры көрөсүң го сен деле" дешип ар кимиси ар кайсыны айтып ишенип-ишенбей жээнтек тойдон ооз тийип чыгып атышты.

Ёки колун бооруна алып алган јселдин бактысында чек жок. Ѕактыкан уул-кыздары кете электе:

- ћолдону чакырып, азан айттырып атын койгула, - деди.

- џрас эле... -  анат ошондо эстеди, јсел экөө таптакыр эле кызына ат коюуну унутуп калышканын, - јсел экөөбүз ат койгонду ойлобой кыздуу болгонубузга кубанып отура берген турбайбызбы! - деп күлүп калды.

јңгыча бир бала барып молдону ээрчитип келди. Ѕаланы молдо эшикке алып чыгып азан айтты да:

-  анаттын кыз  адича болсун, аты  адича болсун! - деп кулагын ача үч жолу үн салды, - ќомийин,  анат кызы  адича өмүрү узун,  адичадай акылман, эрктүү кыз болсун! - деп бата берди.

- јйтканыңар келсин! - јсел менен  анат молдого ыраазылыгын билдирип коноктоп, колуна акча карматып, көйнөк-чапан кийгизип атказышты.

-  ызымдын аты  адича болду. јнанайын кызым, күчүгүм менин, кичинекейим менин, - јсел жетине албай ымыркайды эркелетип жатты.

 үндөн күнгө  адича чоңоюп көзгө көрүнгөн сайын јселге окшошуп баратты.  анат менен јсел ичтеринен купу€ ойлонуп коюшат: "“об-оо, баккан бала окшош болгону кызык, тим эле өзүм төрөгөндөй, эмчегимен да сүт чыкты, кудай буйруса акжолтой болот" деп жакшы тилектерине кубана беришти.  анат јселдин бактылуу боло кызым эмизип, жаны тынбай жала€гын жууп-тазалап, эки күндүн биринде киринтип, үч баланын түйшүгүн ноюбай көтөрүп атканына ичи жылып ого бетер сүйүп, ого бетер жакшы көрүп келет.  өрүнгөн тоонун ыраагы жок дегендей, «арылбек биринчи класска барып, јсылбек болсо бешке чыгып,  адича билинбей эле үчкө чыгып тили ширин, чоң энеси Ѕактыкандын жанынан чыкпайт. јсел кош бойлуу, төрөөрүнө аз калды.  анат аны сак-сактап: " удай сактай көр, биринчи төрөтү кандай болоор экен?" деп ичинен коркуп жүрөт. Ѕактыкан болсо: "Ѕирди берген кудай дагыңкысын, кызды берген кудай уулун да берет деген ушул. Ёми экинчисин оңой эле төрөйт" деп кооптонбой калды.

Ѕир күнү Ѕактыкандын сиңдиси келип калды. Ёже-сиңди кучакташып көрүшкөндөн кийин:

Ѕотом, каттабай кеттиңер. ћен болсо карып калдым, көзүмдү көрбөй каласыңар го? - деп Ѕактыкан эмшиңдеп ыйлап кирди.

- Ёже, эми каттаганда эмне кылайын, жол алыс, балдар биринен сала бири чоңоюп калды.  еле албайт экенсиң. Ѕүгүн дагы убакыт таап учурашып келе калайын деп чыкканыма эки күн болду. ћуратбек болсо оорукчан болуп калды.

-  антейин анан, карыган сайын көзүмдөн учуп калдыңар. " ирип келээр бекен" деп күтө берем. Ѕа€гы ∆айдаркан каттап атабы?

- ∆арыктык ай, эми кантели анан. ћен деле улгайдым, арабыз дагы жакын эмес, - деп јлтынкан кейий сүйлөдү. јларды коноктомок болуп  анат кой союп сыртта жүрдү. - ∆айдаркан төрөп түшпөй калып бала багып алган, жүрөт.

- Ёки-үч жыл мурун √үлү€ келип кетти эле, - Ѕактыкан сиңдисин карады.

-  ачан?

- Үч жылдай болду, бир жумадай жүрүп кеткен. ќкуп атам деди эле, окуусун бүттүбү? - дегенде аселдин жүрөгү болк эте јлтынканды карады.

- ќшо курусун, "жигитим бар сүйлөшүп жүргөн" деп жүрүп тиги јтбашыга тийип кеткен.

- ∆акшы болуптур, кыздын тынып калганы жакшы да.

- “ынып-тынчып эле калды. ∆акында уул төрөп алды. јны биз жакын жерге берели десек болбой кетип калбадыбы.

- ћейли, кыз насиби түшкөн жерге барат, өзү менен өзү болсо эле болду да. ∆акшы жер бекен?

- ∆акшы эле жер, бала жалгыз бала экен, окуусун таштатып айылда жашап жатат.

- ќкуганда эмне, а€л киши төрөп түшүп, орун-очок алып калса бактысы ошол эмеспи, - деп сүйлөшүп отурушту.

јсел өзүнчө кыжаалат болуп: "“ынып-тынчып калса кызын талашса эмне болот? ƒеги кызымды менден ажырата көрбө, кудай!" деп ойлоно берди.  анат кош кат а€лын айап:

- јсел, үйдө эле отура берчи, кыйналып каласың. ћына бүтүп калдык, - деп үйгө киргизип жиберди. —ыртта койдун ичегисин арткан коңшу келин жүргөн. ќшого ишенип јсел да кирип отуруп калды.

- Ѕалам, көп кыймылдабай эле койчу, кыйналасың. Ёптеп көз жарып алсаң, анан жыргап эле каласың, - Ѕактыкан дагы аны айап атты.

 өп өтпөй  анат этти бышырып колго суу куйду. јсел болсо кыбырап иш кылып жүрө берди. Ѕалдары кирип-чыгып ойноп жүрөт.  адича чоң энесинин жанында:

- „оң эне, мен эт жеймби? - деди ал чоң энесинин тизесине отуруп алып.

- Ёт жебей анан, биринчи сага берем да, ырысым.

- ј сен жебейсиңби? “ишиң жок да, ээ?

- »йи, тишим жок. —ен чайнап бересиң да, ээ?

- ќоба да, мен чоң энеме эт чайнап берем, - деп жүгүрүп чыгып кетти.

- јй  акен, кир үйгө, эшик суук, үшүп каласың, - јсел аны үйгө чакырды. јл кирип кайра чоң энесинин жанына отуруп калганда јлтынкан:

-  апырай, тим эле јселдин өзү го, ушунчалык окшош болгон баланы тегеле көрбөптүрмүн, - деп эжесине шыбырай койду.

-  ой кокуй, зорго таап алган немесин айтпай эле кой, - деп эне ага ымдай, нукуп койду, - ћуну төрөйм деп элге көрүнбөй жарым жыл энесинин үйүнө жашырынып жүрбөдүбү.

- Ёмнеге, ботом? - јлтынкан таңкала сурап калды.

- Ѕотом, төрөбөй жүрүп төрөсө ырымдады да, айактан өзү кыркын чыгарып анан келген.

- Ѕалаке-ет, ошондой ырымчылбы келиниң?

- ќшентет да, өзүң деле ойлосоң, төрөгөндөн үмүт үзүп койгон неменин боюнча бүтүп атса, элдин көзү жаман эмеспи.

- џ€ эже, бу јселди көргөндө эле таң калып жатам. јтбашыдагы менин кудагыйыма тим эле куюп койгондой окшош экен.

-  ишиге киши окшошо берет да, жөн отур эми, - Ѕактыкан аны тыйып койбогондо дагы канча сөздү айтат эле ким билет. Ѕирок дасторкон жыйылып, табак тартылып калды. ”луулата устукан тартып, таежесин сыйлап отурган  анат:

- “аеже, же өзүңөр каттабайсыңар, же бизди чакырбайсыңар.  елин алып, кыз берип эле жатасыңар, апамды деле бизди кошуп чакырсаңар барып турат элек ко? - деп калды.

- јйланайын, менде эмне кеп? џрас, келин алып, кыз бердик. ќшол убакта чама-чаркыбыз жетпей калып атпайбы...

-  олубуздан келишинче жардам берет элек, кыскасы апамдын барында катташпасак, кийин бири бирибизди тааныбай деле калабыз го дейм? ∆ездемдин дени таза, күүлүү эле жүрөбү?

- ∆акшы эле, эки жылдан бери инсульт деген оору жабышып үйгө кирип-чыгып зорго жүрөт эптеп.

- ћына таеже, апам дагы, сиздер дагы картайып баратасыздар, бөлөлөрүмдү тааныбайм. „огуу бир чакырайын, катышып алалы.

- ћейли, садага кетейин, чакыр. Ѕолбосо үйгө барганда мен өзүм да кеңешип-таңашып анан чакырып калаарбыз. ∆акында биз кичүү келиндин алдына барганы жатабыз, эжемди алып кетейин деп ошон үчүн келгем.

- јнда жакшы болот, апам барса анан јсел экөөбүз артынан барып калалы, -  анат күлүп калды.

- ќшент, садага. Ёркек бир туугандыкы болсо башка экен, кыз бир туугандыкы бөлө болуп алыстап кетет тура, јлтынкан шыпшына отуруп калды.

Ёки күн эже-сиңди черлери жазыла сүйлөшүп, сагынычтары жазылып, анан жөнөп кетти. јны узатып жатып јсел толготуп калды. јл доктурга барбайм деп тырышты. Ѕирок толгоосу катуу болгондуктан  анат аны төрөтканага алып барды.

-  анчанчы төрөтүңүз? - деди аны акушерка көрүп жатып.

- Ѕиринчи... - деп чындыгын айтты ал  анатка карай берип.

- ќоба-ооба, биринчи төрөтү, жакшылап карап коюңуз, -  анат дагы бул жерде калп айтууга болбосун сезип.

Ѕул сөздү санитарка болуп иштеген а€л угуп калды. Ѕирок ал буларды таанычу эмес.  анат менен јсел ал жөнүндө ойлогон деле жок.  ыйналып жатып кеч кирип калганда гана төрөдү, алы жок, зорго жатып жанаша жаткан уулуна көз кырын сала алсыз жылмайып алды.

-  агылайыным десе, ушунуңа шүгүр, кудайым.  агылып кетейиним десе,  адичам акжолтой болду, - деп күбүрөп жатып көз кычыктарынан жаздыкка мөлт этип жаш куюлуп кетти, бул кубанычтын жашы эле...

Ѕактыкан төрөтканага келалбаса да эптеп балдарын карап жатты.  оңшусун чакырып уюн саадырып, анча-мынча жумушуна колкабыш кылып жүрдү. јселди чыгарып келээр күнү дагы чогулуп абысындары келип боорсок жасап коюп чыгарып келишти. Ѕалдары кичинекей наристени тегеректеп чурулдап атты:

- ћенин иним болот, ээ?

- »ки, менин бөбөгүм болот.

- ћеники дагы, биздин баарыбыздын бөбөгүбүз, - улуулук кыла эс кирип калган «арылбек аларды тыйды.

јларды жылмайа бактылуу карап турган јсел:

- —адагаларым десе, үчөөңдүн тең бөбөгүңөр, силер чоңойтуп, карап ойнотосуңар да.

- ћен, мен жетелеп ойнотом! - јсылбек апасына жармашты.

- ћен чоңмун, мен ойнотом, - «арылбек дагы корсоңдоду, - —илер кичинесиңер, мен багышам.

- ћенчи? ћен силер окууга кетсеңер жетелейм, ойнотом ээ, апа? -  адича дагы өз оюн бербей такылдады.

 адича үчкө жаңы эле толсо да тили такылдап өтө тыкан, анан калса јселдин өзү болуп баратты. јселдин жашы өткөндө төрөгөнүнө баары таң калып, шыпшынып, боору ооруп: "Ѕайкуштун зары кудайга жеткен экен, "шашылба, берем" деген экен да, болбосо јселди эми төрөйт деп ким ойлоптур?" дешип атты.

јсел бактылуу болуп балдары менен өзүнчө эле жыргап калды. јлардын чырылдаганы, ыйлаганы ал үчүн зор бакыт болчу. ”шул үндү ал эчен жылдар бою жүрөгү сыздап, көз жашын төгүп күтүп жүрбөдү беле.  айнага, кайнилери, абысындары той кылып ийишти.  анат атайы арнап багып жүргөн коюн союп коңшуларын чакырды. јсел бул жолу уулун кызганган жок, негедир ыйлап жатса өзүнчө ырахаттана эмчегин салып балкылдата ээмп жаткан уулун көзү тойбой карап отура берет: "”шул эмчегимди ийитип, алтымыш тамырымды эриткен  адичам менин! Ѕалким аны бакпасам дале төрөбөй калмактырмын, кагылайын акжолтоюм" деп басса-турса ойлонуп кетет.  өңүлү тынып, уулунун атын  алыбек коюшту, анткени анын кулагынын артында бармак басымдай калы бар экен. јбдан жоош болду.  үн өткөн сайын уулу кыбырап эки жакты карап, жарыктан көзү у€лып, караанды ээрчиген сайын  анат ага жакындап колунан түшүрбөйт: "∆үрөк сүйгөн адамымдан балалуу болдум, кудай кулум десе берээрин унутпасын деген чын экен, јселимдин көз жашы кургап, жүрөк оорусу айыкты. Ёми ал бактылуу, ушул бактыбыз кут болсо экен" деп ойлонот уулун көтөрүп жүрүп. —ергил кемпир бир күнү:

- Ѕешик бооңор бек болсун, айланайын, - деп кирип келатып јселди бетинен өөп койду, - џрас болгон тура.

- џрахмат, апа, - јсел ага чын дили менен ыраазы боло төргө өткөздү.

- Ёми төрт бала менен кыйналып каласың, «акен менен јсылды алып кетейин, - деп Ѕактыканды карады.

-  удагый, балдарды атасынан ала качканыңар болбойт да, ушул балдар деп булардын көңүлүн оорутканың болбос. “өрт балабы, бирөөбү - баары бир бала. јта-эне он бала болсо да оорлобойт.

- ћен јселди кыйналып калабы деп жатпайынбы.  ир-когу, тамагы болот, жаш бала менен жетише албайбы деген ой да. Ѕиротоло эмес, бираз күн барып келсин жок дегенде.

- ќкуудан калып калат да, апа, мен балдардан кыйналбайм деле, ар биринин өз ырыскысы бар да! јсел кабак бүркөбөй жайдары кирип келип дасторкон жайды.

- Ѕотом, экини төрөдүңбү? - —ергил бирдеме дечүдөй јселди кытмыр карап күлүп койду, - “өрөтканада доктур сураса биринчиси деген турбайсыңбы!

- ја-аа, - јсел сөз табалбай такала түштү, -  им айтты?

- ќй аерде менин келиним иштейт, ошол айтты. —ен төрөгөн күнү анын исмени экен.

- јпа, мен мурун доктурга көрүнбөй, эч кимге билгизбей төрөгөм да. јйткандан корктум, мында дагы төрөөрдө эле барбадымбы.

- »и-йи, ошо тиги келиним айтып келди. "ћурда төрөдү деп жүрбөдүңүз беле, биринчи төрөтүм деди го" деп...

- јйтса айткандыр, кудагый, анын эмнесин айтып отурасың? ∆акшынакай кылып өзү эмизип, кайра боюнча болгондо эле чыгарбадыбы? ƒеги бирөөнүн кемчилигин эле издеп турган адатыңар бар экен да? - Ѕактыкан аны жактыра бербей кагып салды. - “өрөтү кечигип калса төрөбөйт деп кеп кылып оозуңарды толтуруп ушак кыласыңар, төрөсө аны да көралбайсыңар.

-  апырай, айтканын айттым да, - —ергил купшуңдай отуруп калды.

- ќшо дагы сөзбү? ∆аны кыйналып турса мурда тартынып догдурга барбай жүрсө, анан чоочулап ошенткендир да?

-  ойдум, кудагый, койдум деги. ћен тигил эки баланын бирин алып кетейин деп эле келгем.

- Ѕалдарды бөлбөй, бир эле жерде чоңойсун. јнтип эле чууттана бербе. Ѕалдардын атасы-энеси бар. јсел ал экөөнү өз баласынан ашык көрбөсө кем көрбөйт!

- Ѕаламдын баласынын бирин бергиле.  анатка эмне, баары бир экен, —алиманы ойлоп да койбос. ћына минтип туубас деген катыны тууп берип, асмандан тилегени жерден табылып оңуп калды да.  ызымды ойлогондо жүрөгүм сыздап.. - —ергил эмшиңдей ыйлап калды.

-  удагый, эми жаш эмессиң. —алиманын өлгөнүнө сегиз-тогуз жыл болду, тиги дүйнөсүн берсин. ∆оош, момун жан эле, анын арбагын сыйлап балдарын тынч эле койсоң боло. ќшентсең эле бере койот дейсиңби? Ёркек бала атасында болгону оң эмеспи, сенде болгон күндө дагы "жээни" дешет.

- ∆ээн десе дейт да, кызымдын балдарынын томсоруп турганын көргүм келбейт.

ќшол убакта эки уулун ээрчитип  анат кирип келди:

- Ёмне болуп атасыңар?  им томсоруп калыптыр? - ∆ини келе эки кудагыйды карады.

- «акен менен јсылды "томсоруп калды" дейт, ботом. јларды ким томсортуп жатканын түшүнбөдүм.

- Ѕул балдарда эч кимдин акысы да жок, менин балдарымдын томсоргону менен эч кимдин иши да болбосун!

- јпей ботом, ушуларды көрөм деп келем, сагынып келем, болбосо эмнеге келем биерге?

- Ѕолуптур, ошончо эле күйүп-бышып сагынып атсаңар энеси өлгөндөн бери "жол карап калдыбы?" деп экөөнө эки момпосуйду сала келдиңерби?! Ѕуларды алып барып алып малыңарды бактырып жумшагыңар келип жаткан чыгаар? -  анат ачуулана кайненесин карады. - Ёкинчи ушулар он сегизге толгуча келгениңерди көрбөйүн. јндан кийин силерге каттап турабы, каалабайбы, өздөрү билет! - деп эшикке чыгып кетти.

јсел мунун баарын угуп коңшу бөлмөдө баласы менен алек: "Ёэ кудай, ушул балам менен кызымдан айтсын. "јлып кетем" десе да жүрөгүм оорубайт. Өзүм төрөгөн балдарым турат. Ёгер булар болбосо алар үчүн далбастап көз жашып эчен жолу төгүлмөк эле го?" деп ойлонуп атты.

—ергил мурдун чүйрүй ордунан силкине туруп чыгып кетти, коштошкон да жок. јнын жашоосу деле ойдогудай болчу, күйөөсү өтө жоош, момун адам.  аалаган жагына басып көнгөн —ергил башы оогондо келип эле "балдарды алып кетем" дей берет. ”луу балдары аны тыйып: "Ёнеси өлсө атасы бар, биздин ал балдарды талашууга акыбыз жок, эгерде  анаттын бага турган шарты болбосо алсак болмок. јл бизге бербейт, тынч жүр" деп урушканына карабай бекер ооздонуп келе берчү. Ёми  анаттан кагуу жеп ызаланып үйүнө келди.  үйөөсүнө асылып, жулкунуп кирип, казан-айагын калдыратып атып көптөн кийин өзүнө келип жели чыга отуруп калды.

 анат сыртта малын жайлап жүрүп кыжырлана берди: "јкмак, кызы өлгөнү бир келип, куран окуткан жок, күйбөс катын кошокчу болуп балдарга курооз күйүп кеткенин кара! Ќеберелерине көтөрө келген эчтекеси жок, анан аларды алып кетерчегин!" деп өзүнчө жинденип атты. јнын ачуусу келип турганын байкаган јсел балдарынын сабакка кийчү кийимин чечип которуп анан алардын кардын тойгузду.  адича болсо  анаттын жанына барып кужулдап ар кайсыны сүйлөп эриктирбей, көңүлү кирдеп турган атасынын ичин элжиретип жиберди.

- јта, сен эмне кылып атасың?

- ћалды карап, чөп салып атам, кызым.

- ј-аа, алар үшүйбү?

- ∆о-ок, үшүбөйт, жүндөрү бар да.

- »и-ий да, биздин деле жүнүбүз болсо үшүбөйт элек, аа ата?

- —адага кетейиним десе, адамдарда жүн болбойт. Ѕиз кийим кийебиз. ∆үрү үйгө, үшүп кеттик, -  анат кызын көтөрүп алып үйгө кирип мештин жанына отуруп  адичанын колун отко жылытып атты.

- јта, сенин колуң деле үшүдүбү?

- Үшүбөй анан, кызым, а€бай үшүдүм, -  анат кызын чоп эттире өөп койду.

- јпамчы, анын колу үшүйбү?

- јнын да колу үшүйт, эки акең да окуудан келгиче үшүйт, ошон үчүн колкап кийип жүрбөйбү.

- ћен окусам апам мага дагы колкап алып берет.

- ќоба, кызым, такыр үшүтпөй турган кийим алып берем ээ сага?

-  ызыңа, эмне, заказ берип башкача тиктиресиңби? - јсел аларды карап жылмайып койду.

-  ызыма заказ менен тиктирип берем, -  анат да кызын кучактап өөп-өөп эркелетип калды.

Ѕири кем дүйнөдө жандүйнөң эзилип, жүрөгүң ооруп турса ааламдын кеңдиги кызыктырбайт. Ѕакыттын маңдайыңда жанып турганында тар, кунарсыз жашооң да көзүңө кызык көрүнүп өмүрдүн кыскалыгы унутта калып, кең дүйнөнүн жыргалы жалаң гана өзүңө берилгендей ырахаттын көлүндө калкып-учуп асмандагы жылдыздардын катарында жымыңдап жанып тургандай сезесиң өзүңдү, көрпендечиликтин бир касиети ушунда эмеспи.  анат менен јсел азыр ченде жок бактылуу эле. јселдин бакытка балкыган көздөрү жалжылдап, ого бетер өңүнө чыгып, санаадан арылып калганда анын алдында дагы бир кубаныч күтүп турган.

ќшол эле айылдык јсел тааныган ∆үдөмүш дегендин кызы —аадат кыз кезинде төрөп коюп ушул јземдин эшигине таштап коюп түндөп шаарга кетип, ошондон ары күйөөгө тийип кеткен эле. јсел чоңойгондо ∆үдөмүштү көрүп калды. јл кемпири экөө аселди көргөндө негедир аны а€бай көпкө карап калчу. јны јсел билчү, бирок ∆үдөмүш кызына окшоштурган менен ичи-жигин билбегенден кийин унчуга алчу эмес. ∆үдөмүш а€лы экөө тең өтүп кеткен. Ѕалдары үйлөнүп-жайланып калган. —аадат коңшусунун баласы јйтбек менен сүйлөшүп жүрүп, ал аскерге кетип калат.  ат келип жүрүп, кийин келбей калганда кайра-кайра кат жазса дагы жооп келбейт. Ѕирок јйтбек стройбатка туш келип иштеп жүрүп кабат үйдөн учуп кетип госпиталда жаткан экен.  ийин айыгып, бир бутунан сылтып келет да. —аадатты таппай калат.

- —илер аны киргизип албайт белеңер? ћына каттары, у€тынан кетип калган тура, төрөсө да аны бирөөгө же жетимканага таштап койду да? - јйтбек келип эле ата-энесине нааразы болду.

-  апырай, биз укпасак кайдан билдик? Өзүң ошол госпиталдан кабарлашып койбойт белең? - јпасы кейий сүйлөдү.

- ћен кат жазмак турсун, бутумду кесебиз дегенде өлмөк болдум. ƒагы жакшы, эптеп бутум кесилбей сылтысам да алты саным аман келдим.

-  агылайын, аны билбей калдык. Ёстүү кыз сүзө качырып бизге айталган эмес тура. Ѕашың аман болсо үйлөнүп-жайланып эмеле балалуу болосуң, - јпасы аны тынчыта сүйлөдү, - Өзүңдүн аман келип калганың биз үчүн канчалык кымбат.

- јпа, мен —аадатты сүйчүмүн да!

- Ёми насип болбосо кантебиз, балам? “өрөдүбү, же түшүрүп койдубу, ким билет? ∆акшынакай эле жүргөн... анан эле "күйөөгө тийди" деп барып келишти.

-  а€кка тийиптир?

- јтбашыга. јбдан жакшы жерге барыптыр, калыңды а€бай берди го...

-  алыңын урганым барбы!  анча болду кеткенине? - јйтбек кыжына сурады.

- Ѕир жыл болоюн деп калды, балам. Ёмне кыласың аны? - Ёне уулун чоочулай карады.

- Ёчтеке... - деп јйтбек эшикке чыгып кетти.

Ѕирок —аадат бир балалуу болгондо келип јйтбек экөө жолугуп калды. јйтбек аны атайы чакыртып алган:

-  андай, —аадат, денсоолугуң жакшыбы?

- ∆акшысын сурайсыңбы же жаманын сурайсыңбы? - —аадат ага ызалуу карады. - ћенин кандай экенимдин сен үчүн мааниси деле жок чыгар дейм?

- јндай дебе, —аадат. ћен госпиталда жатканмын, сенин каттарыңды мага беришпептир, кийин чогултуп алдым. ќшондо гана билдим.

-  етүүгө аргасыз болдум. јта-энемдин төрүндө төрөгөнүм аларды тирүүлөй өлтүрбөйбү?

- јның ырас, бирок сен аны төрөдүңбү?

- ќоба, ичимди таңып жүрүп, жан адамга билгизбей ээн талаага төрөдүм.  ыз экен... - —аадат ойлуу ошол күндү көз алдына келтирип мелтиреп отура берди.

- јнан аны кайда таштадың?

- Ёч жакка, мен өзүмө келалбай жалгыз кыйналып атканда кыз жок болуп калды, анан эптеп аны бир жерге көмүп кете бердим, - —аадат кызын јземдин эшигине таштаганын айтпады. јл өзүнүн мугалими болчу. јйткандан тартынды.

- ∆аман болгон тура, - јйтбек жер карап отуруп калды.

- Ёэн талаада мен өзүм да өлүп кала жаздадым го ошондо.

-  ечирип кой. —аадат. јзыр бактылуусуңбу?

- Ѕакытты баламдан гана издебесем, күйөө деген а€лды бактылуу кыла албайт экен го?

- Ёмнеге? Өзүң аны сүйбөсөң керек. јйтчы, күйөөңдү сүйбөйсүңбү?

- —үйүү дегенге ишеничим өлгөн. ћен азыр жөн гана жашап келем...

- —аадат, ажырашып келбейсиңби, өзүбүз үйлөнүп алабыз. —ен дагы эле мени сүйөсүң да, туурабы?

- ∆ок, јйтбек. “агдырым кошкон адамды сүйбөсөм да сыйлайм, ал менин көзүмдү карап турат, анан кантип басып кетем?

- ћен сени гана жакшы көрөм, —аадат.  елчи, макул дечи? Ўаарга качып кетип калалы. “үшүнсөң, мен ошондо ооруп калдым, сенин көзүңө чолок болуп көрүнгүм келбеди. јнан өлгүм келди, мени кайтарып туруп алышты, кудай жалгап бутум кесилбей калды. јнан сени эстедим, - јйтбек —аадатты айдын жарыгында кучагына кысты, - „ынында сенсиз жашай албайт окшойм! Ѕалаңды өз баламдай көрөм, —аадат, мага ишенчи!

- ∆о-ок, јйтбек. ћен анте албайм, мени кечирип кой, турмуш куруу оюнчук эмес, улуу кишилердин каргышына калбайлы. —ен али жашсың, өз бактыңа жолугасың, кош бол! - —аадат аны менен коштошуп үйүнө кирип кетти. “үнү менен ыйлап чыкты, анткени ал дале аны сүйчү, унута албай ага таарынып жүргөн, анын абалын уккандан кийин миң ирээт көзүн жумуп, јйтбекти ээрчип басып кеткиси келди, бирок анте алган жок. Ёртеси ата-энеси: "ƒагы жүрө тур, кетесиң да" десе да болбой кетип калды: "Ѕиерде дагы жүрсөм аны көрүп жолугуп, биротоло калып калбайын, эми баары бүттү, уулум үчүн атасынын ишеничинен чыкпай өмүрүм өткөнчө жашайын" деген чечимге келди.  ызынын тирүү экенин да андан жашырып кете берди. ќшондо јсел эки жаштан өтүп, јземдин кубанычы болуп турган болчу. —аадат ата-энеси өлгөндөн кийин јземди сураштырып акыры јселдин күйөөгө тийип төрөбөй жүргөнүн угуп атайын жолукмак болуп күйөөсүнө түшүндүрүп айткан эле. Ѕалдарына дагы айтып, улуу кишилерден ээрчитип, кичүү келини √үлү€ны күйөөсү экөөнү кошуп алып издеп чыккан болчу. ћуну уккан √үлү€: " ызымды бир көрүп алайын. ћен дагы айтпайм, эч нерсени билгизбейм" деп купу€ ойлонуп келатты. Ѕирок  анат бир тууган бөлөсү экенин ачык айтты. √үлү€нын күйөөсү дал ошол кызынын атасы болчу, √үлү€ ичиндегисин "алдырып койдум" деп койгон. Ѕул чиеленишкен тагдырлар кандай болгондо чечилээри күмөн, бирок адам баласы баарына чыдап, түткөндө гана жеңип чыгаары белгилүү го. √үлү€ да адамгерчилиги, түшүнүктүүлүгү, ата-энесинен, таеже-бөлөсүнөн тартынып бул сыр дагы көпкө созулаары бышык.

ќшол күнү дагы јсел ба€гы түшүн көрдү, ушуну менен үчүнчү жолу көрүшү: " ызык, эми кайдан менин апам келмек эле? Ѕир кезде жаңылып калып таштап кеткен кызын ойлоп жатса керек. Ѕалким айланамда эле жүрбөсүн, айталбай жүргөндүр" деп ойлоп, көнүмүш тиричилигине аралашып кетти.  анчалык алаксып унутайын десе да эсине түшүп алагды боло берди. ∆үрөгү улам солк этип, бир нерсени сезгендей ээлигип кетет: "Ѕалдарым аман болсо экен, мынчалык эле жүрөгүм эмне ээлигет?" Ѕөөдө кырсыктан сактай көр кудай, эми көөнүм тынып калганда жакшылык эле болсо экен деп ойлоп торолуп, күлүшүп калган уулун кайненесинин алдына коюп өзү кечки тамагына камынып аткан. Ёшиктен үн чыгып калды, чыга калса эки эркек, эки келин, бир а€л турган экен. ћашина менен келишиптир: "Ѕулар кимдер? ƒеги тынччылык болгой эле... Ѕотом, √үлү€ го!  ызым... кызымды алып кеткени келдиби, кудай ай?" деп √үлү€ны таанып селдейе туруп калды. Ѕасып барууга дарамети жетпей көзү караңгылай түштү. ”турлап барганга анын кудурети жетмек эмес, нес болуп тура берди. јны көрүп √үлү€ алдыга басып келди:

- “аежеңе, кандайсыз? “аежем жакшыбы, балдар чоңоюп жатабы? - јнын сунган колун көрүп јсел колун бере койду эле анын колдору калчылдап турган.

- ∆акшы... - јл көзүн √үлү€дан албай ооздору титиреп, - Ёмнеге келдиң? - деп шыбырай унчукту.

- ∆өн эле, таежеңе, конокторду тосуп алыңыз, - √үлү€ анын абалын түшүнө коюп кучактамыш болуп кулагына:

-  ам санаба, жеңе, башка жумуш. ћенин кайненемдер келди, - дегенде өзүнө келген јсел аларды көздөй калтыраган мууну токтобой баратканда алар дагы бери басышты:

- ∆акшысыздарбы, келиңиздер!

-  елдик, айланайын, јселсиңби? - —аадат улгайып калганы менен сымбаттуу а€л болчу, јселди эңкейе өөп койду.

Ѕаары јсел менен жылуу учурашып үйгө киришти.  анат үйдө жок эле.  онок бөлмөгө баштап кирген јсел: "Ѕул а€л эмнеге келди? Ѕалким чоочутпай жай отуруп сүйлөшүп, кызды бер дегени келишкен го?" деп күдүк ойдон арыла албай ою ордунда болбой санааркай берди. Ѕактыкан алардын үстүнө кирип отурду. јлар аны менен дагы учурашты. √үлү€ сыртка чыгып јселдин жанына келди. јны јсел алыс ажаткана жакка ээрчитип барды да:

- √үлү€, эмнеге буларды ээрчитип келдиң? “ынып алгандан кийин сага бала керек болдубу? - деп ыйлап ийди.

- ∆ок, таежеңе, эч нерсени ойлобоңуз. јл жөнүндө сөз жок, булар сиз менен таанышканы келишти, - √үлү€ аны бооруна кыса өпкүлөп жиберди, - ћен башка бирөөгө берген жокмун да. ∆аман ойлобоңуз, жүрүңүз үйгө, - деп аны үйдү көздөй алып келатты. Ѕул убакта —аадат кудагыйы менен сүйлөшүп, ага чындыкты чыгарып турган:

-  удагый, мен атайы алыстан јселди издеп келдим. ћына булар јселдин инилери, келиндери, јселден башка кызым жок, өтө карып кала элегимде, алы-күчүм барында кызым менен жүз көрүшүп, инилери менен катыштырайын деп келдим, - дегенде √үлү€ менен јсел кирип келаткан, јсел тык токтой калды: "Ёмне дейт? Ѕир туугандары менен дейби?" деп ойлонуп калганда аны √үлү€ колтуктап кирди.

- јсел, - деди Ѕактыкан келинин ойлуу карап, - Ѕу жашоодо эмнелер гана болбойт, балам. Ѕу отурган а€л сени төрөгөн экен. ∆анындагылар инилериң экен. —адага. Ѕул дагы болсо кубаныч.  ел, учураш апаң менен! - дегенде —аадат ордунан туруп келип кучагын жайып:

- —адагам менин, ушу сенин жүзүңдү бир көрсөм деп канча жылдар түн уйкумду бөлбөдүм! - деп келип кучактап калганда јсел үнсүз-сөзсүз тилден калгандай тура берди. ∆е апасын кучактаган жок. јлар ошентип турганда  адича кирип:

- јпа, апа дейм! - деп јселди этегинен тарткылаганда ал андан бошонуп кызын карады:

- Ёмне болду, кызым? - үйрүлө түшө калып көтөрө коюп сыртка алып чыкты.

 адичаны көргөн √үлү€нын абалы јселден жаман болду.  адам турган кызын кучактап өбө албай өзүнчө буулугуп ыйлагысы келсе да өзүн карманып: " ой, менин анда акым да жок, эне болууга укугум да жок. ”шинтип турган кыз мени карамак беле? Ѕашка бирөөдө эмес, өз бөлөмдө чоңойо берсин, аман болсо болду" деп өзүн сооротуп отурду. Ѕактыкан сыртка чыгып јселдин жанына келди:

- Ѕалам, назарын сындырба, атайын алыстан келиптир. »нилериң менен учураш, тааныш. Ѕир тууган деген жакшы, "жалгызмын" дечү элең, мына бир туугандарың табылды. "Ѕалам жок" деп жүрүп балалуу болдуң. “обо де, айланайын. Ѕу да болсо кудаанын кудурети!

- јпа, эмне кылайын? - јсел кайра кайненесин карады.

- ƒасторкон жайып чайыңды бере бер, анан  анат келсе союш союп коноктойсуңар, - Ѕактыкан келинин башынан сылай эркелете жылмайды, - Ѕагың тоодой экен, балам.  ут кылсын! - јнан үйгө кирди.

јсел дасторкон жайып киргенде эки иниси тура калып аны менен учурашышты, келиндери да туруп келип учурашып атканда —аадат:

- Ѕалам, алып келгиле тигилерди! - дегенде эки уулу сыртка чыкты. јсел дасторконуна баарын жайнатып коюп чай суна баштаганда чоң чаар сумка менен куржунду алып киришти. —аадат бир кой союп, боорсок менен кант, таттууларды куржун көзүн толтуруп келген экен. „аар сумкага болсо кыз-күйөөсүнө, кудагыйына кийит-кече алып келгенин көрүп, јсел: " олунда бар окшойт" деп ойлоп койду. ќшол убакта  анат кирип келип эле таңгалып туруп калды. √үлү€ тура калып учурашканда анын оюна да јсел ойлонгон ой келип аны менен суз учурашты. јнын селдейе туруп калганын көргөн јсел аны карап:

- Ѕул күйөө балаңар болот, - деп күлө караганда  анат түшүнбөй калды.

- јйла-анайын, кел учурашып койолу. ћен јселдин апасы болот, булар ини-келиндери! - —аадат туруп колун сунганда гана  анат түшүнө калып алар менен учурашты. —аадат аны өөп койду, - ∆ашоо, тагдыр деген ушул тура, балам. ”шинтип карыганда кызымды издеп келип калдым.

- ∆акшы-жакшы, келгениңиздер жакшы болуптур, -  анат отуруп сүйлөшүп атты, -  ош келипсиздер, таанышкан жакшы эмей, : "жалгызмын" дебей, минтип инилери менен катышып турса кандай жакшы.

- Ёки жыл мурун келмек элем, шартыбыз келбей бул уулум үйлөнүп калды. √үлү€ садагаң болоюн акжолтой болду. : "Ѕөлөм болот" дейт, : "таежемдин келини" дегенден кийин чыдай албай калдым, - —аадат бир жылмайып, бир ыйлап отурду, - Өзөгүмдү өрттөгөн, жүрөгүмдү сыйрыган бир дартым ушул эле...

-  ой айланайын, минтип жоготконуңду таап отурасың, шүгүр де, балдарың бар экен, - Ѕактыкан аны карай насаат айтып отурду.  анат бир-эки чыны чай ичти да, инисине коңшусунун баласын жөнөттү. јнан өзү койду сойо баштады. јңгыча иниси келинчеги менен келип калды. јгасы да а€лы менен келди. јрыдан-бери койду союп конокторду жакшылап сыйлап жатты. √үлү€ улам  адичаны карап койот, бирок аны кучактап өпкөнгө батынбады. —аадат јселдин балдарын жан-алы калбай эркелетип жалынып-жалбарып отурду:

- —адагаң кетейин десе, апасынын эле өзү экен. јман болсун, аман болсун!

- ќоба, ушуларды кандай гана азап менен көрдү, байкушум.  удайдын береринен түңүлбөсө эле баары болот экен, өздөрүнө кут болсун ушулары, - Ѕактыкан өзүнчө кубанып отурду, - Ѕу жаман деле көзгө көрүнгөн сайын эне-атасы жаны калбай атышат.

-  удайдын ушунусуна шүгүр. ћен дагы жети-сегиз небере көрдүм, кудагый. јселимди көрсөм дегенде эки көзүм төрт болуп жүрдү. ќйлосом уйкум качат, "канткенде жетем. ћени кандай кабыл алат" деген ойдо жүрөксүйм.

-  апырай, өзү деле бакма экенин билсе керек. јзем кудагый абдан жакшы а€л эле, өлөөрүндө айтыптыр, бирок ким экенин билбейт экен да!

- ќоба... - —аадат сөзгө мокой түштү.

јсел кирип келип атайын колундагы кагазды көрсөтө кетти.

- ”шул кат сиздики беле?

-  ана? - —аадат колун суна катты алып окуп отуруп көзүнүн жашы куюлуп кетти, - ќоба, менин жазганым...

- јтам дагы тирүүбү? - јсел мостоюп туруп сураганда —аадат жөн гана башын ийкеди.

- јл менден баш тартканы үчүн ушул ишке баргансыңар да?

- ∆ок-жок, кызым, ага мен сени өлдү деп койгом. јскерден буту сынып кечигип келген. ћен шордуу ага кеч жолуктум, анан сени сураганда айтпай койдум, анткени јзем менин мугалимим эле, андан у€лдым. —ен эки жаштан өткөндө анын үмүтүн үзүп койгомун!

- ћен чындыкты билмейинче ишенбейм. јтам ким экенин мен сөзсүз билишим керек! - јсел дале мостойгонунан жазбады.

- „ындыкты айтам, атаңдын дарегин берем, менин айтканымды ал сөзсүз ырастайт. —ени алып үйлөнүп алалы деди, мен шордуу анда бул баламды төрөп койгомун, аттап кете албадым, - —аадат жанындагы чоң уулун көрсөтө сүйлөдү, -  антейин айланайын, мен төрөгөн кыз деп эжеден талашуу мен үчүн өлүм болду...

- Ѕолуптур, жалгызмын деп өкүнүп жүргөнүмдө инилүү болуп отурам, унутуп калбай энелик парзыңыздан кутулганыңызга ыраазымын! - јсел ошондо гана —аадатты кучактай калып солкулдап жаш балача ыйлап турду.

ќшол мүнөттө јсел  адичанын тагдырын ойлоп жатты: "√үлү€ деле акыры кызын унута албайт, төрөбөй койгон жокмун, ушуга да шүгүр. Өзүнө айтайын, бөлөк эмес, өз инимдин кызы экен, ошон үчүн мага окшошуп турбайбы!" деп √үлү€га энелик мээрим менен карап ал азыр  адичаны кучактап өпсө да каршылык кыла албасын түшүнүп турду. јңгыча кудагыйын сыйламак болуп јселдин абысындары, кайнага-кайнилери кирип стакандарга арак куюп сунуп киришти:

- ћен ичпейм, айланайын, - деген —аадатты оюна койбой улуу абысыны кыстап кирди.

-  удагый, мындай кубаныч ар бир эле адамда боло бербейт. ћына, јсел канча жылдап төрөп-түшпөй өзүнөн өзү чүнчүп да бараткан. ћинтип удаа-удаа экини төрөп отурат. Ќеберелериңиз үчүн, кызыңыз үчүн, бизге окшогон куда-кудагыйлар менен таанышканыңыз үчүн алып коюңуз! - деп шакылдап жатты.

-  елгиле кайнилер, -  анат кирди бир жактан, - ћен силердей кайнилерим менен таанышканыма кубанычтамын, - деп —оюзбек менен —егизбайды кыстап атты, - Ѕиз эми бир тууганбыз, бүгүн алып койгула, мындан кийин менин көзүмчө ичкениңерди көрбөйүн! - деп тамашалай күлдү. јнан —егизбайды карады, - —ен болсо мага күйөө бала экенсиң, √үлү€нын апасы менен тээтиги чоң кемпир бир тууган, менин бөлөм болот.

- “үшүнөм, уккам, - деп —егизбай күлүп калды.

- јпам менен отуруп ичкенибиз болбойт ко? - деп —оюзбек да күлдү.

- Ёчтеке эмес, силер кош кубанычта отурасыңар, бүгүн јсел дагы мен дагы кубанычтамын, - деп күпүлдөшүп сыйлап отурушту.

јселдин абысыны —аадат менен сүйлөшүп отуруп улам ага алдырып атты. Өзү да ичти.

јй јсел, кел бери, сен апаңдын жанына отурчу, аз болсо да сагынычыңарды жазып, жакындан таанышып эне-баладай сүйлөшүп отургула! - деп шакылдады абысыны, - јсел биздин эң жакшы деген келинибиз, аты да, өзү да асел!

-  елиним айылдагы келиндердин алды. ћен мактабайын, өз карындашымдай көрөм, -  айнагасы “урат бакылдап кирди.

- јпа, келишиңиз менен. јселди жалгызсыратпай инилерин ээрчитип келип тааныштырганыңызга миң мертебе ыраазыбыз. јселим эми жалгыз эмес! -  анат кайненеси —аадатты карап сүйлөдү, - "∆алгызмын" деп кейип калчу эле.

- ∆алгыз эмес балам, бул экөөнөн башка дагы эки иниси бар. јлар шаарда, иштеген иштери бар. јлар өздөрү келишет же чакырышат. ∆оодарбек деген уулумдун өзүнчө бизнеси бар. Ѕазылбек деген уулум кызматта турат, бир жагында министир.

- ќо жакшы тура, буйруса јселдин аска тоодой инилери бар экен, бактылуу экен, - абысыны  алтар јселдин көңүлүн көтөрө карап койду.

- џраазымын аке, жеңе, менин кубанычымды тең бөлүшкөнүңөргө! - јсел кубанычтан бир аз алган ичимдикке эки бети албыра жылмайды.

- —енин кубанычың биздин кубанычыбыз, балам. џлайым эле  анат экөөң бактылуу болуп, өмүрүңөр өткүчө кейибей-кемибей жашай берсеңер болду.

ќшол убакта  алыбек ыйлап калды. јны алып јсел эмизип отуруп калды. “үн бир оокумга чейин бакылдашып отуруп, анан жатышты. —аадаттын жанына јсел жатып, уул-кызын уктатып коюп сүйлөшүп жатты. —аадат кырктан ашканда көргөн кызын чекесинен жыттай чачынан сылап:

- ћен ата-энемден корктум. јйтбекке кат жазсам жообу жок, анан сени таштаганга туура келди, кызым.  ийин ал сени сураганынан ага сени жок деп так кесер кылып койгом.  айрадан үйлөнүп жашайлы дегенде мен —оюзбекти төрөп койгом, ошон үчүн болбой койгом. јтаң азыр шаарда турат, бир эле баласы бар экен, былтыр жолукканда айттым...

- јнан?

- јнан дарегиңди алып калган.

- ћен сизге бир сыр айтайынбы? - јсел ага карай жылмайды.

- јйта гой?

-  ызымды көрдүңүзбү?

-  адичаныбы?

- ќоба.

-  өрсөңүз мен ошону багып алгам.

-  ойчу. Өзүңө куюп койгондой окшошуп турат ко?

- —егизбай шаарда окучу беле?

- ќоба, ушу √үлү€ менен сүйлөшүп жүрүптүр. јнан ал бизге барып кеңешип келгиче боюнан алдырып коюптур да бу кыз.

- јлдырбай-этпей эле,  адичаны мага төрөп берип кеткен. јнын келечек тагдыры мендей болбосун деп ойлоп калдым. Ёртедир-кечтир эне табат экен, менден аны алам деп ойлобогула. »мерип өзүңөргө тарта бергиле...

-  агылайын десе, сени азем эже жакшы тарби€лаган экен. √үлү€ байкуш ичин ит талап жаткан тура анда?

-  им билет, башка бирөө болсо жолотмок эмесмин, бирок өз инимдин баласын талашпайын деп чечтим.

—аадат бир жумадай жүрдү. Ѕалдары кетип апасы кетээрде алып кетмек болушту. Ёне-бала сүйлөшүп сырдашып сагынычтары жазылды.  етээринде ага бир сыйрасын кийгизип жөнөтүштү.  етээринде √үлү€ јселди карап, анан ал ары кеткенде  адичаны бекем кучактап өөп-өөп алды. јны ичтен карап турган јсел жылмайып алды. јсел ошондон баштап санаасы жок, төрт тарабы кыбыла болду да калды.  үндө балдарын окууга жөнөтүп, алар келгиче эки баласы менен алек.  айненесинин кирин жууп кийимин которуп чаң жугузбайт.  алыбеги отуруп калганда "був-був" деп анын ичин элжиретип үн салганы, бара-бара "апа" деп баратканы кубанычка бөлөп жатты.

Ѕир күнү јсел уулу-кызы менен отурса јсылбек сырттан ыйлап кирди.

- јпа, апа! ћени —атыбалдынын баласы уруп койду, үү-үү!

- Ёмнеге, урушуп кеттиңерби?

- ћен урушкан эмесмин.

- јнан эмне болду?

- "јпаң өгөй, сенин апаң өлүп калган" дейт, анан экөөбүз уруша кеттик, мени уруп койду.

- ћейли балам, айта берсин.  ел, келе гой, - јсел баланы үйгө алып кирип кийимин чечип которуп чай берди.

- јпа, сиз өгөйсүзбү, а "өгөй" деген эмне?

- јйта берет, уулум. ќшо сенден чоң эле бала ошентип атабы?

- ќоба, "өгөй бул апаң, сени төрөгөн апаң өлүп калган" дебедиби. „ын эле өлүп калды беле? - јсылбек јселди суроолуу карап жооп күткөндөй болуп апасынын оозун тиктеди. јсел эч нерсе дей албай туттуга туруп калганда ал кайра сурады, - —ен чын эле өгөй апасыңбы?

јселдин жүрөгү тыз этип алды: "јкыры айтылмак.  анат келсе ачыгын айтып кой дейин. “үшүндүрүп койсун, энесинин сүрөтүн көрсөтсүн" деп унчукпай калганда Ѕактыкан анын сөзүн угуп ички бөлмөдөгү жаткан жеринен туруп келип:

- ќй арам, эмне деп эле бырылдап атасың? - деп јсылбектин жанына отурду.

- јнан эмне мени —атыбалдынын баласы "апаң өгөй, өзүңдүн апаң өлүп калган" дейт?

- ”улум, мен ага сени ээрчитип барам азыр, алар өлбөйт бекен, ы€? - Ѕактыкан жиндене јселге карады, - ћенин чапанымды алып чыгып берчи, балам.

- јпа, барбай эле коюңуз, бала да. јйтса айтып койгондур...

- Ѕарам эле, экинчи айтпай турган болсун! - деп чапанын кийди дагы јсылбекти ээрчитип жөнөдү.

Ёки-үч үй нарыдагы —атыбалдынын үйүнө барып эшигинин алдында жүргөн а€лын чакырып алды:

-  елиңиз, эне!  айдан бу, кириңиз үйгө, - деп ал энени үйгө чакырды эле, Ѕактыкан болбоду.

- ∆ок, балам, ушу жерден эле кетем. ”улуң кайда жүрөт? Өзүнөн кичүү ушуну менен урушуп, "энең өлүп калган, апаң өгөй" дегени эмнеси, ботом?

- ∆ашшабагыр, ошентиптирби?  арасаң дегеле, аны шашпа, капаланбаңыз эне, келсе айтам, экинчи айтпагын деп.

- Ѕалага түшүндүрүп койгула, булар али жаш, убагы келгенде өздөрү деле билет.

- ќоба-ооба, түшүнөт да өздөрү деле. јсел уккан жокпу? јл укса капа болду го?

- ”кту, ошого ыйлап айтып жатканынан келдим да, болбосо эмне. јл байкуш эчтеке дебей эле делдиреп калды.

- јтаны чечек десе, жүрөгүн ооруткан экен.  елээр ушул жерге, - деди —атыбалдынын а€лы кейип-кепчип. -  ирсеңиз боло, чай-пай ичип чыгыңыз, - деп Ѕактыканга карады.

- Ќан ооз тийейин, ушул жерге эле алып чык, балам, - Ѕактыкан эне ичкери кирбеди.

Ќан ооз тийип кете берди. јсел ар кайсыны ойлонуп отурганда эне кирди.

- Өлүгүңдү көрөйүн чечек десе! јпасына айтып келдим, ал байкуш у€лып калды, экинчи айтпайт, - деп кирип келатып эле сүйлөнүп кирди. «арылбек дагы отуруп чай ичип атыптыр. - ћурдуңа келгир десе, сен урушуп-талашпай жүрөсүңбү?

- ∆о-ок, урушпайм мен, окуп эле атам, - «арылбек буруюп койду, - мен урушуп жүрчү белем.

- —адага кетейин десе, уулум жакшы бала, жакшы дагы окуйт, - јсел «арылбектин башынан сылап өөп койду. - Ѕейбаш болбой жүр, ээ?

- ќоба, мен урушпайм, апа. јсылбек көп урушат.

- јсыл кичинекей, сендей болуп төртүнчүгө окуганда жакшы жигит болуп калат. јсыл, сен дагы жакшы бала бол, ээ, күчүгүм?

- ќоба, эми такыр урушпайм! - јсылбек эдиреңдеп койду.

јлар ошентип отурганда  анат кирди. Ѕалдары менен отурган а€лынын жанына отура кетти. Ёч кимиси унчукпады. јсел ага тамак куюп берип, өзү баласын алып отурду.  адича алда качан уктап калган.  алыбегин бешикке бөлөп коюп төшөк салып, балдарын жаткырды да, кайненесине төшөк салды. јндан кийин өздөрү жатышты.  адича дайыма атасын кучактап жатат. јл өзү да аны жакшы көрөт, жумушка кеткенде уктап жатканда кетет, болбосо этектеп ээрчип ыйлап калат.

 анаттын жумушу жакшы, айлыгы арбын, малы менен бакубат жашап, оокаттары тың.  анат уулунун туулган күнүнө абдан камынып жатты. “ушоо тоюн да өткөрмөк. јсел үй ичин актап тазалап, толгон түйшүктүн кучагында. јлар ошентип жатканда шаардан аларга бир адам келип кат берип кетти. јл јйтбектин жөнөткөн адамы эле: " ызым, келип кеткиле.  үйөөң, балдарың менен кел. ћен силерди күтөм, јйтбек" деп кыскача гана жазылган катты јсел окуп: "јтаң шаарда кызматта турат, сенин дарегиңди алып калды" деген апасынын сөзүн эстеди. Үйүнүн дареги да жайын жазылып, телефон номерин жазган экен.  анат келгенде ага айтты эле:

- „акырса баралы, жаным.  айната менен таанышып келели, - деди.

 ызык, чакырса эле бара беребизби?

- Ёмне үчүн барбайбыз? Ѕир кезде "эч кимим жок" деп кейип калчусуң. Ёми баары бар, ушундайда катышпаганда качан? - деди  анат.

∆айдаркан күйөөсү өлгөндө элүү эки жашта эле.  удайбердиси бала-чакалуу болуп, өзү менен өзү. јнда-санда гана ага каралап турат.  үйөөсү өлгөндөн кийин кейип-кепчип жүрүп акыры тагдырынын салганына көнүп берди.  алган төрт баласынын экөөнү да үйлөнтүп-жайлантып чыгарды. Ёкөө али мектеп жашында эле. Ёң кичүүсү абдан бейбаш болду. ∆айдарканды мектепке чакырып, “аланттын бейбаштыгын айтып у€ткарышат. Үйгө келгенде тилдеп да, жакшы айтып да көрдү. Ѕирок ал ага боло бербеди. Үйдөн качып кетип калчу болду. ∆етинчи класс болчу, бир күнү үйгө бир а€лды ээрчитип келиптир.

- ќй бала, сабагың калбадыбы, кайда жүрөсүң? - ∆айдаркан аны көрөөрү менен урушуп кирди.

- јпа, мен өзүмдүн апамды таап алдымЕ - “алант жер карап күңк этти.

- Ёмне-е? - ∆айдаркан делдейе тигил а€лды карады.

- ћен баары бир уккам, мени багып алыпсыз го?

- ƒагы эмне дегиң келип турат? Ѕаккан баладай кылып кир кийим кийгизип, кардыңды ачырдымбы, балам?

- ∆о-ок, апа, баары бир өз апам деле керек да?

Ёкөө антип турганда берки а€л:

- Ёже, кечирип коюңуз, мен сизден баланы талашканы келген жокмун. Өзүм үй-жайсызмын, баламды кайдан кимдин колунан алганыңызды угайын. ћүмкүн менин балам эместир, аныгын сиз далилдейсизЕ - деп жалдырай карады.

- јныгын билбей "сенин апаңмын" деп ээрчип келе бердиңби? - ∆айдаркан аны жини келе карады.

- ∆о-ок, “алант дайыма биз менен "иштешет", анан өзү айтып калды.  өрөйүн, сиз менен сүйлөшөйүн деп келгем.

- Ёмне кылып иштейсиңер? - ∆айдаркан сынагандай жийиркеничтүү карады.

- ћм, жөн элеЕ - јл мукактанып сүйлөй албай “алантты карады.

- —ен айтчы ы€, эмне иш кылып жүрөсүң? ∆е мен сени бирдемеден кемиттимби? - “алант да жер карады. - ”шу силер уурулук кылат окшойсуңар?!

Ёкөө тең тилден калгандай үндөбөдү. ∆айдаркан ачуусу келип ары-бери басып атканда “аланттан улуусу “алгат келип калды. јл дагы буларды алмак-салмак карап туруп калганда ∆айдаркан үйүнө кирип кетти.

- —ен эмне, апамды капа кылып койдуңбу?  ачан адам болосуң? —ени ойлонуп ансыз да ал жаман болуп жүрөт, - деп “алгат “алантты карады эле, ал:

- ћен эмне кылып атам? Ѕаарың эле мени уруша бересиңер, мен биротоло кетем! - деп ыйлап жең учу менен көзүн аарчып калды. ќшол кезде ∆айдаркан колуна кийим-кече салынган баштыкты алып чыкты:

- ћына кийимдериң. јпаңды тапсаң биротоло кеткин. —ени үчүн башымды оорутуп жүрбөй мен да балээден кутулайын! - деп “аланттын колуна баштыкты карматты. - Ѕар, бара гой. ћээнет кылып бактым эле, "бөрү баласы ит болбойт" деген ырас экен, - деп ары басканда “алгат апасына таң кала артынан басты:

- јпа, эмне деп жатасың? јл кайда барат?

- јлдагы анын тууган энеси экен, балам. Ѕарса барсын, жолун тоспо! - дегенде маңдайына тура калган уулу анын көзүнөн мончоктоп жаш куюлганын көрүп:

-  антип эле, алЕ - деп эки ортодо делдейип туруп, анан апасын сооротконго киришти, - џйлабачы апаке, “алант эч кайда барбайт. ћен аны кетирбейм. "јпаң болом" десе эле кете бермек беле? - деп, “алантка жетип барды, - јйтчы, сен кантип билдиң?

- Ѕилбейм, өзү айттыЕ - јл башын жерге салды.

“игил а€л ошондо үндөбөй короодон чыгып кетээрде аны ∆айдаркан токтотту.

- Үйгө кир, сүйлөшөлү.

Үйгө киргизип алдына дасторкон жайып, анан балдарын өз бөлмөсүнө чыгарды да, аны менен жай сүйлөшмөк болду. јл а€л жүдөө, турмуштан өтө кейиген, өзүнөн бир топ жаш көрүнгөн ќрозкан эле. Ѕаласын таштаган күндү көз алдына келтирип, чай ичип отуруп башынан өткөн оку€ны ∆айдарканга башынан айтып берип атты:

Еќрозкандын ата-энеси колунда жок адамдар эле. јтасы  улмурза ичип алып үйүнө тынчтык бербей а€лын уруп-сабап күн көргөзчү эмес. јйыл коңшулары аларды теңине алчу эмес. “ой-топур болгондо ага баргандан јпал тартынып турчу. Ѕалдары биринен сала бири чоңоюп өз алдыларынча жумуш издеп кетип, колунда ќрозкан гана калган. “өрт эркек, бир кыз. јпасы ушул кызын калкалап ар качан ыйлап-сыктап жүрүп акыры оорукчан болуп калды. ќрозкан мектепти бүткөндөн кийин апасын багып, атасы ичип келсе аны жаткырып өтө түйшүк тартты. јгаларынын кайда экени белгисиз болуп кетти. џйлап-сыктап ќрозкан же атасы тамак-аш таап келбей, жасап ичээр эчтекеси жок, болгонун апасынын оозуна кармап, "айыгып кетээр" деп жүрүп арадан эки жыл өтүп кетти. »лмийип арыктап кеткен кызына јпалдын зээни кейип, бир күнү күйөөсү соо кезинде алсыз минтти:

-  улмурза, тирүүмдө жакшылык күндү көрсөтпөдүң, эми ушул жалгыз кызды ойлосоң боло.  арачы кебетесин. ћен го адам болуудан калдым. Үйдө жалам талкан жок, эми жаш эмессиң, иштеп бирдеме таап келбесең аз күндө бу кыз ачкадан өлөт!

-  ечирип кой, кемпир. Ёми ичпейм, бүгүндөн баштап иштейм, - деп убада берген  улмурза кечинде бутунан туралбай мас болуп келди, бирок колундагы баштыкка тамак-аш алып келиптир. ќрозкан ичип келсе да бир топ азык көтөрүп келген атасына ыраазы боло көзүнөн жаш кылгыра сүйүнүп тамак жасоого киришти.

- јпа, атам көп азык алып келиптир, сизге ысык шорпо жасап берейин, ээ?

- —адага кетейиним ай, мага эле дебей өзүң деле ичип жүрчү.  арачы кейпиңди, же бир элдин кыздарындай болуп эки жакка баспадың, - деп кейип калды јпал.

- —ен кейибечи, апа. Өзүң жакшы болуп кетсең эле болду. ћен эмне, али жашмын, баса турган күн келет, апаке! - ќрозкан апасын кучактап өөп эркелей кетти.

 улмурза бул убакта бут тартпай уктап жаткан. ќрозкан арыдан-бери тамак жасап апасына берип, өзү ичип ныксырай түштү.  өптөн бери ысык тамак ичпегенге шалдырап экөө тең уктап калды.  улмурза туруп башы ооруп турган неме калдыратып тамактан куюп ичип кайра жатып калды. »чкенде урушаарга жоо таппай жулкунуп калган ал азыр жинин кимден чыгараарын билбей эптеп арактан чыгарат. ∆акшы эле ичпейин дейт, бирок курган кекиртегин тыйалбай жүрдү. ј€лынын оорудан төшөк менен төшөк болуп арыктаганын, аны баккан кызынын жаагы шылынып, илмийип калганына ого бетер зээни кейийт, бирок ошонун баарын арак ичип жеңгиси келет.

Ёртеси эрте ойгонуп, а€лынын үстүнө кирди.

- јпал, кандай денсоолугуң, жакшы боло баштадыңбы? ƒоктурга барсаң кандай болот, ы€?

- ƒоктурга барганда мени ким карайт? јкчаң болсо карайт, болбосо ушинтип жатат белем?  ызымды да кыйнадым, ушундан көрө же ары, же бери болгонум жакшы элеЕ

-  ой кемпир, антпе, мен кечээ бир жумуш тапкам. Ѕир жума иштесем бүтө койом, үч миң берем деди.

- »штесең иште, ичпей ошол акчаңа ун, кант, чай алсаң,..  окус өлүп калсам мени көмүүгө чычкак улагың жок, у€лсаң боло?

- Ѕолду, эми аз-аздап ичип токтотом.  ошо иштегендер ичсе кошулуп кетип атпайынбы, -  улмурза жыйырма жылдан ашык бирге жашап, ысык-суугуна тең ортоктош болгон өмүрлүк жарын айап турду. Ѕулар сүйлөшүп жатканда ќрозкан сыртта жүргөн эле. јл коңшу а€л менен сүйлөшүп туруп калды:

- јпал жакшы болуп калдыбы? - деди ал.

- ∆акшы, мурункудан жакшы болуп келатат.

- ќшентсин байкуш. Ёрден да, баладан да көрбөдү. “өрөп-төрөп коюп, ызаат-сыйын көрөөрдө алары басып кетишти. ƒеги алардан дайын барбы?

- ∆о-ок. јлар деле кантип таштап кетсин, келишет да, иштеп жүрүшсө керек, - ќрозкан агаларына сөз тийгизгиси келбей жактай сүйлөдү, - Ѕир күнү келет да.

-  елгени курусун, энесинин акыбалы бул, аны багам деп сен да кыйналдың.

-  ыйналсам деле апам сакайып кетсе болду, эже. ћен баарына кайылмын!

- јйланайын десе, сени кыз кылып төрөп алып жакшы болгон экен, - деген коңшу а€л ары басып кетти.

ќрозкан аны артынан карап туруп: "„ын эле төрт агамдын бири кабар алып койбойбу? јпамдын акыбалы бул, атам ичкенин койбоду. Ёмнеси болсо да апам аман-эсен айыгып кетсе экен" деп ойлуу кирди.

- —адага болоюн кызым, эмне болуп калгансың, түйшүк тартып калдың, ээ? -  улмурза кызын эми көргөндөй карады.

- ќоба, эки жылдан бери үнөмдөп нан жеп, кара жарманы да таппай суу ичип атса арыктамак турсунЕ - јпал жашына мууна буулугуп сүйлөй албай калды, - Ѕүгүн көрүп атасыңбы ошону? "Ёмине жеп, эмине ичип атасың?" деп сураган киши жок, тырмактай неме жүдөп кетти.

- Ѕолду, эми балакет ичейин, ичсем өлүп кетейин.  ой, мен эми силерди багайын, -  улмурза ордунан туруп чыгып кетээрде ќрозкан аны кучактап ыйлап ийди:

- јта, ичпечи деги! ∆акшы эле ичип жүрдүңүз. Ёлден у€лат экенсиң. Ѕалдарың да намыстанып кетип калышып, басып келбей коюшту, ичпеңизчи!

- »чпейм, кызым. »т болоюн эми ичсем. Ѕүгүн эртерээк барып бир иш бүтүрөм, "үндүк берем" деген, анан эки жүз сом акча да берет. »чпейм! - деп кызынын жүзүнөн сүйө чыгып кетти.

ќрозкан ошол күнү абдан сергилең жүрдү: "јтам ичпей калса, апам сакайып кетсе биз дагы элдей жашайбыз.  еп-сөз кылгандардын көзүнө көрүнөбүз" деп оокатын жасап, кирин жууп, апасын жуунтту. јтасынын алып келген үч килдей этин аз-аздан кошуп, камыр оокат жасап апасы экөө ичип, калганын коюп койду. ќшол күнү  улмурза кечигип келди. џрас эле бир үндүк менен эки жүз сом алып келди, бирок дагы мас, бирок өтө эмес, кызуу экен.

- јта, ичпейм дебедиң беле? - ќрозкан ага тамак куюп берип отуруп ыйламсырай сурады.

-  ызым, токтотом сөзсүз. ƒароо токтотсо адам өлүп калышы мүмкүн дейт. ћен канча жылдан бери ичип жүрөм го, же өлө берейинби? - деди ќрозканды карап.

- Өлбөй эле коюңуз, бирок ичпечи ата, мен эртең ун алып келип нан жасайын. “иги үндүккө жем жок, кантебиз?

- јга эртең жүгөрү алып келем, ага чейин байлап кой, курт-кумурска жеп тураарЕ - деп  улмурза а€лына карады:

- ƒеги жылыш барбы?

- Ѕа€гыдан дурусмун. ћен ушу тамактан эле ооруганмын го, жалаң кара жарма менен каткан нан сойсо керек.

- ќй анда сени эми жалаң эт менен багам, кемпир, деги аман жүрсөң болду.

- Ўүгүр, жакшы болуп баратам, - јпал улутуна алсыз колдорун ушалап койду, -  аруум гана жок, болбосо өзүм туруп эле иш кылсам дейм..

- јпа, иш кылбай эле сакайып кетсең болду. јтам ичпей калса, силер урушпасаңар элдей болуп жашасак кандай жакшы.

- Ѕуйруса таштайм, кызым. —ен дагы чоңоюп калдың.  үйөөгө чыгып калсаң кеп-сөз болобуз го? -  улмурза чындап эле кызынын тагдырын эми гана ойлогондой үңкүйө отуруп калды.

∆ашоолору да өтө начар эле. јпал өзү эгиздин түгөйү. —оо кезинде балдарды эмдеп, ырым-жырым жасап, чакырган жерге көп барчу. јны  улмурза мас болуп алып: "—ен эмне кылып жүрөсүң? ќйнош күтүп алдыңбы? ћенден кеткени жатасыңбы?" деп, алып келгендерин ыргытып, чачтан ала сабап калчу. ћына эми ошолорду ойлоп туура эмес кылганына өкүнүп атты. Ѕирок өкүнгөндө өткөндү кайрып алууга болмок беле: "∆оо кы€дан өткөн соң кылычыңды бокко чап" деп акылмандар айткандай, өзүнүн деле жакшы мезгили арактан көзү ачылбай жүрүп татыктуу өтпөгөнүн сезип турду: "Ѕайкуш јпалга деле күн көргөзбөптүрмүн. Ѕашка а€л болсо эбак балдарды жетелеп кетип калмак" деп аны акырын карап кубакай жүзүнүн бет сөөгү оркоюп, көздөрү чүңүрөйүп турганына ичи ачышып а€п кетти.  улмурза ошондон баштап кызымтал болуп келет да, тапканын көтөрүп алып келе баштады.  ичине күчтүүлөп тамак ичкенге јпал ордунан туруп эшикке чыгып-кирип калды.  улмурза бара-бара аракты таштады, үйүнө тоок, үндүк курап, улак, козу алып келип ирдене баштаганда улуу баласынан кат келди. јны ошол айылдык бирөөдөн берип ийген экен. јл кат мындайча жазылыптыр:

"јта, апа, кандай жатасыңар? јпа, атам дагы эле ба€гысындай ичип жүрөбү? ќрозкан окуусун бүттүбү, бүтсө кайда? ћен болсо –осси€нын  емерово деген жериндемин.  елгенден бери кыйналып жүрүп эми жакшы жумуш таптым, буйруса Өскөн менен Ѕектенди алып келип алам. јлар үйдөбү? ћен баргыча эч жакка кетпесин, бир жылда барып каламын. Ѕул жакта жашаса да болчудай экен, апа. ћен эгер туруктуу болуп калсам, ќрозкан экөөңөрдү алып баса берем. јтам жүрө берсин, бизди деле баккандай болгон жок. —из гана күйпөлөктөп бирөөлөрдүн ишин жасап жүрүп бактыңыз. Үч жылдан бери ойлогонум менен колумдан эч нерсе келбей өзүм зорго жашап жүрдүм. Ёми болсо тааныш бала аркылуу иш тапканыма үч ай болду. “апканымды үнөмдөп силерге берип жатам. јман тургула, апа. ”улуңар ƒостук" деп кат менен кошо миң доллар берип ийиптир.  улмурза ойлонуп калды: "Ѕалдарыма деле жек көрүнүп калган экемин.  ой, үй турмушту алар келгиче оңдоп, адам болоюн" деп үйүн оңдоого киришти. Ёртели-кеч үйүнүн үстүн ачып, кайра башка жумушта иштеп атты.

-  ой, кемпир, балдар мени сыйлабай калган экен.  ат алып келген баладан кайра кат жөнөтөлү.. - деп а€лына күнөөлүүдөй карады.

- ќоба, кат жөнөтпөсөк болбойт, сарсанаа болбосун. Өскөн менен Ѕектен, ћыктар кайда жүрүштү экен? ƒостук а€кта өзү эле тура, - деп јпал кабатырланып алды.

-  удай сактасын, алар да бир жерде эптеп жүрүшсө керек. Үйгө келейин десе менин ичкенимден заарканып, балдарым талаалап кетиптир да.

- ќшону ойлонбодуң го. Ёми дагы кеч эмес, алар келгенде алдынан атадай болуп тосуп чыксаң кубанышпайбы?

- “уура айтасың, -  улмурза а€лынын айтканын туура көрүп, жайы менен үйүн шыбап, короосун тосуп, бир топ жакшы болуп калды.

ќокат-ашка кенелип, ќрозканды бир сыйра кийинтишти. Ѕа€гы кирип-чыкпаган коңшулары каттап, шыпшына сөз кылып, ƒостукту жерге-сууга тийгизбей мактап калышты. ќрозкан дагы көзгө көрүнүп, бойго жеткени анча-мынчалар көз сала башташты.  улмурзанын да ичпей калганын айтышып, сөз жеткире алышпайт:

- ”шу  улмурзаны арак таштайт деп ким ойлоптур?

- ќшону айтсаң, канына сиңип эле калгандай болду да?

- Ёрки күчтүү экен, ыраса таштап койду. Ѕайкуш јпалга деле күн көрсөткөн жок жакшылыктуу.

- јпал эми серпилет да, балдары иштеп атыптыр, мына жакында миң доллар берип ийиптир!

- ј-аа байкуш, балдарынын баары тентип кетти, атасы алкаш болсо кайсы тарби€ алды дейсиң дешип атпады беле?

- “ентибей-этпей эле иштеп жүрүшүптүр.

- ћейли байкуш, ошентсин бечаралар. ∆аш болду жаман болду, эми токтолду да, - дешип атты.

 улмурза тамын зыңгыратып бүтүрдү.  ийинки жылы жазда ƒостук эки иниси менен келди. Ёкөө эки машина менен келип токтогондо жарданып карап кээси учурашкан болуп жетип келишти. јта-энеси менен учурашып, эки жагынын оңолуп калганына балдары кубанып турушту. ”шул жолу ƒостук апасына абдан ыраазы болду.

- јта, мен мындайды күткөн эмесмин, ыраазымын. Ёсиңизге келипсиз, намысты ойлоптурсуз.

- Ѕолду эми, балам, атаң ансыз деле у€лып жүрөт. ћен ооруп калып ќрозкан абдан кыйналды. јз болгондо экөөбүздөн ажырап калмаксыңар, - јпал үшкүрүнө айтып отурду, - јтаңар эсине ошондо гана келип, ичкилигин таштап, үйгө карап калды. Ёми кудайга шүгүр, баары артта калды. —илерди ойлоп жаман болдум.

- Ѕиз деле оңуп кеткен жокпуз. Ёки жыл эптеп эле күнүмдүк оокат үчүн иштеп жүрдүк. Ѕуларды Ѕишкекке келгенден кийин тааныштардан сурап жүрүп зорго таптым.  елгениме он күндөн ашты, - ƒостук апасын карады, - ћен эмки кеткенде якути€га барам, сизди ала кетейинби?

-  ой балам, алыс жер болсо, карыганда а€кка эмне бар, атаң дагы би€кта кыйналып калат.

- ћейли анда, мен бир айга эле келгем, он күндөн ашып кетти, дагы он күндө жөнөйм. ћыктарды көрдүм деген адам жок, дагы издейм гоЕ

- јлдыңа кетейин ай, ал кайда жүрдү экен? - јпал кичүү уулун эстеп кейип алды, - јл эмне үйдөн кеткенин билбей калдым.

- јл деле тажады да, апа.  үндө ичип алып жаңжал кылып, сизге болушсак бизди кошо сабаса, качат да.

- Ёми эмне кылайын, атаңар эсине кеч кирип, кеч токтолду. ј€лды а€л, баланы бала дебеди. Ёми көп эле айта бербегиле, кайра ичип албасын, - јпал эшикти карай сактана сүйлөдү.

 улмурза сыртка чыгып балдарына арнап кой соймокчу болуп жүргөн. јл кирип ƒостукту карады:

- ƒостук, бир козу алып чыгып байлап койдум, балам. —ойо койгула, силерди коноктоюн.

- јта, сойбой эле койолу. ћалдын зы€ны тийбейт. јндан көрө көбөйткөнүңүз жакшы, кой эмес, корообуз жок эмес беле, элден у€лып кеткенбиз үйдөн, - ƒостук мал сойдургусу келбеди.

-  ой, балам, алыстан келдиңер, аман-эсен келгениңер үчүн да бир малды сойуп ата-арбакка куран окутуп койолу. Ёчтекебиз жок деле жашап жүрбөдүк беле? - јпал болбой ээрчитип чыгып бата кылышты да,  улмурза козуну союп кирди. ”шул азыр јпалдын төбөсү көккө жетип турду: "”шунуңа шүгүр, жараткан, ооруп жатып өлүп калсам балдарымды көрбөй калмакмын. ”шунчалыгына ыраазы болоюн, аман келип балдарым эл кийгенди кийгизип отурат. Ёми ћыктарым келип калса, ќрозкан турмушка чыгып өз туурун тапса анан өлсөм арманым жок" деп улутунуп алды.

ƒостук эки иниси менен таң заарынан мал базарына барып төрт-беш торпок, бир саан уй, беш-алты жандык кошуп айдап келишти. јны көргөн коңшуларынын бири көрсө, бири көралбай жатты.

- Ѕу ашка жетпей чоңойгон  улмурзанын балдары кыйын чыккан экен, атасы эзели короого түк кармаган эмес элеЕ

-  апырай, атасы ичип жүрүп жокчулуктун азабын тарткан немелер иштеп жашагысы келди да?

- ƒеги эле ушундайдын балдары тың болот, биздин балдар эмне окуйм, чокуйм, акча керек деп турушат.

- Ѕар болсо бересиң да, жок болсо жооруңду чукуп берет белең.  улмурзага окшоп чычкак улагың болбосо балдарың кайдан келе демек эле? - дешип айыл ичи тим эле уу-дуу болду.

“ээ јпалга үйлөнгөндө  улмурза шоопур болчу. Ѕалдары бир машинаны атасына документтештирип берди да, бирөөнү сатышты. јлар анан арадан он чакты күн өткөндө ата-энесине кыштык отунун, чөбүн да€рдап берип жөнөмөк болушту. јпал аларга боорсок жасап, жолдо жейсиңер деп куурдак кууруп салып берди. ƒостук кетээринде кайра-кайра энесин кучактап өпкүлөп:

- јпа, көп ойлонбой жүр, ооруп каласың. ƒагы бир жылда келип келиндүү кылам, - деп анан атасына карап, - јпамды жакшы караңыз, өзүңөрдү жакшылап карагыла. ћалды көбөйтүп бирден сатып керегиңерге жараткыла. ∆акшы эле азап тартып, жашоонун кызыгы эмнеде экенин сезбей жүрдүңөр, - деп көпкө чейин айтып отурду.

ќшентип үч уулу бирдей жөнөп кетти, ак баталарын берип ата-эне кала беришти. ќрозканды алып кетмек болушту эле: "јлыс жакка кыз балага эмне бар?" дешип экөө тең болбой койушту.

-  удайга шүгүр, кемпир, анча-мынча элдин көзүнө көрүнүп эле калдык. Ёми балдар үйлөнсө небере көрүп бакубат турмушта кудай деп жашайлы, -  улмурза жанта€ жатып алып компоюп койду.

- Ѕалдардын келгенинде сенин ичпей калганың абийир болду, болбосо капа болуп кетишмек, - јпал ага ыраазы боло карады, - —ага бир кудай ынсап бербегендеЕ

- ќоба десең, кудай бир сактады.  ызым экөөңдүн кейпиңерди көрүп өзүмдү токтоттум да. јчкадан чын эле экөөң тең жаман болупсуңар, ичип жүрүп эчтекени билбей шерменде болуп кала жаздадым.

- —адага кетейин ќрозканым мени сактап калды. Өзү ичпей мага бергенин байкап калдым, ошондо сага айттым да.

- јпа, болдучу эми, анын баары артта калбадыбы. " анча азап тартсаң, жыргалы ошончолук болот" деген, биздин башыбыздан өткөн азап азыркы тапта канчалаган адамдарда бар, биз эле эмес, з ќрозкан ата-энесин ты€ сүйлөдү, - ”нуткула баарын, ушуну кудай кут кылсын эми.

- —адагаң кетейин десе, эми сен бир жакшы жерге тынып калсаң санаабыз тынып калат эле, - јпал кызын эркелете чачынан сылап койду.

- »и-ий койчу апа. Ёмитен эмне кылам күйөөгө тийип, андан көрө келээрки жылы окууга барам, акем окутам деди.

- ћейли, садага кетейин, окусаң окуп ал, - деди кубана түшкөн јпал, - Өзүң деле жакшы окудуң эле, да€рдана бер анда. Үй ичин өзүм жасасам, сыртты атаң карайт.

- —из ооруп калбаңыз апа, өзүм эле жасайм, жакшынакай болуп төрдө отурсаң болду, - ќрозкан апасына эркелей кетти, - ќорубасы, апа. ƒенсоолугуңду кара.

Ёне-бала сырдашып отурушту. Ёкөөнүн тең көз алдында ачка болуп, жарты нанды эки күнгө эптеп жеткирген күндөр тартыла ойлуу отуруп калышты. ќшондогу бир күн азыр ќрозкандын эсинде: "∆арманы жасасам суюк болуп тузу да жок, же ун калбаптыр, нандын күкүмүн кошуп ийдим" деп апасына айтса, "кызым, мага караба, өзүң эптеп ичип ал, менин жүрөгүмө эчтеке деле баспай турат" деп бири бирин а€ган эле. Ёртеси азандан коңшусунун магазинине барып: "Ёже, апам ооруп атат, бир аз ун берип коюңузчу. ∆умушуңузду деле жасап берем" дегенде ал: "—илер алганыңарды бералбайсыңар, атаң ичип жүрсө.. ∆умуш кылып берсең берейин, үйүмдү актап, пол жууп бер" деп эки кил ун берген эле. ќшонусу он күндөй жетти. јндан кийин күндө дүкөнүн жууп берип азык алып турду. јны апасы көргөн да, билген да жок: "Ёстебей эле койдумчу, баары өттү. Ёми сураганга керек болсо биз беребиз. Ѕирок жумуш жасатпай эле адамгерчилик, кайрымдуулук кылып берем" деген ойго келип, эс ала түштү. ƒүйнөсү түгөл болгон менен јпал ћыктарды ойлонуп жаны жай албайт. Ёртели-кеч эшикке чыкса эки көзүн жолдон албай күтүп уулунун карааны көздөн учуп, убайымда.  улмурза малын көнгүчө үйдөн карап, андан кийин : "∆ер карада талаадан тойгузайын, чөптү үнөмдөбөсө болбойт" деп кайтарып кетет. ќрозкан кийинки кездерде классташ кызына барып аны менен сүйлөшүп калат. јпал аны өз оюна койду: "ћейли, басса басып теңтуштары менен сүйлөшүп алаксысын" деп ойлонуп калат.  үздүн коңур, салкын абасы суук тартып эртели-кеч кыроо түшүп калган. јпал кызына базарга барып жакшы пальто менен өтүк алып берди. Ѕашына норка тумак кийип алып көчө боюна чыга калса ба€гы дүкөндө иштеген коңшусунун а€лы көрүп:

- јпи-ий ай, сен тим эле укмуш болуп кеткенсиң го, мынча дүнүйөнү кайда катып коюп анан суранып жүрдүңөр, ы€? - деп атайы кытмыр күлө сурап калды.

- ќй эже, катып коюп эмне, агаларым иштеп атышат, кудайга шүгүр, бизге окшоп кыйналгандар болбоптурбу?

- ƒеги да, мен үйдү актаганга киши таппай атам, сен актап бербейсиңби?

- ∆о-ок эже, менин колум бошобойт, - ќрозкан токтобой өтө бергенде:

- ј-аа, азыр кардыңар тоюп калды да, ээ. Ёшигиңердин алдында машина турат, киши болуп калыпсыңар, - деп чоюштап кала берди. ќрозкан: "”шундан ачка өлсөм да сурабай койсом эмне? јпамды гана а€бадымбы, же туугандары карабаса" деп көңүлү кирдей түшүп, курбусун көздөй баратканда жанынан бир машина өтө берип токтоду да, ќрозкандын жанына кайра жылып келип эки-үч бала чыга калып аны көтөрүп машинага салып жөнөштү. "јпа-аа!" деп чоочуй кыйкырган кызды эки жагынан баса отурушуп бакырып ырдаган өңчөй кызуу балдар дуулдатып кетип жатты:

- “үшүргүлө мени, кайда алпарасыңар?! - ќрозкан тепкилеп бакыра берди.

-  ой, чоң кыз, сени бир жигит сүйүп калыптыр, кыздар ушинтип эле келин болушат! - деп бири айтты эле, калгандары каткырып калды.

- ооба десең, кыздар ушинтип келин болушат, апам деле бир кезде бирөөнүн кызы болчу, анан атам ала качып алган! - ќго бетер каткыра салонду жара күлүп атышты.

 өп өтпөй эле эл топтолуп турган үйдүн эшигине токтоору менен эле а€лдар чуркурап келип ќрозканды машинадан тартып түшүрүп ыйлаганына карабай үйгө алып жөнөштү:

- ќтурбайм! ћени койо бергиле! ќтурба-аайм!

- јйланайын десе, баарыбыз эле кыз болгонбуз, кыз тынаар жерине ыйлап барат деген ушул.

- ќоба десең, кыз байкуш ошентип эле ата-теги тааныбаган жерге барып бүлө болуп калат тура!

- Ѕолбойм, мен бүлө болбойм!  ойо бергиле!

- »йе кокуй, кызды алып келген киши койо берчү беле? Ёлеп-желеп болуп "келин алам" деп отурган неме сени койо бербейт. јзыр эрге тийе албай канча кыз көчөдө жүрөт - сени жактырып кадыр-барктуу кылып ала качып отурат.

- јла качпай эле койсун! Ѕаары бир кетем!

ќрозкан жулунуп, жоолугун алып ыргытып жанына эч кимди жолотпой жатканда сырттан улуу киши атасына киши жөнөттү. јл машина менен барып көпкө кечикти. јнткени  улмурзанын бир тууган иниси көптөн бери катташпай калган. јпал келгендерди жөнөтүп жиберип  улмурза экөө кайниси јйтмырзаныкына барып келинин кызына жөнөттү. јйтмырза а€лынын чууттугунан эле катташпай жүргөн. јпал киргенде ордунан тура калды кайниси:

- ќо жеңе, кел!  айдан келе жатасыз?

- Ёшикте агаң да бар. ∆айчылык болсо караңгыда келмек белек, ќрозканды ∆умаалынын баласы алып кетиптир, жеңеси барбаса атасы экөөбүз барабызбы?!

- —үйлөшкөн бекен?

-  айдан сүйлөшөт, капысынан ала качыптыр, отурбай атыптыр. ћен ага кат жазып берем, жыйырмага чыгып калды эми, багын ачсын!

- ќоба, жеңе, кыздын тынып калганы жакшы да.

- ∆алгыз кызым бата-куранга калып, каргыш алып калбасын, эртерээк барып отургузуп келгиле, машинени бирөөгө айдатып алгыла! - јпал аларга улуулук кылып буйрук кыла сүйлөдү. - —енин бир тууганың, инилериңдин бири да жок, баары шаарда, тур эрте жөнөгүлө!

- ќңол, ээ ќңол!

јйтмырза сыртка карай үн салды. ј€лы көп айылчылыгы кармап ошондо да коңшусунун а€лы менен ушак айтып жүргөн эле.  үйөөсүнүн үнүн угуп жетип келип короонун оозунда турган машинаны көрүп: " им келип калды?" деп шашып кирип эле абысынын көрө:

-  елиңиз жеңе, тынччылыкпы? - дей салды.

- ќрозканды ала качып кетишиптир, бол эрте барып отургузуп келели, - јйтмырза аны шаштырып сүйлөдү.

-  им ала качыптыр?  аерге барабыз? Ўашпай түшүндүрчү! - ќңолкан јпалга карады, - ќтуруңуз жеңе, мындай отуруп жайыраак айтыңызчы?

- ∆умаалынын баласына ала качышыптыр. "ќтурбай атат" деп эки киши келген экен, саксаңдап өзүм жетип барбай силерге келдим. јкең эшикте машинада отурат, - јпал ага болгонун айтканда гана таарынып катышпай жүргөн ќңолкан абысынына ыраазы боло алдына дасторкон жайып:

- Ёй кыз, чоң апаңа чай куйчу, мен кийине калайын, - деп улуу кызына карап кыйкырды, - Ѕол эрте!

јнан камынып чыгып јйтмырза менен  улмурза учурашып, аларды ∆умаалынын үйүнө жөнөтүп, күтүп калышты. јйтмырза коңшусунун баласына машинаны айдатып алып бат эле кирип барышты. јларды көрүп: " удалар келди!" дешип дүргүп калышты. ќңолкан машинадан түшүп:

-  ана кыз уурдагандар, кызга алып баргыла! - дегенде аны а€лдар кыз отурган үйгө алып киришти, - Ѕизди жалгыз койгула, мен кыз менен сүйлөшөм! - дегенде а€лдар бир бирин карап жылып чыгып кетишти.

- ∆еңе, мени биерге койбоңуз, алып кетиңиз! - ќрозкан үнү бүтүп калганына карабай жеңесине жармашты, - ћен отурбайм!

- ќтур, отура гой, жай сүйлөшөлүчү, - ќңолкан кызды акырын отургузду да, јпалдын катын берди. - ћуну оку, өз тагдырың колуңда дечи, бирок ата-энени дагы сыйлаш керек, жаман жер эмес экенЕ

ќрозкан катты көз жашын төгүп окуду: " агылайын кызым, жалгызсың, агаларың да алыста жүрөт.  ийинки тагдырыңды ойлон, каргышына кала көрбө. Өнгөн өскөн адамдарды, ата-энеңди сыйла, өзүңдү сыйла. "ќтурган кыз орун табат" деген, биздин эл караган бетибизди жер каратпа. јпаң јпал" дегенди окуп солкулдап ыйлай отуруп калды, колундагы каты жерге түшүп калды. јңгыча а€лдар кирип келип жоошуп калган кыздын башына жоолук салып бапырап калышты. јндан кийин кызды калтырып, ќңолкан  улмурза акесине келип:

-  ыз отурду, кимдер барат? - деди.

- ∆аңылканды алып кел күйөөсү менен, анан биерден “опчубай абаны кошуп алгыла, - деп  улмурза айтканда јйтмырза шашып чыгып кетти.

- џрас болуптур, отурган кыз орун табат дейт, ∆умаалы өнүп-өскөн кишилерден, балдары деле ары тур эмес, - јпал кубанып турду: " өзүмдүн тирүүсүндө тынып калса болот эле" деп санаасы санга бөлүнүп жүргөн эне кызынын тагдырынан шек санаган жок.

- Ёмнеси болсо да бактылуу болсо болду, кемпир. јгалары аны жер каратпайт, арка бел болот, -  улмурза а€лына кошулуп кызынын багын тилеп атты. “үнү менен дүр эткен машинанын үнү угулса чыга калып жол карап атып, таңга маал уктап кетишкен экен, коноктор бакылдап үйгө киргенде ойгонуп кетишип тура калышты.  елгендер агасынын адамча жашап калганына ичтеринен кубана төргө өтүштү.  арындашы ∆аңылкан күйөөсү экөө алар менен жакшылап учурашып, ал-жай сурашкандан кийин јпал:

-  андай барып келдиңер, кызым мага таарынган жокпу? - деп сурады.

- ќй жеңе, эне деген антпесе болбойт да, кыз ыйлап барат, күлүп да барчу беле? -  үйөө бала “енти тамашалай күлдү, - кызыңыз кетип ичиңиз ачышып жатабы?

- јчышпай анан, жалгызымдын жайын айткылачы деги?

- јбыдан жакшы жерге барды, кудай буйруса.  ыздын тынышын ойло, балам. Ќасиби түшкөн жерден өнүп-өсүп, очор-бачар болгону жакшы эмеспи, - деп “опчубай аксакал айтканда јпыл:

- ќшон үчүн кырк жылы кырылышсак дагы бир тууган эмеспи деп баланын үйүнө өзүм бардым. јке. ћынакей иниңиз, балдар чоңойуп арагын койду, алар алдына машина алып келип беришти, кыз жаманы кыроо дегендей, кызымды жеңесине тапшырып отурам.

- џрахмат айланайын, эстүү жансың.  улмурза деле токтоло турган болуп калды. “ууган да колуңда болсо каралашат, катташат. ∆аман тууган кадыры жок болуп, ызаат-сыйдан калат, балдарга ыракмат, атасын катарга кошуп кеткен, - деди “опчубай аксакал.

- Ѕактылуу болсун, жеңе. ћен деле эки агамдын ортосундагы жалгыз кызмын го? - ∆аңылкан жеңесине күлө карады, - Ѕуйруса күйөө баланы да көрдүк, мына жыйырма миң сом койду алдыга, кийитти да жакшы кийгизди.

- —илер көрүп, сыйына ыраазы болсоңор болду, кызым бактылуу болсун, - јпал аларга чай койду, кудалары салып берген кешикти да дасторконго коюп бакылдашып отурду. јлар ошентип отурганда ачуу басарына бир тай менен он миң сом, бир жашик арак, коробка конфет, печенье алып төрт киши келип калды.  улмурза инисин ээрчитип чыгып короосунан кой кармап берди:

-  удалар бата кылышсын, эртелеп сойо койолу, - деп үйгө баш бакты, -  удалар, “опчубай аке, малга бата кылып коюп анан киргиле!

- јзыр, балам, - “опчубай аксакал ордунан обдула, - Ѕис-симилл-ла, жүргүлө, балдар, малга бата кылалы, - деп сыртка карай баштап чыкты.

- ќомийин аллаху акбар, кудайымдын жолуна! - деп колун бетине тийгизе бата кылышты, кыбыланы карай туруп алып.

Ѕакылдашып көпкө отурушту. “опчубай аксакал нускалуу кеп баштап келип:

- Ѕалдар, илгери кызды кол менен берчү, мындай жол-белден ала качмай болчу эмес.  ыз бала он алтысында кара далы болуп калат деп онго чыкканда эле куда түшүп койчу. ќн үч-он төртүндө алып кетчү.

- ќн үч-он төртүндө азыр секелек эле болушат го, анан кантип келин болуп барчу болду экен? -  удалардын бири күлүп калды.

- јндагы кыздар башкача болсо керек, азыр жыйырмага чыкса да жаш болушат.

- јндай эмес, андагы кыздарды энелери ошого да€рдачу, онго чыккандан эле эми сен күйөөгө чыгасың, кишинин көзүнчө үйдөн чыкпа, жолго чыкпа дешип тыйып турчу, азыр окуп-чокуп отуздан ашканда күйөөгө чыгып атпайбы.

- ќшону айтсаңыз, кыздарга эки жакты көрсөтпөй эле үйдө камап анан күйөөгө бериш керек экен, - деп тамашалашып отурганда колго суу куюлуп, јйтмырза дасторконго табак менен эт көтөрүп кирди. ”луулата устукандар тартылып, кудаларын сыйлап атышты.  улмурза арак ичкенден коркуп турду: "»чип алсам дагы у€т болом, кудайга шүгүр, ба€гы кезде кызым күйөөгө тийсе өлбөгөн төрт шыйрагым калмак экен. јнда мындай жакшы жер алат беле жеЕ" деп өзүнчө эле элден окчундап атты.

-  елгиле кудалар, кыз-күйөөнүн бактысы үчүн алып койгула, - јйтмырза конокко сый көрсөтө стакан сунуп бакылдады эле бири:

-  уда келсин, кыз менен бала үчүн биз менен бир кагышып койсун, - деп калды.

-  удаңар ичпей калган, аны кыйнабагыла, мына жеңем алат кызы үчүн, мен алам, - ∆аңылкан аларга карап шакылдады, - жездеси, акеси турат!

- “уура, акем ичпейт, - деп кудаларга кайра-кайра арак шыкап коноктоп, бир сыйра кийит кийгизип, анан жөнөтүп коюп киришти. јпал, ∆аңылкан менен кеңешип коңшуларын чакырып кешик ооз тийгизип чай беришти.  оңшулары тамшанып отурушту:

- јпал пейилинен тап дегидей жакшы а€л да, мына эми минтип кызы жакшы жерге туш болду.

- ќрозкан дагы жакшы кыз болгон, "энесин көрүп кызын ал" дегендей јпалдын жакшы экенин билип алып отурат да.

- ќй, ќрозкан эстүү кыз, ушу јпал ооруп калганда былк этпей карады го чиркин, бактылуу болсун!

- ќоба, бактылуу болсун. јпал, кыз-күйөө менен уул-келиниңден ыраат-сый көр!

- јйтканыңар келсин, ак батаңар тийип кызым бактылуу болсо болду.

- џрыстуу а€л экенсиң, байкушум.  улмурзадан жакшылык деле көргөн жоксуң, - деп бири айтканда ∆аңылкан:

- "ј€л жакшы, эр жакшы" деген, акем ичкени эле болбосо алтындай эле киши, ошол балдар акемден чыкпай кайдан чыкты дейсиңер! - деди аларды карай, - Ѕирөөнүн жаман жагын көрө калмай адатыңар калбайт дегеле?!

- јпий ботом, чындыгын айтып жатабыз. јпал жакшылыгынан гана чыдап, түтүп келди ушул  улмурзага!

- ћейли эми кошуналар, кызыма ак батаңарды бергиле, кудай буйруса жеңетай тоюн бир күнү берем, азыр кешик ооз тийип тургула! - јпал аларга карай жылма€ күлдү, - ∆атындашын жатка, аталашын алтынга теңебейм деген бир туугандар да.

- “уура, бирөө жакшы тууганын бермек беле? - дешип анан үйлөрүнө жөнөштү.

“опчубай кары€ны узатышты. јндан соң јйтмырза да үйүнө кетти. ќңолкан кыз-күйөөнүн сүйүнчүсүн алганга калып калган. јл түш оой кызуу болуп келди, аны жеткирип келишти.

- ∆еңе, кыздын эркек төрөгөнүнө кубанганымдан ичип алдым, ырахмат кызды тарби€лап өстүргөнүңө! - деп јпалды бекем кучактап алып өөп атты, - "∆ыйырмага чыгып калды, эки-үч жылдан бери үйдө жүрөт" деп чочуладым эле, сенден коркконумдан барбадымбы!

- ќозуңа май! ƒушманга таба, тууганга күлкү болбой эркек тууп жакшы болуптур! - јпал абысынынын айтканына жини келсе да сөз менен чымчый өттү.

-  удалар сүйүнчүсүнө миң сом берди, мына жеңе, кийит кийгизди!

- Ѕуйрусун, бөлөк эмес өз жеңеси алсын, жалгыз кайынсиңдисинин ыраат-сыйын көрсүн деп силерге бардым да, улуу башымды кичик кылып.

- ∆еңе, көрдүм ызаат-сыйын, кудайга шүгүр эле кылды, буларды керегиңизге жаратып алыңыз! - деп ќңолкан жоолукка түйүлгөн кийитти јпалдын алдына жылдырганда ал:

- ќңолкан, сени кызга жөнөтүп кийген кийимин чогултуп алайын деп ойлогон эмесмин, ал сеники, эмне болду сага? - јны ачуусу келе карады.

- ∆еңе, жөн эле, кийгизген кийимди сизге эле таштайын дегем, - ќңолкан мас болсо да жойпулана кетти, - ∆өн эле айткам, - деп атканда јйтмырза кирип келди.

- —ага эмне болду ы€? —ыйды көтөрө албаганың жаман да ушу. Ѕас үйгө!

- Ѕала, отуруп чай ичсин, ќңолкан кызга барып көрбөсө билбейт да, билбегенинен айтып атат. ќтургула чай-пай ичип, тууганча чайлашып анан кетесиңер, - јпал аны отургузду. ∆аңылкан жеңесине жардам бере дасторконго тамак алып келип шорпо куйду:

-  ел жеңе, андан көрө ќрозкандын күйөөсүн жууйлу, өзүбүзчө бир отуралы. ∆еңем туура айтат, канчадан бери бир тууганча сырдаша элекпиз.

- ќшону айтсаң. јгаңар силер эмес мени киши катарына кошпой ушул үйдүн бир бурчунда  улмурза качан мас болуп келип сабап кирет деп балдарымды канатыма калкалап жашадым го, тууганды эмес, баланы бала дебеген акеңер мына эми кудай ынсап берип адам болуп калды.  ызымды ошол кезде бирөө ала качса эмне болот элек? - јпал кайнисин карады. - Ёки жыл балдардан дайын болбой, ооруп калдым, ќрозкан байкушум жылбай бакты, бириң кабар алып койбодуңар, акең болсо көзү ачылбайт..

- ∆еңе, кечирип кой. јкем ичсе бизге да асыла берет эмеспи, ошон үчүн келе албай элеЕ - јйтмырза эшикти карап агасы кирип келеби дегендей сактана сүйлөдү, - ћушташып отурбай алыс болоюн дедим да.

- Ѕолуптур, бала. »нилериң келди, эки машинаны үйдүн алдына токтотуп коюп мал сатып алып айдап келишти, бизде жакшы айтаар өзүңөрдөн башка бар беле?  өрө албагандары канча болду, күйөөр тууганы элең, эмне бир басып келип кубанычыбызды бөлүшүп койбодуңар?

- ∆еңе, биз уккан деле жокпуз, уксак келбейт белек? - ќңолкан туурадан чыкты.

- Ѕалдарым байкуш атасынын ичкиликти таштаганына абдан кубанышты, кой эми, силерге таарыныч кылып отура берсем оокаттын баары калат, - јларга карай шыбырап койду, -  айра-кайра ичкенин айта берсек кайра ичип алабы деп чоочуп атам. Өзү да элден окчундап турчу болду, - деп үй ичин жыйганга киришти, - Ёми ќңолкан, кыз экөөң келип эртерээк жууркан-төшөгүн тиге койолу.  өшөгөсүн алпарбасам болбойт.

- ќоба, эртелетип алпарбасак болбойт, жеңе. Ѕаарын да€рдап койсоңуз эле жасай койобуз, - ∆аңылкан жеңесине карады, - Ѕиерден тай пахта таба аласызбы?

- Ўаарга эле барам, кийит-кечени, көшөгөлүк кездемени бүт ошо€ктан алып келем да.

- ∆еңе, мен кошо барайын, кеңешип алып келебиз, - ќңолкан дароо оңоло калды, - јрзаныраак да алабыз. "ћадинада" а€бай арзан.

- Ёкөөңдү тең алып алам, бириң жалгыз кайын сиңдим, бириң абысыным, мен кайра-кайра кайсы кызымды бермек элем, - Үчөө сүйлөшүп анан тарады.

јпал ошентип кийинки жумада шаарга бармак болушат да, өзүнчө кы€лданып күйөөсү экөө кобурашып бактылуу жашоолорун өткөрө башташты.  улмурза шаарга өзү алпармак болду. ∆өнөөр түнү ∆аңылкан менен ќңолкан келип камынып жатканда ћыктар келди. јны көргөн јпал башына суу айлантып чачып, жан-алы калбай жалынып-жалбарып атты.

- —адага болоюн ай, а€бай кыйналган экенсиң, жумуш таппасаң баса бербейт белең?

- јпа,  азакстанга барып же келе албай, же иштеген акымы алалбай зорго качып келдим.

- јйланайын кудай ай, качып баса бергениң жакшы болгон турбайбы?

- јпа, а€бай оңолуптурсуңар го, атам ичпей калды беле? - ћыктар атасын карады, - »чпесе атам сонун киши турбайбы? - јл күлүп калды.

- ”улум, көп эле мени мазактай бербегиле, -  улмурза да күлүп койду.

јпал менен ∆аңылкан ага баарын түшүндүрдү. Ёки агасынын улуусун ээрчип –осси€га кеткенине кубанып: "Ёми мен эч жакка барбайм, иштеп эмне кылам? ћалдуу деги болуп калыптыр", деп ойлонуп алды. ћыктарды үйгө коюп  улмурза үчөөнү отургузуп алып шаарга жөнөштү. Ёрте чыкканга кеч жетип тааныштарын издеп түнөп алышты да, таң эрте толчокко барып алчусун алышты, андан кийин "ћадинага" барышты. Үч күнү керектүүлөрүн алып,  улмурзалар кайра жолго чыгышты. Үйүнө келгенден кийин ∆аңылкан машина тигип, јпал бычып, ќңолкан жууркан-төшөктөрүн каптап тез эле бүтүштү.  өшөгөсүн да€рдап жарым себин алып барабыз деп айттырып да коюшту. Ѕараар күнү эрте союшун союп бышырып, өздөрүнүн машинасына килем менен шырдагын жүктөп кирип барышты.  улмурза үйүндө эле калды. јпал өзүнө кошуп мындайыраак абысынын ээрчитип алды. јларды бир топ эл күтүп турган экен. ∆абалактап эле ар кимиси жүктөрдү көтөрүп үйгө киргизип калышты. ј€лдар јпалдарды үйгө колтуктан ала жетелеп жөнөгөндө алдынан ќрозкан жүгүрүп чыгып кучактап калды:

- јпа-аа! - деп ыйлап жатты ал, эчтеме дей албай ыйлай берди.

-  ой, кызым, ыйлаба.  андай өзүң, жакшы жүрөсүңбү? - Ёне кызынын бетинен өөп, чачынан сылап, - џйлаба, кызым. џйлаган болбойт, - деп токтоо үйгө киришти.

-  удагый, кабатыр болбоңуз.  ыз энесин көргөндө ыйлайт да, ата-энеси көрбөгөн жерге келип бүлө болуп калыш оңой эмес.

- ќоба десең, бечара кыз, бөйтөңдөп көнүп калды кол бала болуп. Ёлпектигин айтасыңбы, кудагый, ушундай кызды тарби€лаганыңызга ыраазымын. ќрозкан менин кызымдай эле, үч кызымдан кем көрбөйм, уулум үч кыздан кийинки жалгызым, - ∆умаалынын а€лы “окон кудагыйына чечилип ыраазылыгын айтып отурду, - ”улум  еңешбек менен ќрозкан бактылуу болуп жашап кетсе экөөбүз ошолордун ысык чайын ичсек жакшы эмеспи.

- јнанчы, ушу кызым бактылуу болуп кетсе менде не арман, кудагый?  ызымды өзүңө тапшырдым, муштабай куштап алаарсың, - јпал чын ниети менен айтып отурду.

ќрозкан андан кийин жаркылдап эле кирип-чыгып атты. ∆үк чечип, көшөгө тартып, сандык оодарып ырым-жырымын жасап јпалдын кызына алып келгенин айтып мактап жатышты. Ѕир сыйра чай ичкенден кийин ∆умаалы:

-  удагый, куданы чакыртып алалы, сыйыбызды көрсүн, алыс болсо бир жөн, - деди.

- Өзүңөр билгиле, - јпал сыпайы жооп берди.

∆умаалы эшикке чыгып балдарды машина менен жөнөттү. јны алып келгенден кийин малга бата кылып конок каадасына өтүштү.  үйөө баланы алып киришти. јпал көрүндүккө беш жүз сом берип, күйөө баласын өөп:

- Ѕактылуу болгула, айланайындар, эми кызымдын тагдыры сенин колуңда! - деди жайланып отуруп жатып.

 еңешбек дароо чыгып кетти.  уда-кудагыйларды сыйламай расмиси бүткөндөн кийин кийит кийгизип, бүчү боо алышып, келиндер собур кылып тамашалашып жатышты.  улмурзага сүлөөсүн тебетей кийгизип, түлкүдөн тигилген ичик жапты. јпалга лама пальто, чоң жоолук, көлөч-маасы кийгизип кайра бир койду союп кешик кылып узатты. јпал өзү оор басырыктуу а€л болгондуктан баарына тегиз, калыс болчу.  удадан келген соң кайрадан тууган-уругун, коңшу-колоңуз чакырып кешик ооз тийгизди. јнын артынан туугандардын чогуусунда деп кызынын тоюн өткөрдү. Ѕа€гы ичип жүрүп алкаш атанган  улмурзанын үйүндө күндө той болгону айыл ичине даңаза болуп, түгөнгүс жомок айтылып жатканда ƒостук апасынын паспорту менен алуу үчүн беш миң доллар салганы белгилүү болду. „ексиз бактылуу болуп кызынын жеңетайына атайы жеңеси менен эжесине беш миң сомдон берип, калган элдерге элүү сомдон таратты:

- јйланайындар. ќрозканыма батаңарды берсеңер болду.  ызым агартып уул, кызартып кыз төрөп. Ѕарган жеринен бак айтсын, - јпал алаканын жа€ элден бата тиледи:

- ќрозкан бактылуу болсун, өмүрү узун болуп, очор-бачар, ордолуу шаар болуп отурган жеринен орун тапсын!

- џлайым бак карап, кыдыр даарыган, кут орногон үйбүлөдөн болсун! - дешип кошуналары бата берип тарашты.

ќшол ак батанын баары ќрозканга тийгенде ал канышадай жашамак беле, бирок тагдыр деген, пешене деген башка тура. јпал дал ошол кызынын тагдырынын башталышында эле приступ болуп кете берээрин кайдан билди: " ызым эптеп тынып калса, уулдарым үйлөнсө, неберелерибизди эркелетип чалым экөөбүз төрдө отурсак" деп ырахаттана эс алганы жата кетти. ћыктар болсо келгенден бери атасына жардам берип мал карап жаны тынбайт. Ѕалдары салган акчага айылдан жакшы салынган үй сатып алып коюшту.  алганына дагы мал алып, бакыбат жашоодо жашай беришти.

Ёми ќрозкан жөнүндө сөз баштайлы. ќрозканды кайнене-кайнатасы өз кызындай эле өз оюна коюп, эрте жатып кеч турганына кайыл болуп күтүп алышты.  еңешбек өтө эрке чоңоюп, кээде ичип келчү. јта-энеси анын ичкенин көрүп: "ј€л алып алаксып калса ичпей калаар, а€лы жакшы чыкса адам болуп кетээр" дешип үйлөнтүшкөн. Ѕирок  еңешбек ичкенин коймок турсун ќрозкан келгенден эки айга чейин үйдөн чыкпай, ичпей жүрүп, кайра баштады. Ёки күндүн биринде келбей калат. —арсанаа болгон “окон менен ∆умаалы аны келээри менен тосуп алып келинине угузбай урушуп-тилдеп калат:

- јй бала, сен кайда жүрөсүң ы€? ∆акшынакай а€лың турат, үйгө келбей кайда тентип кеттиң?

- “ентиген деле жокмун, достор менен элеЕ -  еңешбек бурк этип койду.

- ƒосторуң жакшы болсо сага ичирип жаткырып коймок беле? - јпасы ачуулана урушуп, -  ир үйгө, иштеген ишиң жок, а€лыңды таштап коюп талаалап жүргөнүңдү токтот! - деп киргизип жиберди.

- Ёмне келбей жүрөсүң? Ёгер көңүлүң жок болсо мени албай эле койбойт белең? - деп ќрозкан айтканда  еңешбек:

- —ен эле калсаң даЕ сүйлөбөчү! - деп жатып алды.

ќрозкан үн дебеди, бирок басып кетүүгө даабады: "јкыры баш ийбегенде кайда бармак эле?" деп ойлоп кайнене-кайнатасын сыйлап өз ишин жасап жүрө берди.  еңешбек ошол күнү кечке жатып, кечинде кайра кетип калды. Ёки-үч күн келбеди. јта-энеси келинине күнөөлүү болуп, эчтеке дей алышпай өздөрүнчө күңкүлдөшүп калат.

- Ѕул бала минтип жүрсө а€лдан жок, же баладан жок талаада калат го? - “окон кейий күйөөсүн карады, - —енин кылганың. : "Ёркине кой, жалгыз бала оюндагыдай өссүн" деп, мына эми оюндагыдай жашатып отура бер!

-  айдан билдим мындай болоорун. јндан көрө жанагысынан алыстатып шаарга кетирип ийели, бөлүп койсок жашап кетээр..

- ќшондо эле балаң тыйылып калса жакшы го, ќрозканды а€ктан да кыйнап дагы бирөөнү таап алат.

-  ойсоңчу, келин угуп калбасын, ирээнжип кетип калса ошондо шорубуз кайнап жүрбөйлү.

- ќшо шүмшүгүн эле алып берип койсок болмок экен.

- јны кантип келин кылат элең, үч баласы менен?

- Ѕалаң жакшы көрсө айлаң канча? ћына эми а€лына карабай ошонун жанында эл караган бетибизди жер каратты го? - деп өздөрүнчө күңкүлдөшүп атып, акыры жатышты. ќрозкан четин угуп калды: "ћунун мурун эле жүргөн а€лы бар тура, шашпа, мен муну менен жашайм же биротоло кетем" деп ойлонуп калды.

јрадан бир жума өткөндө а€бай мас болуп келди. јнын келгенине ќрозкан көңүл буруп да койбоду.  өңүл бурбагандыгына жини келген  еңешбек:

- Ёй, сен эмне керсейесиң? —ен эле кыз тийсең да. Ѕилсең менин үч балам бар, керек болсо көрсөтүп койом, - деп атканда “окон аны урушуп калды:

- Ёмне деп эле калжаңдап жатасың, кир үйгө эс ал. ќрозканга сүйлөбө! - деп жетелеп кирип кетти.

ќрозкан ыйлап алды: "—ени эр кылам же биротоло жок кылам, төркүнүмө барып күйөөм мени карабайт, мени сүйбөйт деп айтмак белем?" деп ойлонду. јл күнү  еңешбек эч жакка кетпеди. ќрозкан ага муз болуп эрибеди, мурункудай берилбеди. ќшентип жүрүп анын боюна болгонун билбей калды. ”рушуп-талашып уулунун кылык-жоругуна кейип жүрүп ∆умаалы өтүп кетти.  ыздары инисин тилдеп жатышты:

- —ен адам болсоң боло, атам сени ойлоп жүрүп өтүп кетти. ј€лың төрөгөнү турат, апам деле карып калды. Ёми ойлонсоң боло, жаштыгың деле калган жок.

- јпамды жакшы кара эми, жалгыз сенин айыңдан экөө тең оорукчан болуп, атам өлүп тынды. Ёгер минте берсең биз сага бир тууган болбойбуз, - деп үчөө үч жактан тилдеп жатышты.

- ∆ок, эми ичпейм да, баспайм дагы.

- Ёсиңе кел эми, отуз бешке чыкканча телтеңдедиң, жетишет.

- Ѕолду деп атпайынбы, ичпейм дагы, кетпейм. Үйдөн чыкпайм! -  еңешбек терс бурулуп кетти.

јны азгырып кылыгы, жалган сүйүүсү менен имерип жүргөн “олкунду көз алдына келтире отуруп калды. “олкун ошол айылда жашаган үч балалуу жесир а€л эле. Өзүнөн жети жаш улуу болчу. јл  еңешбекти арми€дан келгенде эле өзүнө имерип алган. —уу көтөрүп келаткан “олкун солдат кийимчен жаш жигитти көрүп эле:

- „оң жигит, солдаттан жаңы келсең керек? - деп токтой калып сурап койду.  өздөрү жалжылдаган отуздардагы келинди көрүп жаштыгы денесине батпай көөп турган жигит аны көрүп бура бастырбай чакасын ала коюп жанаша басты.  еңешбек:

- ∆аңы эле келдим, өзүңүз кайда турасыз? јкем көрсө сизди кызганбайбы? - “амашага чала сүйлөдү.

- јкең тиги дүйнөдөгү сулуу кыздарды кызганып ошолорго кетип калган.

-  ойчу, жеңе, ал жактагы сулуу кыздарга караганда сиздин сулуулугуңуз, жылуу койнуңуз жакшы эмеспи!

- ∆ок, ал мени кызганса жанымдан кетмек эмес, мени таштап кетип калбадыбы!

- ∆аман болгон экен. —изди кандай адам таштап кетсин, айла жок, алар чакырып кеткен тура, - деп анын үйүнүн жанына келип калганын сезбей калышты.

- „оң жигит, үйгө келип калдык, даам сызып кетиңиз! - “олкун ага карап жылмайганда анын көздөрүндөгү жалын жигиттин жүрөгүн теше өрттөп кеткендей болду. Үйгө киргенде үч бала аларды тосуп алды. Ѕири ондо, кийинкиси беште, эң кичүүсү үч жашар балдарды өз бөлмөсүнө киргизип,  еңешбекке дасторкон жайып үстүн жайнатып койду. Ѕалдары буга көнгөнбү, кирген бойдон бөлмөсүнөн чыккан жок. “олкун кайкайган бир бөтөлкө винону алып келип ортого койду:

-  үйөөңүздүн сизди таштап кеткенине канча болду?

- Ёки жыл болду, кичи уулум бир жашка чыга элек эле, кел эми жигит, таанышканыбыз үчүн алып койолу, - “олкун ага жоодурай карады.

- ћакул, сиз менен таанышканыма кубанычтамын, сиздин, балдарыңыздын денсоолугу үчүн ичип койолу.

- —издин солдаттан келишиңиз үчүн! - “олкундун ар бир көз карашы жүрөгүнө кадала берди. јл күнү  еңешбек ошол жерде калып калды.

 елгенине үч күн болгондо эле үйгө түнөбөй калган уулун "достору менен жүргөндүр?" деп ойлогон ата-эне санаа тарткан жок. Ѕирок анын жоголгону көбөйө берди. јкыры элден угуп калышты:

- ќй бала, өзүң жаш болсоң жесир а€лдын үстүнө кирип алганың бизди у€т кылып атпайбы, андай болсо кыз таап үйлөн! - деди атасы.

- јны албайм деле, үйлөнсө үйлөнөм да, -  еңешбек өзү көп сүйлөбөгөн неме үйгө келгенде деле бурк этип эле койчу, азыр да ошентти, - ќшону алам деп атамбы?

- јлбасаң да у€т, а€л ала элек жигит эри өлгөн жесир а€лдын үйүндө жүргөнүң.

- јлып бербейсиңерби анан. Өзүңөр таба бергиле, мен ошого макулмун! - деп чыгып кетти.

- Ёй бала, кайт артыңа, токто! - деген ∆умаалы артынан чыгып жетпей калды.

 еңешбек үйүнө такыр келбей койду. ∆умаалы анын үйүнө атайын “окон экөө барып “олкунга жолугушту. јл жерде  еңешбек да отурган.

-  ызым,  еңешбек биздин жалгыз уулубуз, сен аны менен жашай албайсың, биз сени кабыл ала албайбыз. —ени жесир а€л дейт, уулумду бизге жибер, аны үйлөнтөбүз, - “окон ыйлап туруп айтты эле:

- ћен  еңешбекти кармаган жокмун, ага тийем деген ойдон да алысмын, алып кете бериңиздер! - деп мисирейди.

- —илер эмнеге келдиңер, өзүм барат элем го, мен ушуну алам дедимби? - деп  еңешбек ордунан туруп чыгып кетти.

- Ёкинчи азгырганыңды көрбөйүн, жаш баланы үйүңө оңой киргизип алам деп ойлодуңбу ы€? ∆есир а€л өзүңө теңди издеш керек, сен жаш балага тең эмессиң, каралуу а€лсың! - “окон ошентти да, чалын ээрчитип чыгып кетти. Үйүнө келгенден кийин  еңешбек өлөм деп чыкты.

- —илер аны алба десеңер мен өзүмдү өзүм алып алам, андан көрө “олкунду алып бергиле! - деди ал.

- џ€ кокуй, үч балалуу жесирди алганда биздин намыс кайда калат? ∆алгыз уул жалаңкыч уул болдуң го, сенин жаныңдын амандыгын тилегиче акылыңды, багыңды тилесек болмок экен, - “окон ыйлап отурду.

- “им кой алса алсын, үйгө алып келбей ошо€кта жашай берсин! - ∆умаалы ачуулана баласын карады, - ќшонуң үйгө басып келбесин!

-  елбейт, коркпогула, мен дагы келбейм, -  еңешбек чыгып кетти.

∆умаалы үч кызын чакырып кеңешти, алар жесирди алганына каршы чыгышты. јкыры  еңешбекти үйгө алып келип туугандары чогулуп ары айтып, бери айтып жатып акыры үйлөнүүгө көндүрүштү. “игинин кызы жакшы, мунун кызы жакшы дешип ар кимиси өз билгендерин айтып бирок ылайыктуусун таппай жатып акыры  улмурзанын жалгыз кызына келгенде ∆умаалы:

- “уура, ошону алып келгиле. јпалды мен тааныйм,  улмурзанын жиндилигине канча чыдаган а€л.  ызы жалгыз деп уккам, "энесин көрүп кызын ал" деген, - деди эки жагын карана.

- џрас эле,  улмурза азыр аракты таштап, балдары алып берген машинаны чалкалай тээп жүрөт.

- Үй-жайын оңдоп киши болуп калыптыр деп атышат аны.

- "ј€л жакшы, эр жакшы, увазир жакшы, хан жакшы" деп бекеринен айтылган эмес да, - дешип  еңешбекке эки-үч жолдош баласын кошуп берип көрүп келүүгө жөнөтүштү. ќшол күнү ќрозкан короосунун жанында курбу кызы менен турганын көрүп аны жактырып кетти. јрыдан-бери да€рданып, анан аны ала качып алышкан элеЕ

ќрозкан үчүн күйөөсүнүн үйгө бир күн түнөсө эки күн түнөбөй кетип калганы жинин келтирди.  еңешбек менен дос болуп жүргөн јттокур дегендин а€лы —амара бир күнү ага келип сүйлөшүп отуруп калды. ќрозкан төрөгөнү турган.

- ќрозкан, - деди —амара, -  еңешбекти экинчи “олкунга барбай турган кылбайлыбы?

- Ёмне болсо ошо болсун, ошо жесир күйөбү же никелүү а€лы күйөбү, акыры бир күнү түшүнөт да.

-  ызык экенсиң, андай болбойт. јндан көрө азыр сен өзүң чоочуп каласың. “өрөп алсаң анан ага көрсөтөбүз, - деп жылмайды —амара.

ќшентип сүйлөшүп экөө коштошуп, ал үйүнө кетти. ќрозкан уул төрөдү.  еңешбек ал күндөрү эч жакка кетпей байыр алып калды. ∆аңы төрөлгөн баласына каралап, ќрозканга жардам берип жүрдү. “окон ичинен кымыңдап кубанганын айтпа: " удай буйруса ушинтип а€лына карап, баласын жакшы көрүп жылбай калса болду, анан эле биротоло көнүп калат" деп ойлой келинине ыраазы. “окон ошондо алтымыш сегиздеги кары кемпир, денсоолугу таза, уул-келинге күч бере турган убагы эле. јл эшикте жүрсө бир өспүрүм келип  еңешбекти сурады. Ѕүшүркөй караган эне ага:

-  еңешбекти эмне кыласың? - деп сурады.

- ∆өн эле, тэ-эти€кта бир байке чакырып жатат! - деп көзүн ала качты. јңгыча  еңешбек чыга калды эле ал өспүрүм ага:

- —изди чакырып атат! - деп туюгунан айта салды.

- јзыр, -  еңешбек шаша “олкунга карап, - —из үйгө кире бериңизчи, апа, бул балада жумушум бар эле, - деди.

- —үйлөшө бер, ботом. ћен эмне кылмак элем? - “окон ага моюн бербей тоокко жем чачмак болуп ары басты.

- “олкун эже жиберди, бир эле келип кетсин дейт, үч айдан бери келбей койду деп таарынып атат!

- Ѕара бер, “олкунга келем деди деп кой! -  еңешбек аны жөнөтүп үйгө кирип кетти.

јлардын "“олкун" деп сүйлөшүп жаткандарын угуп, эненин жүрөгү ооруду.  ан басымы көтөрүлүп, заматта "башым" деп эле жатып калды.  оңшусу медик болчу, ал келип укол сайды, бир аз жатты, башын тумандаган ойлор оорутуп, кыздарын чакыртты.  ыздары жакын эле жерде турчу. јнын бир аз эс ала түшкөнүн көргөн  еңешбек түнкү он экилерде жылт коюп жөнөй берди. јны сезип, билип турса да ќрозкан кайненесине каралап унчуккан жок. ”улу күлүшүп калган, жакында бешик алып келмек. јл күнү түнү менен “олкундун кан басымы көтөрүлө берип, келини чекесине муздак суу басып карап, кайра баласын карап түнү бою уйку бетин көргөн жок. Ёртеси ооруканага алып кетишти. ”луу кайнежеси келип  еңешбекке барса жесир катын үйүнө киргизбей:

- Ёмне, аны мен эмне кылам? ƒагы бир жерде ичип жүргөндүр. ћен аны келсе да киргизбейм! - деп жолотпой койду.

- ”€тың барбы деги? —ага  еңешбек эр болуп бербейт, үй бузар шүмшүк, каралуу катынды жаш бала алат деп кайдан уктуң эле? јнын а€лы, баласы бар, бузуку кара бет! - деп урушуп кайра келди. јл келгенде —амара үйдө отурган. јл ќрозкан экөө атайын сүйлөшүп койду.

ќрозкан баласын кайнежесине таштап:

- Ёже, сиз отуруп туруңуз, мен апама тамак алпарып келе койойун. —из кетсеңиз бала менен баралбай калам, - деди.

- ћейли, барсаң барып кел, мен Ёдилди карап турам, - деп ал макул болду эле, ќрозкан тамагын көтөрүп чыгып кетти.

ќоруканага барып тамагын берип, кайненесинин ал-жайын сурагандан кийин —амара экөө “олкундун үйүн акмалап калышты. ћурунтан да€рдап алган ак шейшептерди экөө тең оронуп алган, түн жаңыдан коюулуп, эл орунга отуруп калган убак. Ѕосогодо —амара турган, ошол кезде  еңешбек чыга калып ажаткананы карап басты эле ал жактан ќрозкан ажатканага кирип кеткендей болуп ар жагына аппак шейшепти чубалта каалгый өтүп кетти.  еңешбек чоочуп кетип арт жакка бурула бергенде босогодо турган —амара үйгө кирип бараткан болуп көрүндү. ќшондо кайра артын караса тигил ажатканадан чыга калды эле, жүгүрүп үйгө кирип баратканда кийиминен кармай?

-  айда баратасың, эсиңе кел, өз үйүңө бар, бар, ба-ар! - —амара үнүн өзгөртө шыбыраганда ал чалынып-чулунуп үйгө кире качты. —амара менен ќрозкан шейшептерин жыйып алды да, жолго түшүп кетип калышты. јл жаңы эле кирип ыйлап аткан баласын эмизип атканда көздөрү алаңдай  еңешбек кирип келди.

- —ага эмне болду? - Ёжеси анын купкуу өңүн көрүп чоочуй сурады.

- Ёчтеке, апам кана? - деп кайра сурай кетти.

- јпамды доктурга жаткырганбыз, - ќрозкан анын түрүн көрүп күлкүсү келе жооп берип койду.

-  ачан деп койот, сен деги ата-энеңдин баркын, а€л менен баланын кадырын билесиңби ы€?  ачан адам болосуң?

- Ѕилгенде эмне кылайын, мен оорутуп атамбы?

- јта арбакты нааразы кылган болбойт, сенин айыңдан атам санаасы тынбай кетти, карыганда апамды а€саң боло жок дегенде.

- Ѕолду эми, -  еңешбек ички бөлмөгө кирип кетти. Ёжеси эч нерсеге түшүнгөн жок. ќрозкан: "ƒегеле ырас болот, жүрөгүң жарылып өлсөң болмок" деп табалап атты оюнда.

- ќроз, буга эмне болгон ы€?  үндүзү мен барганда “олкун келген док деген, ичип жүргөндүр дедим эле, соо эле окшойт. Өңү жаман болуп келди да, - деп эжеси кабатырланып атты.

- Ѕилбейм, эже, азыр бир күн батырат, эки күн батырат, анан арагы менен тамагына ким чыдамак эле, иштеп таппаса?

ќрозкан билмексен болуп отура берди.

- “уура, ким эле бирөөнү баккысы келсин. ”шул кезде нанга зар болгондор канча. Ѕул минтип жүрсө малдын а€гына чыгып силер да кыйналасыңар го. јтам байкуш жер айдатып буудайды түшүрүп алчу эле.

Ёкөө кейип-кепчип отуруп кеч жатышты. ќрозкан өзү баласы экөөнө төшөк салып, жатып алды.  еңешбек менен анда-мында гана эрди-катындай болуп жатпаса, бир жылдан ашып баратат, бири бирине чоочун адамдай эле.  еңешбек ал күнү да өзүнчө жаткан бойдон турду. ќозуна учук чыгып ооруп калыптыр. Ѕоору ооруп, кабатырлана сураган эжесине оң жооп бербеди, анан апасына жөнөдү. јл келгенде “окон оор абалда болчу, арыдан-бери эжелерин чогултту. Үч күндөн кийин апасы дагы дүйнө салды. ∆алгыз уул  еңешбек ыйлап-мыктап кыздары башында отуруп акыркы сапарга узатышты. ќрозкан күйөөсү жөнүндө бир ооз апасына айткан эмес, ал эч нерсе билбейт.  удагыйы өлгөндө бээ жетелеп келишти.

- Ёми кудагый менен куданын ызаат-сыйын кылчу силерсиңер, экөө жыл айланбай кете беришти биринин артынан бири, өмүр жашын силерге берсин, - јпал аларга өз акыл-насаатын айтып отурду.

-  удагый, ќрозканды атам менен апам кызындай көрчү эле, кантели, айла жок экен, апам да кете берди. ”шул үй, дүнүйө, мал-келдин баары экөөнүкү. Ѕиздин оокатыбыз өз-өзүбүзчө, - деп эжеси  ызылкүл ыйлап отуруп айтты.

- џрас-ырас, кудача.  айран кишилер десең, жакшы кишилер эле, - јпал кызына карады, - Ѕалам, биз деле карып баратабыз, экөөң тең жалгызсыңар. —енде ага бар,  еңешбекте эже бар, жалгыз эмессиңер, бала-чакаңар үчүн эмитен кам көргүлө.

- јпа, бизден кам санабагыла, баары жакшы болот. ∆ашообуз ойдогудай, апам менен атам биздин чайыбызды ичпей кете бергени жаман болду, - деп ќрозкан күйөөсүн аста карап койду.  еңешбек өзүнүн жаңылыштыгын сезгендей үйдө байырлап калган. ∆алгыз болуп ары-бери чайпалып жүрүп, малды караганды да жакшы билбейт эле. Ёки жылкы, төрт уй, жыйырмадай койду карап тажап кеткендей болду. ∆айкысын чөп чаап, эгин айдатып, жашылча өстүрүү ал үчүн кыйынга турду. ”улун көтөрүп ќрозкан кошо жүрөт. ћалын жазда жайлоого чыгарып, күздө короого кармай турган кез келгенде ал:

- ќрозкан, мынча малды багыш оңой эмес экен, бир жылкыны саталы да, сен үйдөн соода кыл, качанкыга мал багып азап тарта беребиз? ƒүкөн салып берем, - деди бир күнү.

- ћалды сатпай эле койгонуң жакшы го, малдын зы€ны деле тийбейт. Ёл эмне дейт, ата-энесинин жыйганын уул-келини чачып атат дешет ко?

- јйтса айта берсин, үйдүн жанына заңгырата дүкөн салам дагы, соодага өтөм! - деп  еңешбек тил албай эки жылкысын тең сатып дүкөн курду. »чин толтурду, бирок улам бирден мал сата берип майда жандыктары эле калды. јта-энесинин жылдыгын өткөрүштү.

ќрозкандын уулу чоңоюп калды. Ѕешигин ырым-жырымы жок эле јпал баарына кайыл болуп алып келип берген. ƒүкөндүн ачылышын  еңешбек досторун чакырып өткөрүп койду. ∆ашоолору ойдогудай боло баштаганда “олкун  еңешбекти кайра чакыртып алды. Үйдөгү түйшүк, дүкөндү кароо, кайра малга чөп салып сугаруунун баары өңүнө түшкөн ќрозкан а€бай кыйналды. Ѕир жумадай дагы келбей калганда —амараны чакыртып алып ќрозкан ыйлап отурду:

- —амара, менин минтип эзилип жүргөнүмдү ата-энем да, агаларым да билбейт, эгер билсе биерге коймок эмес, айтчы деги, эми эмне кылам? “олкун бизге жашоо бербейт ко?

- Ёч коркпо, курбум, аны эми эч жакка чыкпай турган кылабыз, - —амара эч ким укпасын дегендей шыбырай сүйлөдү, - Ёртең эч кимге билгизбей балаңды менин балдарыма алып барып койобуз, күйөөм эртең үйдө болбойт, - деп ќрозканды сооротту, - —ен эмне, ушунча чыдап бир жесирге баарын ээлетип койбогун.

- Ѕашка ээлесе мейли, “олкунга ээлетпей калайын, - ќрозкан курбусуна күлө карады, -  еңешбекти бар кылам же жок кылам, үйдөгүлөрдүн бирине айтпай жүрүп жеңип чыгам.

- јзаматсың, досум. —ен өзү көтөрүмдүү жансың, дагы чыда, анын бир айласын табабыз, - Ёкөө кеңешип отуруп —амара кеч кетти.

ќрозкан эртеңки күндү ойлонуп уулу менен жатып калды. “аң атпай дарбаза такылдаганынан чыга калса бир коңшусу туруптур.

-  елиңиз, жөн-жай элеби, түшүңүз, - деп ќрозкан жүрөгү болк эте чоочуп алды.

- Өзүң элесиңби?

- ќоба.

- јндаЕ - тигил киши эки жагын карана эчтеке дей албай туруп калды.

- Ёмне болду? - ќрозкан аны корккондой элейе карап: " удай ай, тынччылык болсо экен, эмнеге сүйлөбөй калды?" деп ойлонуп чыйпылыктап ийди, - деги жөн эле келдиңиз беле? јйтыңызчы аке, апам-атамдар жакшы жүрөбү?

- “ынч эле, күйөөң менен сүйлөшөйүн дедим эле. ћейли анда, кире бер, - деп атынын башын буруп бастырып кетти.

ќрозкан жүрөгү бир нерсени сезгендей кыжаалат болуп үйүнө кирди. ƒагы ыйлап алды: "јта-энем, агаларым аман болсо экен,  удай ай. Ёмнеге эле жүрөгүм ээлигет?" деп баласынын жанына жатып алды.  өзү илинип кеткен экен, эшиктен кобур-собурду угуп тура калып жүгүрүп чыкты.  оңшу турган аксакал кары€ менен үч-төрт киши,  еңешбек туруптур, аларды карап туруп калганда дарбазадан беш-алты а€л кирип келди.

- Ёмне болду, силер эмнеге келатасыңар? - деп чаңырып ийди ќрозкан. ∆ете келген а€лдар аны кармай калып:

- јйланайын, кайрат кылып, эсиңди жый, –осси€дагы чоң агаң өтүп кетиптир! - дегенде бакырып, боздоп ыйлап кирди.

јны сүйрөп үйгө киргизип, анан аны эс алдырып кийинтип алып жөнөштү.  еңешбек менен кайнежелери дагы жетип келишкен экен. „огуу барышты. Өкүрүп-өксөп кирген кызын көрүп јпал өзүн жоготуп койду. ƒостук –осси€да иштеп жүрүп курулуштун краны көтөрүп бараткан бетон түшүп кетип мерт болуптур. Ёки иниси аны эптеп алып келишиптир, Ѕишкекке келгенде гана үйлөрүнө кабар жөнөтүшкөндө туугандары чогулуп үй тигип күтүп атышыптыр. “үнү менен күтүп эртеси таң ата келип ызы-чуу болуп тосуп алышты. јлыстан өлүк алып келиш кыйын болуп, Өскөн менен Ѕектендин өңдөрү өчүп араң турушту. џзы-чуу болуп жашикти ачып үйгө киргизгенден кийин гана атасы эки уулунан сурап отурду.

- јта, - деди Өскөн, - дагы биз акча таап көз каранды болбой жүргөнүбүздөн гана алып келдик, болбосо канча кыргыз алып кете албай калып калат. »штешкендерибиз жардам берип, самолет менен Ѕишкекке келип, андан би€кка келдик.

- ќлда кагылайындарым ай, быйыл келсем үйлөнөм дебеди беле, ой-тилегине жетпей калбадыбы, үү-үй каралдым ай! -  улмурза кабыргасы кайыша ыйлап жатты. јпал менен ќрозкан үйдө боздоп атты. Ёки күндөн кийин аны жайына койгондон кийин үшкүрүнүп отуруп калышты.  еңешбек ќрозканга үйрүлүп түшүп, эч нерсе болбогондой кызмат кылып жүрдү. Ѕаласын ала коюп:

- Өзүңдү карасаң, ќроз, кейибечи эми, - деп көзүнүн агы менен тең айланып ќрозкандын жанына келип кеңешип-таңашып атты, -  өп эле кейибе, андан көрө кыркына биз бирди союп койолу.

- јны көрөбүз, ансыз да бир бодо алып келебиз. Ўашылыш келип калдык, үйгө барып дагы куран окутушубуз керек.

- Ѕолду, мен сенин жаныңда болот. ”улум экөөңдү жакшылап өзүм карайм, - деп тим эле жагынып жатты. ќрозкан ага ичи жылып: "”шундайда көңүлүмдү көтөрүп жанымда болгону да канчалык канимет. ∆аңылбас жаак, мүдүрүлбөс ту€к болбойт дегендей, жаштык-мастык кылып жүрөт. “октолоор, ачка калган жокмун, кийимим жыртык эмес, а€л болуп болоор-болбосту көтөрө албасам анан менин а€л, эне деген бийик ордум кайсы?" деп ойлонуп ыраазы болуп турду. јпал боздоп ыйлап жүрөгү ооруп улам эсинен танып калып атканда доктур чакыртышты. јл өзүнө келип, калган балдарынын амандыгын тилеп өзүн сооротуп, оокатын кылып калганда ќрозкан үйүнө кетти.

јлар үйүнө келээрде кайнежелери боорсогун жасап күтүп алышты. ƒароо эле коңшу-колоңу кирип куран окутуп жатышты.  еңешбекти ортого алып дагы тилдешти:

- ƒагы баарын көтөрүп жүргөн ќрозканга ыракмат, башка а€л болсо сенин азабыңды колго берип, же болбосо алда качан кетип калмак.

- ∆акшы а€лдын кадырын билбесең кусуруна каласың, дагы кеч боло электе эсиңе кел, минтип агасы өлүп жүрөгү ооруп турганда жалгыз таштап кетпе, - деп үчөө үч жактан акыл айтып атты.

ќрозкан агасынын күйүтүнөн бир топ азып кетти. Ёки күндүн биринде төркүнүнө барып апасынын абалын көрүп кайтат.  еңешбек үйдө баласын карап калган эле ошол күнү. ќрозкан “олкундун өзүн таанычу эмес, атын эле билчү. Ёшиктен кирип келатып үйдөн кобурашкан үндү угуп: " уран окуткан бирөөлөр келген го" деп жаман ойлобой эле кирип келатып: "—ен эмнеге алдайсың, а€лыңды кетирем, эми эч ким жолтоо болбойт дебедиң беле?" дегенде : " үтө турсаң эми, ушунча күтүп азы калганда чыдай албай эмне болуп атасың, бар кет, келээр убактысы болуп калды" деп  еңешбек ага сөгүнүп кирди. "„ыдайын, эгер дагы алдап а€лың менен жашап кала турган болсоң аны мен өзүм эле өлтүрөм. —енин колуң барбаса мен өз бактым үчүн күрөшөм!" деп чыгып келатканда ќрозкан оозгу бөлмөгө бекинип калды.  еңешбек үндөбөй кала берди. ∆үрөгү лакылдап, мууну калчылдаганын токтоткуча өзүн кармап тура берди: "ƒемек булар мени өлтүрүп эркин жашамак экен го. јкыры бир күнү жалгыз калганымда соо койбойт" деп ойлонуп өзүнө келип алып, анан кирди.  үйөөсү эч нерсе болбогондой уулун алып отурган экен.

- Ѕала ыйлаган жокпу? - ќрозкан эч нерсе билбегендей аны карап уулун эңкейип өөп койду.

- ∆ок, ыйлаган деле жок, атасынын колунда турганда сенин керегиң деле жок экен, - күлүп койду ал.

- јнда балаңды алып кал, мен биротоло ата-энемдикине кетейин, ансыз да апаман санаам тынбай атат.

- Ѕиротоло дейсиңби? -  еңешбек ойлоно калды, - јпам жакшы болгучакты карасаң карап тур анда.

- —ен бала менен кыйналбайсыңбы? - ќрозкан аны сынай карады.

- Ёмнеге кыйналмак элем? ”улумдун өзүмө көнө бергени жакшы да, - ал байкабай өз оюн айтып алды.

- Өзүңө көндүрүп эмне кыласың? ∆е “олкунга ала кетейин деп жаттың беле? - ќрозкан ага кыжыры келгендей кытмыр күлө сурап калды.

- ∆ок, ага барбайм дедим го. јнын эмне кереги бар, уулум менен сен турганда анын эмне кереги бар? -  еңешбек уулунун колдорун кармалай кайсактай кетти.

- Ѕилбейм, эми барбайм деп эле кетип калып жоголосуң го. јны сен а€бай катуу сүйөт окшойсуң ээ,  еңешбек? Ёгер сенин көңүлүң менде жок болсо ачык эле сүйлөшпөйлүбү? —енин мына бул үнүйө мүлкүңдүн мага кереги да жок, чыныңды айт!

- Ёмне деп атасың, ќрозкан? ћени кечирип койчу эми, жаштык кылдымбы же жамандыгымбы, терс жолдо жүрүп тажадым. Ёми кудай деп уулум экөөңөрдүн маңдайыңарда болот.

- ћейли, өзүң бил. Ѕирок "ооруну жашырсаң өлүм ашкере кылат" деген сөз бар, арам оюң болсо жашырба, дагы сурайм, жашырба,  еңешбек.

- —ен эмне болуп атасың, ќрозкан? јндан көрө атамдар жакшы жүрөбү, апам оорубай эле жүрөбү? - деп жасакерлене кетти.

- Ёчтеке болгон жок, - ќрозкан андан ары үндөбөй калды, баары бир анын ачык сүйлөшүүгө келбесин сезди: "Ѕул мени балким түндөсү өлтүргөнү жүргөндүр же ичкен тамагыма бирдеме кошушу мүмкүн" деп ойлоп жатып “олкундун: "—енин колуңдан келбесе мен өзүм өлтүрөм" дегенин эстеп бүткөн бою дүр этип алды. “үнү бою уйкусу качып күйөөсүнүн балык эткенинен күмөн санап жата берди. Ёртеси эрте ойгонуп ар бир кыймылынан күмөн санап ичкенин да өзү куюп ичип сактанып калды.  еңешбек да үйдөн чыкпай калды. јйласын таппай кирип-чыгып кыжаалат болуп жатканда —амара келди, аны көргөн ќрозкан кубанып кетти.

- џрас келбедиңби, өзүм сага жеталбай аттым эле, -  өрүп эле ошенткенде ал күлүп калды:

- Ёмне болду анчалык?

- ∆өн эле, сүйлөшүп отургангаЕ - ќрозкан күйөөсүнүн үйдөн чыгып келатканын көрүп сөзүнүн а€гына чыгалбай калды.

- ћен дагы эрмектешейин деп эле келип калдым.  андайсың а€ш, сен үйдө белең? - —амара ага атайы тийише сүйлөдү.

- ќоба, үйдөмүн, -  еңешбек ага жылма€ жооп берди, - ƒос кайда?

- јл жүрөт, күндүзү талааныкы, түндөсү меники.

- јзамат а€ш, досум сени издебей тапкан да, -  еңешбек ага тамашалап сүйлөп калды.

- јл мени эмес, мен аны тапкамын, - деп —амара да жөн калбай тамашалады, - Ёркек а€лды көп эле табат, а€л эркекти тапса жакшыраак болот. Ёч жакка чыгарбай чүлүктөп алат, уктуңбу, а€ш?!

- ќоба-ооба, а€лдар ошондойсуңар өзү, - деп тамашалашып үйгө киришти. ќртолоруна дасторкон жайып —амара ала келген ак моюндан куюп ичип көпкө отурушту. јлар антип отурганда  еңешбек акырын сыртка чыгып кетти эле, ќрозкан анын артынан чыгып дарбазадан чыгаары менен кайра кирди да, уккан-көргөнүн —амарага шашып айтып кирди. јнын айткандарын укканда —амара минтти?

- јпе-ей шүмшүктөр десе, андай болсо этиет бол. Өзүңө сак болбосоң болбойт.  арасаң дегеле үйгө чейин келгенин. Ёгер сенин ордуңда мен болсом анын шермендесин чыгарып тепкилеп койо бермекмин, - —амара угуп алып ага жинденип айтты.

- ћен жалгыз коркподумбу, экөөлөп өлтүрүп коюшу мүмкүн болчу, - деди ќрозкан.

- „ын эле жалгыз алың жетмек эмес, сактанып жүр. Ѕаса, кел экөөбүз алардан мурун озунуп бирдеме кылабыз.

-  антип? - ќрозкан сыртка кулак түрө —амараны карады, -  антсек болот деги, же ушулар менен талашпай кете берсем бекен?

-  етип эмне, ушунча азап-тозогуна чыдап келип, бышкан этке тиги катынды ээ кылып кете бермек белең?

- јнда кандай кылайын? јйтчы деги, айлам кетип калды, - деп ќрозкан ыйламсырап ийди, - “үндө кирпик ирмебей таң атырдым.

-  оркпо, бүгүн а€шың экөөбүз сага көңүл айтканы келдик деп түнү менен отурабыз.

- ќй ал азыр анысына кетти, эми көрөсүң, бир-эки жума жалгыз калам, ошондо жаш балам менен коркот экенсиң киши.

-  оркпой анан, коркосуң да тигинтип атса. јттокурга айтып бүгүн сөзсүз бир балээ ойлоп табышыбыз керек.

- јл көнбөй койсочу? Ёркектер деген бири бирине тартышат да.

- јттокур андай эмес. јл сага ыраазы болуп жүрөт.  еңешбекти ал турсун шатырата сөгүп, "адам эмессиң" деп дайыма айтат. —ен аны көрө элексиң да сөккөнүн.

- ∆о-ок, јттокур менен сый гана учурашканым болбосо, андай сөздү сүйлөгөнүн уга элекмин. ќйлосоң, тоодой-таштай кайнене, кайнатамдар турса а€штар менен деле боло элекмин да.

- Ѕайкуш десең, сага кудай берет эй, ушунча жылдан бери эр сөрөйүңдүн басынтканына чыдап.

- „ыдабаганда эмне кылам, —амара? Өз тагдырымды өзүм чечем деп ата-энеме бирин да билдирген жокмун, - ќрозкан болгон ич күптүсүн теңтуш катары а€шына төгүп алды.  еч кирип көз байланганда —амара:

- јй, аның чындап эле кетип калыптыр. —ен мал-салыңды жайла, мен балаңды алып турайын. јнан мени менен кетип кал, - деди эле ќрозкан макул болду.

ћал-салын жайлап, короосуна кулпу салып, дарбазасын бекитти да, анын үйүнө кетти. јлар келсе јттокур үйүндө экен. —амара болгон кепти ага айтып түшүндүрдү да, үчөө кеңешип кирди. ќшентип түн катып үчөө анын үйүнө келип, јттокур менен —амара бир бөлмөгө жатмак болушту. Ёмнеси болсо да "бир ай сени кайтарабыз" дешип сүйлөшкөн.  еңешбек келген жок. Ёки жумадай түн катып келип жүрүп јттокур менен —амара тажашты. Ѕирөөнүн үйү бирөөнүкү да:

- ќрозкан, балдар да кыйналып кетти, эртеңден ары өзүң эптеп жатып тур, кабар алып турабыз, - деди јттокур.

- ћейли, силерге ырахмат. Өлчү жанды сандыкка салып деле сактай албайсың. "Ѕашка келсе байтал жорго" деген эмеспи, көрөөрмүн кудайдын салганын, - ќрозкан ошентип аларды узатып үйгө кирээри менен узун сөлөкөт артынан келатканын байкай коюп бакырып ийди:

- ∆арда-ам! ∆ардам бергиле-е! - деп үнү буула калтырай туруп калганда ал караан  еңешбек экен:

- ќрозкан, сага эмне болду? ћен элемин, - деп жетип аны кармай калды.

- —ен эмне түн катып жүрөсүң? -  алтыраганы басылбай ќрозкан зорго ушинтти.

- ∆өн эле, келбейинби үйгө, - деп үйгө кирип кетти.

"Ѕул соо келген жок, бүгүн түнү мени жайлап коюшу мүмкүн" деп ойлонуп, ќрозкан таң кылайып жарык киргиче сыртта басып жүрө берди. јңгыча жерге толук жарык кирип, элдин кыймылы башталганда үйгө кирсе күйөөсү жатып уктап калыптыр. ”улунун жанында жатканына кыжыры кайнап кетти, бирок унчукпады: " анчага чейин чыдаар экен, эчтеке дебей эле койойун, баары бир сыр ачылаарына аз калды" деп ойлоп бети-колун жууп чай койду. Өзү ойгонгон  еңешбек чыгып жуунуп келди да, үй жыйнап жаткан а€лын артынан кучактайын деп келатканда ал бакырып жиберди.

- ќрозкан, сен мени көргөндө мынча эмне коркуп калгансың? - деди ал аны таңдана карап.

- Ёрим туруп жалгыз жашасам, кетейин деп элден у€лам, анан эриңен чоочун болуп калат экенсиң да?

-  ойчу эми, ќроз, кечирип койчу, менЕ - деп келатканда ќрозкан аны кагып жиберди:

- "Ёми эч жакка кетпейм, уулум экөөңдүн жаныңда болом"Е анан.. анан дагы эмне деген убада бергиң келип атат? ћындай убаданы “олкунга бер, мен тажадым, ал турган сенин атыңды укканда жүрөгүм түшчү болду!

- Ёмнеге? ћен киши өлтүргүч эмесмин го?

- Ѕалким эми өлтүрөсүң, жаңыдан үйрөнгөнү атасыңбы, ким билет? -  өздөрүн алайта колдону калчылдай үнүнүн болушунча бакырганда сырттан —амара кирип келди.

- ой силерге эмне болду?

- —пектакль аткарып атабыз, жакында аткарган ролдорубуз ачыкка чыгат! - ќрозкан дале ачуусу таркабай үнүн катуу чыгарып айтканда  еңешбек жаман абалда калгандай:

- —амара, айтчы, мен кантип эле ќрозканды, ушул баламдын апасын өлтүрмөк элем? “үндө келсем бакырып ийди, ошондон бери ушинтип атат, мындай эмес эле го? - деп актанып кирди.

-  еңешбек, жаш бала менен жалгыз калса, эри жок а€лдай эрбең-сербең этип коркот да, сен болсо такыр у€лбайт экенсиң, өзүң тирүү туруп а€лыңды эри жок а€лдай жалгызсыратып, тирүү жесир болуп отурса коркот да!

-  ойсоңорчу, мен баарын ойлонуп бүттүм, мындан ары эч жакка кетпейм. јйтчы, —амара, ќрозкан мени эриндей кабыл албайт, ар качан чоочундай болуп турат.

- Өзүң талаалап, бир жесирдин артынан түшүп жүрсөң кантип берилет? ∆ашында эрге тийип, эр кадырын билбесе анан кантет,  еңешбек?

- ќй ушу а€лдар укмушсуңар эй, эгер мен муну карабасам анда баланы кимден төрөдү, айтсаң —амара? јнда менден чоочун болсо баланын атасы ким?

- —ен эмне, атайын уруш чыгарганы келдиңби? Ѕаланын атасы ким экенин билбейсиңби? - ќрозкан ого бетер ачуулана кыйкырып атты. јнын чыдамы кетип, жаштыгы бир а€лдын алдында басынып жүргөнүнө ызаланып жүргөн эле.  анчалык өзүн кармайын деп ойлосо да токтоно албай сүйлөп алып кайра ички сезиминен: " ой ќрозкан, өзүңдү карма, саргара жортсоң кызара бөртөсүң дегендей, чыдай тур. Ѕаары ордуна келет" деген туюм аны токтотту.

-  ой эми, ќрозкан, токтоолугуң кана? Өзүңдү кармачы, эгер  еңешбек айтканына турбаса ит болот, катын болот, - —амара аны кайрылып карап, - ”шундайбы,  еңешбек? "јйтканыма турбасам ит болоюн, катын болоюн" дечи?

- Ёмнеге?  атын-патын болбой эле эч жакка барбай тынч жашасам болобу?

- јнда сен сөзүңө туралбайсың, убадаңды аткара албайсың! - —амара аны демитип кирди, - Ѕол, эркек болсоң "—өзүмө турбасам катын болоюн" де!

- ∆о-ок, мен эч кандай "катын болом" деп айталбайм. Ѕирок сөзүмө эркекче турам, -  еңешбек анын сөзүн уккусу келбей ары-бери баса берди, - а€л деген эркекти имерет да, бул мени суз тосуп алат, келгеним-келбегеним буга баары бир, анан кетесиң даЕ

- ј€лды эркек өзү тартыш керек. —ен муну кыз убагында алдың, эчтеке билбейт. ј сенин “олкунуң канчаны көргөн неме, сени жалбырып имерип атат да, ээ? - —амара колун шилтей сыртка карай басты, - —ени менен сүйлөшүп болбойт экен. ќрозкан, төркүндөрүңдү чакыр да, муну менен ары же бери бол! - деди —амара ќрозканга бир көзүн кыса.

- ќоба, ошентпесем болбойт, керек болсо бул үйдү, малды да сотко берип бөлүшөм, бала үчүн менин акым бар!

- Ёмне-е?  айсы акыңды айтасың ы€? “өрөгөн балаңда күмөнүм бар керек болсо, мен сага эч нерсе ээ кылбайм! - деп  еңешбек сыртка чыгып кеткенде ќрозкан:

-  өрдүңбү, —амара, мунун оюнун баары арам, эми бул бүгүн бирдеменин ичинен чыгат. јндан көрө сен досторун бүт чогултуп келсин, јттокурга айт, менин туулган күнүм деп үйдө отуралы, сөзсүз булар келет.

- ћейли, мен јттокурду айтайын, - деп —амара чыгып баратканда ќрозкан:

- Ѕирөөсүн а€лы менен эртерээк ээрчитип келип кал, бир козуну сойобуз да отурабыз! - деди жини келгендей.

- Ѕолуптур, - —амара тездей басып чыгып кетти.

ќрозкан тышка чыгып малын карап, сойчу козунун ылайыгын тандап, анан "ушу болот" деп көзү менен тандап койду да, үйгө кирди. ƒасторконго койчуларын да€рдап, дүкөндөгү болгон товарынан керектүүлөрүн алып чыгып үйүнө конок келчүдөй да€рданып жатты. “үш оой экөө-үчөө келип калышты. ƒароо эле козуну союп, куурдагын жасап, этти казанга салып, андан кийин үйгө кирип отурушту башташты. јттокур иштин чоо-жайын түшүндүрүп өттү:

-  ыскасы, биз теңтушпуз. “еңтуштук парзыбызды аткарып, досубузду намыстантып өз үйүнө кайтарышыбыз керек!

- “уура,  еңешбекти өз жолуна салбасак болбойт, ал туура эмес иш жасап жатат.

- ќй, ал катын аны төрт бүктөп төшөк салып, алдына таттуулап тамагын коюп, а€лдын болгон сүйүүсүн тартуулап аны биротоло имерип алган да?

- Ёмне, ќрозкан “олкундан кемби? ∆аш, сулуу десе сулуу! Өзүнүн башы жок да! - дешип көпкө чейин чуулдап отурушту.

- Ѕалдар! - деди ќрозкан, ћен анын кеткенине же келгенине кош көңүл болуп калдым. Ёми силерден бир өтүнүчүм, түнкү саат бирге чейин шарактап ичип-жеп, өзүңөрдүн да, менин да көңүлүмдү көтөргүлө, андан кийин үн-сөзү жок бир бөлмөгө кирип жаткыла. Ёгер бүгүн келбесе анда мен силерди башка убара кылбайм! - деди.

- ќй а€ш, а€л аттуунун баары сендей акылдуу, көтөрүмдүү болсо,  еңешбек айбан сенин кадырыңды билбей жатпайбы. —өзсүз ошондой болот! - дешип анын айтканына макул болуп ырдап, бийлеп жатышты.

ќрозкан Ёдилди бешикке бөлөп коюп теңтуш келиндер менен черин жазып көңүлдүү отурду. ∆аңы күүгүм кирип тост сүйлөп шарактап отурушканда акырын баш багып  еңешбек кирди, аны көрүп достору бир саамга үнсүз туруп калышканда ал:

-  елгиле достор, эмне унчукпай калдыңар? ј€шыңардын көңүлүн мен жокто көтөрүп жатканыңарга ырахмат, кана уланта бергиле! - деп отура кетти.

- —ен болбосоң а€ш бар, а€ш балабыз бар, бүгүн ќрозкандын туулган күнү экен, куттуктап келип калдык.

- ј сен өзүң кайда жүрөсүң, дос? Ѕүгүн “олкун үйүнө башка конок чакырат бекен, сен үйгө келип калыпсың?

- јнын расписаниеси бар да, бир күнү  еңешбек, бир дагы бирөө, энесин урайын ошол шурку€нын! - деп бири сөгүнгөндө  еңешбек ага ачуулана:

- Ёй дос, бирөөнү эмне кыласың, шурку€бы, сойкубу. јл керек болсо эркектердин көбү жетпей жүргөн а€л, чындай келсе силер деле жеталбай күйүп жүргөндүрсүңөр? - дегенде јттокур:

-  еңешбек, мындай куттуу үйүңдө, ак никелүү а€лың, ак никеден төрөлгөн балаңдын турган жеринде аныңды айна жеткире мактаганыңды токтот! - деди.

- ооба десең, айылга белгилүү шурку€ны тим эле јйчүрөк кылып ийбей, - дешип келиндер дагы туурадан чыкты.

ќрозкан  еңешбек кирээри менен сыртка чыгып кеткенин эч кимиси байкабай калышты. јл чыга калса босогодо “олкун турган экен, ќрозкан сүйлөшмөк болуп келатканда эле анын оозун баса экөө жулмалашып калышты.

јңгыча —амара:

- ќрозкан кайда кетти ы€? ћен карайынчы, - тура калып сыртка чыгып, анан бакырып ийди, - Ѕалда-ар, баскыла! - деп ќрозканды муунта кармап оозун тумчуктура бекем кысып алган “олкунду чаап-чаап жиберди, - ќй жалап десе, сен эмнеге келдиң, бетпак?!

„ыга калган балдар жабыла “олкундун колунан ќрозканды бошотуп үйгө алып кирип кетишти. —амара менен дагы эки келин “олкунду жулмалап сабап, эшиктен чыгарып коюп үйгө кирсе ќрозкандын өңү көкмөк болуп кетиптир.  еңешбек болсо эмне кылаарын билбей бир аз туруп чыгып кетти. Ёс алгандан кийин ќрозкан ыйлап:

- ћына көрдүңөрбү, мен ушуну билгем, экөөлөп мени жок кылганы келген. ќю орундалбай калганга ызасын менден чыгарууга аргасыз болду.

-  оркпо, ќрозкан, жанагы акмакты карасаң, анын артынан кетип калганын.

- јл ансыз жашай албайт, эжелерин чакырайын да, мен кетейин, антпесем булардын колунан өлүп калышым мүмкүн!

- Ѕиз турбайбызбы, ушул жолу эч кимге айтпай тур. Ёгер дагы бир жолу аны кайтара албасак анда сен өзүң билгендей кыл, - дешип аны сооротуп, көңүлүн алып көпкө отурушту.

јлар антип отурганда ћыктар келип калды. јны көрүп ќрозкан ыйлап ийе жаздап өзүн кармап:

-  елиңиз, аке, үйдөгүлөр жакшы жатабы? - деп күлө багып тосуп алды.

- ∆акшы эле, сенден кабар алып келчи деп апам жиберген.

- ћен жакшы эле жүрөм,  еңешбектин достору келиптирЕ

- ј-аа, мейли анда, мен кеттим, - ћыктар карындашынын "тамак ич, отур" дегенине карабай нан ооз тийип чыгып кетти. Ѕиердегилер сүйлөшүп алып кечинде “олкундун үйүнө бармак болушту. ќрозканды киргизип, калганы сыртта карап турмак. јлар болжошуп алып, ќрозканды үйгө киргизип, дагы бир коңшусун күбө катары чакырып алышты. ќрозкан кирип келсе диванда экөө эзилишип отурган экен.

-  еңешбек, бас үйгө, эжем чакырып жатат, - јл кирип эле ушинткенде “олкун тура калып:

-  еңешбек барбайт, сени көрөйүн деген көзү жок, ошондуктан сен кете берсең болот. —ен өзүңдүн салынды катын экениңди али биле элексиңби? - деп шылдыңдай каткырды.

- ћен никелүү а€лмын, ал эми сен шурку€ сен бузукусуң,  еңешбек экөөбүздүн балабыз бар!

- “апкан экенсиң. јл мунун баласы эмес, үч жылдан бери сени менен эмес, мени менен жашап жатса кайдагы бала? јзыр чыгып кет үйүмдөн! - “олкун ордунан тура калмак болгондо аны  еңешбек кармай калды:

- Ѕолду, урушпагыла. ћен барып кайра келем, - деди да ќрозканды карыдан ала сыртка жетелеп баратканда ал:

- —ен эми муну көрбөйсүң, биздин ортодо ак нике бар, сен салынды акыры ушинтип калмаксың! - деп ќрозкан кайрыла бергенде аны “олкун столдун үстүндө жаткан бычак менен сайып жибермек болуп келатканда  еңешбек кармай калды:

- „ык, эшикке чык деп атам! - деп ќрозканга кыйкырып ийди.

ќрозкан коркуп кетип жүгүрүп чыкканда сырттагылар аны тегеректеп калды да, чогуу кирип барышты:

- Үй бузаар шурку€, азыр  еңешбекти бизге кошуп бербесең милици€ алып келип каматабыз! Ѕузукуларга да мыйзам бар!

- ћындайды өрттөп жибериш керек!

- “ирүүлөй таш бараңга алыш керек! - дешип ажылдаганда “олкун үндөбөй отуруп ыйлап калды.

 еңешбек үйдөн чыгып алар менен жөнөдү. “үндөп эки эжесин чакыртып келишти да:

- Ёже, бир тууган сиздики. Ѕиздин жолдош бала, ошон үчүн үйбүлөсүн карасын деп ушуну кылдык. Ѕу кандай сөздү укпайт? Ѕолбосо ќрозкандын башын ачып кетирели да, “олкунду алып берели, - јттокур сөз баштап жанындагыларды карады, - туурабы?

- ќоба, эң туура! Ѕу да бирөөнүн баласы. "“ууган күйгүзүп айтат, душман сүйгүзүп айтат" деп канча айттык. Өткөндө түндөсү келип муну өлтүрүп койо жаздады тигиниси, - дешип, эжелерине ошол түнкү көргөн-билгендеринин баарын айтып беришти.

-  ана,  еңешбек, ушунун баары чын болсо ќрозкандын төркүндөрүн чакырып, элдик сот менен мунун колунда баласы бар, үч жылдан берки эмгеги бар, чечип кетирели, - деди эжеси ”ларкан.

- ∆ок, эже, мен эми жылбайм. ƒагы бир жолу ишенип койгула, баламды кетирбейм.

- Ёмне, ќрозканды кетирип, баласын алып калалыбы, “олкун багабы? - ”ларкан инисин сынай карады.

- ∆ок дебатпайынбы, экөөнү тең кетирбейм! -  еңешбек тулту€ отуруп калды.

- ћына жоро-жолдошторуңдун, менин көзүмчө сөз бер, атам менен апам да сени ойлонуп жүрүп өтүп кетишти, малды сатып эмне кылдың?

- ƒүкөн курдум, соода кыла берсе болмок да, -  үңкүлдөп сүйлөп өйдө карай албады.

Ѕаары кеңешип-таңашып анын убадасын алганы отурушканда ал дароо сыртка чыгып жөнөдү.

- Ёй бала, кайда жөнөдүң? - ”ларкан анын алдын тосмок болуп ордунан тура калды эле, ал:

- ћени жөн эле жинди деп ойлосоңор керек. Ёшикке чыгамбы же..? - деп жылма€ карап күлүп койгондо јттокур тура калып:

- ћен кошо чыгып келейинчи, - деп сыртка чыкты.

- ћени өмүр бою кайтара аласыңарбы? Өзүмдүн башыма өзүм ээмин! - деген  еңешбек ага карабай дарбазадан чыга жөнөдү.

-  еңешбек, азыр менден келтек жейсиң, кайрыл артка! - јттокурдун айтканын тоотуп да койбой кетип атып:

- Ёкинчи “олкундун үйүнө басып барчу болбогула! - деди да басып кетти.

- Өзүң да экинчи бул үйгө келчү болбо! - јттокур анын артынан сөгүнүп үйгө кирди, - ќй ал кетип калды. Ёкинчи ал жакка барбагыла дейт, мунун башын биротоло айлантып алган го?

- Өлүп кетсин, - ”ларкан эчтеке дей албай отуруп калды.

јл азыр инисинин жолдошторунун көзүнчө намыстанды, у€лды, ушулардай болбогонуна жини келди.  алгандары тарап, ”ларкан калды. Үч-төрт күн жүрүп, балдары келип алып кетти. ќрозкан дагы көз жашын төгүп жалгыз калды. јнан бир күнү эмне кылаар айласын таппай отуруп уулун апасыныкына коюп келүүнү чечип биротоло карайды. „иркин десең, ыза, кордук, арнамыс адамды эмнеге гана алып барбайт. јл үйүнө барып апасына:

- јпа, Ёдилди үч-төрт күн карай турчу, кыйналбайсыңбы? - деди жайдарылана.

- ∆о-ок, эмнеге кыйналмак элем, кызым, андан көрө биротоло бизге эрмек кылып берип койсоң деле болмок, - јпал небересин эркелете алдына отургузуп алып кубанып алды, - ∆үрөгүм эле бир нерсе болгондой, өзүм жакшы элемин, - деп кызын ойлуу карады.

- јпа, үйдү жайып алайын, актап-сырдап алып анан кайра алып кетем.

- ћейлиң, садага.  еңешбек жакшы жүрөбү?

- ∆акшы эле, ал да өз иши менен алек, - ќрозкан јпалдын көңүлүн жайкай үйдөн чыкты.

јл үйүнө кайрылбай эле —амарага барды. Ёкөө көпкө кобурашып отурушту. јны узата чыккан —амара:

- Өзүңө кудай кубат берсин эми, күндө түн бир оокумда кабар алып турабыз, - деди.

- ќоба, ушундан өлүп же өлтүрүп кутулбасам болбойт, чыдоонун да чеги болот, - ќрозкан муштумдарын түйө азыр эле бирөө менен мушташчудай болуп кетип жатты.

∆алгыз, жанында эрмек болчу баласы да жок, коңултактап эки-үч күн өттү. ƒал ошол күнү  еңешбек үйгө келди, күндүзү келип:

- “игини менен баарын бүтүрүп келдим, экөөбүз эми жаңы жашоо баштайбыз, - деп ќрозканды кучактамак болду эле, ал чыгып кетти.

- Ёнеңди урайын десе, өзүң ушинтесиң да, элге арызданасың.  ана бала? - деп эшикке артынан чыгып сурады.

- ћенин балам эмес дебедиң беле?

- ќй эн-неңди, сен мени менен эрегишип жүргүң келеби же катындай болуп тынч жашагың келеби?

- ћен сага качантан бери катын болуп калдым?

- јнан кимдин катынысың?

- Ёч кимдин!

- ќйношуңду айткың келбей жатабы? Ѕаламды мага таап алып келип бергин, сенин мага керегиң жок!

- Ѕала сеники эмес, меники!

- “апкан экенсиң, баланы талашканды! Ѕул үйгө мен “олкун менен жашайм, баламды бер да, кете бер!

- Ѕаланын балакетин ал, - ќрозкан ачуудан муундары калчылдай: "Ѕирөө жарым укса жардамга келээр" деген ойдо үнүнүн бардыгынча чаңырды, - ћен жаман да, тууган балам жакшыбы сага?!

- Ѕала керек, баланы берсең төрт тарабың кыбыла! ћен “олкунду сүйөм, ансыз жашай албайм!

- —үйгөндү сага көрсөтөм. јзыр участковойду чакырып келем! - деп дарбазага жүгүрүп жеткенде  еңешбек аны чыгарбай кармап алып үйүнө сүйрөп баратканда ќрозкан бакырып кирди, - ∆арда-ам! ∆ардам бергиле-е!

- Үнүңдү бас! јжалың жетпесе адамча сүйлөшөлү! -  еңешбек бирөө-жарым келип калабы деп аны өйдө кылып үйгө түртүп киргизмек болду эле, ал тырмышып дагы кыйкыра берди.  арылуу неме аны эки колтуктан алып үйгө киргизди да, тепкилей баштады. ќшол убакта оозу-мурду канап кеткен ќрозкан ашканага жүгүрүп кирип эшигин жаап алмак болгондо  еңешбек артынан кирип башка чаап-чаап жиберди.  өзү караңгылай түшкөн ќрозкан теңселе түшүп, көзүнө урунган бычакты ала коюп жинди болгон эмедей аны көздөй шилтеп калды: "џк!" дей түшкөн  еңешбек ичин басып туруп калганда сырттан “олкун кирип келди.

- Ѕейбак, өлтүрдү-үң! - деп  еңешбекти жөлөй калганда ќрозкан бычакты таштай коюп сыртка жүгүрүп чыгып:

- Ёл жу-урт жардамга-а! - деп кыйкырып атканда үч-төрт коңшусу келип калды. јларды көрүп өзүн жоготуп койгон ќрозкан жыгылып түштү.

-  о-окуй, буга эмне болду?  олунун баары кан го?! - дешип аны өйдө кылып атканда “олкун чыга калып:

- ћен аны өлтүрөм, койо бергиле! - деп, ќрозкан  еңешбекти сайган бычакты ала жүгүрдү эле, тигилер чурулдай кача беришти, жан ширин го, ар ким өз жандарын калкалай ары боло бергенде босогодон дагы үч-төрт эркек келатканын көрүп, “олкун качып жөнөдү.

 еңешбекти ооруканага алып барып, ќрозканды камап коюшту. “олкун да кармалды, заматта будуң-чаң түшүп калды. јпал бул оку€ны угуп жүрөгү кармап жатып калды. —уракта ќрозканды актагандар да, күбөлөр да көп болду. јлар “олкун  еңешбек экөө ќрозканды өлтүрмөк болгону, экөөнүн үйүн бузуп жүргөнү баары айтылды. —от бололекте  еңешбек өзүнө келалбай үзүлүп кете берди. Үч эжеси ќрозканга күнөө койо алышкан жок. “олкунду тытып койо жаздашты. ћунун баарын уккан јпал өзүн күнөөлүү сезип, улам жүрөгү кармай берип, ќрозкандын соту болуп, аны сегиз жылга кескенде үйүнө келип, жаткан бойдон оо дүйнө салды.  улмурза болсо күйүттөн ичип кетти. Ёдилди улуу эжеси ”ларкан алып кетти. ќшентип ќрозкандын үч жыл бою тарткан азабына чек коюлду. јпасынын өлгөнүн угуп түрмөдөн өзүн өзү өлтүрмөк болду, бирок ажал жетпесе "кырк жылы кыргын болсо да ажалсыз чымын өлбөйт" сыңары, аны аман алып калышты. јлты жыл түрмөдө көрбөгөнү калган жок. јлты жылга а€к басканда амнисти€га илинип бошонуп чыкты. „ыгаары менен кайнежесинин үйүнө келди.

-  андай, эже, Ёдил чоңойуп атабы? - јл батына бербей босогодон эле бош учурашты.

-  ел, качан чыктың? - ”ларкан ага жаман айтпады, анын таткан азабын көрүп эле жүрчү: "јл да эзилип бүттү да, экөөлөп өлтүргөнү келсе өзүн коргогон да" деп калчу.

- Ѕир жума болду. Ѕаламды көргүм келди, эже, мени кечирип койуңуз, ќрозкан кайнежесине тике карай албай ыйлап турду.

-  ир үйгө. —енде эмне күнөө, башынан балээ кетпеген “олкун болбосо жакшынакай эле жашайт элеңер.  еңешбектин өзүнөн да кетти, - ”ларкан да ыйлап атты.

 елинине чай койуп, тамак асты. Ёкөө бирде ыйлап, бир сооронуп сүйлөшүп отурушту. јра чолодо ”ларкан:

- “олкунду болсо үч жылга эркинен ажыраткан, мурда соттолбогонун, жашка толо элек үч баласын эске алып үй түрмөгө кескен, - деди.

- Ёже, ошол а€лды угайын деген кулагым жок, бирок андан дагы өч алгым келет. јл күндү эстесем жаман болуп кетчү болдум - күндүзү келип мага асылып атышпайбы!

- Ёми тим кой, аны кудай жазаласын. јнсыз да элден чыгып калып же кеталбай араң жашап жүрөт дейт. ”бактысы бүткөнчө эч жакка кетпеш керек турбайбы?

- Өлүп кетсинчи! - ќрозкан ошентип отурганда уулу Ёдил окуудан келип калды.

- Ёдил, кел келе гой, апаңа учураш! - деп ”ларкан айтканда ал ќрозканды бир карап алып:

- "јпаң атаңды өлтүрүп түрмөгө түшкөн" дешкен, мен аны апа дебейм! - деп ички үйгө кирип кетти.

”ларкан аны менен кошо кирип аны кучактап өөп, анан:

- Ёдик, сага антип ким айтты эле?

- ћага балдар айткан болчу, мен сизге айткан эмесмин! - деди Ёдил такылдай.

- јлар калп айтат, мен билем го, атаңды башка а€л өлтүргөн, - ”ларкан баланы жоошутууга аракеттенип атты.

ќрозкан болсо бирөө келтек менен башка чаап жибергендей болуп ордунда селдейди: "џрас эле апасы киши өлтүргүч болсо карамак беле, кой аман болсун, жакшынакай чоңойтуп жаткан жерден алып кетпей колумдан келсе кийим-кече алып келип берип карап турайын. јгамдар мени кандай кабыл алат, ким билет" деп санааркай отуруп калды.

- Ёдик, апаң менен учураш, балам. јл жакшы а€л, сени төрөгөн апаң, - ”ларкан баланы жетелеп чыгып келатып да ушинтип атты, - ал сени сагынып, көрөйүн деп келиптир.

- јтамды өлтүргөнү калп болсо апа дейм, эгер чын болсо мен эч качан ага бала болбойм! - деп Ёдил тулту€ ”ларканды карады.

- Ёл калп эле айта берет, ал атаңды өлтүргөн эмес, аны башка а€л өлтүргөн.

- јнда эмнеге түрмөдө жатты? - Ѕала чаңылдаган сайын ќрозкандын жүрөгүн найза тилгендей тыз этип оозуна сөз кирбей көзүнүн жаны мончоктоп ага берди.

- јтаңды өлтүргөн а€лды апаң өлтүргөнЕ - ”ларкан эне-балага данакер болгусу келгендей бул сөз оозунан кантип чыкканын байкабай калды.

- ”улум, кел келе гой, мен сени сагынды-ым, кар-ра-лды-ым! - ќрозкан буулуга эки колун алдыга созо уулуна умтулду.

- јпа, чын эле сен атамды өлтүргөн жоксуңбу? - Ёдил тактагысы келгендей бала болсо да насили эркектигин кылып апасынын көздөрүн тике карады.

- ∆о-ок, карал-ды-ым мен-ин, келчи жыттап алайын! - деп ого бетер баласына умтулуп, ордунан турууга кудурети жетпей, турса эле жыгылып кетчүдөй өзүнө өзү мас же соо эмес акылынан ажырагандай абалда турду. ќшондо гана Ёдил анын кучагына жыгылып быйтыйган колдору менен кучактап алып ыйлап ийди:

- јпа!

-  аралдым десе, жыттоочум менин, чоңоюп калганыңдан садагаЕ - деп уулун бети-башынан, моюнунан жыттай берди. јларды карап турган ”ларкан да ыйлап турду: "Ўоруң каткан  еңешбек, жалгыз уул болуп алчаңдап чоңойдуң эле, минтип балаң чыйрак болуп чоңоюп келатат. ”шуну өзүң өстүрсөң болбойт беле?" деп өксүп алып:

- Үйүңөр турат, малыңардын башы бар, өз оокатыңарды кылгыла эми. Ёдигим  еңешбектин ордун басып калат, буйруса, - деди анан ќрозканга карап.

- Ёже, силерге ыраазымын. ”улумду ээрчитип тайкелерине барып келейин, анан жашабаганда кайра барам. ”шул балам деп кайрылып келбедимби, болбосо кайдан?

- Ѕала турганда келбей кайда бармак элең. јртына ту€к калтырып, ошонун баарына чыдаган сага биз да ыраазыбыз. Ѕуйрук, тагдыр экен, аргабыз канча? Өзүнө өзү кылды.

- ќшентсе да өзүмдү өзүм күнөөкөр сезе берчү болдум. “алашып-тартышпай эле кетип калсам эмне? Ѕаламды алып кете бербей, аны кайрып алам деп жүрүпЕ

ќшол күнү экөө сүйлөшүп отуруп, ќрозкан жатып калды.  үйөөсү аны салкын кабыл алды. Ѕалдары өзү менен өзү экен. Ёдилди бир жарым жашынан бери бакканга жакшы көрүшөт, анткени эң кичүүсү онунчу класста окуйт. јл күнү аерде конок болуп, эртеси эрте туруп Ёдилди ээрчитип өз үйүнө келди.  елсе атасы мас, Өскөн үйлөнүп бир балалуу болуп калыптыр. јлар да ќрозканды абдан жакшы тосуп алып коноктоп, апасын эскерип отурушту.  улмурза уктап жаткан, ойгонуп алып аны урушуп кирди:

- ”€ты жок, эриңди өлтүрүп алып балаңды кантип барып алдың? ќшолор жакшы эмелер экен, мен болсом үйгө киргизбейт элем. Ѕар, үйгө жолобо, сенин айыңдан јпал өлдү, болбосо өлбөйт элеЕ

- јта, сен түшүнчү, аны мен өлтүргөн эмесмин. ∆акшылап түшүнбөй эле айта бересиңби? - ќрозкан ыйлап ийди. јл уулунан коркту: "јна айтып атпайбы, атамды сен өлтүргөн турбайсыңбы?" деп качат экен деп ойлонуп атасына түшүндүрүүгө аракет кылганда Өскөн:

- —ен өзүңдү билчи, ата, муну эмне кыласың? - деп кагып койду.

- —илер ушинтесиңер, мени сыйлабайсыңар, - деп эшикке чыкмак болгондо баласы аны карысынан алып төргө ныгыра отургузуп койду.

- —ыйды билесиңби? —ыйды билсең ичпейт элең го?

- Ёй, мени ты€лбайсыңар, иче берем, дагы иче берем! - деп жаткан жеринде булдуруктап атты.

ќрозкан ал күнү апасынан кечирим сурап төрдө илинип турган сүрөтүнүн жанында көпкө турду: "јлтын апакем ай, балаңдын кайгысын зорго көтөрүп жүргөнүңдө менин азабымды көтөрө албай калдың го ээ, кечирип кой, апаке. “агдырым ушул экен, көрдүм. Ёрден чыкты десе дей берсин деп жөн эле баса берсем болмок экен, кантейин. —ени а€п жүрбөйүнбү. јндай болуп кетээрин ойлогон да жок элем го?" деп көзүнүн жашын көлдөтө апасы менен агасынын чоңойтулган сүрөттөрүн мелтирей карап түркүн ойдун кучагында термелди. ”улу жанында ойноп турат, кантсе да өз эненин мээрими, энелик сүйүүсү аны тартып эч жакка жылбады. ∆өн гана ойноп жүрө берди.

ќрозкан үч-төрт күн жүрдү. јга жеңеси эч нерсе дебеди: "∆ардам беребиз, өз оокатыңды кыл, балаңды бел кылып өзүңдү жакшы кара" дегенден башка сөз айткан жок. Ѕир жумадай жүрүп анан келин болуп барган үйүнө барды. Ёки жагын тазалап, жууп-шыпырып, үйүн актап кирип алды. Ёдилди окуудан калат деп кайнежесиникине каникулга чыкканча таштап келди.  оңшулары учурашып кетип атты. Ѕа€гы —амара дагы күйөөсү, калган а€штары болуп келип ага көңүл айтып кетти. Ѕой, жаш сулуу келинге көз арткандар көбөйдү. Ѕири чын ниети менен жар кылып алууга келсе, бир даары ага убактылуу жүрөлү деген сунушун айтты. ќрозкан эч нерсе дебеди, кайын-журтунан тартынды. ∆өн гана түн катып койнунда болчу адам менен күн өткөрмөйгө өттү. ќтуздан жаңы ашкан жаш денелүү а€лдын кумары да бир топ эмеспи: "ћен  еңешбектен эмне көрдүм? Ѕасынып, корунуп, өч алам деп атып кайра түрмөнү көрдүм. ќйноп-күлөөр маалым, уулум чоңойсо анан көрөөрмүн" деп ойлоп, түн катып келген адамдын көтөрүп келген арагын ичип, койнунда култуюп, махабаттын майрамына чардап күн өтө берди. ќкуучулар тарап, Ёдил жанына келди. јга энелик мээримин төгүп: "∆ей гой, иче гой" деп айланып, үйрүлүп убакыт өткөнү билинбейт. јгасы "жардамым болсун" деп каптап ун, кант, чайын алып келип берди. Ёч нерседен камы жок жашоосу ойдогудай өтүп: "Ёми дүкөндү иштетейин, соода кылбасам болбойт" деген ойдо:

- Ёже, мен эми дүкөндү иштетейин, соода болбосо жашоо кыйын азыр, - деди эле алар бир уюн сатып акчасын коротпой колуна салып берди. Өзү шаарга барбай эле агасына кеңешип андан акчасын берип ийди. јл өзү да кошумчалап толгон товарды алып келип берди. јга жакындагысы келгендер четтен чыкты:

- ќрозкандын кадырын билбей шордуу  еңешбек өтүп кетти. Ѕул абдан тың келин, - дешип колунан келгенин көтөрүп дүкөнүн майлап келгендер көбөйдү. ј€штары болсо кол үзгөн жок, ага жакындоого аракет кыла башташты.

- ќрозкан, азаматсың ай,  еңешбек өлсө баласы турат, кайын журтуң абдан түшүнүктүү да, болбосо жолотпой коймок, - деп —амара күн алыс анын жанында.

∆ай турмуш, бай турмуш анын үйүнө у€лагандай, кой үстүндө торгой жумурткалап эле калды. јдам ырыскысын көтөрө албайт эмеспи: "ћээнет жалпак, дөөлөт тоголок", бир жабышса мээнеттен кутула албайсың, дөөлөт келсе күтө албасаң кир жууганча токтобой тоголонуп кетет.

"ќрозкан жакшы келин, акыл-эстүү, эркектей болгон а€л" деген мактоо аны бир кезде тоодон тоголотуп түшөөрүн сезбеди.  ороосунда малы, дүнүйө-мүлкү, ачып койгон заңгыраган дүкөнү эле аны чамгарактатып койду.  үндө үйүндө конок, жанында шарактаган "достору". ќсмон деген фермер күпүлдөп үйүнөн чыкпайт. Өткөнүн эстесе үйбүлөлүү адамды жанынан алыс кууса жарашмак, бирок баарын унуткандайЕ

- Ёй жаным, мурда кайда жүрдүң эле? Өзүм эле алып алмак экемин! - деди ал бир кечте.

- ∆үргөнмүн да, убактысы келээр деп күтүп, - ќрозкан бир аз ичкен ичкиликке оолжуй сүзүлө карады.

- ћен ушул жашка келип, а€лымдын жанында бир күн болсом, ойношумдун жанында бир жума болом. ј€лым алтын, эч издебейт, "кайда жүрдүң?" деп сурабайт, - јл мактанып атты.

- јл ойношторуңуз ушул айылдан беле?

- Ѕирөө ушул айылда, калганы ар жакка кетип жоголду, энеңдурайындыкы. "ќйнош оттон ысык, кала берсе боктон сасык" деген ошо да!

- ћен деле ошентип сасык болуп калам да бир күнү, ээ?

- ќо жо-ок, жаным! —ени өмүрүм өткүчө колумдан чыгарбайм. Өзүң эле жакшыраак бирөөнү таап кетип калбасаң.. - ќсмон карс-карс күлүп калды.

- Ќикелүү а€л гана түбөлүктүү болот, калганы күнүмдүк экенин билесиз да?

- Ѕилем, бирок сени мен абдан жакшы көрөм. Ёкөөбүз нике кыйдырып албайлыбы, ы€?

- ∆о-ок, а€лыңыздын убалына калгым келбейт! - ќрозкан ага кесе жооп берди, - ќттон ысык ойношуңуздун ушул айылдагысын мен тааныймбы?

- “ааныйсың, “олкун деген чүрөктөй келин эле, жесир бойдон үч баласы менен күйөөгө тийбей калды.

- »и-ий да, уккам аны. јбыдан сулуу дагы, өзүнө жаккан эркектерди ээлеп алгысы келген шурку€ экенин дагы, - ќрозкан бул сөздөрүн кыжырлангандай айтты, - азыр барып турасызбы?

- ∆о-ок, эки-үч жылдай болду, ооруп калды дейт. “өшөктө имиш, балдары жаш, кыйын абалда деп угам.

- ∆ашында ширесин соргон экенсиз, бир кайрылып барып абалын сурап койбойсузбу? - —ынай карады.

- ќйлогонмун, бирок кол бошобойт. јкыбалын билгендеЕ јндайдын канчасы калды, көңүлүмө жакканды калтырчу эмесин, аттиң! - ќсмон өкүнүп калды.

"јттиң деп өкүнгөнүн кара. ћен туура эмес кылган окшойм, төрөп-түшүп жашай берсем болмок экен. јй мейличи, баары өттү да кетти" деп ќрозкан ойго чөмүлүп кетти. ќсмон ал күнү таң атканда кетти.

Ёдилге ќрозкандын эркектен менен жүргөнү жакпады. Ѕир күнү:

- јпа, эгер дагы үйгө бирөө келсе мен бул үйдөн кетем, мени балам десең үйгө адам келбесин! - деди чыканактай болгон сегиз жаштагы бала.

- ћаакул садага, жөн эле кишинин үйүнө киши келет ко, эмнеге минтип атасың?

- ћен чоңойсом өзүм багам, ага чейин соодаңды жасап жашай бербейсиңби?

- Ѕолуптур, эми кайталанбайт, - ќрозкан ойлуу уулун карап туруп, - ј мен күйөөгө тийсем эмне болот? - деди сынай.

-  үйөөгө тийсең ошонун үйүнө бар, бул үйдө мен өзүм калам! - Ёдил апасын карабай бурк этип үйүнө кирип кетти.

ќрозкан үн дей албай дүкөнүн ачып соода кылып атты. јйылда эмне, мал сатмайын акча жок, карызга ала беришет.  ээси эрте, кээси кеч берип, кой же козусун баалап да алган күндөрү көп. ќрозкан ачаары менен жакын коңшусу келип:

- ќрозкан, үйгө конок келип калыптыр, май-чайыңан, анан тиги шишеңден бербесең болбойт, - деп калды.

-  ечиктирбейсизби анан?

- ќй садага кетейин, пенси€м тийсе эле бере койом. ∆е тиги кызымдын сыйлыгы тийсе дароо берем.

- ћейли эже, берейин сизге. “оварга акча беришим керек, акча аз болсо бералбай калам. “оварым азайып кетти, - деп сураганын бере салып, кагазга жазып койду.  ирип-чыгып соода кылгандар жок эмес, кеминде күнүнө эки-үс миңдей соода болуп турат.

- ќрозкан эже, кандайсыз? - Ѕир жигит кирип келип учурашып калды.

- ∆акшы-жакшы, келе гой! - ќрозкан аны тааныбай суз гана учурашты.

- —из мени тааныбай жатасыз го?

- ќоба, тааныбадым.

- —изди мен көрүп эле тааныдым. Ѕилесизби, "ти€кта" жүргөндө сизди көрүп калып таанышкам, сиз көп узабай бошонуп кеттиңиз, мен жакында чыктым.

- Ёсимде жок, - ќрозкан шыпылдаган жигитке сүйбөгөндөй мамиле кылды.

- оой кокуй, жаш эле туруп ушунча унутчаак болосузбу? - деп ал ќрозканга колун сунду, - ∆оробек.

- ћенин атымды билет экенсиң, - ќрозкан анын колун сумсайткысы келбей колун берди.

- ∆олугушканыбыз үчүн бирдин башын кыйбасак болбойт ко, эже, - ∆оробек шыпылдай акчасын суна калды, - ∆акшы арагыңыздан, колбаса менен пиво бериңиз!

- ∆оробек, мен ичпейм.

-  антип эле, эже, ичпесеңиз да кобурашып отуралы бир аз, - деп ойбоюна койбой эле аракты бузуп, колбасаны туурап, стаканга куюп бирин ќрозканга сунду. -  елиңиз эми, деги адам баласынын эркиндиги үчүн ичеличи! - деп жылмайып койду.

- ћен иччү эмес элем, ооз тийип берейин, - ќрозкан аны менен арак ичип алып дагы теңтуш кылып алуудан коркуп атты.

-  ичине, ки-чи-не эле алып коюңуз!

- ћейли эми, азыраак алып койойун, - ал улам Ёдил кирип келеби дегендей үй жаккы эшигин карап коюп атты.

- Ёмне, күйөөңүз барбы, эже?

- ќоба, эмнеге сурадың?

- ”лам эле ти€кты карайсыз, бирөөдөн чоочуп жаткан түрүңүз бар?

- күйөөм бар, келип калабы деп коркуп атпайынбы, - ќрозкан жообуна кубанып кетти: "күйөөм жок десем эрмектебейби.." деп ойлоп аткан.

- —издин күйөөңүз жок эле го? - ∆оробек анын көздөрүнө тике карап сурады.

-  им?

- "“и€ктан"Е

- ја-а, кийин тийгем, - деп токтолбой айта салды: "Ѕаары уккан экен да, көргөнүм эсимде жок" деп ойлонуп калганда:

-  елиңиз эми бир жакшылап сүйлөп коюңузчу, күйөөңүз болсо "иним" деп коюңуз, түшүнөт да.

-  үйөө түшүнчү беле, ∆оробек?  ечирип кой, уулум жаман көрөт, - ќрозкан кайсактай сүйлөдү.

-  анча жашта?

- —егиздеЕ

- ќй кичинекей турбайбы, эчтеке болбойт, - деп күлүп ага стакан суна бергенде Ёдил кирип келип:

- Өзүм кичинемин, акылым сексен жашта! - деп калбаспы.

- Ёмне, эмне-е? - ∆оробек аны таң калгандай карап оозун ачып сөзүн унута туруп калды.

- јпа, мен айтпадым беле, бул жерден ичкенге болбойт депЕ

- Ѕалам, бул иним, сенин тагаң болот, анан кантип?...

- »ниң менен арак ичесиңби? - Ёдил чоң кишидей апасын суроолуу карады.

- ЁмиЕ жөн эле ооз тийип кой дегениненЕ - ќрозкан уулунун жаш туруп өтө чоң кишидей сүйлөгөнүнө таңгалып: "“үү-түү, аман эле болсунчу, болгон бактым ушул эмеспи" деп ойлоп ага мээрим чача карады.

- ћен сизге ишенейин, апа. »шеничтен кетсеңиз биерге бир күн турбайм! - деп чыгып кетти.

ќрозкан менен ∆оробек экөө тең эмне дээрин билбей бири бирин карап туруп калышты.

- ∆алгызым, өтө тыкан, мени ичип кетпесин дейт ко? - ќрозкан уулун актагандай сүйлөп койду, - аман болсо экен, садагам.

- ћындай балдар мурдуна бок сыйпаса билбейт ко, балаңыз кыйын бала болот!

-  ой антип айтпа, аман эле болсун.

- јман болсун, бирок чынында өтө тың бала экенЕ

∆оробек андан кийин ќрозканды ич деп айта албады, көпкө сүйлөшүп отурушту. јл ортодо кирип-чыккандар соода кылып атышты. —амара келди бир кезде, кызуу:

- јй ќроз, менин үйүмө киши келди, мага бирдеке керек! - деп каткырып алып кайра ∆оробекти карап, - ћен мишайт эткен жокмунбу? - деп койду.

- ∆ок-жок, —амара, кана кайсыдан берейин? —ага бербей коюп өлгөнү жүрүптүрмүнбү? - ќрозкан да күлүп калды.

- Ёки бөтөлкө арак, чай-май, килки-милки, на-ан.. јнан эмне эле, унутуп калдым ай, - “еңселип кайра оңолду, -  есме!

- ћына, баарын салдым, өзүң кете аласыңбы? - ќрозкан ыргалып турган курбусунан күлө сурады, - јттокурду ала келбейт белең?

- јй-иий ай, ал деген сенсиз келбе деген, сени алып кетпесем чалым мени өлтүрөт! - деп сөөмөйүн чычайтып койду.

- —амара, мен баралбайм. Ёдилди билесиң, ал такыр башкача болуп барататЕ

- ќй, аны да алып алабыз, балдар менен ойной берет!

- ќшого макул болсо го?

- Ѕолот эле, - —амара көтөрүнчөгүн койо коюп үй жакка кирип кетти. Ѕир аздан кийин Ёдилди ээрчитип чыкты, - ј€ш апасына болбосо кимге болот ы€? Ѕас, дүкөнүңдү бекит, коноктор күтүп калды, - —амара өктөм сүйлөп жатты.

ќрозкан аргасыз дүкөнүн, үйүн бекитип анын үйүнө жөнөдү. Ёдил баратып апасына күңкүлдөдү: "Ѕарбайм деп койбойт белең, чоң эле а€лга унчукпай айла жок баратам" деп.

- Ѕолду. ”улум, адамдын көңүлү ошондой да, көрдүңбү сен кы€лбай макул болуп атасың, мен да адаммын, көңүлүн калтыралбайм даЕ - ќрозкан уулуна түшүндүрмөк болуп атты.

-  өп отурбаңыз, тез эле кетели ээ?

- ”руксат берсе кетебиз да, коноктору бар экен.

-  оногу болсо сени эмнеге чакырат? ”шу сага эптеп күйөө тапканы жатышат окшойт ы€?

- ∆өн басчы, бала баладай болбойбу? - ќрозкан аны жумшак гана кагып койду.

ћиң десе да бала деген бала эмеспи, укчукпай калды.

јлар келгенде орто кызуу болуп калган коноктор ќрозкан киргенде төрдөн орун көрсөтө тура калышты:

-  елиңиз, төргө өтүңүз.

- Ѕи€кка келиңиз, - деп жаалдагандардын ар биринин жанында а€лдары отурат.

- ”шул жерге эле отурайын, коноктордон өтүп кеткеним болбойт! - ќрозкан берегирээк отуруп калды.

-  ана јттокур, би€кты биз менен тааныштырып койбойсуңбу? - деди бири.

- Ѕул менин а€шым ќрозкан, булар болсо менин досторум, көптөн бери алыстап кетип катышалбай жүргөнбүз, издеп келип калышыптыр, - деп ќрозканга тааныштыра кетти.

-  ыскасы баарыбыз эле теңтуш экенбиз да, - деп ар бири атын айтып таанышып атты.

Ёдил конок үйгө кирген жок, бабырашып улам стаканды толтуруп көңүл көтөргөн таттуу, кооз сөздөр айтылып, тамаша сөздөр сүйлөнүп, көпкө отуруп бир оокумда тарашты. ќрозкан кетмек болду эле, аны јттокур жеткирип койду. —амара мас болуп коногунан мурун жатып калган. ”улу экөө үйүнө кетип эки жагын карап коюп уктоого кирди. Ёдил телевизор көрүп жатып кеч уктады. ∆акында экинчи класска барат, окуу башталаарына аз эле калган. Ѕала болсо да эжесиникине көнүп калганга өз ичинде ошол жакка окуйм деп жүрдү.

ќрозкан дүкөнүнүн көбүн карызга таратып ийди. Өскөн ага бир топ товар алып келип берип:

-  арызга таратып ийсең акчаң айланбай калат. Ёми акчаңды чогултпасаң мен товар алып келип бербейм, - деп ачууланды, - кыйналбай оокатын кылсын десе, бир айда жыйырма миң зорго топтосоң, товарың калбаптыр, элүү миңдин товары кана?

- „огултам эми, өздөрү деле беришет, - ќрозкан ошентип кутулду.

∆оробек болсо күндө келчү болду, ал тургай сүйүүсүн арнап үйлөнүүгө колун сурады. ќрозкан кайын-журтунан тартынды. ∆оробек баласын да көзүнө илбей үйүнө отуруп алчу болду. Ёкөө дүкөндөн күндө куурдакты жасап алып, арактан ичип, түндөсү үйүнө кирбей ошол жерде жатып алчу болду. ќрозканда да сүйүү пайда болгондой, ∆оробек бир жакка кетсе жаны жай албай күтө берчү болду. ќоба, сүйүүнүн даамын татып көргөндөр билет сүйүү эмне экенин. Ѕара-бара ќрозкан баласын укпай да калды. Ѕаласы ”ларкандын үйүнө кетип калды. Өзүн өзү билип, өтүгүн төргө илген ќрозкан: "ћен деле тирүү жанмын да, ойноп-күлүүгө, сүйүүгө акым бар.  ерек болсо кетип калам, үйүнө көз каранды болбойм" деп ойлонуп атты. “оварынын акырына чыгып, карыздарын чогултуп жүрдү. »шенгени колунда бир топ эле акча бар. јны ∆оробекке билгизбей катып жүрдү. јңгыча боюна болуп калды.

- ∆оробек, менин боюмда бар, эми эмне кылабыз? - деди бир күнү ал.

- —онун болгон тура, балалуу болобуз! - ал кубанычтуу кубаттап койду.

- —онуну курусун, балам мени эми кечирбейт, кайнежемдер келип үйдөн чык десе эмне болот?

- Ёчтеке, шаарга барып жашайбыз да, бир-эки жылда үй алып алабыз, андан көрө тиги малдардан сатып акча топто, карыздарыңды ал, бөрүдөй жашайбыз. Ўаарда акчаң болсо эч кор болбойсуң.

- ћейли, азыр жашап турсак алар эмне дейт, бир сөзү чыгаар, унчукпай койбойт, - ќрозкан канчалык өз тагдыры үчүн күрөшкүсү келип маңдайга жазылган жазуудан кача албастыгын билип турса да, улам эртеңки жашоосунан үмүт кылып: "Ёмне экен, жашап кетсем болду да, балалуу болуп калсак жашообузду оңдоп алабыз да" деген ойдо болгон акчасын жыйнап, үч-төрт жандыгын сатып анын акчасын да бекемдеп катып атты. јл турсун бир койду союп этин ыштап туруп жайып катырды: "Ўаарга барганда жейбиз" деп. ∆оробек буга кымылдап ичтен ага күлүп жатты. јнткени ал а€гы сай таппай үч-төрт жолу камалып келген неме болчу.  арды тойгон жерде жашоосун өткөрүп, акча, алтын көргөндө кы€ өтчү эмес: "Ўашпа, шаарга баралы, анан сени сызга отургузбасам" деп ойлоп жатты.

”ларкан Ёдил келгенде деле: "ћейли, күйөөгө тийсе тиет да, эмне кылсын. ∆аш, жашаса жашай берсин" деп койгон. Ѕирок малдарын сатып, сойгонун союп, дүкөнүндөгү товарын түгөткөнүн элден угуп чыдай албады. Ѕир күнү алардын үйүнө келди. ќрозкан менен ∆оробек түш болсо да тура элек болчу.

- ќрозкан, сени кайсы кара теке сүздү? ∆акшы келип деп, кылганыңдын баарын кечип, кичинекей бала үчүн баарына ээ кылып койсо бул эмне кылганың? -  ирип келип эле ушинтти.

- Ёже, кечирип койуңуз! - ќрозкан кайнежесин оозгу бөлмөсүнө алып чыгып, - Ёже, мени кечирип коюңуз, айлам канча? ћенин деле жашоого укугум барбы же жокпу, адаммын го? - деп ыйлап алды.

- Ѕолуптур, а баланы эмне, батыралбадыңбы? ∆алгыз баланы ушул үйдүн ээси деп ойлоп аны төрөгөн энеси болгонуң үчүн баарын унутуп эркиңе койдук.

- Ёмне кылайын, эже, үйдөн чыгып кетейинби?

- Ѕаланы карабасаң, башка күйөөгө тийип алсаң, үйдөн чыгасың да. —ыйды көтөрө албадың, тийсең да тынч, балаңды өзүңдөн алыстатпай жашай берсең болмок.

- Ёдил такыр болбой койду, сиз түшүндүрүп көрбөйсүзбү? Ёгер ал колума келсе тынч эле жашай берем, эже, - деп ќрозкан кайнежесинин катуу кетпегенине кубана үмүттүү карады.

- јны мен айттым, болбой койбодубу. Ёгер үйгө чоочун эркек кирбей турган болсо гана барам дейт.

- ƒегеле кимди тартканын билбейм, башкача бала болуптур. ћындай балдар эчтеке менен иши жок эле болот экенЕ

- Ѕалага эне мээрими, эненин жылуу мамилеси, ыссык сүйүүсү керек. Өзү төрөгөн эмеспи деп өзүңө бергем, болбосо тырмактайынан өзүм багып, өз энесиндей болуп калгам, атасынын атын өчүрбөй, очогунан от тутанта турган орун басары дегем!

- јныңыз туура, эже, эми эмне кылайын? - ќрозкан аргасы кете кайнежесин карады.

- Ёмне кылат элең, күйөөңдүн тууган-уругу, өскөн үйү бардыр, өз турмушуңду өзүң өткөр, - ”ларкан башка эч нерсе дебей чыгып кетти.

- ћына, ушундай болоорун билгем, ∆оробек. ”кчу мени, эми эмне кылабыз? ƒеги сенин ата-энең же туугандарың барбы? “өрөй турган баланы адал төрөшүм керек, нике кыйдырышыбыз абзел!

- ќрозкан, менин тууган-уругум ким экенин билбейм, жетимдер үйүндө туулгам. јнан менде кайдагы үй-жай?

∆оробек жанын жеп калп айтып жатты. ”шул айылдын четинде бир туугандары бар болгону менен, кайра-кайра түрмөгө отуруп жатып алардан четтеп калган эле, барууга бети чыдамак эмес. Ёгер жашоону жөндөп кетүүгө ар бир адам далалат кылса, баары колунан келмек. Ѕирок ∆оробекте андай ой топтоло элек, күнүмдүк бекен оокатка гана жүрө берген адаты бар эле.

- јнда эле шорубуз каткан тура.  анттим, кудай ай! ћени да жолдон чыгардың, жылуу-жумшак үйүмдө оокатымды өткөрүп жүрө бербей мени кудай урбадыбы?! - деп ыйлап алды.

-  ойчу эми. ќрозкан, биз шаарга кетебиз, соода кылабыз, үй алабыз, мечитке барып нике кыйдырып жакшы жашап кетебиз, ишенчи мага?

- Ўаарда эле сонун дейсиңби? Өз үйүң болбосо батирде жашасак кантип уланабыз?

- —оода кылыш үчүн сенде акча бар да, туурабы? Ѕиз жан талашып иштейбиз, акчаны көбөйтөбүзЕ

∆оробектин оюнун баары акча болуп, алардын санын угалбай кыжаалат болуп жатты. Ёгер акчанын санын укса ќрозканды ушул жерге таштап акчасын алып кете бергиси келип турду, бирок ал канча акча бар экенин айтпады. ќрозкан эрте туруп, эртемененки чайын ичип алып карыздарын доолап кечке жүрдү. јкыры —амарага барды.

- —амара, карызды бербесең болбойт, мен шаарга кеткени жатам.  айнежем үйдү бошоткула деп келиптирЕ

- јй-иий ай, эми кантем. јкча болбой атпайбы, эки жүз сомду бере турайын, анан дагы кеткениңче таап берейин.

- Ёки жарым миң карызың болсо, эки жүзүн зорго берсең, ошо кантип болсун, —амара? “еңтуш элек, жаман айтышкан жокпуз, жакшылыкча эле коштошолу эми, - ќрозкан ага таарынычтуу карады, - ћен силердин жакшылыгыңарды эч качан унутпайм!

- ќроз, мен деле сени сыйлайм, таарынбай турчу эми. Ѕүгүн-эртең эле кете койбойсуң да, ээ? - —амара аны кучактап өөп койду, - ћен сага түшүнөм, досум, сага ыраазыбыз јттокур экөөбүз тең.

- ћейли анда, кетээрде келем, да€рдап койгула. Ёгер келбесем, өзүм үйгө чакырам, "эсептешкен дос болбойт" дейт, бирок "соодада достук жок" деген да сөз бар.  ыскасы, ажыраша€к кылып кетем, - ќрозкан кайра жаркылдай ордунан турду.

- —өзсүз барабыз, кам санаба, ала барабыз! - —амара аны узатып чыкты, - ќйлонбо, карызды топтоп койобуз, башкаларыңды чогулта бер!

ќрозкан ошол күнү жети миң сом топтоду. ƒүкөнгө келип, калган товарын сатканга отурду. ƒагы эле бир топ товары бар эле, эсептесе жыйырма миңдин товары бар экен. јл —амара менен сүйлөшмөк болду. ќтуруп дагы эки миңдей соода кылды.

- Ѕирдеме жасайсыңбы, ќрозкан, курсак ачты, - ∆оробек ага келип ушинткенде ќрозкан:

- ћен соода кылайын, өзүң эле да€р турган нерседен жасап мага деле берип койсоң, - деди.

јргасы жок, көз каранды болуп турган ∆оробек макул болуп тамак жасап дүкөнгө алып келип экөө тамактанды. “үн бир оокумга чейин отурду, анткени туулган күн өткөрүп жаткандар кайра-кайра келип арак, вино, пиво алып кетип соодасы жакшы болду. ∆оробек экөө ал күнү ошол дүкөнгө эле жатып алышты. ќрозкан а€бай ойлонду: "ќйноп күлөм деп баламдан да алыстадым, ал эми мени кечирбейт. ”шундай соода болсо мага баламдан башканын эмне кереги бар? ћуну кетирейин да жашоомду тынч өткөрөйүн" деген чечимге келип, ∆оробекке эртеси күнү чай ичип отурганда минтти:

- ∆оробек, мен баламдан жат болгум келбейт, шаарыңа да барбайм, ушул үйдө жашап, ушул үйдөн өлүгүм чыксын, өзүң кете бер, менин чечимим ушул, - деди.

- Ёмнеге, ќрозкан, мен сени бир көрүп эле жактырып калып атайын дарегиңди сурап алып таап келсем, анан сен мени кет дегениң кандай? ќртодогу төрөлө элек баланын тагдырын ойлобойсуңбу?

- ќйлогондо эмне, мен энемин, төрөп алып бага берем. ќйлоп көрсөм мага бул жер өз үйүм, өлөң төшөгүм, эгер биерден кетсем кандай болот, белгисизЕ

- ћен турбайымбы, жаным. —ен үчүн, балам үчүн баарын жасай алам, убада берем! - деп чөгөлөй калып, ќрозканга жалдырап ийди, - Ѕаламды менден бөлбө, чогуу бололу. “иги балаңдын деле атасың чоңоюп жатканы жетет!

- јны да, муну да ойлодум, бирок жылуу ордумду сууткум келбей жатпайбы! - ќрозкан чын пейли менен ыйлап атты.

Ёртеңкиси ал үчүн туңгуюк болчу. ∆оробек болсо акчадан куру калуудан коркуп, убактылуу болсо да жылуу түнөк болуп турганына, эми андан кетсе колунда тыйыны жок, жатаар жери жок, кантердин айласын таппай далбастап жатты.

- ќрозкан, айтчы, мени сүйөсүңбү? - деди айласы түгөнө.

- ќоба, өмүрүмдө бир жолу сүйүүгө акым бар го дегем, бирок ал сүйүүнү балама деген сүйүүм жеңип баратат!

- јндай болбойт, адам деген бир келген жашоодо өзүн биринчи коюш керек, сен бактылуу болсоң балаң дагы бактылуу. Ёдилди чоңойгондо түшүндүрүп алабыз, кайда барат эле, энесин кы€ албайт.  атташып алабыз, ага чейин биздин балабыз дагы чоңоюп калат.

- Ѕилбейм, ∆оробек, көп ойлондум, баары бир мен сени менен кете албайм!

-  етесиң, жаным. ћенин сенде балам бар, мен анын атасыз төрөлүшүн, өсүп жетилишин каалабайм. Ѕолбосо боюңдан алдыр, анан мен кетем, анткени сенде менин эчтекем калбайт, балам менен кошо сүйүүм да өлөт! - ∆оробек ушинтип сыртка чыгып кетти.

ќрозкан ойлуу отуруп, анан: "јкыры башта бир өлүм, мен деп турган неменин мизин кайтарып сумсайтпай, ичимдеги баламды төрөп алып өз турмушумду баштайын. Ѕелен үйдө жашап эрге тийип аны багып атат дедирбей ушул өлсө өлүп, жашаса жашайын" деп акыркы чечимди чыгарды. Ѕир жумадай карыздарын чогултуп, соода кылып, чогулганы кырк миңдей зорго болуптур. ∆оробекке аны айтпады, жөн гана карыздар чогулбай атат, бир аз чыда деп атты. јйыл коңшусунун ар биринде эле үч-төрт миңге чейин аласасы бар, бөлүп-жарып берип дагы эсептей келсе отуз миңдей калыптыр. јны чогултуш үчүн туура бир ай керек: " үз келип калды. ∆ылуу-жумшакта батирдин жакшысын таап алыш керек" деп ∆оробек шаштырып атты.  окус окуу башталса баласы келип би€кка окуп калса иштин баары ойрон болоорун сезип, анын шаштысы кетип жаткан. ƒүкөндөгү товарынын баарын алды да, өзүнүн апасы алып келген жууркан-төшөгүн, килемдерин алып,  еңешбектин ата-энеси урунган, карманганына тийбей көчүп кетмек болду. јгаларына билдирген жок.  етээрден бир күн мурун ба€гы а€штарын чакырып ажыраш а€к өткөрдү. јлар карыздарын дагы бөлүп калганын бир кайрылып келгенде аласың дешип коштошту.  айнежесине барып Ёдил менен коштошту да, үйдүн ачкычын бирге келип ”ларкан алып калды. ќрозкан ошондо коңшуларынын ар бирине аны жолуктуруп калган карызды алып алыңыз деди. Ѕир машина жалдап шаарга жөнөштү. јдеген күнү суточныйга түшүштү да, батир издеп кайра батирге көчүштү. Ѕазарга барып сооданы эмнеден баштаарын билбей орун таап соода кылалбай бир жума өтүп кетти.

- ћинтип жүрө берсек болгон акча түгөнүп жолдо калып шерменде болобуз. —ен жумуш издеп иште, мен орун сатып алайын, анан чоң соодага чыксак экөөбүз тең эле бир жерде болобуз, - деди ќрозкан ∆оробекке.

"Ённеңдуррайынды кара, акчасын а€п мени иштеткиси бар. Ўашпа сени, талаада калтырбасамбы!" деп ойлогон ∆оробек сыр билгизбей:

- ћакул, сен места сатып алгыча жумуш издеп табайын, - деп дароо макул болду. Ѕирок дал ошол күнү ала келген товарларынын ичинде он чакты бөтөлкө бар болчу. ќшондон төрт бөтөлкөнү сатып эт, аш алып келип, каткан эттен да салып тамак да€рдады. Өзүнүн тааныш келинин жолуктуруп ага баарын түшүндүрүп, үйүнө ээрчитип келди. јны "жеңем" деп тааныштырмак болду. јлар үйдө отурганда ќрозкан сүйүнүп орун алганын айтмак болуп кирип келди да, тигилерди көрүп туруп калды:

- ќрозкан, бул менин жеңем, таанышып кой.  окусунан жолугуп калдым, - ∆оробек ага калп-чынды койгулаштырып айта баштады.

- Ёч кимим жок дебедиң беле? - ќрозкан ичинен арам ойлой жини келе какшыктады, - "Ёч кимим жок, жетимдер үйүндө өстүм" деп алып, жеңеңди таап алдыңбы?

- ”€т эмеспи, чын эле жеңем. јта-энем өлгөндө мени булар жетимканага тапшырып коюшкан. ћен таарынып барчу эмесмин, эми а€лым турса кантип качам, ээрчитип келе бердим.

- ќй келин бала, сүйбөсөң кете берем, эмне мынчалык түрүңдү бузасың? - дегенде ќрозкан ийиге түштү: "”€т болдум окшойт" деп анан күлүп жибергенде: - ћен жаш келин болсом, бул жети жаштагы бала.  үйөөмө "жеткирип кой" деп эмгиче күнөөлүүмүн, - деди ал дагы сөздү эбин келтире айтып.

-  ечириңиз, ∆оробек мага эч кимим жок деген болчу, анан жиниң келет да. Өзүбүз иш баштай элекпизЕ - ќрозкан плитада кайнап жаткан оокатты көрүп тим болду.

ќшентип үчөө "бир туугандарча" маектешип, тамак менен да€р арактан алып коюп, "жеңесин" коноктоп атты. Ѕеш-алты бөтөлкө бошоп калды. ќрозкан кызып калды. Ѕатирин бир айга төлөп коюшкан. ∆оробек эмне болсо да ушул бүгүн максатына жетүүгө далбастап көзүнө жашыл миң сомдуктар элестеп отура албай кирип-чыга берди. ∆атууга келгенде ичи-жигин билгизбей ќрозкан экөө жатты да, ал уктаганда аны башка бөтөлкө менен бир коюп, тинтип жатып элүү миң сомду таап алып эки килемин кошуп алып экөө жолго түштү.

ќрозканды эч ким көргөн жок, ал жөн гана эси ооп калган. Ѕашынан сызылып кан агып зыңылдап ооруп калган экен, ойгонуп ∆оробекти издеди. "—ыртка чыкса керек" деп көпкө жата берди, бирок эшикти ачып бир жан кирбеди. ќшондо гана жүрөгү болк эте ордунан тура калайын дегенде башы көтөрүлбөй ооруп кетти. „ачынын арасын салаалап карап көрүп, чоочуп: "ћага эмне болду?" деп, жаздыгын караса ал да кан. ќшондо гана билди алданганын. Ёптеп ордунан туруп акчасын издеди, эч нерсе жок, жанындагы орунга төлөгөндөн арткан бир аз акчасы калыптыр: "ћага чала, өлүп калсам болмок, эми канттим?" деп күнү кечке туралбай жатты. Ѕашы чыдатпай ооруп чыкты. Ёки күн ордунан козголо албай жатып, үчүнчү күнү эптеп башын жоолук менен таңып алып докторго көрүнүүгө жөнөдү. ”чету жок эч ким карабай акыры милици€га барды. Ѕатирине ээрчитип келип көргөздү, башын милици€нын жардамы менен таңдырып кайра үйүнө келди. ∆азып берген дарылардын ичип отуруп батир акысын төлөй турган күн жакындаган сайын коркуп атты.  илемдерин да таппай калды. Ёмне кылаар айласын таппай жаңы жууркан-төшөктөрүн алып чыгып сатты. јйылга барууга бети чыдабады. Ѕатирин төлөгөндөн кийин иш издеди. —атып алган местаны кайра сатып жиберип, эптеп ошонун акчасын иштетмек болду. Ѕолоор-болбос товарын камокторго алып барып тамак-ашка алмаштырды. ”лам күн өткөн сайын ичи дагы чоңойо берди. Өзү жамына турганын калтырып, болгон төшөк-жуурканын сатып дагы эки айга төлөп соода кылып кирди. јңгыча суук түшүп кыш келди. —оода кылалбай калды. Ѕатиринде жатып каткан этин аздан оокат жасап ичип отуруп: "”шуну албаганына шүгүр" деп кубанып алат. “өрөөр маалы да келип толготуп калды. Ѕатирдегилер аны тез жардам чакырып төрөтканага жеткирип койду. ”ул төрөдү. Ѕирок ал басына жибибеди: "”шуну атасыз чоңойбосун деп шаарга тентип келбедим беле. јтасынан жыргабаган, ушундан жыргайт белем. јтасын тартса ким болмок элеЕ" деп арман кылып жүрө берди. ∆азга маал, күн суук болчу, батирине акча таппай баласын көтөрүп алып бир а€лдан балдар үйүн сурап алып атайын эки айлык баласын таштоого аерге жетти:

- Ѕизде баланы алып калганда биротоло алып калабыз. Ёгер кайра ала турган болсоң андай жер бар, ошол жерге бар, - деди ага көзайнекчен а€л.

- ћен убактылуу бакканга таштайт элем, өзүм иштебесем батирге төлөй алай кыйналдым, - ќрозкан ыйлап ийди.

- Ѕизге таштай бериңиз, мейли, абалыңызды түшүнөлү. Ѕирок жаш бала ооруп же бир нерсе болсо догум жок деп жазып бериңиз.

- ћейли, жазайын, - јргасы түгөнүп турган ќрозкан арыдан-бери жазып берип айы-күнүн, баланын фамили€сын, атын жазып бере салды..

- ќшол, эже, - деди ќрозкан ∆айдарканды карай, - јргам жок болчу, бакканга шартым жок элеЕ

- Ѕалаңды таштаган балдар үйүн билесиңби?

- Ѕилем, кийин эки-үч жолу барсам бирөө алып кетиптир дегенинен үмүтүм үзүлүп калганЕ

- “алантты : "менин балам" дегенге далилиң барбы?

- ∆ок, чынында далилим жок. Ѕолгону менен төрөлгөн күнүн, өз аты-жөнүмдү кошуп жазган далилдеген кагаз бар да, ошол жерден сураштырсам билинет да, - деп жалдырай карады.

- Ёми балаңды алып кеткенде бага турган шартың барбы? - ∆айдаркан анын жүдөө кебетесин карап туруп сынап сурады.

- Ѕага турган шартым жок, бирок баламды тапсам бир туугандарыма кетейин дедим эле, алар мени эмне болду деп сарсанаа болуп атышкандыр, би€кка келгениме он төрт жыл болду, - ќрозкан жер карап улутунуп алды.

- ћейли, бүрсүгүнү кел, экөөбүз балдар үйүнө барабыз дагы бала сеникиби, башкабы, териштиребиз, аты-жөнүңдү ким дедиң? - сыр билгизбей сурады.

- ќрозкан,  улмурзаева ќрозкан.

- ћейли, азыр бара бер, сенин балаң болсо эле кармабайм! - деп аны кетирип жиберди.

“алант үйдө калды. “үштөн кийин шашыла үйдөн чыгып баланы алган жерге барды. јл жерде өзү тааныган врач а€л бар экен. јны менен сүйлөшүп токсон биринчи жылы түшкөн балдардын энелеринин жазган түшүнүк каттарын текшертип көрсө “алант эмес, “алгаттын апасы болуп чыкты. ∆айдаркан аны менен шыбыраша сүйлөштү да жолуна түштү. "Ёгер чын эле “аланттын энеси болсо баласын берип коймокмун. “алгатым аман чоңойсо мени багат, эстүү садага" деп жол бою ойлонуп келатты. јрадан күн өтүп болжошкон күнү ќрозкан келди. Ёкөө балдар үйүнө барды да, документтерин көрүп  улмурзаева дегенди таппады.

- Ѕиз бакканга берген балдардыкы ушул, ал эми чарчап калгандарды өзүнчө койобуз, алар архивде, - деди балдар үйүнүн директору. ќрозкандын супсуну сууду. “алантты издетти эле ал башка а€лдыкы болуп чыкты, жашы да туура эмес. “алант он экиден он үчкө карап калган. ∆айдаркан ишти жакшы бүтүрүп койгонуна кубанып аны үйүнө алып келип сыйлап: "Ѕаласын багып, сүйүп отурам" деп колуна эки миң сом, бир сыйра кийим берип:

-  апа болбо, сиңдим, баккан бала абдан ыссык болот. “алантымды алып кетип калабы деп жүрөгүмдүн ооруганын айтпа, балким балаң табылып калаар, - жакшы айтып узатып жиберди.

- јпа, мени кечирип койчу? - “алант күнөөлүүдөй аны карады, - Ёми мындай иш кылбайм.

- Ёмне, төрөгөн энең "бомж" болсо да ээрчип кетет белең? - ∆айдаркан аны сынай карап ичи суугандай, - же менден көңүлүң калдыбы? - деп сурады.

- ∆о-ок апке, кечирип койчу мени, - деп “алант жасакерлене кучактап өпкүлөп калды.

 анчалык ал ага анткени менен жүрөгү жылыбады: "јттиң, бирөөнүн баласына жалынып-жалбарып жүрүп өтө турган болдум. “алгатым деле бир күнү таап кетет го, неге менин пешенем ушундай болду экен?" деп ичтен сызып отуруп жашы өтсө да өзүнө ылайык күйөөгө чыгууну ойлоду: "Ѕулар чоңоюп кетсе заңгыраган үйдө жалгыз калам го. Өз балдарым болсо бир жөн, андан көрө кобурашып күн өткөргөнгө бирөөнү таап алайын" деп ойлонуп таанышуу бурчун издей баштады. јкыры таптыЕ

ќрмон көп жылдар бою бухгалтер болуп иштеп жүрүп пенси€га чыгып, карылар үйүнө түшүптүр. ј€лынын балдары апасы өлгөндөн кийин аны кууп чыгып коюп бараар жери жок карылар үйүнө келгенине жыл айланып баратыптыр. јлтымыштарга чыккан бул адам өмүрү балалуу болбоптур. “апкан-ташыганы өгөй балдарында калып, өз башы эле экен. Ёкөө сүйлөшүп баш кошуп алды. ∆айдаркан чын дилинен кубанды. —алабаттуу, таза жүргөнгө көнгөн, көп сүйлөбөй токтоо жүргөн адам менен канча жашаары белгисиз, бирок аздыр-көптүр жалгыздыктан арылып кез-кез сейилдеп бирге басып, бирге туруп, үйдө эрмектешип күндүн өткөнү билинбейт.  удайга ыраазы.  удайберди келиптир бир күнү а€лы менен, аларды тосуп алып неберелерин сүйүп:

-  елгиле балам, келгениңер жакшы болду, өзүм да силерге барып келсемби деп турдум эле, - деди кубана.

- ƒайыныңыз чыкпай кетти, акыбалыңызды билели деп эле келип калдык, -  удайберди салабаттуу чоочун адамды карап койду, анткени а€лы бирөөдөн угуп калып айтканынан чын-бышыгын билмек болуп келишкен.

- Ѕилгени келгениңер жакшы, балам. ∆е эрмекке балаңарды бербесеңер, “алант болсо үйгө жолобойт, жалгыз сага ини болсун деп баккан балдар боор бербейт экен. ћинтип карыганда чай ичишээр адам таап алдым, таарынбагыла, - ∆айдаркан ачык айтканда  удайберди унчуккан жок. Ѕир аз отуруп анан кетишти. ∆айдаркан оор улутунуп алды. јнткени  удайбердини да өз ата-энесин таап катташып жүргөнүн уккан. Өзү айтпайт, ал дагы сурабады: "”багы келсе айтаар" деп коюп жүрөт. "јттиң дүйнө, кең ааламда бир мен бекем төрөбөгөн" деп ойлоп жашоого тойбой турду.

 анат менен јсел катуу да€рданып калды. јсел өзүнчө кы€лданат: "Ѕалким экөө бирге жашап турганда жакшы болмок экен, ээ мейличи, эмнеси болсо да жалгызмын деп өкүнбөй ата-энем, бир туугандарым табылып, бир башым төрт баш болуп отурам. ”шунуңа шүгүр, кудай" деп уулун бооруна кысып койду.

- јсел, шаарга барсак мал алпарбай акча алпарабыз да, тиги кунаажынды сатайынбы? -  анат жөнөөргө үч күн калганда сурап кеңешти.

- Ёмнеге? јкча же мал алпаргыдай кудага барат белек, керек болсо бизге берсин! - јсел күлүп койду, - ”шунча жыл "жалгызмын" деп арман кылып келгеним жетишет!

-  ызыксың, јсел, акчаны жанга салып компоюп бара берсек анан кандай болуп кетет - келин тойбу же эмнеси болсо да у€т болбойбуз да?

- Өзүң бил, атасы, мен азыр ойлордон адашып туман ичинде жүрөм, - јсел ойлуу эмчегин чопулдата, быйтыйган колдору менен кармап алып соруп аткан уулун карады, - ушул муштумдай кызыл эттин азабынан сенден качып кетип бараар жерим, акыл кошоор адамым жок талаалап жүргөндө алар кайда эле? Ёми кудай зарымды угуп, ыңаалаган наристе жытын жыттап кубанып, бактылуу болуп турганымда баары чыга калганын кара!

- јга эмне баш оорутуп ойлоносуң, јсел? Ѕакыттын үстүнө ырыс конгону кандай жакшы. Ѕул да болсо тагдыр, эртедир-кечтир болчу нерсе экен, болдуЕ -  анат јселге жакын отуруп сүт жыттанган эмчегин уулуна шылтоолоп жыттап, уулун да өөп койду, - ”шуларды экөөбүз өксүтпөй чоңойтсок экенЕ

-  анат, менин ойума койсо ушул жолу барбай эле койот элем. Өзү келсе мейли, чакырса эле жетип барабызбы?

- ∆о-ок, жаным, апам деле "баргыла" деп атпайбы. ј киши кызматта болсо, атайы чакырса барбай койсок болбой калат ко?

- Өзүң эле билчи. ∆аш болсом бир жөн, мен аны эми ата деп айта албайм. —аадатты деле апа дегенге оозум барбайт. ћенин жүрөгүмдө бир гана өз апам јзем, атам деле ошол. Ѕассам-турсам аны ойлоном, берки экөөнү жөн эле бир тааныштай сезип жашап өтөм го?

- јнтпе, сен кабыл алалбасаң дагы алар сага өбөк-жөлөк болушат, капа кылба аларды, - ќшентип сүйлөшүп отурушканда Ѕактыкан  адичаны жетелеп кирип келди.

- јта, ата дейм, биз айылга барып келдик! - деп  адича тыпылдай жүгүрүп келип  анатты кучактап калды.

- јлтын кызым айылга барып келген тура, эркем десе.  ана, айылдан мага, бөбөгүң менен апаңа эмне алып келдиң? -  анат кызын өөп, чачынан сылап өзүнө каратып сурап койду.

-  анпет апкелдим, акемдерге, бөбөгүмө-ө, -  адича ууртундагы конфетин соруп алып, - —ага, апама-а, - деп эркелей кетти.

- Ѕа€гылар кайда жүрөт ы€? - Ѕактыкан эки небересин сурады, - ”зун күнү кечке үйгө киришпейт, ата деген катуурак болбойбу. јндан көрө малга каратып, өзүңө кошуп иш кылдырып көндүрсөң боло? - Ёне наалый отурду.

- јпа, убагы келгенде эле өзү жасап алат, ойносо ойной берсин, -  анат күлүп калды.

јңгыча ал экөө да куушуп кирип келди.

- јпа, ата, биз тоого барып келбейлиби, каникулда балдар тоого барышат экен. ќкуу башталганда сочинение жаза албай калабыз, - «арылбек дердеңдей кетти.

-  имдикине барасыңар? -  анат аларды сынай сурады.

- “айтамдар жайлоодо турбайбы, барып келели.

- “айтаңдыкы жайлоодо, ошо€кка бар деп силерге ким айтты?

- “айнем, ал бизди алып кеткени эртең келем деди го?

 анат унчукпай калды: "Ѕарса барсын, тим койойун. “алашып эле калды, уучубуз куру эмес, јселдин жүрөгү оорубайт, ала кушту атынан айт деген ушул экен да" деп ойлонуп:

- Ѕарсаңар барып келгиле, бирок тез келгиле, макулбу? јпаң, чоң апаң үчөөбүз сагынып калабыз, - деди эле кичүү уулу јсылбек:

- ”р-ре-е, жайлоого барабыз! - деп кубанып кетсе болобу. јсел үндөгөн жок, кайра аларга:

-  ачан кетет экенсиңер? ∆ылуу кийимиңерди камдайын, белек-бечкек да€рдап койойун, - деди.

- Ѕилбейм, тайнем өзү келип алып кетем деген, - јсылбек мурдун шыр тартып койду. јсел алардын кийим-кечесин, белек-бечкек кылып кант-чай, конфет да€рдап, балдарды жуунтуп күтүп калды. Ёртеси айткандай эле —ергил келип калды.

-  андай, кудагый, жакшы жатасыңарбы, неберелер чоңоюп жатабы? - деп учурашып отура кетти.

- ∆акшы, кудайга шүгүр, кел кудагый, өзүңдүн неберелериң чоңоюп жатабы, өзүңөр тычсыңарбы, куда жүрөбү?

- ∆атат, баары жакшы. Ѕаса, кудагый, мен шашылыш элем, тиги арам бейбаштарды жайлоого алпарып беш-он күнү жүргүзүп келейин дедим эле?

- ќоба, өздөрүнө айткан экенсиңер, атасынан уруксат сурап жатышкан.

- »йи, садага кетейиндер, жолдо ойноп жүргөнүнөн айттым эле.

- ќтуруп чай-пай ич, анан балдарды алып кетесиң да.  ийим-кечесин апасы да€рдап жаткан.

- ∆акшы болуптур, бейбаштарды алпарып тайкелерине кошуп койойун, жат болбой аралашып көнсүн дегеним да-а, кудагый, - деп таңдайын "шык" эттирип алды. јсел дасторкон жайын, чайын алып келди. јнан «арылбек менен јсылбектин жылуу кийимдерин, таттуу-маттуусун кошуп колуна берди:

- јпа, неберелериңдин, кыз-күйөөнүн базарлыгы деп атама ооз тийгизип коюңуз! - деди јсел жөнөтүп жатып эки уулун эки бетинен өөп, - —агындырбай бат келгиле. —уудан, тоодон этиет болгула. ∆алгыз эч жакка чыкпагыла, - деди кайра-кайра какшап.

—ергил ичимтаптык кы€лы кармап: "ƒегеле күйүмдүү болуп кеткенин! Ѕулардын кеткенине кубанып аткандырсың" деп жактыра бербей:

- ∆акшы тургула, - деп басып кетти.

- јпа-а!

- јпа-аа, жакшы ка-ал! - дешип, балдар томпоңдоп басып кетишти.

- —адагаларым, төрөбөсө эле эмне экен, өз эле баладай көрүнөт. Ёл бөлсө бөлө берсин, мен бөлбөйм, - деп јсел ойлуу артына бурулса Ѕактыкан жанында туруптур.

- јман эле болсун. Ѕаккан баладан көрөсүңбү, өз балаңдан көрөсүңбү, ал кудайдын айтканындай болот, балам. “игил эки жаман деле сени жакшы көрүшөт, - деди аны жайкай.

- “айенеси ар кайсыны айтып аларды суутуп койобу дейм да, јсел оюндагысын айтты, ушул а€лдын деги ичи арам.

- ќй бу жеткен чуут катын. јйла жок эле келсе "кел" деп, балдардын көөнүнө карап турам. ћурда эле билчүмүн аны.

-  им билет. јпамдай көрүп ичи-койнуна кирип жакшылап каттап балдарды алпарып-апкелип турайын десем да боор бербедиЕ

јсел кайненеси менен сырдашып отурду. ∆ашоонун ырахатын эми гана сезгендей болду јсел.  өңүлү куунак, сүйүп кошулган жары жан ырахатын сездирсе, кызы менен уулу энелик ырахатты тартуулап, кубанычы ашып-ташып турган убак. јнтип-минткиче шаарга жөнөчү күн дагы жетип келди. Үйүн билбегендиктен эч нерсе албай эле акча салып алышты.  етээринде  анат:

- јпа, ∆айдаркан таежемдин үйү каерде эле? - деп сурады Ѕактыкандан.

- ћен кайдан билем, ботом, шаарыңа барып көрбөсөм. “иги јлтынкан билчү, мени бир жолу алып барды эле, кандай экенин билбей деле калдым. јга барып жолугуп, ал-жайын билип койсоңор жакшы болот эле, - Ѕактыкан үшкүрүнүп алды, - Ѕөлөк өсүп бизге дегеле каттайын деген ою жок ал кургурдун, ал да улгайып калдыЕ

- “ак дарегин билгенде барат элек да, балаңды эртең келип кал дедим, апа.  елин экөө келип биз келгенче карап турат.

- ћейли, садага, барып келгиле.  уда кандай адам экен, келе жатканыңарда конокко чакырып койгула.

- „акырбай анан. јдегенде таанышып алалычы, үйүнүн дареги жүрөт, таксиге айтсак жеткирет да, - деп  анат барбалаңдап жатты, -  акенди өзүң карап тур, эки бала менен кыйналабыз, бул го жаш, багалбайсың, - деп уулун көрсөттү.

- ќй кантип ушуну карасын апам? «орго эле үч ай болду, муну таштагандан көрө эч жакка барбай койгонум жакшы, - јсел чоочуп кетти, _орго көргөн баламды таштап айылчылабай калайын.

- јпакеси, жөн эле чоочуп кеттиң да.  алыбегим бир аз чоңоюп калганда таштап коймокпуз, азыр болбойт.  оркпо, таштабайбыз, - деп  анат күлүп калды.

 анаттын иниси а€лы менен келип калышты. Ёрте туруп кийинип алып шаарга каттаган таксисттердин бирине барып отурушту да, жөнөп кетишти. Ўаарга келгенден кийин толчокко барды, эркек адамга көрбөй туруп кийим алуудан жүрөксүп:

- Ёми кандай кылабыз, јсел, ал киши чоңбу, кичинеби, жоонбу же арыкпы? - деп  анат шыбыраганда јсел күлүп жиберди:

- јлып барсак болду да, кийимсиз эле биз алпарганды күтүп отуруптурбу? „оң размерин эле алабы, - деп кыргызча тигилген чапан, костюм-шым, норка тумак, көйнөк кылып алышты да таттуудан да түрлөп алып чоң чаар сумкага салып алып такситтерге барды.

-  а€кка барасыңар?

- “акси, такси!

- “аксигеби, такси керекпи? - дегендердин бирине  анат дарек жазылган кагазды көрсөттү эле:

- Ёки жүзгө жеткирем, - деди.

- ћаакул, -  анат сумканы салып алдына отурду да, јсел баласы менен артка отурду. Ўоопур баратып сөз кылып барды:

- ”шул адреске үч клиент алып бардым, ал жерде той болуп жатса керек?

- ќобаЕ -  анат јселди карап калды.

- ќшондой, шикарный үй экен, машина көп, эки кабат укмуш салынган үй экен.

- »йи, - деп койду  анат жөн гана. ќюнда: " удай ур, той деп да айтпаптыр, жупуну болуп калбас бекен? ”€т болбосок болду" деген ойду ойлоп баратты. јсел дагы ошол ойдо отурду.

- ћына жеттиңер, ушул үй, - деп таксини буруп токтотту.

 анат сумкаларын түшүрүп таксистти жөнөттү да, үйдүн дарбазасына жакындаганда алдынан бир жигит чыга калып сумканы ала койду:

-  ириңиздер! - деп.  алыбы, келгендерди кабыл алып киргизип турганга дайындалган жигит көрүнөт. Ёшигинин алды гүлгө оронгон заңгыраган үйдүн короосунда толгон эл. “иги жигит аларды ичкери карай ээрчитип кирип баратты. Ёкинчи кабатка чыгып бир бөлмөгө кирип кайра чыкты да, - ∆үрүңүздөр би€кка, - деп чоң залга алып кирди.

—тол жасалып атайын бирөөнү күткөн түрү бар. ƒароо эле аларга чай менен суусундуктарды куюп отурду.  анат: "Ёмне, бизди өзүнчө сыйлап жолго салайын дегенби, качан келет кайната, качан таанышабыз?" деп ойлонуп калганда чай куюп тейлеп отурган немеси акырын чыгып кетти. јл чыгаары менен салабаттуу, токтоо сүйлөгөн, ак чачтуу алтымыштын алы жагындагы адам кирди.  анат ордунан тура калып:

- јтсало-ому алейкум! - деп кол суна учурашты.

- јллеким салам! - деп кол алышып калганда јсел эмне кылаарын билбей ордунан туруп уулун бооруна кыскан бойдон туруп калганда тигил адам жылдыздуу жылма€: - —ен јселсиңби? - деди ага карай кадам таштап.

- ообаЕ - јсел акырын гана ошентти, мууну титиреп, карышкырдан корккон койон сымал чоочун адам менен кантип учурашаарын билбей туруп калды.

- јйла-анайын, - деп колун алга карай сунуп, ага жете келди да чекесинен өөп, бооруна кысты, -  агылайын десеЕ - јселди бооруна кысып турганда ал анын колдору калчылдап, бүткөн боюнун солкулдап жатканын сезди, өзү да ыйлап жатты, -  өрөт экем ээ, садагам десе, сени уккандан бери көрсөм дегенде эки көзүм төрт болдуЕ - јл јселди кой берип уулун алып, - Ѕу жигитпи же кызбы? - деди.

- ”улЕ - јсел зорго жооп берди.

- ќтур кызым, отура гой, келбей койобу дедим эле, ыраазымын.  убанганымдан жүрөгүм кармап зорго эс алдым. јпаңдын кылганы да, кызым, мен аны кандай сүйчү элемЕ - јл бир аз ойлуу отуруп калды, - Ѕиз бири бирибизди а€бай сүйчү элек. —ени өлдү деп койгон. Үч жыл болду, жолугуп калдык, -  үлө карады экөөнү, - јнан айтып жүрбөйбү, " ызың бар, баккан апасы өлгөн экен, төркүнү жоктой кылбай катта" депЕ - ”нчукпай баланы улам өөп, эки колтугунан ала өйдө көтөрүп, силкилдете эркелетип атты, -  үчүгүм десе, күлүшүп калган тура, ээ жигит! “ааныдыңбы та€таңды? - дегенде  анат күлө жооп берди:

- “а€тамды көрөм деп ээрчип келди да.

- јзамат десе, азамат! - көп сүйлөбөй эшикти карап койду эле бирөө баш бакты:

- Ёмне кылайын?

- —ейтекти чакырып койчу! - дегенде јсел менен  анат: "Ѕаласын айтып жатат го" деп бири бирин карап оюн жыйгыча эшиктен узун бойлуу, атасына окшогон татынакай, жыйырма бештердеги жигит кирип келип:

- —аламатсыздарЕ - деп туруп калды, - јта, чакырдыңыз беле?

- ќоба, уулум. ћен сага айтып жүргөн кызым јсел, эжең менен учураш, - деди жылма€, - ћенин уулум, - деп койду кайра аларды карап.

- јссало-ому алейкум! -  анат өзү озуна тура калып ага да колун сунду.

- ћенин атым —ейтек, - деп  анат менен кол алышты да, анан јселге карап, - —аламатсызбы? - деп койду.

-  анат.

- јселЕ - јсел башка эч нерсе дебей жылмайып койду.

- јселЕ кызым, кеч болсо да жүз көрүшүп олтурганыма абдан кубанычтамын. —ейтекти жалгыз болуп калды деп өкүнчү элем, кудаага шүгүр, сендей эжеси бар. Ёми экөөсүңөр, - бир аз унчукпай отуруп, кайра, - Ёки жылдан бери жүрөк ооруга чалдыктым. »шканамды —ейтек башкарып атат. ∆акында үйлөнтмөкмүн, бүгүн тууган-урук, кудалар келишет, эртең үйлөнүү той өткөрөбүз.

- ∆акшы.  елиниңиз каерден? -  анат сурап калды.

- „үйдөн, „оңкеминден.

-  елиниңиз ыймандуу болсун.

- –ахмат! - јсел менен  анатка карады, - —ейтекти жалгызсыратпай катышып тургулаЕ

-  атташпай анан. јсел дагы "жалгызмын" деп ыйлап калчу, ырас болбодубу.

- јл —аадаттын кылганы, канча сурадым, айтпай койду да ушу кезге чейин. Ёки жыл мурун жолуксам эле " ызыңдын аты јсел.  аттап тур" деп атпайбы, - күлүп калды.

ќшол кезде бала кыңкыстан ыйлай баштады эле, аны јселге берди.  анат ошондо эсине келе калып:

- Ѕиздин бир аз сизге арнаганыбыз бар элеЕ - деп ордунан турганда угуп тургандай бирөөсү сумканы көтөрүп кирип койду, - јсел, атама арзыбаса да сыйыбызды кылалы, - дегенде јсел сумканы ачып чапанды алып келип:

- ”шуну болсо да үстүңүзгө жаап койолу! - деп чапанды жаап, тумакты кийгизгенде:

- џраазымын, балдарым. ћенин дагы балдарымдын колунан сый чапан кийээр күнүм бар экен, ээ, жараткан! - деп көзүнө жаш тегеренип кетти, -  ийимдин баасы эмес, ызаат, ниет менен келген кийим кымбат. џлайым а€гыңар бөксөрбөй, учугуңар узарып, өмүрүңөрдө кем болбогула, балдарым. Үйүңөргө кут консун, оомийин! - деп бата берип жиберди.

- јйтканыңыз келсин, —ейтекке эмне аларыбызды биле албадык, -  анат чөнтөгүнөн конверт алып чыгып, - Өзүң каалаганды алып ал, капа болбо, - деп колуна бергенде орусча өсүп калган —ейтек ордунан ыргып тура калып күлө карап:

-  оюңуз, тим эле коюңуз, ошо кантип болсун? - дегенде јйтбек аны карап башын чайкай:

- ”улум, жездеңдин колун у€лтпа. јселим салтты билген, нарктуу жерге туш болгон тура. Ѕул ызаат-сый, ата салты, ала гой, уулум! - деди ага. —ейтек жылма€ аргасыз алып колуна кармап отуруп калды. јйтбек сыртты дагы бир карады эле, ооздо турган адам ары басып кетти. Ѕир аздан кийин түрдүү тамак салынган тарелкаларды көтөрүп жетип келишти. —тол үстү ансыз дагы дүйүм жер-жемиштерге, таттууларга толгон эле, ар биринин алдына келген тамакты карап: -  ана эмесе. Ѕир үйбүлөдөй боорлошуп тамактаналы, - деп жаңы эле тамакка кашык салганда бирөө келип јйтбектин кулагына бирдеме деп шыбыраганда, - јр жакта кудалар үчүн жасалган бөлмөгө киргизе бергиле, туугандарды өзүнчө, мен шашпай барып жолугам, - деп койду.

—үйлөшүп отуруп тамактанышты. јсел бала менен анча отуралбай жатканда —ейтек байкап калып:

- Ёже, мүмкүнбү балаңызды алып турайын, сиз тынч отуруп тамактаныңыз, - деп кичипейилдик менен жанына барып эки колун сунду эле, јсел баланы берип отуруп калды.

—ейтек баланы жакшы көрүп ары-бери көтөрүп жүрдү.

- “айкеси өтө назик, атаңоозун урайын, кыздай мүнөзү бар. ∆алгыз деп көзүн карап чоңойттум, - деп калды јйтбек.

- ѕа-апа, ну помолчи! - —ейтек эрке мүнөзү менен жылмайып атасын тыйды, - ќшо кантип болсун?

- Ѕолот, эмнеге болбойт экен? Ёжеңе сени табыштабайынбы, мен болсо ооруп калдым, жүрөк оору оңой эме-ес, уулумЕ - јйтбек ойлуу колун салфеткага аарчыды.

-  оюңуз, ата, айыкпаган оору болобу? ћына кызыңызды көрдүңүз, неберелериңиз келет, анан кайра жашарып каласыз, -  анат көңүл улай сүйлөдү.

- ∆өн гана айтып жатам, бирок оору менен ойноп болбойт да, балдарым, - јнан аларга карады да, - ћен азыр келем, коноктой келиптир, учурашып койойун, - деп чыгып баратып, - —ейтек, јлбина кайда?  айнежесине жүгүнтүп тааныштырбайсыңбы? - деди да басып кетти.

- јзырЕ - —ейтек баланы көтөргөн бойдон чыгып кетти.

- јсел, —ейтек жакшы бала экен, кудай буйруса кайната укмуш киши тура, ооруп калганы чатак болуптур. ј€лы жок окшойт, - деп  анат шыбырап калды эле, јсел аны тыйды:

-  ойсоңчу, келатып угуп калбасын, а€лы жок үчүн өзү отурат да, болбосо кошо келбейт беле? - ќйлоно калды, - јндан көрө келинге көрүндүгүң барбы?

Ёкөө сүйлөшүп отурганда —ейтек каткыра өзүнө бою теңдеш, ак жуумал келинди ээрчитип келип:

- Ѕул келиниңер болот, аты јльфина! - деди.

 олунда  алыбек жүрөт.

- —аламатсыздар! - келин ийиле жүгүнгөндө јсел жетип барып эки бетинен өөп:

-  удай жалгасын, бактылуу болгула! - деди эле,  анат барып —ейтекке күлө карап:

-  елин баланын көрүндүгү! - деп миң сом карматайын десе ал каткырып:

-  оюңузчу, ошо кантип болсун, жана алдым болду, жөн коюңуз! - деп кармабай ары басты эле  анат анын чөнтөгүнө салып:

- Ѕул кыргыздын ырымы, алып коюш керек, - деп күлүп койду.

јльфина столго келип отурганда ал  анатка жылуу учурай берди. “өртөө отуруп сүйлөшүп отурганда —ейтек бала менен алек болуп күлдүрө ойноп атты:

- ”шу бала жакшы экен ээ, ыйлаган жок такыр. - деп јльфинага: -  арасаң? - деп койду.

-  ел, келе гой, - јльфина аны колу менен чакырганда бала култуң этип —ейтекке качса ал ого бетер сүйүндү:

- —ага барбайт, мени тааныйт, көрдүңбү, мен тайке болом!

јны карап турган  анат менен јсел ичтеринен: "“аптакыр орусча сүйлөп калган экен, адамгерчиликтүүлүгү атасын тартса керек" деп ойлонуп отурушту.

- јльфина, ким дегендин кызы болосуң? - деп сурады  анат.

- јскарбектинЕ

- јпаңдын аты ким?

- Ўамалкан болчу, өтүп кеткен, - дегенде  анат:

- ќй, сен Ўамалкан таежемдин кызысыңбы? Ёң кичүүсү окшойсуң, берки бөлөлөрүмдү таанычу элем, - деп сураштырып калды.

- —из ким болосуз? - јльфина  анатты таң кала карады.

- Ѕактыкандын. “а€таң ким экенин билесиңби?

- ќоба-а, - деп көздөрүн чо-оң ачып карап, - “урус болчу, - деди эле  анат ордунан туруп келип аны кучактай чекесинен сүйдү:

- Ѕөлөм болот турбайсыңбы! Ўамалкан таежем өлгөндөн кийин катышпай калдык, апам болсо карыган.

- ќоба, атам айтып калат.

- ∆ездем бүгүн келеби?

-  елет. јтам башка а€л алган. Ѕиз болсо баарыбыз чыгып кеттик, атамды жалгыз калат деп а€л алып берип койгонбуз.

- џрас кылыпсыңар, тойго таежелериңден, тайкең Ѕешубакты чакырдыңарбы?

- ќоба, тайкем би€кта шаарда турат, ал атам менен иштешет.

- ќй жакшы болгон тура, таеже-тагаларым менен чогуу болот турбайбызбы! -  анат кубанып отурду.

ќшол кезде јйтбек кирип келди:

- Ѕоорлошуп жатасыңарбы?

- ќоба-ооба, ата, сиз мага кайра куда болуп калдыңыз, - деп күлдү  анат ачыла.

-  андайча?

- јльфина менин бөлөм да?

- ∆акшы болгон тура, кайчылаш тууган болуп калабыз, азыр эле Ѕешубактар келди.

- ћен учурашып келсем кандай болот? -  анат ыйбаа кыла сурады.

- јнанчы, барып учурашып келгиле андай болсо, - деп јселге карады, - Ѕаланы јльфина менен —ейтекке бактырып кой, кененирээк басасың.

- ћм, ансыз деле —ейтек алып жүрөт, - јсел күлүп калды, - “айкесине барып ыйлабай эле калды го, ыйлап атчу эле?

- јйла-анайын десе, басып барып  анат экөөңөр учурашып, сүйлөшүп келгиле. јнан өзүңөр эс алчу бөлмөнү да€рдап койгом, —ейтек көрсөтүп берет.

- ћа-акул, - јсел  анат менен ээрчише чыгып кетти.

јйтбек аларды узата карап жаш кездеги жүрөк толкуткан мас кездеги сүйүүсүн көзүн жума эстөөгө мажбур болдуЕ

∆үдөмүш менен  ыштообай жакын кошуна болчу. јйтбек менен —аадат кичинесинен эле бирге ойноп чоңоюшкан, ортолору эки жаш. „оңоюп калганда экөөнүн балалык сезимдери сүйүүгө айланды. јйтбек —аадатты катуу сүйдү. Ёкөө дайыма түнкүсүн жолукчу. Ѕири бирине арналбаган сөз калган жок. Ѕир жолу јйтбек күтүп турса —аадат чыгып алып жанына келбей аны алыстан карап тура берди. ќшондо јйтбек тынчы кетип ары-бери басып жадаганда үйүнө түз кирип бармак болуп эшигине жеткенде —аадат бурчтан чыга калып:

-  үкүк! - деп ары көздөй жүгүрүп кетти. јртынан жүгүрүп жетип беденин үстүнө жыгылып үндөрүн чыгарбай кыткылыктап көпкө күлүп, анан, -  үткөн жаман бекен? - деди —аадат.

- ј€-абай жаман экен. јз болгондо үйүңө кирип бармак элем.

-  ойчу, анда атам өлтүрүп коймок, - —аадат наздана кыткылыктап күлүп койду.

- јчык эле айтмакмын!

- Ёмне деп?

_—аадатты сүйөм деп.

-  антип? ћен мектепти бүтелек болсом. јтам мени союп таштайт. Ёкинчи кечикпейм, сени кара-ап турбадымбы!

- Ёмнеге?

-  үтөбү же кетип калаар бекен деп.

-  етмек турсун аз болгондо үйүңө кирмекмин да ачыкка чыгып алмакмын.  ыштообай менен ∆үдөмүштүн куда болбогонун көрөйүн.

- Ёмнеге, сенин атаң куда болбойм деди беле?

- ∆о-ок, жөн айтып атам да. ћен арми€га жазда кетем, сен окууңду бүтөсүң, анан сени бирөө ала качып кетсе эмне кыласың?

- јла качпайт.

- Ѕалким ала качат, ыйлап-ыйлап отуруп каласыңбы, айтсаң?

- ќтурбайм ээкЕ

- јйтчы —аадат, мени сүйөсүңбү?

- јй-€бай!

-  антип, кандайча сүйөсүң? —үйөөрүңдү билгизчи?!

- Ёмне деп? - Ѕираз туруп, анан —аадат ойноо кы€л менен кайра өзүнө суроо берди: - ј сенчи?  антип сүйөсүң?

- ћенби? ћен сени сүйгөнүмдү дүйнө жүзүн жылаңа€к кыдырып, чөлдү кезип, деңизди кечип өтүп далилдемекмин!

- ћен дагы, адам баспаган тоону ашып, кишинин үнү угулбаган талааны кезип, сен үчүн уу ич десе баарын аткармакмын!

- „ын элеби?

- „ын!

- ∆аным, арми€га кантип кетем, мен кетсем эле сени бирөө алып кетчүдөй сезип кетким келбей жатат.

- ј сен антпе, мен сени күтөмүн, келээриң менен үйлөнөбүз.

- јлтыным десе! —аадатЕ

- џ€?

- јзыр үйгө барсам кайра сени көргүм келе берет да?

Е?

- јйтсаң, сүйүү деген ушундай болот тура, ээ?

- ќшондой го?

- —ен мени ойлойсуңбу?

- Үйгө жөнөгөндө эле кайра жүгүрүп барып сени кетирбей тура бергим келет.

- Ѕиз бактылуу болобуз, ээ?

- ќоба, сөзсүз бактылуу болобуз.

- јйтбекЕ

- »йи.

- “ээ тиги эки жылдызды көрдүңбү?

- ќоба, көрүп турам, мынабу бу?

- ∆о-ок, тигине!

- ја-аа, эми көрдүм, ана!

- »и-ий ошол, ошону дайыма экөөбүзгө окшоштура берем.

- Ѕиз дайыма дал ошол жылдыздай чогуу болобуз, жанындагы жылдыздардай жайнаган балдарыбыз болот.

- јй-ий, ошончо көппү?

- Ѕешөө же онЕ

-  өп ко?

- Ёмне, көп баланы жакшы көрбөйсүңбү?

- јндай деле эмес, төрөгөндөн корком даЕ

-  оркпо, биз көп балалуу болобуз. —ен мугалим, мен юрист болом. Ѕалдарыбыз акылдуу, сулуу болушат.

- “илегибизди кудай берсе экенЕ. - —аадат ойлуу тунжурай јйтбектин ийнине башын жөлөй отуруп калды.

- ∆аштын тилегин берет дешет ко чоң кишилер, биздин тилегибизди берет!

ќйлонуп отурган јйтбектин оюн —ейтек бузуп жиберди:

- ѕа-ап, сизди чакырып атышат!

- јзырЕ - јйтбек ордунан туруп баратып "өх" деп алды: "“илегибизге жетпей минтип кызым башка өсүп калды го, чиркин".

∆ай басып кудалары тарапка кирди. јл жерде јлтынкан, ∆айдаркан, Ѕешубактар аны күтүп отурушкан экен. ”чурашып конок үйдө алар менен сый тамакта бирге отурду. јйтбектин көз алдына улам жылт эте өткөн өмүрү келе берди. јселди көргөн сайын јйтбек —аадатты эстеп кыйнала берди. јльфина бөлөсү √үлү€ны чакырган, бирок алар кечигип жатты: "јттиң, —аадат бир аз күткөндө" деп күрсүнүп алды. јнын ички арманын эч кимиси сезген жок, тек жек-жаат, бир туугандар кезигишкенге кубанышып —ейтек менен јльфинага тилектерин айтып отурушту. јйтбек кайрадан аскерге кетээр акыркы мүнөттөрүн эстеп кетти:

Ёртең жөнөйм деген күнү ал үйүнө досторун, классташтарын чакырып, чакан отуруш уюштурду. јл кездеги жаштар ошентип салтанат менен жөнөчү эмес белеЕ

јта-энеси кой союп үйүнө конок чакырып уулуна шарт түзүп берди.  ыз-уландар јйтбекти, аны менен чогуу жөнөй турган дагы эки жигитти аскерге барып аман-эсен келишин каалап жакшы тостторду айтып жатты. јл жерде —аадат да бар эле, бирок ал коңшу катары отурган.

-  ана достор, јйтбек кыргыз элин коргогон жоокер болуп өз жерибизге аман-эсен кайтып келсин. јскердин милдетиңди татыктуу өтөп кел, јйтбек! - деп бири тост сүйлөдү.

- ооба, татыктуу жоокер болуп келсин!

- јман-эсен барып кел!

-  ат жазып тур бизге? - дешип чуулдап, винодон алып отурган жаштар биринен бири өтүп ак тилектерин айтып атышты.

Ѕалдар антип отурганда —аадат акырын жылып сыртка чыкты, ушуну эле күтүп тургандай артынан јйтбек чыгып, экөө калың бак ичине кирип кетти.  ыштообай абдан багбан киши болчу, огороду толгон жемиш багы. Ёкөө чоң түп алманын түбүнө жашырынып отура калышты. јлма-өрүктөр гүлүн ачып тегиз аппак болуп турган кез.

- —аадат, - јйтбек демиге аны аста кучактады, - —аадат, күтөсүңбү мени?

- ќоба, күтөм!

- „ын элеби?

-  алп айтпайм, сени күтүүгө да€рмын! -  ыз колу жигиттин мойнунда, - ј сен мени унутпай кат жазып турасыңбы?

- Ёч качан унутпайм, саат сайын, мүнөт сайын жазам!

- ”нутуп калсаңчы?

- Ёмнеге унутам, унутмак тургай, уктасам түшүмдө, күндүзү көз алдымда болосуң, - јйтбек кызды а€р өөп койду.

- јйтбек, сен жок а€бай зеригем, сени сагынам го? -  ыз наздана шыбырады.

- ћен дагы сагынам го, алтынымЕ —аадат!

- ќовЕ

-  ел экөөбүз жатабыз.

-  антип, у€т го? -  ыздын жүзү албыра у€лыңкы өзүн јйтбектен тартып алды, - —ен эки жылда келсең, а менЕ

- ќшо жакшы, эч кимге кетпейсиң, өзүм келип дароо үйлөнүп алабыз.

- Ѕолбойт ко? - —аадат арсар унчукту, - ћен у€т болуп калбаймбы?

- Ёмнеге, эч ким билбейт да? - Ѕир аз вино ичкен жаш жигиттин жүрөгү элеп-желеп боло делебеси козголо түштү.

- ј сен мени сүйбөйсүң, болбосо эмнеге макул болбойсуң? јкыры үйлөнөбүз да, - јнан чалкасынан жата калып жымыңдай жайнап турган жылдыздарды карады, -  арачы, экөөбүздүн сүйүүбүзгө жадагалса жылдыздар менен караңгы түн дагы күбө!

- Ѕилем, экөөбүздөн башка эч ким жок, асманда жылдыз, ана, тигинде ай чыгып келатат, тептегерек анан чо-оң болуп калыптырЕ

-  елчи, —аадат, - јйтбек кызды алкымынан, жүзүнөн өөп, колдору анын кашатын көздөй жылып барат. Ѕиз азга чейин каршы болуп колун түртүп жаткан кыз өбүшүүнүн лаззатына мемирей көзүн жума жигитти бекем кучактап, жаңыдан кылтайып чыгып калган көк шиберге денесин бош койо сулк жатып калды. “аттуу өбүшүүлөр, кыздын кыңкыс үнүЕ  өптөн кийин: "јпа-аа!" деп үнүн катуу чыгарып жиберип, унчукпай калды. Ёкөө тең асманды мелтирей карап кучакташа жатып калышты. Ѕир аздан кийин кайрадан аймалашуу, бири бирин өбүшкөн добуш, анда-санда "шыңк" эткен кыздын үнүЕ “аң сүрө балдар үйдөн чыгып экөөнүн жөн гана сүйлөшүп отурганын көрүп үйгө алып кирип коштошууну улантыштыЕ

—аадат үйүнө кирип кеткен. “үшкө жакын коңшусунун үйүн акмалап карап турганда јйтбек чыга калды. јл жанына келгенде колуна катты кармата коюп: " ош, аман барып, аман кел" деди да, те-тез басып үйүнө кирип кетти.  атты шашып ачкан јйтбек : "јйтбек, кош бол, сүйгөнүм!  арааныңды көрүүгө зар болуп эки жыл бою көзүм тешилип жолуңду карап күтөөрмүн сүйүүм үчүн. —ени сүйгөнүмдү далилдеш үчүн а€луу жеримди да ачып, жүзүмдү биринчи өпкөн, этегимди биринчи ачтырган жүрөгүмдүн теңи катары өзүңө арнадым.  ыз баланын эң а€р жери ошол экенин билем, билип туруп кыз башым менен эркектин, сүйгөнүм сенин алдыңда алсыздык кылдым. јйтбек, азыр менин эки нерсеге жүрөгүм канап, көзүмдөн жаш агып турат. Ѕиринчиси, жандүйнөмдү, жүрөгүмдү ээлеген, таза сүйүүмдү арнаган сен алыска, аскерге кетип жатасың. Ёкинчиси, кыз атымдан жаңылып, а€л болуп, сенин куттуу төрүңдө, көшөгөнүн артында сага арналбай жылдыздуу түндө, көгөргөн шибер үстүндө арналганым.  ош јйтбек, мени унутпа, кат жазып тур, катыңды күтөм. —аадат" деген катты төш чөнтөгүнө салып ошол күнү эки сааттан кийин үйдөн чыгып кеткенЕ

јйтбек селт этип алды. јнын жүрөгү кармап калдыбы деп корккон —ейтек силкилдете кармалап атыптыр.

- Ёмне болду, уулум? - јл көзүн ача уулун карады.

- ѕа-ап, коркуп кеттим, жүрөгүң кармады деп, жүр эс алчы үйгө кирип, - —ейтек аны колтуктап сүйөй тургузуп үстүңкү кабатка чыгарып кетти.

-  уданын жүрөгү ооруйт тура, - ∆айдаркан шыпшынып койду.

-  апырай, мындай жашоодо жашаса, баары бар болсо эмнеге ойлонот, бечара?

- ∆үрөк деле башка оорудай, төрөлө элек бала порок сердца деген диагноз менен ооруп төрөлүп атпайбы, кудай жиберген кесел да.

- ќоба десең, жакшы болуп кетсин, деп аны көрүп боору ооруй эже-сиңди шыбырашып калды.

- “аеже, - јльфина јлтынканды карады, - √үлү€ны чакырганбыз, эмнеге келбей жатат?

-  айдан билем, эртең келип калаарЕ - јлтынкан арсар унчукту.

- Ѕотом, менин  удайбердимди чакырып койбойт белең? - ∆айдаркан јльфинага таарыныч кыла кетти.

- “аеже, аны мен тааныбайм да, балаңызды ала келбейт белеңиз анан? - јльфина таежесине күлө карады.

- џрас эле, тааныбайсыңар да-аа, - ∆айдаркан өзүнчө күнөөлүүдөй отуруп калды.

- “аежелер, эми бөлөлөр чогулалы, башына Ѕешубак тагамды алып өзүбүзчө бир боорлошолучу, -  анат сөзгө кошулду.

- “аежеңер мага анда-санда барышат барса, барбаса жок, - Ѕешубак аларды карады, - јтамдар барында каттачу эле, алар жок мени да унутуп калышты, - деп өздөрүнчө сүйлөшүп отуруп уктоого киришти. јсел түнү менен уулу менен алышып уйкусу качты. ∆ол жүргөнгөбү же мындай көпчүлүккө келбегенгеби, чыргоолонуп атты. јра-чолодо: "јттиң, өз атам менен убагында, денсоолугу тазасында жолуксам эмне. Ёми аман жүрсө экен. јтанын сүйүүсүн, эненин мээримин көрбөдүм эле, эми гана жеткенде жакшылап аталык сөзүн угуп, мээримин көрсөм экен" деп јйтбектин оорукчан болуп калганына зээни кейин атты. Ёртең менен эрте туруп жуунуп, таранып, чайын ичкенден кийин јйтбек кирди.

-  ызым, уулуңду күйөө балага кармата тур, сен јльфина менен салонго барып кел!

- Ёмнеге? - јсел ата дегенге оозу барбай у€лып кетти да. ∆ер карап калды.

- —алонго барып чачыңды жасатып кел!

- “им эле койойун, чачым узун да болбойт, түйүп алам.

- ∆о-ок, болбойт, јльфинага дайындап койдум. Ёкөөң машина менен заматта барып келе каласыңар.

- ћейли, - јсел аргасыз макул болду.  анат дагы кошумча болду:

- Ѕарып келе бер, уулум экөөбүз отура беребиз.

јсел аны карап жылмайып койду да, јльфина менен чыгып кетти. јльфина аны адегенде өзү барчу салонго барып экөө тең чачтарын жасатып атты. јселдин чачы узун болгондуктан аны абдан кымбатка, бирок жакшы кылып жасап беришти.

- ќо-ой, сиз жөн эле укмуштай сулуу экенсиз, эже, атам сизди ошон үчүн салонго алып бар деген тура! - јльфина аны кучактап өөп койду, -  айнеже, таажеңе! - деп эркелей колтуктап сыртка чыгышты да, дароо жөнөп машина јйчүрөк дүкөнүнө келди. јерден тойлордо кийчү көйнөк тандап отуруп көгүш мала түстүү көйнөктү ага кийгизип көрүп:

- Ёже, ушул сизге сонун жарашат экен, а сизге бактыбы?

- ∆акты-ы, а акчасы кымбат го, јльфина? - јсел өзүн күзгүдөн көрүп таңгалганынан сүйлөй албай калды.

- јкчасын сурабаңыз, ал кеп эмес, башкысы сизге жакса болду. —изге тим эле жарашып калды, эми сиз экөөбүз менин көйнөгүмдү тандайбыз.

Ёкөө үйлөнүү үлпөтүнө кийчү кийимдер дүкөнүнө келди. јерден аны алышты да,  анатка абдан кымбат костюм-шымды сатып алып жетип келишти. јлан келгенде баары да€р болуп турушкан экен.  анат өз а€лынын сулуулугуна таңгалып, ого бетер аны сүйүп турду. „ачынын жасалгасы, кийген көйнөгү, туфлиси өзүнчө эле көркөм. јлар кийинип чыгышканда јйтбек јселдин ийнине колун арта кучагына кыса чекесинен өөп койду:

- „ырагым менин, көңүлүңө жакканын алдыңбы?

- ќоба, ырахмат сизге!

јсел жер карай толкунданганын жашыра атасына ыктай берип төшүнө башын жөлөй кубанычтан титиреп ыйлап турду: "јтакем менин, атам" деп көмөкөйүндө айткан менен сыртынан айта албады.  оноктор машиналарга отуруп уул-келин, дос-жоролору менен бир машинага отуруп жөнөй баштаганда јйтбек:

-  анат машина айдай алабы? - деди жылма€.

- јйдайт, мурда айдачу, азыр слесарь элеЕ

- Ёң сонун, - короонун бир жагында үстү жабылып турган жаңы маркадагы машинанын жанына экөөнү ээрчитип келди эле, бир жигит жүгүрүп келип машинанын жабуусун ачып коюп басып кетти, - Ѕул машина силердики, кичинекей жээнимдин көрүндүгү! - дегенде  анат ыңгайсыздана:

- јта! - деди эле ал колун көтөрө аны сүйлөтпөй койду:

- ћен эми јселимдин "ата" деген сөзүн уккум келип турат.. - деп жылма€ экөөнү карады.

- јта, атакем менин! - јсел ошондо гана јйтбектин кучагына кулады.

Ёки адам, бири алтымыштан ашкан агала чач, бири эми гана жашоонун кызыгына батып, кубаныч менен арманды ажырата билип калган кыркка чыгып-чагалек солкулдаган келинЕ јта-бала, бири бирине дилин бере "ата-бала" деген ыйык сезимдердин кучагында бир топко кучакташып турду.

-  удайга ыраазымын! - јйтбек јселди кучагынан бошото чөнтөгүнөн машинанын ачкычын алып  анатка сунду, -  ана балам, эч ким тийе элек, өзүң рулга отур!

- ћейлиЕ -  анат ачкычты алып машинага отурду да, от алдырып короодон чыгарды, -  ана бис-симилла!

- ќй азамат десе, кана кызым, эми сен отур, машинаңар ак жолтой болсун!

- –ахмат, - јсел кубанычы койнуна батпай  анатты жылма€ карап отурду.

- ”улуңар үйдө калат, аны карап турушат, ресторанда бала менен кыйналасың, - деген јйтбек арт жагына өзү отурду да, - јйда балам, тигилерге жетели! - деп койду.

 анат машинаны зуулдата айдап, чоң жолго чыкты. јсел өрөпкүп негедир кы€лы алда кайда учуп баратты: "ћен бактылуумун! јпаке, кечир мени баккан эмгегиңди актай албадым. Ѕирок алсыздык кылып жолдон адаштым,  анаттын мага деген сүйүүсү мени азаптан куткарды эле, мен баарына жетиштим.  удайдын ушунусуна шүгүр, миң мертебе шүгүр" деп көз кыйыгы менен  анатты да жарашыктуу кийинтип галстук тагып койсо ого бетер салабаттуу көрүнүп калганына ичи жылый: "ћенин ушундай күйөөм бар, бактым ушуга гана байланыштуу. Ѕактым, ырысым, менин туум" деп кулжуэдап койду. јңгыча жетип келишти. Ѕакыт үйүнө келип уул-келинди кирип чыккандан кийин видеого тартып бирөө жүрдү. —ейтек жакка јсел, јльфина жакка  анат туруп экөө экөөнү колтуктап басып келип куттуктап анан машинага отурушуп " ан-“еңири" деген ресторанга келишти. —толдорго жайгашкандан кийин јйтбек ордунан турду. јсел оң жагында,  анат сол жагында отурган.

- ”рматтуу туугандар! - деп јйтбек сөз баштаганда баары тымтырс болуп калышты, - ”рматтуу менин азиз конокторум. ”улум —ейтектин үйлөнүү үлпөт тоюнун эң башында мен сиздергеЕ - јселди карап ымдап койду эле, ал жылма€ ордунан турду, јйтбек аны ийинден ала, - —издерге мен ушул кызым јселди, -  анатты карады эле ал тура калды, јйтбек экөөнө канатын жа€ колтуктап, - Ѕул јселдин күйөөсү  анатты тааныштырып коюуну туура көрдүм. јсел —ейтектин бир тууган эжеси,  анат жездеси! - деп отургандарды кыдырата карады эле алар дуу этип кол чаап жиберишти. јсел менен  анат ызаат кыла отургандарга карап ийиле баш ийкеп коюшту, - Ёмесе, урматтуу коноктор, эжесин менен жездеси —ейтек менен јльфина экөөнү куттуктаганы турушат, уруксаат болсо сөз берели!

- јзамат, сүйөлөсүн!

-  ана, эже, жезде, алга! - деп анча-мынча ичип кызуу болуп калгандары кубаттай кетти.

 анат менен јсел ордуларынан туруп —ейтек менен јльфинанын жанына барып экөө экөөнү колтуктай,  анат сөз баштады:

- ”рматтуу бүгүнкү тойдун катышуучулары, садага —ейтек, јльфина, силерди бүгүнкү өмүрүңөрдө бир жолу болчу үйлөнүү тоюңар менен куттуктайм!

-  агылайын иним, бүгүнкү эң кубанычтуу үйлөнүү тоюңар кут болсун.  елиним јльфина, силер силер улууну урматтап, кичүүнү сыйлаган, келечегиңер кең, алдыңардан бакыттын нуру жолуңарда жаркырап дүйнөдөгү бактылуунун бактылуусу болгула! - деп јсел  анатты коштоп кетти.

јндан кийин  анат:

- ”шул үлпөт тоюңарды куттуктап эже-жездеңдин атынан ушул бир бөлмө үйдүн ачкычын тапшырып коюуга уруксаат этиңиздер! - деп ачкычты колуна карматканда отургандар дүркүрөтө кол чаап жиберишти.

- јзамат, бир тууган деген ушу да!

- јйтыке, кыз-күйөөң азамат экен!

- јман болушсун!

- ”шундай уул-кызың турганда бактылуу экенсиң! - деп бир топко уу-дуу болуп токтошту.

јлар ордуларына отургандан кийин кудалар тараптан, достору, туугандары катары менен сөз сүйлөп белек-бечкектерин тапшырып жатышты. Үйлөнүү үлпөт тою уланып жаштар ырдап, бийлеп, анан той а€ктагандан кийин ошол жерден тарагандар кетишти да, өздөрүнө караштуулар үйүнө келишти. ”ул-келиндин бактылуу жүздөрү албырып, бир аз шампан ичкенге каткырып күлө өздөрүнө караштуу кыз-уландарды ала келип үстүңкү кабатка чыгып кетишти.

јйтбек кудаларын өзүнчө коноктогону жылкы союп этин бышыртып үйүндө чоң стол да€рдалуу экен.  айрадан отурушту конок столго.  удалар тараптан келгендер, јйтбектин туугандары суктанып да, таңгалып да жатышты:

- јйтбек кантсе да көп жылдар бою кызматта иштеп дүнүйөнү жыйган экен.

- ќй, андан кийин бизнеске кирип кеткен, чо-оң ишканасы бар, анда жүздөн ашык жумушчулары бар!

- ∆акшы жигит болчу, өсүп-өнгөн экен.

- Ѕаса, тигил јземдин кызы јсел го?

- ќоба, ошол. јземдин эшигине таштап кетпеди беле?

- ја-аа байкуш, тим эле татынакай неме экен ы€, энеси ким экен анын?

-  им билиптирЕ

- Ёмнеси болсо да атасын таап алганын кара. јзем байкуш ушуну багам деп ишин таштап мээнет кылды эле го?

- ∆умурткасында калган куштун баласы жарып чыкканда  үкүктүн баласы болуп калат имишЕ

-  ойсоңорчу ай, бирөө-жарымы угуп калса жаман көрүнүп каласыңар.  үкүк болобу, күйкө болобу, баары бир, ала кушту атынан айт деген ошо да! - дешип атты.

јйтбек бул убакта эс алууга өз бөлмөсүнө кирип креслодо отуруп алып өткөн өмүрүн кайрадан эстөөгө аракет кылды:

—аадат каршы болуп койгондон эки-үч күн өтпөй эле јйтбек шаарга кетип калды. Ѕир жылдай иштеп, кечки да€рдоо курсунда окуду.  ийинки жылы педтехникумга окууга өтүп кетти. Ѕашкалардай эле студент, күндүзү окуп, кечкисин иштеп, ата-энесине күч келтирбей өзүн өзү карап окуусун улантып жатты. јнын оюнан —аадат кетпейт. Ѕирок анын алдында өзүн күнөөлүүмүн деп жүрдү: "Ёгер мен ага тийбей койгондо ал мени күтмөк, боюна болуп калып, элден у€лып, ата-энесин у€тка калтыргысы келбей айылдан кетип калган тура.  окус өлүп калса эмне болот эле?  ечирилгис күнөөм бар анын алдында" деп ойлогону ойлогон. Ёкинчи курска келгенде кийинки курста окуган ћөлмөл аттуу кыз менен сүйлөшүп калды (—ейтектин апасы), јл көздөрү карагаттай, арык, бою узун, чачы соорусуна түшкөн кыз эле. јны јйтбек анча сүйбөдү.  ыз өзү шынаарлап, атайын шылтоолоп келе берчү. Ѕир күнү јйтбек:

- ћөлмөл, сен ушу бирөөнү жоготконсуң го, биздин жатаканага келип калчу болдуң, - деди тамашалай.

- »йи, жоготком, ушул жактан таптымЕ - деп ажарлуу күлүп койду.

- ∆оготконуңду тапсаң жакшы экен, такыр таптырбай кеткен жаман, - деп јйтбек тамашалай күлдү.

- ћен жоголгонду табууга өтө ыктуумун!

- ќй-оой, чын эле, ийнең сууга түшсө да таап аласыңбы?

- “абам, таптырбайм дегендер жаңылат, - Ёкөө бир топко тамашалашып туруп калды.

- ћөлмөл!

- ќов, айта бериңиз, -  ыз дилгирлене кулак төшөп калды.

- ћен сени менен бирге жоготконуңду издешейинби?

-  аршы эмесмин! - ћөлмөл бажыра€ карады, - ћага сизге окшогон жардамчы керек элеЕ

- јнда кеттик! ѕарктан издейлиби же кинодонбу?

-  иного караганда паркта көбүрөөк болот ко дейм?

-  еттик анда, - јйтбек ћөлмөлдү чоочубагандай гана жеңил колтуктай парк жакка жөнөдү.

- ћени менен баскандан коркпойсузбу? - ћөлмөл аны сынай карап туруп калды.

- Ёмнеге?

-  ызыңыз көрсө таарынып калат депЕ

- ја-аа, кадырыңыз жан болсун, бийкеч, менин андай оорум жок, болгон күндө да коркмок эмесмин.

- јнда башыңыз бош экен да? - ћөлмөл бырсылдай күлүп койду.

- Ѕашы бош деп кимди айтат?

- ЅилбеймЕ

- Ѕилбесең эмнеге антип сурадың?

- Ѕашы бош дегенЕ деги эле сүйлөшкөн кызы жок, же а€лы жок жигиттерди айтат ко деймЕ

-  ыздарды кудалаган жери болбосо же күйөөсү жок а€лды айтат, эркектерге тиешеси жок.

-  ечиресизЕ - ћөлмөл кербездене алга басып баратты, аны артынан карап кетип бараткан јйтбек мүчө боюна суктанып алды: "—улуу кыз экен, төрт тарабы төп келген" деп ойлоп жете келди:

- ћөлмөл!

-  улагым сизде, ћөлмөл артына кылча€ карап койду.

- ј сенин башың бошпу?

- Ѕашымда бирөө бар!

- ја-аЕ - јйтбек унчукпай калды, бир жигиттин мээсин айлантып жүрөм дечи?

- ћен анын эмес, ал менин башымды айлантып жүрөт

- —издей кыздын башын айлантыш оңойго турбаса керек?

- Ѕилесизби, кыздар өтө жумшак, ишенчээк анан ак көңүл жан болобуз. јл эми жактырган адамыңа кандайча байланып калганыбызды байкабай да калабызЕ

- ја-а баса, биз жок издебей эле узун сөзгө кирип кеткен турбайбызбы, - јйтбек аны карап күлүп калды.

- ћен уже таптым! - ћөлмөл күлүп коюп аны карай наздана, - “апканымды байкаган жоксузбу?

- ∆о-ок, билген да жокмун, - жигит анын оюн билип, туюп турса да сурап койду, - јнда мен кете берейинби?

- »здеп тапкан адамымдын ичин билип алгыча тура туруңуз!

- Ёмне, аппаратыңыз барбы, текшерип көргүдөй?

- јппаратым жок, бирок билип койом.

Ёкөө ары-бери басып жүрүштү. јйтбек кызга балмуздак алып берди. јнан экөө эки жакка кетишти. ќшондон баштап экөө жолугушуп жүрүп, кыз-жигит болуп калды. ћөлмөл јйтбекти жанындай сүйчү, жарым саат көрүшпөй калса куса болуп кетчү. Ѕирок кургур кыздын сүйүүсүн јйтбек кабыл алып койгон менен аны жан дили, жүрөгү менен сүйө албады. јны жакшы көрөт, сыйлайт, бирок сүйбөйт. ∆ашоодо пенделер түрдүү, алардын жашоодогу орду, кулк мүнөзү ар башка. ћөлмөл өтө текебер, жалгыз эрке кыз экен. јкыркы курсунда экөө баш кошуп алды. јйылга алып барып ак никелеп, апасынын ак жоолугун салынтып, ак батасын алып кайра шаарга келишти.

- јйтбек, сен мени сүйөсүңбү? - деди ћөлмөл бир күнү.

- Ёмнеге сурап жатасың, алтыным?

- ƒеги да, "өзүң сүйгөнгө эмес, өзүңдү сүйгөнгө жет" деген ырас болсо керекЕ

- ћуну менен эмне айткың келет? "Үйлөндүң, үйдөй түйшүк мойнуңа илесиң" деген туура го, мен сени сүйбөсөм үйлөнөт белем?

- ∆о-ок, сен мени сүйбөйсүң, жүрөгүңдө башка бирөө жашап жүргөн өңдүү сезилет, - ойлуу ага карады, - чыныңды айтсаң, јйтыке? - ћөлмөл ошол кезде кош бойлуу болчу.

јйтбек аны кучактап, көздөрүнөн өтө көтөрүп барып диванга отургузду:

- ћөлмөл, сен гана жүрөгүмдүн ээсисиң, жүрөгүмдө жашап жаткан да сенсиң!

- „ынбы? - ћөлмөл жаш баладай кубана јйтбекти бекем кучактап алып өпкүлөп жиберди, - ћен сенсиз жашай албайм, менин жаным, жүрөгүмдө айланып жаткан каным сенсиң!

- —ен дагы менин жанымсың, мөлт этип кулап түшчү тамчы сымал жоготуп аламбы деп корком. “амчы жерге сиңип жок болоорун билесиң да.. ћынабу карагат көздөрүң, жаңырган айдай ийилген кашың, оймоктой оозуң мени алда качан өзүнө сиңирип алганын билесиңби?

- Ѕиле-ем! - ћөлмөл ойно-ок жаш кыздай кыткылыктап күлүп калды, - сени кантип утуп алганымды айтып берейинби?

- ”туп? - јйтбек аны көңүл бура сөз күтүп калды, таң калганын билдирбеди.

- Ѕиз беш кыз мелдешкенбизЕ

- Ёмнеге?

- —ени кимибиз каратып алабыз депЕ

- јнан?

- јнан адегенде эки кыз сага а€бай жакындап жүрдү, а сен аларды карабадың.

-  имдер эле алар?

- ∆амийла менен „ынар.

- ја-а, сени менен окуган кыздарбы?

- ќоба, алардын сага тийишкенин билесиңби?

- Ѕайкабаптырмын.

- јнда мындай, биз мелдеше кеттик, жеңип алганыбыз бирден шоколад менен киного билет утмакпыз. Ѕирибиз утуп кетсек төртөө жеңилмек.

-  ызык экен, эмне себептен анттиңер эле?

- —ен а€бай суз, эч ким менен жүрбөгөн, сабакка кандай келсең, ошондой кетчүсүң. Ѕиз таңгалчубуз: "бул неге кыздар менен сүйлөшпөйт, бир мандеми бар же эч кимди теңине албайт" деп.

- јнан эмне болду?

- ∆амийла менен „ынар мага: "—ен аны тартышың мүмкүн, ал бизди карап да койгон жок" деп үчүнчү мени жиберишти. Ѕир жума мен силердин аудитори€га, жатаканаңарга барып жүрдүм. јнан өзүң сөз баштап калдың, ошол!

- ќй жиндилер десе-е! - јйтбек келинчегин кытыгылап жатып калды.

- Ѕолду эми, ичимди оорутасың, - ћөлмөл ичин басып жатып, - ћен сени беш кыздан утуп алгамын!

- ћына сага уткан! - јйтбек аны кучактап алып өпкүлөп жатты.

-  ыздар сени ошондо: "Ѕул сүйүүдөн жинди болгон неме же жашоого кызыкпаган макулук сымал жан" дечү.

- ќй, тим эле укмушсуңар го? - ќйлуу чалкасынан жатып алып: "“уура тапкан экен. —үйүүдөн жинди болгонум жалган беле?" деп ћөлмөлдүн чачынан бир колу менен сылай мелтиреди.

ћөлмөл тез-тез эле таарына берчү, ар дайым жалынып-жалбарып, эркелетип турууну жакшы көрчү, жалаң эле өзүнө көңүл буруп турганды сүйчү. јйтбек андай болбоду, жумуштан чарчап келет, эс алууну каалайт. Ѕирок а€лы ар качан:

- Ёмне, башканы ойлоп атасыңбы? - дегенин койбоду.

-  ойсоңчу, ћөлмөл, чарчадым ишенсең. ∆умуш деген жумуш да, андан көрө мага бирдемең болсо берчи, эс алайын.

- ћени менен сүйлөшкүң келбей калган го, көргүң дагы келбейт ко? - деп таарына түшөт.

јргасы кеткен јйтбек аны кучактап өөп:

- ∆а-аным, уулум чоңоюп атабы? - деп курсагын сыйпалап кучактап көпкөө отуруп, анан жазат. ќшондо гана ћөлмөл ордунан туруп тамагын апкелет.

- —ен билбейсиң да, ке-ечке сени күтүп эриги-ип жатам, анан сен "чарчадым" дейсиңЕ

- ћөлмөлүм, ойлочу, мен жыгач же темир эмесмин да. —абакка барам, анан түштөнбөй туруп эле кайра жумушка жөнөймЕ

- ћейли эми, чарчасаң эс ал, - деп ћөлмөл ыраазы боло төшөгүн салып берип, жанына жатып калат.

јйтбекти үйлөнгөндөн баштап ушундай түйшүктөр кучагына алды: "ќюна койсо күнү-түнү эле жата берсе. ƒеги мага бул түбөлүк жар боло алабы? “ажап баратам, төрөгөндөн кийин калаар" деп ойлонуп калчу болду. ќшол жылы окуусун да бүттү, уулдуу да болду.  убанганын айтпа, студенттер акча чогултуп гүл көтөрүп алып төрөтканага барып куттукташты. Ѕир айдай ћөлмөл уулун жакшы көрүп, ага мээримин төгүп өзүнчө болуп жүрдү. јнан эле баласынын жала€гы жуулбай, же тамак жасалбай, жадегенде төшөгүн жыйбай жата берчү болду. јдегенде ага јйтбек унчуккан жок. Үйүн жыйышканга жардам берип, баласын алып туруп жала€гын жуудурат. “амакты кээде өзү жасайт. ћөлмөл баласы бир жашка чыккыча эле ошол калыбынан жазбады. јл турсун:

- јйтбек, мен а€бай чарчадым, эмнеге эрте балалуу болдук? ∆апжаш туруп күндө жала€к жууп колдорум самынга тырышып баратат, - деп кабагын карыш салды бир күнү.

- ћөлмөл, а€л төрөйт, бала багат, ал а€лдардын милдети.  олуң тырышпайт, жапжаш эле бойдонсуң. јзыр көчөгө чыксаң сени кыз экен дешет, - јйтбек анын сырын билгендиктен мактоого өттү, - —ени бир баланын энеси деп ким айтат? - јл имере кучактап көздөрүнөн сүйдү, - ∆акшы а€л он баланы төрөп бакса да картайбайт.

-  антип эле?

- ”шинтип эле, балдарына мээримин чачып, алардын кубанычынан ырахат алат. Ѕаланын ырахаты, эненин кубанычы дүйнөдөгү табылгыс бакыт эмеспи.

- ќй койчу ошол ырахатты! - јңгыча —ейтек ыйлап калды. - јлчы балаңды, ушундай көргүм келбей калды, - деп каштарын жы€ сыртка чыгып кетти.

јйтбек өзү баласын алып, жала€гын которуп, анан көтөрүп сооротуп жатты.

- јтасынын баласы го ушул, баатыр жигит болот ко ушул!

ћөлмөл кирип келди кайра:

- Ѕасылдыбы? јй ушунун ыйлаганынан тажадым!

-  ой антпе, мамасы, - јйтбек уулун анын жанына көтөрүп барып, - ”улуң "мама, мамак эмем" деп жатат, - ∆ылма€ аны мойнун созуп өөп койду, -  арачы, курсагы ачыптыр, берчи мамагыңды!

- Ёмеле эмизгем, кандай эле карды ача берет, - ћөлмөл анын колунан булкулдата баланы алып отурду да, эмизип калды.

јйтбек эчтеке ичпей чыгып кетти. Ёмне кылаарын билбеди, ой-санаадан башы ооруп, жумушка кандай жеткенин байкабай калды: "Ёмне кылышым керек? Өмүр бою мындай а€л менен жашоонун өзү эле тозок эмеспи, айла канча, уулум үчүн жашоого туура келет, уулум үчүн!" деген чечимге келди да ишине киришти. ƒипломун алгандан кийин өз кесиби боюнча мугалим болуп мектепке кирди. ќго бетер жумушу көбөйүп, мектепке барат, кайра келгенден кийин журнал толтурат, анын күнү бою колу бошобогону, көңүл бурбаганы ћөлмөлдүн жинин келтирет.

- јйтбек, мен чарчадым.

- Ёмнеден чарчадың, жаным?

- —енден, балаңдан, экөөңөр мени тажатып ийдиңер!

- »штебей эле койойунбу?

- ћен аны айткан жокмун. ј€лы, баласы бар киши катары кичине көңүл бөлүп койбойсуң. Ѕала менен отуруп эч жакка чыкпайм.  ир жууп, тамак жасап, үй жыйнап, кечке тынч албаймЕ - ћөлмөл ыйлап жиберди.

-  ойчу эми, ћөлмөл. —ен энесиң, эненин мээрими чалкыган көлдөй терең, сүйүүсү чексиз, эненин ою терең, түбөлүк соолубаган булактай болуш керек.

- “ерең болом деп көлгө, көз жашка чөгүп өлөйүнбү? - ћөлмөл јйтбекке ачуулана карады, - ћинтип отурсам эки жылда жез кемпирдей болуп чачым агарып, бетим тырышып, адам кейпимен кетип калам го?

- јнан эмне кыл дейсиң? - јйтбек айласы кете аны карады.

-  етем, балаңды өзүң бак!

-  айда? - јйтбек чоочуп кетти, -  айда? Ёмне үчүн?!

- јта-энемдикине!

- Ёкөөбүз бирге барабыз. Ѕир жарым жаштагы бала менен мен үйдө кантмек элем, жүрү кийин! - јчуулана а€лына буйрук берди.

Ёкөө уулун алып кайын-журтуна жөнөдү. јлар келгенде кайнатасы жок экен.  айненеси үзүлүп түшө уулун ала коюп өөп-жыттап тосуп алды. ћөлмөл көзүнүн жашын төгүп отурду, жүйөөлүү айтаар сөзү жок. јкыры айласы түгөнгөн эне өзү кошо келип каралашмак болду. ќшентип ћөлмөл дагы бир жыл зорго чыдады, анан атасы келип акыл-насаатын айтса да болбоду. —ейтек үчкө чыгып-чыгалекте ћөлмөл айтпай-дебей кат жазып коюп кетип калды. јйтбек кайната-кайненесине уулун көтөрүп алып келди, бирок аерде ћөлмөл жок экен. Ѕашын мыкчыган јйтбек жаңыдан "ата, апа" деп сүйлөй баштаган уулун бооруна кысып баса берди.  айненеси ага: " ыйналсаң биз багып берели" деди эле ал болбоду. ќшол күнү баласын коңшусуна дайындап жумушунан жооп сурап келди да, ата-энесине уулун жеткирип келди. —ейтек окуй турган болгондо шаарга алып келип алды да, мектеп-интернатка киргизип койду. Өзү жумушун таштап бизнеске кирди. ќшол бойдон үйлөнгөн жок. ћөлмөл кайрылып келбеди. Ёки жыл мурун —аадатка жолугуп калды. јл шаардагы белгилүү ресторандан тамактанчу. —аадат кыз-күйөөлөрү менен отурган экен. ќшондогу јйтбектин абалы абдан оор болду. Ѕирок өзүн кармай атайын басып барып учурашты.

-  андай, —аадат, жакшысыңбы? - Ёңкейе берип салам айткан салабаттуу бул адамды —аадат адегенде тааныбады.

- ∆акшы-жакшы, сиз кимсиз? - ”ул-кыз, кыз-күйөөлөрүнөн чочуладыбы, у€лдыбы, кымырына суроолуу карап калды.

- “ааныбадыңбы мени, —аадат, кошунаңды тааныбай калсаң карыпсыңЕ - деп күлүп калганда ал дагы ыңгайсыздана ордунан тура калды.

- ∆акшысыңар, - жанындагыларды карап, - Ѕулар менин уул-кыздарым, күйөө бала, келиндерим, а бу киши болсо та€таңдардын жанындагы коңшусунун баласы, бирге чоңойгонбуз, - деп күнөөлүүдөй карап туруп калды, - балдарым шаарга келсем сыйлайбыз дешипЕ

- јзамат, ата-энени сыйлабаган бала болбойт, жакшы экенЕ - јйтбек да андан ары сүйлөй албай туруп калганда:

- Ѕайке, отуруңуз! - деди уулу кичипейилдик менен.

- ја-а, рахмат, мен күндө ушул жерден тамактанам, апаң —аадатты таанып калып элеЕ

- Ёчтеке эмес, коңшу болуп чоңойсоңуз да таанып учурашып койгонуңузга рахмат, - ƒагы бир кызы сыпайы айтты.

- ј€бай ынак элек, мен карындашымдай көрчүмүн. Ёгер силер маакул десеңер —аадат менин жумушумду, үйүмдү көрүп конок болуп келсин, - деп суранды эле, балдарынан мурун —аадат:

- ”бактым аз эле, эртең кетмекмин, тим эле коюңуз! - деп жиберди.

- јпа, улуу киши суранып жатканда барып келиңиз, бала кезиңиздерден коңшу болуп чогуу чоңойсоңуздар, бу киши да көрүп жүргөн адамдар менен сүйлөшкүсү келет да, - деп —оюзбек апасына карады, - барып келиңиз!

- ќлда балам ай, дегеле жаштыгың калбайт. Ёртең кетпесем атаң жол карап калат ко? - дегенде јйтбектин жүрөгү тыз этип алды: "ј€л деген ушундай болсо, баласын алган жарын сыйлаган" деген ойду ойлоп ийди.

- —аадат, үйгө барып кет, сыйыбызды көр, анан жеткирип койом.

—аадат балдарын карап үнсүз отуруп калды. ”луу уулу менен кичүү уулу аны көндүрдү. јл ордунан тура јйтбектин катарында кетип жатты, ресторандан чыгып машинанын эшигин ачып отургузуп өзү рулга отурганда аларды ичтен карап турган —оюзбек:

- Ѕайкадыңарбы, апам экөөнүн ортосунда бир ыйык нерсе бар, апам ошондой сыйга, сүйүүгө татыктуу а€л, атамды сүйбөгөнүн алда качан эле сезгемин. Ѕилесиңерби, мен апамдын жаш кезиндеги сүйгөн адамынан келген катты окуп койгом, аны алигиче катып жүрөт, - деп жылмайып койду, -  арып калды, бир жолугушуп сырдашып алсын.

- Өзүңүз уруксат бердиңиз, өзүңүз билесиз да? - —егизбай ордунан турду.

јйтбек үйүнө айдады, келгенден кийин абдан сыйлады. јнан экөө экинчи кабаттагы залга чыгышты да, сүйлөшүп отурушту.

- —аадат, кандай анан жашоо? Ѕалдарың чоңоюп калыптыр, - јйтбек столду анын маңдайына жылдырып отурду.

-  удайга шүгүр, чоңоюп калышты. —енин алдыңда кызым јселдин алдында күнөөм чоң, ырас жолуктуң, јйтбек. Өмүрүм өткүчө жашырып өтөм деп ойлогом, бирок ага кудуретим жетпей барататЕ

- —аадат, эмне деп атасың, кызым дейсиңби? - јйтбек анын ээгинен өйдө көтөрдү, дал кыз кезиндегидей, - јсел ким?

- јсел - экөөбүздүн кызыбыз!

- јл өлүп калды дебедиң беле?

- ∆алган айткам, јзем эжейди а€гамЕ

- ќшого бердиң беле?

- Ѕерген эмесмин, таштап койгом. јл менин таштаганымды билчү эмес, айтуудан айбыктымЕ

- ќо жараткан, өз канымдан жаралган баламдын кадам жерде турганын сезбей жашап жүргөнүмдү кара! јл азыр кайда? - јйтбек башын мыкчый өзүн койоорго жер таппай жатты.

- азыр ошол айылдын жанындагы  ызартта турат. Үйбөлүсү бар, бирок төрөбөй калды деп уктум.

- ќолда жараткан, сен экөөбүздүн күнөөбүз үчүн ал азап тартып калган тура. Ѕаланын кадырын билбейЕ

-  ойсоңчу јйтбек, мен ошондогу абалымдын кандай болгонун сага айтпадым да. јргасыз болчумун, ишенсең ээн талаа, караңгы түнЕ - —аадат үнсүз ыйлап отурду, - ∆акшы эле ошол мүнөттөрдө экөөбүздү тең алып кете гөр деп кудайдан тиледим, бирок эртеси чуулдаган элдин ушагын элестетип, ала барган ороого ородум да, аны эженин эшигинин алдына таштап коюп өзүм дагы түндөп кетип калгам. ћени издеп убара болбосун деп кат жазып таштап койгом.

- ћейли анда, —аадат.  еч болсо да айтканың жакшы болду. ”улум жалгыз, кызымды таап буйруса тааныштырам!

- ќшент, јйтбек. јл азыр жападан жалгыз калды. Ѕаккан энеси да өлүп, төрөгөн баласы жок абдан жаман болуптур, күйөөсү жакшы дейт, - —аадат укканын бүт айтты.

 өпкө сүйлөшүштү. јнан кечке маал центрге алып келип:

- —аадат, эми жолугабызбы, жолукпайбызбы - кудай өзү билет. —ага бир жакшы белек алып берейин, - деп алтын дүкөнүнө ээрчитип кирмек болгондо:

- јйтбек, койсоңчу баланын кылган ишин кылбай, аны көрсө балдар эмне дейт, жөн эле койчу? - деди ыңгайсыздана.

- ∆о-ок, экөөбүздү кайрадан кудай жолуктуруп жатат. ћенин ойлогон оюм, максатым аткарылбай калган, эмиЕ - деп түшүп келип аны машинадан түшүрө колтуктап дүкөнгө алып кирди. Өзү тандап кымбат алтын сөйкө менен шакек алып берди да, айткан дарегине жөнөдү. ∆олдон токтотуп:

- —аадат, өмүр бою сени эстен чыгаралбай, бул өмүрдөн жалгыз өтмөк болдумЕ - деди асты жагын телмире тиктеп. ќшол кезде —аадаттын жүрөгүнө канжардын мизи байкоосуз тийип кеткендей зырп этип көзүнөн чаар чымын уча түштү: "јттиң, мен деле канча жыл ушул адамды эстеп, далай көз жашымды төкпөдүмбү, кетип эле калсам болмок экен деп канча өзүмдү кыйнадым. “агдырыбыз ушул тура" деп телмирип отурганда јйтбек аста гана кучактай:

- јдам чиркин өмүргө өксүк менен жашайт экен. Өкүнүү болбосо жашоонун кызыгы кайсы, - деп а€р өөп койду, - ∆акшы жүр, аман бол эми, балдарың дагы күтүп жаткандырЕ - ћашинаны жылдырып үйдөн алысыраак токтотту да, -  ел эми коштошуп койолу? - деп жылмайганда —аадат үнсүз аны бетинен өөп:

- ∆акшы тур, сыйыңа ыраазымын, - деди.

Ёкөө бир топко машинанын ичинде кучакташып турду да, эки бөлүнүштү. Ѕир жүрөк экиге бөлүнгөндөй сайгылашкан жүрөктөрЕ

јйтбек ушуларды ойлонуп отуруп көзү илингендей магдырап баратканын бир билет, көзүн ачса ооруканада экен. ∆анында —ейтек менен јльфина, јсел менен  анат, кудалары, достору турат.  өрсө катуу ойлонуп койгонбу, жүрөгү кармап эч нерсе билбей калып эртеси эсине келген экен. ќоруканада бир жумадай жатып чыкты. јсел менен  анат кетпей ошол жерде. Үйүнө келгенден кийин  алыбекти эркелетип колунан түшүрбөй атты, анын күлгөнү, үн салганы ырахатка бөлөп, кемтиги толгондой, оорусу айыккандай сергилең. Ѕүгүн эртең кетмек болуп  анаттар камынып жатышкан. ќшол күнү јльфина:

- √үлү€ күйөөсү, кайненеси болуп келатыптыр, күтүп жолугуп кеткиле! - дегенде јсел  анатты карады. јл эрдин кымтый "унчукпай тура бер" дегендей белги берип койду.  ечке маал дарбазанын түбүнө машина токтоп калганда ачып ичкери киргизишти. јсел төркү бөлмөдөн чыкпай отуруп алды.  анат ага шыбырай:

-  айната менен кайненем кантип учурашаар экен? - деп күлө чыгып кетти.

√үлү€ны јльфина менен —ейтек тосуп алды. —аадат үйдү көрүп эле дароо билди, билгени менен кантмек, үн дебей алар менен учураша —ейтек менен јльфинаны өөп үйгө кирди: "√үлү€нын бөлөсүн келин кылып алган тура, балакет. Ёми жолуга берет экенбиз да" деп суз отуруп калганда јльфина:

- —ейтек, атамды чакырып кой, бөлөм келди, - деп калганда —ейтек үстүңкү кабатка чыкты:

- јта, келиниңдин бөлөсү келди, кечирээк келип калдык деп кечирим сурап атат, - дегенде ал аста башын ийкей небересин көтөрүп алып ылдый түшмөк болгондо јсел:

- јта, баланы мага эле берип коюңуз, - деди.

- ја-а, мейли кызым, - јйтбек жай гана баланы јселге берип ылдый түшүп кетти.

јлдыңкы кабаттагы конок бөлмөгө кире берип кетенчиктей түшүп, ылдамдай соккон жүрөгүн токтото көкүрөгүнө колун алып барды: "ќо кудай, кубанычка да ушунчалык бош болуп калдымбы, же өмүрүм бүтүп баратабы? —аадатты узатайын, анан мейли" деп бозоро түшүп өзүн кармана басып келип баш ийкей учурашып:

-  елгиле меймандар! - деди араң эле.

—ейтек байкап калып дарысын көтөрүп келди:

- јта, дарыдан ичиңиз, өңүңүз жаман болуп турат.

- Ёчтеке эмес, уулум. ∆үрөктүн эмнеси калды дейсиңЕ - јйтбек креслого отуруп таблетка ичип бираз үнсүз отурду да, —аадатты карай сөз баштады:

- ∆акшы жүрөсүңөрбү, бөлөлөрдү катыштырып жакшы иш кылдыңар, - деп кайра унчукпай калды да, - —ейтек, мени өз бөлмөмө алып барчы! - дегенде —ейтек менен  анат аны сүйөй алып чыгып кетишти.

—аадат эмне кылар айласын таппай: " елбей койсом эмне. ћени көрүп ооруп калды, жүрөгү оорукчан болуп калган тура", - деп ойлонуп түзүк тамак-аш жегенге жарабай түпөйүл санаалуу болуп жатып калды.

јйтбекке врач чакырып үйдөн укол сайдырып эс алдырышты. "ќрдунан тургузбагыла.  өп ойлонбоңуз. Ёгерде ойлонбой бир жылга чейин жакшылап дарылансаңыз сакайып кетесиз" деп кетти врач. Ёртеси турбады. јсел менен  анатка : "жакшылап коноктогула" деп тапшырды. јнсыз да кызматчылары улам жаңылап тамак алып келип жатышты. √үлү€ кетебиз дегенде јселге:

- јсел, апаңды мага чакырып койчу, - деди.

- јзырЕ - деген јсел ылдый түшүп барып —аадатты өзүнө чакырып, - —изди жолугуп кетсин деп жатат, - деди.

- ќоруп калбасын, жолукпай эле кете берейин дедим элеЕ - деп —аадат јселди күнөөлүүдөй карады.

- јзыр жакшы эле, врач турбай жатыңыз деген, ошогоЕ

- ћейли, байкушум ай, оорукчан болуп калган тура, - деп үстүңкү кабатка чыгып чалкасынан жаткан јйтбектин өңүн көрүп жүрөгү сыздап кетти.

-  андай, жакшы болуп калдыңызбы? - —аадат жанына коомай отура калып колдорунан кармай калды.

- ∆акшы элемин, кубанычты да көтөрө албай калды курган жүрөкЕ

-  өп ойлоно бербесеңчи. ∆үрөк оорунун себепчиси санаа, ой эмеспи, өзүңө кара. ћына јселди болсо таапсың, ушулардын чайын ич, сыйын көрүп, неберелердин ырахатын көр, јйтбек. ћен сенин үйүңө келээримди билбедим, билгендеЕ

- Ѕилсең келбейт белең, —аадат? јнтпей келип тур.  удай бизди кайчылаш жолдордон жолуктуруп жатат, - јйтбек —аадаттын колун аста өөп койду, - “агдырыбыз бизди эки жээкке сел агызган агындыдай таштап коюп, эми кайрадан бир акырдан жем жедирип атпайбы, биз баарын көтөрүшүбүз керек!

- ќоба, көтөрүүгө тийишпиз дечи, сенин ооруп калганыңды көрүп жаман абалда калдым.

- јнтпе, —аадат, андан көрөЕ - јйтбек тунжурай түшүп, кайра, - јндан көрө кокус менин көзүм өтүп кетсе катташып, баш-көз болуп тур. џрас, тез-тез келалбайсың дечи, бирок анда-мында кабар алып тур. јселди болсо жакшылап карап, кемчил кылба, ушунча жыл ата-энеден чоочун болуп жүргөнү жетишет.

- јндай дебечи, јйтбек, сакайып, уул-кызыңа менден мурун өзүң бел бол!

Ёкөө көпкө отуруп, анан экөө коштошушту:

-  ош, асылым.  удуретим жетсе он-он беш жыл жашасам болмок, кудаанын айтканындай болот да. Ѕалким дагы жолугаарбыз.

-  ош эмесе. џлайым сакайып кетишиңди тилейм! - —аадат эңкейе жүзүнөн сүйүп шарт бурула чыгып кетти.

јлар кеткенден кийин јсел  анатка:

- Ёми дагы эки-үч күн чыдайлы, кызым эмне болду экен, балдар тоодон келдиби?

-  удай сактасын. —анааркаба, жаным. Ѕу кишини бул бойдон таштаганда болбойт. ∆акшы болуп калса кетебиз, -  анат јселди өөп койду, - јз күн чыда!

ќшондон бир жумадай болгондо јйтбек жакшы боло албай жүрөгүнөн операци€ болмок болду эле, јселдер үйүнө барып келмек болуп жөнөп кетти.  анат инисине баарын түшүндүрүп коюп, анан кайра  адичаны алып келип калышты.  адича аларды ээрчип туруп алды эле, ээрчитип алышты. јлар келгенде јйтбекти ооруканага жаткырып операци€га да€рдап жатыптыр. Үч күндөн кийин жасайбыз дешти. Ёкөө ээрчишип барышып, бул жолу  адичаны ала келишкен эле, аны көрүп јйтбек кубанып өөп сүйлөшүп отурду. Үч күндөн кийин операци€ болуп, врачтар күтүп тургандарга:

- Ѕуйруса жакшы, эң жакшы болду! ќн күндө үйүңөргө аман-эсен барып калат, - дешти.

јйткандай эле операци€дан кийин јйтбек кадимкисиндей болуп кетти.  анаттар азыр бат-бат каттап турушат. ∆ашоонун кызыгы, дүнүйөң түгөл, санааң жок, кардың ток болсо ошондо гана даамдуу тамакты жеген сайын жегиң келип турган сымал жашагың келип, өмүрдүн арты өкүнүчсүз өтө берет экен. јселдин бир кездери баарынан көңүлү калып, жашоодон кечүүгө да€р болгон күндөрү артта калып, бактылуу күндөрдө кыштын ызгаарлуу күнү да жадыраган жаздай сезилип жашоонун кызыгы эми гана башталгандай таңдын атканы сайын жаңы төрөлгөндөй ырахаттана өмүр кечире баштады. Ёх жашоо, табышмаксың, сырдуусуңЕ “аттуусуң!


“олук окуйм десеңер, алуу шарты биерде >>>



пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞