»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 

¬атсап: +996777329784
—отка +996700329784
емейл: janyzak@mail.ru

 ниги автора јйгүл Ўј–Ў≈Ќ на кыргызском €зыке

Өзөк өрттөгөн өкүнүч

∆алгыз жепирейген тамдын түбүндө «уура эже көздөрүн жумуп алып уктап жаткандай кыймылсыз отурат. јнын санаасы - жалгыз уулу.  үйөөсү өлгөндөн кийин төрт жашар уулу “емирбекти караан кылып жалгыз жашап калган. “емирбекти аскерден алып калууга аракет кылган менен ал болбой кеткен болчу. ќшондон бери бир жарым жыл өттү.  үн чубактап отурганы отурган. јнчалык деле карый элек, жакында кырк эки жашка чыкты. Ѕирин-экин малын жайында тоого берип ийип өзү мектептин полун жууп иштейт.  өбүнчө өзүн картайгандай сезип эч кимге кошулбайт.  үйөөсү экөө сүйлөшүп баш кошкон, кышында мешке отту жагып коюп ийик ийрийт, кээде төрдө өзү менен түшкөн жайлоонун сүрөтүнө үнсүз көпкө тигилип туруп: "байкушум, кантип жүрөт болду экенсиң, уулуң “емишти күтүп мен жалгыз саргайып отурам, буйруса аз калды, ал да келип калатЕ ”улуңдун өзүңө окшогон узун бойлуу, кең көкүрөк сулуу жигит болгонун көрсөң кандай кубанаар элең?" «уура шуу үшкүрүп алды. јл ошентип мелтирей үнсүз турганда сырткы каалга кыйч этип ачылып тааныш келин  умарбү кирип келди:

-  андай «уура эже, отурасызбы зерикпей эле?

- Ёмнеге зерикмек элем, кел, - «уура ага жылма€ карап төрдөн орун көрсөттү, - ќтур, чай-пай ич!

- ”бара болбоңузчу эже, мен жөн эле келип калгам, кайненем үйдө жок, зериккенимден сизге басып келгем.

- јпей, ушунча келгенден кийин отуруп чык.

- ћейли отурса отурайын, -  умарбү отуруп калды, жүзүндө санаа бардай муңайым боло түштү. јл эки-үч там арыраак коңшусунун улуу келини эле. ”шуну менен үч күйөөгө тийсе да төрөбөптүр.  үйөөсүнүн үч баласы кээ-кээде келип турат.

- »йи сүйлө  умаш, кайненең кайда кетти эле? - «уура чай сунуп атып сурап койду.

-  удагыйыныкына кеткен, кызы чакырса керек, мага айтпайт делеЕ

- ќшо курусун, чөптү кордосоң көзгө зы€н деген, сени кордосо корун тартаар, кирип-чыгып керээли кечке жаныңды тындырбай жумушун жасап отурасың.

- Ёэ эже аны бир айтасызбы, эки айтасызбы, кайра-кайра күйөөгө тийгенден көрө деп чыдап жүрөм да, кантейин анан. ∆ок дегенде бирди төрөп алсам ошону караан кылып жалгыз жашай бербейт белемЕ -  умарбү арыз арманын айтып отуруп ыйлап да алды.

-  ой кейибе, кудай берээрин унутпаса дале жашсың, көп кейий берсең оорукчан болуп каласың, - «уура ага акыл-насаатын айтып көпкө отурушту. ј€лдык назиктик, мээрмандык, айкөлдүк экөөңдө тең бар эле.  умарбү бирөөгө жаман айтып, же бейчеки сөз оозунан чыкпаган жан. ћурдагы эки күйөөсү аны аргасыз кетирген эле. “өрөгөн баласы болбогон соң ал өзү да тура албады.  үйөөсү Ѕолсунбек ага көз карашы түз эле, кайненеси гана кирип-чыгып аны жаман көрүп, мурдун чүйрүп шыбырап-күбүрөй берет. Ѕолсунбектин биринчи а€лы үч баласын төркүнүнө таштап күйөөгө тийип кеткен.  өп сүйлөбөгөн жоош, момун неме өзүнчө кысылып, кээде «уурага келип ичтеги сырын айтып, төгүлүп-чачылып алмайы бар.

«уура аны жөнөтүп коюп мектепке жөнөдү: "ќкуучулар тарай турган болуп калды, эртерээк жууй койойун" деп шашылып баратты.  елсе окуучулар жаңыдан тарап калган экен, бошогонун жууп баштады.  оридордун башынан а€гына чыгып жууп болуп эми кийимин алмаштырып чыга бермек болгондо коридордон аны мектептин кароолчусу Ўакир тосуп алды:

-  андай «уура, дегеле көрүнбөйсүң да, качан болсо сага жолуга албай калам.

- ∆акшы, өзүңөр кандай, - «уура а€рлай туруп калды.

- Ѕаары жакшы, ушу сага эле жолуга албайм, - Ўакир «ууранын колун кармай кысып койду.

- “ынччылык элеби?

- “ынччылык эле, сени бир жакшылап сыйлап койойун деп өзүңдү жолуктура албайм.

- Ёмнеге сыйламак элеңиз, сиз экөөбүз сыйлаша турганга себеп деле жоктур?

- Ѕаары болот турмушта «уура, чынында сен деле, мен деле жалгыз бой экенбизЕ

-  ызык, жалгыз боймун деп маңдайыма жазылып калыптырбы? - «уура жылма€ тамашага чала сурап койду.

- «уура, түшүнсөң эми, жазылбаса да билем да, өзүң башкача жансың, канча ирет сөзгө тартканга аракет кылсам деле көңүл бурбайсың.

- Ўакир аке, капа болбоңуз, менин убактым жокЕ - «уура өтө берейин дегенде Ўакир аны колунан кармай калды:

- Ѕир азга токтой турчу «уура, мени билесиң го, кармалаар эч кимим жок, жалгыздыктан тажап да бүттүм, - дегенде «ууранын эки бети кызара эки жагын каранып сөз таппай туруп калды:

- ћен шашып жаттым эле, дагы жолугарбызЕ - деп колун тартып алып шашыла басып коридордон чыгып кетти.

Ўакир эчтеке дей албай кала берди. «уура мектептен кандай чыгып, үйүнө кандай жеткенин сезбей калды, мууну билинээр билинбес калтырап, кирип келип эле отура калып, колу менен бетин басып үн чыгарбай ыйлап ийди: "∆араткан ай, неге өзүмдүн жалгыздыгымды, мен дагы тирүү жан экенимди ойлободум, ырас эле канча жылдар бою жалгыз гана уулумдун амандыгын ойлоп, өзүм жөнүндө ойлобоптурмун го?" деп эчкирип ыйлап жатты.  үүгүм кирип калса дагы жарыкты күйгүзбөй мелтиреп отура берди. Ўакир жалгыз бой адам, мектепке иштегенден бери аны сыртынан тааныса да бет келип сүйлөчү эмес: "ƒеги кызык жанмын, айланамдагы адамдар менен да ишим жок, бир макулуктай жашап жүргөн турбайынбы, менин жашоом ∆айлоо менен эле бүттү дегенмин го", деп ордунан турбай көөдөй караңгылыкта жан адам жоктой тунжурап ойлууЕ

«ууранын үйү айылдын орто жеринде жалпак там, коңшулары деле андай ашыкча эмес, болгону балдары кирип-чыгып, уул үйлөп кыз чыгарып бака-шака болуп кирип чыккандардын а€гы тынчу эмес.  оңшусу чакырса кадимкидей эле алыш-бериш кылганы менен ичкилик ичип алар менен отурчу эмес.  ерээлден кечке тиричилигин жасоо менен алек болчу.  олунан баары келет, жалгызынын келечегине кам көрүп колунан келгенин жасап күн өткөрчү. ∆айлоонун көзү өткөнүнө он беш жылдан ашса да убакыт ал үчүн тар болуп сезилчү, өбөк-жөлөк болчу ага-ини же эже-сиңдиси жок эле, кыйыр туугандары болгон менен алар анда-санда гана каттабаса пайда зы€ны жокЕ

”шуларды ойлоп отуруп анан ордунан турду да жарыкты күйгүзүп алып үйү көзүнө суук көрүндү, кунарсыздай сезилди. Ёмне кыларын билбей жүктү ачып төшөк алды да салып, башына жаздыктан бийик коюп жатып алды: "”улум келип үйлөнсө, үй-жайды оңдоп алса, бала-чакалуу болсо алар менен алаксып калам, үйүм толуп эл катары жашайм" деп ойлоп андан ары балалык чагын көз алдына келтирип жылмайып алдыЕ

јтасы “октобай абдан жоош, момун жигит эле. Ѕир тууган эже-карындашы бар, ата-энесинен эрте калып улуу эжесинин колунда чоңойгон. ”улжан экөө үйлөнгөндө жыйырма беште болчу. “октобай менен ”улжан беш балалуу болушту, бирок такыр токтободу. ”улжан этек астынан балдары чарчай бергенге жүрөгү оорукчан болуп калды. ќшол жылы дагы бойуна болуп жер которуу үчүн тагаларынын айлына барып эски үйгө баш пааналап жүрүп эгиз кыз төрөп алды. ”улжан төрөп эле үч күндөн кийин кете берди. Ёгиз кыздарынын бири да каза болуп калды, акыры «уурасын тагасынын а€лы энчилеп багып алып, “октобай карайлап үйүнө жалгыз келди. ќшол бойдон үйлөнгөн жок. ∆алгыз тирилик кылып «уурасынан кабар алып турат.

«уура жети жашка чыкканда тагасы ага:

- “око, сен кыйналып кеттиң жалгыздык жаман, үйлөн десек болбодуң, «уураны жаныңа алып караан болуп оокатыңарды кылгыла эми, баланын азабынан ушинтип отурсаң кызыңды сенден бөлгөнүбүз болбос, - деди.

- ћакул тага, жалгызым жаныма эш болсун, силерге ыраазымын, кыйын күндө жардам бердиңер, -“октобай башын жерге салып үңкүйө жооп берди, - ћен эми кайдан үйлөнмөк элем?

- ∆ашың кырк бешке эми келди, алтымыш, жетимишинде деле үйлөнөт тура, ылайыктап көрсөк байкаарсыңЕ

- ∆ок тага, үйлөнбөйм, убара болбогула, - “октобай ордунан туруп «уураны бир колу менен жетелеп бир колуна кызынын кийими түйүлгөн түйүнчөктү алды да жолуна түштү. јларды узата караган тага-таажеңеси сөз айталбай а€нычтуу:

- Ѕайкуш ай, өтө эле бош жаралып калганын кара, “оту менен Ѕопу деле карап коюшса болмок, - таажеңеси күйөөсүн карап үн катты:

- јлар деле жыргап кетишпесе керек, эгер турмуштары жакшы болсо кабарлашып турат эле го?

- јлар а€лынын өлгөнүн да угушкан жок, жети жылдан бери бир кабар алышпайт, деги боору таш немелер го?

-  ойсоңчу, андан көрө аларга мен бир барып келбесем болбойт го. “октобайдын абалы оор, биз жардам бербесек ким кабар алат мундан?

- ћейли барсаң барып келчи, деги ошолор аман-соо болду бекен? - деген а€лы үйүн карай басты.

Ёртеси џсмайыл ∆ети-Өгүздөн жөнөп, „үйгө карай кеткен машинага отурду. “окмокко келип, адегенде “отукандын үйүнө келди, аларды үйүнөн таппай коңшусунан сурады эле, алар күйөөсү өлгөндөн кийин ал баласы менен шаарда тураарын айтты. јндан чыгып Ѕопукандын үйүнө жөнөдү. Ѕопуканды күйөөгө бергенде бир келген эле, адашып атып эптеп тапты. јнын жашоосу ойдогудай.

 үйөөсү оорукчан болуп төшөктө жатканына беш жыл болуптур. јлты бала менен үйдөн чыгалбай кыйналыш жашоодо экен. џсмайыл келгенде ага дурустап чай бере албай у€лып отурду. Ѕалдары жаш, баары кол карашып, Ѕопукан эптеп дүкөн шыпырып, оокат кылып жаткан экен.

- Ѕалам, “отукандын үйүнө барып таппай калдым.

- Ёжеме деле каттай албайм, анын күйөөсү өлүп балдары менен жашайт, эми кантели тайке, тагдыр-пешенебиз ушул экен.  удайдын жазганын көрүп атабыз, байкемдин ал-абалын билип барып келгенге шартыбыз жок, - Ѕопукан ыйлап отурду.

-  ой кейибе балам, балдарың бой жетип калса мунун баары унутулат, силер деле бара албайт экенсиңер. ћен “окону өзүм эле көчүрүп келип алайын, «уура ансыз да бирге өсүп калганга зорго кетти.

- Ѕайкем антпей эле үйлөнүп алса болбойт беле?

- ќшону айтсак болбой койду, тил алып үйлөнүп алганда көнүп кетет эле, кыз да чоңоюп калса тыңып кетет эле:

- Ѕизден болсо жардам жок, ушундайда кабар алып турсак болбойт беле, өлсөк дагы бири-бирибизди көрбөй калабыз го, тага? - Ѕопукан дагы ыйлап отурду, - ∆е бир арка болор ага, жөлөк болоор иниси болсочу, кыз ушул экен, өз оокатыбыз менен алек болуп жүрүп өмүр өтөт тураЕ

- Ѕолду эми, көп ыйлай бербе, “окомду өзүм карайм, эгер тилимди алса үйлөнтүп койом, - џсмайыл жээнинин абалын көрүп дарегин алды да, -  ат жазып турабыз, сиңдиңди бир барып көрүп келгиле “оту экөөң, - деди да коштошуп чыга жөнөдү.

џсмайыл үйүнө келди да а€лы менен кеңешип “октобайды ээрчитип келди. јл дале ачылып сүйлөбөй же кабак ачып күлбөй бир калыпта дүңкүйөт. Ѕолбосо “октобайдын жашындагылар азыр оттой күйүп, баралына жетип турган курагы эмеспи. јл эзели а€л аттуу менен тамашалашып эмес сүйлөшүп көрбөгөн неме. ”улжан экөө абдан ынтымактуу болчу, же сүйүүнүн керемети, махабаттын күчү экөөнү бири-биринин жүрөгүнө туташтырып башка жанга көөнүн бургус болуп байлаганбы, кыскасы анын үйлөнмөк тургай уккусу келбейт. џсмайыл ары айтса да, бери айтса да болбой, кайра үйүнө кетип калды. Ѕеш-алты жандыгын кайтарып «уураны жанына алып жүрө берет. «уура баладай болуп ойноп же сүйлөбөйт, сураганын жооп берет да жанында отура берет.

-  ызым, ойносоң боло, - деди бир күнү “октобай үйүндө отурганда.

- ќйногум келген жок, ата.

- “иги тагаңдыкынан ойночу белең?

- ∆ок.

- Ёмнеге ойнобойсуң, кызым?

- ∆өн эле, ойногум келбесечи.

- —адагам менин, эркем десе, жүрү эшикке чыгалы, сен балдар менен ойно, - “октобай кызын колдон ала сыртка жетеледи, - —ени коңшунун кыздары менен тааныштырам, сен ойнойсуң.

- јта, баары бир мен ойнобойм, сен жалгыз каласың да үйдө.

- Ёчтеке болбойт, мени чо-оң киши дейт. Ѕалдар ойноп жүрбөйбү, сен да ойногун.

- ќйнобоймЕ - Ёкөө ошентип жатып короосунун оозуна чыкты. ∆олдун аркы бетиндеги коңшунун кызы менен баласы ойноп жүргөн экен.

- ќо балам, менин кызым менен ойногулачы, кел келе кой? - “октобай аларды бери чакырганда «уура атасынын артына бекинип калды, - «уура, карачы кызым, коңшуларың менен тааныш, - ал «уураны колунан тартып эңкейип аны өөп. - ћына менин кызым., силер менен мындан ары бирге ойнойт, - деп ушул ирээт абдан толкунданып өзүнчө кубанычтуу сүйлөп жатты. јл антип балдар менен кобурашып атканда коңшусу чыга калды:

- ќой “око, балдарга чогулуш кылып атасыңбы?

- ќоба, кызымды коңшуларына тааныштырып жатам, мына менин кызым «уура!

- јзамат, аман болсун “око, балдарды тааныштырбай анан, ынак коңшулардан элек, көптөн бери такыр көрүнбөй да кеттиң.

- Ёэ —атар, ошондой болуп кетти, эми ушул кызымды кубат кылып жашайын деп өзүмө-өзүм кайрат берип калдым.

- јнтпесе болбойт, өлгөндүн артынан өлмөк жок “око, ушу кызды берген кудайга шүгүр де, бул да болсо тагдырЕ

- Ўүгүр дебей анан, жатсам-турсам сыйынып, жалынып отурам, - “октобай чечилип сүйлөшүп жатты.

Ѕир аз сүйлөшүп тургандан кийин үйлөрүнө кирди. Ёкөө жаңы гана чайга отурганда коңшусу кирип чакырып кетти. —атар а€лы экөө кыз берип, бир келин алып калышкан эле. “октобайды чакырып коноктоп, чер жазыша кобурашып отурушту. јнан үйүнө келгенден кийин «уура атасын карады.

- јта, менин апам кана, тиги балдардын апасы бар экен го? - деди байоо сезим, балалык наристе ою менен.

-  ызым, апаң экөөбүздү таштап тээ алыска кетип калган, - “октобай кызын алдына алып чачынан жыттап коюп жооп берди, - јл келбейт эми.

- —ен аны таарынтып койдуң беле?

- ∆о-ок кызым, таарынткан эмесминЕ - “октобай шуу үшкүрүп алды, - јдамдар таарынбаса дагы алыс жактарга са€катка кете берет, мен дагы бир кезде ал жакка кетишим мүмкүнЕ

-  ойчу ата, сен кетсең мен жалгыз корком да, сен кетпейсиң ээ?

- —ен чо-оң кыз болгондо кетем, сенин дал өзүңө окшогон кызың, балаң болот, мен карыйм, ошондо кетейин, макулбу?

- ∆ок, жок сен такыр кетпейсиң, кетирбейм сени, мени таштап кетпегин да, - јта бала көпкө отуруп сүйлөшүп жатты. «уура уктап калды.

Ёки көчө нарыта жашаган үч балалуу —ейдимкүл деген күйөөсү жок бир а€л бар эле. “октобай «уураны ээрчитип алып жандыктарын кайтарып жүрсө алдынан чыгып ага жолугуп калды да:

- “октобай, а€лың өлгөндөн бери такыр эле кишиге кошулбай жапайы болуп баратасың да? - деди күлүп.

-  ишиге кошулуп эле жүрөм, анда сенин кандай ишиң бар? - “октобай жактырбай ары басмак болду эле —ейдим аны токтотуп калды.

- јй, андан көрө а€л алайын деген оюң барбы?

- ј€лды эмне кылам, кызым экөөбүздүн өлбөстөй оокатыбыз бар, жашоо өтө берет.

- ќой кокуй десе, кыз чоңойсо эли-журтун таап кетет, сага эле кыйын болуп калат.

- јндан сен кыйналбай эле койчу —ейдим, кыйналсам мен кыйналам, сенин эмнең кетип атат?

- ƒеги да, - —ейдим да анын сүйбөй калганын байкап басып кетти.

“октобай кыжаалат ойго батып жандыктарын айдап үйүнө келип короосуна киргизди. Ѕыйыл «уура биринчи класска бармак. ќкуу башталаарына аз гана калды. ћурда шопур болуп иштечү.  өптөн бери иштебей да калган. ∆умуш сурап совxозго бармак болду ойунда: " ызым чоңойсо чындап жалгыз каламбы? Ѕу да окуйт, турмушка чыгат, кыз баланы өмүр бою алып жүрө албайм.  ой, жок дегенде жумуш таап алайын" деп ойлонуп отуруп эжеси менен карындашын эстеди: "ћен кыйналып турганда бир келип кабар да алышпады, аларга эмне болду, мени унутуп койгон белем" деген ойдо отурганда сырттан дабыш чыгып, а€лдабай эле —ейдим кирип келди.

- “октобай, мен сага келдим, мынабу кетменди саптап берип койчу, балдар жаштык кылат экен.

- Ёртең саптап берейин, азыр кеч кирип кетти, - “октобай күңк эте жооп берди.

-  ойчу, азыр эле бекемдеп, саптап берип койсоң, эртең балдарым жүгөрү сугарганга алыш чабат эле.

-  оюп кой, мен эртең менен эрте саптап койом.

- ћакул анда, саптап койо көр эми, эртең эрте кетишет.

- Ѕара бер!

-  апырай, эмне мынча түнтсүң, жаш эле туруп, тим эле бурк этесиң да?

- —ейдим, айткандан кийин болду да, бара бер!

- ћейли, эртең эрте келейинЕ - —ейдим чыгып кетти.

“октобай ойлуу отуруп калды: "бул катын эмне эле кыйшалактап калды, өзү менден улуу болуп туруп тийишкиси бар го?" деген ой башына келгенде аны көз алдына келтирип алды: "болсо эки, үч жаш улуу болуш керек" деп койду ойунда. јр кайсыны ойлонуп жатып ал уктап кеткенин сезбеди. ”ктап кетип, түш көрүп жатты, түшүндө а€лы ”улжан жанында тирүү кезиндегидей эле отурат, бир нерсени сүйлөшкөндөй болду, анан ордунан туруп босогого барып: " өп эле кайгырып жүрө бербей кызыңды карай турган жакшы а€л болсо үйлөн, али кө-өп жашайсың “око, жакшы а€л жанга күйүмдүү болот, унутпа ушуну, үйлөн!" деп эшиктен чыгып кетти. ƒароо ойгонгон “октобай толгонуп ары-бери оодарылып андан кийин уктай албады: " ой, үйлөнсө үйлөнөйүн" деп бир чечимге келди да эс ала түштү. „ынында өзүн таптакыр унутуп койгон экен. јли күчүнөн та€ элек кырчындай кезинде күйүттөн баарын унутуп, эч нерсеге көңүлү келбей өлүк жандай жан серек болуп кетиптир.  өңүлүнө бир жакшы ой пааналап, бир чечимге келгенге эртең менен ордунан сергилең турду. Ѕети-колун жуугандан кийин сыртка чыгып —ейдим алып келген кетменди саптап, бекемдеп кагып коюп малын карады, андан кийин үйгө кирип уктап жаткан кызынын үстүн кымтылап коюп чай койду, ушул азыр гана сезди, канча жылдан бери а€лдын да ишин өзү жасап, кир жууп, тамак жасап жүргөнүн: "ја-а байкушум десе, ал дүйнөдө жатып да менин кыйналганымды билген экенсиң, мен сени унута албай качандыр бир кезде жаныңа барсам таза болойун, сүйүүмдү булгабайын дебедим беле?" деп жылма€ өз ойунда күлкүсү келип сыртты көздөй чыгып келатканда —ейдим келип калды.

- —аптап койдуңбу? - јл көрүп эле сурады.

- ќоба, алып кете берсең болот.

-  удай жалгасын, кызыңдын убайын көр! - —ейдим кетменин ала шыпылдай чыгып кетти. јнын артынан карап турган “октобай: "∆аш келиндей шайдоот неме экен, өзү деле жакшы а€л окшойт" деп койду ичинен. «уура ойгонуп чыга келди эле:

- ќо садага сербейген, уйкуң кандыбы, эрте туруп алдың го? - деп жалынып кирди.

- ”ктабадымбы ата, экөөбүз чай ичкенче түш болуп калса мал ачка болуп калат? - «уура атасына эркелебей ажаткананы көздөй басып баратып айтты.

- јкылыңдан секет кетейиним десе, бүгүн кечирээк чыгарабыз, сага окууга керектүү кийим-кече менен дептерлериңди сатып апкеле койолу.

- ќкуу болуп калдыбы?

- јнан эмне, окуу башталаарына он беш күн эле калды.

«уура атасын кучактап эркелей кетти:

- “үр калем, сүрөт тартканга альбом да сатып бересиңби?

- Ѕаарын сатып берем, тиги дүкөнгө сүйлөшүп койгом, сумка дагы алабыз.

- Ѕол анда ата, тезирээк баралы, тезирээк алып келе коюп, анан койлорду тойгузуп келебиз.

- ∆акында жандыктарды кезүүгө кошобуз кызым, сен окуп калсаң үйдө эч ким жок окуудан келгенде томсоруп каласың, өзүм сени тосуп алып турам.

- ћен жакшы окуйм, жалаң беш деген баа алам, - «уура ойлуу атасын карады, - јта, апамдын сүрөтү барбы бизде?

- ја-а, - “октобай такала түштү, - Ѕар, кызым, бар эмей, азыр сага апаңдын сүрөтүн көрсөтөм, - Ёкөө ээрчише үйгө кирип сандыгын оодарып кирди “октобай: "ќшону ойлобогонумду кара, алда качан көрсөтүп түшүндүрүп койсом болбойт беле?" деп ойлонуп чоң сырты кызыл баркыттан тышталган альбомду алып чыкты. јчып көрүп саргайып бараткан сүрөттү көрсөттү, - ћына кызым, бул сенин апаң, а мунусу мен.

- јпии-ий, апам сулуу экен ээ?

- јнанчы, апаң абдан сулуу а€л болчу.

- јта, апам мени сагынат болду бекен? - «уура атасын суроолуу тиктеди, - јлы-ыс жактан балдарын сагынат чыгаарЕ

-  ызым, - “октобай олуттуу сөз айтчудай кызын саамайынан сылай чекесинен өөп. - —ен чоң кыз болуп калдың, тике карап, - јпаң сени сагына турган болсо алда качан жетип келмек, ал келбейт, анткени алЕ ал өлүп калган, кызымЕ-

- Өлү-үп??? - «уура атасына ишенип, ишенбей жалдырай карады.

- ќоба кызым, ал сениЕ токто, ал кө-өп төрөдү, алар токтобой койду, анан сени төрөдүЕ

- јнан, анан эмне болду?

- —ен эгиздин түгөйүсүң кызым, Ѕатма деген түгөйүң чарчап калды, анан экөөбүз эле калдыкЕ Өлүм бизди ажыратып койду, кызым! - “октобай «уураны кучактап алып ыйлап жатты.

«уура көптөн кийин:

- Өлүм деген жаман тура, ал болбосо биз чогуу болмок экенбиз ээ, ата? - деди жаштуу көздөрү менен атасын карап.

- ќоба секелегим, өлүм ошондой таш боор, жакшы-ы, жакшы адамдарды эрте алып кетет.

- јпам а€бай жакшы а€л тура анда, жаман а€л болсо албайт болчу, кечээ бизге жолуккан а€л жаман окшойт ээ, аны албай коюптур?

- ќк, антпе кызым, анын да сендей кызы, эки уулу бар, атасы жок, атасы да энеси да жок болсо балдарына кыйын болуп калат.

- ја-а.. - «уура андан кийин үндөбөй сүрөттү тиктеп отуруп калды.

јнын эмнени ойлогонун ким билет, балким ички сезиминде өлүмдү жек көрүп жаткандыр, апасынын өлгөнүнө наристе назик сезими менен жүрөгү ооруп, жан дүйнөсү сыздап отургандырЕ

Ѕир аздан кийин атасынын жасаган тамагынан ичип алып бөйтөйүп кучактап уктап калды. “октобай кызынын маңдайынан өөп коюп ойго чөмүлдү: "ћен үйлөнбөсөм болбойт, тагама барып ылайыктуу а€л таап бергиле дейин, кызым али жаш, көнүп кетет" деген чечимге келип эртеси эртелеп жөнөмөк болду. “аң атканча уйкусу качып кандай а€лга туш келээрин, кызына кандай караарын биле албай санааркап жатып таңга маал көзү илинип кетти. ќйгонсо таң эбак атып күн тоо башынан кылайып калыптыр. ќрдунан туруп сыртка чыгып, бети-колун жууп үйгө кирип баратканда короонун эшигине атчан адам токтоп калганын байкап караса џсмайыл экен.

-  ел тага, таң атпай кайдан?

-  елдим, акыбалыңарды билип келейин деп эле. “аажеңең "«уураны сагындым, келбей коюшту" деп жиберди.

- Өзүм дагы бүгүн силерге барып келсемби деп аттым эле.

“ага-жээн ээрчише үйгө киришти.

- «уура уктап жатабы?

- ќоба, ал тура элек, мен да уктап калыптырмын, - “октобай чай коюп үйүн жыйып кирди, аны карап турган џсмайыл ичинен кейип баш чайкап үнсүз отура берди. јнан калса ал а€лдын ишин кадимкидей кылып тысырайтып жүк жыйып, шыпырып жатты. џсмайылдын а€лы: "Ёркек неме кызды жүдөтүп койду го эмдигиче, башы биттеп кеткендир, окууга чейин алып келип башы-көзүн тазалап анан жөнөтөлү" деген эле. јны џсмайыл айтпады. јңгыча «уура ойгонуп калды эле “октобай аны эркелетип:

-  ызым, ким келди үйгө, туруп карачы? - деп күлүп калды эле ал көздөрүн ушалай тура калып:

-  им, апамбы? - деп жибербеспи.

-  ызым, атаң келди карачы, менин тагам! - “октобай ыңгайсыздана колтугунан ала «уураны көтөрүп џсмайылдын жанына алып келди, - јпаң сени сагынып атыптыр! - «уура џсмайылды а€лы экөөнү тең "апа, ата" дечү.

-  ел, келе гой кызым, - џсмайыл кызды колун созо тосуп алганда ал бытыйган колдору менен аны кучактап калды, - —агындыңбы кызым бизди?

- ќоба, апамды да сагындым, - деген кыз улутунуп алды, аны карап турган тигил экөө тең үнсүз гана бири-бирин карап тим болду. «уура эшикке чыгып кетти, џсмайыл:

- “око, өзүң жалгыз жансың, кызың дагы жалгыз болуп калбасын, мен да картайдым, эжем өлөөрүндө "жалгызыма көз кырыңды сала жүр, жээн деп карабай койбо" деп табыштады эле, эми өзүңдү колго алып, кайгынын капканынан чыккандырсың, эптеп а€л алып колго алып, жашооңду өткөрбөсөң болбойт, - џсмайыл “октобайды эмне дээр экен дегендей карап калды.

- ћен дагы ойлондум тага, өзүңөр ылайыктап «уураны ыйлатпай турган бирөөнү таап бербесеңер болбойт, мен кайдан тапмак элем? - “октобай џсмайылга карады, - џлайыктуу болсо үйлөнөйүн..

- Ѕаракелде жээним, ойлонгонуң жакшы, эркек кишинин жалгыз жашаганы болбойт, таажеңеңе экөөбүз баралы да кеңешели. «уураны ал сагынып атат, өз баласындай кылып ымыркайынан бакканга өзү да жакшы көрөт.

- ћейли тага, чогуу баралы, «уураны ала барып окуу башталганча таштап койойун, - “октобай чечилип сүйлөп чайын коюп дасторкон жайып кызын тойгузуп, анан үчөө жолго чыкты.  оңшу айылга түшкө жакын жетип келишти да, болоор ишти кеңешип жатты. —айра угаары менен кубанып өз айылындагы жакшы деген бойдок келиндерди катарынан айтып кирди. јкыры келип эле өздөрүнө жакын эки балалуу  адырбүнү дароо тааныштырмак болду.

-  адырбү жаш келин, эки баласы кайын журтунда, кичүүсү кыз, азыр бой эле жүрөт.

- јл жакшы келин, мага дагы жагат, “окомо да жагат, көп күттүрбөй эле үйлөнтүш керек, - џсмайыл кубанып кубаттап ийди, -  ой —айра, тамак ашыңды да€рда дагы келинди чакырып кел!

- Ўашпа чал, “окомду үйлөнтүп, өзүбүз үйүнө жеткирип келебиз, той өткөрүп коңшу-колоңун чакырабыз.

- ќшентип “окомдун көңүлүн көтөрбөсөк чүнчүп кетпесин. «уура эмеле чоңойот, ал дагы өз ордун табат, - деп џсмайыл болоор ишти эртелетип бүтүрүүнү каалап атты.

“амак ашын да€рдап коюп —айра өзүн ээрчип жүргөн «уураны колдон ала көчөгө чыга жөнөдү. Ёшиктин алдына чыкканда «ууранын татынакай болуп кийим-кечесинин тазалыгын көргөн менен чыкыйта өрүп койгон чачын сөөмөйлөрү менен аста карап көрүп:

- «уура, чачыңды жууп, киймиңди таза карап аткан тура атаң, же башка бирөө чачыңды тазалап береби? - деди эңкейе.

- ∆о-ок, атам өзү жууп берет, кийимимди да атам өзү жууйт.

- Ѕайкуш, жалгыз кызым жүдөбөсүн деп жакшы багып аткан тура,  адырбү ушуну кор кылбас бекен? - деп сүйлөнүп алды да короодон чыкты, - јчык айтайын, өз балаңдай кара дейинЕ - ∆анында бойтоңдоп ээрчип бараткан кызды карап, - «укен, апалуу болгуң келеби? - деди.

- ћенин апам өлүп калган да? -  ыз аны байоо көз карашы менен карап койду, - јнан сиз менин апамсыз да?

- «укеш, мен сени багып чоңойткомун, сен атаңдын жалгыз кызысың, менин балдарым чоңоюп кетишкен, жакында јэлит менен јрсен келет, аларды унуткан жоксуңбу?

- ∆о-ок, унуткан жокмун, џсмайыл атам экөөңөрдүн балаңарбы?

- јлар биздин неберелерибиз да, окуудан тараганда шаардагы ата-энесине кетишкен, кийин окуулары башталганда кайра келишет.

- ј мен эми окуйм, атам мага китеп-дептер, сумка алып берди, көйнөгүм да жаңы! - деп «уура кубанычтуу секирип койду.

- јзамат десе, атаң байкуш сенин окууруңа кубанып жатат да, балдары токтобой, жалгыз сени медер тутуп калбадыбы?

- »й да, "медер" деген эмине апа?

- Ѕашка балдары токтобой сени карап отурбайбы кызым, апалуу болсоң ал төрөп берсе сен инилүү, сиңдилүү болосуң да.

- ќой жакшы болот анда, мен бөбөгүмдү ойнотом да ээ апа?

- јнан эмей, сен чо-оң кыз болуп апаңа жардам бересиң. - —айра аны карап жылмайып коюп жай гана ойлонуп баратты: "“илеги таза, жүрөгү назик бала эмеспи, ушундайда баарын түшүндүрүп койсо бала неме баарына көнөт, тетик болот бечарам, эстүү эмеспи" деп бара турган жерине жетип келгенин байкабай калды.  адырбү өзүнүн апасы менен турчу, апасы сексенден ашып калган.

- ја-ай  адырбү барсыңбы? - —айра короого баш бага үн салып кирди.

-  и-им? - јртынан чыга калган  адырбү —айраны көрүп эле, -  елиңиз эже, кайдан жүрөсүз, кириңиз үйгө, - деди ылдамдай тосо чыгып.

-  адырбү, кирбей эле ушул жерден эле кетем, сени менен сүйлөшө турган иш бар.

- “ынччылыкпы, үйдө эч ким жок, кирип эле сүйлөшөлүчү эже.

- јпаң жокпу?

- јпамды байкемдер алып кеткен, өзүм элемин, - Ёэрчише үйгө киргенден кийин —айра сөзүн баштап кирди:

-  адырбү, менин келген жайымды түшүнүп эле жаткандырсың, ба€гыда айтпадым беле, мына бул кыздын атасы, өзүң барып көр, сүйлөшЕ

- Ёже, мен күйөөгө тийбейт элем, мейли эми, улуу башыңыз менен келипсиз, барса барып келейин, -  адырбү кийине калып —айра менен жөнөдү, - ∆акшы кыз тура, канчадасың? - ал «уураны карап жылмайып койду, - јтың ким?

- «уура.

- јтың да жакшы кыз экенсиң, -  адырбү кызды улам кы€ карап коюп үйгө келгенче үн дебей келишти.  ире берип эле —айра:

-  ир  адырбү, келбей дагы кеттиң, үйгө жээн бала келип калыптыр, конок кылып койолу дедик, - —айра  адырбүнү киргизип төргө өткөрүп өзү дасторкон жайганга ары-бери кирип, чыгып жатты. “октобай менен  адырбү адегенде бири-бири менен көздөрү тиктеше түшкөндө экөө тең көзүн тартып алып экөө эки башка ой ойлонуп атты: "∆аш, жакшынакай келин экен, мага макул болобу, кызыма эне катары жакшы карай алабы? “өрөп түшкөн а€л экен, баланын кадырын билээр, төрөбөгөн а€л болсо билбейт эле, жакшы а€л болчудай" деп “октобай ойлонуп калганда,  адырбү: "∆аш эле киши турбайбы, мүнөзү кандай болду экен, кызын го өз баламдай эле көрүп карай берем, дагы күйөөдөн чыгып, жаманатты болбос бекенмин!" деп ойлонуп отуруп калды. јлдыга тамак келип тамактанып болгондон кийин џсмайыл менен —айра сырткы бөлмөсүнө чыгып кетип экөө гана калды. Ѕир азга ортодо тынчтык өкүм сүрүп турду. “октобай өз ичинен: "Ѕолбосо да көрдүм, сөзгө тартып көрөйүн, өзү деле угуп анан келгендир" деп ойлоп сөз баштоого чечен болбосо да келинге карай:

- —үйлөй отур карындаш, өзүң жөнүндө кеп сал, - деди.

- Өзүмдөн баштасам атым  адырбү, бир кыз, бир уулум бар, күйөөдөн чыгып башым бош.  арыган апам менен турам, бир агам, бир эжем бар.

- ∆акшы экен, менин дагы бир эжем, бир карындашым бар, жалгыз кызым экөөбүз турабыз. “агдыр экен, а€лым төрөттөн каза болуп жалгыз жашоодон тажап ылайыктуу а€л издеп жүрөм.

- »здегениңизди таба тургансызбы? -  адырбү жылдыздуу күлүмсүрөп койду.

- “апкансып турам, көп издеп кыйналган жокмун, адеген эле кадамымда кубанып турам, - “октобай да ага жылма€ карап сөз күтүп калды.

Ёкөө көпкө сүйлөштү да,  адырбү акырын ордунан обдулду:

- ћен эми барайын, дагы ойлонуп көрөөрсүз, жолугарбыз, апам менен кеңешейин.

- ∆акшы барыңыз, дагы сүйлөшөбүз, - “октобай аны узатып койду.

џсмайыл “октобайды үйлөнтмөк болуп “отукан менен Ѕопуканга кат жөнөтүп, алар качан келсе дароо  адырбүнү алып кетмек болушуп сөз бүтүрдү. “октобай кызы экөө кечке маал үйүнө келишти. Ёкөө үнсүз отуруп жатууга киришти. «уура атасына эч нерсе деген жок, балалык туюму менен жакында апалуу болорун билди да сурабады. “октобай малын кезүүгө кошуп коюп совxоздун директоруна кирип жумуш сурады эле, кароолчулук жумушка орношмок болду. јл ошого ыраазы болду, тынч эмеспи. јрадан убакыт өтүп жаңы окуу жылы келип, «уураны кийинтип алып мектепке ээрчитип жөнөдү “октобай.  өпөлөктөй болуп ак таңкетка, ак носки менен кара форманын сыртынан аппак фартук тагынып, чачына аппак лентаны байланып атасынын колунан кармап, сумкасын “октобай көтөрүп алган. “ааныгандар аны а€й да, суктанып да карап коюп өтүп жатты.  ласска киргизип коюп анан тышта көпкө турду. Ёки-үч саат өткөндөн кийин «уура секирип чыгып атасына жетти:

- јта, дагы эле күтүп атасыңбы?

- ќоба кызым, үйгө баралбай жолдон коркот дебедимби.

-  оркпойм, мен бүгүн "ј" тамгасын тааныбадымбы, окуган кыздар да коркмок беле?

- —ербеңдеген карааныңдан айланайын десе, коркпойсуң сен, он-онбеш күндөн кийин көнүп каласың, балдарды тааныйсың, анан өзүң келип кетесиң, ошондо мен жөн гана тосуп алам.

- »й-ии, азыр көнө элекмин да ээ ата?

- јнанчы, сен биринчи жолу үйдөн чыгып атпайсыңбы? - жанында так секирип коюп келаткан кызын карап бактылуу жылмайып алды да ”улжандын биринчи баласы бойунда бар экенинде айткандары эрксиз эсине түштү: "“око сага уул болгон жакшыбы же кызбы? - деп сураган эле ал бир күнү. "ћага баары бир, сен аман-эсен төрөп, үйүбүздө баланын үнү угулуп турса мен бактылуумун, адегенде аман көз жарып алчы". "јнда мен уул баланы жакшы көрөм. ”улубузду экөөбүз ээрчитип алып мектепке чогуу барабыз, ал жакшы окуса ата-энеси деп бизди мугалимдер сыйлап турса кандай сонун, биздин уулубуз жакшы окуган акылдуу бала болот" дегенин эстеп: "Ѕайкушум ай, ушу «укешиңди жетелеп окууга алып келе албадың, кызыңды жетимсиретпей өзүм сен айткандай кылып ээрчитип келдим, эми кызым жакшы окуса дал сенин айтканың орундалат".

“октобай ойго чөгүп кеткен экен, «уура аны колунан силке ыйлап атыптыр, көрсө көзүнөн мончоктогон жаштын агып жатканын сезбей келе берген экен. јны көргөн кыз коркуп кетип: "јта, сага эмне болду, мине ыйлап жатасың?" десе да үндөбөй койсо ошого аны булкулдатып жаткан экен.

- Ёмне болду, кызым? - “октобай отура калып кызынын жашын аарчый жалбарып ийди, -  ой ыйлаба, кызым.

- Өзүңчү, өзүң эмне ыйлап жатасың? - деп быйтыйган колдору менен көзүнүн жашын сүртүп киргенде гана өзүнүн ыйлап алганын билди.

- «укеш, сенин мектепке барганыңа кубанганымдан ыйлап ийген турбайынбыЕ

- ј мен коркуп кеттим.

-  оркпо кызым, мендейлер небересин мектепке алып барып калды, мен болсо жалгыз сенин карааныңа, сереңдеп ойноп жүргөнүңө кубанып кудайга жалынып атпайынбы?

- ћени дагы апама кетип калбасын деп коркосузбу?

-  ой антпе, андай сөздү айтпай жүр, уктуңбу? - “октобай «уураны колуна көтөрүп ала коюп короосуна кирип келди. јлар келсе эжеси менен карындашы келин-уулдары менен келип демейдегидей эле ордунда турчу ачкычты алып үйгө кирип күтүп атышкан экен. Ѕири-бири менен кучакташып ыйлап учурашып, анан аларды таң калып карап турган «уураны ар кимиси кучактап өөп атышты. “отукан алтымыштарга келип калган эле. Ѕопукан “октобайдан эки эле жашка кичүү. Ѕир туугандар бирде ыйлап, бир сооронуп, таарынычтарын айтып көпкө отургандан кийин “октобай ордунан турду:

-  ой, мен силерди коноктогонду унутуп эле отуруп алган турбайынбы, - дегенде “отукан:

- “око, бүгүн кеч болуп калды, андан көрө џсмайыл тагамды эртең чакырып келип ошондо эле сой сойчу коюңду, - деп болбой койду.

- —ербейген секет кетейин десе, атасынын эрмеги болуп ырас болгон тура, - “отукан «уураны алдына алып отуруп алып кубанып өздөрү алып келген кооз көйнөктөрдү кийгизип атты, - Ѕиз таежең болобуз, атаңдын бир тууганыбыз, таанып жүргүн ээ, садага?

- ќоба, а силер келбей ка€кта жүрдүңөр?

- јлыста жашайбыз, сендей неберелерибиз бар, алардан чыга албай жүрбөдүкпү.

- »й да, - «уура бала да, жалтырактары бар көйнөккө кызыгып унчукпай калды.

- ∆ездем өлгөндө кабар берип койбодуңар эле, колунда жүрдүм элеЕ

- —адага кетейин десе, анда балдар жаш эле, би€кты билишпейт, кабар жибергенге жездеңдин да жакын тууганы жок. Ёми балдар чоңойду. “ез-тез каттап турабыз, - “отукан инисине күнөөлүүдөй карады, - Ёми сен да жакшы келинге үйлөнүп алсаң жашооңор ойдогудай болсо биздин да көөнүбүз тынып калат.

- Ѕопуш, сенин балдарың чоңоюп жатабы, күйөө бала жакшы болуп калдыбы?

- ∆акшы болгондо кайсы дейсиз, бир калыпта эле жатат, менин шорум көп экен, бул балам дагы колдо жокто үйлөнүп алып кыйнады, калгандары да мени укпайт, иштеген жетимиш сом эч нерсеге жетпейт, - Ѕопукан бышактап ыйлап кирди.

јр кимиси өзүнчө ойлонуп отуруп калышты. “отукан эки келинди жумшап үйлөрүн жыйнатып, тазалатып тездетип, эртеси эрте туруп үйүн актатып келин алууга камдантып да€рдоого киришкенде “октобай џсмайылды чакырып келүүгө кетти. Ёки жээни кой союп конок күтүүгө да€р болуп, кыскасы шайма-шай кылып коюшту. “үшкө жакын џсмайылдар келип кеңешип эле —айра менен “отукан ат менен  адырбүгө жөнөп, кечки бешимдерде келип калышты. јрыдан бери келинге жоолугун салып, көйнөгүн кийгизип төргө отургузду да, коңшуларын чакырып андан кийин молдо алып келип нике кыйдырып койду. “октобай чери жазыла тагдырына нааразы болгон күндөрү өтүп, азыр бир туугандарынын маңдайында кубанычтуу бапылдап отурду. «уура эч нерсе менен иши жок, атасы мектепке жеткирип келгенден кийин ал күнү өзү келди. ќшентип “октобайдын жашоосу өзгөрдү да калды. “отукандарды жээндери менен эки-үч күн сыйлап, андан кийин џсмайылдыкында конок болуп, үйлөрүнө кайтышты.  адырбү “октобайдын үй ичи менен таанышып калгандан кийин өз ишин кылдат кылган а€л экени белгилүү болду. «ууранын баладан башкача жооштугу ага ого бетер жакты, ал апалап ар убак жанында. ∆умшаса илгиртпей аткарат. “октобай эки күндө бир кароолчулукка кетет. «уура мектепке жакшы окуп класском болуп тың болду. —абагынан калбайт. јны кир жолотпой  адырбү өзү карап калды. “октобайдын көңүлү тынып калганына анда-мында келип кетчү тагасы да кубанып жүрдү. јнын көрөөр жыргалы канчалык, аны ойлошподу,  адырбүгө ыраазы. јл эми  адырбүнүн өз айлында ойношу бар эле, ал арадан эки ай өткөндө пайда болуп калды. Ёшиктин алдында кир жууп отурса бирөө үн салып:

- Үйдө киши барбы?! - деп кыйкырганда  адырбү жүрөгү болк эте тааныш үндү угуп караса јлим турган экен, -  андай чоң кыз, чоң келин болуп жүрөсүңбү? - деп ырса€ күлдү.

- Ѕиерде эмне жумушуң бар, азыр кетип кал! -  адырбү аны сүйө бербей жини келе сүйлөдү.

- —агынып келдим ћөөрүмдүЕ - јлим ого бетер ырсаңдай ага шыбырай эки жагын карап койду.

- ќозуңду жап да жолуңа түш, мен сени тааныбайм! - јл артына кайрыла бергенде јлим атынан түшүп жайма-жай байлап короого кирип келди, -  ет деп атам, азыр күйөөм келет, кетип калчы бай болгур, -  адырбү ага аргасыз жалдырап ийди.

-  оркпо, мен эриңе эмне кылат элем, жөн эле учурашып койойун деп кайрылдым. Ёмне, "нан ооз тий, чай-пай ич" дегенге жарабайсыңбы? - јлим келинге жакындай бергенде ал качып баратып:

- ћен дагы адамча жашагым келет, менин тынчымды алба, тынч кетип калчы, суранам! - деп калчылдай жолдон көзүн албай сүйлөп атканда јлим ойлоно калды да:

- Ѕолуптур азыр кетем, баары бир келем, эми келсем жөн кетпейм! - деп шарт атына минип жөнөп атканда «уура окуудан келаткан эле. јл келип эле:

- јпа тигил киши эмнеге келиптир, ал ким? - деди суроолуу.

- ја-а, ал менин тууганым болот, учурашканы келиптир, өзүң эмне сабактан кеч келдиң? -  адырбү сөздү башкага бурууга аракеттенди, - Ѕеш алып келдиңби?

- ќоба, эжей ата-энелердин чогулушуна атаң же апаң келсин дейт.

- Ѕолуптур барабыз, биздин класском кызыбыздын чогулушуна барбасак болбойт да, - деп «уураны эркелете сумкасын колунан алып үйгө киргизди.

Ѕирок өзүнчө кыжаалат болуп атты: "Ўүмшүк десе, таап келип калганын кара, мен ага ачык айтып коштошподум беле" деп акыркы түнкү экөөнүн жолугушканын көз алдына келтирип мелтиреп отуруп калды: "јлим, мен жакында күйөөгө чыгам, жакшы эле бойдокчулукта ойноп күлдүк", деген ошондо  адырбү. "Ёмнеге, мен сени эч кимге бербейм. Өзүм карайм, ойнош болуп түбөлүк жүрө берсе болбойт бекен?" "∆о-ок јлим, сенин үйбүлөң бар, мени менен бир түн болсоң башка күнү өз үйүңдөсүң, сени зарыга күтүп өмүр бою жашай албайм, мен деле бирөөнүн ак никелүү жары болгум келет, таза жашагым келет", "јндай болбойт, а€лымды да таштай албайм, төрт балам бар, сени да бошотпойм, мына акча десең акча, алтын десең алтынга ороп койойун, болгону менден кетпе". "јлтыныңдын да кереги жок". " өрөбүз, кимибиз жеңээр экенбиз" деп јлим таарынып кеткен эле: "Ўүмшүк, мени жөн эле баш отум менен байлап алгысы келет, же а€лыңды таштап мени менен бирге бол десем болбойт да келип калганын кара, эми келсең ит куугандай кууп чыгып шерменде кылам, буxгалтер болмоктон директор же министр болсоң да" деп кайраттана ордунан турду. “октобай кароолго кеткен. Ёки жагын бекитип келип эшигин илди да кызы экөө отуруп чайын ичип төшөгүн салып жатып алышты.

«уура көп сүйлөбөйт, көңүлү келсе божурап бирдемелерди айтып берет, үйдө болсо да сыртка чыгып ойнобойт. —абагын окуйт да апасына жардам берип жүрө берет. јлим келип кеткенден кийин  адырбү ойлуу болуп убайым тартып калды: "џрас эле ал дагы бир күнү келип алып тийишкенин “октобай көрүп калса эмне кылам, кечээ эле келсем, эки баламдын атасынан деле ойнош күтө койом деп ажырабадым беле, бул дагы бир мүнөздүү неме апамдын колуна салып берсе эмне кылам, дагы төркүнүмө жаманатты болуп барамбы, эгер јлим келсе аны жакшылыкча айтып үмүтүн үзөйүн" деп баса-турса ойлончу болду. Ѕирок ал жер жуткандай жоголгондо өзүнчө ичинен кубанып алат. “үн,  адырбү «уура экөө жаңы эле жатып уктай элек болчу. Ёшик тык-тык этип чертилгенде  адырбү ток ургандай чоочуп алды, анткени јлим ар дайым келгенде дал ушинтип тыкылдатаар эле. «уураны караса уктап калган экен, ордунан акырын туруп атканда дагы тык-тык этип  адырбү жеткенче кайра-кайра кайталанып атты:

-  им бул? -  адырбү билинээр-билинбес муундары титирей үн катты.

- ћен эле, буйруса јлиммин!

-  үйөөм бар, кетип кал азыр! - јл кайраттуу, анын мизин кайтармакка ишенимдүү айтты, -  етпесең бирди көрөсүң!

- јлдабачы  аким, сен мени алдай албайсың, анын бүгүн үйдө эмес экенин жакшы билем, - Үнүн саал акырындата чыгарды, - Ѕат эле кетем, сагынычымды жазып койчу жаным.

 адырбүнүн жини келип кетти:

-  андай айбансың ы€, тынч жашатасыңбы же менин убалыма калганы турасыңбы? -  адырбү үй ичинен эле аны урушуп кирди, - Өзүң түшүнүктүү, билимдүү эле адамсың, эмне менде өчүң барбы?

- Өчүм эмес, сенде катылган сүйүүм бар, ошон үчүн келдим. “амаша,  аким ачып койчу, бир эле ооз сүйлөшүп кетем, ишен мага, бат эле кетем.

- Ѕолуптур, айтчууңду ушул жерден айта бер, мен угуп атам, -  адырбү ишенип эшикти ачкысы келбеди.

- Ёшикти ачпасаң кантип айтам, ачсаң үйүңө кирбей ушу жерден эле айтам, - дегенде ачып жиберди  адырбү.

- Ѕол эрте, күйөөм келип калат, ушул убакта бир келип кетет.

- ∆о-ок жаным, эми сени бир жыттабай кантип кетем?!  елчи бир жытташып койолу, мен сени а€бай сагындым.

јлим аны чап кармай кучактап өпкүлөп кирди, канчалык жулунуп каршылык кылган менен эркектин карылуу колдору аны бошото койбоду. јкыры үнүн чыгарбаска аракет кылып оозун басып сыртка алып чыкты да мал короонун четиндеги үйүлгөн чөптүн түбүнө жетип басып жыгылды да өз максатына жеткенден кийин  адырбү:

- ∆ек көрөм сени јлим, мен ак никелүү эрим менен таза жашайын десем минтип маскаралап жатасың, мейли эми, деги өчүң болсо да бүткөндүр, экинчи келбегин, у€т кылба, - деп ыйлап кийимин кагып, жоолугун оңдоп ордунан турмак болгондо јлим аны тургузбай колунан кармап калды:

- јйтчы, күйөөгө тийдиң эмне таптың? јнда-мында мен деле жарпыңды жазып, эркелетип каалаганыңды аткарып турат элем го?

- Ёмне таптың дейсиңби, а€лдар издеген бакытты таптым, күндө маңдайымда отуруп кечинде койнумда кысынбай кучакташып жатаар ырахатты таптым, аманат эмес түбөлүк жар таптым! -  адырбү ага ызалуу сүйлөп жатты, - сени күтүп акыйып жаткан күндөргө караганда азыр мен абдан бактылуумун!

- ја-ха-ха, - јлим чалкалай каткырып ийди, - Ёмне, ушул дулдуйган неме сага ырахат тартуулап жатабы?

- Ёркек деген эркек, өмүрлүк жарың болсо ырахат деген ошол а€лга, сенчилеп а€лыңды үйүңө коюп талаалап, ар кайсы катындын а€гын аңдыган эркектин эмнеси жакшы? -  адырбү булкуна ордунан туруп ары басып баратып, - ј€лың да бир байкуш экен, никелүү эрин кармай албай никесиз башка менен жүргөн!

- Ёй энеңди, менин катынымдын бирөө менен жүргөнүн көрдүң беле? - јлим ордунан тура калып анын артынан жөнөдү.

-  өрүнгөн а€лдарда жүрсөң, ага да жашоо керек да, эрлүү бойдок болуп эки тизесин кучактап жата бермек беле?

 адырбү үйүнө кирип эшигин илип алды.

јлим кайрылып босогого келбеди, сөгүнгөн бойдон короодон чыга жөнөдү.

 адырбү ордуна келип жата албай ызаланып ыйлап алды да кайра туруп суу жылытып жуунуп көптө жатты. "џрас болду, ошону айтпасам ал кетмек эмес. ј баса, а€лын уруп сабасачы, күнөөсүз адамдын убалына калбас бекемин? Өлтүрүп койбосо болду, эси-дартынын баары акча, алтын буюм, адамдын жүрөгү менен иши да жок" деп ойлонуп “октобайдын алдында тоодой күнөө кылгансып өзүн жек көрүп, ал үчүн јлимден мурун өзүн күнөөлөп жатты: "ќйнош күтүп эмне кылам, мага чала, көпкөн немеге арга жок, дагы келет" деп санааркап жүрүп убайым тартып түнт болуп баратты.  ээде сыртынан “октобай кирип келатса да чоочуп кетет. Ѕирок аны менен эле јлим токтоп калган жок. “октобайдын кароолго кетчү күнүн так билип алган неме дал ошол күнү келет, келгенде дагы ал короосунда жүргөндө келет да келген сайын ага алтын жасалгасын, атыр арак самындын баалуусун алып келип аны азгырчу болду.

- јлим, жаш бала эмессиң го, кет дегенде ит деле кетет, сен менин бактысыз болушумду каалайт турбайсыңбы? - деди бул жолкусунда.

-  ойчу алтыным, мен сени жакшы көргөнүмдөн келип отурам, а€лымдан чарчап бүткөм, а сен менин чарчаганымда эс алчу жайым, чаңкаганда суусунумду кандырчу муздак булагымсың, сени эч качан жоготуп алгым келбейт, тапканымдын баарын, баарын сага жумшасам да кайтарып алгым келет, жок дегенде эч кимге көрүнбөй жолугуп туралычы? - деп јлим аны кыса кучактап өпкүлөп эптеп көндүрдү.

јргасы кеткен  адырбү: "бир айласын табармын, эч жан көрбөсө болду да" деген ойго келди. ќшентип эки тамыр бири-бирине кан жүгүртүп, жуурулушуп, көнгөн адаттарынча түн катып жолугушуп махабаттын ырахатына магдырап "сүйүүнүн" көз көргүс жибине тушалып кайрадан тил табышып калышты.  адырбү јлим алып келген алтындарын ачыкка чыгаралбай “октобайга жок шылтоону айта баштады:

- “око, мына келгениме үч-төрт ай болду, карыган апамды сагындым, бир көрүп келсем болот эле?

- “уура  аким, џсмайыл тагама кеңешип сени үйүңө жол-жобосу менен алып барып келейин.

- ќшентчи, анын үстүнө үйдө алтындарым бар эле, алып келип тагынып алайын, өткөндө шашып алганга үлгүрбөй калдым элеЕ

- ћен бүгүн тагама барып келейин, сен боорсок жасап, алчуңду алып да€рдана бер, койду келип союп да€рдай койобуз, - “октобай жумуштан жаңы эле келгенине карабай атын минип џсмайылга жөнөдү.

јга барып кеңешти эле алар а€лы —айра экөө тең туура көрүп  адырбүнүн үйүнө айтып коюшту. “октобай кайненесине кийит алып, кайнагасы менен кайнежесине да кийиттердин жакшысын да€рдап жатканда да  адырбү: " удай ай, ушундай момун адамдын башын аттап төшөгүн тебелеттим ээ, мени кудай жазалабаса болду, кечире көр жараткан" деп ойлонуп өзүнө-өзү жини келип атты. Ёртеси эле сойгон койунун этин бышырып кийит-кечек менен таттуусун алып жетип келишти. јлар да кабарды угуп чогулуп турган экен, жакшы тосуп алып күйөө балага ызаат көрсөтүп жатты:

-  үйөө бала, - деди агасы Өмүрбек, -  арындашымдын мындан аркы тагдыры сенин колуңда, экөөң бактылуу болгула, кем-каржыңар болсо айтсаңар биз жардам беребиз.

- Ѕуйруса  адырбүнү кейитпей, эч нерседен кемитпей багып алам, - “октобай ага милдеттүүдөй колун бооруна ала ызаат кылып койду.

- јйланайын,  акимимди ыйлатпасаң болду, жетип-жетпей жашасаңар да ынтымак болсо баары болот, - јпасы да “октобайга ыраазы боло, көңүлүнө толуп аларга ак батасын берип отурду.

- ќо “оком момун, кудагый, мен тагасы болсом да ата-энесиндей болуп калдык.  адырбү кудай буйруса теңин тапты, биз баш-көз болуп турабыз, “оком деле камчы салдырбайт, - џсмайыл бакылдап отурду.

“үнү менен отуруп сый көрүп эртең менен “октобай жумушка бараарын айтып эртерээк жөнөй берди. “үшкө жакын џсмайыл менен —айра  адырбүнү үйүнө жеткирип, коңшу-колоңуна кешик ооз тийгизип анан үйлөрүнө кетишти.  адырбү алар кетээри менен алтын сөйкөсү менен шакектерин коштой тагынып алып күзгүгө көрүнүп атты: " удайга шүгүр, апамдар сураса “око алып берди деп койом, а буга өзүм тагынып жүргөн буюмдарым деп койом" деп болбой эле ары-бери басып, жаңы халатын кийип элге көрүнөөргө шылтоо таппай «уураны тосуп чыккан болуп жолго чыга калды. ∆акын коңшусунун өзү курду келини аны көрүп жанына басып келди.

-  андай кошуна, дегеле келгенден бери сыртка чыкчу эмес элең, атың ким, таанышып алалы, менин атым јйсулуу, -  олун сунуп калды.

- ћеники  адырбү, - јл да колун берип таанышып койду.

- ћен силердикине киргим келип сени менен сүйлөшсөм эле дейм, кайнене-кайнатамдан чыгынып бара албайм, силер чакырганда дагы алар барышат ай, - јйсулуу күлүп калды.

- јнда-мында кирип тур, мен деле кечке үйдө зеригем, дагы «уура эриктирбей эрмек болуп билдирбейт.

- ќй ошо кызыңар такыр эшикке чыкпайт да?

-  айдан билем, мүнөзү ошондой го, ойноп кел десем болбойт, сабагын окуйт, анан мага жардам берет.

- ∆акшы экен, менин улуу кызымды үйгө киргизе албайм, ойундан колу бошобойт.

- јр кандай болот да, -  адырбү улам эки колундагы алтындарын көрсүн дегендей чачын сылап, жоолугун оңдоп, жаагына колун тийгизип атты.

јйсулуунун колу эмес, кулагында алтын жок эле.

- јй ий, бул алтындарды “октобай байке алып бердиби, ы€?

- ∆о-ок ай, өзүмдүкү, -  адырбү колдорундагы шакектерин кармалап койду.

- ја, мен байке алып берген го деп ойлогом, - Ёкөө көпкө кобурашып туруп калды.

«уура келгенде гана үйгө киришти.  адырбү оокатты таттуулап жасап, жыттуу атырдан себинип төшөгүн салды да јлимди күтүп калды. «уураны эртерээк уктатмак болуп:

-  ызым, уктай кой, мен а€бай чарчадым, жаталы ээ? - дегенде ал:

- јпа, бүгүн мен эсеп чыгарып алайынчы, сиз жардам бериңиз - деп жатпай сумкасынан китептерин алып чыгып тепейип отуруп алганда жини келип: "“ейтейген шүмшүк, эртең деле да€рдайт элең го" деп  адырбү кабагын бүркөй, бирок ага катуу айтпай:

-  ызым, мен айылга барып а€бай чарчап келбедимби, эртең эле сабакка баргыча чыгара койбойсуңбу, менин эс алгым келип турат, - деди.

- ћа-акул апа, сиз чарчасаңыз, эс алыңыз, түшкө чейин да€рдай койом ээ? - «уура балалык аппак сезими менен  адырбүнү кучактап өөп, - эс алыңыз, - деп сумкаларын кайра жыйып төшөгүнө жатып алды.

-  ызым ушундай тил алчаак жакшы кыз да, апасын а€йт, -  адырбү аны төшөк үстүнө эңкейе калып өөп үстүн кымтылап өзү ордуна кыйша€ кетти: "”ктаганда келсе экен, баладан башкача кыз экен, эгер билип, көрүп калса атасына айтат" деп ойлонуп жатканда эшик абалкысындай тык-тык этти. Ўарт тура калган  адырбү чыгып баратып «уураны бир карап алды да эшикти ачып јлимди киргизип илгичти иле койду. ”шул учурда јлимди чалдын кемпири эшикте жүрүп көрүп койду. јдегенде: "“октобайдын тагасы келген го" деп ойлогон, бирок анын үйдүн аркы бурчуна атын байлап коюп эки жагын каранып кирип баратканын көргөндө: " окуй, бу келиндин өнөрү бар окшойт, байкуш “октобайдын көзүн кашайтып жүргөн го?" деген ойдо терезесинин тушуна шырп алдырбай басып келди, акырын караса пардасынан эчтеке көрүнбөдү, тыңшап турса үндөрү даана угулуп калды:

-  ызың уктадыбы?

- јны алдап атып зорго жаткырбадымбы, болбосо уктаар эмес.

- »и-ий алтыным десе, мына көрчү, сага бүгүн эмне алып келгенимди! - јлим чөнтөгүнөн алтын чынжырды алып көрсөткөндө  адырбү аны кучактап мойнуна асылып өпкүлөп ийди:

- ∆а-аным десе, мына булардын шылтоосун оңой эле таап тагынып алдым, а муну мойнума тагып алсам билбей деле калат!

- јйлакерим менин, сенден айрылып каламбы деп а€лымдын да€рдаган тамагын ичпей, жанына жатпай калбадымбы?

- „ынбы, чындап эле мени сүйөсүңбү? -  адырбү јлимдин мойнуна колун арткан бойдон бактылуу жылма€ төшүнө башын жөлөдү.

- —үйөмүн деп сага айткандан тажабадым, сен ишенбей кыйнап эле келатасыңЕ

 емпир ушуга чейин угуп андан кийинкисин угалбай өз үйүнө кирип кетти. Ёч кимге көргөн билгенин айтпады: "”шуну менен токтоп калбайт, сени шашпа" деген ойдо болуп калды. јлим менен  адырбү таң сүрө кайырлашып јлим жолуна түштү,  адырбү өз төшөгүндө эч нерсе билбегендей жатып калды. “үнү менен махабаттын көлүндө чабак урган келин катуу уктаган экен, “октобайдын тамагын кыра жөтөлгөн добушунан ойгонуп чоочуп туура калды.

-  елип калдыңбы “око, уктап калганымды кара, - јл шаша кийинип тура калып төшөгүн жыйнады да тамагын жылытып алып келди.

- Үйгө бирөө келди беле? - “октобай капыстан сурап калды.

- ћмЕ жо-ок, эмне болду? -  адырбү уурусу кармалгандай алаңдап кетти.

- “амагыңды таттуулап жасап, анан ашыкча идиш кошулуп калганын айтам да, - “октобай капарсыз ага жылмайды, -  елсе келээр, кишинин үйүнө киши келет, ансыз да кызым экөөбүз жапайы болуп кете жаздап эми адамга кошулуп калганда, - ќйунда эчтеке жок өзүнүн кунарсыз өткөн а€лы өлгөндөн кийинки күндөрүн ойлоп сүйлөгөнүнө эс ала түшкөн  адырбү унчукпай калды: "Өх, бир кудай сактады, билип койдубу деп жүрөгүм түшкөнүчү" деп өз ишине киришти. «уура туруп тамактангандан кийин сабагын да€рдоого киришти. јга “октобай берилип жардам берип, билбегенин айтып берип атты:

- «укеси, кечинде да€рдап алсаң болмок, тапшырмаң көп тура, - деди “октобай.

- ја-а, мен а€бай чарчап калыптырмын, ананЕ анан аны эртең эле жазып аласың деп койдум элеЕ -  адырбү өзү озуна жооп берди.

- јпаң эс ала берет эле, оңойлорун өзүң да€рдап жүр макулбу, сабагыңдан артта калып, отличник болбой каласың, кызым.

- ћындан кийин өзүм да€рдайм, кечинде эле бүтүрүп алам! - «уура атасына убада бергендей эркелеп койду, - ћен дайыма отличник болом!

- —адагам менин, ошентип жакшы окугун, кийин чо-оң окууга окутам, менин бир классташым окуу жайлардын биринде иштейт экен, бир сени окута албасам ананЕ

- «укешти чоң окууга окутуп экөөбүз шаарга барып турат экенбиз да? -  адырбү жумушун бүтүп ата баланын сөзүнө аралашып жанына отура калды.

- јнанчы, буйруса кызымды жакшы окууга киргизип койсок, - “октобай ошол кезде эмнени ойлонуп кетти белгисиз, тунжурай түштү.

- јтасы-ы, кызың эми биринчи классты окуп атат, жалгыз калам деп санааркай түштүң окшойт ээ? -  адырбү “октобайга жагалдана ийнине башын жөлөй эркелеп калды, -  ызыбыз чоңойгуча экөөбүз карта€быз, тапканыбызды «укешке деп катып коюп жөнөтүп турабыз.

- ј сен мага бөбөк төрөп бересиңби? - «уура капарында эчтеке жок сураганда экөө бири-бирин карап калды.

“октобай кызын аста ээгинен көтөрө:

-  ызым аны кайдан билесиң? - деп күлүп калды.

- ћага —айра апам айткан, сага жаңы апаң бөбөк төрөп берет деп, мен чоңойдум, өзүм эле багат болчумун!

- “илегиңден айланайыным десе, буйруса болоор ал дагы, ылайым эле бөбөктүү болсоң үйүбүз толуп калбайт беле? -  адырбү ыңгайсыз абалын билгизбей «уураны эркелетип койду, - јк жолтой болсоң экен, - деп ойлуу отуруп калды.

јнткени ал эки баласын тең операци€ жолу менен төрөгөн, экинчисин төрөгөндө врач: "Ёми төрөсөң өлөсүң, кызың да, уулуң да бар экен, болду төрөгөнгө болбойт" деп бекитип койгон эле. ќшондуктан өзүн ушул азыр бул үйгө керексиздей сезип кетти.

- Ўашпаган арабакеч араба менен койон уулаптыр дейт, болоор ал дагы, "кудайдан сураган адам алат, кесирлүү калат" дегендей жок дегенде «укешиме бир ини, же сиңди төрөп берип койсоң болот эле, - “октобай өз ойун айтып «ууранын башынан сылап койду, -  ызым, түш болду, сабагыңдан кечикпейсиңби?

- ∆оок, бир саат бар, эрте барып ойной беришет, а мен антпейм, коңгуроо болоордо барып калам.

- —адага кетейин сарым десе, ошентип акылдуу кыз бол, кызым, - “октобай кубанычын жашыра албай кудуңдап отурду.

 адырбү түшкү дасторконун жайып чай койду. «уура чай ичип алып мектепке кетти. Ёкөө жалгыз калды.  айсактаган  адырбү идиш-а€гын жууп өзүнчө убара: "Ѕилгизип албасам экен, кокус билип калса ичим тап неме мени жөн эле жеткирип салат" деп убайымда. ќшол учурда төрдө жамбаштап жаткан “октобай өзүнчө ойго чөмүлдү: "”шуга чейин ойлобогонумду кара, ырас эле жаш эмеспи, бирди төрөп берсе эрмек деле болбойбу. «укешим өтө бир мүнөз, оор басырыктуу адам болот, чоңоюп да баратат,  адырбүдөн сурап көрөйүнчү, төрөөр бекен" деген ойдо болду:

-  аким, отурчу жаныма, жумуш курусун бүтөөр, келчи жаныма!

- ћына чал, -  адырбү ички сар-санаасын сездирбей анын жанына келип отурду, -  ана сүйлө, эмне кеп?

-  акиш, «уурам туура айтат, сен төрөп берсең жакшы болот эле, экөөбүзгө эрмек дагы болмок, - јл келинчегин кучагына ала башын башына тийгизе эркелеткен болду, - јйтчы, төрөп бересиңби?

-  удайым берем десе кулуна, белек кылат жолуна деген, биз адамдар, берсе таштабайм, бербесе какшабайм дейбиз го, кудай буйруса көрөбүз да, - сыр билгизбей күлө бага жооп берип отурган менен кыйналып отурду.

- ќоба, туура айтасың, кудай берип койсо уулбу, же кызбы төрөп берчи! -  адырбүнүн алдына башын коюп алганына өзүнчө эрээркеп өөп, - «укешиме шерик төрөп берчи! -деп олдоксон чачтарынан сылап койду.

”шул кезде  адырбү: "“обо-о, эркектей эби-сыны жок, деги а€лдын эмнени самап, күтүп жатканы мунун ойуна да келбесе керек, деги мунун жүрөгү барбы же макулук сымал жаралган немеби?" деп ойлоп ошол замат јлим экөөнү салыштырып атты: "јл жан-алы калбай, чолоо жеримди калтырбай өөп, тим эле жанымды сууруп алчудай болот, козголбогон эркектин чын эле малдан айырмасы кайсы" деп ойлонуп көпкө отурду. “октобай чынында ”улжан экөө жалгыз калганда ойносо ойунга канбай, бири-бирин эмеле көрүп, эмеле кумарга батса да көптөн бери көрүшпөгөн жандай бири-биринин сүйүүсүнө, эркелетүүсүнө канбай сагынышып тураар эле. јрадан өткөн жети жыл “октобайды аз жерден сенек кылып койо таштаган экен, аз болгондо эркектик кыймылы токтоп калмак. јл кээде ойлонуп отуруп —ейдимкүлгө ыраазы болуп кетет: "ќшол болбогондо а€л алуу деген оюма келбеген эле, чындап шал болуп чалдан айырмам калбай калмак экенмин" деп жылмайып алды.

ќкшош, салкын күндөр өтүп жатты.  оңшу чалдын кемпири алтымышка чыккан а€л ар күнү көзөмөлдөп “октобайдын үйүн карап жүрдү. јл ∆ийдегүл деген а€л эле. јкыры анын үйүнө чоочун адамдын “октобай жокто келээрин да билди.  адырбү эч нерсе болбогондой жүргөн менен жүрөгү бир нерсени сезип, түпөйүл болуп атты. ќшол кечте јлим келип ага  адырбү өз ойун айтып ыйлап отурду.

- јлим, сен эркексиң, эч нерсени сезбейсиң, менин жүрөгүм бир жамандыкты сезгендей кыжаалат, эгер тилимди алсаң ушул түн экөөбүздүн акыркы түнүбүз болсун, мындан ары жолугушпай эле койсок кантет?

- Ёмнеге, менин келгенимди эч ким билбейт, күйөөң болсо эч нерсени сезбеген дөң неме экен. Ёмнеге кыйшаңдап калдың, өзүң шылтоо кылып жатат окшойсуң?

-  ой јлим, эри бар а€лдын минтип жүрүшү болбойт экен. ”урунун көчүгү кууш, менин дагы абийирим төгүлүп жүрбөсүн, адам катары мени түшүнсөң, кудай жалгагырЕ

- Ёч нерседен кабатыр болбо, билдирбейбиз өлгүчө, мен сенден ажырабайм, кыйшаң-мыйшаң дебей жөн жүр!

јлим жиндене үнүн бийик чыгарып ийгенде «уура ойгонуп кетти. Ѕашын көтөрүп тура калганда  адырбү јлимдин оозун жаба койду:

- Ѕолду, кызым ойгонуп кетти, - деп ички үйгө кирип кызды алаксытып, -  ызым коркпой уктай гой, менин агам келиптир, ошол менен сүйлөшүп жатам, уктай бер, аа, - деп коюп үстүн жаап коюп кайра келди, - Ёмне болуп атасың, кыз ойгонуп көрүп койду, эртең ага көргөнүңдү айтпа деп жалынып-жалбарам. —ен мени түшүнсөң боло, балдарымды таштап ушул жерге эптеп жашап калайын деп ойлогомЕ

- ћындан чыксаң да өзүм багып алам, эч коркпо деп атам го, келчи андан көрө жаталы! - ќшол кезде «уура уйкусу канып төшөктү акырын ачып карап жата берди. Ёшиктен ∆ийдегүл аңдып атты.

- јлим, бүгүн мейли, акыркы жолу болсун, жакшы эле түшүндүрүп жатам, эгер дагы келсең уруш чыгарып, коңшу-колоңду чакырып кууп чыгам, андан көрө жакшылыкча ажырашалы, жакшы эле жүрдүк. —ен да мага ыраазы бол, мен сага ыраазымын, -  адырбү төшөк салып бир аздан кийин экөө төшөккө киришти.

«уура таңгалып карап жата берди.

“үнү менен төшөк ойунунан ырахат алган экөө таңга маал туруп коштошту:

- —ен мени токтотом деп ойлобо, кандай келем, ошондой тосуп аласың, эч качан сенден, эч качан ажырабайм, оң кулагың менен да, сол кулагың менен да ук! - деп чыгып кетти.

-  елбейсиң, келсең ошол күнү өлүп сенин колуңдан жанымды бергидей болом! - деген  адырбү кала берди.

«уура төшөгүн жаба жатып алып: "јпам эмнеге өлөм дейт, өлүп калса атам экөөбүз дагы жалгыз калабызбы" деп ойлоп жатып уктап кетти.  адырбү аны уктап жатат деп ойлоп жата албай төшөктөрүн жыйып, үйүн шыпырып, тамак жасап күйөөсүн күтүп алды.

-  елдиңби?

-  елдим.  андай, тынч жаттыңарбы?

- “ынч эле, өзүңдүн ишиңде тынчпы? - —ый гана бири-биринин ал абалын сурашып, ээрчише үйгө киришти, - «укеш уктап атабы?

- јл уктап атат, жөн кой, уктай берсин.

- ”ктай берсин, сабагын да€рдады беле?

- ќоба, сабактан келип эле киришкен, мен жардам берип экөөлөп да€рдадык.

—алкындык, суздук да адамды кээде тажатып жиберет эмеспи, “октобай жокто аны менен өмүр бою жашап калайын деп ойлогон менен ал келгенде ушул суз жашоодон тажап јлимдин айтканына көнүп, жашырынып да болсо жашап калгысы келет. ”шул дулдуйган адамдан биротоло кеткиси келип кетет. јлимдин өзүнө болгон мамилесин, оттой жанган ысык денесин эстеп өзүнчө бушайман болуп атты. “октобай жаман ойдон алыс тирлиги өтүп, кызынын аман жүргөнүнө ыраазы. «уура алар чай ичип отурганда ойгонуп эшикке чыгып кетти да, кайра келип дасторконго отурганда:

- јпа, сен эмнеге түндө өлөм дедиң, өлөм дебечи апа! - деп байоолук менен сурады эле “октобай чоочуп кетти:

- Ёмне дейт, өлөм дегени эмнеси? - деп  адырбүнү караганда ал сөз таппай «уураны кучактап оозун баса калды:

-  ызым, кайдагыны айтпачы, атаң экөөңдү таштабай калайын, кел чайыңды иччи, - деп колуна чыныны кармата койду, - бала неме түш көрсө керекЕ

- џкы, түш көргөн жокмун, сиз бир кишиге ыйлап, өлөм деп атпадыңызбы?

-  айдагы киши, эмнеге өлөм дейт? - “октобай түшүнө бербей экөөнү жал-жал карап, туруп калды.

 адырбү не дээрин билбей аргасы кете ыйлап ийди.

- “үндө байкем келиптир, балдарыман кабар алганы барса балдардын жүзүн көргөзбөйм, балдарымдын апасы да бар, ал биз үчүн эбак өлгөн дептир, балдарымдан тирүүлөй айрылганча өлүп калганым жакшы эмеспи, - деп анткорлоно ыйлап ийди.

- јндай болсо жөнү бар экен.  ейибе, балдар чоңойсо өздөрү эле чечет, энени эч качан кечпейт, көп капа болбо, Өмүрбек келсе кайра эле кетип калдыбы анан?

-  ечинде келген, тамак жасап бердим, анан кайра эле кетти, -  адырбү жакшы шылтоо тапканына кубана ичтен кымыңдай: " удай жалгап балдарым оозума кире калып ырас болбодубу, желмогуз десе, уктабай жатып баарын көргөн го?" ќйлонуп кызды жек көрүп кетти ошол саам.

«уура болсо бала эмеспи, алардын сөзүн угуп тим болду. —абагын окуп отуруп алды.

- ”шу кыздын мүнөзүнө таң калам  акиш, баладай болуп бир ойнобойт, балалык доордун өзү кандай сонун, качан болсо үйдөн чыкпай отурганы отурган, - “октобай кызынын ойнобой үйдө отурганына кейий кетти, - Ёлдин балдары ойноп эле жүрөт.

- јга эмне кейийсиң, атасы?  ызыбыз буйруса јкылкарачачтай акылман кыз болот, - деп  адырбү күйөөсүнүн көңүлүн көтөрө сүйлөп койду.

- јнанайын жаман кызым, аман чоңойсо болду, - деп “октобай сыртка чыгып кетти. јл чыгаары менен  адырбү «ууранын жанына отура калып:

-  ызым, сен көргөнүңдү, укканыңды атаңа айтпай жүр да, атаң ойлонуп капа боло берет да, бала деген эчтекени айтпаш керек, ойлонсо атаң ооруп калат.

- Ёми эчтеке айтпайм, атам экөөңөр оорубагылачы апа, - «уура чын пейили менен апасын кучактап ыйламсырап ийди.

- —адагам десе, сен акылдуу кызсың да?

- јпа, јкылкарачач деген ким эле?

- јкылкарачач деген илгери бир кедейдин жалгыз, абдан сулуу кызы болгон экен, анын акылдуулугунан ханды жеңип кеткен экен.

- ’ан деген эмне?

- ’ан деп бизди үстүнөн караган Ѕрежнев деген бар, ошону айтат, сен жакшы окуп, китепти шар окуп калсаң жомокторду алып келип берем, баарын түшүнөсүң.

- »и-ий бат эле китеп окуп калсам экен, - «уура апасына эркелей кетти, - „о-оң, чоң китептерди алып бересиңер ээ?

- јлып бербей анан, алып беребиз.

Ёки күнгө чейин күйөөнүн көңүл отун эргитип, ысуулата тамагын берип, жылуулап төшөгүн салып, жанына жатып кумарын кандырган менен, жүрөгүндө адамдан артыкча арамдык турган а€лдан болсо да миңдин бири болоор, бирок сүйүп кучактап, кубанып жашап жаткан эрин ар бир а€л минтпес эле.  адырбү да миң а€лдын бири болуп бара-бара кууланып, түрлөнүп, шылтоосу көбөйүп баратты. «уура андан кийин далай көрдү, бир күнү ал атасы жокто:

- јпа, сиздин байкеңиз дайым эле түндөсү келип сиз менен жата береби? - деп капысынан сурады.

- Ёмне-е, сен түндөсү такыр уктабай калгансыңбы? -  адырбү кызды ушундай бир заар толгон көзү менен ата карады эле, «уура коркуп кетти.

- ћен уктап калсам өзүңөр ойготуп атпайсыңарбы, катуу сүйлөсөңөр ойгоном да?

- јнан, анан эмнени көрдүң? -  адырбү коркуп кеткен кызды а€й жумшара түштү.

- ќшол, силер таң атканча уктатпайсыңар!

- Ѕала деген эчтекени карабаш керек, ары карап жатсаң эле уктай берет элең да?

-  антип, сиз а€бай ыйлайсыз, ал киши төшөктү кыймылдатып сизди ура беретЕ

-  ой кызым, ал мындан ары келбейт, тынч уктайбыз, мен сенин жаныңа жатам макулбу, атаңа эчтеке айтпа.

- јтама айтпайм, ооруп калабы дейм.

- ќшент кызым, айтпай жүр, бүгүн дем алыш, сени жуунтуп кир жууюн, жүр менин жаныма, - деп сыртка алып чыкты.

Ёкөө кечке жаздын алгачкы күндөрүндө кир жууп, божурашып отурушту.  ечинде тамак жасап жатып, жүрөгү айланып кускусу келгенде чоочуп кетти  адырбү: " удай ай, эмне болуп кетти, боюма болуп калдыбы?  имисинен болду, өмүр бою ак никемдин алдында өзүмдү күнөөлүү сезип өтөм го, а наристемчи?" деп сыртка чыгып ыйлап алды. «уурага ыйлаганын көрсөткүсү келбей көпкө эшикте туруп анан кайра кирди. ∆асаган тамагынан иче албады, жүрөгүнө барбады, анык бойуна болуп калганын сезип алтымыш тамыры сыздай ичинен кан өтө көзүнөн жаш чыкпай жүрөгү ыйлап атты: "Ёки балам деле энесиз башка бирөөнү апалап өсүп жатканы жетпейт беле", - "«уура го энеси өлүп айла жок калды, а мен бейбак тирүү туруп балдарымдын жүзүн көрө албай отурам, анан да эки эркек менен бирдей жатып жүрүп нокотек бала төрөгөнүм кудайга да жакпас, эми “октобектин жүзүн кантип карап, боюмда бар деп кайсы бетим менен айтам?!" деп жатып алып түнү менен ыйлап да ойлонуп да уйкудан калды. Ёртеси таң атпай туруп алып “октобай келгиче бети-колун жууп, үйүн жыйып, шишиген көздөрүнөн тартынып күзгүгө каранып жатты. јлим негедир ушул түнү келген жок. Ёшиктен кирген “октобай кирип келип эле:

-  адырбү, кийинки күндөрү сен мен жокто такыр эле уктабайт окшойсуң? - деп күлө багып карап калды.

 адырбүнүн жүрөгү болк эте: "∆өнөкөйдө  акиш дечү эле, бүгүн буга эмне болгон, бирөө жарым байкап коюп айтса керек" деп бушайман болуп бирок билгизбей:

- Ёмнеге, уктап эле жатам, түндө өзүм негедир кыйналып чыктым, - деп жооп бере салды.

- Ёэ, ошондой эле болсун, а-аа эмнеге уктай албай чыктың, ооруган жоксуңбу? - “октобай а€лынын чекесин басып көрүп, - Ётиң ысып турган го, жылуу жатып өзүңдү карасаң боло, - деди.

-  ечээ күн жакшы тийип турганынан сыртка «укеш экөөбүз кир жууп койдук эле, бир аз ысып турса дары ичип койсом жакшы болуп калам. ќтур тамак ичели, жүрөгүмө да эч нерсе барбай жатат, -  адырбү дасторконун жайып тамагын куюп, жагалданып атты.

“октобай өзү токтоолугунан үн дебей отурду, анткени ага ∆ийдегүл алдынан тосуп чыгып учурашканда:

- ∆акшы жүрөсүзбү, ушу жерде жүрүп, жолугуп сүйлөшө деле албайбыз.

- ∆акшы балам, мен деле беймаал убакта сени тосуп сүйлөшкөнүм болмок эмес, башка а€лдарча ушакты элге таратып коюп, билмексен болуп жүрө берчү куракта эмесмин, - ∆ийдегүл жакындай калып ага шыбырай калды, - Ѕу а€лың соо эмес, бул ишти мен сага айтпасам болот эле, бирок айтпай койууга дитим чыдабадыЕ

- јйта бериңиз, анчалык эмне болду? - “октобай көңүл бура кулак түрдү.

-  өптөн бери мен сен жокто үйүңө түн катып келип жүргөн эркек жөнүндө айтайын дегем.

- јл эмне деген эркек экенЕ

-  айдан билем балам, ушул жашымда мага деле у€т сага а€лыңды ушактап турганым, - ∆ийдегүл эки жакты карап алды, - түндө келген жокЕ

- ќшондой деңизЕ- “октобай ойлуу үйүн көздөй кадам шилтей бергенде ∆ийдегүл аны колтугунан кармап токтотту.

- јчууланба, өзүң токтоо жансың, адегенде байкап көр өзүң, анан деле териштиргенге жетишесиң.

- ћа-акул эне, кабатыр болбоңуз, - “октобай бурула берип кайра ∆ийденин жанына келди:

- ћуну сизден башка жан билбейби?

- ∆ок балам, жан адамга оозумдан чыгарган жокмун, ал ат менен келет күндө, башка дагы байкагандар болсо билбейм.

- –ахмат сизге! - деп үйүнө кирип короо жагын карап тамдын бурч жагындагы бош турган казыкта тоңгон жаңы жылкынын богун көрдү: "„ындыктын бир бөлүгү" деп коюп анан босогосунан  адырбүнү жолуктуруп ага какшык менен сөз узаткан эле: "Ѕул чындыктын экинчи бөлүгү, түндө келбей калганга уктабай чыккан экен. ј€л алдым деп, бир шурку€ны койнума катып жүргөн экенмин" деп үндөбөй отуруп калды: "„ындыктын үчүнчү бөлүгү өтө оор да, өтө ачуу болоор, баарына чыдайын" деп келерки кароолго кетээр күнүн күтүп билмексен болуп эс алууга жамбаштай кетти. Ёки күн чарк көпөлөк айланып алдына ашын коюп, кийимин жууп, эч нерсе билбегендей болгон менен  адырбү ичинен азап чегип атты: "Ёми келсе ага айтам боюмда бар экенин, мен эмес ал күнөөлүү, тынч жашап жатканымда жашоомо бүлүк салды, кайсы бетим менен сенин балаң, төрөп берем деп айтам", деп тынчы кетип улам окшуп коюп ойлоно берди. «уура сабактан келип:

- јпа, эртең мектепте ата-энелер чогулушу болот, ошого сиз барасызбы? - деди.  адырбү “октобайды карады.

- Ѕарып келесиңби? - “октобай андан сурады эле ал:

- ћен ооруп турам, анын үстүнө жүрөгүм айланып эле кусуп атам, көп элдин ичинде кусуп жүрсөм у€т го?

- Ёмнеге кусуп атасың?

- јшказаным ооруп калса керек, - билмексен болуп жооп бергенине ичинен жини келсе да: "бойуна болуп калса керек, өзүм баштан чунак жан элем, жумушту өткөрүп берип эле үйдө болсом анысы келбей калат да, унутулат" деп ойлоп жиберди.

- јшказаның ооруса доктурга көрүн, көбөйтүп албай, - деп анан ал да билмексенге салып койду.

- Ёртең бара албайм, эптеп эле кыймылдап жүрөм, жаным жер тартып жаткым эле келип жаман болуп Е

- јнтпей көрүн да, - “октобай аны сүйлөтпөй сөзүн бузуп жиберди, -  ызым экөөбүзгө сен керексиң!

- јнсыз да жаткым келип турат, силерге тамак жасап койсом анан жатам.

- “амакты кудай алсын, кызым экөөбүз баарына ыраазыбыз, - деп коюп аны болбой жаткырып үстүн жылуулап жаап койду.

Ёшикке чыгып малына чөп салып кайра кирди: "ћалды камаганга али эрте, койо турайын" деп «уураны окутканга киришти. ”шул үчүнчү чейректе ал шар окуй баштаган, эсепти да жакшы чыгарат. ќтуруп алып экөө тапшырма аткарып анан малын жайлап үйгө кирди. «уура экөө чай кайнатып ичип жатып алышты. ∆анына жаткан менен ∆ийденин айткан чоочун, белгисиз эркекти ойлогондо андан жыйрылып: "Ѕалким мен тааныган бирөөдүр, шылдыңдап күлүп атабы, же коңшулардын балдарынанбы? ∆о-ок, атчан жүргөнүнө караганда алыстан келет, демек менин эки күндө бир жолу кароолдо болоорумду так билген неме" деп башы ката уйкусу келбей ооналактап атты.  адырбүнүн абалы андан да жаман, жатканы көзү илинмек турсун көзүн көлдөтө ыйлап жатты. Ёртеси эрте туруп “октобай жумушуна эч нерсе ичпей кетип калды.  еч турган  адырбү чай ичип алып дарыканага барды да бир топ дары алды. јнан үйүнө келип: "Ѕүгүн түнү мен өлүшүм керек, ошондо гана ичимдеги баланын алдында, эримдин алдында күнөөмдөн арылам" деп жаман ойлорго жетеленип:

- «укеш, - деди «уураны чакырып, - ћына бул шакектерди сен бекитип ал, ээ?

- Ёмне үчүн, сиз тагынбайсызбы?

- ∆о-ок, тагынгым келбей атат, сен бекем катып кой, бир күнү тагынаармынЕ - деп коюп: "јрамдан алган буюмду тиги дүйнөгө, кудай алдына бараарда колумдан алып эле койойун, эгер бүгүн дагы јлим келбесе ал келбейт, анда мен тирүү калам, келсе дал ошонун көзүнчө өлөм, ал менин турмушумду бузганы үчүн жазасын алсын" деп ойлонуп нес боло кечти күтүп атты. Ќегедир ушул күн узак болуп кечтин кириши кыйын болду. «ууранын чогулушуна “октобай өзү барды.

- —из «ууранын атасы болосузбу? - деди орто бойлуу, чачын желкесине түйүп алган отуздардагы келин коридордон жолугуп.

- ќоба.

- јбдан жакшы. «уура жакшы окуйт, дайыма таза, сабактан да калбайт, кызыңыз менен сыймыктана берсеңиз болот! - ∆ылмайып койду эле оозундагы алтын тиши жараша түштү.

- –ахмат карындашым, бирок сыймыктанууга али эрте го дейм? - “октобай да аны карап жылма€ жооп берди.

- јлгачкы кадамы жакшы, демек баары жакшы болот, чогулуш болмок, залга кире бериңиз?

- „оң кыз, эгер өтө зарыл болбосо жумушумдан калбай кете берсем болобу? ќрдума бирөөнү коюп келе бердим эле?

- ја-а апасы келсе болмок, ата-энелердин чогулушуна сизди же апасын президиумга шайласакпы деген элекЕ

- „оң кыз, кечирип коюңуз, апасы жок!

-  ечирип коюңуз, дагы бир келээрсиз, кызыңыздын жакшы окугандыгы жөнүндө, үчүнчү чейректе да отличник болгонун айтмакпызЕ

- ћактоого татыганы үчүн кызыма ыраазымын, силерге рахмат!

- Ѕара берсеңиз болот, кечиресиз, - ћугалим кыз аны жылма€ узатып койду. „ынында “октобай ордуна бирөөнү коюп келген эле. јл  адырбүнүн баралбайм дегенине абдан нааразы болду. ќйлуу «ууранын классына барып ага жолугуп коюп анан кетти. ќйунда кечки ойун кандай болоор экен деген бүдөмүк оку€Е

 адырбү кечке жуунуп тазаланды, кудайдан кечирим сурады, анан үйдө кийчү халатынын чөнтөгүнө алакандай кагазга кат жазып салып койду. јны мындайча жазды, ыйлап отуруп жазды:

"“октобай, мендей эси жок а€лды кечир, мен өзүмө-өзүм кылдымЕ јлим менен мурунтан тааныш элем, балдарымдан да ушул үчүн ажырагам. џрас, өзүм дагы жакшы көрчүмүн, сага келээрде ага эскерткемин, 'эми мага тоскоол болбо, ак никелеп алган күйөөм менен татыктуу таза жашайын' деп. Ѕирок сага келгениме үч ай болгондо дагы таап келип калыптыр, канча жолу урушуп талаштым, бирок болбоду. јйла канча, арманым ичте кетип атам. —ендей момун адамдын төшөгүн тебелеп, үмүтүн актай албай, көңүлүн уурдап жасалма күлүп алдап жүргөнүм үчүн кечир мени???  ыскасы канча урушсам да акыры аны кы€лбадым, анан боюмда бар экенин билдим, сенин жүзүңдү кароо мен үчүн өлүмгө тете болду. ћени кечиргиле, у€тымдан жер үстүнө батпай калдымЕ  ош “око, аз да болсо жакшы мамилеңе татыдым.  ошкула апа, бир туугандарымЕ" деп көпкө катты мыкчый кармап ыйлап отурду да чыйрала түштү: "ћаңдайга жазса өз ажалынанбы, же өзүн-өзүбү өлтүрүп өмүрдөн эчен адам өтүп жатат, мен ошолордун биримин да" деп ойлоп «уура мектептен келгиче тамагын жасап күтүп отурду. јл келгенден кийин үзүлүп түшө:

- «укеш, мени чогулушка барбады деп таарынган жоксуңбу, мен дары ичип кичине жакшы болуп калдым, келе гой экөөбүз тамак ичели, - деп бетинен өөп, сумкасын ары алып коюп жанына отургузду.

- „огулушка атам барды, а сиз жакшы болуп калсаңыз эле болду, мен сизге таарынбайм, - «уура апасынын жанына отуруп алып санаасыз тамактанып атты.

-  ызым, сен ба€гы шакектерге бул чынжырды дагы кошуп кой, кереги тиет, кана алып келчи шакектерди.

«уура ордунан шып эле туура калып, шакектерди алып келди. “өрт шакек, экөө көздүү, экөө жумуру.  адырбү колуна алып көпкө тегерете карады да төрт чарчы чүпүрөккө чынжырчаны кошуп бекем ороп түйдү, анан өзү туруп сандыкты ачып эң түбүнө салып:

-  өрдүңбү кызым, мына бул жерге катып койдум, эч кимге бербе, менин сага калтырган белегим ушул болсун, - деп кайра сандыкты жаап бекитип ордуларына келип отуруп сабагын да€рдашты.

 үүгүм кире төшөгүн салды да «уураны жаткырып коюп кимдидир күтүп жатты: "Ѕалким менин ажалым жетип калган чыгаар, ал бүгүн сөзсүз келет" деп дарыны да€р коюп кыңкайып жатып алды. ќшол кезде үчүнчү чындыкты өз көзү менен көрүү үчүн “октобай жумушунан чыгып уурдана үйүн көздөй басып илең-салаң болуп келатты: "Ёмне кылсам, тим койсомбу, не кереги бар? јчуу чындык адамды уу ичирет, билмексен болуп жашай берсемби же өз көзүм менен көрүп туруп ошонусуна кошуп үйдөн чыгарып салсамбы?" деп үйүнө тез эле жете келди.

Ѕул кезде јлим келип калган, аны көргөн  адырбү:

- ћенин сага айтканымды укпадың јлим, ушуну менен экинчи жолу үйбүлөмдү бузуп жатасың, менин убалыма калдың, - деп сыртка чыкты да: " ечигип калбайын, дал ушунун колунда өлүшүм керек" деп ойлоп да€рдап койгон дарыны уучуна толтуруп бир аз карап туруп оозуна салды да артынан суу жутуп алды, ал чыныдан суу ичип жатканда јлим чыга калды:

- —ен эмне эле кыйшаңдайсың ы€, сени сүйүп калганым үчүн мен күнөөлүүмүнбү? - ”шул учурда терезенин түбүндө “октобай тыңшап туруп калды, - ћени келбе дегениң бекер, экөөбүз тең өлмөйүнчө мен сенден эч качан кетпейм!

- јнда мен азыр өлөм, сен дагы өлөсүңбү? -  адырбү көзүнүн жашын куюлта заардуу үн катты.

-  ойсоңчу, кайдагыны айтпай!  ел жаталы, сагынып кеттим, - Ёкөө өбүшкөндөй болгонун угуп “октобай чыдап тура берди.

- јлим, менин боюмда бар, сенденби, анданбы билбейм, баламдын убалына калдың, ак никемди буздуң! - јлимди түртүп жиберди.

- ”балыңды сенин, башында мени сен азгыргансың, эми ак никемди буздуң деп мени күнөөлөйсүң, мен сен үчүн канча чачылдым, төгүлдүм, эч нерсени а€ган жокмун, - јлим аны жетип жаакка чаап жиберди.

јрадан жарым сааттай убакыт өткөндө  адырбүнүн көзү караңгылап башы тегерене баштады.

- —ен мен үчүн чачылсаң, сен деп балдарымдан, кан жанымдан жаралган балдарымдан тирүүлөй айрылып отурам, -  адырбү үнүн пас чыгарып теңселе түштү, - ћенин өмүрүм, өлүмүм көргөн-билгенге сабак болоор, адамга жакшы жашоо, тынч турмуш дагы жакпайт тура, сага жолуктум, жолумдан адаштымЕ - ќтура калды, - жараткан адам баласына бардыгын берет экен, биз баалай албайт турбайбызбы, жашоого татыктуу эместигибизди өзүбүз тастыктап койот экенбиз. “атыктуу жашап өткөндөр чанда болот тураЕ - јл жыгылып баратты, колу менен жүрөк тушун кармай калды, -  о-ош, кош менин эңсөөм, арманым-м, азабым менен кубанчым, мен бул дүйнөгө көпкө турууга татыксызмын! -  адырбү шалак этип жыгылып кетти, оозунан ак көбүк чыгып турду.

јлим адегенде эч нерсе түшүнбөй делдээ карап туруп анан:

-  адырбү, сага эмне болду,  акиш?! - ∆улкулдатып атып чоочуп кетти, - Ёмне болду сага, турчу өйдө, башыңды көтөрчү! - деп атканда “октобай анын үнүн угуп жүгүрүп кирди. јны көрүп јлим өйдө болуп, - Өзүн жоготуп койду го, мен врач чакырайын, - деп алдастай чыгып кетти.

“октобай оозуна сөз кирбей эле а€лын жөлөп:

-  акиш, турчу өйдө, ооруп атсаң жылуу жат дебедим беле, көп ойлонуп койдуң го? - деп аны эптеп көтөрүп төшөккө алып барды.

∆аткырып жылуу жаап, анан сыртка чыкты, эч ким жок экен: " ачып кетти, эми келбейт, баарын кечирем, боюмда бар деди го, төрөп берсе эрмек кылам, кызым жалгыз болбой калат, өтө ойлонуп кеткен го, энеңди акмак, келбе дегенине да карабай кыйнаган экен" деп ары-бери басып жүрүп кайра кирип чекесин басып көрсө муздак.  олдору, бүт денеси таш муздак болуп калганын көрүп чоочуп сыртка чыгып: "„уу көтөрбөйүн, жаман-жакшыны көргөн эмеспи, чакырып дем салдырып көрөйүн" деп коңшусунун үйүнө бет алды. ∆ийдегүлдүн күйөөсү молдо болчу. јлар келип тамырын көрүп эле башын чайкады:

- “око, келин бала болбой калыптыр, эбак эле кеткен тура, - дегенде “октобай башын мыкчый отуруп калды: "јл муну катуу уруп ийдиби, балким атайын өлтүргөндүр, акмак десе, ушуга жеткирген айбан, мен сени жердин түбүнөн болсо да табам" деп ордунан тура калды. ќшол бойдон јлим келген жок.

 адырбүнү врачтар келип көрүп "ууланган" дешти. јкыры аны жайына коюп отуруп калды. јлимди сотко берели деп “октобай айтса төркүндөрү болбоду, анткени алар күйөөсүнөн башка эркек менен жүргөнүн угуп намыстанышты. —ексенден ашкан апасы:

- Ѕул дүйнөдө тынч жашай алган жок, эми чын дүйнөдө тынчыраак жатсын, балам, - деп койду, - Ёми анын мүрзөсүн ачтырып кыйнабайлы.

- ќшентсе да, -“октобай башка эч нерсе дей албады.

јнан кийим-кечелерин жыйнап атып кийип жүргөн халатынын чөнтөгүнөн кагаз түшкөнүн байкабай калды. Ѕаштыкка салып коюп койду да үйгө кирсе «ууранын кагаз кармап окуп жатканын көңүл бурбай отуруп калды, жалгызсырай түштү: "Ќеге менин бактым ушундай, бүттү баары, эми а€л албайм" деп ойлонуп отурганда «уура:

- јта, муну окуй албай койдум, түшүнбөй атам, - деп алакандай кагазды көтөрүп келди.  олуна алып караса  адырбү жазган экен.  өпкө ойлонду, акыры төркүндөрү келгенде көрсөтөөрмүн деген ойдо бекитип койду.

-  ызым, сабагыңды окуй бер.

- јта, эмнеге менин апам өлө берет, апам дагы жакшы а€л окшойт ээ?

- ќоба кызым, абдан жакшы а€л элеЕ

- ћен дагы кийин жакшы а€л боломЕ

- ќк, антпей жүр дебедим беле, жаман болсоң да аман болчу, кызым, - “октобай туруп келип кызын кучактап ыйлап ийди, -  ызым мени капа кылба антип, сенсиз мен өлүп калам,

- —ен өлбө ата, сен өлсөң мен да өлөм?

-  ой деп атам го, тур экөөбүз сыртка чыгып келеличи, -  ызын колдон ала жетелеп эшикке чыгып ары-бери басты: " ой, каникул бүткүчө «уураны тагамдыкына алып барып келейин, алаксысын" деген ойдо болду. јнткени «уура үн чыгарбай өзүнчө бекинип, же төшөккө жатып алып ыйлай берчү болду.  абагын ачпайт, ойлонуп отура беретЕ

ќшондон кийин “октобай үйлөнгөн жок. Ѕирок —ейдим менен мамиле кыла коюп жүрдү, ал өзү келчү, сүйлөшүп жумушка шылтоолоп келет, анын үстүнө анын үйү ээн убакта келет, экөө анда-мында тамашалашып калып жүрүп экөөнүн мамилеси төшөккө жеткирди. “октобай ага үйлөнүүнү каалаган жок.  ээ-кээде —ейдим бөтөлкө көтөрө келет, экөө аздап ичип алат.  ийин “октобай ичкенин көбөйтүп баратканда џсмайыл аны катуу тилдеп кетти:

- Ёгер эми ичкениңди уксам эшигиңди аттабайм, жаман киши күйүткө жеңил болот, кайраты жок айбан, кызың чоңоюп калганда адам катарынан чыгып каласың го.

- Ёкинчи ичпейм, тага.  өп деле ичпейм, кээде эле ичкеним болбосо.

- ќшо аздап ичкенден башталат, арак деген мен дегендерди жолдон чыгарган, кантип сени башкарып алганын билбей каласың! -  аалгасынын карс деп жабылганынан билди тагасы чыгып кеткенин, жер карап отурган эле: " ой мен ичкич болуп кетпейин, кызым чоңойду, у€т кылбайын" деп отура берди селейип. јндан кийин үйдөн чыкпай кароолго барып келет да үйүндө, —ейдим да балдары бойго жеткенге келбей калды, у€лса керек. ќшол бойдон «уура чоңоюп бойго жеткенче жакшы жүрдү.  үйөө баласы ∆айлоо аны өз колуна алып алды.  ызы «уура менен күйөө баласы ∆айлоо балалуу болгондон кийин ооруп оо дүйнө салып, «ууранын колунан чыктыЕ

«уура чоочуп кетти, көз ирмемчелик убакытта ойлонуп өз тагдырынын ушунчалык өтө татаал болуп жаралганына кейип сырткы эшиги такылдап жатыптыр. “ургусу келбеди, ∆ийдегүлдүн айткандарын эстеди: " ызым, апаң абыдан жакшы а€л эле, байкуш “октобайды сыйлап турчу, үн-сөзү жок, а€лдан башкача жан болчу.  адырбү деле жакшы эле, бирок ал бир гана жеринен жаңылып алды, а€л а€гынан аксаса оңолушу кыйын" дегени кулагына жаңыргандай болду. Ёшик көпкө чейин такылдап анан тынчыды: " агылайыным десе, жалгызым аман келсе, атам менин" деп жылмайып уулунун элеси көз алдына тартыла түштү. ќйлонуп жатып  адырбүнүн бала кезиндеги берген шакеги эсине түшө калып качантан бери каралбай сырткы бөлмөдө турган атасынын кара сандыгын оодарып көрүүнү чечти. јл сандыкты эч ким карачудай болгон жок. јнда өзүнүн апасынын кийген көйнөктөрү, эски-уску буюмдар турчу, ыргытууга дити барбай ошол бойдон кээде алып көрүп кайра салчу. Ѕирок балалыгы го, шакектер эсинен чыгып кетиптир. ќрдунан туруп жарыкты күйгүздү да оозгу бөлмөгө чыгып сандыкты ачып кирди. Ёң түбүндө оролгон түйүнчөк ордунда экен, “октобай жоош, момун адам эле, карап деле койбоптур: "Ёми эскирди го, кырк беш жыл сакталган буюмдарды эртең өрттөп койойунчу", деп алып жатып дагы бир түйүнчөк таап алды. јл ак сурптан экен, саргайып кетиптир, аны ары-бери карап туруп, үйгө кирип адегенде өз колу менен табыштаган  адырбү апасынын түйүнчөгүн ачып карап көз алдына анын тагынып жүргөн кезин келтирип алды. јнткени анда алтын эмне экенин кайдан билсин, апасынын колдорундагы сары шакектерди суктана карап, бирок үндөчү эмес. Ўакектер эч нерсе болбоптур, ошол эле бойдон.  олуна салып көрсө туура келди. јкырын алып коюп ороп койду. јнан өз апасынын түйүнчөгүн ачса күмүш билерик менен сөйкө бар экен. јлар менен кошо саргайып калган кагазды шашып ача койсо кат: "“око, - деп башталыптыр, - ћен кудайдан тилек кылдым. ”шуну аман төрөсөм өзүмдү ал деп жалындым, кокус көзүм өтүп кетсе уулбу же кызбы, ушу менин салынып жүргөн буюмумду бер, кыз болсо өзү тагынаар, уул болсо үйлөнсө келиниме берээр, мен балдарым үчүн курман болууга да€рмын, баланы жакшы кара, ата көптүн атасы деп коюшат эмеспи, кокус үйлөнүп калсаң кордото көрбө! Ѕиз бири-бирибизди кандай сүйгөн элек, билесиңби, сен ушуларды мага сүйлөшүп жүргөнүңдө алты ай иштеп келем деп жоголуп кетип алып келгенсиң. Ѕиздин сүйүүбүздүн күбөсү ушул, балабыздан балабызга өтсө кандай жакшы. ћен өмүрдөн өткөнүмө өкүнбөйм, менден бир гана учугубузду улар тукум калса болдуЕ јзап чегесиң, кайгырасың, күйүттөн азып-арып кыйналаарыңды билип турам, анткени мени абдан катуу сүйчүсүң!  ош “око, кош бол, кийи-ин кийин сен да бараарсың, ошондо жолуктурса жолугаарбыз. јман бол, ушул катты кандай кыйынчылык менен жаздым. —ени, жарык дүйнөнү таштап башка дүйнөгө өтөөр кез а€нычтуу экенЕ  ош аман бол, “око! —енин сүйүктүү жарың ”улжан" 1930-ж. «уура катты окуп бүткүчө көзүнүн жашы эки бетин жууп атканын сезбеди, өз энеси кармаган буюмду колуна бекем кысып алып ыйлай берди. Ѕир топто эсине келди да: " ой көп ыйлабайынчы, уулум аман келсе болду, ал келгиче буларды сатып үйдүн үстүн оңдотойун, алты ай ичинде үйдү жаптырып койсом ал келип сүйүнөт, анан үйлөнтөм. Ѕаса, айылда кимдин кызы бар эле, жакшы кыз тапсам, келин алсам, ээ жараткан ушунуңа шүгүр, эрмегим эстээрим бар" деп түнү бою уктаган жок. ќйунда айылдагы кыздардын ар бирин көз алдынан өткөрүп атты. Ѕирок аны өксүткөн, кайгырткан, өмүр бою азап тартып уулунун жүзүн көрүүгө зар боло турган кабар келаткан элеЕ

Ёртеси эрте туруп жуунуп алып нан жасап эки апасы менен атасынын арбагына куран окуду. јндан кийин күзгүгө келип апасы калтырган сөйкөнү тагынды, билерикти колуна салып алды да алтындарды дүкөнгө алып барды. Ўакектери менен чынжырчаны көрсөттү эле а€бай кызыкты.

- ја-ий эже, булар илгерки алтындар экен, канчадан бересиз, бул жумуру шакекти алат элем.

- јла кой, жакында уулум келет, ошого чейин үйдүн үстүн жаңылап койойун дедим эле, келсе үйлөнтөм да, - «уура кудуңдай кубанычтуу сүйлөп жатты, - јтайын катып жүргөм.

- јбдан бекем а€л экенсиз, ушунча байлыкты кантип катып жүрдүңүз?

- ”улум чоңойсун деп жүргөм, аскерден келгиче баарын да€рдап койойун деп алып чыгып атпайынбы.

- џрас эле эже, канчага бересиз? - ƒүкөнчү ары-бери айландырып карап кызыгып жатты.

- ќн миң рубльдан кем бербейм кызым, азыр акчанын саны бапыраганы менен сапаты жок болуп жатпайбы.

- Ёгер арзаныраак берсеңиз алам.

- Ѕотом, үй жайымды оңдогонго жетпесе сатып эмне кылам, андан көрө катып жүрө берсем бир күнү баасына келээрЕ - «уура арзан сураганга капа боло дүкөндөн чыга жөнөдү.

- Ёже токтосоңуз, - ƒүкөнчү кайра чакырып алды, - “аарынбаңыз эже, бирок бир аз түшүрсөңүз дароо алат элемЕ

- Өзүң айт, мен болоор жерин айттым.

- “огуз берейин?

- ƒагы кошо түш!

- Ѕолуптур, тогуз жарым берейин.

- Ѕотом, азыр бир бөтөлкө арак үч жүз сом болуп атат, анын үстүнө илгерки нака алтын да булЕ

- “огуз жарымЕ

- ћейли, сүйлөштүк, - «уура күлүмсүрөй колундагы жумуру шакектин баасына келгенине кудуңдап бере салды.

ƒүкөнчү дароо акчасын санап колуна берди. Үйүнүн четинде дүкөн салынганы күнү-түнү ачык турчу, күйөөсү камаз айдайт. “аза алтынды көрүп кы€ өткөн жок.  удуңдаган «уура андан келатып чоң дүкөнгө кирди, ал союз тараганы ачылбай калып колунда бар бирөө иштетип жаткан. јерге келсе мугалимдер менен кошо айылдагы мыкчегерлердин а€лдары отуруптур. Ѕирөөсүнүн туулган күнүн белгилеп жатышкан экен.

«уура аларга акырын басып барып:

- ћен алтын сатып жүрөм, силерге керек эмеспи, кыздар? - деди сылык гана.

- Ёмне деген алтын экен? - деди төр жагында отурган жоон а€л оолгуй. «уура аны сыртынан таанычу, жаңы фермер болгон »са дегендин а€лы эле.

- јлтындай эле алтын, таанып билгенге! - «уура да өзүнө жараша жооп берип шакектерди көрсөттү.

- Ёски алтындан экен, таза алтын тура?

- ”шулар жакшы, азыркы чыгып жаткан алтынга караганда булар таза!

-  анча деп атасыз? - Ѕирөөсү сурады «уурадан көзүн албай.

-  ымбат го дейм?

- Ѕул он миң, бул экөө он эки миң, бул чынжырча жети миң, - «уура колундагыларды ар кимисине карматып койду, алар кызыга кармап көрүп кайра беришти.

- “уура, булар кымбат, - деп бири отуруп калды.

- “окточу сиңдим, - деп кетип аткан «уураны »санын а€лы токтотуп ордунан туруп келип колтуктай басканда ары жакта отурган бир келин:

- јлса ушул фермердин катыны алат, сүйлөшүп көрсөң бүт алышы мүмкүн! - деп калды.

- —иңдим, экөөбүз сүйлөшөлү, айткан эле баага сата албайсың, эгер түшүп берсең үчөөнү алам, чынжырча менен эки көздүү шакекти.

- Ѕерейин, баасы келишсе, буларды өз энем белекке калтырган экен, мен балам аскерден келгиче үйдү оңдотойун деп саткан атам, эже.

- ћен сени нааразы кылбайм, эртең ушул жерге кел, башкага сатпа, -деди.

- ћакул эже, - «уура ага күлө карап жөнөй бергенде:

- Үчөөнү отуз миңге бересиңби? - деди ал.

- —үйлөштүк эже.

- Ёртең ушул жерден күтөм, - деп ал калып калды.

«ууранын кулагындагы сөйкөнү көргөн келиндер:

- —өйкөсү да абдан жакшынакай экен.

- Өзү бечара эле жашайт, буларды кайдан алды экен?

- јпасы өлөөрдө белекке таштаптыр, - деди.

- ќшондойЕ - дешип кала беришти.

Ѕуларды уккан «уура өзүнүн буюму өтөөрүнө кубанып: "„ынжыр өтпөсө койсун, өзүм тагынып алам" деп, анан ачка болгонун эми сезди.  өңүлү жай болгонго түнү менен уктабай чыкканга талыкшый чарчагандай үйүнө келатып: " ырк миңге үйдү оңдотуп койсом уулум кубанып калсын" деген ой менен бат эле жетип келди. јны коңшусу жолдон көрүп:

- «уура, азандан кайда кеттиң эле, почточу таппай, катты мага таштап кетти, - деп колундагы катты кармата койду.

- џрахмат эже, мен жумуштарым менен кеттим эле, садага кетейиним десеЕ

«уура катты алып үйүнө кирбей эле ачып окуп кирди:

"јпа саламатсызбы, ден-соолуктарыңыз жакшыбы? ћенде баары жайында, службам ойдогудай. јпа, мен сизге бир чоң жаңылык айтайын деп турам. —из үчүн оор, бирок айла жокЕ ћен быйыл барбай калдым, бул жакта дагы эки жыл иштей турган болдум.  өп кейибей күтүп, белиңизди бек бууп жашап туруңуз. Ёки жылдан кийин бакыйган офицер болуп барып калам, бирок билбейм, жыйырма беш жылга кал дегенинен болбой атам. ”бакыт апа, кол бошобойт, жакшы туруңуз, ойлонбоңуз, уулуңуз “емирбек. 1988-ж.".

«уура колдору калтырап, көзүнүн жашы бетин жууп дубалга жөлөнүп эси оой отуруп калды:

-  агылайын атам, атакем жалгызым, неге эки жылЕ кантип дагы эки жыл күтөм? ∆алгыз какчыйып өмүр өткөрөмбү садагам? ∆ок дегенде дагы бир кыз же уулум болсо аман болсун деп жүрө берет элем, карааныңды көрбөй кантип? - ћелтиреп отуруп катты кайра окуп, - капырай жыйырма беш жылга дейби, андан көрө мен өлгөндө келет окшойсуң го, каралдым атам!!! - муңканып отурганда коңшусу ћайрам келип чоочуп кетти.

- Ёмне болду эже, тынччылык элеби? - деп «уураны колтугунан сүйөп өйдө кылып үйгө киргизмек болуп үй бек экенин көрө, - јчкыч кана эже? - деди «уурага карап.

- ћына, - деп чөнтөгүнөн ачкыч алып атканда шакектери менен чынжыр түшүп кетти.

- Ёже, буларыңыз түшүп кетти, эже, - ћайрам жерден алып бере койду да эшикти ачып үйгө киришти.  өпкө чейин нес боло отуруп, анан:

-  аралдым атам, кагылайыным ай, мениЕ - «уура дагы эчкирип ийди. ћайрам колундагы катты алып окуду да үндөбөй ордунан туруп чай койду. »диште турган тамагын ысытып, жубатаар сөз таба албай кайсактай берди. Үнсүз отуруп чай ичишти.

- Ёже, капалана бербеңиз, өзүңүздү карабасаңыз ооруп каласыз, жалгыз ооруп калсаңыз эмне болот? ”улуңуз аман болсо келет, күтүп жашай бериңизЕ

- Ёки жыл го мейли, кокус жыйырма беш жылга калып калса кантем, айланайынЕ - «уура буркурап ийди, -  антип гана мени жалгыз таштап коюп чыдайт?

- Ёми ал служба да эже, көнбөсө болбойт да?

ћайрам «уура басылып калгандан кийин үйүнө кетип өзү жалгыз калды: "ћына үмүтүмдүн баары талкаланды, кыйрады! Ќеге мени жалгыз кылып койдуң, жараткан! - деп ойлонуп алып, -  ой, мен эмне деп атам, уулумдун жаны аман болсо эки жыл эмеле өтүп кетет, кой мен кайратымдан жанбайын, өзүмдү сооротуп ишимди баштай берейин", деген ойдо мектепке жөнөмөк болду. ћектепке келсе балдар тарай элек экен, аны көрө калган мугалим келин:

- Ёже, шакектериңизди саттыңызбы? - деп сурап калды.

- ∆о-ок, үчөөнү тең »санын а€лы эртең алмай болду, башкага көрсөткөн жокмун.

- јй-ий, акчам болгондо чынжырды алмакмын, - деп шыпшынып алды ал.

- јлсаң түшүрүп деле берем, өтпөсө өзүм деле тагынып алам.

- “агынып алыңыз эже, а€бай жакшы таза алтын экен, сиз кеткенден кийин баарыбыз акчабыз жогуна өкүнүп калдык, тигил эжеде акча бар да, жакында кызын күйөөгө берген, кудага барсам тагынганга алам деп кетти.

- ћейли, алгандан кийин тагынабы, бирөөгө береби же сатабы, өзү билет да.

- Ёже, - деди майпаңдай ал, - —из чынжырыңызды карызга бербейсизби, чогуу иштешип атабыз го, айлыгым тийгенче таап анан сизге берип койом.

- —үйрөбөй бересиңби анан? - «уура ишенип-ишенбей ага күмөндөнө карады.

- Ѕерем эже, айлыгым деле жакшы, эки ставка алам.

- ћейли, эртең ала келейин, - јлар сүйлөшүп турганда окуучулар тарай баштады.

- Ёртең сөзсүз ала келиңиз эже, айлыкты чогуу алабыз го, ошондо берем, - ал ары кетти.

«уура бошогон класстарды карап, челек менен тр€пкаларын алды да суу алып келип жууй баштады.

Ёки сааттай жууп бүтүп анан үйүнө жөнөгөндө Ўакир ага дагы жолукту:

- Ёэ кандай «уура, жакшысыңбы?

- ∆акшы, өзүңүз жакшысызбы?

- Үмүт менен жашап жүрөм «уура, адам өлмөйүнчө үмүт үзбөйт тура жакшылыктан.

- ќшон үчүн адамбыз даЕ - «уура жөнөй берди.

- «уура, кечинде үйүңө барамЕ

- ?...

«уура аны кайрыла берип бир саамга тиктеп туруп анан басып кетти, үн деген жок. Үйүнө келип тамак жасады, андан кийин өтө чарчаган адамдай шалк этип отуруп шуу этип үшкүрүнүп алды. “емирбегин ойлоду, анын бала кезин көз алдына келтирди. Ѕала кезинде “емирбек өтө шок, кыйын болчу. Ѕир жолу «уура аны жумшап калды:

- Ёэ атам, тилимди алып эшиктеги отундан алып келе койчу берекем, салмактанып ооруп турам.

-  ойчу, өзүң эле алып келе койчу апа-аЕ

- “ур берекем, мен чыйрыгып атам.

- јпийЕ

- ја-а садага кетейин, бул кебетең менен мени бакпайсың го дейм?

- „оңойгондо багам, азыр өзүң эле кылбайсыңбы?! - Ёне жүрөгү зырп этип алды: "ћейли аман болсо болду" деп ооруп турса дагы өзү чыгып отун алып келип от жагып уулу экөө отуруп тамактанып жатып алышты.

“емирбектин эртең менен турушу кыйын эле. Ёрте туруп от жагып, дасторконун жыйып тамактарын ысытып, чай кайнатып алып:

- Ёэ атам тура гой, аталуу алты, энелүүлөр эки тойчу убак болду, тура кой эми.

- јпа-а уйкум келип атат, өзүң иче берчи, анан ичем!

- ∆алгыз кантип ичем уулум, элдин баары жумуш жасоо менен алектенип жүрүшөт. —ен чоңойдуң уулум, мына быйыл алтынчы класска окуйсуң, - «уура уулунун бетинен аймалап өөп, кытыгылап тургузууга далалат кылып атса:

- Ѕолдучу эй, жанды койосуңбу, уктатпайсыңбы? - деп башын көтөрө үтүрөңдөгөндө эне сай сөөгү сыздай, шалда€ отуруп калды: " удай ай, деги ушунумдун жаман сөзүн угуза көрбө жараткан, эмитен ушундай кы€лы бар, кийин кандай адам болоор экен" деп сарсанаага батты, бирок кайра эле баскан кадамы сайын жалынып-жалбарып "чымындай жанынын амандыгын кудайдан тилеп чоңойтподумбу" деп, «уура шуу этип дагы үшкүрүп алды. Ќегедир ал үшкүрүп алса бир топ жеңилдей түшчү: " аралдым атам, кантейин алыс жүрсөң да каргадай кара жаның аман жүрсө болду, анчалык мерез болбоссуң, атаң абдан акылдуу, токтоо, баарын ойлонуп чечкен киши болчу, эсиңе келээрсиң" деп көңүлү келбесе дагы бирдеме ичкиси келди. “уруп өзүнө ылайык чакан дасмалды салды, бир чыны, бир кашык алып келип тамак куюп алдына койду, ичээр ичмексен болуп, көөнү чаппай улам аздан ууртап коюп сансыз санаанын жетегинде отурганда каалгасы тыкылдап калды: " им болуп кетти, беймаал убак эч ким келчү эмес эле" деп ойлоп эшигин ачмак болуп баратып: " ечинде үйүңө барам" деген Ўакирдин үнү кулагына угулуп: "јчса ачайын, жалгыз жашап деле баратам, жок дегенде чай ичкенге да караан керек экен, жапайыдай жашап өмүр кечирип келатканым жетишээр" деп илгичин өйдө кылды. Ўакир аны көрө сала:

-  андай «уура, бейубак келип калганымды кечир! - деп үйгө кадам таштай кирип келди. «уурадан үн чыкпады, эчтеме дебей анын артынан өзү кирди, - ќо, сен конок күткөн түрүң бар го? - Ўакир тамашалай күлө карап койду.

- Ёмнеге, өзүм элеЕ - «уура ары жактан дагы бир чыны, кашык алып тамак куюп алдына койду, - јлыңыз.

- јлып атам, «укеш, - дегенде «ууранын көздөрү жайнай:

- Ёмне дейсиз? - деп эрксиз сурап жибергенин өзү байкабай калды.

- «укешЕ эмнеге сурадың?

- Ѕул атты атам гана айтчуЕ - «уура ойлуу отуруп, - ћени атам гана «укеш дечү эле, - деп көңүлү кирдей түштү.

-  апаланба «укеш, мындан ары мен сени дал ушинтип айтканга уруксаат бер?!

- јйта бериңиз, чай ичиңиз, - «уура чай сунду.

- «укеш, тамакты а€бай даамдуу жасайт экенсиң!

- ј€лдар жасагандай эле жасайм, - жылмайып койду, ушул кез «уура аны уурдана карап отурду: "∆акшы эле адам экен, эмне болуптур, жалгыз жашагандан көрөЕ" деп ойлоп ички туюмун ал билип койгондой у€лып кетти. “амак ичилип бүттү. Ёкөө үнсүз көпкө отуруп анан:

- «укеш, өзүң деле түшүнүп аткандырсың, эки бакыр бир тукур болсок кантет? - деди Ўакир аны карап.

-  ойсоңуз, эми болбойт го, жашыбыз өтүп калгандаЕ - дегенде Ўакир:

-  антип, сенин ушинтип айтканыңа ким ишенсин, сен азыр жөн эле жапжашсың да, кырктын ары жак бери жагы күлгүндөй курак эмеспи.

- ќшентсе делеЕ

- јнтип менден качпа, көңүлүңө жакпасам ачык эле айт «укеш, менин болсо үйбүлөм жок, же баладан, же а€лдан жок кара башым жүрөм. —ени менен ачык сүйлөшөйүн деп эле келдим, жалгыздык жаныма баттыЕ

«уурадан жооп күткөндөй ага тигиле карады. «уурада үн, сөз жок өз ою менен алек: "џрас эле, мен да жадаганым жалганбы, уулумду күтсөмЕ - көзүнө жаш айлана түштү, - ал мени ойлогусу келбейт ко. Ѕүт өмүрүмдү ошол деп жашап келбедим беле.  елсе ага түшүндүрөм, жалгыз бир тамда ооруп, же өлүп калсам ким карамак эле, жаман адам көрүнбөйт" деп мелтирей жанында эч ким жок жалгыз отургандайЕ

- «укеш! - Ўакирдин үнүнөн селт этип алды, - «укеш, эмне дейсиң?

- ја-а, ойлонуп кеткен турбайынбы?

- ќйлонгондо не, ойлонбогондо не, жашоо деген табышмак экен «укеш, күндүзү эл менен жүрүп, ишке алаксып билбей калам, түнкүсүн уйку качып таңды көз ирмебей атырам.

- Ёмне кыл дейсиз анан? - «уура айласы кете унчукту.

- Ѕаш кошуп алалы, экөөбүз тең жарты адамбыз, бүтүнгө айланалы, бири-бирибизге жөлөк бололуЕ

-  ичине ойлонойунчу, дегеле ойлонбоптурмун, уулума кат жазайын, улуксаат сурайынЕ

- ћакул, ойлонсоң ойлон, - Ўакир үндөбөй отуруп калды, анан ордунан козголду, - ћен кетейин, «укеш!

- ћейли, - «уура да ордунан туруп аны узатмак болду.

јлдыда бараткан Ўакир кайрыла берип:

- «укеш, өөп койсом болобу? - деди жылма€.

-  оюңуз эми, - «уура кылыктана жүрөгү лакылдай бүткөн бою титиреп кетти, ымыр-чымыр болуп өзүн андан качыра бергенде карылуу кол аны өзүнө тартты.  учактап бетинен өпкөндө өзүнөн-өзү калтыраган келинди ого бетер койо бербей:

- Ўириним десе, канчадан бери кол жеткис болуп мени кыйнап келдиң, жаным, жарыгым, макул дечи! - деп кыса кучактап туш келди өпкүлөп киргенде ба€тан бери бойун ала качып түртүп жаткан «уура денесин бош таштай эркектин деминен, коңур жытынан башы айлана анын эркине көнүп берди. јнан өзү да аны кучактап алганын сезбей калды. ќшол кезде Ўакир аны эки колуна көтөрүп алып төргө алып барды.  өпкө чейин экөө тең эстен тана кумарга баткан соң «уура аптыккан демин басып:

-  ечириңизчи, мен деле тирүү жан экенимди унутуп калган экемин, өзүмдү кармай албай калдым окшойт, - деди Ўакирдин төшүнө башын жөлөй, -  ызык, мен өзүмдүн бирөөгө, бирөө мага керек экенин такыр унутуп калыпмынЕ - шыңк эте күлүп койду.

- јлтыным десе, канчадан бери жазылбай калган черимди жаздың, сообума калдың, эми сенден ажырабай калайын, - Ўакир келинди чечинтип алып бүт денесин сыйпалап, сугалактана өөп, кайрадан ишке кирди. Ёкөө тең чабылбай калган тулпар сымал жээлигип калган экен, бир кумардан чыгышты.

ќшондон көп өтпөй эле алар баш кошуп алышты.  олу-коңшулар ага таң калышпады. «ууранын туура жүргөн жакшы а€л экенин, ал жалгыз уулун бел кылып жашап келгенин билгендиктен:

- Ѕайкуш «уура туура кылды, качанкыга жалгыз тамда үңкүйүп отура бермек эле, баласы да эси жогураак, - деп бир а€л шыбырады жанындагысына.

- ќй, баласы эстүү болсо ошондон ары жыйырма беш жылга калмак беле, энесин ойлоп келе бермек да?

- јнтпей-минтпей эле ал ошо€ктан орус кызга үйлөнөт имиш, ошон үчүн шылтоо кылган да.

- јпей ботом, кудай урган тура, анда «уура байкуш өмүр бою күтүп жүрүп өтөт го?

- ќшондой экен, келгиси келбеген да, болбосо жашында эринен калып ошону кандай мээнет менен чоңойтту?

- Ѕайкуш десең, баса аскерге жалгыз баланы албайт деп алып калмак болгондо, болбой кетип калбадыбы.

- јпи-ий бетим десе, ошентти беле?

- јнан эмне, аскерге жалгыз баланы ата-энесин караар башка баласы болбосо албайт да.

- ќоба, ооба, билем.

- Ѕаса жакында ба€гы алтымышынчы жылдардагыдай кылып унду килолоп ченеп берет имиш дейт, чек менен алат экенбиз.

- Ѕалекет, ундан көп кылып алып алыш керек экен анда?

- јл эле дейсиңби,  ыргызстанды өзүнчө мамлекет кылып бөлгөн атыптыр!

-  уда-ай сактай көр, - деп ар кайсыны айтып ушактан колу бошобогон жел ооздор айылга сөздү куюн учурган камгактай эле учуруп жатышты.

«уура менен Ўакир эки бакыр бир тукур болуп оңуп эле калышты. Ёртели кеч серейип отурчу «уура жанында алдуу-күчтүү, жумшак мүнөз, өзүнө камкор адамдын отурганына ыраазы. —ырттагы эркектин жумушу жасалуу, отун-сууну да€рдап койот. ∆аз чыгаары менен «уура шифер алып өздөрү чатырга чыкты да, үйүн оңдотууга киришти. јйлыгы үч жүз сом, ал эчтекеге жетпейт, майда жандыктарын џсмайыл тагасынын балдары багып берет, керек дегенде алат. Ѕолбосо ошолордун малы менен жайы-кышы. Үйдү устага берген жок, Ўакир тааныштарын чакырып ашар кыла коюп жаап койду.  үзгө чейин заңгыратып бүтүрүп кирип алды. “емирбектен анда-мында кат келчү эле, почта да иштебей калып кат үзүлдү.  үнүмдүк оокат-тиричилиги ойдогудай болгон менен жүрөк башындагы санаа аны куткара койбоду. Ўакирге баш кошкону үйүнө теңтуш-курбулар каттап, жашоосу бир топ эле өзгөрдү. јлар майрам болобу, туулган күн болобу, шарактап белек-бечкектери менен кошо бөтөлкөдөн да көтөрө келишет. Ѕа€гы кырк жашында өзүн алтымыштан ашкан кемпирге окшоштуруп, баарынан түңүлгөн «уура агы ак, кызылы кызыл болуп толуп чыга келди. "јлган эри жарашса, кара катын ак болот" дегендей, чырайына чыгып калды. Ѕирок мүнөзү ба€гыдай эле, ачылып сүйлөбөйт, сүйлөшкөн адамы менен кадимкидей эле мамиледе болот. Ўакир да көңүлү тынып, өмүр шерик жубайдын ойундагыдай болуп чыкканына ыраазы.

- «укеш, мен жаш кезде кайда жүрдү элең? - деп эшиктен кирип эле кучактап калды.

-  ойсоңчу эми, бала болуп кетесиң да, бирөө келип калса эмне болот? - «уура наздана анын колунан бошонууга аракет кылып тырмышат, - Ѕолду, у€т эмеспи?

-  өрсө көрө берсин, өзүмдүн а€лым менен ойноп атам, - јл ого бетер кучактап алып эркелетип өпкүлөй берди.

- Ўакир дейм, койсоң боло эми, уулумду ойлонуп өзүм жаман болуп жүрөм, кыйнабачы!

- ќшо сени ойлонбосун деп атпайынбы жаным, бүгүн сенин эң сонун күнүң, билесиңби? - деди Ўакир аны көздөрүнөн өбө, - “уулган күнүң менен!

- јпи-ий, кайдан билип алдың, өзүм деле унутуп калыптырмын!

«уура өзүн бактылуу сезе ушул кезде ∆айлоо экөөнүн бир күнүн эстеп калды:

«уура мектепти жаңы эле бүткөн, атасы “октобай санаадан карып болуп аны окутаар чамасы жок эптеп күн көрүп жүргөн, жашоолору эл катары болгон менен, тагдырына нааразы болуп, ал жалгыз гана «уураны кубат кылып жашап калган. «уура ∆айлоо менен жаңы эле таанышып жолугушуп, бирок элдин ушагынан тартынып жүргөн учур. Ѕир күнү атасы:

-  ызым, кыздарыңды чакырып үйгө тамак берип кой, туулган күнүңдү өткөрүүгө деле чамам келген жок, тагдырыма таарынып жүрүп өтүп баратам, көңүлүңдү чөгөрбөй кыздарың менен үйдө отургула чырагым, - деди.

- ћакул ата! - «уура кубана атасын кучактап өөп анан дароо курбусунукуна жөнөдү.

- «уура, эмнеге шашып алгансың? - деди анын толкунданып алганын көргөн курбусу.

- Ѕүгүн менин туулган күнүм, түштөн кийин кыздар чогуу келгиле, мен күтөм! - деди да кайра үйүнө жүгүрдү.  елип а€бай да€рданып тамагын асып, дасторконуна болгонун коюп күтүп калды. Ѕир кезде кыздар чогуу келип босогодон эле тыкылдатып калды.

-  ире бергиле, коноктор! - «уура аларга жадырай карап калганда кыздар хор менен:

- “уулган күнүң менен, «уура! - деп эки жакка бөлүнө бергенде алардын артында жашынып турган ∆айлоо тура калып колундагы бир тал роза гүлүн:

- “уулган күнүң менен куттуктайм, чоң бийкеч! - деп күлүп ийиле сунганда эмне дээрин билбей калган элеЕ

- «укеш, «укеш дейм, сага эмне болду? - деп Ўакир аны ийинден булкулдатып жатканда чоочуп кетти, азыр ал дал ошол күндөгүсүндөй бактылуу жылмайып турган эле.

- Ёмне дедиң? - јл кайра Ўакирди суроолуу тиктеди.

-  ызык, бир заматта эле нес болуп, өңүң жылмайып туруп эчтекени сезбей калдың да?

- Өзүм да билбейм, сага ыраазымын, Ўакир, - деп ички бөлмөнү көздөй бурулганда:

-  уттуктайбыз, куттуктайбыз, куттуктайбыз! - деп босогодон Ўакирдин жолдоштору а€лдары менен баш багып кирип келишти.

-  елгиле, келгиле! - «уура аларды жаркылдай тосуп алып үйгө киргизди, -  андай, кантип келип калдыңар деги?

- Ўакен а€лымдын туулган күнү деп чакырып келди, - јлар баары күлүп калышты.

-  елгениңер жакшы болду!  ана анда Ўаке, сиз бирдеке кыла койосузбу? - «уура Ўакирге күлө карады да кулагына шыбырап койду.

- ќой жаны, мен сиздин кызматыңыздамын, алеки заматта да€р болот баары! - деп чыгып кетти.

ƒасторконун жайып жаркылдаган «уура чексиз бактылуу болуп турду азыркы бактысына жетине албай. Ѕака-шака болуп алар чай ичип отурганда Ўакир коңшусунан козу алып келип союуга киришти. Ѕапыш менен »скен ага жардам берүүгө чыгышты. Ётти салып үйгө кирээри менен Ўакир комузун алып "ћөлмөлүмдү" безелентип ырдап кирди.

- “обо-оо, тим эле жаш бала болуп кетесиң да, биз эми картайбадыкпы, Ўаке?

- ќй койсоңчу, эмитен карып эмне, элүүгө чыкпай эңкейип эмне, жаман кой шишегинде карыйт болбой жөн жүрчү, - Ѕапыштын а€лы √үлзина шакылдап калды.

- ќшону айтсаң ай «укеш, эмнеге эмитен карыйбыз? Ѕиз али ойноп күлө турган убагыбыз, балдар чоңойду, алардын өз теңи бар, биздин өз теңибиз бар!

-  өңүл ачып, тели-теңтуштар менен катышуунун кандай күнөөсү бар, жашоодо да жаш-кары деп бөлүнмөк беле? - дешип шакылдап тамашалашып отурганча эт бышып алдыга келди.

-  ана достор, а€штар, келгиле «ууранын бүгүнкү туулган күнүн куттуктап алып жиберели!

- «уура, өмүрүң узун болуп, Ўакир экөөңдүн кармашкан колуңар ажырабай өмүр бою бирге, бактылуу жашагыла!

- “уулган күнүң менен! - деп каалоо тилектер айтылып күпүлдөп жатышты.

- «укеш, мына Ўакем экөөң эки бакыр, бир тукур болуп өмүрлүккө кол кармашып түтүн булатып жатасыңар, экөөңөрдүн урматыңарга ушуну алып ийем, сен да бир ооз тийип койбойсуңбу? - »скен аны кыстап кирди, - ∆е эмне, Ўакирдин достору алкаш экен деп теңиңе алгың келбей атабы? -  ызып калган »скен ага болбой эле стаканды карматып кыстоону күчөтүп атты.

- »скен, мен силерди андай да, мындай да дебейм, келип менин көңүлүмдү көтөрүп, унуткан күндү эсиме салганыңар үчүн чоң, чоң ырахмат, мен ичип көргөн эмесмин, - «уура аларды ызаат кыла сүйлөдү, - јл качан келсеңер үйдүн эшиги ачык, келип тургула!

- ∆о-ок бул болбойт, жок дегенде ооз тийип отур! - Ѕапыш дагы аны кыстай баштады.

- јй койгула, «укеш ичпесе кыйнабайлы, сыйын кылып атат, - ∆анындагы келинге көзүн кыса, - ∆аактын азы жакшы ээ, јрзыкан? - деп күлүп койду »скендин а€лы.

-  ойдум, кантсе да а€лдар кыйынсыңар ээ, бири-бириңди заш-щита кылып кетесиңер, - Ѕапыш бакылдап калды.

-  ана эмесе Ўаке, келинчегиңе кандай каалооң бар, сүйлөп койбойсуңбу? - »скен Ўакирге карады.

-  ана сүйлөп кой!

- —үйлөсө сүйлөп койойун, достор, - Ўакир ойлуу «уураны карай - «укеш, чынымды айтсам ушу досторумдун арасында канча жылдан бери жалгыз аралашып кошо жүрөм, ысыгыма, суугума дагы дос-а€штарым чыдады, көңүлүмдү көтөрдү, барсам өз үйүмдөй эс алып, каалагандай жатып алам, биринчи досторума ыраазылыгымды билдиргим келет, экинчи сенин бүгүнкү туулган күнүң кут болсун, мындан аркы өмүрүңдүн ар бир күнү бүгүнкүдөй шаңдуу болуп, өмүрүң узун болсун! - деп жанында отурган «уураны эки бетинен өөп койду.

- ќо азамат десе, Ўакем жигиттин эле гүлү да, сүйлөгөн сөзүндө асел менен набат кошулган!

- Ўакем өзү ошондой алтын киши да! - дешип бакылдай алып ийип табактагы беш бармактан алып закуска кылып бака-шака түшүп атышты.

Ўакир менен «уура экөө тең ичпейт.  онокторун сыйлап ичкендей көңүлдүү куунак болуп кубаныч сезимине толкуй бири-бирине жылмайып коюшат. “үн ортосу болуп калганда:

- Ёмесе «уура бир сүйлөп алдырып койсо, кандай дейсиңер ы€? - деп Ўааргүл жанындагыларга карады.

- —үйлө «уура, сөз сенде эмесе!

- ј€ш, сүйлөп кой эми, - деп Ўааргүлдү кубаттап кетишти.

-  ана а€штар, колуңуздарга кармап койгула, - «уура аларга жадырай карады, - Ѕиринчиден, баарыңыздарга үйбүлөлүк бакыт, денсоолук, экинчи айтаарым Ўакеме ырахмат, өзү менен кошо силердей а€штар менен тааныштырып, көңүл көтөрөөр, жүрөк кубантаар, сезим толкутаар адамдарга жанаштырган, сиздердин бүгүнкү сюрпризиңерге чо-оң ырахмат, куш келипсиздер!

- јйтканың келсин, а€ш.

- Ўакем ушундай а€лга туш болгонуна кубанычтабыз!

- Ўакем өзү ушундай жар таппай канча жылы жер кезип бойдок жүрбөдүбү! - дешип биринен бири өтүп чурулдап, бакылдап атты. “аңга маал гана үйлөрүнө кайтышты. јларды узатып коюп, Ўакир менен «уура жатып алып уйкулары келбей бактыларына чексиз ыраазы болуп сүйлөшүп, өткөнүн эстөөгө мажбур болду. Ўакир «уураны карап өз башынан өткөнүн кеп кылып бермек болуп:

- «укеш, мен өмүрүмдө эң бактылуу деп сага жолуккан күнүмдү эстейм, бала күнүмдөн бери эч жакшылык көрбөдүм, ушул элүү жылдык өмүрүм жалаң гана өксүү менен өттү...

Ўакирдин көз алдынан басып өткөн жолу чууруп өтө баштадыЕ

 алык согуштан майып болуп келгенден кийин ишке жарабай карыган энеси менен жашап жүрдү.  ермекан жыйырма үчтөгү күйөөсү согуштан кайтпай калган келин болчу.  олунда баласы жок бой келин атасы жок, энеси, сиңдиси менен жашачу. —олкулдаган тал чыбыктай кара көз сулуу келин көргөндүн көңүлүн бурган убакта айылда боору бүтүн, башы эсен эркек аз болчу. —огуштан жарадар болуп кайткандар, колу-буту жок, көз-кулагынан айрылгандар.  алык оң бутунан сылтып, бир колу да ишке жарачу эмес.  арыган кемпир уулунун абалына сыздап аны үйлөнткөнгө аракет кылат. јкыры  ермеканды алып берет.  алык өз абалынан корунуп аны менен жашаган күндөрү азапка түштү. јнткени түнү менен жөтөлүп чыкчу. ∆аштыктын доору оорукчан жанга азаптын азабы го?

-  ермекан, мендей оорукчан адам менен жашоо сага деле көңүлсүз чыгаар, апамдын көөнүн кы€ албадым, болбосо үйлөнбөйт элем, - дейт бир күнү  алык.

- ∆акшы болуп кетесиң, ойлоно бербе, ооруну буйруса жеңесиң, -  ермекан жаркылдай күлүп көңүлүн көтөрүп өөп койду.

- ќоруну жеңсем жакшыЕ -  алык ойлуу үңкүйүп отурду, - —ен жашсың, жаштай болуп көңүлүңдү ала албасам, жаркылдатып алып жүрбөсөм, качан болсо оорумдун азабын тартчу болдуң, эгер туура көрсөң мен сени кармай албайм, өз бактыңды башка жактан изде, - деди буулуга  алык.

- Ёмне деп атасың? јк никелүү күйөөмсүң, ооруңа даба болойун, кайгырсаң жаныңда көңүлүңдү көтөрүп турайын, жаштыгымды сени менен кана өткөрөйүн, мени кет дебе,  алык?! -  ермекан ыйлап тизесинен кармай үстүнө башын жөлөдү, - ќорусаң айыгасың, көңүлүң менен жүрөгүң оорубасын!

- Ѕерекем, сени а€п жатпайынбы, өпкөмдө да бар окшойт, жаныңда жатып түрсө-түрс жөтөлүп тынчыңды алып уйку бербесем, ден-соолугу чың эркек менен кумарыңды кандырып, жарпыңды жазып жатпасаң, алдуу-күчтүү эркектин маңдайында жадырап чайыңды сунуп кучагында жыргалга батып, бакытка туна албасаң, мендей бир байкуштун түйшүгүн тартканыңа кейиймЕ

- Ёч кабатыр болбо жаным, сенин ооруң менин оорум, андан көрө айыгып кетүүнү ойлон!

 ермекан жан-алы калбай ага сүт жуткуруп дарылап, бутуна май сүйкөп ушалап жанынан чыкпайт. ”улунун үңкүйүп күнү-түнү оорунун азабын тартканын көрүп турган эне ичтен сыздап жүрүп жыл айланбай оо дүйнө салды. јпасы өткөндөн кийин  алык ого бетер түнт болуп, оорусуна кайгы кошулуп өзүнүн бу жарыкта бар же жок экени менен кабары жок өзү менен өзү болуп калды.  ермекан канчалык карап колунан келишинче дары берип массаж жасап үйрүлгөн менен ал күндөн-күнгө арыктап өңүнөн азып баратты, жөтөлгөн сайын мурдунан кан түтөктөп, жашоодон үмүтү үзүлдү. —ыртынан билгизбейт, ары-бери басып алаксыган болот.  ермекан ошол кезде бойуна болуп калганын сезбей жүрүп качан ичи бүлк этип билингенде гана:

-  алык сүйүнчү, балалуу болобуз, биз бактылуу жашайбыз, уктуңбу, менин боюмда бар! - деп оорудан азган күйөөсүн кучактап ыйлап жатты.

- џраазымын жаным, менин тукумумду улар наристе төрөлсө мен өлбөйм, менин сакайганым, кылымдарга жашаганым ошол, мен өлбөйм! - деп ыйлай албай бозоруп  ермеканга жөлөнүп демиге дем алып, кубанычка туруштук бералбай жүрөгү оолугуп, төшүн тээп чыгып кетчүдөй лакылдап өзүн токтотууга дарманы жетпей турду.

јл ошондон кийин төшөктө жатып калды.  ермеканды кыйналып калат деп апасы келип каралашып атты. Ѕара-бара  алыктын өйдө болоор дарманы калбай сулк эле жатат, эчтеке ичпейт, болгону бир-эки кашык сүттү оозуна кашык менен ичирип баладай багып жүргөндө жарыкка келчү уулунун үнүн угуп, жүзүн көрбөй кете берди.  ермекан ыйлап-сыктап калды, аргасы канча,  алыкты согуштан алган жаракаты соолутуп тынды. Үч айдан кийин  ермекан баласын төрөп алды.  убаныч, аза экөө биригип аны чыйралтып жашоого үндөдү, жанына апасын алып келип бирин-экин жандыгы, бир ую менен оокаты өтүп жатты. ”улунун атын Ўакир деп койду, уулунун күлүшкөнүн көрүп, кылыгына кубанып жашап жүргөн  ермекан бир күнү эле ооруп калды, ооруганда да жин кесел менен ооруп калды. ∆анына киши жолотпой тытынып, булкунуп жатканда аны эптеп кармап таңышты. ћолдолорго дем салдырып, кылбаганды кылса да айыкпады. ƒоктурларга көрсөтүп дарылатты, болбоду, акыры аны жиндиканага жаткырып коюшту.  ермекандын апасы  ымбат үч айлык наристе менен өз үйүнө кетти.  арыган кемпир кичүү кызы экөө наристени жакшы эле карап-багып атты. —урмакан эжесинин уулун өз баласындай багып, апасына жардам берип жүргөндө аны ала качып кетишти.  ымбат карыганда жаш бала менен өтө кыйналса да кийимин кирдетпей, кардын ачырбай багып жүрө берди:

- јйланайын эрмегим, сени апаң эрмекке мага таштады го, карыганда жалгыз калбасын деди, ээ? - деп эркелетип отурганда коңшусу келип калды:

- ја-аа курдаш, неберең менен эркелешип атасыңбы?

- ќоба, эрмек кылып берип кеткен кызымды сагынганда жыттап алып эс алып калам, анан эмне кылам, кудайдын ушунусуна да шүгүр, -  ымбат колундагы алты айлык небересин жыттай эмшиңдеп алды, -  антейин кандай балээ жармашканын билбей калдымЕ

- Ёэ курдаш, кудайдын колундагы алсыз пендебиз, јлла талаа эмне кылам десе өз эрки тура, кайгыра бербей ушу наристени эч кимге кор кылбай бага бер, белиңди бек буу. —урмакан да каралашат, биерде биз турабыз, жардам беребиз.  айгырба, ушу неберең үчүн жаша! - деп экөө көпкө отурушту.

- ”шуну жок дегенде чоңойтконго алы-күчүм, өмүрүм жетээр бекен?

-  айраттуу а€лсың  ымбат, эки уулуң бирдей согуштан келбей калганда да кайратыңдан жанган эмессиң, өзүңдү карма, баланы жакшылап бак, - курбу кемпир ага кайрат берип жанында көпкө туруп анан кетти.

- јйланайын кичинекейим, сени көз каранды болбой өз наныңды таап жегенге жарагыча чыдасам экен садага, кимдин эшигин сагалаар экенсиң жарыгым ай. —урмашым го эптеп калкалап алат, күйөөсү сүйөбү сениЕ - деп тарбалаңдап ойноп жаткан баланы муңа€ карап койду.

—урмакан күйөөсү экөө төркүлөй электе эле түндөп келип кетишти. Ѕалага сүт, эт, май кылып жеткирип кетишти. ќшентип күн өтүп Ўакир үч жаш болуп чулдурап тили чыгып калды,  ымбаттын улам картайган сайын ал-абалы начарлап баратты.

- Ўаки, ээ Ўаки, сүт ичесиңби?

- јн-ий.

-  е-ел ичип ал садага, кардың ачат.

- „о-ок, иш-пейм, өчүң ише бей! - Ўакир томпоңдоп ары качып баратканда  ымбат аны эптеп жетип кармап алдына отургузуп сүттү зордоп ичирет.

- »чип алат, менин уулум жакшы-ы, - „оп эттире бетинен өөп оозуна идишти алып барганда башын ар жак, бер жакка буруп ыйлап атты:

- »шпейм апа, ишпейм! Өшүң ише бейчи, кайдым ток.

- ќлда каралдым ай, мейли ичпесең ичпе, - Ѕөкчөңдөп баланы койо берип үйүнө кирди.

Ўакир томполоңдоп короонун оозуна барып жолдогу ойногон балдарды карап туруп эки бала урушуп калганда коркуп үйгө жүгүрүп келатып жыгылып кетти, чыр дей түшкөн баланын үнүн уккан  ымбат чыгып келип тургузуп киймин күүп үйгө алып кирди.

- јпа-а, апо-о-в бий бала бий баланы уйуп койбодубу, анан мен койкуп кеттимЕ

- јны мине карадың уулум, сен чоңойгондо чыгасың жолго, азыр чыкпай жүр, балдар уруп койот, күчүгүм.

- ќнобом аа-а, апа?

- ќйнобо, эшиктин алдына ойносоң боло, карыганда кыйнамак болдуң да балам, кечке жаның тынбайт, -  ейип атып дагы жүзүнөн сүйүп койот, - јрман дүйнө ай, кайда-кимдин колунда калаар экенсиң, каралдым. —аал жашыраак болгонумда эмнеЕ -  айра көңүлү ачыла күлүп уулуна эзилип алды, - “а€келериң бар эле, алар бир жанымдан чыкчу эмес, сен дагы бөйтөйү-үп эле отурсаң боло?

- ћенби? - Ўакир апасын маңыроо карап койду, анын эмне дегенине түшүнө бербесе дагы сураганы менен бейкапар отурат, - ћен ченин чаныңда онойм аа-а, чен мени оноточуң аа-аа? - деп өзүнчө сүйлөп ойноп, алаксып кетти.

- јйланайыным десе, апаң жакшы болуп кетсе жакшы болбойт беле ырысыңа, шордуум ошол оорудан кутулуп кетээр бекен, ичтен ойлонуп жүрүп эле ооруп калды, кантейин, -  ымбат үшкүрүнө эки тизесин та€на ордунан турду, - ќтуруп тур, мен эшикке чыгып келейин.

- ќоба-а, отуйуп туйам.

- Ѕөлбүрөгөн айбан десе, өтө коркоксуң, чоңойсоң кандай адам болоор экенсиң, - Ќаалый чыгып кеттиЕ

 ермекан айыкпас ооруга кабылганы аны бир караан ээрчип алган. јл катуу уктап жаткан. ”йку-соонун ортосунда анын жанына бир караан келди да колунан тартып тургузуп жетелеп алды да сырткы бөлмөдө жаткан апасынын жанына алып барып отургузду. јл кезде  ымбат уктап жаткан.  араан аны муунтканга аракет кылып жаткан. „оочуп ойгонгон  ымбат кызы өзүн муунтуп жатканын көрүп бакырып тура калды, ага болбой эле  ермекан аны катуулап муунтуп койо бербей күч менен койо бербей атканда күч менен түртүп жиберип жүгүрүп чыгып элди жардамга чакырып кыйкырганда коңшу-колоң жетип келишти.

- јйланайындар,  ермекан ооруп калыптыр, эмне болгонун билбейм, кармай көргүлө! - деди эне чогулган элге.

- Ёмне болду, кирип көрөлүчү, - деп бири айтканда баары кирип келишти.

 ермекан тескери карап алып баласына эмчек салып отуруптур, кирип келген элди көрүп катуу каткырып алды, ошондо жанагы караан келген адамдардын бирине жармашты эле  ермекан баласын ары таштай салып ошо кишини муунтуп кирди.  ымбат бакырып ийди, экөө-үчөө аны бошотуп,  ермекандын буту-колун бекем кармап турушту.

-  ойо бергиле мени, мына бул менин күйөөмдү ээрчитип кеткен, койо бергиле, күйөөмдү таап келип берсин! - деп бакырды  ермекан.

„ачтары саксайып, көздөрү башкача чакчайып калганын көрүшүп буту-колун бекем таңып, түндөп молдону чакырып келип дем салып окутту.  ермекан эч нерсени сезбей уктап калды. ќшондо молдо:

-  атуу чоочуган, жин даарыптыр, жети күн, жети түн жети молдо окуш керек, ошондо дагы айыкса айыгат, айыкпаса жок, анткени буга жин оорунун күчтүүсү жолугуптур, - деди.

- ∆акшы болуп кетеби, деги эмне балээ жармашты кокуй, кечинде эле жакшынакай жаткан, -  ымбат безилдеп жатты.

- ∆акшы болот-болбойт деп алдын-ала айтуу кыйын, жин муну башкарып алган, - деп молдо ордунан турду.

Ёч ким үндөгөн жок, баары өздөрүнөн сактанып үй-үйүнө тарай беришти, ыйлап аткан небересин колуна алган  ымбат үрпөйүп коркуп, кызынын заматта ооруп калганына зээни кейип отуруп таң аттырды. “аңылуу жаткан  ермекан таң атканда ойгонуп алып:

- ћени эмне таңып койдуңар, бошоткула азыр, менин бара турган жерим бар, кечикпей барайын, - деп апасына жалооруй карады.

-  ызым, кайда барасың садага, эсиңе келчи, тырмактай балаң ачка болду окшойт, ыйлап атат, эмизесиңби? - деп  ымбат жанына отура калды эле таңылуу буту менен тээп:

- ∆ого-ол азыр албарсты, сен мага жармашып алып таңылып отурам! ∆огол, мени жайыма кой! - деп чаңырганда баланы кучактаган бойдон чалкасынан түшкөн  ымбат ордунан эптеп туруп сыртка чыгып баланы койнуна каткан бойдон айылдын ортосундагы молдого жетип барды. јл шаша ордунан туруп жанына эки молдону алып кошо келди, эки-үч сааттай окуганда тытынып өкүрүп-бакырып жаткан  ермекан тынчып жатып калды, өңүнөн кетип көздөрү кирип заматта кебетеси кете түшкөн кызына эненин боору ооруп, көзүнүн жашы куюла ыйлап небересине сүт берип карап атты.  ермеканды тынчтандырып коюп кайра кеткен молдолор кечинде чогулуп жетөө болуп келишти.  ымбат аларга бир кой союп тамак жасатып берип атты. ∆ети күн окуганына бир кой берди. ќшентсе да  ермекан өзүнө келбей тиштегилеп, тытына берди, акыры аны жиндиканага жеткирип тыныштыЕ

”шуларды эстеп отуруп  ымбат шоросу куюлган көзүн жоолук учуна аарчый небересинин жанына келип аны менен отуруп чай ичти. Өйдө-ылдый болгондон кыйналып, карылыгынын айынан баланы багуу өтө оор болуп баратты. јга карабай баланын кийимин жамап, жууп, бөжөңдөп таңдан кечке жаны тынбайт. Үмүтү жанып, бир күнү жаркылдап кызы кирип келчүдөй утур караганычы, эненин үмүтү өчмөк кайда?  ечке маал болчу, коңшулары бирден-экиден келип аны алаксыта жанында отурду.  ымбат эч нерседен шекиген деле жок, качан эркектер келип өкүрүк башталып, а€лдар аны кармап:

-  ымбат, кайрат кыл,  ермекандан айрылып калдык! - дегенде гана  ымбат бакырып ийди.

јңгыча —урмакан келип калды. ќшентип  ермеканды өз ээсине берип отуруп калды. Ёмки эрмеги жалгыз небереси.  үйүт аны оңдура койгон жок, ооруп турса да эптеп кирип чыгат. јнын түрүн көргөн —урмакан күйөөсү экөө келип аны карап калды, болбосо анын абалы оордой баштаган эле. Ўакир бала эмеспи, эч нерседен капарсыз, карды тойсо эле томпоңдоп ойноп жүрө берет.  ийими жыртыкпы, жылаңачпы, иши деле жок. “өрткө толуп беш жашка караганда таенеси  ымбат да дүйнөдөн өтүп кетти. јттиң кейиштүү тагдыр, кээлер учугу уланып бир үйдөн канча уул-кыздар чынар теректей бутактары жайылып көктөп жатышат, ушуну менен эки үйбүлөнүн очокторунан от өчүп, сыздап ыйлаган —урмакан беш жашар Ўакирди алып кетти. јнын барган жери да өздөрүн ханга теңебеген, бир күнү болбосо, бир күнү пендечилик кылаарын түк ойлобогон, жакшылыгынан жетишип, өлбөй тукуму көбөйүп жаткансып манчыркаган үйбүлөдөн болчу. Ѕолгону —урмакандын күйөөсү аны жакшы көргөнүнөн баланы өзү менен алып кетүүгө макул болду. ќшол күндөн баштап Ўакирдин жетимчилик күндөрү башталдыЕ

-  айдан дагы өнбөгөн өспөгөн жерден баш алдык эле? "—үйөм, күйөм" деп жанагы балаңдын кылганы, өзүбүз аттуу-баштуу жерден алып берет элек! - деп кайненеси булкулдап атканын угуп —урмакан токтой калды, - Ёми тиги чарайнада жатып ата-энесин жуткан жексурун алып келип алды, тим эле көчүгү батып калгансып.

-  ойсоңчу  оймон, келин угуп калса капа болот, балаң жакшы көрүп турса экөөбүздүн сөзүбүз шоона эшпейт, - күйөөсү аны тыйып атты, - Ѕаланы анан жалгыз үйгө таштамак беле?

- ∆етимдер үчүн үй бар, ошого алып барып койсун, болбосо ошонусу менен өз үйүнө кетсин!

- Ѕалаңдын көңүлүн кантесиң?

-  өң баш балаң тилимди алса, эртең эле катын алып берип койом! - дегенде —урмакан көздөрү каканактай жашка толуп артына кетенчиктеп баратып бир нерсеге урунуп алды, кайрыла берип кайынсиңдиси турганын көрүп өз бөлмөсүнө кирип кетти.

Ёшикте ойноп жүргөн Ўакирди ойлоно калып көзүн аарчый чыга калса коридордо кайненеси менен беттеше калды. јнын көздөрүнөн чаары чыгып жини келген түрү бар, көрсө кайынсиңдиси аны аңдып турат деп айткан экен.

- »й-и, уктуңбу укчу сөздү? Ёми өзүң танда эки жолдун бирин, сөз аңдыгычын кара, ансыз да сенден кутула албай турганда! - деп аны каарып кирди.

- ћенЕ мен аңдыган эмесмин, кирип баратсам сизЕ сиз.. - деп сүйлөй албай буулуга сыртка жүгүрүп чыгып кетти.

- ”шунун азабы өттү, баламдын башын айлантып алып, кетпес кезик болду!

- Ѕолду, эмне деп атасың, бир эмес эки башты кетиргени турасың, эй катын! - Үйдөн күйөөсү Ѕекман чыга калып аны тыймак болду, - јнда эмне күнөө, –атбек келсин, ошол билет кетирээр, кетирбесин, кирчи үйгө!

- ћен билем керек болсо, балама тектүү жердин кызын алып берем, кетирем муну! - дегенде Ѕекмат басып кетти.

—урмакан кийинип, Ўакирди кийинтип, бир баштыкка кийимдерин алды да үйдөн чыгып жөнөгөндө:

- Ѕалам, бир аз күтө тур, –атбек келип калса өзү чечет, - деп Ѕекмат токтотмок болду эле —урмакан жер карап туруп ызаат кыла сүйлөдү:

- јта, сизге ыраазымын, –атбек келсе да убара болбосун, мен эми кайрылбайм, бечаранын бечарадай эле болгону туура экен.. - деди да басып кетти.

∆олдо быйтыйган колунан бекем жетелеп катуу бараткан эжесине караган бала:

- Ёже, кайка ба€быш, колум оойуп кеттиЕ

- Үйгө барабыз, жай басалы ээ? - —урмакан өзүнүн ачуусу ызасы менен баланы катуу сүйрөп баратканын эми түшүндү, - Ѕутуң ооруган жокпу? - Ёңкейе калып сурады.

- ќойуп кетти, колум дагы.

- »й күчүгүм десе, эми сенин басканыңа карап басам, же көтөрүп алайынбы? - —урмакан аны бир топко чейин көтөрүп барып, анан кайра түшүрдү, - Өзүң басчы!

- ќоба, өжүм бачам, чен менен тең бачам.

Ўакир эдиреңдей жетегине көнүп кете берди, кежирлиги жок эле: "Ѕайкушум ий, сенде эмне күнөө, өлүм тандап келмек беле? Ѕирок кара өзгөй ичи арам, ажаандарга караганда жоош момун, бечара ак көңүлдөрдү эрте алып кетет тура" деп ойлонуп өзүнүн айлына кеч күүгүмдө жетти.  елсе бала кезинен өзү туулуп өсүп, чоңойгон үйү аңгырап көзгө комсоо көрүнүп, апасы менен эжесинин баскан жерлерин көрүп үйдүн бурчуна отуруп боздоп ыйлап атты. јл үйгө кирбей эле ыйлап отурганда –атбек келип калды:

- —урма, эмне кетип калдың, күтө турбайт белең?

-  үткөндө эмне, баары бир ал үйгө ашыкча экенимди эбак эле билчүмүн, убара болуп келгениңе жол болсун!

—урмакан ага түз карабай эшигин ачты да, Ўакирди жетелей үйгө кирип чырак жандырды. –атбек кошо кирди, үнсүз башын жерге салып күнөөлүүдөй отуруп калды. “өшөнчүлөрүн жыйып, баарын үйүп коюшкан болчу, аны жерге салыштырып, анан караган күйгүзүп чай койду.

- —урмаш, жалгыз кыйналасың, көгөрбөй эле үйдө болсоң экөөбүз бөлүнөт элек го акырыЕ

- ∆о-ок –атбек, мен эми жалгыз эмесмин, жалгыз эжемдин баласы мага караан болот, андан кийин үчөө болуп калабыз, өлбөсөк адам болуп кетебиз.

- ќшентсе да, Ўакир го аргасыз жетим, экөөбүздүн балабыз тирүүлөй жетим болобу?

- —илерге тексиз жердин кызы төрөгөн баланын баркы канчалык? јндан көрө мен өзүм аман болсом экөөнү бир туугандай багып өстүрөм, - —урмакан –атбектин айтканына көңүл да буруп кулак салбады, - ћен апаңдын уулуу сөзүнө мындан ары уулана албайм, ансыз да  удайдын салганына араң чыдап жүрөм.  есир сүйлөп керимселдей керилгендердин жүзүн көргүм келбейт! - деп ызалуу сүйлөп ыйлап атты.

- јнда мен сени менен ушул жерге жашайм, сенден ажырабайм!

- јндай да, мындай да болбойт, мен каршымын, ата-энеңе бар да алардын айтканындай бол, мени күнөөсүз күнөөлүү кылбай.

- ∆о-ок, сени күнөөлөбөйт, мен өзүм билем кандай кылышты, мен эч кимге көз каранды эмесмин, сени жоготуп алуудан коркомЕ - –атбек —урмаканды кучактап алып кечирим сурап атты, -  ечир —урмаш, апамдын айтканына капа болбо!

- —енде эмне күнөө, мен сени күнөөлөбөйм –атбек, тагдыр бизди кошкон, кайра бөлүп атат. ћен баарына кайылмын, өзүм үчүн, Ўакир үчүн, эжемдин жалгыз баласы үчүн!

- јны түшүнөм, сенин абалыңды да билем, биз сүйүнүп, бири-бирибизден тажабаш үчүн кошулбадык беле?

- Ѕилем, өз акыбалымды билбей жаштык кылган экемин, өзүмө жараша бүлөгө ылайык экенимди убагында сезбепмин.

- јндай дебе —урмаш, мен сени капа кылгым келген эмес, сен үчүн баарынан кечем, ата-энемден бөлүнүп сага келем! - –атбек ордунан турду да чыгып кетти.

—урмакан ойлуу отуруп калды. Ёптеп түндү өткөрүп жатып алышты. »чкенге суудан бөлөк эс нерсе жок эле үйдө. јпасы өлгөндө мындайраак тууганына беш-алты жандыктары менен бир торпогун дайындап коюп кеткен эле, ошого ичинен кубанды: "Ёртең ∆акып байкеме барып ун алып келем, анан Ўакирди эчтекеден кейитпей, бирөөнүн кагуусун угузбай багып чоңойтом, төрөп алсам үчөөбүз жашай беребиз" деп ойлоп атты. Ѕирок таң жаңы атканда –атбек кирип келди.

- ќой, сен түнү менен жол жүргөнсүң го? - —урмакан аны жылма€ карап тосуп алды, кантсе да жүрөгү сүйүп кошулган эмеспи.

- ќоба, барып эле кийим-кечемди алып чыгып кеттим, атам каршы болгон жок, бир аз акча-тыйын берип узатты, - –атбек күлүп койду.

- ”шу кылганыңды туура кылдым деп турасыңбы? - —урмакан аны сынай сурады.

- “уптуура кылдым, апам өзү келмейинче биз кетпейбиз!

- –атбек, апаң келсе да мен барбас болуп келгемин, билесиңби?

- Ѕилем, бирок мен үчүн..

- —ен үчүн да барбас болгом –атбек, менин ордумда болсоң сен да ошол чечимге келмексиң.

- “уура, эми ал үчүн мен сенден кечирим сурап жатам го? - –атбек —урмаканды кучактап өөп үйгө кирип уктап жаткан Ўакирди карап жанына отуруп калышты, - јндан көрө мен бүгүн ун таап келейин, өзүнчө жашоону башташыбыз керек, эки баланы багууга камыныш керек? - –атбек жылма€ —урмаканды карап мурдунан чымчып койду.

- Өзүң бил, мен дагы бүгүн ∆акып байкеме барып келейин, андан ун, кант-чайга акча сурап келейин.

- —урмаш, барбай эле койчу а€кка, у€т го, күтө тур, мен алып келип калам.

- ∆о-ок, баары бир барып келбесек болбойт, короону оңдоп малды алып келели, Ўакир тамактан кыйналып калбасын, сүт, май алып келели.

- ћейли, мен дагы тапканымды алып келем, - деп –атбек экөө тең үйдү бекитип жолго чыкты.

∆акып үстүңкү көчөдө эле турат. ∆акыптын а€лы начар неме, ажаандыгынан туугандары каттабай калган. ∆акып жоош, момун адам, балдары апасын урушуп атасына тартып турат. —урмакан малын кошуп кеткенде ∆акыптын жанын койбой:

- ћалын багып бергенде сага ыраазы болмок беле, көбөйтүп койсоң алып кете берет, сага эмне, бир кой карматып коймок беле? - деп ажылдап урушуп жүрдү.

- ћейли, ата-арбакты сыйлайм, тууганды кечип кайда бармак элем - деп мойун бербей койгон.

Ёми —урмакан келгенде ого бетер аны жаман көрүп сүйүңкүрөбөй тосуп алды.

-  е-ел, - деп, жанындагы Ўакирди өөп да койгон жок.

-  ел балам, кел! ќо азамат, чоңоюп калган тура, жакшы жатасыңарбы айланайын? - ∆акып баланы өөп үйгө киргизди.

-  елдим аба, - —урмакан суз учурашып үйгө кирди.

јл кирип кеткенде а€лы сырттан бирөөгө:

- ќй ба€гы карындашы, жетимин жетелеп келип калыптыр, көтөргөн жарым токочу жок, тим эле жетишкен жерге тийди деп атты эле, жүдөп келиптир, - дегенин —урмакан угуп калды.

ќтура албай кайра тура калды:

- јба, мен кетейин, биз бул үйгө келдик, түндө келгенбиз.. - деп тамагы буула ызаланып жалгыздыгына ичи түтөй сыртка жөнөгөндө ∆акып аны токтотту:

- ќтур балам, жеңең сүйлөй берет, арты жок ак көңүл, отура гой.

- ∆ок кетели, үйгө барып тазалап үйдү жа€йын дегем, сиз үйгө өтсөңүз сүйлөшөлү, - деп Ўакирди жетелей чыгып кетти.

 елип алып а€бай эзилип ыйлады: "Ќеге элге окшоп туугандарыбыз аз, болгон тууганыбыз акыбалымды сурап койбосо бул жашоодо?" - деп ыйлап жатты. ∆анында отурган Ўакир анын көзүнүн жашын аарчып:

- Ёжо-оо, мине ылай атачың, ыйлабачы мен дагы ылайм анда, - деп эмшиңдеп атканда —урмакан аны алдына алып кучактап өпкүлөп ийди:

- —адагам, менин эрмегим, боорумдан калган эстелигим.

***

∆азгүл жетишпеген үйбүлөдө чоңойгон. “өрт кыз, үч уул - жети бир туугандын ортончусу. ћектепти бүтөөрү менен ала качып кетип аерде эки-үч айдай эле турду. Өгөй энеси келинди жактырбай койду.  үйөөсү жетим болуп чоңойгон неме эч нерсе дей албай тим болуп жүрдү. јкыры ∆азгүл чыдай албай кайненеси менен уруша кетип качып чыкты. ќшол бойдон барган жок. Ёки эжеси күйөөгө тийе электе эрге тийип чыкканга элден у€лып жүрүп акыры айылдын борборуна жумуш таап иштеп кетти. »штеген жери айнек идиш чыккан завод болчу. ќрус-кыргыз чогуу иштешкендиктен аны "∆ен€" дешчү. Ёки жылдай иштеп жүрүп бир жигит менен таанышып калып аны менен сүйүүнүн ырахатын татууну ойлоп жүрүп бойуна болгонун билбей калды. Ѕилген күнү ага жолугуп:

- џрысбек, менин боюма болуп калыптыр, эмне кылам? - деди аны үмүттү карап.

- ∆ен€, менин үйбүлөм бар экенин билесиң да, өзүң бил эмне кылышты.

-  антип? јта-энем мени өлтүрүп, намысынан өздөрү өлүп алышы да мүмкүн.

- Ёчтеке болбойт, алдырып кой, мен сүйлөшүп берем, - џрысбек баладан баш тартканда ага жини келип ∆ен€ "алдырбайм" деп терс бурулуп кетип баратып:

- ћен төрөйм да сенин эшигиңе таштайм, сенин балаң экенин айтып таштайм! - деп жүгүрүп баратканда џрысбек:

- ∆ен€ сүйлөшөлү токтосоң, бир аз токточу! - деп артынан жүгүрдү.

- ∆о-ок, мен сени менен сүйлөшүп бүттүм! - ∆ен€ токтобой кетип калды.

ќшол бойдон ∆ен€ иштеп жүрүп төрөөргө жакын иштен чыгып курбу кызынын үйүндө туруп калды. џрысбек канча жолу жолугууга келсе да жолотпой койду. “өрөөр күнү курбусу экөө эч кимди киргизбей бөлмөдөн төрөдү да, экинчи күнү экөө такси менен џрысбектин үйүнө алып барып таштап койду, бирок өз баласы экенин жазган жок, туулган күнүн так жазып коюп эшигинин алдына жаткырып карап турушту. Ѕала ыйлаганда џрысбектин балдары чыгып таңгала көтөрүп кирип кетти. јны көрүп эки кыз үйлөрүнө кайтты.  айрадан ишке орношуп иштеп, ата-энесине тапканын жөнөтүп, кээде өзү барып келип турду. џрысбек ташталган эркек баланы а€лы экөө эмне кылабыз деп кеңешип акыры өздөрү бакмак болушту. џрысбек "ичтен тынып" деп мыйыгынан жылмайып, бырс этип күлүп алды.

- ћейли, баш кошулса бакыт эмеспи, кудай кубат берсе он баланы багууга жарайбыз, кемпир.

- ћен дагы ошентип ойлоп атам, балага зар болгончо, балага бай болгон жакшы, - ј€лы да болтоюп али көзүн ача элек наристенин жытын жыттап койду маашырлана.

Ѕирок тагдыр дегениң чакмак таш ойногон сымал адам баласын каалагандай чайкап эртеңиңдин эмне болоору эсиңе да келбес оку€лар өтө берет эмеспи. јрадан билинбей эле үч жыл өтүп кетти. џрысбек андан кийин ∆ен€га канча жолукса да сүйлөшпөй басып кетти. јкыры алды-артынан түшүп жүрүп, бир күнү аны жумуштан чыкканда тосуп алып колунан тартып машинага салды да ээн жерге алып барды:

- ћенден ала элек дагы кандай өчүң бар, мени жайыма кой! - ∆ен€ аны карабай туруп айтты.

- ћен эмес сен өзүңдү алдың, өз баламды өзүмө бактырып жатканың абдан акылдуулук, ыраазылыгымды билдирмекмин.

- ја-а, ыраазымын дечи, таштанды баланы бакканың үчүн сооп таптым дебейсиңби?!

- Өз баламдын бирөөгө кор болбой өз колумда өсүп атканына!

- Өз балаңдан баш тартып жарыкка келүүсүн каалаган жок элең го, эми өз балам дегенге жарап калыпсың го?

- јлда качан өз балам деп ачыгын айткам, өзүмө окшошун айтпа.

- ћенин канымдан жаралган баламды күнү-түнү ойлонуп, азап чегип жүргөнүм сен үчүн түккө арзыбаганын билем.

- јндай эмес, мен сени менен сүйлөшмөк болгонумду жакшы билесиң, баш тарткансың, эми дагы кулак салгың келбей жатат.

- ”бактым аз, айтчуңду айта сал, кетишим керек! - ∆ен€ машинадан түшмөк болгондо аны џрысбек тартып алып бекем кучактап өөп туруп алды. Ѕошонууга аракет кылган ∆ен€ аргасыз ага көнүп берди.

 айрадан экөө мамилесин улантып күндөп-түндөп жүрө баштады.

- џрысбек, дагы боюма болуп калса кантебиз? - ∆ен€ сынай күлүп койду.

- јны көрө жатаарбыз жаным, андан көрө убакытка уттурбай ойноп-күлөлүчү, - џрысбек аны жулмалай кучактап жыгылды.

Ёкөөнө азыр жашоонун күнүмдүк түйшүгү эмес, бир келген өмүрдүн кызыгын көрүү гана керек болчу. “ирүүлүккө келген соң бир өмүрдө жыргап өтүүнү да унутпагандар бар, ал эми тирүүлүктүн түйшүгүнө эт-бети менен берилип көр дүйнөнүн артынан түшкөн адамга убакыт деген өтө баалуу, жадагалса жакшы уктоого чамасы келбей жүрүп өткөнүн сезбей да калат. „иркин өмүрдүн баалуулугу өмүрдөн өтөөрдө гана сезилет пенделерге, жашап өткөн жолун көз ачып жумгуча сыдырып өтүп, анан өкүнүп кете берет. џрысбек чынында ∆ен€ны сүйчү, аны менен үйлөнүп алууга болбойт эле, анткени ал парти€лык кызматта болчу. јл кезде үйбүлөсү туруп экинчи а€л менен жашоо анын кадыр-баркын түшүрүп, кызматтан түшүп калуусу мүмкүн элеЕ

∆ен€ алды-артын карабай жүрүп дагы бойуна болуп калды, ал дагы чыдады, убактылуу батир жалдап төрөгөндөн кийин такси жалдап алып өз ата-энесинин үйүнө келди да таштап коюп кетип калды. јк жайдын айлуу түнүндө сөрүгө жаткырып кеткен наристени ата-энеси көрүп багып алмак болду эле, улуу кызы:

-  айдагы никесиз төрөлгөн баланы багып эмне кыласыңар, башка бага турганга бергиле, кереги жок! - деп каршы болуп туруп алды.

-  антип, татынакай уул бала экен кызым, баланы кордогон болбойт, сен күйөөгө тийип балалуу боло элексиң, бала кадырын билбейсиң, кой багып алалы, - апасы тызылдап ийди.

- ∆ок! Ёгер ушу баланы баксаңар мен үйдөн таптакыр кетем, ошол нокотекти багып жата бергиле. Ёркек балаңар болбосо бир жөн, кайдагы бир а€гы сай таппаган шурку€лардын төрөп таштаган баласын багам дейсиңер!

- Ўашпа эми, таң атсын, элди чакырып кеңешели, анан берсе берээрбиз, - деп апасы какылдап ыйлап жаткан наристеге сүт берип, жала€гын которду.

 ызы баланы көргүсү келбей ички үйүнө жатып алды. Ёнесине бала өтө жылуу учурап көзүнө жакшы көрүнүп аткан менен чалы дагы:

-  емпир, кызым туура айтат, уул балабыз жок болсо бир жөн, бага турган болсо берип ийели, өз неберелерден айтсын, - деди ага түндөсү жатарда.

- ћейли эми таң атсын, элди чакырып учасковойду чакырып салып берем, - жини келген ∆ен€нын апасы тескери карап жатып калды.

Ёртеси балага сүт берип тойгузуп, жала€гын которуп коюп эшикке чыкты да коңшуларынын бирине айтты, эл бат эле чогулду.

- ћына бул ымыркайды түндө биздин сөрүгө таштап кетиптир, эмне кылалы, ким багат, милийса чакырып берип койолубу? - деп элди карады ал наристени көрсөтө.

- јпи-ий ботом, ким таштаптыр?

-  андай шүмшүк төрөп таштап кетти?

-  апырайЕ - дешип бир топко таңгалып талымсып атышты да, анан бири:

- ќй милийсага айтпай эле тиги «уурага айтпайлыбы, анын бага турган кудурети бар го? -деди бири.

- џрас эле, ошого балдардан жөнөтүп ийели, - бири шашып баласын жөнөтүп калды, ал Ўакирдин досу »санын а€лы болчу. «уура айылдын орто жеринде болгондуктан бир топ алыс эле. Ѕир сааттай убакыт өткөндө Ўакир менен «уура келип калды. Ѕаланы көрүп эле Ўакир:

- ”ул бекен же кызбы? - деди элге карап.

- Ёркек экен.

- јнда бизге бергиле, багабыз кудай алсын, - Ўакир баланы көтөрүп турган ∆ен€нын апасынын жанына келди да баланы колуна алды, -  ана эл журт, баланын өмүрү узун болсун, мен алып кеттим! - дегенде баары:

- Өмүрү узун болсун, «уура экөөңө эрмек болсун!

-  ут болсун, балалуу болушуңар менен! - дешип чуулдаганда Ўакир наристени бооруна кыса жөнөгөндө «уура аны ээрчип кошо басты. јларды узата караган көпчүлүк тамшанып, таңдайларын "шык" эттирип:

- Ўумдук, бул айылда төрөй турган ким бар эле, ы€?

- Ѕилбейм, байкуштар багып чоңойтуп койсо ээ болуп чыга калбаса болду, - дешип көпкө туруп анан тарай баштады.

∆ен€нын эжеси утуш алгандай кубанып алды. јнткени отузга чыкса да ал күйөөгө тийген эмес. јта-энесинин тапканын өзү каалагандай пайдаланып каалагандай урунчу.

∆ен€ жатаканада бир жумадай жатты: "јтамдар баланы багып алат, эжем бар, аны жакшы карашат, чоңойсо билгизбей шаарга алып келип алам" деп көңүлү ток тыңып алгандан кийин жумушка чыгып иштей баштады. џрысбек бул жолу төрөгөнчө кабар алып, керектүүсүн да€рдап берип турду. ∆умушка чыкканда келди да ага:

- ∆ен€, сен жакшыраак тыңыганча жата турсаң болмок, мен керегиңди алып барып берип турат элем, ооруп калба, - деп аны эркелете өөп койду.

- џрысбек, сен мени мынча эмне куураттың?  үкүк болдум, балдарымды ар жака чачыраткан, деги мени тынч койчу эми. Ёл эмне деди, ата-энем эмнени ойлоду, жумурай журтка шерменде болдум.

-  ойчу жаным, балдардын бири менде, бири ата-энеңде, чыдай турсак бир себебин табаарбыз, жакында а€лым мени менен урушуп кетип капа болду, балдарды алып кетем деп атат, унчуккан жокмун, эгер ал кетсе келбейт, анын мүнөзүн жакшы билем, анан экөөбүз жашай беребиз.

-  антип? јл кеткен күндө да сени тынч жашатпайт го?

- јл андай а€л эмес, ишенсең аны менен жатсам деле сени эстеп, сени ойлоп ага салкын мамиледе болуп калсам керек, өзүм да билбейм, балдарымдын алды он үчкө чыкты, ажырашсам ажырашып кетебиз да.

- ћен сени ажыраш деген жокмун, мени тынч кой деп атам, өз жашоомду өзүм өткөрөйүн, сен мага түшүнгөн жоксуң, менин жүрөгүм сыздап балдарымды ойлоп жаман болуп турам, мен дагы өз баламды эне катары маңдайында отуруп багып энелик мээримимди төккүм келет, бирөөнүн сүйүктүү а€лы болуп үйбүлөлүк бакытты көргүм келет

- Ўашпа, бир аз чыдачы, мен сага үйлөнөм, - џрысбек канчалык какшап атса да ∆ен€нын уккусу келбеди.

Ёкөө эки жакка таарынышып бөлүндү. ∆умушка капа болуп келген ∆ен€ны көргөн курбусу јдинай:

- —ага эмне болду? - деп шыбырай сурады.

- Ёч нерсе, - ∆ен€ сүйлөгүсү келбей ага жүзүн үйрүдү, - »шиңди кыл, мени эмне кыласың?

- Ёмне кылганды көрөсүң! џрысбегиңди эми келгис кылам, ал сенин ал-абалыңды түшүнгүсү да келбейт, мен эми ага көрсөтөм!

- Ёмнени көрсөтөсүң? - ∆ен€ ага ичи жылый жылма€ карап ишин уланта берди.

- Ўашпасын, ар убак сен ошонун азабын тартып жүрө бермек белең? - јдинай ары бурулуп өз ишине киришти.

Ёкөө ошол бойдон сүйлөшкөн жок, жумушу бүткөнчө: "”шул курбум менин сырымды жакшы билет, түшүнөт. Ёми бул турмушка чыкса өз жашоосу менен болот, анан жалгыз сырдашаарым жок калам. џрысбек эмне, күнүмдүк ойноп күлүүнү кана ойлоп, менин тагдырым менен эсептешип да койгусу келбейт.  олунда кызматы, койнунда а€лы, кучагында ойноп турган балдары бар , мени ойлогонго чамасы жетмек беле, өзү айткандай чарчаганда эс алдыраар, чаңкаганда суусун кандыраар, эңсегенде кумарын жазаар кезде кана мага жетип келет. ћен ал үчүн ысыганда сергип чыкчу чалкыган көл болдум" деп жумушун алагдыланып атып зорго а€гына чыкты. јдинай экөө чогуу чыгып, жатаканасына келишти. √азга тамак жасап ичип, анан телевизор көрмөк болуп, кроватка жатып алышты. Ёкөө тең үн катпай көпкө жаткандан кийин јдинай:

- ∆ен€, ушу џрысбегиң эркек эмес, сени жөн эле ойнотуп атат, эми келсе мен ага жолугам да экинчи кайрылгыс кылам, макулбу? - деди аны карап.

- Өзүң бил, аны ойломок тургай өзүмдү-өзүм ойлоого алым келбей баратат, баламды ата-энем багып атабы, эмне деп атышат, ошону биле албай азаптамын.

- —енин убалыңды ойлогон жок ал, жөн гана көңүл ачууну каалап жатат. ∆аш, сулуу келин менен ким эле ойноп-күлүп кумарын жазгысы келбесин.

- јны кой јдинай, андан көрө өзүң жөнүндө айтчы, тоюң качан? - ∆ен€ өзүн алаксыткысы келип ордунан туруп отурду да, - Ѕакыт үйүнө качан барабыз? - деди жанына жетип барып кучактай.

- Ёки жумадан кийин, мен ата-энеме чакыруу билетин жөнөтүп койдум, - јдинай бактылуу курбусуна карады.

- ќой азамат десе, анда кийим да€рдаш керек тура!

- ќоба да€рдана бер. Ёрмат эки күн калганда экөөбүз салонго, алтын дүкөнүнө кийимге чогуу барабыз деди.

- Ѕактылуу бол курбум, бактылуу болгула ылайым а€лзаты каалаган бакыттын сересине жетип эч нерседен кем болбой өт!

- –ахмат, өзүң да бактылуу бол курбум, бүгүн кайгырсаң, эртең күлөсүң, бүгүн ыйласаң дагы бир күнү кубанасың, жашоо ошондой табышмак. ћен сен үчүн абдан ойлоном, өзүң а€бай сулуу, акылдуусуң. јнан эле көзүңдөн жаш, көкүрөгүңдөн муң кетпей мени кошо санаага салып атасың.

- ћен үчүн кабатыр болгон мээрманым, боорукерим, насаатчым менин, адегенде алгачкы кадамды жаңылбай аттап алсаң жашоо оң жагына оосо керек, мени ала качып кетип турмуштан ордумду табалбай адашып калдымЕ - ∆ен€ ойлуу отуруп калды.

“елевизордо кыргыз ырчыларынын концерти болуп жаткан, јдинай туруп барып өчүрүп салды:

- ƒегеле ушул кыргыздын ырын уккум келбейт, кээси башка элдин ырларын которуп алып тамтаңдай беришет. Ёски ырчылардын ырлары жагат, эстрадага оогону миң ырчыдан бирөө жакшы болбосо дегеле шумЕ

- ћага дагы эски ырчылар жагат, дастандар жагат. ћанасты уккандан ким тажасын,  урманбек менен —аринжи Ѕөкөйдү кичинемде а€бай жакшы көрчүмүн. –ыспайдычы, уккан адамды өз ырынын ар бир сабына ийиктей имерип алып созгондоЕ - ∆ен€ күлүп:

- јкпы, көкпү-үү, кызыл бекен жоолугу-уң,

∆оолугуңдун өңүн көрбөй оорумун.

Ѕалким уш-шу-ул, зор бактынын өзү-үдү-үр!

Өмүр бою, өмүр бою, издеттирип бир көрүнбөй койгонуң! - деп эки колун жа€ созуп калганда јдинай каткырып калды.

- ќй сен тим эле өзүндөй созот турбайсыңбы?

-  айда-ан, ал кишинин өзүнө окшоп ырдаш үчүн –ыспай кайра жаралышы керек!

- “уура, окшоштуруп эч ким ырдай албайт да, - деди јдинай ойлуу. - ћен "ћанасты" угар элем, бир жолу телевизордо ћанас айтып атса угуп отуруп ал бүтүп калса ыйлаптырмын: "коюп койгула, мен ћанасты көрөм" деп.

 үлүп калышты. ∆аштыктын өзү майрам эмеспи, экөө күлүп, каткырып сүйлөшүп отуруп уйкулары келгенче отурушту. ∆ашоо күрөш дегендей кайрадан жумуш, тиричилик адамды тынч жашатмак беле, түйшүктү мойнуна арткан адамзаттын өмүр шамы өчкөнгө чейин тиричиликтин кулу болуп жашай берет го? јдинай ар бир мүнөтүн, ар бир күнүн бактылуу кы€лдар менен өткөрчү болду, анткени анын жигити чоң бизнести жаңыдан баштап иши илгерилеп келе жаткан жаштардан. јр убак келгенде јдинайды: "Ѕолду, иштебей эле кой" дегенге ал болбой жүрдү. ќшол күнү дагы ал жатаканасына келди.

- —улуулар, кандайсыңар?

- Ѕаары жайында, келипсиз жигит? - ∆ен€ ага күлүмсүрөй карады.

-  елип калдык. јдинай, акыбал кандай, жумушту качан таштайбыз?

- —из айткандан кийин таштабаска аргам жок, - јдинай жылма€ жооп берди.

- Ёмесе кыздар, кайда барабыз?

- Өзүңүз билиңиз, - јдинай у€ла ∆ен€ны карады.

- јнда кеттик! - деп Ёрмат јдинайды колтуктай босогого жеткенде ∆ен€:

- ∆аштар эмесиңерби, ээн-эркин экөөңөр эле барып келгиле, мен барбай эле койойун, эс алышым керек, - дегенде јдинай жигитинин колунан бошонуп анын жанына келди да:

- —ен барбасаң мен дагы эч жакка барбайм! - деп керебетке отуруп алды, - —енсиз көңүл ачууну каалабайм!

-  ой эми јдина, жигит күтүп калды, мен чынында чарчадым, а сен барбасаң болбойт, келечегиңерди кеңешесиңер, сүйлөшөсүңөрЕ Ёкөөңөргө ээндик керек, ашыкча адамдын тоскоолдугунун кереги не? - ∆ен€ аны кучактай жүзүнө үңүлдү, - Ѕүгүн эркин болгула, мындан кийин сөзсүз чогуу болом.

- ∆о-ок, сен мага эч качан тоскоол болбойсуң, чогуу кеңешебиз, бирге эс алабыз, болбосо мен да барбайм, - јдинай Ёрматты карады, - Ёрик, сиз бара бериңиз, мен курбумсуз эч жакка барбайм: - јдинай көгөрүп болбой койгондо Ёрик:

- ∆ен€, јдинай менден да сени жакшы көрөт экен, суранам, жүрү биз менен? - деп эңкейе колун созуп тизесин бүгө, - ћархамат мадам! - деди эле экөө каткыра тура калышты.

- јй болбостур эми, кеттик анда. јдинай тежик кыздын ою менен болбосом болбой калды, - деп ∆ен€ кийине салып алар менен ээрчише сыртка чыкканда џрысбек машинасын жаңы токтотуп түшүп жаткан экен. ∆ен€ не кылаарын билбей токтой калып катып калды. јдинай аны бир карап алды да џрысбектин жанына жетип:

- —из капа болбосоңуз мындан ары ∆ен€нын тынчын албаңыз, анын да көңүлү ооруйт, жүрөгү сыздайт, ээн көлдө чабак уруп чардап алып көлдүн булганганы менен ишиңиз жок басып жүргөнүңүз кантип болсун, азыр кетиңиз! - деди да таштай катып турган ∆ен€нын жанына барып колтуктай Ёрматтын машинасына алып барып арткы орундукка отургузду да, өзү алдына отурду, -  еттик, - деп Ёрматты караганда ал эч нерсеге түшүнбөй машинасын ордунан жылдырып жатып:

- Ёмне болуп кетти, бул ким? - деп јдинайды карай суроо берди.

- јны эмне кыласыз, адамды кол жоолукча көрбөгөндөрдүн бири, - јдинай ойлуу алды жакты карап күбүрөнүп алды, - јл адам эмес таш боор, жүрөгү жок макулукЕ

- јдина, ага капа болбочу, өз келечегиңди ойлочу, өлүп кетсинчи, менин тагдырым эбак талкаланган, ансыз да өзүмдү бул тирүүлүктө ашыкча сезе баштадым, - ∆ен€ алдыда отурган курбусун ийинден кармай буулуга сүйлөдү.

- —ен үчүн мен качантан бери кыжаалат болом, ушунчалык да мерез, таш жүрөк адам болобу десең?

-  ыздар, баарын унутуп бир көңүл ачалычы, - Ёрмат экөөнө карады, -  ана, ресторан "ƒиского" кирелиби?

-  аалаганыңыздай болсун, биз сиздин эркиңиздебиз, - јдинай күлө бажырайып карап койду.

∆ен€ ойлуу, күзгүдөн арт жагын карап келе берди, негедир алардын артынан келе жаткан машинадан көзүн албай келе берди, анткени алардан калбай џрысбек келе жаткан: "Ѕул эми неге келе жатат? јдинайдын да жүрөгү ооруп кыжаалат болот го, тынч эс алсын десе болбоду" деп ойлоп баратат. џрысбек болсо: "Ѕулар жөн бараткан жок, ∆ен€га да бирөөнү таап тааныштырганы жаткан го, окшошкон шурку€лар десе, менден жашырып жүргөнүңөрдүн бетин ача албасам элеби?" деп калбай келе берди, бирок алар токтогондо ал өтүп кетти, өтүп барып тигилер ресторанга кирип кеткенде кайрылып келип четке токтоду да акырын баш бакты. јлар үчөө эле отурушкан экен, көпкө токтоду да акыры байкатпай четке отуруп өзүнө заказ берди.  анча байкабасын алардын жанына чоочун бирөө басып келген жок, үчөө ар кайсыны айтып көпкө күлүп сүйлөшүп отурушту. џрысбек алардан көзүн албай отура берди, бир кезде ∆ен€ аны байкап калды, јдинайга айтпады. ћузыка угуп, бийге түшүштү, ∆ен€ турган жок, ага түрк улутундагы бирөө бийге түшүүгө сунуштады эле акырын џрысбекти бир карап туруп аны менен түшүүгө макул боло ордунан турду. ∆ен€ түрк жигити менен чимирилип укмуш бийлеп жатты, калгандар бийин токтотуп аларды карап кол чаап калышты. “им эле мурдатан экөө бирге бийлеп жүргөндөй. јлар музыка бүткөндө токтоп бири-бирин карай жылма€ жүгүнүп койгондо баары кол чаап жиберишти. “үрк жигит ∆ен€нын колун өөп ордуна жеткирди да таанышууга кол сунду:

-  ечиресиз, таанышып албайлыбы? ћенин атым ’азар, - ал таптак кыргызча сүйлөдү.

- ћенин атым ∆ен€, - ∆ен€ да ага жылма€ колун бере көз кырын џрысбекке жиберип көзүн сүзүп койду.

- ћүмкүн болсо бирге отурбайлыбы, - деди ал ага ийиле.

- –ахмат, биз кайтканы калдык, - ∆ен€ ага ыраазылык билдире колун бооруна алып койгондо ал кайра:

- јнда дарегиңизди айтып коюңуз, азыр кетсеңиз жоготуп алам го? - деп жылмайып туруп калганда кагазга дарегин жазып кармата салды ∆ен€. - –ахмат, өзүм жолугам, - ’азар басып кетти.

јлардын баарын көз албай карап турган џрысбек өзүнчө жинденип, жаны жай албай, эмне кылаар айласын таппай отурганда Ёрматтар ордунан туруп жөнөп калды. џрысбек кошо чыгып дагы артынан жөнөдү. ∆ен€ баарын байкап турду. ∆атаканага келишкенден кийин Ёрмат кыздар менен коштошуп жөнөп кетти. Ёкөө ал кеткенден кийин кирип баратканда џрысбек алдына пайда боло калды.

- —изЕ сиз кайдан? - јдинай оозуна сөз кирбей жалдырай карап туруп калды.

- јдинай, мени кечирип койгула. ∆ен€ токточу, сүйлөшүп алалы, - деп ∆ен€ны колдон кармай калды.

-  ойо бериңиз, мен сизге айтпадым беле? - јдинай анын колун бошотуп алып басып кетээрде џрысбек ∆ен€га жол бербей туруп алды. ∆ен€ јдинайга карап:

- јдина, сен кирип тур, бир мүнөткө эле, суранам сенден? - дегенде јдинай ага таарынгандай түр менен кирип кетти, -  ана сүйлө, эмне дегиң бар деги?

- ∆ен€, мен сага үйлөнөм, ишен мага! - џрысбек шашкалактай сүйлөп кирди. - ћен баарын ойлоп чечтим.

-  антип, куру сөзгөбү?

- ∆ок, жок ∆ен€, чын айтып жатам, а€лыма ачыгын айттым, ал дагы түшүндү, - џрысбек ∆ен€га жалдырай карады.

- Ѕолуптур, сөздү көбөйтүп убакытты өткөргөндөн көрө болоорун күтөлү. Ёми бар, мен эс алайын, эртең жумуш, - ∆ен€ аны карап кол сунду, -  өрүшкөнчө!

-  өрүшкөнчө, - џрысбек ыргылжың боло жолуна түштү.

∆ен€ киргенде јдинай аны карап:

- Ёмне, дон-жуаның сени сагынып калыптырбы? - деп мыйыгынан күлүп койду.

- ќоба, сагынып келиптир, - ∆ен€ ашыкча сөздү айтпай көңүлү кирдей ойлуу керебетке отуруп алды, - јдинай, жаным менин, кабатыр боло бербечи, бир өмүрдө болоор нерсе болуп өттү, көрөөрмүн мен дагы эмне күтүп турганын.

- ћейли эми, сен да ойлоно берип башыңды оорутпа курбум, жакында Ёрмат экөөбүз үйлөнсөк сага момундай жигиттерди таап берем, мага а€ш болосуң, - јдинай жаркылдай күлүп бармагын көрсөтүп койду.

- јдинай, сен бактылуу болсоң болду, барганда сыйыңды көрүп келип катышып турсам болду, арабыз алыстап кетпесе экен.

- Ёч андай болбойт, мен сенден алыстабайм.

- ћен да ошондой деп ойлойм, бирок жашоо, тагдыр өзгөрүлмөлүү келет, биз ошого чыдашыбыз керек, анан көрөөрбүз, - деп ∆ен€ јдинайды кучактап өөп тегерене бийлеп кетти, - Ѕакыт каалайм курбума, өмүрүң узу-ун болсун, татканың ба-ал, жегениң куйру-ук, ичкениң шара-ап, жүргөн жериң ойун-зоок болуп жаткан жериң мамык төшөк, үрдүн кызындай үлпүлдөктүн ичинде ханышадай өмүр сүр! - Ѕекем кучактап эки бетинен өөп бийлеп жатты.

- џрахмат курбум, мага каалаганың өзүңө дагы келсин, түбөлүк курбу болуп балдарыбыз чоңойсо куда, кудагый болуп ортобузду ажырагыс кылып бекемдейбиз!

јдинай дагы аны өпкүлөп экөө көпкө бийлешти.  өпкө бири-бири менен бийлеп өз ичтериндеги кубанычтарын тең бөлүшүп отуруп анан жатышты. ∆ен€ џрысбектин сөзүнө ишенбей јдинайга айтпады: "Ѕалким сөзүнө туралбасачы? ј€лы төрт бала менен кайда кетмек эле, жөн эле алдап жатат го. Ѕаламчы, аны кошо алып кетип калабы?" деп ойлонуп жатып уктап кетти.

 өнүмүш жашоо, жумушка барып кайра келип тажатма күндөр өтүп јдинай жумушка чыкпай калды. јл Ёрмат экөө үйлөнүү тойго камынып жүгүрүп жүрүштү. Ѕир күнү жумуштан келип јдинайды күтүп отурса эшик тыкылдап калыптыр. јдинай экен деп ача койгон ∆ен€ делдээ туруп калды, босогодо арык чырай, узун бойлуу, ак жуумал а€л туруптур.

- —изге ким керек? - ∆ен€ адегенде ошого зорго жарады.

- ћага ∆ен€ деген керек, сен ал эмессиңби? - деп ал а€л аны сүйөй ичке кирип келди, - ћен ошону издеп жүрөм.

- »здесеңиз таптыңыз, айтчуңузду айта берсеңиз болот, кулак сизде! - деди ∆ен€ өзүн токтото калып анын артынан.

- —енсиңби? - јл а€л бурулбай туруп сурады.

- ќоба, мен ∆ен€мын!

- јнда мындай, сен менин эримди сүйөсүңбү же анын байлыгы менен кадыр-баркынбы?

- ћен сиздин эриңиздин ким экенин адегенде билсем, анан жоопту берсемЕ - ∆ен€ ал а€лга тике карап сурады.

- ја-а бойдоктор көп менен жүрөт, кимдин а€лы экенимди билбей адашып турганың чындык. џрысбектин а€лы экенимди айтпай калган турбайынбы?!

- —издин эриңиз џрысбек болсо мен аны сүйөөрүм чындык, жакында үйлөнмөк болуп жатабыз, -  аштарын серпе көзүн сүзүп койду.

- Ў-шурку€, бактылуу жашообузду бузуп, көрүнгөндөн төрөгөн балаңды алпарып берип ортобузду суутуп жатасың!

- ћен эмес, күйөөңүз күнөөлүү экенин угуу оордук келбестир дейм сизге?!

- Ёч качан! " унаажын көзүн сүзбөсө, бука жибин үзбөйт" деген сөз бар, алдагынтип көзүңдү сүзүп атсаң азгырылат да!

- Өзүңө сак бол, коңшуңду ууру тутпа!

-  удай сактасын, обу жок бирөөнү күнөөлөгөндөн алысмын, ал турсун балаңдын атасы ким экенин так билбейт чыгаарсың? - ал дагы ∆ен€нын маңдайына тике тура калып мисирейди, -  үйөөмдүн кадыры, балдарымдын бактысы, үйбүлөмдүн биримдиги үчүн сенин нокотек балаңды багып жатам!

- јтасы џрысбек, ал өзү билет, балага шек келтиргенге кыпындай да акың жок экенин билип кой!

-  ааласам көчөгө таштап койом, мени эжелеп алдыма түшкөндүн ордуна мага кыр көрсөтөсүң, - џрысбектин а€лы ∆ен€га ээликтей карады, - ∆олдо жүрүп төрөлгөн бала жолдо чоңойот!

- ќшол баланы көчөгө таштамак турсун ооруп калса жооп бересиң. - ∆ен€ сөөмөйүн кезей сүйлөдү, - ќшол бала үчүн жарыкчылыктан айрылып калышың ыктымал!

- џкы, сенин балаң кудайдын баласы болсо да, - јл айласы куруй босого жакка басты.

- Ѕилсең ошол үчүн жашап жатасың, болбосо џрысбек алда качан мени менен болмок, үйүңдү бузбайын деп аны өз тууруна кайтарганым үчүн мага миң мертебе ыраазы бол!

- ќй, ой, рахмат сага, эримди өзүмө кайтарганыңа, - дегенде јдинай кирип келди.

Ёкөөнү элеңдей карап туруп калганда ∆ен€:

-  ел јдинай, биз џрысбек экөөбүз эртең загска барганы калдык. - јга карап көзүн тигил а€лга карай ымдап, - —ен барып чакыруу билетке заказ берип келе калчы! - деди.

- ∆акшы болгон тура, чогуу өткөрөлү үйлөнүү тойду, кана бере сал! - деп јдинай дагы атайын ∆ен€га жакындап, - чакырылган адамдарыңды келгенде жазасың, биз сексен билетке заказ кылганбыз, ошого канчаны кошуп койойун? - деди.

- —ексенге, баары биригип жүз алтымыш болот экен, џрысбек менен Ёрмат эки жүз адамды тейлегенге жарайт! - ќшол убакта тигил а€л тарс дей түшүп жыгылып кетти.

јдинай менен ∆ен€ коркуп дароо таксиге сүйлөшүп, ооруканага жеткирип ал эс алгандан кийин кетишти. «ейнеп өзү жүрөгү оорукчан эле, приступ бериптир. Ёкөө көпкө чейин унчукпай отуруп анан јдинай:

- Ёкөөбүздүн сөзүбүз өтө оор тийди окшойт ээ, кантсе дагы а€л эмеспи, күйөөсү айбан да, жакшынакай а€лы туруп ар кимге асылган.

- јны эмне кыласың курбум, эстебей эле койчу. јндан көрө иштериң кандай, баары жайындабы?

- Ёң сонун, Ёрмат ата-энесин эртеңкиге чакырды, мени тааныштырмак болду. Ёгер туура көрсөң мени менен барчы, у€лып атам жалгыз баргандан.

- Ёртең жумуш да, кантем анан?

- Ѕир күнгө жооп сурабайсыңбы?

- јнда эртең менен эрте барып шефке жолугушум керек.

- ќшентчи, жалгызсыратпай жанымда болбосоң болбойт, Ёрмат дагы ∆ен€ны ээрчитип ал деди.

- —енин ата-энең качан келмек болду?

- јлар эки күндөн кийин келет, эртең той деген күнү.

-  ой, эртең кийип бара турган кийимимди да€рдайын, - деп экөө тең кийимин да€рдоого киришти.

”лам бирине-бири башка көйнөктөрүн көрсөтүп көпкө убараланып атты. јкыры кийимдерин да€рдап бүтүп бирден кийип көрүп көңүлдөрүнө жакканын алып коюп жатканга кирди. “ой жөнүндө кобурашып көпкө уйкулары келбей жата берди экөө тең. јдинай үч күндөн кийин турмуш деген табышмактуу каалганын эшигин аттап, жашоо деген өмүр карытаар кызык дүйнөнү аралоодон адашпай, туура, таза өтөөгө өзүнө-өзү убада берип, Ёрматтын да өзүнө татыктуу болушун тилеп атты, жүрөгүндө. “аң атып жерге жарык түшкөндө ∆ен€ шашыла туруп кетти. јл барып эле суранып кайра келсе жатакананын эшигинде чет элдик машина токтоп, андан ’азар түшкөнүн көрүп токтой калды. ’азар туура эле жатакананы көздөй басканда ∆ен€ бекине калды. Ѕир аздан соң јдинай менен ’азар экөө сыртка чыгып сүйлөшүп туруп калды. ∆ен€ эмне кылаарын билбей жашынып тура берди. ’азардын кетээр түрү жоктой, јдинай дагы аны чыдамсыздык менен күтүп жатканы сезилди. ќшол убакта Ёрматтын машинасы келип калды эле: " ой, эми үйлөнгөнү жаткан экөөнүн ортосуна кара көлөкө түшүп калбасын, мага келгенин билбей кызганып жүрбөсүн" деген ойдо чыга келди. јны көргөн ’азар:

-  андай, сулуу кыз, сизди күтүп жаттык эле, - деп учурашып туруп калганда Ёрмат жете келип селкисинин бетинен өөп экөөнө баш ийкеп койду. ∆ен€:

- ’азар, бүгүн менин убактым жок, шашылыш бир жакка бармакпыз, дагы бир күнү жолугаарбыз, - деп аны кетирүүгө шашты.

- ∆о-ок ∆ен€, бүгүн сени ойнотуп келейин деген элем, атайы издеп келдим, - ал да болбой туруп алды.

јкыры ∆ен€ ага түшүндүрүп дем алыш күнү жолукмак болуп ’азарды жөнөтүп, јдинайлар менен чогуу кете берди. Ёрматтын заңгыраган үйүнүн короосуна машина киргенде Ёрмат:

- јдинай, сага ачык айтып коюшум керек, бүгүн би€кта болосуң, ата-энем ырым-жырымын жасайбыз деп жатат.  ыскасы бүгүн башыңа апам жоолук салат, - деди жылма€.

-  антип? - јдинай көздөрүн бакырайта башка сөз айтууга жарабай бир ∆ен€ны, бир Ёрматты карады.

- ќшондой, эгер мени у€т кылсаң өзүң бил, менин босогомду өз дилиң, таза пейлиң, жүрөгүң менен атта, бактылуу болушубуз үчүнЕ

- “уура јдинай, сүйгөн адамыңа баш кошуу кандай кана бакыт, - Ёрматты күлө карады ∆ен€, -  үйөө келсе кыз да€р дейт. Ёрмат, кыз кылыгы менен, јдинай чын жүрөгү менен сени сүйгөн соң, ак дили менен аттайт! - дегенче үйдөн бир топ а€л-эркектер чыга калды, көрсө Ёрмат баарын табышмактуу кылып үйдөн чыкпай тургула деп кеткен экен, достору дал ошол жерде эле.

Үйдөн чыккан а€лдар табакка боорсок, конфеттерин алып чыгып чача баштады эле дагы экөө-үчөө келип кыздардын кимисин кармаарын билбей бири-бирин карап туруп калганда ∆ен€ акырын сөөмөйү менен јдинайды көрсөттү, дароо эле аны алып түшүп үйгө карай жетелеп жөнөштү: "јй тигиниси деле а€бай сулуу кыз экен, келин кылып алса болчудай" деп шыбырашканын ∆ен€ угуп јдинайды бир жагынан колтуктап кирип баратты. јдинай менен ∆ен€ тең эле, жыйырма бирде, ∆ен€нын экини төрөгөндөй түрү жок, татынакай ичке, узун бойлуу келин. јдинай күйөөгө тие элек кыз болчу. Үйгө кирип тартылуу көшөгөгө отургузуп башына аппак жоолукту салып, үстүнө жаңы чыккан көйнөк кийгизишип:

- јк жолтой, ак жүздүү бол садага, алганың менен тең кары, алдыңды бала, артыңды мал бассын!

- Ѕактылуу болгула, айланайындар.

- “үсү ийгиден түңүлбө деп, өңдүү-түстүү кыз экенсиң садага, ата-энеңе ырахмат, үлбүрөтө өстүрүп минтип бизге жеткиргенине.

- ќоба десең, үрдүн кызы болсо ушунчалык болгондур? - дешип бака-шака түшүп жатышты.

јнын ортосунда ∆ен€ны да тамашага чалып тийише сүйлөп кирди бири:

-  елин бала менен кошо бир сулуу кыз келиптир, муну дагы алып калбайлыбы ы€?

- ќшентиш керек, "жакшыны жатка чыгарба" дейт, алып калалы, - дегенде ∆ен€:

- Ёжелер, менин эки балам бар, күйөөм бар, аларга жооп берсеңер макул, алып кала бериңиздер, - деп күлүп калды.

- ќй катыгүн десе, озунуп кеткен экен ээ жигиттер, ушундай сулуу кызды койбой калсын.

- ћейли айланайын бактылуу болгула, алдагы, сен дагы бизге окшогон ата-эненин балдарысыңар, - дешип чай алып келип куюп, - кел айланайын, - деди бири.

јдинай ушул учурда ыйлап отурган, ал Ёрматка таарынып отурду: "Ќеге алдын ала айтып койбойт, мени алдагысы келгенин кара, тойдон кийин алып кетем дебеди беле?" деп ыйлап отуруп: "ћен жиндимин ээ, качан, ким тойдон кийин алып кетчү эле, тойдон мурун үйлөнөт да чын эле", деп кайра өзүнө күлкүсү келип бетин басып калды. ∆ен€ ал күнү калып конок болуп Ёрматтын достору менен отуруп эртеси кетти.  ээде убакыттын өтмөгү тозок, кээде эмне болуп, кантип өткөнүн сезбей да калат эмеспизби? ∆ен€га той күнү келээр күн узактай сезилип курбусуна жете албай жатты, жатаканада жалгыз зеригип сыртка чыкты. Өзүнчө ойго батып, ары-бери басып жүргөндө ’азар келип калды.

- —улуу кыз, кандай? - ∆ылма€ басып келип колундагы бир тал гүлдү сунуп жүзүнөн аста өөп койду, - —изди көрүүгө куштар болдум, сулуу кыз!

- ∆аңылышып калам деп ойлобойсузбу?

- ∆о-ок, мен баарын алдын-ала билем, мен сени көргүм келди сулуу кыз.

- —үйүүдөн тажап бүткөм, угайын деген кулак жок! - ∆ен€ терс бурула бергенде ’азар колунан кармай калды:

- “октой турсаңыз ∆ен€, бир азга элеЕ

- ”бактым жок, сүйлөшчү сөз бүттү!

-  антип, биз жаңы гана жолукпадыкпы, али жакшылап сүйлөшө элекпиз.

- ћенимче сүйлөшүп бүткөндөй болдук эле го?

- ∆о-ок алтышка, мен али сөзүмдү бүтө элекмин, - ∆ен€ны колдорунан кармалай өөп машинасын көздөй жетеледи, - ∆үрү бир жакшы жерге барып суусундук ичип, эс алып отуралы, - деп жооп күтпөй эле машинага отургузуп жатканда џрысбектин машинасы токтоп калды.

∆ен€ селдээ алмак-салмак карап турганда џрысбек келип:

- ∆ен€, сени менен сүйлөшчү сөз бар! - деди.

- ј менин сени менен сүйлөшө турган сөзүм бүткөн! - ∆ен€ ага өчөшө машинага отуруп, - јйдай бериңиз! - деди эле џрысбек машинанын алдына тура калды.

- “үш деп жатам!

- ∆ок, айдай бериңиз! - ∆ен€ ’азарга ачуулангандай сүйлөдү, - јл менин эч кимим эмес!

ќшондо џрысбек машинанын каалгасына жетип келип ачып ∆ен€ны ийинден тарта түртүп түшүрдү да:

- ћен сага айттым беле үйлөнөм деп?! јйтпадым беле?! Ёмнеге көрүнгөн менен жүрүп атасың, же тойбой калдыңбы?! - деп жаакка чаап жиберди.

∆ен€нын көздөрүнөн чаар чымын уча ызаланып аны көзүнүн огу болсо атып ийчүдөй болуп:

- Ёмнени айттың эле, а€лымды жиберип эптеп кутулайын деппи? Ѕаары түшүнүктүү, а€лыңдын мага айткан сөздөрү жетет, сен үчүн эмне деген сөздөрдү угуп уугуп отурам, эми сен мени кордогуң келип турабы? ће, керек болсо кескилеп өлтүрүп сал! ƒагы эмне керек сага? ћага жашоо бересиңби же өлүм бересиңби, азыр бүтүр! - деп төшүн тосо аны түрткүлөдү, -  ана, дагы эмне кылайын деген оюң бар?

- Ёмне деп жатасың ∆ен€, а€лым сага качан келди эле? - џрысбек ∆ен€ны эки карыдан ала жүзүнө тигиле карады, - јнын келгени чынбы?

- Өзүнөн сура, эмне дегенин өзү айтсын! Ѕаланын чыпалагына зы€н келтире турган болсо, а€лыңды өз колум менен өлтүрөм. Ѕолду, азыр бар да баарын бүтүрүп анан кел! - деп бөлмөсүн көздөй жөнөгөндө џрысбек эчтеке дей албай машинасын көздөй башын шылкыйта кетип баратты.

’азар үн дебей отура берди.

"Ѕаары бүттү! Ѕүттү, мен эми ∆ен€га сүйлөгөнгө акым жок, кандай жүрсө ошондой жүрсүн, чын эле анын жаштыгын мен өз билгенимдей пайдаландым, бул дагы эркиндикте сүйүп, сүйдүрүп жашоого акылуу, татыктуу" деп џрысбек машинасын жылдырып жөнөп кеткенден кийин ’азар ∆ен€га барды. јл ыйлап отурган. Ёч нерсе сурабастан акырын колтуктай алып чыгып, жанына отургузду. ∆ен€нын бир нерсе демек болгонун билип сүйлөтө койбоду, зыпылдаган жеңил машина чоң жолдо кетип жатты. ∆ен€ ыйын токтото өзүн колго алды да:

- ћени өз жайыма коюңузчу, менин эки балам бар, сизге мен тең эмесмин! - деп жиберди.

- “үшүнөм, талашка түшкөн кыз жагат мага, демек баары мага түшүнүктүү, - ’азар ага карап көзүн кыса жылмайып ийинге таптады, - Ёч кысынба, менин да а€лым бар, бул жерде бизнес менен келгемин, эгер макул десең үй алып берем да, сени менен жашайм.

-  ызык, а€лыңыз угуп калса эмне болот? - ∆ен€ ага таңгала карады.

- Ёч нерсе дебейт, анда баары бар, мен жөнөтөм, кыскасы ал өз жашоосу менен.

- ј мени мененЕ

-  адимкидей эле никелешебиз, закондуу а€лым болосуң, сенде да баары болот.

- јта-энем укса кантет?

- јта-энеңе чогуу барабыз, - јңгыча ’азар машинасын кыйч эттире чоң имараттын жанына токтотту.

’азар өзү түшүп келип ∆ен€ны колдон ала колтуктап имаратты көздөй басты. Ёкөө бешинчи кабатка жеткенде оң жактагы эшикти ачып колун көкүрөгүнө ала, - ћархамат, кириңиз үйгө, - деди ’азар.

- –ахмат, - ∆ен€ жылмайып коюп жүрөгү лакылдай босогону аттай берип оозу ачылды: үйдүн ичи шумдук, мебелдерге, килемдерге, чет элдик кооз буюмдарга толгон, бурчта чо-оң телевизор, ∆ен€ андай телевизорду көргөн да эмес, таңгалып үйдүн ортосуна келип токтоп калды.

- Ёмне болду ∆ен€? Өт аркы үйгө, экөөбүз азыр тамактанып алалы, андан кийин сөздү бышыктап сүйлөшөбүз, - деп колтугунан ала ашкана жакка өттү.

јшканасына кирген ∆ен€ ого бетер таң калып: "”кмуш жашайт тура, кыргыздар өз элинде куурап атса, буга окшогондор биздин жерде кулжебести жеп тайраңдап жашап жатканын кара" деп ойлонуп, ичинен ’азарды жек көрүп кетти: "џрысбек кандай жашайт болду экен?  ычырайт эле кычырайт, жашоосу кандай экенин көрбөдүм" деп кабагын чытый стулга отурду. ’азар муздаткычтан куурулган тооктун этин, жер-жемиштерди, лимондорду алып коюп, импорт винону ортого алып келди да рюмкаларга куюп бирин ∆ен€га карматты:

- ћен ичпейм, - ∆ен€ тартына карап рюмканы ары жылдырды.

- »чпегениңди билем, таанышканыбыз үчүн аздан ууртап койсо болот, анан экөөбүз бийлейбиз, - ’азар кайра рюмканы ага карматып шыңгыр эткен хрусталдын үнү үйгө жаңыра түштү.

- ћен ичпей эле койойунчу, иччү эмес элемЕ

- ∆о-ок болбойт, ∆енечка! - деп анан ага кайрылды, - ∆ен€, өз атың эле ∆ен€бы?

- ∆азгүл, кыздар эле ∆ен€ деп жүрүп ∆ен€ болуп калдым, - ∆ен€ жылмайып койду, - Ёмне, сизге жаккан жокпу?

- ∆агат дечи, бирок кыргыздын кыздарынан мындай атты укпаганга таңгалып, метис ко деп ойлогом, - ∆ылма€ карады.

-  ыргыз элемин, - ∆ен€ да күлүп койду.

¬инодон аз-аздап алып отуруп, анан ’азар музыка койду.

- —изди бийге чакырсам кандай болот, бийкеч? - ’азар ага ийиле колун сунду.

∆ен€ ордунан туруп аны менен бийлеп жатты. ’азар аны жеңил гана көпөлөктөй алып жүрдү, көптөн кийин кайра столго отуруп жаңы винону ачып ичип отурушту, калганын ∆ен€ билбейт, түн ортосунда ойгонсо башы ооруп тили оозуна батпай суусап калыптыр. ∆анында ’азар эч нерсе сезбей уктап жатат. јкырын туруп ашканага кирип суу ичти да: "”€т болгон турбайынбы, эми уктап атканда кетип калайын", деп акырын шырп алдырбай кийинип атканда ’азар көзүн ачпай колу менен ал жаткан жакты сыйпалап келип таппай калганда тура калып:

- ќй, сен кайда таң атпай? - деп сурады уйкулуу көзүн күлүңдөтө.

-  етейин, мен мас болуп калыптырмын, кечириңиз, у€т болдум го? - деди ∆ен€ күнөөлүүдөй.

- Ёч нерсе эмес, андайлар боло берет, мен сени кетирбейм, демек эми жакшылап сүйлөшөлү, - ’азар туруп кийинди, анан ∆ен€ны өөп, - сен жуунуп чык, мен сага тамак да€рдайын, - деди душту көрсөтө.

∆ен€ дагы үндөбөй душка кирип ырахаттана жуунуп сергий түштү. ќоруп турган башы басыла кийинип жатып: "Ёртең јдинайдын туулган күнү, бүгүн кийим тандашып коюшум керек, анан өзүмө да көйнөк алсам болот эле" деп ваннадан чыкканда ’азар аны тосуп алып ашканага алып жөнөдү. Ёкөө тамактанып отуруп анан сөзгө өтүштү.

- ∆азгүл, мен сага үйлөнөм, кандай шарт койсоң баарына мен макулмун, - ’азар ∆ен€ны суроолуу карады.

- ћен ойлонушум керек, эртең курбумдун үйлөнүү тою, бүгүн сөзсүз ага барышым керек.

- јга макул, мен да кошо барам, андан көрө бүгүн сени базарга алып барып өзүм кийинтип келейин, макулбу?

- ∆ок, жок, өзүм эле, тим эле коюңуз, өзүмдүн делеЕ

- јндай болбойт, экөөбүз барабыз, - ’азар аны ой-бойуна койбой кучактап көпкө күзгүдөн карап турду.

- —ендей сулуу кыз эч жерде иштебей гана үйдө отуруш керек!

∆ен€ үнсүз анын кучагында термеле ойго батты: "џрас эле бир келген бакытты колдон чыгарып эмне кылам? јта-энеме да жардам берип баламды колума алып алам, эки баланы жашырынып төрөп џрысбектен жыргаганым кана? ∆аштыгымдын жалбырактай дирилдеген назик кы€лдуу өмүрүмдү жакшы өткөрүп жашап калайын" деп ага макул болгондон башка аргасы жок экенин түшүндү.

’азар экөө таң аткандан кийин базарга келди. ’азар аны адегенде салонго алып кирип чачын жасатты, андан дүкөнгө кирип кымбат баалуу кийим-кечек сатып алышты да үйүнө келип кийгизип машинасына салып јдинайга жөнөдү. јны жеткирип коюп ’азар кайра кетти. јдинай менен Ёрмат аны күтүп жатышкан экен.

- ќй-ий ∆ен€, сен тим эле чүрөк болуп калгансың го? - јдинай ага суктана кучакташып өбүшүп атып кулагына, - џрысбек үйлөнүүгө макул болдубу? - деп шыбырай сурап койду.

- ∆о-ок, ба€гы түрктү билесиңби?

- ќоба, эмне ал сага үйлөнмөк болдубу?

- Үйлөнөм деп болбой атат, биерге ошол жеткирип келди.

- јзамат, крутой неме экен, кармап ала бер! - деп экөө шыбыраша үйгө киришти.

ƒасторкондо баары жайнайт, эмне гана жок! Ёрматтын ата-энеси ∆ен€ны жакшы кабыл алып конок бөлмөдөн сыйлап, анан Ёрмат болуп машинага отуруп јдинайга көйнөк алмакка жөнөдү. јдинайга көйнөктү тандап алгандан кийин Ёрмат шакегин алды, андан чыгып салонго киришти. „ачын жасатып үйгө келгенден кийин куда-кудагыйлар келип ал күнү тойго камылга кызуу жүрүп жатты. Ёкинчи күнү үйүнө барып андан тоого чыгып келишти, кудаларын үйдөн тосуп той уланып, јдинайдын ата-энесинин алдына элүү миң сом коюп кыргыздын ырымын жасап, дүңгүрөтө той берип, жаштар ырдап-чордоп үч күнү-түнү менен ойун-зоок болду. Үчүнчү күнү кудаларын узатышты. јта-энеси кызынын багын тилеп, жөнөп кетишти. ∆ен€ да жаштардын катарында курбусу јдинайга бак-таалай каалап бирге болуп, ал дагы кетүүгө уруксат сурады:

- јдина, мен эми кетейин, бүгүн жатаканада болом. ’азар келсе кетем, үйүңдүн телефонун берсең мен чалып турайын.

- ќоба ∆ен€, кабарлашып туралы, - јдинай Ёрматтан телефондун номерин сурап жазып чыгып ага берди, - ћына, курбум. ∆акшы жүрдүк, теңтуш болуп сырдаштык, эми күйөөгө тийгенде бири-бирибизди унутпай катышып туралы.

- јнанчы, сен эле унутпасаң, мен унутпайм, - Ёкөө кучакташып көпкө туруп калды. ќшондо Ёрмат алардын жанына келип:

-  урбулар коштошо албай жатасыңарбы? - деп күлүп калды, - Ёкөөңдүн бириң эркек болсоңор ажырамак эмес экенсиңер?

- јнанчы! Ёкөөбүз тең кыз болуп калганыбызды кара, болбосо эч качан бөлүнмөк эмеспиз, - ∆ен€ дагы тамашалай күлүп јдинайды көзүн кыса кучактап алды, -  ызганган жоксуңбу?

-  ызганганымдан айтып жатам да, менин јдинайымды болбой эле өөп жатсаң, - Ёрмат каткырып калды.

-  ойдум, јдинайың өзүңө эле кут болсун, - ∆ен€ колун бошотуп жолго чыкмак болду эле:

- Ѕиз жеткирип койолу? - деп јдинай Ёрматты карады.

- ƒайым да€рмын! - Ёрмат јдинайга карап колун чыкыйына тийгизе чест берип койду, - ћен сиздин кызматыңыздамын!

јнан үчөө күлүп калышты. Ёрмат машинасын айдап, жолго чыгышты. Ѕат эле алар жашаган жерге келгенде ∆ен€:

- Ѕиздин үйдөн даам сызып чыккыла! - деди.

- ∆үрү Ёрмат, кирип чыгалычы, пожалуйста-а? - јдинай Ёрматты карап эркелей кетти, - ∆ашап жүргөн жер жакшы көрүнөт экенЕ

- ∆ен€, - Ёрмат ага көзүн кыса сүйлөдү, - јдинай үч-төрт күн мурун мени "сиз" деп сүйлөчү эле эми сен дей баштады да, эмнеге?

- јлгыча агаң болом, алгандан кийин күйөөң болом деген эркексиңер да! - ∆ен€ јдинайга карап күлдү, - „ынбы, јди?

- ќоба да, ошентип мени коргоп койчу, мени шылдыңдап эле атат, - јдинай дагы ага арызданган өңдөнүп эркелей сүйлөдү, - Ёрим болооруңду билсем көргөндө эле "сенден" баштамакмын!

Үчөө тең күлүп калышты. Ёрмат үндөбөй сыртка чыгып кетти, јдинай менен ∆ен€ бири-бирин караган бойдон ийиндерин куушура туруп калышты.

- јдинай, жакында мен дагы бул үйдөн кетем го? - ∆ен€ ойлуу кроватка отуруп жатып айтты, - Ѕуйруса мен дагы жашоомду өзгөртөм. “ажап кеттим џрысбектин куру убадасынан, - деп, жооп күткөндөй јдинайды карады.

- Ѕа€гыдан кийин келбей калдыбы ал?

-  айдан! ’азар мени болбой машинасына отургузуп атканда келип калыптыр, мен анын көзүнө бузулган а€лдай көрүндүм го, жөн эле жинденип жаакка чаап жибербедиби! - ∆ен€ јдинайга баарын айтып берди, - џрысбекке ишенип жүрүп жашыруун эки бала төрөп, алардын жүзүн көрүүгө, үнүн угууга зар болуп отурам, јдинай. ћен дагы бирөөгө сүйүктүү жар, мээримдүү эне болгум келет, качанкыга чейин эле анын бал тилине алданып жүрө берем?! јга өчөшүп ’азар менен кетем, сөзсүз кетем, јдинай!

- “уура кыласың, андай неме сага куру убададан башка эч нерсе кылып бере албайт, ал чечкинсиз тура, өзүнүн күнүмдүк жыргалын ойлоп сенин келечегиң менен иши да болгон жок.

- ћен ага ишенип, жок дегенде баламдын жанында болом деп ойлосом, өмүр бою эле каалганын сыртындагы а€лы болуп жүрө албайм да?

- “үшүнүп турам, сен бактылуу болууга тийишсиң ∆ен€, бактылуу болосуң, көрөсүң го, ошондой бактыга татыктуусуң!

ќшол убакта Ёрмат кирип келди, эки колунда эки пакет:

-  ыздар, зерикпей эле отурасыңарбы, бир аз кечигип калдым, мүмкүн болсо бир сюрпризди көрөлүбү же столго тамакты жайып отура берелиби? - Ёрмат экөөнө сырдуу жылмайып койду.

- —юрпризди көрөлү?

- “уура, сюрпризди көргөн жакшы го? - дегенде Ёрмат эшикти ача берди эле босогодо эки чоң букетти кармаган адамдын бут жагы эле көрүндү. јны кыздар: "Ёрмат экөөбүзгө атайын гүл апкелген экен" деп ойлоп ийишти. Ѕир кезде ал адам јдинайдын жанына келип:

-  уттуктайм, үйлөнүү тоюңар кут болсун! - деп гүлдү јдинайга ийиле суна бергенде ’азар экенин көрүп экөө тең күлүп жиберди. јндан кийин экинчи гүлдү оң колуна кармай, бир тизесин жерге тийгизе чөгөлөй колун төшүнө койо, - “артуумду кабыл алып коюңуз, жүрөгүмдөн чыккан жалындуу сөзүм менен! - деди эле, ∆ен€ бактылуу жылма€ анын колундагы гүлдү алып жатып, бала кезде окуган жомоктогудай оку€ны түшүм эмеспи дегендей эки жагын карана селт этип алды да, кайра өзүнө келип:

- –ахмат! - дегенде ал колунан өөп койду.

- –ахмат сизге! - јдинай дагы ыраазы боло күлө карады.

”шул мүнөттөр негедир узарып кеткендей, Ёрмат кыздардын ушунчалык жакшы нерсеге абдаарып каларына таңгалып тажаганда:

-  ыздар, эмесе дасторконго карасак кантет? - деп аларга карап ызаат кыла стулдарга колун жаңсай кетти, - кана эмесе кыздар, урматтуу конок, бүгүнкү салтанаттуу кечебиз ачык деп жары€лайм! - дегенде јдинай менен ∆ен€ күлүп ийди.

- “уура!

- ∆акшы болот!

- јй укмуш ай, ушул бөлмөдө дагы салтанаттуу кече, абдан кызыктуу күндү өткөрсө болот тура! - ∆ен€ аларга кубанычтуу карап, Ёрматты кубаттады, - менин эң жакын, урматтуу а€шым Ёрмат, ушул биздин кичинекей бөлмөдө кандай гана сырлар катылбады дейсиң! Ѕизден мурун, кийин дагы нечен жаштар келип жашашат. ∆аштык бар жерде сырдуу күндөр, табышмактуу келечектер ар дайым болот экен.  ыскасын айтсам, ушул бөлмөбүзгө келип чоң салтанатты баштаганыңар үчүн ыраазымын!

- јнанчы, силердин жакшынакай жүзүңөрдү ушул үйдөн таап отурабыз, ошондуктан бул бөлмө ыйык бөлмө, сүйүүлөрдүн уюткусу!

∆ен€ толкунданып отурду. Ёрмат импорт винону бузуп төрт стаканга куюп алдыларына койду. јнан ’азарга карады:

- —өз сизде, ’азар аке, сүйлөп коюңуз!

- ја-а жакшы, - ’азар колуна стаканды алып, ушул кичинекей бөлмөдөгү чакан столдун тегерегинде отургандарды карай ордунан туруп:

- Ёмесе Ёрмат, јдинай, силердин турмуш жолундагы алгачкы кадамыңар байсалдуу болсун, өмүрүңөр узун, келечегиңер кең болуп, келечекте самаган максатыңарга жетип бактылуу жубайлардан болгула, - ’азар ∆ен€ны карай күлүмсүрөй, - Ѕиздин ∆азгүлдүн келечек жолу жакшы болуп, тилегине жетсин, баарыңарга денсоолук каалайм! -  олундагыны алып жиберди.

- –ахмат, айтканыңыз келсин! - Ёрмат ыраазы боло алып ийди.

- јйтканыңыз келсин.

- –ахмат! -  ыздар дагы жүрөгүнөн ыраазылык билдире алып ийишти.

 өпкө кызуу сүйлөшүп отурушту. јдинай менен Ёрмек кетмек болуп камынып калганда ∆ен€:

- јдинай, - јры барып өз кийимин салган сумкасынан аппак жоолук менен бир эркек көйнөк алып келди, - ”шул үйдөн таанышып бирге жүрүп, сырдашып, сындашып бир кеседен аш ичтик эле, мен сени узатканым болсун, курбум, ар дайым башыңдан ак жоолук түшпөй, алганың менен тең карып, ата-бабалардын жолун жолдоп ак жолтой келин, андан кийин ак чач байбиче болуп бакыттын төрүндө балкып, чоң-эне, чоң-ата деген бийик чокуга чыккыла, ар дайым жүзүңөрдөн жылмаю кетпесин! - деп ак жоолукту курбусунун башына салганда јдинай ага ыраазы боло кубанычынан көзүнө жаш ала бекем кучактап алып ыйлап ийди:

- џраазымын курбум, өзүң дагы өмүрдө өксүбөй эмнени кааласаң баары кабыл болуп тилеген тилегиңе жет, сенин пейилиңе ыраазымын! - Ёкөө кучакташып анан аларды узатмак болуп эшикке чыга бермек болгондо каалга ачылып џрысбек кирип келди.

Ѕири-бирин карап туруп калышканда џрысбек өйдө өтүп барып ’азарды бир карап койду да:

- “ой болуп жаткан го, эгер жашыруун болбосо билсем болоор бекен? - деди кычырай ∆ен€ менен ’азарды алмак-салмак карап.

- јчыгын билгиң келсе менин, биздин тоюбуз, даам ооз тий! - ∆ен€ андан куру калбай маңдайына тикелеше калды, - “ойго куш канатын салып өткөн имиш, жигиттин жигити болсоң жакшы тилегиңди, каалооңду айтаарсың?!

- ја-аа, ошондойбу? - џрысбек эмне кылаарын билбей ары-бери баса жаактарын кармалай ойлуу токтой калды да, столдо турган чыныга өзү толтура винодон куюп туруп, - Ѕактылуу бол, бийкеч! - деп дем албай жутуп ийип көзүн жумуп бир азга туруп калды да, - жаңылып калгандан корккон жоксуңбу? - деди саал кытмыр жылма€.

- Ѕиринчи жолу жаңылгам, эми жаңылган жокмун, өз теңимди таптым деп ойлойм! - ∆ен€ ага атайын өчөшүп сүйлөп жатканын тигилер сезип эле турду, бирок бири да унчуккан жок, - Ѕиздин тынчыбызды алып жатасың, эгер жигит болсоң тоскоол болбо мындан ары!

- Ѕолуптур, мен кетейин, дагы жолугаарбызЕ - џрысбек эшикке чыгып баратып ∆ен€ны бир карап алды да чыгып кетти.

јл чыгып кеткенден кийин јдинай:

- ”кмуш ай, тынчыттың го жөн эле? - деди күлө.

- “уура болду, өзү ошондой сөзгө татыктуудур да, өз күнөөсүн сезген адам унчуга албайт, - Ёрмат сөзгө кошулду.

- јзамат ∆азгүл, деги кыз эмес эркек болсоң болмок экен, - ’азар ∆ен€ны далыга таптай белден ала кысып койду, - Ѕир көрүп жактырганда жаңылган эмес экемин!

- јдинай, силерди узатып анан ’азарды жөнөтөйүн, башым ооруп чыкты, - ∆ен€ кабак чытый аларга карады.

- ∆ок-жок ∆ен€, мен сунуш киргизгим келип турат, азыр үчөөң тең менин үйүмдө конок болосуңар, чогуу кетебиз.

- Үйдөгүлөр күтүп калышат го? - Ёрмат менен јдинай бири-бирин карады.

- јзыр силер үйлөнүү са€катында жүрөсүңөр да, кыскасы, бал айы дегендей, үйдөн телефон чалып койобуз, үйдө телефон барбы?

- Ѕар, бар! - Ёрмат шаша жооп берди.

- Ёң сонун, мен силердин көзүңөрчө ∆азгүлдү кийим-кечеси менен биротоло алып кетем, кыскасы, биз үйлөнөбүз, - деп ∆ен€ны ой-бойуна койбой сумкаларын көтөрүп чыгып баратып, - Ѕөлмөнү ачык эле коюп кой, ээси келсе издеп калат, ал эми калган буюмду эсиңе алба, кеттик! - деп алдыга жөнөдү.

Үчөө үн дебей ’азардын чечимине каршы экенин же макул экенин ачык айталбай артынан чыгышты. јдам көңүлү гүл деп койот эмеспи, Ёрмат деле өз абалына кычырай јдинайды колдон алып кетип калат беле, чын пейилинен айтып жаткан ’азардын көңүлүн кы€ алышпады. ∆ен€ мындай чечимди күтпөгөн, ал өзүнчө сарсанаа болуп жатты: "ћенин тоюм деп мунун көзүнчө бекер айттым окшойт, эркектин эркегисиңби деген сөз буга катуу тийген жокпу, ойлонойун дебедим беле?" деп унчукпай ээрчише сыртка чыкканда ’азар аны жанына отургузду өзү колдон ала, анан Ёрматка карады:

- ћенин артымдан жүрө бергиле, коноктор! - деп машинасын ордунан жылдырды.

Ѕул учурда џрысбек далдоо жерде аларды карап турган, кетип жатканын көрүп рулга башын уруп алды да:

- ћага чала, өзүмдөн кетти, мен муну кетпейт деп ойлободум беле?! Өмүр бою, ал тургай убакыт жеткенде өзүмдүк кылам деп жүрүп кечигип калдым, болду эми, бүттү! - деп машинасын катуу айдап артына бурулду да жөнөп кетти.

’азар конокторун үйүнө конок бөлмөсүнө киргизип стол үстүн жайнатып коюп чын пейилинен сыйлоого өттү.

- ћен силерди, ∆азгүлдү жолуктурганыма абдан кубанычтамын! Ѕеш жылдан бери  ыргызстанда жашап жүрүп өзүмө жакканы, жакпаганы да болду, бирок ∆азгүлдү көргөндөн бери мен чыныгы сүйүүмө жолуккандай болдум, - ’азар ордунан туруп ∆ен€ны колтуктай башка бөлмөгө алып кетти да заматта аны гүлдөй жасантып, укмуштуудай шуудураган көйнөктү жер чийдире кийгизип колтуктап кайра киргенде јдинай көздөрүн жайната:

-  урбум, жөн эле принцесса болуп калдың го! Ёгер жолдон капысынан жолуксаң тааныбай калмакмын, бактылуу бол, ылайым бактыңдан кемибе! - деп тура калып кучактап экөө тегеренип бийлеп киришти.

-  елгиле кыздар, эми тамакка карайлы, - ’азар ал экөөнү жылма€ карап орундукка отурушун суранды, - Ѕуйруса са€катты чогуу өткөрөбүз!

- “уура ’азар аке, чогуу өткөрөлү, "ынтымак бар жерде ырыс бар" деп биздин ата-бабаларыбыз айтчу экен, ынтымак болсо бизде баары болот! - Ёрмат дагы ыраазы болуп турду.

∆ен€га кынап атайы жасагандай тигилген көйнөгү баарына жагып, өзүнө куп жарашып турду.

-  ана эмесе биздин принцессалар, экөөңөрдүн бактыңар, тагдырыңар биздин бактыбыз, тагдырыбыз, ошон үчүн алып койолу! - ’азар хрусталь рюмкаларга винодон куюп ар бирине карматып анан, - эч качан ∆азгүлдүн көңүлүн оорутпайм, суранычын, тапшырмасын так аткарам деп убада беремин! - деп ’азар ∆ен€ны кучактап бетинен өөп коюп, -  елгиле бакыт үчүн алып жиберели! Ѕакыт дегенди издесең таппайбыз, достор, бирок келген бакытты кармап калуу керек! - деди да алып ийип, дагы ∆ен€ны өөп көпкө турду.

∆ен€нын жүзү албыра ушул кез өзүн асманда каалгып учуп жүргөн ак куу сымал сезди, уктаса түшүнө кирбегендей оку€нын болуп жатканына бир ишенсе, бир ишенбей махабат жүрөгүнөн у€лабаса да, берилип өз көңүлү менен сүйбөсө да жарыкчылыкта өзүнө бир берилген бакыттан кур калгысы келбей: "сүйүүдөн ким жыргаптыр, көңүлүң тынч, баары бар болсо ушул бакыт эмеспи, 'өзүң сүйгөнгө эмес, өзүңдү сүйгөнгө жет' деген сөздүн чындыгы бардыр, мен эми ’азардын эркиндемин" деп ой учугунун түбүнө жете албай жанындагылардын сөздөрү кулагына бир кирсе, бир кирбей кубанычтан жүрөгү лакылдап көздөрү жайнап турду.

-  ана эмесе, - Ёрмат ушул ирээт өз тилегин айтып кубанычтын кучагында балкыган ∆ен€га бурулду, - ∆ен€, ушул бүгүнкү ’азар аке экөөңөрдүн бактылуу мүнөтүңөр менен куттуктайм, ар дайым жакшылык менен өмүрүңөрдө өксүк дегенди билбей, бактылуу болуп ынтымактуу жашагыла, тилегиңер ишке ашып, уул-кыздын ата-энеси болгула!  ана алып жиберели, дүйнөдө жүрөк толкуткан сүйүү үчүн, көңүл көтөргөн, сезим ойготкон, урагыс сүйүү үчүн алалы!

- џрахмат, Ёрмат, сүйүүнүн кылымдарды карыткан аруулугу, тазалыгы үчүн, эки адамды бири-бирине жипсиз байлап, жалындаган от болуп, жүрөктөрдү толкуткан аруу махабат үчүн алалы! - ’азар да ага кошула рюмканы көтөрдү.

- ќшол аруу махабатын, жүрөктөн чыккан таза сүйүүсүн арнап кыз жүрөгүн уурдаган жигиттер үчүн алабыз, - јдинай ∆ен€га карап көзүн кысып койду.

- ћахабатын тартуулап, сүйүүсү менен бирге жүрөгүн кош колдоп сунуп кыз кадырына жеткен жигиттер үчүн! - ∆ен€ ага карап жылмайып колундагы рюмканы көтөрдү.

“өртөө тең кагыштыра алып жиберди. јйтылбаган сөздөр калган жок, жомоктогудай үлпөт болуп жатты. —ыбызгыган музыканын ыргагында эки-экиден бийлешип, бактылуу шыңгыр күлкү коштоп үй ичи көк жашыл жарык менен үлпүлдөй кооз көрүнүп өздөрүн тээ эчак өткөн кылымдардагы хан сарайда жүргөндөй каалгышат. јлар түнү бою уктаган жок, жагымдуу чет элдик шарап, шаңдуу музыка, көңүл эргиткен жаштыктын кайталангыс, алтынга алмашкыс мүнөттөрү алардын уйкусун келтире койбоду. “аң сүрө чарчагандай абалга келгенде јдинай менен ∆ен€ душка түшүп сергип алышты. “аң атпай ’азардын эшиги такылдап, ача койсо бир кызматчы гриль менен суусундук, сухой вино, дагы толгон тамак ашты киргизип кетти.  айрадан столдо бакылдашып отуруп анан Ёрмат менен јдинай өтө ыраазычылыктарын билдирип жөнөмөй болушту.  елээрки жумада төртөө бирге са€катка бармак болуп коштошушту. ’азар менен ∆ен€ экөө жалгыз калды:

- ∆азгүл, менин сунушума каршы эмессиңби? - деди ’азар ∆ен€ны аста кучактай жүзүнөн сүйүп.

- Өтө бат чечилген иштин арты кандай болоор экен, кө-өп ойлонуп бир кесиш керек элеЕ

- Ёгер сен менин чечимиме каршы болбосоң баары жайында болот, кана үйлөнүүгө макулсуңбу?

- ’азар, сенин үйбүлөң болсо, мен мында саргайып кала берсемЕ

- ’а-ха-ха! - ’азар каткырып жатты, - ∆азгүл, мен сени алдаганмын, менин а€лым жок, сен менин а€лым болосуң, келээрки жылы келишим бүтсө мен сени алып өз жериме кетем, эгер иш башкага уланса дагы калып иштейм, - ∆ен€ны кучактап алып өпкүлөп кирди, - ћенин ата-энем кыргызга үйлөнсөң үйлөнө бер деп уруксаат берген.

- Ёмне-е? - ∆ен€ аны түртө бойун ала качып, - —енЕ сен мени эмитен алдасаң кийин кандай болот? ∆е мени бир кыргыздын жапайысы деп мазактагың келип турабы? - ∆ен€ ызалуу аны карабай көйнөктү чечип таштап өзүнүкүн кийди да чыгып кетмек болгондо ’азар тизелей туруп колун бооруна ала:

-  ечир ∆азгүл, мен сени тамашалайм деп осолдук кылдым, эгерде менин суранычымды кабыл ала албасаң ачык айт, таарыныч жазылат, бирок жүрөктө жылуулук болбосо ал өмүр бою муздак бойдон калат, кечирип кой! -деди.

- ’азар! - ∆ен€ андан өтүп кете албай көзүнүн жашын колдору менен аарчый туруп калды.

’азар дароо ордунан тура калып ∆ен€ны колуна көтөрүп диванга алып барды.

- ∆азгүл, жүрөгүмө чок салып, жандүйнөмдү бүт ээлеп алдың, эми мен сенден ажырабайм, эртең сүрөткө түшүп ата-энеме салып жиберем! - дегенде ∆ен€ унчукпай калды, ’азардын эркине көнүп берди.

јл күнү кечке экөө жатак бөлмөдө жатты, экинчи күнү ’азар экөө сүрөткө түштү. јнан мечитке барып нике кыйдырып келип төртөө дагы бир тойлошту.

∆ен€ ээн боло калганда:

- јдинай, ’азар мени өз жерине алып кетем дейт, болгондо да бал айын силерди үйүнө чакырып ошол жакта өткөрөлү деп жатат, силер каршы болбойсуңарбы? - деп кубанычын жашыра албай айтып отурду.

- ∆о-ок ∆ен€, биз сөзсүз барабыз, “үрки€ны көрүп келгендин эмнеси жаман? Ёрмат ’азарга абдан ыраазы, ал турсун достошом деп атат!

- Ёң сонун, мен да ошону ойлоп жаткан элем курбум, мен бактылуумун, сенин артыңдан мага бакыт кушу өзү келип конду јдинай, эгер Ёрмат мени кошуп албаса мен ’азарга жолукмак эмесмин.

- јндай деле эмес курбум, бул сенин пешенең, - јдинай аны кучактап, ∆ен€ анын этегине башын коюп көпкө отурушту.

’азар менен Ёрмат достошуп кы€матка чейин кыйышпас болуп бири-бирине ант берип, ’азар аларды жакшылап коноктоду. Ёкөө бизнестерин өнүктүрүү үчүн пикир алышты.

Ѕирөөлөр бул жашоонун кызыгына батып, өмүрдүн кайталангыс күндөрүн ой-санаасыз өткөрүп жатканда, дагы бирөөлөр санаанын сазына белчесинен батып жашоонун кызыгы бир бүркүмгө татыбай күлгүн өмүрүн арман менен кечкен пенделер бир мезгилде өтө берет эмеспи. Ѕул кезде џрысбек ичип алып үйүнө күндө чыр салып, а€лын жүндөй сабаган күндөрү болду. ј€лын көрсө жин көргөндөй буулугуп чыгат:

- Ёй энеңди, элдин катындары кетип калат экен, сен менден эмне күтүп жүрөсүң ы€? - деп кирет сырттан киргенде эле темтеңдей басып. - —ен менин тагдырымды талкаладың, эмнеге ага бардың, акма-ак?!

- џрысбек, эс алчы, балдардын жүрөгүн түшүрөсүң, карачы балдар коркуп атат, - «ейнеп акырын сүйлөп џрысбекти тынчтандырмак болду эле, ал аны түртүп жиберди.

- Ѕалаңды урдум сени, балаң менен мени биротоло имерип алмаксыңбы ы€?

- џрысбек, болдучу эми, эл укса эмне дейт, уулуң чоңоюп калды, аларга жаман көрүнбөчү, - «ейнеп ∆ен€ төрөгөн баланы анын жанына алып келди, - Ѕазарбек ыйлап жатат, карачы аны!

џрысбек аны карап бир азга унчукпай калат да башын мыкчый, бакырып:

- ∆ого-ол азыр, баланы коюп кой жаныма! - дегенде «ейнеп чыгып кетти. џрысбек Ѕазарбекти кучактап алып бир топко ыйлап өөп, -  етти, энең бир түрк менен кетти, ал эми кайрылбайт, сен менин үмүтүм элең, - деп кайра эле, - «ейне-еп, энеңди урайын катын болгон, эр коруганды сага ким койду €?! Ёмнеңе жетпейт: алтын десе алтын, кийим десе кийимиң бар, деги менде эмнең бар, мени тынч коюп кетип калчы! - деп бакырганда Ѕазарбек да бакырып ийди.

Үч жашар бала эмнени түшүнмөк эле:

- јпа-а! - деп бакырганда «ейнеп да өчөшө унчукпай отуруп алды: "Өлүп кетпейсиңби?! ”шунун энеси пайда болгондон бери жашообуз бузулду" деп ойлоп аны жек көрүп кетти. џрысбек болсо ойунда баланы жакшылап баксам кайда бармак эле, акыры ат айланып казыгын табат дегендей акылына келээр деп жүргөн. ∆ен€нын ’азар менен кеткенине көзү жеткенден бери көзү ачылбай ичип, оорукчан а€лынын абалына карабай күндө жаңжал чыгарып сабап да койчу болду. «ейнептин жүрөгү күндө кармап, дарынын күчү менен жашай турган болуп калды. јнын абалын билгиси, сезгиси жок, "∆ен€ны ушул гана кетирди, кызганганды көрсөтөм!" деп өзүнүн ичкиликке берилип баратканын туйбады. Ёртең менен соолукканда «ейнеп ага ыйлап отуруп:

- џрысбек, кебетеңди карачы, бир а€л деп өзүңдү-өзүң кыйнап жатасың, жоголуп баратасың, ушунуң жакшыбы? - дегенде үндөбөй чыгып кетет.

 айрадан ыр-чыр, уруш-талаш. ”луу баласы он үчтө. џрысбек үч баласын ата-энесиникине жөнөтмөк болду эле, «ейнеп ага каршы чыкса сөгүнүп койо берди:

- ∆е өзүң кетпейсиң, же балдарды чоң аталарына жөнөтпөйсүң! Ѕазарбек үйдө калсын, үчөөнү каникулга жөнөтөм! - деп өзү айылга алып барып келди.

«ейнеп Ѕазарбекти жек көрүп турса да аргасыз: "Ѕалким үчөөбүз калсак имерилип калаар, балдар чоңоюп калганга жолой албай кыжаалат болуп жүргөндүр" деген ойдо ал келгенче салонго барып чачын жасатып, өзүн тартипке келтирип, мончого түшүп алынын келишинче жасанып атырдын жыттуусун себинип күзгүнүн алдында отурганда Ѕазарбек жанына келип: "јпа, апа, чай ичем" деп түрткүлөгөндө аны чаап жиберди:

- Ѕарчы ары, балакет ичкир!

- јпа-а! - Ѕазарбек чаңырып ыйлап ийди.

- Өлүп кет, өлүгүңдү көрөйүн ар-рам сийдик таштанды! - «ейнеп баланы ийнинен кармай ары түртүп ийип сырткы бөлмөгө чыгып кетти.

Ѕазарбек бакырып ыйлай берди.  айра келип чыныга муздак чай куюп баланын оозуна кармады:

- ће ич, энеңдин канын ичкир, шурку€дан туулган өлүксүз арам сийдик, өз канымдан жаралган баладай баксам да жакпадым, балакетимди алгыр! - деп какап-чакап жатканына карабай оозуна чыныны такай берди. јкыры Ѕазарбек:

- Ѕойду, ичпейм, бойду! - десе да болбой кийимине төгүлгөн чайды карабай улам муздак чайды а€бай ичирип атты. јнан өчөшкөндөй айкырып кирди:

- Өлгөнү калган го кара баш-шыңды жегир, ылайым эле шурку€ энеңдин өлгөнүн уксам табам канат эле, турчу жалаңкычтай болуп жинимди келтирбей! - деп отурган жеринен тургузуп жонго бир чапканда Ѕазарбек көмкөрөсүнөн жыгылып ого бетер бакырып ыйлап кирди:

- јпа-а!

- ∆аның чык! - «ейнеп өзүн кармай албай жетип барып чаап-чаап, - јрам сийдиктердин жаны да бекем болот! - деп колунан сүйрөй эшикке чыгарып коюп кирип күзгүгө кайра отурду. - Өх өлбөгөн шурку€ десе, мени азапка гана салды го! ”багында мени деле сүйүп-күйүп үйлөнгөн, азгырып, арбап жүрүп баласын бактырганы аз келгенсип шорго салды! - деп бетине упа сүйкөп жатканда Ѕазарбек эшикти ачып:

- јпа, апа! - деп чулдурай кирип келди, - јпа, нан, нан жемЕ

- јтаны өлбөгөн жексур, өлгөнү калган го, эмне көзүңө бирдеке көрүндүбү, шүмшүк! - деп бетке чаап, түртүп ийгенде бала жыгылып түшүп чаңырып калганда сырттан кызымтал џрысбек кирип келди.

- Ёй акмак, балада эмне күнөө, аны эмне уруп атасың?

- Өзү жыгылып кетти, - «ейнеп аны көрүп жүрөгү түшө баланы өйдө кылмак болгондо џрысбек аны түртүп ийип өзү өйдө кылып көтөрө койду.

Ѕазарбек соолуктап ыйлап көздөрү шишип, үнү бүтөйүн деп калган.

- јкмак, өчүңдү ушундан алгың келдиби?! - џрысбек «ейнепти тээп жиберди, - Ўүмшүктү тапкан экенсиң, эгер мени менен жашап калам десең ушуну жакшы кара, болбосо сенин мага кылча керегиң жок! - деп ички үйгө кирип кетти.

«ейнеп үн дебей көз жашын көлдөткөн бойдон отуруп калды. јл ичинен: "”шул шүмшүк гана жолтоо кылып атат, бул болбосо баарын унутуп, жашообуз өз ордуна келип калат эле" деп Ѕазарбекти ого бетер жаман көрүп жатты.

џрысбек кайра чыгып келатканда:

- џрысбек, мынча карайбасаң болмок, мен Ѕазарбекти өз баламдай эле чоңойтподум беле, менин ага өгөй экеним сага эми билиндиби? јлмаз, “ариелдерди деле уруп-согуп койом, кандай билинбейт, минтип бөлө берсең баланы жаман көндүрөсүң - деди буула.

- јнча-мынча урсаң мейли, аны "шүмшүк, жексур" дегениңди укпай калды деп ойлоп атасыңбы?

- ƒесе дегендирмин, эмгегим, мээнетим бар!

- "Ўүмшүк" дегениңди экинчи укпайын, эгер мени менен жашагың келсе балага тилиңдин заарын агытпа! - деп чыгып кетти.

«ейнеп ал кетээри менен үйгө кирип караса баласын төшөктү калың салып, жылуу жаап уктатып койгон экен.  айра жүгүрүп эшикке чыгып џрысбекти караса анын карааны көрүнбөйт. Өчөшкөнү ашынып, кирип барып алдындагы төшөктү силкип тартып алганда бала чоочуп бакырып ыйлап жиберди. Ўашып коркуп кеткен «ейнеп аны тоголотуп түрттү да төшөктү кайра сала коюп баланы жаткырды да үстүн жаап коюп чыга бермек болуп:

- Ѕолду укта, жат! - деп эңкейип турганда џрысбек карап туруп:

- —ен балага өчөшүп эмне, жинди болдуңбу? - деп жетип келип жаакка чаап-чаап ийди.

«ейнептин оозу канап отура калып боздоп:

- Ѕу шүмшүк менин шорума келген экен го, үйдөн ынтымак кетти! - деп сүйлөй баштаганда џрысбек аны башы-көзүнө карабай тепкилеп кирди:

-  ана сүйлөчү, эмне кылды ал сага?!  ана, анын шүмшүк экенин сен эми билдиңби?! Ѕүгүндөн калбай жогол, балдарга барам деп ойлобо, аларды өзүм багам, алкаш атаң экөөң аларды кор кыласыңар! - деп жетелеп оозгу бөлмөгө алып чыкты, - Ёгер өлгүң келбесе кетип кал!

- џрысбек, мен эч кайда кетпейм, балдарымдан ажыратпа, экинчи Ѕазарбекке сүйлөбөйм! - деп бутунан кучактап ыйлап атып өзүн жоготуп койду.

јргасы кеткен џрысбек аны көтөрүп диванга жаткырды да, колдорун ушалап, бетине суу сээп эс алдырууга аракеттенип жатты. «ейнеп көптө барып көзүн ачканда гана:

- Ёс алдыңбы? - деди.

- Өх, эс алдым, мени кыйнадың го, качан мен ушундай элем, мен ойлонуп жинди болгону калдым, тиги суурумада дары бар, берип койчу? - деди алсыз.

џрысбек ага дарысын берип, муздак суу алып келип жанында отурду. «ейнептин үмүтү жанып: " айда барат эле, шурку€сын унуткуча кыйын болуп жаткан го, балдарым чоңойсо сөзсүз көзүмдү карайт" деп ойлуу мелтиреп жатып калды. јл эс алып калгандан кийин џрысбек ордунан туруп кетти. Ѕул жолу «ейнеп былк эткен жок, былк этпей жата берди, аны келет деп жатып уктап кетиптир. Үйдүн ичи караңгы, Ѕазарбек өңгүрөп ыйлап жатыптыр. “ура калып жарыкты күйгүздү да анын жанына барса сийип коюптур. јны көтөнгө чаап:

- „оңоюп калбадыңбы, сийем десең боло? - деп шымын чечип которуп, өзүнүн карды ачканын сезе ашканага кирип тамак жасамак болду эле Ѕазарбек этектеп ыйлаганынан жетелеп алып тамак жасаганга кирди: "Ёми мас болуп келип дагы урушпагандай эле, ай кудай ай, эми эмне кылам? Ѕул шүмшүгүнүн үнүн чыгарбайын, кокус ыйлаганын укса урдуң деп шылтоолоп жүрбөсүн" деп көтөрүп алып ишин жасап жатып да балага жини келип жатты. “амак бышып, баласы экөө ичип отурганда тарс-турс деп эшик ачылып џрысбек кирди.

- Ёэй акмак, баланы урган жоксуңбу? - јл теңселе босогодо туруп алып ага заарын чачты.

-  ойчу атасы, уулумду эмнеге урмак элем, жана жүрөгүм ооруп турганынан эле урушуп койгом, - «ейнеп џрысбектин сырын билгендиктен ага аргасыздан жаркылдай күлүп жооп берди, -  ел эми тамак ичип ал!

- »чпейм! - ал кайра сыртка чыгып кетти.

«ейнепте жан жок: "Ѕалдар да жок, кокус кол көтөрсө өлгөнүн билбей ура берет, эми кантем?  удай ай, жок дегенде өз энем болгондо кор болбой кетип калбайт белем" деп отурган жерде аралжы болоор баланы кучактап көз жашы сызылып телмирди. џрысбектин ичкенде бир адаты кирип-чыгып үйгө отурбай же жатпай бир шылтоо издемейи бар. јзыр да ал улам кирип, кайра чыга берди. “аштай катып мелтиреген «ейнептин көз алдына бала кези тартыла үнсүз апасын эстеп алды:

«ейнептин өз ата-энеси бар, аны атасынын бир тууган агасы багып алган экен. џзак менен  азак бир тууган экен. џзак такыр бала көрбөй иниси  азактын кызын багып алат. «ейнеп ошондо бир жарым жашта болчу. јлар «ейнепти көзүнүн кареги менен тең айланып чоңойтушат. Өтө эрке өскөн кызды окууга алып келип киргизип койсо ушул џрысбек менен сүйлөшүп калып окуусун таштап тийип кеткен. јпасы кийин өлүп калып, атасы џзак башка а€л алган. јл а€л мурунку күйөөсүнөн үч баласы менен келип алган. «ейнеп барганда түзүктөп чай да бербейт, џзак өзү пенси€сынан бекиткен акчасынан неберелерине карматып зорго узатат:

-  ызым, аргам жок, карыганда кыйналып калат экемин, а€л деген көйнөк-ыштанымды жууп карайт. ћага таарынба балам, үйбүлөң менен бактылуу болсоң болду, муну кетирип кимдин көзүн карайм, - деп каңырыгы түтөп калат.

-  ой ата кейибе, мен эмнеге капа болмок элем, менин да үйбүлөмдү таштап келип карай турган шартым жок, же өзүм келип багайынбы?

- ∆о-ок балам, үйбүлөңөн бөлүнбө, балдарыңды кара, мен эми кайра жашармак белем, өлсөм келип башымда ыйлап отурсаң болду, баласы жок дедирбей, - деп муңканып калганда «ейнеп бетинен өөп:

- ∆акшы тур ата, кайраттуу бол, мен өзүм кабар алып турам, - дегенде џзак аны жыттай:

- —адага болойун десе, мурда џрысбек экөөң келип кетчү элең, анын аброю өйдөлөп колу бошобой калган го, келбей калды? - деп шекигендей сурады.

- јта, ал жумуштан бошой албай мени балдар менен сизден кабар ал деп жиберди, келет ал колу бошосо эле, - деп коштошуп, «ейнеп жолуна түшкөн.

ќшол кезде џрысбек күнү-түнү үйүнө келбей, ∆ен€ менен ойноп-күлүп жүргөн эле. џзак анда-мында карыганына карабай иче койчу, артынан кууп ичкен эмес. ∆ана џрысбек атайы жини келип айтып койгон эле. Өз атасы  азак көп балалуу, баары үйлөнүп жайланган, бирок алар «ейнепке каттачу эмес, өзү деле аларга боор бербей калганЕ

- «ейнеп! - үн чыкканда ойго чөгүп кеткен «ейнеп чоочуп кетти, - «ейнеп дейм!

- Ёмне болду? - «ейнеп баланы жаткыра коюп жүгүрүп чыкты, - Ёмне болду?

- Ёнеңдин көтү!

- Ѕолбодубу эми, бала эми эле уктады, чоочутасың, - «ейнеп бүжүрөй ага жасакерлене кетти, -  ир, кирчи үйгө.

- “амак-самагың барбы? - џргалып турган бойдон үн катты.

- Ѕар, кирип ичпейсиңби.

- јзыр, достор келет, да€рдап тур! - џрысбек короодон чыгып кетти.

«ейнеп үйгө кирип илеби кайтып калган тамакты отко коюп дасторкон жайды: "Ѕалакет ичкир десе, кайдагы алкаштарды ээрчитип келет эми" деп ойлонуп, болгонун коюп күтүп отурду. “амакты эки ысытып, эки муздатты, кирпиктен тартса жыгыла турган болуп уйкусу да келди, аргасыз үргүлөп дасторкон четинде отура берди. ќтурган жеринде жаны жыргай уктап кеткен экен, карс-карс эткен дабыштан чоочуп кетип көзүн ачса экөө-үчөө кирип келатыптыр. “ура калып кайра отко тамагын коюп, чайды алып келип аларды карап отуруп калды. џрысбектин сүйлөөгө тили келбейт, булдуруктап көтөргөн бөтөлкөлөрүн ачып, батпай турса да бирден жутуп кулап калышты. џсыткан тамагын кайра өчүрдү. Өзү ички үйгө баланы кучактай кыңка€ уктай албай: "ћинтип канчага чейин жашаар экенбиз, ушуга көз каранды болбой балдарды алып шаарга кетип калсамбы? Ёми жашообуз оңолуп кетпейт го, болоору болду, Ѕазарбекти кайненемдерге алып барып берейин, бул минтип жүрсө өлтүрүп алат" деп ойлонуп таң аттырды. Ѕир убакта џрысбек ойгонду окшойт, калдыратып суу ичкендей болду. ќтурган жерлеринде эки бөтөлкөнүн бири бүтүп, бири жарым турган бири-бирин ойготуп ба€гыны кайра иче башташты, кобураган үндөрүнөн билип турду «ейнеп.

- «ейнеп! - деп кыйкырды бир маалда џрысбек.

- Ёмне? - жанына келип акырын, - Ёмне керек? - деди эле ал өчү бардай сөгүнө:

- Ёнеңдин баш-шы керек, тамак бер деп качан эле айтпадым беле? - деди ызырына.

- јзыр, - јшканасын көздөй басты.

- јзый деп койот энеңдур-райын акмак! - јл дагы өчү бардай арактан жутуп алды, - Ѕол эрте, бу сенин тамагың качан бышат ы€?

- ќй џрысбек, түндө ичкендей болдук го, эми эле таң атпадыбы, койо тур шашпай, - жанындагы бирөө соорок окшойт, ал аны тынчтандырды - шашпа эми, а€шты кыйнай бербей.

- ”р-рдум ошол а€шыңды, кет десем кетпейт, энеңдур-райын.

-  ой дос, а€лды антип кордобо, корун тартасың. ћенин а€лым болгондо кесени башыбызга кийгизип айдап чыкмак алда качан, - деди дагы бир колдурагы.

- ќшентип эле көрсүнчү! - џрысбек өзүнчө көтөрүлүп койду, - јнткен күнү биерден караанын жоготом!

-  ыйратасың, - деп алды «ейнеп угузбай, - шашпай тур, мага десең көчөдө кал, кетпесем болбойт экен, - деп күбүрөнүп үчөөнө тамак куюп алып келип берди да, төркү бөлмөгө өтүп кетип баратканда:

- Ёй отур бери, мынабу а€штарың менен тааныш! - деп бурк этип буйрук берди џрысбек.

«ейнеп аргасыз кайрылып келип отура калды, алардын көзүнчө уруп, сабап киреби деп коркуп аткан. јл отургандан кийин џрысбек баарын унуткандай арактан жутуп коюп шорулдата тамак ичип эчтеке менен иши болбой калды.  айрадан мас болуп калышты. Ѕир аздан кийин ээрчише чыгып кетти. “үнү менен уктабаганга «ейнеп Ѕазарбектин жанына жатып уктап кетти. ќйгонсо түш ооп калыптыр, жанындагы Ѕазарбек жок, жүгүрүп чыгып караса эшиктин алдында отуруп ойноп атыптыр: "Ўүмшүк, кандай ыйлабай эле ойноп калды?" деп кайра үйгө кирип үйүн жыйыштырып чай коюп сыртка чыкты.

- јпа, апа кайачы муну, кайачаң, - Ѕазарбек чулдурап ага бирдемени айткандай болду. «ейнеп аны көргүсү да келбей ажатканага өтүп кетти. Ёч нерсе менен иши жок наристе кужурап аны ээрчий кошо баратат, - јтам, апам ана атам.

- —үйлөбөчү! - «ейнеп аны карап жини келе кагып койду эле ары барып отуруп калды. јл жөнөгөндө томпоңдоп колунан кармамак болгондо колго чаап жиберди, - ∆елмогузду көрөйүн деген көзүм жок дегеле.

- јпа чай ичем, нан жем, чай ичем, - деп ал колго чапканда томсоро түшүп кайра кужурап артынан жөнөдү. «ейнеп үйгө кирип ага тамак куюп алдына койду да:

- “өкпөй ич, өлөсүң төксөң! - деп зекип койду эле кашык менен иче баштады. “өкпөй ичмек кайда, кашыкты оозуна алып баратканда бир жагынан агып атты, - Өлбөгүр ай, шорумду ушул катырат го? - деп эшикти жалт карап џрысбек кирип келеби деп чоочулай колго чаап ийди эле колундагы кашык ыргып кетип, Ѕазарбек чаңырып ийди:

- јпа-а! - деп.

- Ѕолду, болду, ыйлаба, - «ейнеп анын үнүн басмак болуп оозуна колун тосуп калганда џрысбек келип калды.

- ќй, сен эмне эле чучуктай чыңыртып уруп атасың ы€?

-  им уруп атат, тамак ичирейин десем эле ыйлап атат, - «ейнеп андан жалтана кетти.

Ёртең мененкиден соолуга түшкөн экен.  ы€зы акчасы жок же карыз бербей койгон го?

- јпкел тамагыңдан, бир бөтөлкө аракка акча берчи, баш ооруп калыптыр.

- ћенде акча бар беле?

- јпкел деп атам! - џрысбек бакырганда «ейнеп ордунан тура сыртка жүгүрүп чыкты.

Ѕекиткен акчасынан элүү сом алып чыкты да кармата койду. јкча колуна тийгенде џрысбек тамакты ичпей эле жөнөдү. «ейнеп көз жашын сызылта отуруп боздоп ийди:

-  удай ай, деги эмне деген жашоо болуп калды! ”бал-сообум ∆ен€га жетсин, ылайым жакшылык көрбөй кал, жашабай кал! - деп каргап-шилеп атты.

Ѕазарбек апасын таңгала карап коюп отура берди. јлдындагы тамакты төгүп-чачып ичип, чайды да төгүп колу менен шилеп атканда:

- Өлүгүңдү көрөйүн арам сийдик, сеники да өттү мага, ушу сен үчүн өлтүрсө да көрдүм! - деп колунан көтөрүп ички үйгө алып кирип алынын келишинче башка көзгө койгулап жатты.

Ѕала көгөрүп-татарып ыйлап атып үнү чыкпай жатып калды. «ейнеп аны өчөшө үстүн жаап коюп дасторконун жыйып бүтүп кайра барып караса соолуктап үнү чыкпай ыйлап аткан экен: "Өлбөйт, өлмө келиптирби, ушул арам сийдикти кудай алмак беле" деп кайра өзүн алаксытмак болуп эшикке чыгып жолду карады: "“иги алкаш качан келээр экен?" деп көпкө карап туруп, анан үйгө кирди.  ирсе Ѕазарбек:

- јпа, апа чиемЕ - деди.

-  өтүңө жара чык, өлбөдүң го, сен болбосоң џрысбек баарын унутат эле, жашообуз ойдогудай болот эле, - деп булкуп жетелеп алып чыгып тосуп кайра кирип жаткырып атса:

- јпа оногум келатат, оной бейенби? - деп жалдырай карады эле дагы жонго дүңк эттире бири чаап:

- ќйундан айлан! - деп жаап койду, аңдып тургандай џрысбек кирип келип эле «ейнепти үндөбөй туруп тээп, чаап жиберди.

- ја-ай, - деп чаңыра, «ейнеп жыгылып түштү.

- ќо эн-неңдиурайын айбан, баладан айлангыр! - џрысбек «ейнепти башка-көзгө койгулап жатты, - —ен менин колумдан өлбөй ажалыңдан өлсөң боло?!

- џрысбек, болду эми, болду, жүрөгү-үм! - деп айлакерлене жатып калды.

- Өлүп кет, энеңдурайын акмак, ма-аа десең өлүп кет, мени коркуп калат деп атасыңбы, атаңа өзүм жеткирип берем! - деп дагы тээп ийип Ѕазарбектин үстүндөгү төшөктү ачып көрсө бети-башы шишип, көздөрү көнөктөй болуп ыйлаганы билинип өпкөсү көөп соолуктап жатыптыр, - Ѕазаң, эмне болду уулум, ким урду? - џрысбек отура калып, аны ала койду, Ѕазарбек бакырып ийди.

ќшондо «ейнеп ордунан туруп сыртты көздөй качып баратып жыгылып кетти, босогодогу дубалга тийип чекесинен кан жайыла эсин жоготуп жатып калды. џрысбек уулунун киймин өйдө кылып караса эти көгала болуп кетиптир. јчуусу менен жүгүрүп чыкса, а€лы көмкөрөсүнөн түшүп жерге кан жайылып калган экен. ∆үрөгү болк эте түштү: " удай уу-ур, буга эмне болгон?", деп өйдө кылса эч нерсени билбейт, колдору шалак этип чекеси жарылып, кан жылжып агып жатканын көрүп сыртка жүгүрүп чыгып коңшусуна жетти.

- “ез жардам чакырып койгулачы, жардам берип койгулачы, а€лым ооруп жатат, - дегенде алар кошо келди, - Ѕаланы катуу уруп коюптур, анан мен чыксам качкан окшойт, жыгылып калыптыр.

-  окуй, - коңшу а€л өйдө кыла койгондо кыймылга келип онтоп калды, - «ейнеп, ы€ «ейнеп, жакшысыңбы айланайын?

- ћм, мага эмне болду? - деп башын көтөргөндө џрысбек эңкейип колтугунан көтөрдү:

- јкырын баспайт белең, менден көрөт эле өлүп калсаң, - деп диванга жаткырып жылуу суу менен чекесиндеги кандын катканын тазалагандан кийин доктур келип калды.

јны көрүп џрысбек мындай боло берди. ¬рач көрүп укол сайып анан дары жазып берип "тынч жаткызгыла" деп кетип калды. џрысбек баланы көгала кылып урганына ичинен жини келген менен унчукпады, башы ооруп тургандыктан Ѕазарбекти көтөрүп алып чыгып кетти. џрысбек ушул уулун абдан жакшы көрчү. «ейнеп үнсүз жатып ойлонуп жата берди: " ой, минтип жүрө берсем болбойт. Ёптеп кетип калайын, ичип жолдо калса кала берсин, өлүп кетпейби? ћени өлтүрүп коюшу мүмкүн, балдарымды өзүм ала кетем, өз баласын алып кала берсин" деп ыйлап алды. Ѕирок он төрт жылдан бери бирге жашаган күйөөсүн кыйбай, бирөөгө ыраа көрбөй жатты. џрысбек уулун көтөрүп келип чай коюп, бир нерселерди таап муздаткычтан эт алып өзү тамак жасоого киришти. «ейнеп анын кыймыл-аракетин байкап туруп, көзүн жума жата берди. Ѕазарбек анын жанында ойноп кошо жүрөт. џрысбек:

-  үчүгү го, куйсагың ачтыбы? - деп эңкейип өөп койду.

- ќоба-аа, куйчагым ачты.

-  уйчагыңан ананайыным ий, ким уйду, уулум?

- јпам, апам уйду, - Ѕазарбек кичинекей сөөмөйүн «ейнепти көздөй созо, - јпам уйдуЕ - деп атасынын бутун кучактай жашынып алды, - коком, кокуп атамЕ

-  оркпо уулум, эртең чоң энеңе жеткирем, апаң өзү жашай берсин, - џрысбек бир аз кызуу болчу. Ѕазарбекти отургузуп адегенде тамакты куюп муздатып алдына коюп берип, анан «ейнепке чыныга куюп келип: - “ур тамак ичип ал, ысыгында ич! - деди.

- Ёчтеке жүрөгүмө барбай турат, өзүң иче берчи, - «ейнеп ары карап кетти.

џрысбектин жини келе түштү.

-  оркутпай ич, эгер баланы мынча урбасаң тынч болот элең го, өз күнөөңдү өзүң билип качам деген экенсиң, баланын убалы бар да, же сенин ички арманыңды ошол билип коюптурбу? јны наристе дейт, тим койсо өлтүрүп койчудайсың, - деп тамак куюлган чыныны ары коюп, өзү башка идишке куюп дасторконго отуруп иче баштады.

«ейнеп унчуккан жок, тек өзүнүн бүгүнкү тагдырына нааразы болуп үнсүз ыйлай берди: "”багында мени кандай сүйчү эле, эми минтип үйдө бороон-чапкын, а€здуу түн ызылдап турат. ќртобузга сууктук салып койгон го, болбосо мындай эмес эле" деп күйөөсүнүн өзүнө көңүл буруп эркелетишин, жанында эрди-катындай мамиле кылып сүйлөшүп отурушун, дене бойун жазып кумарын кандырышын эңсей берди. Ѕирок џрысбекте ага деген сезим таптакыр өчүп, аны көрсө ачуусу келип, урушуп сөгүп, сөзүн укпай, жашоосу теңирден тескери кетип бараткан болчу. —ыртта ак жайдын күнү жаркырап тийип жандуунун баарын ырахатка бөлөп суктандырып, жашоого үндөп турса, булардын үйүндө а€з тоңдурган муз эрибей суздук өкүм сүрүп жатты.

- џрысбек, - «ейнеп башын бери бура аны карады.

- Ёмне болду? - џрысбек зоңк этип сурап койду.

- џрысбек, жашообуз болбой калды, ушундан көрө урушпай-талашпай эле ажырашып алалычы. —ен мени кандай сүйчү элең, эми көргүң келбей калды, ушундай жашоонун кимге кереги бар?

- Ёми эсиңе келдиңби? " етсең жолуң ачык" деп качан эле айтпадым беле, бирок балдарды өз жайына кой, өз оокатыңды кыл!

-  антип, мен балдарсыз кантип жүрөм? ћөлтүрөгөн жүзүмдөй шагымда ийилип бышып турганда күйүп-сүйүп үйлөндүң эле, эми мен сенден ажыраганым аз келгенсип балдарымдан да ажыраймбы? - «ейнеп солкулдап ыйлап жатты.

- Ёй акмак, азыр жашоо кыйын боло баштады, балдарды сен кыйнап койосуң, андан көрө келип тур, жолугуп тур, бирок бирин да алып кетем деп ойлобо!

- ”шунчалык эле сага жек көрүнүп калдымбы, џрысбек? - «ейнеп жаштуу көздөрү менен күйөөсүнө карады, -  андай сонун тилектерибиз бар эле. ћына беш-алты жылда уулубуз чоңоюп үйлөнсө келиндүү болсок, неберебизди жетелеп сейилдетип ойнотсокЕ - «ейнеп күлүп алды, ызасы тамагын бууп, - ћени ушунчалык жек көргүдөй эмне күнөөм бар? - ћуңканып эчкирип алды, џрысбек үндөгөн жок, -  өп кыздардын ичинен мени тандаганыңда окууну таштап сени ээрчип кете бергеним, үч уулду төрөп бергеним күнөөбү?!

- Ёмне болуп атасың? ћени ошентсем эле жибитип алам деп ойлоп атасыңбы? ∆ашоодо сүйүү, жакшы көрүү болгондон кийин көңүл калуу, бири-биринен ажыроо да бар!

- јны билемЕ - «ейнеп ойлуу көзүнүн жашын сүртүп алды, - Ѕиз ошол кезде абдан бактылуу болчубуз, сен мени көтөрүп алып үй ичинде тегеретип бийлегениңчи, - ∆инди болгон немедей каткырып алды, - ћен анда а€бай бактылуу болчумун!

- Ѕактылуу болот, бактысыз болот, баары өтөтЕ - џрысбек башын жерге салган бойдон үн катты, - —үйүүлөр карта€т, эскирет, жүрөктүн эңсөөсү токтобойт!

-  антип, сен "сүйүү эч качан өлбөйт, эскирбейт" дечү эмес белең, же мага деген сүйүүң убактылуу беле?! —үйүүдөн балдарыбыз жаралды, алар чоңоюп келе жататЕ

- Ѕолдучу, башым ансыз да ооруп турат, сени эмес өзүмдү көтөрө албай турам.

- ћейли, сен менден тажап атсаң, мен сенден ажырагым келбей жатпайбы, - дагы күлүп койду, - ќшондо сенин мага деген сүйүүңдү эч качан эскирбейт деп ойлочумун, биздин сүйүү түбөлүктүү дегениңе ишенчүмүн.

-  айдагы сүйүүнү айтып башымды оорутпачы! - џрысбек ордунан туруп сыртка бет алды, -  ете турган болсоң баланы урбай сыйың менен кете бер.

- јттиң, сүйүүнүн ушундай ачуу даамы бар экенин билсемЕ - «ейнеп муңкана бетин басып боздоп ийди, - јргам жок, кетпесем болбойтЕ - деп ордунан турмак болуп баратып башы айланып жыгылып кетти.

- ја-ай! - катуу чаңырыктан џрысбек жүгүрүп кирди:

- Ёмне болуп кетти? - ƒелдээ жерде жаткан «ейнепти көрө туруп калды да: "ушинтсем мени кетирбей алып калат деп жаткан го" деп ойлоп кыжыры келип кетти, - јнткорлонбой аман-эсениңде кетип калчы, жинди кылып ийе жаздадың, миң түрлөнсөң дагы сага деген жүрөк муздап калган, күнөө өзүңдө! - џрысбек баласынын жанына отуруп алды.

«ейнеп аргасыз турууга аракет кылды эле алы келбеди.  ерээлден кечке ал ошол калыбында жатты. џрысбек баласынын көгаласын көрүп ага өчөшүп жанына барбай койду: "Өйдө кылып өнтөлөп койсом үмүт кылып жашагысы келет экен, карабай койойун" деп кеч киргенде уулу менен жатып алды. јл Ѕазарбеги үчүн бүгүн көп ичпеди, досторунан бөлүнүп баласын ата-энесине жеткирмек болду. ќштон ары эки сааттык жол. «ейнептин жанына койгусу келбейт. “үнү менен күйөөсүнүн жылуу кучагын, мээримин самаган «ейнеп андан үмүтү үзүлдү: "Ѕолду, бүттү баары, эми бул мага жибибейт, андан көрө өз күнүмдү өзүм көрөйүн" деп ойлоп эптеп туруп диванга жатты. јга өчөшкөндө эчтеке чыкпасын сезди, түшүндү, анын карайып алганына жүрөгү сыздап баарына ∆ен€ны күнөөлүү деп ойлоду да андан өч алууну эсине түйүп койду. ¬рачтын дарысын да алып келип берүүнү ойлогон жок џрысбек. Ёртең менен эрте турган џрысбек а€лынын диванда жатканын көрүп ичинен жини келип: "∆ан керек экен, жатыпсың го" деп ойлоп:

- «ейнеп, мен Ѕазаңды алып үйгө кетип атам, мен келгиче кетсең кетип кал, мен бүгүн балдар менен болом, - деп уулун көтөрө чыгып кетти.

«ейнеп унчукпай кала берди да ал кеткенден кийин ордунан туруп эптеп сыртка чыгып келди, тамак ысытып ичти, анан ойлонуп отуруп эсине бирдеме түштү. јкыры үйдөгү чет элдик эки килемди алып чыгып сатып кетүүнү ойлоду: "ћенин дагы бул буюмдарда көз акым бар, баарын таштап кеткидей эмне" деген ойдо кийинип чыгып такси алып келди, анан эки эмес жыйылып турган төрт килемди алып, ага кошуп сервантта турган импорт сервисин, хрусталдан бокалын, чайнектерин бүт алды. ”руна элек буюмдарды көргөн эки а€л, бир эркек базарга жеткирбей эле жолдон баасына алып, төрт килемди килем саткандарга өткөрдү да кайра келди. Өзүнүн кийим-кечесин, үйдө жүргөндө алып коюп эки жакка чыкканда тагынчу шакектерин алды да үйдөн чыгып кетти. ƒары-дармегин алып убактылуу батир издеп тапкыча мейманканага орношту, да өзүн таанылгыс болуп өзгөртүүнү ойлонуп салонго барды. „ачын жасатты, модалуу көйнөктөн алып кийип мейманканага келип күзгүгө каранды: узун бойлуу, арыкчырай, көздөрү балбылдаган кыз турду бет маңдайында: "ћенин али сулуулугум өчө элек, чындай келсе ∆ен€дан да сулуу, жаш көрүнөт экемин. Ўашпа, сага көрсөтпөсөм элеби?" деп кекенип калды. Ѕир-эки күн өзүн кармап, дары ичип, анан эс алып жатты. јл ортодо «ейнеп такси менен ∆ен€ны издеп жүрдү, бирок дайынын биле албады. јнын жүрөгүндө эң алгачкы бүтүрөөр иши ∆ен€дан өч алууЕ

џрысбек үйүнө келсе аңырайып ачык, кирип келип жүгүнүн чачылып калганын көрүп:

- Ёнең-еңдурайын канчык! - деп алды.

Ѕирок анын алып кеткенине кейип койгон жок. Үйүн жыйнап бүтүп анан бир аз отуруп ойлонуп башы ооруй үйүнөн чыкты. ƒүкөнгө кирсе эки досу туруптур, алар менен ичип анан үйүнө чогуу келди:

- ј€лың кеттиби? - деди бирөө колдурай, - “уура кылган жоксуң дос, сулуу а€лың бар эле, - деп кейип калды.

- ”рдум ошонун сулуулугун, кетсе кете берсин! - џрысбек колун шилтеп койду, -  утулганыма тобо.

- Өзүңдүн көңүлүң болбосо кетиргениң деле туура, - деди бири.

-  өңүлдүн калганы жаман экен, көрөйүн деген көзүм калган жок.

- јндай көңүлүң калса балдарын кайда таштады, өзүңдө калдыбы?

- Өзүмдө калбаганда, баланын балакетин алсын! - џрысбек жиндене айтты муну. - Ѕалдарды ушул заманда кантип багат?

- ќшончо балдарың турса үндөбөй кеткен жакшы а€л экен, башка а€л болсо өлбөгөн жерде калып болсо да сенден бир нерсе өндүрөт эле да, сотко берсе да үйүңдү алмак.

- Үй беремби ошого, балдарды ошого бербегеним ошол да, өзү кеткен а€л эч нерсеге ээ болбойт да? - џрысбек эрдемсий сүйлөдү, -  атынга повод берип болобу? - деп күүлөнө арактан ичип коюп көпкө отурушту. јнан үйлөрүнө тарап џрысбек жалгыз калды. ƒиванга чалкасынан жатып алып ойлонуп атты: "Ѕайкуш ага деле кыйын болду, кайда кетти экен: атасына кеттиби же балдарга кеттиби? Ёмнеси болсо да өзүмө келгиче алыс болсунчу. ∆ен€ болсо дайынсыз кеткен экен, ба€гы түрк менен кеткен окшойт" деп көпкө жатты: "Ёгер «ейнеп ага барбаса балким кетпейт беле, мени кызганганды ким койду экен ага? Ёнеңди урайын акмакты көңүлүнө карабай алда качан эле ажырашып кетсем болмок экен, замандын мындай болуп кетээрин, жумуш ордум кыскарып ишсиз калаарымды кайдан билдим" деп эңги-деңги боло ойлорго жетеленип жатып уктап кетти. Ёртеси ойгонсо башы ооруп калыптыр, туруп бөтөлкөлөрдүн түбүн карап эчтеке табалбай анан эшикке чыгып барып камоктон жүз грамм ичип алып кайра үйүнө кирди...

џрысбек ошентип күндө мас болгуча ичет да эртеси баш жазып, кайрадан мас болуп калып күндөр өтө берди, бара-бара анын түрү ичкичтен айрымасы калган жок. јтасы эки жолу келип урушуп «ейнепти таап кел деп кетти. џрысбек башын жерге салып үндөбөй кутулду да "„ын эле ага өчөшүп, балдарымды энесинен ажыратып эмне кылам?  ой аны табайын, бир айдан бери кайда жүрөт болду экен", деп ойлонуп атып заматта кызганып кетти, көз алдына анын элеси келе калып, кетээр түнү айткан сөздөрүн эстеди: "Ѕайкуш, аны менен деле сүйүшүп баш коштум эле, ага деле кыйын болду, балдарын сагынды го?" деп өзүнчө кыжаалат болуп отурса эки досу арак көтөрүп келип калыптыр.

-  андай дос, сенин акыбалыңды сурайын деп эле келип калдык.

- Ѕаш ооруп калгандыр, кел мындан жүздү басып алсаң оңолуп каласың, - Ёкөө төргө отуруп алып аракты ачып стакандарга куюп туруп үчөө алып жиберишти.

- ƒостор, мен ушундан кутулайын дедим эле, - џрысбек оозун жаба отуруп анан, - Ѕул балакет адамды жолдон чыгарат экен, кийинки күндөрү тажап калдым.

- Ёэ досум, муну ким эле жакшы көрсүн, мына мен деле ушунун айынан а€л, бала-чакаман айрылдым.

- ћен деле ушу арактын айынан талаалап жүрбөйүнбү, баламдын эң улуусу а€л алайын деп калды.

- ќшон үчүн мен эртелеп кутулбасам болбойт, ата-энем карып калды, балдарым чоңоюп баратат, өзүмдү колго албасам болбой калды.

Үчөө тең ачуу арактын кесепетинен ара жолдо калганына кейип-кепчип акылына келгенсип отурушту. Ѕирок ал сөз убактылуу эле ичине бирдеме кирген эргулдар ээрчишип жолго чыгып камокко кайрылып дагы жүздөн басышты.  үүлөнүп алган досторун үйүнө чакырып этинин калганын оокат жасап үчөө ичип отурганда бириси:

- ќй, мынабу жакшы тамак менен бирди ичпесек болбойт го ы€? - деп калды.

- јтасынын көрү, ичсе ичебиз да, - Ёкинчисине майдай жакты.

џрысбек коштоп, чөнтөгүнөн акчасын чыгарды. Ѕири ала коюп чыга жөнөдү да бат эле бир бөтөлкөнү алып жетип келди. Үчөө бакылдашып жүздөн ичип оңуп калды. “үш оогуча ичишип анан кызып калышты, дагы алып келишти, үчүнчү бөтөлкөнү ичкенден кийин отурган жеринде жатып уктап калышты. јлар эси ооп уктап жатканда џрысбектин атасы Ѕаатыркан келип калды, кирип келип үйдүн кебетесин көрүп уулунун жанына келди да ийинден ала өйдө тургузганда џрысбек чоочуп көзүн ача шашып калды:

- ќк ата-аңдын оозун урайын айбан, сенин а€лыңды кетирип ийип көргөн жашооң, тапкан жыргалың ушубу? - деп далыга үч-төрт жолу чаап ийди.

- јта, ата дейм, эмне урасың, андан көрө өлтүрүп эле койчу, ансыз дагы башым жарылгыдай болуп ооруп атат! - џрысбек атасынын колун кармап калды.

- Ѕашыңды урайын, оорумактан өлүп кет!

- Өз колуң менен өлтүрчү анда, чындап эле ушул жашоодон көрө өлгүм келе баштадыЕ

-  етир тиги шериктериңди, сени айылга алып кетем! - Ѕаатыркан жиндене џрысбекти төргө карай түрттү, тигилер жаткан жерде бөтөлкөлөр менен тамак ичкен чынылар, төгүлгөн тамактар чачылап жатат. јларды көргөн џрысбек кечээги ичкенден кийинкисин билбей калганын сезди.

- Ёй ∆анар, јскар тургула! - дегенде коңурук тартып аткандар ыңгыранып зорго козголду:

- џрысбек жөнчү, баш ооруп атканда.

- јндан көрө барбы бирдекең, өлгөнү турам.

Ёкөө тең көздөрүн ачалбай кыймылдап кайра жатып калды.

- “ургула дейм, бол үйүңөргө кеткиле! - џрысбек экөөнү тең тээп-тээп койду эле, тигилер ыргып турушту да Ѕаатырканды көрүп эшикке жөнөштү.

јл экөө чыгып кеткенден кийин атасы џрысбекти карыдан ала диванга алып келди:

- ”шу жашоону каалап «ейнепти кетирдиңби? Ѕалдарды энесинен ажыратып коюп өзүңдүн кебетең бул, өлсөңчү ушундан көрө!

-  ечирип кой ата, эми кайталанбайт, экинчи ичпейм ата, - џрысбек башын жерге салып отурду.

- Ёсиң барда этегиңди жап, жакшынакай а€лыңды кетирип ийип, окшошкондон мушташкан болуп ичкичтерди жаныңа жыйып алып жатасың жыргап. «ейнепти тезинен тап да жашооңду оңдо, дагы бир айда ушинтип жүрсөң катардан чыгып каласың, адам болбой калдың го?!

- Ѕолду деп атпайынбы, эми ичпейм! јта, ишенчи мага?

- јпаң болсо кейип бүтүп калды, өзүң жалгыз баласың, эжелериң дагы кабатыр болуп атат. ќйлон балам, "адам болуу аста, аста, айбан болуу бир паста" деген, акылың бар, эсиң бар, ойлон! - Ѕаатыркан џрысбекти далыга таптай ордунан турду, - Үйүңдүн кебетесин карачы, аз күндө бул үй ажатканадан айырмасы калбай калат!

- јндай болбойт ата, мен деле ойлоном да, кантип эле ошентип койойун? »чпейм дагы, «ейнепти алып келем.

- ќшент, биздин да картайып калганыбызды эсиңе ал, апаңды айа, уулумЕ

Ѕаатыркан ары ойлонуп, бери ойлонуп, акыры уулуна ишенип үйүнө кетти. џрысбек үңкүйүп үйүнөн чыкпай жатып калды: "«ейнепти кайдан табам, кайдан издейм, ал азыр кайда жүрөт? јчуусу менен бир жерге барып өлүп калсачы: анда эмне кылам?", деп ойлонуп атты.

Ѕул кезде «ейнеп ызасынан эмне кыларын билбей өзүнчө жинденип атты: "ќшол болбосо мындай акыбалга келмек эмесмин, баарына ∆ен€ күнөөлүү" деген ойдо болду.  олуна тийсе эки чайнап бир жуткудай ниети бар.

∆ен€ болсо ата-энесине билгизбей кат жазып жөнөмөк болуп вокзалда жүргөн. “ааныштан берип жиберип, ∆ен€ шашыла жөнөгөндө анын артынан «ейнеп билгизбей аңдып баратты. јңгыча күүгүм кирип айлана иңир тартып калган. ∆ен€ шашып үйүнө келатты. «ейнеп анын артынан улам алыстай өтүп кетти.  олунда муштумдай таш бар. “епкичке чыга берген ∆ен€ны подъездге кире берип босогого бекинип калган «ейнеп жүгүрүп жетип, ∆ен€ артын карай бермек болгондо үлгүртпөй башка чаап түртүп жиберди. “өбөгө тийген соккудан ∆ен€ жыгылып кетти. «ейнеп аны жин тийгендей тепкилеп, таш менен дагы башына чаап туруп качып жөнөдү. јл шашып чыга бергенде алдынан бир адам чыкты, бирок ал эч нерсе билген жок, тепкичте көмкөрөсүнөн жаткан ∆ен€ны көрүп кайра чыга калса, тигинин карааны да жок. јл адам тез жардам чакырып, ∆ен€ны өйдө кылмак болуп башы канап жатканын көрдү. ∆ен€ эч нерсе билбейт. јңгыча ’азар келди, ал аны көрүп чоочуп кетти:

- ∆азгүл, ∆азгүл, эмне болду, ким сениЕ - ’азар аны өйдө кылып көтөрүп үйүнө кирмек болгондо тез жардам келип калды.

- ћен келатканда бир а€л кетип жаткан, мунун жатканын көрүп кайра чыксам жок, - деди тез жардам чакырган адам.

∆ен€ны ооруканага алып барып жаткырышты.  ара кушу жаракат алып мээси чайкалган, бүткөн бою бүт көгала. “уфлинин такасы тийген жерлери шишип көкмөк. Үч күнгө чейин эч нерсе билбей жатты, дем алуусу оордоп, кыйналып жатканын көрүп ’азар ойлуу: " им ушундайга барды, эмнеге?" дегенден башка сөз табалбады. јдинай жанында кечке отуруп кечинде кетет. Ѕир жумада зорго көзүн ачып:

- ћен кайдамын? - деп сурады ∆ен€.

-  андайсың ∆азгүл, өзүңдү кандай сезип атасың? - ’азар аны бетинен өөп колунан кармалады.

-  андай курбум, акыбал жакшыбы, коркутуп ийдиң го? - јдинай бир жагынан өпкүлөп ийди, - Өзүңдү жакшы сезип атасыңбы?

-  андай ∆ен€, ’азарга эле эркелеп жата бересиңби? - Ёрмат да ага жылма€ карап акыбалын сурады.

- ∆акшы, мен эмне болдум эле? - ∆ен€ козголо бермек болуп башынын ооруп кеткенинен, - ќой, башым эмне болуп атат? - деп көзүн жумду.

- јкырын, азыр сага көп сүйлөп, кыймылдаганга болбойт, - ’азар аны тынчтандыра көңүлүн жайгарды, - ∆акында сакайып кетесиң, - деп азырынча эмне болгонун айтуу эрте экенин ойлоп сестра киргенде чыгып кетишти.

’азар менен јдинайлар тынбай келип ∆ен€нын ал-абалын билип турду. јл өйдө болуп калганда орган кызматкери келип сурай башталды:

- —изди ким урганын көрдүңүз беле?

- ∆о-ок, эч нерсе билбейм, эки жагымды караган деле эмесмин, подъездге жете элегимде бир а€лдын жанымдан өтүп кеткенин билем, ошол жерде жашагандар болсо керек деп ойлоп койгом.

- јнын бетин көргөн жоксузбу?

- јл артыман келди, мен караганга үлгүргөн жокмун.

- ћакул, дагы көрөбүз, жакшылап дарылана бериңиз, - деп чыгып кетти ал.

∆ен€ ойлонуп калды: " им мени өлтүрмөк болду экен, эмне үчүн, кайсы күнөөм үчүн?" деп ойлоп жооп табалбай жатты.  үнү кечке ойлонуп, ’азар келгенде алаксып кетти. јли көп кыймылдаганга уруксаат бере элек, башы таңылуу.  үндө эртең менен эрте ’азар келип бир аз отуруп кайра кетет, јдинай тез-тез келип турду. ∆ен€ ойлонуп отуруп: "Ѕул џрысбектин а€лынын эле колунан келди" деген ойго токтолду. Ѕирок душманын ого бетер күчөткүсү келбеди, оозунан чыгарбады, так билбей туруп күмөн санаганга дити барбады. “уура бир ай дегенде ооруканадан чыгып келди. ’азардын ата-энеси уулун чакырып аткан, ’азар аны ∆ен€га айткан жок, болгону:

- ∆азгүл, мен жумуштар менен јмерикага барып келишим керек болуп жатат, сен үйдөн чыкпа, баары бар, он-он беш күндө келип калам, - деди шашылыш жөнөп жатып.

- ќн беш күнгө чейин жападан жалгыз кантип жашайм, сен андан да кечиксеңчи?

- ∆о-ок, кечикпей келем, жумушум бүтсө эле жөнөйм, а сен эч кандай кабатыр болбо, чоочун бирөө келсе эшикти ачпа? - деп кучактап өөп коштошту.

- “ез кел, мен сени чыдамсыздык менен күтөм! - ∆ен€ көзүнө жаш ала узатты.

’азар ошол кезде јмерикага эмес, өз жерине кетип жаткан эле. јны атасы үйлөнтүүгө чакырып аткан. јл ∆ен€нын сүрөтүн салып жиберсе аны жактырбай коюшкан. ќшентип ал а€ктан үйлөнүү үчүн кетип жатканын айта албады.

∆ен€нын катын алган ата-энеси белгиленген күнү аны күтүп атты. Ѕирок алар ал күнү да, эртеси да дайыны болбой калганда апасы:

-  ызым келем дегенден бир ай өттү, эмнеге кечикти, кудай сактаса экен, бирдеме болгон жокпу? - деп күйөөсүн карады.

-  айдагы жаман жорукту баштабачы деги, шартына карашат да?

- Ўарты деп, ошо да€рданып алып анан келебиз деди да, эмнеге кечикти?

- ∆үрөгүм сезип турат, баары жакшы кемпир, бир күнү кирип келишет, андан көрө да€р туралы, -  емпир-чал күңк-мыңк болуп өз ичтеринде ар кайсыны ойлогон менен сыр бербей өз иштерине алаксып кетишти. ∆ен€ өзүнүн күмөн ойун ’азарга гана айткан. Ѕирок ал: "јныгын билбей туруп аны кармап берсек болбой калат, акыры табабыз, эч кам санаба" деген. ќшол бойдон унчукпай калды. ∆ен€ жалгыз калып, башы ооруп жатып алат, зериккенде телефондон јдинайга:

- јдинай, мен жалгыз калдым, ’азар јмерикага кетти! - деди.

- ќшондой де. ∆ен€, мен бүгүн бара албайм. Ѕилесиңби, кайненемдин көз карашы бузулуп калды, Ёрмат экөөбүздү жашаткысы келбей жатат:

-  ойчу, эмне үчүн?

- Ѕилбейм, иши кылса кыйналып кеттим.

- Ёрматчы, ал эмне дейт?

- јнын ойуна койсо менден ажырабайм деп атат, экөөбүздүн ортобузга чагым кылып атышпайбы:

- Ёмнеге антип калды, кайненең жакшы эле го?

-  айдан билем, кийинки күндөрү ошентип калды, менин атам бир аз үйдө ичип койот, ошону шылтоо кылып жатат окшойтЕ

-  апаланбачы. Ѕаары ордуна келет, убактылуу нерсеге көңүлүңдү оорутпай эле койчу?

- јйла жок чыдайм да, боюмда дагы бар. Ёрмат менин көңүлүмдү көтөрүп турат.  ой, кайненем келип калды окшойт, кечке телефон менен сүйлөшөсүң деп урушат.

- ћа-акул, көрүшкөнчө! - ∆ен€ трубканы коюп ойлонуп калды. јта-энесине жазган катын эстеп ага зээни кейип алды: "’азар эмнеге кетип калды? ћени үйүмө алып барам деп атты эле балким айнып калгандыр, анда эмне кылдым, дагы атасы жок төрөп аламбы?" сары-санаага батып отуруп уктап кетти. ќйгонсо күн кечтеп калыптыр, кардынын ачканын сезип ордунан турду. “елевизорду коюп ашканага барып тамак жасоого киришти. “амак ичкенден кийин телевизор көрүп креслодо отуруп санаадан арыла телевизордогу сериалга кызыгып жалгыз экенин унутуп каткырып атса телефон чыр этти.  өпкө чейин тургусу келбей атып анан: " им болуп кетти?" деп трубканы алды:

- јло, бул ким?

- ∆азгүл кандайсың, жакшы отурасыңбы, жалгыз зериккен жоксуңбу?

- ’аза-ар! Өзүң кандайсың? ∆акшы, жакшы эле, качан келесиң?

- Ёки-үч күндө барып калам, иш дароо эле бүтүп калды, көпкө калбай барам ∆азгүл, жакшы жат!

- Өзүң дагы жакшы эс ал, тезирээк кел ээ?

- —өзсүз, эки-үч күндө барам, ойлонбой туруп тур! - деп телефонду коюп койду.

"ћени жалгыз кантип атат деп сары-санаа болуп аткан тура, алтыным десе, менин бактым", - деп ∆ен€ өзүнчө кубанычтуу жылмайып алды. јдам деген жакшы сөзгө көңүлү көтөрүлүп, аба менен сууга гана карыз болбосом тирүүдө башкага күнөөм жок деп өзүн-өзү сооротуп жашайт эмеспи. ∆ен€ дагы ошонун бири болду. ’азардын келишин күтүп баары бар, болгону сүйүүнүн кулу болгон эркиндик жок бир бөлмөдө бактынын төрүнө баш багып жүрөгүн жалгыз ’азарга энчилеп убактылуу жашоонун күнүмдүк жыргалына балкып турду. Өмүр деген көз ачып жумгуча өтүп кетчү нерсе, ошол көз ачып жумгуча өткөн өмүрдүн ичинде не деген өзгөрүүлөр болуп өтөөрү пенденин ойуна да келбейт эмеспи. Үч күн, үч түндүн өтүшү ага кыйын эле болду, бирок бакытты уучуна чеңгелдеп алган өңдүү алды-артын ойлогусу да келген жок. Үчүнчү уулун төрөгөндө кайсыл бурчта өзөгүн өрттөгөн өкүнүч менен кала берээрин ал азыр ойлободу. ’азарга болгон ишеничи күч элеЕ

“өртүнчү күнү кечке маал эшиги тыкылдап, ’азар кирип келди.

- ∆аным, ушунча сагынып кеттим! - ∆ен€ мойнуна асыла көзүнө жаш алды.

-  ойчу жаным, капаланбачы!  өрдүңбү, сени "күтүп жалгыз калды" деп жетип келдим.

- ”шунчалык сагынып кеттим, мен сага а€бай көнүп калыптырмынЕ

- ќшону билип анан жеткиче шаштым, - ’азар ∆ен€ны эркелете өөп койду.

’азар жүрөгүндө кыжаалат ой турса да ∆ен€ны эркелете анын жоодураган көздөрүнө жүрөгүн, ар бир жакшы сөзүн арнап, ушул жароокер кыздын ишеничин актай албаганына, ата-энеси өздөрүнүн жакын адамдарынын кызына үйлөнткөнү жүрөгүн оорутуп турду. ќшол күнү анын ичи бүлк этип бойунда бар экени белгилүү болгондо ∆ен€ ’азарга өз ойун айтканда ал кубанычынан жадырап күлдү.

- ∆азгүл, сен мага өзүңө окшогон кыз төрөп берчи, экөөбүз абдан бактылуу болобуз.

- ∆о-ок, эркек болушун каалайм, кызды кийин көрөбүз , - ∆ен€ көзүн сүзө эркелеп калды.

- Ѕиринчи кыз эмес, уул болуп калса аргабыз жок, бирок тилек деген жакшы да, биз тилесек баары болот.

- ∆а-аным, сен үчүн баарына да€рмын, уул десең уул, кыз десең кыз төрөп берем, жарайбы?

- ∆арайт, мен үчүн сөзсүз кыз керек, кыз деген жакшы да? - ’азар ∆ен€ны көтөрүп диванга отургузду.

- Ѕолуптур, аман-эсен көз жарып алсам болду, - ∆ен€нын көздөрүнөн бакыттын нуру чачырап, ушул азыр чексиз бактылуу болуп турду. Ёкөө кучакташып жатак бөлмөдө аймалашып көпкө жатышты...

ƒал ушул кезде јдинай менен Ёрмат дагы талашып-тартышып жатышкан.

- Ёрмат, мен кызды жакшы көрөм, андан кийин уул болот, кө-өп балалуу болобуз, балдарыбыз сулуу, абдан акылдуу болушат, - јдинай эркелей күйөөсүнүн мурдун чымчый сүйлөдү.

- јдинай, билесиңби, менин эжелерим бар, балдардан экөө элебиз, а сен мага бир кыз, калганын эркек төрөп бересиң.

- ∆о-ок, адегенде кыз болсун, андан кийин мейли! - јдинай күйөөсүнүн мойнуна колун оролто эркелей кетти. ќшол кезде телефон чырылдап калды, јдинай трубканы ала коюп.

- јло-о, - деди ары жактагы үндү тыңшап.

- јдинай кандайсың, менин сага сүйүнчүм бар! - ∆ен€ ага атайы өктөм кубанычтуу сүйлөдү.

-  ана айт, айта бер досум, кандай сүйүнчү?

- Ѕилесиңби, жакында ’азар экөөбүз балалуу болобуз!

-  ут болсун, куттуктайбыз Ёрмат экөөбүз тең.

- –ахмат, келип кетпейсиңерби?

- ∆ен€, менин сени менен тең бөлүшчү кубанычым бар, дал эле сеникиндей! - јдинай каткырып койду.

-  уттуктайбыз, ’азар дагы абдан бактылуу, экөөбүз дагы ушунчалык кубанычтабыз, силердин кубанычыңар биздин кубаныч!

- –аxмат ∆еничка, бизден ’азарга салам айтып кой.

- —өзсүз, өзү деле угуп отурат.

- —алам.

- —алам, Ёрик! - ’азар менен Ёрмат экөө да телефон аркылуу учурашып күлүп калышты.

- Ёмесе түнүңөр бейпил болсун!

- Ѕолуптур, тынч уктагыла! - деп трубканы коюп коюшту.

Xазар ∆ен€ны ата-энесине алып барып келмек болду. јдинай менен Ёрмат кошо бармак болду. јлардын келишине ∆ен€нын ата-энесинин буту жерге тийбей кубанып тосуп жүгүрүп жүрүштү. ∆ен€нын эси-дартынын баары баласында болуп жатты: "Ёмдигиче чоңоюп калды го, кайда жүрөт болду экен, ойноп жүрсө керек" деп үйгө отура албай кирип-чыгып, ары жак, бери жакты карап атты. Ѕирок эч жерден баланын ичи-жиги билинбеди. јпасынан сурайын дейт, оозу барбайт.  онок болушуп, ызаат сый көрүп үчүнчү күнү кайра жөнөштү. ”улунун дайынын биле албаган ∆ен€ сарсанаа болуп үйүнө келди. Ѕирок ’азарга сыр билгизбеди. јнткени ага ал ыраазы эле, ата-энесине кымбат баалуу кийим-кечек менен жыйырма миң сом алып барды. ”шул бактысына ыраазы болуп жүргөндө анын үйүнө апасы келип калды.  убанган ∆ен€ апасы менен кенен-кесир сүйлөшүп алгысы келип коноктоп отурду. јпасы кызынын бактылуу болушун тилеп ичинен тынып: " удайга шүгүр, күйөө бала жакшы экен, кызымдын багы ачылып кетсе болду" деп чечиле сүйлөшүп отурганда ∆ен€:

- јпа, силерди бала багып алды деп уктум эле? - деп ага суроолуу карады.

-  айдан, эшиктин алдына бирөө таштап кеткен экен, аны Ќазгүл бактырбай койгон, ошол айылдан бирөө алып кеткен, - деди апасы эч нерседен капарсыз эле.

- Ёмнеге, багып алсаңар болмок, баланын зы€ны тиймек беле?

- јнын эмнесине баш оорутайын балам, балаңар жок болсо бир жөн, "арамдан туулган баланы бакпайбыз!" деп Ќазгүл каршы болуп туруп алды.

- Ќазгүл эжем деле кызык, жөн эле койсо болмок экен, - ∆ен€ көз кычыктарына жаш тегерене ордунан туруп ваннага кирип кетти.

ќшол маал эненин жүрөгү бир нерсени сезгендей түпөйүл ойдо туруп анан кызы келгенде анын кабак-кашын карай суроолуу:

-  апырай, аны кайдан уктуң эле? - деди.

- ”ккам, - ∆ен€ ашыкча сүйлөгүсү келбей телевизорду тиктеп отуруп калды.

јнын жүрөгүн мыжыган ачуу арман бар эле: "Ќеге, мен төрөп эле талаага таштай беремби? Өз энем, өз атам багып алар деп ойлободум беле, эми кантип анын дайынын билем, кантип менин балам деп айтам, канткенде колума алам?!" деп ызалуу буулугуп, апасын унутуп койгондой отура берди. Ёне муну купу€ сезди: " урган кыз, өзүнүн жаңылыштыгынын айынан баласын бизге айталбай таштаган окшойт, эми «уура менен Ўакирдин ардактап багып жаткан чырактай баласын кантип тартып алабыз? Ѕолбойт, андан көрө акырын сурап билейин" деп кызына сынай карады:

- Ёэ кызым, эмнеге көңүлүң кирдей түштү, анан калса ал баланы эмнеге эле сурап калдың?

- јпа! - ∆ен€ көздөрүнүн жашы жамгырдай төгүлө жаздап ордунан туруп апасынын жанына келди, - јпа аны мен төрөгөм, уктуңбу?! ћен төрөгөмүн, менин баламды силер багып алат деп ойлогом!

- »и-ий өлүгүңдү көрөйүн, антип таштагыча ачык эле айтып мага берип келбейт белең? - Ёне ушуну угаарын билгендей андан жай сурады, - јкыры билине турган болгон соң ошондо айтсаң болот эле го?

- ?...

- Ёми болбойт кызым, башыңды ташка урсаң дагы эми кеч, мен барып ага "менин кызым таштаптыр" деп айта албайм!

- јпа, кантип ошол баламдан тирүүлөй айрылам?

- —ен ал балаңды алда качан жоготуп, энелик укугуңдан айрылганың качан, экинчи менин балам эле дегенди унут, кулагым укпасын! - Ёне ордунан туруп кетмек болду.

-  ечирип койчу апа, экинчи айтпайын, үн дебейин, мени кечирип койчу? - ∆ен€ апасын кучактамак болду эле ал аны түртүп ийди:

- Ѕолду, жаныма жакын жолобо, сендей баланын барынан жогу! - Ёне аны өзүнөн алыстата түртүп кийимин кийди, - Ёкинчи "энем-атам бар экен" деп ойлобо да, барба!

- јпа-а?!

- Үнүңдү чыгарба, - деп каалганы ача бергенде ’азар менен беттеше түштү.

-  елиңиз апа, кандай денсоолуктарыңыз жакшыбы, атам жүрөбү? - ’азар анча-мынча сөздөрүн укса да укмаксан боло жайдары күлүп саламдашып койду.

- ∆акшы, жакшы айланайын, өзүңөр жакшы жатасыңарбы?

- јзыр эле келдиңизби? - ќртодогу таарынычты жайгармак болгон ’азар ∆ен€ны карады, - јпамды коноктобосок болбойт го, ∆азгүл?

- ја-а.. апам эрте жарыкта бир жумушун бүтүрүп келе койойун деп аткан эле... - ∆ен€ эч нерсе болбогондой күлө карады.

- Ёртең деле бүтө берет, бүгүн жакшылап эс алсын, конок болсун, анан сен кошо барасың, макулбу?

- ћа-акул айланайын, шашпайм деле, - Ёне кайра чечинип отуруп калды.

Ёне бала бири-бирине астыртан караган менен баары бир жүрөк түпкүрүндөгү таарынычтарын, өксүгүн сыртка чыгаралбаган ∆ен€нын күйүтү, эненин жүрөгүн эзген санаа турду. ’азар эч нерсе болбогондой эне-баланын ортосунда данакер катары отурганына экөө тең ыраазы.

"Ѕаары бир мен баламды алууга тийишмин, өз баламды талашсам да алам" деп ойлоп отурду ∆ен€.

Ѕул кезде «ейнеп кайнатасынын үйүн көздөй кетип жатты. јл ∆ен€ны өлдү деп ойлогон, бирок мейманканага барбай: "мен эми камалып кетсем балдарым кантет ойлонбой иш кылганымды ата-энемдер кечиреби, балдарымчы, џрысбек эмне дейт? ћен ата-энем, балдарым үчүн өлгөн кишимин, күнүмдүк гана жашоо үчүн аракет кылам, балдарым үчүн кам көрүп сыртынан карап турам" деп ойлуу алды жагын карап кетип жатты.

***

—урмакан үйүнө келип төшөктөрүн жайып атканда Ўакир ойноп жаткан, анан жүгүрүп келип:

-  уйчагым ачты, нан бейчи, чай ичем, - деп —урмаканды этектен алды.

- јзыр Ўаки, мен иш кылып атпайынбы, бир аз чыда ээ? - —урмакан аны алаксытып жатып: "Ёми эмне кылам, түндөгү бойдон ачка болду, же үйдө эчтеке жок" деп Ўакирди көтөрүп короосунун эшигине барды. Ёки жакты карап бир аз тургандан кийин ∆акып келип калды. —урмакан аны үйгө киргизди, Ўакир болсо кычап ыйлай баштады.

- јба, мен бала менен ал үйгө батпай калдым, айла жок өзүмчө жашап ушуну эптеп чоңойтойун деп келе бердим...

- Ѕалам, эми кайгыра бербе, би€ктан биз жардам беребиз, бирөөнүн баласы бирөөгө батмак беле, мен деле багып алсам чоңойо берет эле. ∆еңеңдин сырын билесиң, ал шүмшүк батырбайт, буга болушуп мен да жаман көрүнөм, айла канча, - ∆акып бир тууган агасынын кызынын алдында өзүн күнөөлүүдөй сезип жер карап отурду.

- “үндө баса бергенбиз, мен го чыдайм, Ўакир курсагым ачты деп ыйлап атат, бир нан салып алганды ойлобоптурмун ачууланып атып.

- јзыр, мен үйдөн нан, жарым кап ун алып келип берем, дагы эмне керек, сүзмө, май, - ∆акып ордунан тура жөнөдү.

- ∆еңем эмне дейт? - —урмакан тарткынчыктай сурап койду.

- ќшол курусун, эмне кылмак эле, керек болсо ошонун өзүнө көтөртүп алып келем! - ∆акып шаша чыгып кетти.

—урмакан Ўакирди сооротуп атты:

- јзыр, Ўаки, экөөбүз чай ичебиз ээ, абам сүзмө апкелет, сүзмө ичебиз.

- ћен дагы ичем...

- јнанчы, биринчи сага берем да? - —урмакан аны өөп койду, - —адагам ий, эптеп чоңоюп алсаң анан канга салам бербей калат элең...  елечегиң жакшы болсо экен.

- Ёже, апам качан келет?

-  елет, сен чоңойгондо келет, - —урмакан аны карап ойлуу: "јта-эне деген эмне экенин билбей чоңойо турган болдуң, аман болсоң бир күндү көрөөрсүң" деп аны бооруна кысып алып отурганда ∆акып а€лы экөө кирди.

-  апырай кыз, эмне отурбай баса бердиң, кирсем эле үйдө жоксуң, чай-пай ичип кетпей... - ∆еңеси  алыйпа жойпуланып кирди.

- Ўакир ыйлап отургузбай эле... - —урмакан да сыр билгизбей күлө жооп берди.

 ыйынчылык убакта колунда бары май сүзмө ичип, эт жебесе анча-мынчалар кара жарма менен карын кампайткан убакта ∆акып бардар жашаар эле, жарым кап ун, талкан, бир чанач сүзмө, бир карын май, койдун карчыга-төшүн көтөрүп келиптир. ћаңдайы жарыла сүйүнгөн —урмакан абасы ∆акыпка ичинен абдан ыраазы болуп турду.  ерогазды жагып, чай койду да чай таппай калды.  алыйпа өзү барып кагазга оролгон грузин чайын алып келе калды. Ѕапырап эле калышты. ∆акып менен  алыйпа бир аздан кийин үйлөрүнө кетип, Ўакир экөө эле калды. Ўакирдин карды тойгонго борсоңдоп ойноп калды.  ечке маал –атбек келип ал бир топ тамак аш алып келиптир. –атбекти —урмакан:

- —енин биерде жүргөнүң туура эмес, атамдар эмне деп ойлойт, мага капа болбо, ушул бала үчүн өмүрүмдү сарп кылсам да баарына кайылмын. Ёсиңе кел –атбек, мени эмес, өзүңдү ойло!

-  антип —урмаш, мен сени ушул үйгө жалгыз кантип койом, ичиңдеги бала менин каным, аны кантип таштайм?

- јрга канча, адам баарына көнөт, сен намыстуу жигитсиң, мен сага таарынбайм, ата-энеңдин айтканы менен болгонуң жакшы!

- —ени эч качан жат бала менен таштабайм, экинчи мени кет дебей жүр, мен балам экөөбүз сени менен бирге болобуз, - –атбек Ўакирди өөп койду. - —урмаш, Ўакир деле биздин балабыз да, мен атаң болом ээ, Ўаку?

- »й-и... - Ўакир култуңдап койду.

- јтамдар жаман көрөт го, ата дедирип койсоң?

- —урмаш, мен азыр өзүмдү-өзүм билем, алардын кандай иши бар? - –атбек ага мойун бербей койду.

ќшону менен жашоону ойдогудай өткөрүп күнүмдүк өмүрдүн кызыгын бирге көрүүгө бел байлашты. —урмакан дагы өмүрлүк жубайынын айтканына көнүп жашап калышты. —урмакандын ичи бара-бара билинип, отурган-турганы кыйындап баратты, айрыкча ичи чоң болуп кыйналып жүрдү.  емпир-кесекке ичин оңдотуп атты. Ќегедир абдан кыйналып, түшүнө апасы менен эжеси кире берди. Ёчтеке айтпады. “өрөөрүнө аз калганда бир жаман түш көрдү, жаңы эле уктаган: апасы менен эжеси жакшынакай кийинип ээрчишип алып —урмаканга келип: "жүрү биз менен эле кетип калчы, сени ойлонуп кыйналдык, сени келет деп. јтаң да күтүп атат, балаңды ташта да биз менен чогуу кет, сени таштабайбыз, бол балам, кетели, кечигип калбайлы" деп —урмаканды ордунан тургузуп жетелеп баратыптыр. „оочуп ойгонду, кара терге түшүп калыптыр, көпкө ойгоо жатты, анан туруп эшикке чыгып келди да –атбектин жанында уктап жаткан Ўакирди карап коюп: "Ѕайкушум аа-ай, сен эмне болоор экенсиң, кокус мен өлүп калсам сени ким карайт? јпам менен эжем мени тургузуп алып кетти, баары бир мен өлмөк болдум" деп кабагын бүркөй жашоодон түңүлдү. јңгыча алар ойгонуп калышты. „ай ичип отурушканда —урмакан –атбекти көпкө карап:

- –атбек, Ўакирди чын көңүлүң менен жакшы көрөсүңбү? - деди саал жылма€.

- ќоба, эмне болду? - –атбек аны таңгала карап күлүп койду, - Ёмнеге антип сурадың —урмаш?

- ƒеги да, ушуга кыйын болуп кала турган болду, –атбек...

- Ёмне?

- —ен мени сүйөсүңбү?

- —үйбөгөндөчү, сени сүйгөнүмдөн ушул жерде сени менен жүрөм да! ћен сенсиз жашай албайм, сени мен ушунчалык жакшы көрөөрүм чындык, ошол үчүн сенден ажырагым келбей жүрөм го, бала болуп кетесиңби? - –атбек —урмаканды кучактай өөп, эркелетип курсагын сыйпалап, - ”шул чыгып келсе экөөңдү кандай гана карайм дейсиң. ќшондо апам өзү келет, небересин экөөбүзгө бербейт, биз бактылуу болобуз.

- јй билбейм –атбек, бирок Ўакирден корком, менден башка эч кимиси жок, ушу бала үчүн кыйын ойлоном..

- —урмаш ойлонбочу, Ўакир биз үчүн өз бала, сен экөөбүз бул бала үчүн өз ата-эне, - –атбек —урмаканды кучактап өөп жайгарып жатты.

јрадан үч күн өткөндө —урмакан толготуп калды, –атбек алдастап айылдык фельдшерди чакырып келди, толгоосу катуу болду, абдан кыйналып жатып —урмакан эгиз төрөдү, эгиз эркек төрөгөндөн кийин —урмакандын эти ысып алдастап түнү бою кыйналды. –атбек ата-энесин чакырып келди. “өрөгөндөн кийин үч күндөн кийин —урмакан эсин жы€ электе кете берди. –атбектин ата-энеси эгиз баланы үйүнө алып кетти. —урмакандын тажи€сын жакшылап өткөрүп бүткөндөн кийин –атбек өз үйүнө кетти. Ўакирди өзүм багам деген ∆акып эл алдында сөз берди.

- ћен турбайынбы, баланы эч кимге кор кылбайм, - деп баланын милдетин өзү алды да, үйүнө алып кетти.

- “уугандар ушундайда кереги тиет, пайдасы ушундайда болбосо анан качан?

- јзамат, ∆акып адамгерчилиги менен туугандарына баркы бар, тууган-урукка да кадыры күчтүү.

- Өзү жакшы адам да. Ѕу бечара бешиктен бели чыкпай атып шору көп экен, ата-энеден, эми бул таежесинен да айрылды, эми ∆акыптын а€лы ушуну кандай караар экен?

-  алыйпа деле талпылдаган менен жакшы а€л, балага үйрүлө түшүп калат, ак көңүл.

- ќшентсе да, өз энеси болбогондон кийин кыйын эле болду, бечара баланын бешенесин кара, - дешип тамшанып жатышты.

Ўакирди ∆акып балдарына алып барып:

- Ѕалдарым, мына бул дагы менин балам, силерге бир тууган болот, мындан ары муну жетелеп чоңойтосуңар. џйлатпагыла, жакшы карап, бөлбөгүлө! - деди.

- ќоба балам, өзүңөр түшүнөсүңөр, чоңоюп калдыңар. Ўакир эми биздин балабыз, -  алыйпа дагы аны карап эркелеткендей өөп койду.

јл өз ойунда: "Ѕалдардын баары чоңоюп кетти, багып чоңойтуп койсок зы€ны тиймек беле? “алашаар эч кимиси жок, мал бакканга жарайт" деген ойдо болуп атты. Ѕалдарынын эң кичүүсү он бешке келип калган. Ѕирок Ўакирдин анык жетимдик тагдыры так ушундан башталды...

Ўакир ушул жерге келгенде «уураны карады:

- ћенин тагдырым ушундай «укеш, туулганы ата-эненин жүзүн көрбөдүм, эптеп мен үчүн тобокелге барып жалгыз мени эш туткан таежем төрөттөн кетип ∆акып абамдын колунда калганда төрт жарым жашта экемин, балдары мени анча жактырбай уруп коюп, абам мага болушуп кетчү, - Ўакир улутунуп алды.

«уура үндөгөн жок, ал өз энесин көрбөй калганын ойлоп атасынын өзүнүн көзүн карап чоңойтконуна ыраазы болду ичинен. јлар өткөндү эстеп үнсүз отуруп калды, таң атканда ордуларынан туруп жуунуп келип эртең мененки чайын ичип отурганда аларды сырттан бир бала чакырып калды. Ѕул ба€гы ташталган баланы экөөн чакырып бермек болгон кез эле. Ўакир али көздөрүн жаңы ачкан наристени үйүнө алып келгенден кийин өзүнүн ата-энеден калып жетимдикти тартканын эстеп: "Өзүмө балалуу болуу буйруган жок, эми колумдан келишинче ушуну өз баламдай өстүрөйүн, ушинтип атамдын атын өчүрбөй улантайын" деген ойдо наристени кумарлана жыттап койду. «уура өзүнүн “емирбегинин жаңы төрөлгөн кезин элестетип жылмайып алды: "—адагам десе, аман жүрсө болду, ушу наристе ак жолтой болсун, уулумдун иниси, күйөөрү болсун" деп ойлоп “емирбектен көптөн бери кат-кабар келбегенге көзүнөн сагынычтын мөлт эткен жашы ыргып кетти. Ёкөө наристени ортого алып ороп-чулгап, сүт берип тойгузгандан кийин доктурга алып барышты. јтын  еримбек деп коюп, Ўакирдин наамын жаздырып коюшту. ќшентип экөө эрбең-сербең болбой аларга баш кошулуп эрмек болуп оңуп эле калышты.

ќшол кышта “емирбектен дагы кат алды. јл дагы келе албасын айтып кечирим сураптыр. «уура бүк түшүп баш көтөрбөй ыйлап жатып калды: "ќо жараткан, жалгызым ушундай боору таш жаралды беле?! ћени ойлоп койсо боло, неге келгиси келбейт, менден көңүлү калды беле?" деп өксүп ыйлап жатканда Ўакир анын жанына кичинекей  еримбекти ыйлатып көтөрүп келди:

- јпасы,  екин ыйлап атат, уулуңду алчы! - ќшондо ал ордунан туруп эки жакты карап күлүп калган наристени карай канатын жа€:

- Ёx садага болойун десе, менин кубатым го, эрмегим го ушул, курсак ачтыбы? - деп колуна ала коюп өөп-жыттап, анан Ўакирге карады:

- ”улумду уруп койгонсуң го атасы, мынча эмнеге ойлонду? јтаң урдубу, уулум? - деп жылма€ өзүн алаксыта көтөрүп алып сыртка чыкты, - “ү-тү-түү, - “оокторун чакырды эле он чакты тоок жемге жүгүрүп келди, -  екин карачы тоокторду, берекем менин, жумуртка берем уулума, - деп өзүн наристе менен алаксытса да ачуу ыза көкүрөгүн мыжып, жандүйнөсү сыздап турган эле. Ўакир ал чакырган тоокторго жем чачып «ууранын көңүлүн ачуу менен алек. «уура бала багып иштебей калган. Ўакир жумушка эки күндө бир барып келет. ∆ай турмуш - бай турмуш. ќор жылдар экөөнүн белин кайыштырган жок, өлбөстөй оокаттары бар, болгону экөөнүн тең жүрөктөрүндө жан кыйнаган санаа, оор кайгы түнөйт. Ўакир артында жик калтыраар тукуму калбай өтүп бара жатканына өкүнсө, «уура жалгыз уулун көзүнө сүртүүгө зар болуп күтүп келатканына зээни кейийт.  анткен менен тирүүлүктүн өз мыйзамы бар эмеспи, күнүмдүк тиричилик аларды өз кучагына алып кээде ойлонууга да үлгүртпөй, жашоого үндөгөн үмүттөр жетелейт.  еримбек чоңоюп баратты, анын "апа, ата" деген ширин тили экөөнү кубанычка бөлөп өздөрүнчө бактылуу бапырап калышат. Ўакир кайрадан өз тагдырынын эсинде калган кезин саамга ойлонуп «уурага кеп кылгандан тажабайт...

Ўакир он төрт, он бешке келип калган эле. ∆акып карый түшкөн, балдарынын баары колдон чыгып, Ўакир малдын түйшүгүн жалгыз тарта баштаган. Үстүнө кийген кийими ∆акыптын балдарынын эскиси. јл ошого кайыл эле, өзүнүн жетимдигин уккандан кийин карды тоюп, жатаар жери, кийими бүтүнүнө ыраазы болуп таң атканда кетип, кеч күүгүмдө малды короого киргизип, анан жаны жай алат, анда дагы ал эми отураарда  алыйпа:

- “ур, суу алып келе кал, жаш туруп дегеле жалкоосуң да, - деп колуна чаканы кармата салып сүйлөнүп кирет, - ∆етимди жетилтип койсоң желкесин кашыйт, өлүгүңдү көрөйүн куу жетим.

- ќй ал сага эмне кылды ы€? Ѕайкуш керээли кечке мал кайтарып чарчаган немени жумшабай эле сууну күндүзү алып келип алсаң болот эле го? - ∆акып ага боор тарта а€лына ачуулана кетет.

- Өлбөйт, ата-энесин жалмаган жарыбагыр өлгөндөн калды, боор көтөрүп алса, эртең эле экөөбүздү ким элең деп басып кетет.

- ћейли, менин милдетим бар мойнумда, энесинен калган малы бар, бир аз чоңойсо үйлөнтүп, энчисин берип бөлүп койсом мойнумдагы карызымдан кутулат элем, - ∆акып үңкүйүп отуруп калды. - ќшого жетише алаар бекемин...

- ќоба, багып чоңойтконубуз аз келгенсип үйлөнтүп энчи бер! Ѕул жетимиңе энчи эмес эчтеке бербейм колумдан келсе! Ѕалдарыңа ээ кылбай биртике малдын эмнесин бересиң ы€?

- Ѕалдарыңдын өз пешенесине жазганы бар, алар жетимдикти тарткан жок, ачка-ток, кийими жыртык болсо да маңдайында экөөбүз туруп оозуна тапканыбызды такап, эркелетип чоңойттук. "∆етимдин акысы - заардын огу" деген бар кемпир, мен өлбөй турсам баланы эптеп өз тууруна кондурам, ата-арбактан коркпой кантип койом?! - дегенде Ўакир кирип чакаларды ордуна коюп ∆акыптын жанына отураарда  алыйпа кайра жумшады:

-  өң алып келе койчу.

Ўакир кайрадан эшикке чыгып уйдун көңүнөн алып келди. ћектепке барды деген эле аты, келээри менен кой артынан түшөт. јл келгиче ∆акып кайтарат, ал а€лынын сырын билгендиктен атайын кой жайып жөнөөрдө бир нан, айран алып алат, окуудан келээри менен эчтеке бербей талаага жумшаарын ойлойт да өзү алып келгендерин ага берип:

- ”улум, энең сени ачка жөнөттүбү? - деп сурайт.

- јчка деле эмесмин ата, өзүңүз ичип албайсызбы? - Ўакир ∆акыпка сыр билгизбей карады.

- ∆о-ок балам, ачка ооруп каласың, мен үйгө барганда ичип алам, - ∆акып аны жылма€ карап тирикарактыгына ыраазы боло башынан сылап коюп жолго түштү: "јтаңды-ын көрү-үү, бирөөгө кор, бирөөгө зар бала деп ушуну айткан да, өмүрүм жетээр бекен? ”шуну үйлөнтүп коюп өлсөм арман жок эле" деп үшкүрүп алып кетип атып кылча€ карап койду.

 алыйпанын заар тили жүрөгүн оорутса, ∆акыптын мээрими аны кубантып коюп күн өтө берди. ќн бешке чыгып жетинчини бүткөн жылы ∆акып ооруп жатып көз жумду. јл өлөөрүндө балдарын, а€лын чакырып:

- ћен тилегиме жетпей калдым балдарым, Ўакирди бооруңарга тартып убагы келсе үйлөнтүп өз үйүнө алып барып бөлүп койгула, мен парзымдан кутула албай баратам, - деди аларга.

- јткарабыз ата, сөзсүз Ўакирди өз боорубуздай көрөбүз, - улуу баласы атасын жөлөй калып сөз берди.

 алыйпа үн деген жок. ќшентип ∆акып да оо дүйнө салды. Ўакирге өтө оор тийди, жөлөк болоор атасынын көзү өтүп кеткени.  алыйпа ага уу тилин агытып күндө урушуп окууга да жибербей койду, ал ошого да кайыл кышкысын малга чөп салып, уй-койдун короосун тазалап, көң тебелеп жаны тынбайт. јнысы аз келгенсип отун-суунун баарын да€рдайт, колу дурдуюп кесилип кечкисин жарылган жери канап, таңып алса да оорутканынан бир жолу каймактан колуна сүйкөп атса:

- Өлүгүңдү көрөйүн куу тумшук, эл жегенге таппай атса, сен колуңа шыбап атасың да, дегеле мунун жанынын ширинин! - деп  алыйпа колго чаап каймакты ары алып койгондо:

- јпа, колум жарылып кетти, ооруп атат! - деп ыйлап ийди Ўакир.

-  өзүңө ак түш! Ёчтеке болбойт, ичегиң чыгып кетмек беле? -  алыйпа ага акшы€ карап чыгып кетти.

Ўакир ыйлап сыртка чыгып кайра өз ишине киришти.  оңшуларынын балдарынын ойноп жатканын көрүп өзүнчө: "ћен дагы ата-энем болсо ойнойт элем го, эмнеге менин атам да, апам да өлүп калды? Өлбөсө мен элдин балдарындай окуп, ойнойт элем..." деп ойго батып турганда  алыйпа кыйкырып калды.

- Ёмне болду апа? - Ўакир үйгө баш бакты.

- ƒарт оозуңа, эмине болду деп койот, үйдө кашык суу жок, алып кел тур!

- јзыр, - Ўакир улутуна чакаларды алып сууга жөнөдү.

Үстүндөгү куфайкасынын жеңи узун, кир, шымы андан шалбырап, чоң керзовой өтүктү кийип чака кармап сууга бараткан Ўакирди балдар шылдыңдап калды:

-  арасаңар тигини, кийимин карасаң, өтүгүчү!

- јй-ий, кебетесин карачы, жүдөмүш!

- јл жетим да, ата-энеси жок... - деп күлүп калышканда өздөрү курдуу кыз:

-  ойгулачы, аны эмне шылдыңдап атасыңар, башыңарга келсе отурасыңар! - деп аларды тыйды.

- јга эмне бооруң ооруп атабы?

- ја-а билдим-билдим, ал сага жагып калыптыр! - дагы бир кыз ага тийише кетти, - Ўакир кошуу √үлсүн!

- ќозуңа карап сүйлөчү, адам боорукер болуу керек, жыгылып калса тургуз, ыйласа соорот, кайгырса көңүлүн көтөр деп дайыма айтат апам, - √үлсүн аларга карап акыл айта баштады.

- ќй боорукер кыз, анда Ўакирди сооротпойсуңбу?

- Ёмнеси бар экен, сооротсо сооротуп, көңүлүн көтөрүп койгонго эмнеге болбосун?

- јл окубай да калды го? - деди балдардын бири.

- јта-энеси болбосо окубайт да. ∆акып аба барда окуучу, - деди √үлсүн.

Ѕалдар √үлсүндүн сөзүнөн кийин Ўакирди шылдыңдабай калышты. Ўакир колунун жарылган жери чаканы көтөргөн сайын канап ооруганына карабай сууну көтөрүп кирип кетти.

- јны коюп кой да көңдөн кемегеге калап кой, кир жууганча суу ысып калсын, - деди  алыйпа ал кирээри менен.

Ўакир унчукпай чыгып кетти.  алыйпа өзү тамак ичип отурган экен. Ўакирдин карды ачпы-токпу, ойлоп дагы койбоду. ќшол күнү улуу баласынын баласы менен кызы келип калды. јлар шаарда жашагандыктан келгенде эле Ўакирди жактырган жок.

- јй-ий, эмнеге кийими кир, колдору жара? - кызы —аламат аны жийиркене карады.

- ќшо жерге кирсин, жуунбаса кир болот да кызым, жолобой эле кой, -  алыйпа мурдун чүйрүй Ўакирди жаман көзү менен карап койду.

-  етирип ийбейт белеңер, чоң апа, - Ќебереси Ќурдин өзү курдуу Ўакирди теңсинбегендей карап койду.

- ∆үрө берсин уулум, сырттагы жумушту ким кылат, малды да бирөө караш керек, мен картайдым.

- ја-а, койчу дебейсизби? - Ќурдин аны жийиркенгендей карап койду.

Ўакир сыртка чыгып кой менен уйга чөп салып коюп өзү чөп артына отуруп ыйлап жатты: "Ѕолду, мен эми биерге турбайм, качып кетем. ”шундан көрө жетимдер үйүнө таштап койсо болмок, качанкыга ушинтип жүрө берем? ∆е кардым тойбосо, кийимим жыртык. ∆аным тынбай иш кылсам да жакпасам, эмнеге бул жерде жүрөм?" деп ойлонуп отурганда:

- Ўаки-ир, аа-ай Ўакир, өлүгүңдү көрөйүн шүмшүк, кайда кетип калдың, өлөткө кеткен жексур. ”шуну үчүн жетим калган да!

- јпа, эмне болду? - Ўакир жеңи менен көзүн аарчый анын жанына келгенде:

- Өлүп кет! - деп башка бир чапты, - ƒеги айттырбай кылган күнүң болобу ы€?

- јзыр эле чөп салып бүттүм...

- "Ўалып бүттүм" деп тим эле тоону томкоруп койгонсубай тиги тоодогу жылкыны карап келчи, жүрөт болду бекен. ∆алгыз жылкыны өлтүрүп албайлы, бол тез эртерээк жөнө!

- ћа-акул, - Ўакир саал тарткынчыктай туруп калды, - јпа, кардымы тойгузуп алайынчы, кардым ачты...

- “ойбогон өлүксүз, "кардым ачты" дегенин кара! Өлүп баратсаң кирип айрандан ичип нан жеп ал! -  алыйпа аны каарый үйгө кирди, - ƒегеле тойдум дегенин көрө элекмин.

-  ачан мага бирдеке бердиңиз, бир күндө бир сындырым нан зорго бересиз го, кечке ачка жүрөм? - Ўакир тулту€ аны карады, - “ойбоду дейсиз, жакшыраак тамак иче элекмин...

- Өлүп кеткир ий, тойбосоң кой, бол бирдеме жалмап ал дагы жөнө! -  алыйпа кесеге айран куюп, сындырым нанды алдына койду да, - Ѕол, ичип алып жөнө!

- јзыр... - Ўакир айранды иче баштады.

-  апырай, ушун үчүн ата-энесин жуткан шүмшүк да, дегиле мени менен айтышып калганын кара? - деп наалып, каргап шилеп атты.

Ўакир эшек менен тоого жөнөдү, жолдо бир аз карды тойгонго, жайкы салкын абада, аңкыган жыпар жыттуу гүлдүү талаада баардык түйшүктү унутуп салып эргий ырдап баратты. ”шул саам өзүн бактылуу сезип, үстүндөгү жыртык кийими кир экенине карабай, буту-колунун чору канталап баскан сайын канап жатса да көңүлү сергилең тартып: "ћен да чоңойсом адам болоормун, үйлөнсөм атамдан калган эски тамды оңдоп жашай берем, азыр кеткенде ким жардам бермек эле" деп ойлоп алды.  ечке маал зорго жылкыларга кошкон бээсин карап таап, анын желини жетип калганын көрүп кайра түндөп келип калды. јйылга кире бергенде анын алдынан бир аксакал кары€ чыга калды, ал ошол айылдык  амчыбек деген эле:

- Ёэ балам, кимдин баласысың? - деди күндөн көзүн калкалай.

- ∆акыптын... - Ўакир ага өзүнүн атасын айтпай атайы ошентти.

- ја-а, тиги бечара  алыктын уулу окшойсуң, сен өз атаңдын атын өчүрбөй жүр, эми жигит болуп калган турбайсыңбы. ∆акыптын балдары көп, сен мындан ары өз атаңды айтып жүр! - деди  амчыбек кары€.

- —из менин атамды билчү белеңиз? - Ўакир атасы жөнүндө угууга дилгирлене чалды көңүл бура карап калды.

- Ѕилбей анан, абдан жакшы жигит эле, согуш алааматы не деген өрттөй күйгөн жигиттерди жалмады го, дагы ошол  алыктан тукум калганына шүгүр, айла-анайын чоңоюп калыпсың, эстүү бол, -  амчыбек кары€ калып калды.

- –аxмат ата, мындан ары өзүмдүн атамды айтып жүрөм!

Ўакир кары€нын артынан кыйкырып бурулуп үйүнө жөнөдү.  елсе аны күтүп короодогу койун киргизе элек экен.  алыйпа малын жайлоого кошуп ийген, арык-торуктарын алып калган, бир ую тууганы турат.  өбүнчө чөп жулуп салышчу, көк чыкканы эски чөптү мал дагы карабай калбадыбы. Ќурдин менен —аламат чоң энеси болуп тамак ичип отурган экен. јл кирип келип эле дасторкон четине отура бермек болгондо Ќурдин менен —аламат ордунан туруп кетмек болду эле,  алыйпа:

- —амтырап балдарды жийиркентпей бара турчу, анан деле ичээрсиң, - деди жаман көзү менен карап.

Ўакир унчукпай чыгып кетти. џзаланып ыйлап алды: "Ёнеңдурайындар, менден жийиркенип калганын! ∆анагы ата-энең өлүп калса көрөт элем" деп ары-бери басып жүрдү. ќшол убакта оолунун ары жагынан дабыш чыкты:

- —ен кимсиң? - Ўакир басып барып сурады.

- ћен эле, бери келсең, - јл √үлсүн экен.

- Ёмне болду? - Ўакир аны карап тартына сурады.

- ћен сага нан, сары май алып келгемин, жейсиңби?

- ∆ок, мен ачка эмесмин, - Ўакир андан корунуп, у€лганынан куру намыска корсоюп койду, - ћени ачка деп ойлодуңбу?

- Ўакир, сен жакшы баласың, ал эми биз коңшубуз, бири-бирибизди сыйлашыбыз керек!

- Ѕилип атам, - Ўылкыйып турду ал, караңгыда жүзү көрүнбөсө дагы.

- Ѕилсең анда мага түшүнөсүң, биз классташпыз да?

- јны деле билем... окууга баралбай калдым.

- Ёчтеке эмес, окубагандар азыр көп, колунда бардар, жашоосу тыңдар окутуп атышат.  ел Ўакир, нанды сары май менен жеп ал, жанагы энең чыкса айкырып жүрбөсүн?

- ћаакул.. - Ўакир анын колундагы нанды алып чыныдагы майдан сыйпап жеп отурду.

√үлсүн ага берип коюп жүгүрүп кетти. ќшондон баштап √үлсүн күндө кечинде нан, айран, кээде ичкен тамагынан алып келип караңгыда берип жүрдү. Ёкөө абдан ынак да болуп кетти. јнтип-минткиче √үлсүн мектепти а€ктап калды. Ўакирдин үстү башы оңолбоду, бирок ал кийимин өзү жууп тазалап алчу болгон. јл үчүн жайдын күнү эң сонун күндөрдөн болчу, суу жээгине барып кийимин жууп ташка жайып койсо бат эле кургап калат, √үлсүн экөө кечинде жолугушуп жүрүп, бири-бирин сүйүп калганын сезгенде Ўакирдин аргасы кетти.

- √үлсүн, - деди ал ошондой кечтин биринде, - —ени ата-энең мендей жетим балага бербейт чыгаар?

- Ёмне үчүн? ћен өзүм билем, мен мал эмесмин алар каалагандай сата турган.

- Ѕаары бир тууганым да жок, жетим баламын, мага сени бербейт го деп корком, - Ўакир башын жерге салды.

- Ўакир, сен ойлонбой эле гой, апамды билбейм, атам менин тилимден чыкпайт, менин каалаганымды аткарат.

- √үлсүн, мени жакшы көрөсүңбү?

- ќоба, мен сени жанымдай жакшы көрөм, а сенчи? -  ыз у€ң жигитти карады.

- ћен деле жакшы көрөм дечи, менин эч кимим жок √үлсүн, сенден корком, башка бирөөлөр алып кетип калабы деп...

- Ёч коркпо, мен сендикмин, - √үлсүн аны жадырай карап көңүл көтөрө күлүп койду. - Ѕирок азыр экөөбүзгө тең эрте, бир-эки жылдан кийин үйлөнөбүз.

- ћен деле ошентип ойлойм. √үлсүн, мени таштап кетпейсиңби ы€?

- Ёч жакка кетпейм, мен сенсиз жашай албайм деп атама айтам! - √үлсүн шоктоно кыткылыктап койду, -  ечинде мен сага жакшы кийим алып келип берейинби?

- Ѕилбейм... - Ўакирдин башы шылк эте түштү, - —ен мени жетим деп кемсинтип жатасың го, ээ? -  ызды көз кычыгынан жаш сызылта караганда √үлсүн:

- Ўакир, антпечи! ћен сени кемсинтпейм, ал тургай сага үйдө жакшы нерсе болсо баарын бергим келет.

- –аxмат √үлсүн. ћен эми иштеп, атамдан калган үйдү оңдошум керек...

- Ѕаары болот, кабатыр болбо, мен ата-энемдин жалгыз кызымын, жети агам бар, алар бизге жардам беришет, - √үлсүн Ўакирдин үмүтүн улап көңүлүн көтөрө жылмайды, - јдегенде сен аскерге барып кел, аңгыча мен дагы чоңоюп калам...

- јлтыным десе, сен мендик болсоң болду, башканын мага кереги да жок, - Ўакир кубанычтуу ага күлүңдөй карап койду.

ќшентип эки жаш бири-бирине дем берип күндө жолугушуп турушту.

 үн артынан күн кубалашып өтүп билинбей жаз келип, Ўакирди аскерге чакырып калышты. јл ошондон бир ай өтпөй аскерге жөнөдү.  етээрде Ўакир менен √үлсүн жолугушуп көпкө сүйлөшүп отурушту.

- √үлсүн, мени күтөсүңбү?

- —өзсүз, сен жокто мен бир адам менен сүйлөшпөйм, а сен мага тез-тез кат жазып тургун, ээ?

- јнанчы, күндө колум бошосо күндө жазууга аракет кылам, сен мени күтсөң эле болду.

- јлбетте күтөм, сен зыңкыйган солдат болуп келсең, анан иштеп үйүңдү оңдосоң үйлөнүп алабыз, - √үлсүн аны у€ң карай жылма€, - јнан сен а€ктан орус кызга үйлөнүп алып жүрбө? - деп койду.

-  ойсоңчу, ансыз да атамдын тукумун улаар жалгыз мен болсом, жетимдиктин азабын а€бай тарттым. ќрустун кызын алып алсам атамдын арбагы кечирбейт...

-  апа болбочу, мен сени капа кылайын деп ойлогон эмесмин, аман-эсен барып кел, мен сени күтөм! - деген кыз аны өөп алып у€ла жүгүрүп кетти.

Ўакир ал өпкөн жерин колу менен сылай өзүн бактылуунун бактылуусу сезип, үйгө кирип ордуна жатып калды.  алыйпа аны узатаарда элден у€лгандан боорсок жасап, азыраак эт бышырып берип жөнөттү:

- ∆акшы жүр, кат жазып тур балам, - деп жүзүнөн сүйө узатып калды.

Ўакир ошентип ќдессага барып солдаттык жашоону башынан кечире баштады.  ат жазып жөнөтүп турат, күндө эмес ай сайын кат жазып √үлсүндөн кат алып көңүлү куунак, кыздын каты ага канат бүтүрүп асманда каалгып учуп жүргөн эркин куштай өзүнчө кубанычка жүрөгү толкунданып алат. Ѕилинбей эле эки жыл а€ктап аскерден бошоноордо дагы кат жазды. јл каты √үлсүндүн агасынын колуна тийип калып, ал ата-энеси менен ортого алып карындашына тыюу салып кирди:

- Ёч кимиси жок жетим баладан эмнени күтүп жүрөсүң ы€, сени ага бермек турсун жолотпойм, ал жетимди келсе өлөрчө сабап сага жологус кылам, - јчуулана сүйлөп отурду, - —ени ал келгенче күйөөгө берем, өзүңдүн бактылуу болушуңду ойлосоң мен айткан жерге барасың!

- ћен башкага тийбейм, жетим баланы кемсинткенде кантип болсун, андан көрө ага жардам бергиле да, - √үлсүн агасынан тайманбай сүйлөгөндө апасы урушуп калды:

-  апырай, акыр замандын балдары, агаңдан у€лбай кантип ушуну айтып атасың ы€?

- Өзүңөр сүйлөтүп атпайсыңарбы? - √үлсүн ыйлап төркү бөлмөгө өтүп кетти.

јта-энеси, агасы болуп кеңешип, аны ушул жумада күйөөгө бермек болуп жатты, бирок √үлсүнгө көптөн бери көз салып жүргөн бир жигит эртеси эле ала качып кетти. ќтурбай ыйлаган кызын жеңесин жиберип: "ќтурбай турган болсо үйгө келбесин, ба€гынын кызы дедирип элге кеп кыла турган болсо андай кызыбыз жок деп топурагыбызды түйүп беребиз" дешип атып отургузуп койду. јнын кеткенине он күндөй болгондо Ўакир канаты жок учуп келе жаткандай селкисинин жүзү көз алдына элестеп келатты...

Ёгер анын күйөөгө качып кеткенин укса келмек эмес.  еч күүгүмдө кирип келди.  алыйпа неберелери менен жатканга камынып жаткан. «ыңкы€ кирип келген аскер кийимчен Ўакирди көрүп ыйлап-сыктап тосуп алды. Ёртеси √үлсүндү ала качып кеткенин угуп бар бактысын бирөө уурдап алган сымал айласын таппай айылдын четинде жалгыз басып жүрдү: "Ёx тагдыр, неге мынча катаалсың? ћен үчүн ушундай азаптын күтүп турганын билсем келмек эмесмин" деп өзү менен өзү кыжаалат болуп басып жүрүп, үйгө кечинде келди. јнын келгенине  алыйпа көнүмүш адатынча кайдыгер абалда тоңдоосун мамиле кылды, элдин балдарындай аны жөнөтүп жатканда да, келгенде да бир улак союп койбоду. Ўакир баарын билип турат, не демек, өзү үчүн төгүлүп чачыла турган апасы болбосо, сыймыктанчу атасы болбосо эмне кыла алат?

јл аскерден келгенден кийин көп турбады, анткени ал жерде жүрсө дагы эле ба€гы түйшүк күтүп турганын сезди: "Өз оокатымды өзүм өткөрө ала турган куракка келдим, иштешим керек, буларда жүрсөм дагы эле кул болчудаймын" деп ойлоп шаарга кетип калды.  алыйпа анын кеткенине чычалап жатты, бели бүкүрөйүп жашы жетимишке келсе да ба€гы кы€лы калбаган эле:

- " өтөрүмдү көтөрүп койсоң көтүңөн түртөт" деген ушу да, боор көтөрүп алып кетип калганын кара ботом, кеңешип да койбойт, - деди эле жакын коңшусу:

- јй  алыйпа, сен ошо жетим байкушка күн көрсөткөн жоксуң го. ∆акшы кийим кийбей, жакшы тамак ичпей чоңойду, анын да эсинде калды да?

-  окус мен бакпасам эмне болот эле? ƒагы ошончо багып чоңойтконума ыраазы болсун да, -  алыйпа коңшусун жаман көрө карады, - —ен багат белең ошону?

- Ѕечараны багып койсоң сообу тиет, ошондо ∆акып аба болбосо мен деле багып алмакмын.

-  ыйратмаксың! Ѕирөөнүн баласы бирөөгө бала деле болбойт экен, үйлөнтүп койсомбу деп жүрсөм... -  алыйпа өзүнчө куйтуңдап койду.

- Үйлөнтүп а€лы экөөнү жумшап оңойун деген экенсиң. ќшол акылың бар экен, башынан жакшы карасаң болмок, сенин заар тилиңден көңүлү калган бечара тургусу келген эмес да?

- “урбаса балакетимди алсын, жер жуткан өлүгүңдү көрөйүн, - ал үйүнө сүйлөнө кирип кетти.

Ўакир өз келечегинин камы үчүн адегенде шаарга келип бир заводго кирип иштей баштады. Ёптеп тапканын чогултуп жүрүп бир жылдан кийин  алыйпага келди. «ыңкы€ кийинген, бир аз белек-бечкек көтөрүнүп келген Ўакирди көрө  алыйпа талымсый ыйлап алды:

-  агылайын десе, айтпай-дебей кетип калыпсың, мен болсо минтип карып калдым, эми атаңдын айтканын аткарып көңүлүм тынсын, аманатты аткарбасам көрүмдө тынч жаталбайм го? - деди.

јнын дагы көксөгөнү бар эле, балдары шаарга көнүп алып келбей койгон. јнда-санда каттабаса көп келбейт, союш керек болсо, акчага муктаж болгондо келип калышат.  арыган  алыйпага келиндеринин бири кызмат кылууну каалабайт. ќшон үчүн Ўакирди үйлөнтүп өзүнө караан кылсам деген ойдо болду.

- јпа, мен өз атамдын очогун көргүм келет, үйүн оңдоп атамдын ордун жоктотпой ошол үйдө болсом дегем, - деди Ўакир шар эле.

- ћейли балам, сени аерге өзүм алып барып көрсөтүп келейин, андан кийин үйлөн, менин кашымда бол өлгөнүмчө, - деди  алыйпа ага жал-жал карай.

јнын өз очогун эңсегенине жини келсе да ба€гысындай аны бир чаап же каргап шилегенге даай албады. Ёртеси эле анын атасынын эч ким кирбей жепирейип кулайын деген үйүнө ээрчитип барды, отуруп алып куран окуду. Ѕул бир кезде бактылуу эне-бала жашаган үй жетимсиреп турганына Ўакирдин жүрөгү ооруп: "„оң эне, ата, жетим жүрүп жетилген уулуңар келди, эми бул үйдө буйруса неберелериң ойноп силердин арбагыңарды эскерип турабыз", деп каңырыгы түтөй ордунан турду.  оңшуларынын баарынын үйлөрү оңдолуп-түздөлүп калыптыр. " алыктын үйү" дешип ар убак атын эскерип турчу коңшусунун бири басып келип Ўакирдин жайын билгенде:

- јзамат айланайын, жетим жетилет деген ушул, очогуңдун отун өчүрбөйм деп келгениңе ыракмат,  алык менен чоң энеңдин арбагын бир козголткон экенсиң, - деп кубаттап атты.

- ќоба, жетим болдум, жаш болдум, эми өз туурума кайтайын деп турам, - деди Ўакир.

 алыйпа буларды угуп отуруп ичинен: " уураган шүмшүк, бул мага жакшылык кылбайт, үйлөнбөсө кара жерге кирсин, андан көрө өзүмдөн айтсын" деп ойунан кайтып үйүнө карайып келди.

Ўакир анын ойун билбей көпкө жүрдү, бирок үйлөн деген сөз чыкпаганынан кайра шаарга кетип калды да, иштеп жүрүп бир келинге жолукту.  аным менен үч жылдай чогуу жашап, татуу күндөрүн өткөрдү. Ѕирок балалуу болбогондон кийин андан кетип калды. ќрто билим ала албаган менен аскерге барып келгенден кийин орусчаны сүйлөгөнгө жарап калган. јйлыгы дурус жумуш болбогон соң улам бир жумушка илээшип, эптеп өз жанын багып зорго жашап жүрө берди. јтасынын ордун басып, үйдү оңдойм деген ою ордунан чыкпады.  үнүмдүк жашоонун кулу болуп убакыт өтө берди. Ѕир күнү жумуштан чыгып көңүлү чөгүп келе жатса алды жагынан тааныш келинди көрүп жүрөгү "болк" эте көпкө карап туруп калды эле, ал жакындай берип:

- Ўакирсиңби? - деди күлө карап.

- ќоба, сиз кимсиз? - Ўакир ага карап таңгала сурады.

- “аанып ал, мен сага айтпайм! - деди тигил ого бетер күлө.

- —ен... - сен √үлсүнсүңбү?

- “ааныдың, унуткан эмес экенсиң, - √үлсүн анын маңдайына келе колун сунду, -  андай Ўакир, амансыңбы?

- ∆акшы, өзүң кандай, √үлсүн? - Ўакир аны таарынычы тарай элек жаш жигит кезиндегидей карады.

-  удайга шүгүр, жүрөм, өзүң көргөндөй элемин.

- Ёэ √үлсүн, мен сени кандай сүйдүм эле, кандай гана кубанып келбедим беле, мени күтө албадың го, же менин жетимдигимди теңиңе албадыңбы?

- Ўакир, андай болгон эмес, мен сени абдан күттүм, бирок сен келээрде ала качып кетип калбадыбы. ƒеги алсыздык кылдым, кыздар ошондой экенбиз. Ёми баары өттү-кетти. јндан көрө өзүң жөнүндө айтчы, жашоо кайда, кандай жашап жатасың? - √үлсүн аны күлүмсүрөй карады.

- ∆етимдин жолу тар болот экен, дале ба€гыдаймын, өз жолумду табалбай эптеп жашап жүрөм, - Ўакир муңайым ага карады, - Өзүң кандай, балалуу болдуңбу, бактылуусуңбу, ачыгын айтчы?! - √үлсүндү колунан кармай сурады.

-  айдан, мен эбак эле ажырашып кеткем, бир кызым бар, аны айылга таштап иштейин деп келгем.

- ћен бактылуу болбосом дагы сен бактылуу болсоң болот эле, канча тиледим, сенин бактылуу болушуңду.

- Ѕолоору болду Ўакир, адам жакшылыктан үмүтүн үзбөш керек, ийгиликтин эрте кечи жок дешет го карылар, бир күнү багың ачылаар, тагдыр болбосо балким бирге болмокпуз, айла канча?

- √үлсүн, азыр кайда туруп атасың? - Ўакир аны ийинден ала кучактай сурады, - Ёгер туура көрсөң чогуу жашайлыбы?

- Ўакир эми болбойт го, өз жолубуз менен эле бололучу? - √үлсүн ага жоодурай карады, - ћен эми сага бакыт тартуулай аламбы?

- Ѕири-бирибизди сүйгөнүбүз жалган беле √үлсүн? ћенин кандай абалда жүргөнүмдү көрүп-билип туруп сүйүүңдү мага тартуулагансың! ќшол кезде мен кандай гана бактылуу болуп жүрдүм, сенин карааныңды көрүү мен үчүн өзүнчө эле майрам болчу, кардым ач, киймим жыртык экени эсимен чыгып кетчү...

- ћенчи Ўакир, мен дагы сени ушундай катуу сүйгөмүн, күйөөмдү сенчелик сүйө албай бир кызымды алып баса бергемин, эки жыл болду.

Ёкөө көпкө чейин өткөндөрүн эскерип басып жүрүштү. јкыры бир чечимге келишип, чогуу жашамак болушту. Ўакирдин көңүлү көтөрүлүп тагдырына ыраазы болчу ошол кезде, экөө тең иштеп кечинде үйгө келет, бири-бирин сагынышып, жыргалын кандырышат.. Ѕири-бирине болгон сүйүүнү алар түбөлүк деп ойлогон эле, бирок тагдыр бул жолу дагы Ўакирди ара жолдо калтырды. ќшол күнү жумуштан кеч келе жаткан эле. Ѕатирине кире берээрде √үлсүндүн шыңк эткен күлкүсү туура жактагы бактын арасынан угулуп токтой калды: "Ѕи€кта √үлсүн эмне кылып жүрөт?" деген ойдо акырын аңдып караса, ал бирөө менен кучакташып туруптур.

- јзыр ал келип калат, мен кетейин, эртең ушул жерден жолугалы, - деди √үлсүн.

-  ойо турсаң эми, жолугуп эле кетип каласыңбы? - деп анын жанындагы неме өөп жатканы угулду Ўакирге. Ѕашынан токтоо неме чыдап тура берди.

-  үйөөм билсе өлтүрөт, азыр билгизип кереги жок, аны да а€ш керек. Ѕилсең, ал мени сүйөт, - √үлсүн шашып жаткандай болду.

-  үтө турат да, жумуштан кеч чыктым деп койосуң, - јл күлүп калды, - ј€лдардын амалы кырк эшекке жүк дешет го, бирин колдонуп койбойсуңбу?

- јй кой, мен анте албайм, анын сүйүүсү абдан күчтүү, сен мени андай сүйө албайт болушуң керек? - √үлсүн шыңк эте күлдү.

- ћен го сени абдан сүйөм, а сен мени сүйөсүңбү же күйөөңдөй сүйө албайсыңбы? - јлардын өбүшкөндөрү угулуп атты.

- ћен чынын айтсам аны а€п эле сүйөм, болбосо сендей сүйө албайм, байкушту кантип таштайм?

- Ѕирөөнү а€йм деп өз бактыңды өзүң талкалайсыңбы?

- ∆ок ай, акыры кетем да, азыр биздин жашап жатканыбызды ата-энем билбейт, нике деле кыйдырбай жашап жүрөбүз.

- јнда жолуң ачык тура, жүрү азыр кетип калалы, - јл жигит √үлсүндү кучактап койо бербей атты.

ћунун баарын көрүп-угуп турган Ўакир: "Ёнеңдурайын, десе а€лдарга ишенип болбойт тура. ћаа десең азыр кете бер, сени көрөйүн деген көзүм жок" деп колун шилтей басып баратты. Ѕир ою экөөнө жетип барып тигинисин сабап, √үлсүндү өлтүрүп койгусу келди, өзүн-өзү карманды. Ѕөлмөсүнө келип жуунуп эмелеги уккандары кулагынан кетпей, түндө эле мойнуна колун ороп алып: "—енсиз жашоомду элестете албайм, ушундай сүйгөн экемин, болсо ќлжобай менен  ишимжандын сүйүүсү биздин сүйүүдөй болгондур" дегенин эстей түкүрүнүп алды: "Ѕети жок, ошону менен жашаганыңды көрөм, көрсө а€гы суюк а€л болгон тура, унчукпай эле кетип калайын" деп өзү чай кайнатып ичип отурганда √үлсүн кирип келди:

- —ен келип калдыңбы? ћен бир аз кармалып калдым, эртең дагы бир иштер бар, кечирээк келем го? - деп чечинип үйгө кийчү халатын кийди да, Ўакирдин жанына келип аны жаагынан өөп койду, - Ёмне кабагың бүркөө?

- ∆өн эле, башым ооруп турат...

- ∆ылуу жат, эртең жумушуңа барбай эле доктурга көрүнсөңчү? - деди заматта камкор а€л көрүнө.

- ∆о-ок, жумуштан калалбайм, - Ўакир бир-эки чыны чай ичип жатып алды.

√үлсүн анын үстүнө үйрүлө калып төшөк салып берип жылуулап жаап койду. "“обо-оо а€лдардын баары ушундай болобу?" деп ойлогон Ўакир уйкусу качып эртеңки жашоосунун кандай болооруна көзү жетпей ичинен сыздап тагдырына таарынып жатып, таң ата турду да кетип калды. ќшол бойдон кайрылып келбеди. Ѕир айдан кийин √үлсүн анын иштеген жерине келиптир.

- Ёмне болду? - Ўакир ага чекесин тырыштыра суроо берди.

- Ёмне болмок эле, үйгө барбайсың, өзү келээр десем жоксуң, анан өзүм келдим, - деди кашка€ тартып эч нерсе болбогондой.

- √үлсүн, мындай комеди€ны мени менен ойнобо, мен сага эми ишенбейм, ишендирем деген оюң ордунан чыкпайт дагы. Өз жолуң менен бол, жаман-жакшы айтышпайлы, көңүлүмдү көтөрүп жалган сүйүүңдү таңуулаганыңа ырахмат! - Ўакир басып кетти.

- Ўакир, эмне деп жатасың, мен сени чын жүрөгүм, таза сезимим менен сүйбөдүм беле?

- јны ошол жигитиңе айтсаң ишенээр, мен ишенбейм!

-  айдагы жигит, эмне деп жатасың? - √үлсүн калп чыйпылыктап ага актанып жатты, - бир ушак уккандырсың, болоор-болбоско өз жашообузду бузганыбыз кантип болсун?

- Ёмне? - Ўакир кайрылып келип √үлсүндү ийнинен силкилдетип жиберди, -  өзүм менен көрүп, кулагым менен уккандын баарын калп дечи! ƒемек, ал сен эмес, сенин элесиң тура, ээ? -  өздөрүнөн заар чачырай тамырлары көөп чыкты, - ќшондо барып сени тырпырата сабап, экөөңдү тең өлтүрүп салышым керек беле?

- Ёмне деди-иң? - √үлсүн сөз айталбай артка кетенчиктей, -  ечир... кечирип кой Ўакир... - деп ыйлаган бойдон жүгүрүп кетти.

Ўакир анын артынан көпкө карап туруп өз ишине киришти. ќшол бойдон а€л аттуудан көңүлү калып, а€л аттууга жолобой жалгыздык менен өмүрүн өтөп келди...

- ј сен √үлсүндү кечирип жашап калсаң болбойт беле? - «уура ага карай суроо берди.

- ∆о-ок, аны кечирмек турсун а€л аттууну көргүм келбей калды. ќшондон кийин ал дагы бир жолу каталыгын мойнуна алып кечирим сурап келди, бирок мен болбодум.

- Өтө эле кекчил окшойсуң? - «уура жылмайып койду.

-  екчил эмес, кечире албадым, эркек болуп мен жасабаган ишти а€л башы менен жасап атса, ишенимимди өлтүрүп жатса өзүң ойлочу, «укеш?

- ћейли эми, өткөндү эстеп көңүлүң чөгүп калды, уулуңду алып турчу, мен эшикке чыгып келейин, - деп «уура уулун Ўакирге карматты.

- Ёэ кагылайын уулум, күлүп койчу садага, кана атаңа күлүп берчи, кубанып калсын, - деп наристени колтугунан ала көтөрүп койгондо ал култуң эте күлүп койду эле, - јйла-анып кетейиним десе, күчүгүм экен да ушул.

- ”улуң экөөң эркелешип атасыңарбы? - «уура кирип аларды карап күлүп койду.

- Ёэ  екин, күлүп койчу уулум, кана, кана күлүп койчу, мына карачы апасы, уулуң күлүп жатат, - Ўакир уулун өпкүлөй кубанып атты.

 убануу жана күтүү сезимдерин өз кучагына алып, бул жубайлар өмүрлөрүнүн калган бөлүгүн ушинтип өткөрүүгө өздөрүнчө ыраазы.

Ѕилинбей беш жыл өтүп кетти.  еримбек такылдап сүйлөгөн шок бала болуп баратты. јтасынан калбайт, кайда барса жанында. Ѕир күнү сыртта ойноп жүрүп ыйлап кирди.  ийиз жөрмөп отурган «уура чоочуп кетти.

- Ёмне болду балам, ким урду?

- ќногу... оногучу, ƒастан мени "сен таштандысың" дебедиби, атаң-апаң башка дейт, үү-үү! - мурдун шорулдата тартып жеңи менен аарчып койду.

- јны шашпа, карасаң тим эле, сени көрө калыптырбы? - «уура кепичин бутуна иле  еримбекти жетелей сыртка чыгып ƒастанды издеди, ал көрүнбөгөнүнөн анын үйүнө барды.

-  ел, кел, «уура? -  оңшусу —үйүн аны утурлай басты, -  елип калыпсың, эзели келчү эмес элең? -  үлө карады, -  андай жумуш?

- Ёмне жумуш болсун —үйүн, балдарга бирдемени айтпай эле койсоңор болмок, - «уура ага таарыныч кыла сүйлөдү, - Өзүңөр ушуну "багып ал" деп жакшылык кылдыңар эле, эми баланын көңүлүн оорутуп...

- јй «уура, айтчы деги, эмне болуп кетти? - —үйүн аны түшүнө бербей суроолуу карады.

- ƒастан  еримбекти "таштанды!" деп урушуптур. јл мындан чоңураак эмеспи, түбөлүк коңшубуз, сый болгонубуз жакшы го?

- »и-ий өлүгүңдү көрөйүн десе, келсин ошол азыр үйгө, аны өлтүрөм, - —үйүн безилдей баласын каргап шилеп калды, - ∆ашабагыр десе, айтканын карасаң анын, оозун эле жырбасамбы?!

- ”рбай эле түшүндүрүп койсоң —үйүн, бул деле чоңоюп баратат, анча-мынча түшүнүп калды да?

- “үшүнбөй анан, кечирип кой курдаш, аны келсинчи үйгө, - деген —үйүн «ууранын көңүлүн жубата жөнөттү, -  еримбекти урушканын кара!

«уура үйүнө келип ойлонуп калды: "јла кушту атынан айт" деген ушу да, акыры бу да түшүнөт. ћүмкүн таштаган эне сөрөйү да көздөп жүргөн чыгаар. Ўакир экөөбүз кандай эмгек менен чоңойтподук, бир жума болуп боло элек бала эмес беле, ушинтип түйшүк башталды окшойт ээ?" деп шуу эте үшкүрүп алды. ќшол күнү Ўакир үйдө жок болчу.  еримбек ошондон кийин балдарды жаман көрүп алар менен ойногонун койду. Ѕала болсо да жүрөгү ооруп "таштанды" деген сөзгө түшүнүп-түшүнбөсө да жаман сөз экенин туйган өңдүү. Ѕул сөздү Ўакирге «уура айткан жок. ∆ашоо өз нугу менен өтө берди. ∆ашоодо өзүнүн күнүмдүк өмүрү нугунда өтүп жаткан менен «уура уулун эстегенде уйкусу качып өзөгүн өрттөгөн күйүт жеңип, акырындык менен ооруга алдырып баратты.

∆ети жыл дегенде “емирбек түндө үйгө кирип келди. «уура кубанычтан калдастап башынан суу айлантып чачып, кучактап алып солкулдап ыйлап жатты:

-  аралдым атам, ушунча да кечигесиңби кагылайын, сени күтүп кандай гана түндөрдү уйкусуз өткөрбөдүм, келгениң жакшы болбодубу? - деп күлүп да, ыйлап да жатты.

- јпа, шашылбаңыз, сыртта келиниң менен неберелериң бар, - “емирбек апасынын жообун күтпөй эле чыгып кетти.

ƒелдээ калган «уура: "Ёмне дейт, келиниң, неберең дейби? Ѕотом, анда жоолук алып чыгып салайын" деп сандыгын ачып карбаластап жатканда үйгө тапырап алар кирип келишти. «уура өйдө боло берип, ого бетер денеси өлүп туруп калды. јнткени анын маңдайында сары чач орус кызы, жанында өзүнө окшогон эки сары бала турат: " апырай, ушул орусту келиниң дебейт эле, булар чогуу келсе керек, келиним эми кирет го, у€лып жаткан го?" деп жоолугун алып аларга карабай чыга жөнөдү, алдынан чыккан “емирбекти жылма€ карап:

- јтам, канакей келин, киргизбейсиңби? - деди.

- ќй апа, мына келиниң, неберелериң турбайбы? - дегенде «уура башына бирөө келтек менен чапкандай зыңгырап туруп калды да жыгылып түштү.

“емирбек ќл€ экөө аны төргө алып барып жаткырып карап отурушту.

- „то случилось, € ей не нравлюсь? - ќл€ “емирбекке карап калды.

- ƒа нет, просто так... - “емирбек ага жооп бере албай апасын карап отурду.

 еримбек уктап жаткан, Ўакир жумушунда болчу.  еримбек ойгонуп көзүн ушалап аларды чоочуркай карап калды. Ѕир аздан кийин «уура өзүнө келип аларды карай:

- ”улум, кыргыздан кыз таппадыңбы балам, эртең эл көрсө эмне дейт? - деди алсыз.

- јпа, силерди ушинтет деп келбей жүрдүм да. ћен өзүм сүйүп каалап үйлөндүм, мына неберелериң менен тааныш, - деп күлүп койду.

«уура аргасы куруй балдарды чекесинен өөп, ќл€га ак жоолугун салып:

-  антейин уулум, аман-эсен келгениңе шүгүр? - деп кубанычын арман коштой ичинен тына отуруп калды.

- јпа, мен аз күнгө эле келдим, кайра кетебиз, эгер макул болсоңуз ала кетейин, - деди “емирбек.

- Ёмнеге кетесиң балам, менин жалгыз экенимди эсиңе да албаганың эмнең, каралдым сенден башка кимим бар эле? - «уура буулугуп ыйлап ийди, - —енден күткөнүм ушул беле, сени келет деп үйдү оңдотуп, келин алам деп камынып жүрбөдүм беле?!

- јпа, мен өз карьерам үчүн ушуга үйлөнгөмүн, буйруса дагы беш, он жылда бакыйган генерал болуп калам, - деп апасын чачынан сылай өөп койду, - “иги кимдин баласы?

- јл сенин иниң, балам, - «уура ага оозун кымтый ишарат берип койду.

„ынында “емирбек аскер кийими менен келген экен. ”улунун турушуна сыймыктанган эне эртеси койун союп коңшуларын чакырды. “емирбек да куру келбептир. “олтура буюм-тайым, кант-чай, таттууларын алып келген экен. Үч күн туруп кайра кетти.  етээрде апасына бир боо акчаны карматып:

- јпа, эч кабатыр болбо. јкыры айылга айланып келем, ага чейин ойлонбой жашап тур, уулуң болсо бар экен, эрмек кылып жашап тур, келем кийин, - деди да машинасына балдарын, а€лын отургуза жөнөп кетти.

Ёл аны уу-дуу боло сөз кылып жатты:

- Ѕайкуш «ууранын баласы тентек деп эле атчы элек, карачы, аскердик чинин жогорулатып иштеп жүргөн туура. Ёси бар экен, «ууранын түшүнө кирбегендерди алып келиптир тим эле.

- ќоба десең, «ууранын бактысы чоң экен ай, минтип жоош, момун күйөөгө тийип, жалгызы өкмөттүн кишиси болуп калганын кара!

- ќрустан а€л алганы эле болбосо...

- ќрустан алса да жашоону билет экен ай.

- Ѕечара жалгыз бала, көрсүн, - дешип кептери түгөнбөй атты.

ќшондон кийин «ууранын көңүлү ачылып калды: "”улум адам болуп келет тура, эл суктанган уул болот деген ушул, уулум үчүн сыймыктанышым керек!" деп белин байлап жашоого жаңы жаралгандай өзүн жакшы алып жүрүп калды. Үйүн дагы оңдоонун ордуна үйдүн жанына чоң кылып кыштан там тургузмак болду. ∆аз алды менен Ўакир жумушунан чыкты. Үйгө керектүүлөрдү бүт түшүрүп алып ошол эле жылы уста салды. Ўакир усталарга баш-көз болуп, тамды келиштирип күзгө чейин тургузуп коюп, үстүн жаап алды.  үзүндө “емирбек дагы акча салган экен, үйдү келиштирип бүтүрүп койду. јнан «ууранын элүү жашын жаңы үйдөн конок чакырып тосушту.  еримбекти отургузушту, той берип короо четине келиштирип дүкөн салды да, соода кыла баштады. јкыл менен урунса байлык жугат, кармана албаса чачылып жоголору бышык эмеспи, уулунун түбөлүк жашоосу үчүн алдыртан кам көрүп мал көбөйтүп атты. Ѕир-эки жылда малын көбөйтүп, коңшу-колоңдору андан карызга акча сурай башташты. «уура баштагысынан жазбады, жокко мүңкүрөбөгөндөй эле барга да токтоолук менен карап калыбынан жазбады...

***

«ейнеп кайнатасынын үйүнө келгенде Ѕаатыркан сыртта жүргөн эле. јны көрүп утурлай басты.

-  ел балам, кел, ырас келбедиңби?

- -  елдим ата, џрысбекке өчөшкөнүм менен балдарды кы€ албайт экемин... - «ейнеп тарткынчыктай үйгө кирди.

- џрысбектин атасынын оозун урайын, аны дагы алып келбесем болбой калыптыр, акыл айта берип тажадым, угаар түрү жок, - Ѕаатыркан бакылдай алдыга кирди.

Ѕалдары апасын көрүп биринен сала бири кучактап басып калды:

- јпа, биротоло келдиңизби?

- Ёми эч жакка кетпейсиңби, үйүбүзгө чогуу барабызбы?

- јпа, сизди мен сагынып кеттим.

- —адага болойун десе, мен дагы силерди сагынып келбедимби, чогуу үйгө кетебиз ээ?

јңгыча төшөктө жаткан кайненеси башын көтөрүп:

- џ€ айланайын «ейнеп, келдиңби деги, сени кетип калыптыр деп угуп сары-санаа болуп жаттым эле...

- Өзүңүз жакшы болуп калдыңызбы? - «ейнеп эңкейип учурашты.

- Ѕутум басса да бир жөн, балдарды кыйнап атам айланайын, џрысбек ичип атат дейт, аны кантип токтотобуз, балам?

- Ѕилбейм апа, канча айттым, мени укпайт, катуурак айтсам уруп-согуп кирет...

«ейнеп башын жерге сала даттанып атып: "”шунун баарына ∆ен€нын күнөөсү зор, аны өлтүрдүм, өлбөй калса да мени табат, ошондо ачыгын айтам, дагы көрсөтөм ага" деп ойлуу ички үйгө кирип кийимин алмаштырды да көнүмүш оокат тиричилигин жасоого өттү.  елгенине он, он беш күндөй болсо да ∆ен€нын кабарын биле албай кыжаалат болуп жатты. џрысбекти алып келем деп барган Ѕаатыркан кайра келди. јл келбей коюптур:

- Үйдүн ичи үй эмес эле сарай, ичип кусуп жата берип түгөттү, үй ичиндеги буюмдардан калбай баратат, - Ѕаатыркан наалый үйгө кирди, - ћуну дарылатпасак болбойт го?

- ƒарылатпаса болбойт, - «ейнеп дагы кабатырлана кайнатасын карады, - Үй-жайды карабай калгандан кийин бузулганы, бир а€лдын айынан ушул абалга келди...

- Ёмне дейт? - Ѕаатыркан келинин элээ карады.

- јта, мен силерге айткан эмесмин, Ѕазарбектин төрөгөн энеси күйөөгө тийип кетсе ошого ичип жүрөт!

-  урган бала, сен качантан бери билесиң?

- Ѕаланы эшиктин алдына таштагандан аз өтпөй эле өзү айтып берген.

- Ёми эмне кылабыз? Ёптеп дарылаталы, доктурга жаткыралы. - Ѕаатыркан сыртка карай чыгып кетти.

«ейнеп баары бир Ѕазарбекти колго чаап, нукуп, кагып, сокконун койбоду. Ѕаатыркан џрысбекти ооруканага жаткырып коюп өзү күндө каттап турду. Үчтөн өтүп калган Ѕазарбек өзүндөй балдар менен ойноп жүрүп жүгүрүп келди.

- јпа, нан бейчи, куйсагым ачты.

- Ѕалакет жегир десе, ойноп турчу ары, өлбөйсүң! - «ейнеп үнүн пас чыгарып аны түртүп койду, - Ѕар эшикке чык!

- Ќан жейм дебатам, чоң апама айтам, нан бейбейтат деп - Ѕазарбек көгөрүп туруп алды.

јңгыча өзүнүн кичүү баласы келип:

- јпа, нан барбы? - дегенде ары жактан үзүп берди эле, Ѕазарбек дагы колун сунду. Өзү нан алып чыгып кеткен бала кайра баш бакты: - јпа Ѕазарбекке да берип койчу, балдар нан жеп жүрбөйбү! - деди.

- јзыр эле бергем, сыртка чыгып итке берип кайра келип атабы бу шүмшүк? - «ейнеп аны зекий нан сындырып колуна карматты, - Ёкинчи нан деп келбе, кечинде тамак ичесиң.

Ѕазарбек унчукпай колуна нан тийгенге кубана чыгып кетти.

"Өлүп кеткир, жакшы эле көрчү элем, эмне болуп жек көрүп калдым? Ёнесинин айынан ушинтип атам го. џрысбекти болсо адам катарынан чыгарып коюп, өзү жыргап жүрөт" деп ойлонуп көпкө мелтирей отурду. џрысбек ооруканада жатканда «ейнеп үйүнө барып үй ичин чыгарып тазалап, актап балдары менен жашап жатты. Ѕаатыркан кыраакы адам, негедир Ѕазарбекти алып калды. «ейнептин аны кагып-сокконун угуп калгандай: "Ѕалам, Ѕазаң бизге деле эрмек болот, сен балдар менен үйдү тазалап, актасаң ал кыйнайт" деп болбой койгон.

- Ёэ кемпир, - деди ал бир күнү, - Ѕаланын өмүрүн тилеп бактысын тилебеппиз да, карачы мобу баланы, «ейнеп муну жакшы көрбөйт экен...

- „оңойтту дечи, тигинтип балаң аны "кет, кетпесең өлтүрөм" деп атса жек көрүп калган го, ушул кылып аткансып.

- ќшентсе ошенткендир... - деп кемпир-чал күңкүлдөшүп отуруп калышты.

Ѕазарбек бала эмеспи, эч нерсе менен иши жок карды тойгонго томпоңдоп ойноп жүрөт.

«ейнеп ошол күнү ооруканага бараткан. џрысбекке эки күндөн бери бир маал жолугуп келип атат. Ёкөө сүйлөшпөйт. «ейнеп ичтен экөөнүн жашоосу болбой калганын сезди, бирок эмнеси болсо да балдары үчүн жашоого бел байлады. ∆олдо келе жатса туурадан бирөө аны карай сүйлөп калды.

- „оң кыз, бирге баспайлыбы?

- Ѕара турган жериңиз ушул жакта болсо бара бериңиз, - «ейнеп мостойо жооп берип баса берди.

- Ѕир нерсеге капа окшойсуз.

- Ѕолгон мүнөзүмЕ - «ейнеп көз айнегин албай аны карады.

- јбдан сулуу келин экенсиз, күйөөңүз бактылуу жан го, кы€зы? - Ѕейтааныш адам жакындай берип, -  өзүңүз да сулуудур, көз айнегиңизди алып койсоңуз болоор бекен? - деди.

- Өзүм сулуу болгон менен көздөрүм коркунучтуу, элди чочутуп албайын деп дайыма көз айнек тагынып жүрөм.

- “амашаны сүйөт окшойсуз?

- “амаша эмес чын айтам, - «ейнеп ылдый басып баратса ал дагы аны жандай басты.

- Ёмне болду эле, билсем болобу?

- “өрөлгөндөнЕ

-  ечиресиз, - “игил адам аста аны карап коюп кала берди.

«ейнеп өзүнчө күлүп алды:

- “обо-оо, кызык адамдар көпЕ - деп күңгүрөнө үйгө кирди.

јрадан убакыт өтүп џрысбек үйгө чыгып келди. Үңкүйүп сүйлөбөйт, кирип чыгып өзүнчө жумуш кылгансыйт, бирок «ейнеп менен бетме-бет сүйлөшкүсү келбей жүрө берди. јл дагы аны өз жайына койду. ∆умуш издемек болду: " армалар деги эчтекем жок, балдарым чоңоюп калды, иштеп алайын, качаңкыга ушуну менен тиктешип отурмак элем" деп ойлоп кафеден жумуш таап алды.  үндө эртең менен эрте кетип, кечинде кеч келет. Өзүнө жарашыктуу кийинип алып көз айнек тагынып күзгүдө бир топко турду: "ћени кызгансын, эгер кызганбаса, көңүл буруп баштагыдай жашабаса каалаганымдай басып кетем, салпайып өзү калат" деп ойлоп оозуна помада сүйкөп, чачын жазып алды да көз айнегин тагынды: "ќтуз эки, отуз үч жаш күлгүн эле курак эмеспи, азыр али жашмын" деген ойдо џрысбекке өчөшүп, ызасынан эмне кылаарын билбей жүргөн келиндин алдынан бейтааныш адам дагы чыкты:

- —алам, чоң кыз!

- јрбаңыз! - «ейнеп басыгын токтотпой ылдамдап баратты.

- ј€рлай туруңузчу чоң кыз, мынчалык кайда шашасыз?

- Ѕарчу жагыма, көрүнгөнгө кайда баратканым кызык эмес чыгаар?

- ћен үчүн кызык, мүмкүн болсо бир мүнөткө! - јл алдын тосо калды, - ћенин атым јрстанбек, таанышып алалы? -  олун сунду.

«ейнеп аргасыз колун берди:

- «ейнеп. —из мени кечириңиз, шашып бараттым эле, жумуштан калып калбайын, эми таанышпызЕ - «ейнеп жылма€ басып кетти.

- —из менен таанышканыма кубанычтамын, - јрстанбек аны узата артынан сүйлөп кала берди.

јрстанбек үйбүлөсү бар жай адамдын бири. јлдында машинасы бар.  ээде өзүнчө ары-бери басып жүрө бермей адаты бар. ќшентип «ейнеп менен таанышып алып жаш кездегидей жүрөгү элеп-желеп болуп турду. Ѕалким чын эле жаш өткөндөгү сүйүүнүн чындыгы барбы, азыр ал жалгыз гана «ейнеп жөнүндө ойлоно баштады.  үндө ошол жолдо, кээде эрте өтүп кетсе кээде кеч өтүп, арадан он күндөй жолукпай калганга бук болуп кетти. «ейнеп өзүнчө: " ой, менин азабымдан алган жараты бир топ эле болду го, кечирим сурайын, мен энемин, а€лмын, а€л катары андан кечирим сурабасам болбойт го. Ѕалада эмне күнөө, џрысбек экөөбүздүн насибибиз бөлүнбөсө жашап кетээрбиз, болбосо көрөөрбүз, бул тагдырдын иши" деп ойлончу болду кийинки күндөрү. јзыр да ∆ен€дан кантип, кандай болгондо кечирим суроонун амалын таппай келатты. ќйлуу келатканда анын алдынан дагы јрстанбек чыга калды:

- —улуу кыз, кандай?

- ∆акшы, жакшы, - «ейнеп бул адамды бир саамга байыр ала карады, - —из өткөн-кеткен менен таанышканга устасызбы?

- јнанчы, өңгөдөн да сулуу кыздарды көргөндө!

- ”ргаачы көрсөңүз кыздай көрүнө береби көзүңүзгө?

-  өзүм менен туюмум мени алдап көрө элек. «ейнеп, бир азга кобурашып отурсак кандай дейсиз, жакындан жакшылап таанышып дегендейЕ

- ћенин убактым жок, жумушка шашып өтөм, шашып үйгө кетем, кечиресиз, - «ейнеп жөнөй берди.

-  ачан жолугабыз анан? - јрстанбек аргасыз кала берди.

«ейнеп ал күнү жумушка эмес, ∆ен€га бараткан.

∆ен€ эжеси Ќазгүл күйөөгө тийип, ошого бармак болуп жаткан.  олунан келгенин алып камынып эртеси жөнөмөк. Ёшик тыкылдап калды. ’азар аны "өзүң эле барып кел" деп жаткан болчу. ’азар келди го деген ойдо ачып жиберген ∆ен€нын бүткөн бою дүр дей түштү: "Ѕул эмнеге келди, дагы бирдеме кылып жүрбөсүн, эч ким да жок эле, эми канттим?" деп селдээ туруп калганда «ейнеп:

-  андай ∆ен€? - деди жылма€, - кирсем болобу?

-  ириңиз, - ∆ен€ чоочулай артына басты, ичи билинип калган.

Үй ичин карап, баарына саресеп салган «ейнеп азыр да ага ичи тарып турду: " үйөөнүн крутойун тапкан экен.  өп баскан а€к бок басат дечү эле, бул бок баспай эле бактылуу болгон экен" деп саамга ойлоно калды да, кайра өзүн колго ала:

- ∆ен€, мен сага жөн гана жолугуп сүйлөшсөм деп келгемин, өзүң билесиң.  арандай сенин айыңан џрысбек ичкич болуп кетти.

- јнын баарын мага айтуунун кереги жокко дейм?

- Ёмнеге, ∆ен€? - «ейнеп каткырып күлдү. - —ен болбогондо үйүбүз үй, жайыбыз жай болуп тынч жашамакпыз, толук бактылуу элек. Ѕиздин турмушубузду буздуң, ∆ен€?!

- Ёже, баары өткөн да. ћен аны "мени аласың" деп кыйнаган жокмун, "үйбүлөң бузулбасын" деп өзүм чыга бергемин!

- Ѕолуптур ∆ен€, сен менден коркпо, мен сага жаман ой менен келген жокмун, мындан ары жакшы мамиледе бололу деп эле келгемин.

- јндай болсо жакшы, отуруңуз! - Ѕа€тан бери кол салса коргонууга да€р турган ∆ен€ ага креслону көрсөттү.

- „ынын айтсам эркектер баарына күнөөлүү болушат да, анан а€лдарды чабыштырып коюп жүрө беришетЕ - «ейнеп ойлуу отуруп калды.

- ќшону айтсаңыз, болбосо сиз экөөбүз кайдан душман болот элек?

- ќоба, негизгиси ошолордо күнөө, кызганыч адамды өлтүрүүгө алпарат, - ∆ен€ аны столго чакырды.

Ёкөө чай ичип отуруп кобурашты, күлүп да жатышты.

- Ёже, мен сизден бир нерсе сурайынбы?

- —ура, мен сени угайынЕ

- ћен сизден бир өтүнүч кылайын, Ѕазарбекти бир көрүүгө уруксат бериңизчи?!

- ∆ен€! - «ейнеп ага ойлуу карады, - Ѕаланы сенден талашпайм, ал сенин да, менин да балам. —ага аны биротоло бербейм, бирок аны сага алып келип берем, сагынганың тараганда кайра өзүмө берип турасың, макулбу?

- ћакул эжекебай, мен бир эле көрүп өөп-жыттап алсам болду! - ∆ен€ «ейнептин жанына келип кучактап калды, -  ең пейил эжекем менин.

- Ёкөөбүздү џрысбек душман кылып койбосоЕ

- Ёжеке, эми баары өттү, түшүнбөстүк менден кетти, эми жаңылбаска аракет кылам.

Ёкөө сүйлөшүп отурганда јдинай менен Ёрмат келип калды. «ейнеп кетүүгө камынып үйдөн алар менен коштошуп чыга берди. ∆ен€ ага ыраазы болуп калды: "∆акшы эле а€л экен. Ѕаарына џрысбек гана күнөөлүү, аз жерден өлүп кала жаздадым" деп ойлуу јдинайларга чай берип бакылдашып отурганда ’азар келди. Ёртең алар Ќазгүлдүн тойуна барышмак. Ѕирок ’азар:

- ∆азгүл, бир күн кийин баралы, болбосо сен јдинайлар менен бара бер, менин жумушум чыгып жатат, - деп калды.

- ’азар, күйөөм туруп жалгыз барганым болбос, бир күнгө эчтеке болбойт, чогуу эле барабыз. - деди жаркылдай.

Ѕаатыркан уулунун жашоосунан кабатырлана эки күндүн биринде келип-кетип турат. џрысбек дарыланганга карабай аз-аздан ичип коюп атты. ќшол күнү дагы кызымтал болчу. —ырттан кирген атасын байкабай «ейнеп менен урушуп аткан.

- Ёкөөбүздүн жашообуз болбосун билип туруп эмнеге келесиң, ы€?

- Ѕалдарым турганда кайда бармак элем, кетсең өзүң кет! - «ейнеп тилин тартпай безилдеди, - мен балдарым үчүн жашайм!

- Ѕалдар үчүн деп өзүңдү мага таңуулаба!

Ѕаатыркан анын артынан келип жаза-буза чаап жиберди.

- јтаңдын оозун урайын десе, ушу сенин азабың өтүп кетти го, ал сага эмне кылды, ы€?

- ћен аны менен жашабайм! - џрысбек күңкүлдөй ордунан турду.

«ейнеп үндөбөдү, мисирээ сыртка чыгып кетти. Ѕазарбек чоң атасы менен келип, эшикте ойноп жаткан. јны көрүп кайнатасы кеткенден кийин ∆ен€га жеткирмек болду. Ѕаатыркан џрысбекти ээрчитип кетти. «ейнеп Ѕазарбекти кийинтип алып ∆ен€га барды. ”улун көргөн ∆ен€ кучактап өпкүлөп жатты.

- ∆ен€, бир жума туруп турсун, анан алып кетем, - деди да шашылыш жөнөдү.

- ћен апам менен кетем, - Ѕазарбек ыйлап анын артынан ээрчигенде:

- —адагам менин, мен сенин апаң болом, - деди ∆ен€ аны сооротуп.

- —ен муюн ка€кта жүрдүң эле? - Ѕазарбек аны карап сурады.

- ћен мурун окууда, алы-ыс жакта жүргөмүн, эми келдим, эми кө-өп күнгө би€кта болом, дайыма мени менен болосуң, апаң менен атаңды сагынганда барып турасың ээ? - „опулдата өөп атты, тойор эмес, баланы төрөп койгону болбосо жытынан кана жыттап, кумары кана өпкөнү ушул. Ёнелик мээрими ойгонуп кучактап алып көз жашын сызылта ыйлап отурду: " удайга шүгүр, уулумду көрүп, жытын жыттатканыңа, кечире гөр кудай, мендей акылсыз, алсыз пендеңди" деп отура берди.

јл ошонун эртеси айылына Ќазгүлдүн тойуна бармак. ’азар бара албай турган болду. ∆ен€нын камы бүтүп уулун кийинтип алып жетип барды. “ойду баштаардан мурун ырым-жырымы, себи да€р болуп күйөө тарап келип аны алып кетти. јндан кийин айыл-апасын чакырышты. ∆ен€ уулун колунан жетелей сыртта турган. Ёл менен кошо Ўакир менен «уура да келе жатты. јл  еримбекти колунан жетелеп алган. «уура келатып эле ∆ен€ны, анын колун кармап турган баланы көрүп жүрөгү болк этип алды: "Ѕотом, менин уулума куюп койгондой окшош экен да" деп дагы бир бурула карап коюп үйгө кирди, бирок анын жүрөгү кыжаалат ойго түштү: "„унак кыз, эгиз төрөп, бирин өз ата-энесине айтпай таштап кеткен го, булар билбей калган окшойт" деп кайра өзүн-өзү сооротту: " айдагыны ойлонуп атам, балага бала окшошо берет да" деп тойдо отуруп жеген-ичкени кайда кеткенин билбей сарсанаа боло берди. ∆ен€ эшикте турган менен «уураны, анын жетелеп келген баласын байкабай жеңелери менен тура берди.  елген эл тарай баштаганда үйгө кире бермек болду эле, «уура менен беттеше түштү:

- ќй кечириңиз, кандайсыз эже? - деп учурашып жатып анын жетелеген баласын көрө коюп бүткөн бою ымыр-чымыр боло түштү. јнын өңүнүн өзгөрүп кеткенин байкаган «уура токтоо гана:

-  андай айланайын, жакшы жүрөсүңбү, уулуң чоңоюп жатабы? - деп коюп уулун азыр эле колунан жулуп кетчүдөй эшикти көздөй шашылды.

- ∆акшы, эжеЕ - ∆ен€ анын шашыла кетип атканын көрүп мелтирей карап тура берди. јңгыча Ўакир эркектер менен чыгып келе жатып:

- ќй «уура, токтой тур, эмине шаштың? - деп артынан басты.

«уура эч нерсе дебеди, бирок анын көз алдына окшош эки бала, келиндин баланы көрүп мелтиреп сөздөн кала түшкөнү тартыла калып, "уурдап алып кетсе эмне кылам? Ёкөө эгиздей окшош экен, же ортосу бир жаштан болсо керек?" деп ой чабытында калкый уулун эч кимге ыраа көрбөй алагдылана берди.

Ўакир сыртта жүрүп кеч кирди, ага эч нерсе айтпай кылып жаткан ишин унута калып, улам башка буюмду кармалай, ойдон жинди боло жаздады.

∆ен€ андан бетер жаны жай албай: "ƒемек, «уура эжеге берип коюшкан экен, жакшынакай кылып багып отурат дегени ошол тура. „ын эле ошентип багып атса кантип менин балам деп айта алам, атам намысынан чарт жарылып кетээр" деп тынч алалбай атты. Ѕаары бир аргасыз кайра үйүнө келди да јдинай менен сүйлөшүп алаксыды. Ѕазарбекке чо-оң машина, ойунчуктарды алып берген, ал бала неме эч нерседен капарсыз ойной берди: "’азар мени алдап кетип калган жокпу, дагы эри жок төрөп у€т болбосом болду, анын жумушу кайда экенин дагы билбейм, төрөгүчө келип калса экен" деп ойлонуп отурган жеринде көзү илинип кетти. „оочуп ойгонсо телефон чырылдап жатыптыр.

- јло, бул ким? - деди ал шашып.

- ћен эле ∆азгүл, кандайсың, денсоолук кандай? - ’азардын үнү угулду арытан.

- ќо-ой ’азар, өзүң кандайсың ы€, ата-энеңдер жакшыбы? - ∆ен€ ыйлап атты, - ’азар, деги келесиңби, же мени алдап кетип калдыңбы? "„огуу барабыз" деп жатпадың беле?

- ∆азгүл, сен ыйлап жатасыңбы? ћен сени эч качан таштабайм, сен төрөгөнчө барып калам, бир аз жумуштар менен јмерикада жүрөм, капа болуп ойлонбой күтүп тур, макулбу?

- ћа-акулЕ

- ∆азгүл!

- Ёмне болду?

- ∆алгыз корккон жоксуңбу?

- ∆о-ок, азыр жанымда Ѕазарбек бар.

- ∆акшы болгон тура, ал качан келди?

- Ѕир айдай болду. «ейнеп соттолгон жок, экөөбүз жакшылап сүйлөштүк, анан ал мага баламды алып келип берди.

- јзамат! ƒеги жакшы а€лсың ∆ен€, мен сени сүйөм, өбөм, давай анда кош бол, ойлонбой күт!

- ћен дагы сени сүйөм!

“рубканы койгондон кийин анын жанына Ѕазарбек келип:

- јл ким? - деп сурады.

- јлбы, алЕ

- јйтсаңыз, ал ким, сиз аны сүйөм дедиңиз го? - деп кайра-кайра сурап атты.

- јл деген менин күйө-өм! - ∆ен€ Ѕазарбекти кучактап өөп койду, - билдиңби эми?

- ќоба, - Ѕазарбек түшүнбөсө да унчукпай калды.

ќшол күнү «ейнеп ага келди эле, ∆ен€:

- Ёже, ’азар келгиче туруп турсун, - деди.

- ћейли. џрысбек "балдардан алыс өсүп калат" деп жанымды койбой атат.

- јлыс болбойт эже, мени түшүнүңүз, жалгыз болуп атам, ’азар ушул жума келип калат, - ∆ен€ «ейнепти сыйлап узатты.

’азар ата-энесине барып ал жактан үйлөнүп алды. јрадан эки ай өткөндө кечинде келди. јны көргөн ∆ен€ мойнуна асылып, көпкө ыйлады.

- —ен мени унутуп кала жаздадың го, мени "ала барам" деп коюп өзүң кетип калдыңЕ

- ∆азгүл, сен мага түшүнчү, шашылыш болуп калды, атам ооруп жаткан экен, - ’азар ага калп айтууга аргасыз болду.

- ∆акшы, мен иш бойунча Ѕишкекке кете турган болдум, бул үйдө сен тура бер, кийин көчүп кетебиз.

- Ёмне, мен дагы жалгыз каламбы? - ∆ен€ аны кабагын бүркөө карады.

- ∆алгыз калбайсың, шартка байланыштуу болбосо болбойт да ∆азгүл. —ен төрөөрдө жаныңда болом, - ’азар аны эркелетип диванга кучактап отурду, - кыскасы сен мага кыз төрөп бересиң, - деп өөп койду.

- ƒагы үч айда буйруса төрөп калам, а сен ошого чейин алыста болосуңбу?

- ∆о-ок, ошондой болуп жатат, сен түшүнөсүң да, - ’азар аны алаксытып жатты.

јл жаңы үйлөнүп, а€лын Ѕишкекке алып келген эле. Өзү ∆ен€ны жакшы көргөндүктөн аны да таштай албай жаткан. ”бакыт өтө берди, ∆ен€нын жанында бир жумадай болуп Ѕишкекке жөнөдү. ∆ен€ аны бекем кучактап алып коштошо албай көпкө турушту. Ѕирок ∆ен€ андан күмөн санай баштаган эле: "“үрктөр, америкалыктар экиден а€л алып жашай беришет, мейли баарын да€рдап берип койсо төрөп алып жашай берем, эми келсе бул үйдү өзүмө каратып бер дейин" деп баарына да€р болмок болду. јл ошентип ойго арбалып отурганда јдинай кирип келип аны кучактап ыйлап ийди:

- Ёмне болду, јдинай? - ∆ен€ чоочуп кетти.

- ћени кайненем үйдөн кууп чыкты, "Ёрмат менен жашатпайм" дейт!

-  ойчу?

- „ын эле! "Ёрматтын башын имерип алгансың", деп мени урушуп кууп чыкты.

- Ёрмат жумушта беле?

- ќоба, ал келгиче туруп турайын десем болбойт, - јдинай соолуктап ыйлай берди, - Ёрмат деле алардын тилинен чыга албайт окшойт.

- “өрөгөнү турганда кетирем деген ал кандай а€л, кандай эне? - ∆ен€ аны сооротуп кучактап алып көпкө отуруп анан чай берди.

- ∆ен€, эми эмне кылам? Өзүмчө ушунчалык бактылуу элем го курбум, ата-энеме эмне деп барам?

- јдинай, таптакыр эле үмүтүңдү үзбө. Ёрмат дагы ойлонот, мына жакында төрөсөң анан кантип баласын таштамак эле?

- “өрөйүн дегенимди көрүп туруп ушуну кылып атат, алар сөзсүз бат эле а€л алып берип коюшатЕ

-  ойчу јдинай, антип жаман ойлобочу.

ќшол убакта телефон чырылдап калды.

- јло, ким бул? - ∆ен€ ала коюп Ёрматтын үнүнөн тааныды.

- ∆ен€, менмин. јдинай бардыбы?

- јдинай менин жанымдаЕ

- јзыр барам! - Ёрмат трубканы коюп койду.

- Ёрмат азыр келет! - ∆ен€ јдинайга карап күлүмсүрөп койду.

-  елгенде эмне кыла алат? ќйлосом алардын үйүндө апасы гана тейлейт экен, кайнатам эчтекени билбейт, анын сөзүн бири деле угуп койбойт.

јдинай көзү тоодой болгуча ыйлаган. ¬аннага кирип жуунуп чыкты.  өп өтпөй Ёрмат келип калды:

-  андайсыңар, кыздар?

- Ёң сонун, кел! - ∆ен€ аны тура калып тосуп алды.

- јдинай, сага эмне болду, мен келгиче үйдөн чыкпай койбойт белең? - ∆етип эле келинчегин кучактап өөп калды.

-  антип Ёрик, апам мынчалык эмне мага өчөштү? јйтчы деги эмнемден жаздым, колумдан келишинче жумуш жасап эле атам, кайсы күнөөм үчүн? - јдинай буркурап ыйлап жатты, - јтам ичсе жолдо калган жок, жашоосу элден кем эмес, анча-мынчалардан тың эле турушатЕ

-  ойчу жаным, капаланба, баары жакшы болот, бөлүнүп кетебиз.

- Ѕөлүнгөндө эле тынч жашата койобу? - јдинай жаштуу көздөрү менен Ёрматты үмүттүү карады.

- ∆ашатпаганда эмне, мен барбай койсом өздөрү жалдырашат, көрөсүң го?

- ЅилбеймЕ - јдинай улутуна отуруп калды, - јларга жагуу үчүн кирлерин жууп, тамак-ашын да€рдап, үй жыйнап жаным тынбайт. ћенин минтип жүргөнүмдү ата-энем билсе, бир мүнөт койбойт! —ен үчүн гана чыдап атам, Ёрмат, ишенгеним ортобуздагы сүйүү, сенин демиң мени кармап турат, билсеңЕ

- јдинай, көп эле капалана бербе, сен ойлонбошуң керек, ойлонсоң ооруп каласың.

- ќйлонбойун десем да болбой атпайбы, апам мени кайсы күнөөм үчүн ушинтип кордоп жатат, айтчы Ёрик? - јдинай Ёрматтын төшүнө башын жөлөй отуруп сүйлөй берди.

- ћен турам го, јдинай, аман-эсен көз жарып алсаң, өзүбүзчө кетип калабыз.

јлар ошентип сүйлөшүп жатканда ∆ен€ унчуккан жок. Өздөрү чечишсин дегендей тамак жасап жатты. Ѕирок алардын дагы жашоосу алдыда, кандай болоору экөөнө тең белгисиз эле. ∆ен€ курбусунун тагдырын ойлоп, өзүнүн келечегин ойлоп санаага батып жатты: "јпасы минте берсе экөөнү жашатпайт го, эмне болоор экен?" деген ойдо тамагын алып келип, столго импорт винодон койду, үчөө көпкө сүйлөшүп отуруп ∆ен€ны жалгызсыратпай жатып алышты. Ёртеси туруп баратып Ёрмат јдинайды тургузбай өөп:

- —ен ∆ен€ менен биерде боло бер, мен үй издеп өзүбүзчө бөлүнгөнгө аракет кылам, - деди.

- Ёрмат, азыр издебей эле тура тур, ’азар келгиче мен деле жалгыз болуп атам, Ѕазаңды алып жүрдүм. јдинай мага караан болот, өзүң келип турасың, биз ансыз деле бирге жашап жүргөнбүз, - деп ∆ен€ аларга чын ойун айтты.

- јнда мейли, экөөң эрмектешип отура бергиле, баары бир үй караштырбасам болбойт, - Ёрмат чыгып кетти.

јдинай ошондон баштап ∆ен€ менен бирге туруп калды. Ёрмат аларга тамак-ашты алып келип берет. ∆ен€нын кой дегенине болбой акча таштап, витаминдүү жер-жемиштерден алып келип турат.  елгенине бир айдай болуп калганда јдинайдын кан басымы көтөрүлүп түндөп ооруканага жеткиришти. “өрөөрүнө дагы эки ай калса да кыйналып жатты.  ыйналып жатып акыры аны төрөөгө чейин эле баласын кесип алмак болду. јнткени "анын төрөөгө алы жок, бала өлүк экен" дешти. ќпераци€ жолу менен баласын алып таштагандан кийин јдинай көпкө жатты. ¬рачтар аны эми төрөгөнгө болбойт дешти. џйлап-сыктаган јдинай арманын угаар киши жок боздоп атты. Ёрмат үйрүлүп түшкөн менен, јдинай андан үмүт үзө баштады. јпасы келди эле, јдинай аны менен кетип калды. "Ѕолду, бүттү баары, төрөбөгөндөн кийин ага менин керегим да жок, тоскоол болбой кетейин" деп чечти. ∆ен€ менен коштошуп жатып:

- ∆ен€, менин бактым талкаланды. Ёрмат менен жашаган бир жылга жакын бакытка бөлөнгөнүм бир көргөн жакшы түштөй болуп калды. Ёрматка бала төрөп бералбасам аны кыйнаганда эмне, кош эми, тыңыганча үйгө барайын, келип турам, - деди көз жашын куюлта.

- јдинай, Ёрматка кеңешип, айтып кетсең болмок, ал капа болот, - ∆ен€ анын көз жашын аарчый кучагына кысты, -  ээде медицинада деле жаңылыштык боло берет, балким төрөйсүң, калп эле өзүңдү кыйнай бербечи!

- ∆о-ок ∆ен€, аны көргөн сайын андан ажырагым келбей, өзүм да кыйнала берем. јны да, өзүмдү да кыйнаганча билгизбей кетип калганым оң го? - деди да экөө кучакташа коштошту.

∆ен€ аны узата карап туруп көзүнүн жашын сыгып алды. Өзүнүн да айы-күнү жетип бараткан, жалгыз отуруп: "јман-эсен төрөп алсам экен. ’азар телефон чалбай да койду, демек мунун да ою арам. ћейли, ойлогондо эмне, балдарымды багып эптеп жашай берем" деген ойдо Ѕазарбекти алып келмек болуп: "Ёртең барайын. «ейнеп жакшы а€л, баламды берет, кайра жеткирип турам" деп жатып калды. “үнү бою уйкусу келбей таң ата көзү илинип кеткен экен, телефондун чырылдагы ойготуп жиберди:

- јло-о, - ∆ен€ уйкусурай үн катты.

- ∆ен€, јдинай сени мененби? - Ёрмат арытан сурады эле, ∆ен€ эмне дээрин билбей мукактана түштү, - ∆ен€, јдинай сеникиндеби дейм?!

- Ёрмат, јдинай келген жок, ка€ктан чалып атасың?

- Үйдөн, кечээ ооруканага барсам ал жок, апасы алып кетсе керек, ошондойбу?

- ∆о-ок Ёрмат, мен билбейт экенмин, мага эч нерсе айткан эмес!

- Ёмнеге ∆ен€, эмнеге айтпай кетет? - Ёрмат жинденгендей сурады.

-  айдан билем, апасы алып кетсе керек да?

- Ёмнеге айтпай кетет? - Ёрмат трубканы коюп койду.

∆ен€ шалда€ отуруп калды: "јпасы болбогондо јдинай төрөп алмак, жакшы жашап кетишет эле. ќйлонуп атып ушул болду, кой мен көп ойлонбойун" деп ойлонуп жатты: "Өзүмдү-өзүм сактабасам болбойт, денсоолгум таза болуп жаным аман турганда жашоо өтө берет" деп өзүн-өзү сооротуп ордунан турду. Ѕети-колун жууп аарчынып атканда телефон чыр этти:

- јло ∆азгүл, кандай, жакшы жатасыңбы? - ’азардын үнү чыкты.

- ’азар, сенсиңби? - ∆ен€ кубанып кетти, - ”нуткан жоксуңбу деги?

-  антип сени унутайын ∆азгүл, кыйналбай эле жүрөсүңбү?

- ∆акшы, баары ойдогудайЕ - ∆ен€ ызалангандай жооп берди.

- ∆азгүл, менин кызым чоңоюп жатабы?

- јбыдан жакшы, "атам кайда кетти?" деп сурап да жатат.

- ќой азамат, ошентсин, менден салам айтып сүйлөшүп кой!

- јлбетте, азыр эле айтам! - ∆ен€ өзүнчө бактылуу боло кыт-кыт күлүп койду, - Ёми качан келесиң ’азар, же кызың төрөлгөндөн кийин келесиңби?

- ∆о-ок, дагы бир жумада барам, жеткиче сени сагынып кетпедимби?

- ќй калпычы, сагынганың чын болсо жаныңда алып жүрөт элең го ’азар, мен сага ишенбей калдымЕ

-  ойчу ∆азгүл, иш бойунча жүрөм да, баары бүтсө сенин жаныңда болом макулбу, таарынбай тур!

- ћа-кул жаным, көзгө сүртчүдөй болбой эртерээк келчи?

- —өзсүз жакында жаныңда болом, чыда!

-  үтөм! - телефондун тү-үт дегенин көпкө тыңшап туруп калды.

—аатты карап туруп џрысбектин үйүн көздөй жөнөдү. џрысбектин кичүү баласы менен Ѕазарбек эшикте ойноп жүргөн экен, ∆ен€ны көрүп жүгүрүп келди:

- јпа, сен мени алып кетесиңби?

- ќо садага, мени менен барасыңбы? - ∆ен€ эңкейип аны өөп, - јпаң үйдөбү? - деп сурап койду.

- јпам үйдө жок!

-  айда кетти эле?

- јпам чоңатамдыкына кеткен! - тигиниси жооп берди.

- —ейит акем билет, - деп койду Ѕазарбек аны карай.

- јнда эртең келейин ээ?

- ћаку-ул, азыр алып кетпейсиңби?

- јпаң келсин, анан алып кетем, болбосо апаң келгенде экөөңөр баргыла, макулбу?

- ќоба, апам экөөбүз барабыз, - Ѕазарбек баарына макул болуп жатты.

∆ен€ ойноп аткан балдарга конфет берип коюп анан кайра өз жолуна түштү. "јл жокто алып кеткеним болбос, аман-эсен, татынакай чоңоюп жатса жула качканым болбос" деген ойдо кетип жатты.

’азар ошол күнү эки ирээт сүйлөштү, ∆ен€ ага кубанып калды: "таарынып калды" деп ойлогон го, чынында аны мен сүйбөйм, жолумдан адашканда колумду сурап, тайгак жол, тар ашууда мени саздан сууруп алды, балким ал мени чын жүрөгү менен сүйөт, ошого мен татый аламбы? џрысбекти сүйгөнүмдү ал билсе артын карабай кетет го.. «ейнеп менен жакшы мамиледе болгонумду џрысбек билди бекен, билсе эмне деп ойлонуп атат?" деп көпкө жатты.  ечке жатып чарчап кетти, зерикти. јйылда калган баласын эстеди, «ууранын көз карашын көз алдына келтирип ичиркенип алды: "Ѕайкуш жалгыз баласы бар эле, аны эрмек кылып жүргөн экен, анын жүрөгүн оорутуп эмне кылам? јман болсун, качандыр бир кезде өз энеси экенимди айтаар кез болоор, ошондо ал мени түшүнөөр, эне-бала болуп ээрчишээр күн болоор" деп жата берди.  үнү-түнү дебей ичип-жеп жата бергенден да адам тажайт тура. ¬аннага жуунат, тамак жасап жеп, кайрадан уктамак болду. Ёми жатайын дегенде эшик тыкылдап калды.

-  им? - ∆ен€ босогого келип эшикке кулак түрдү.

- ћен, мен эле ∆ен€! - Ёрматтын үнү чыкты арытан.

- ја-а, сенсиңби? - ∆ен€ ача бергенде Ёрмат кирип келди.

- —ага эмне болду Ёрмат, кеч кайдан жүрөсүң?

- ћен сага келдим ∆ен€, бугумду сени менен сырдашып чыгарбасам болбой калды. ћен јдинайга бардымЕ

- јнан эмне болду?

- јл мени менен жашагандан баш тартып жатат ∆ен€!

- јны түшүн, Ёрмат. јга азыр өтө эле оор, баласын жоготуп алды, бир аз өзүнө келсин, анан кайда бармак эле?

- ћен ансыз жашай албайм да ∆ен€, ошону түшүндүрчү ага, мени менен барып келчи?

- јта-энең эмне деп жатат, аны менен жашаганга макулбу?

- јлар менен эмес, мени менен жашайт да, ал мени эмнеге түшүнбөйт, менин ага деген сүйүүмдү кандай түшүнбөйт?!

- Ёрмат, јдинайды түшүн, ал азыр ызага, өкүнүчкө алдырып атат, убакыт өтсө өзү деле ойлонот.

Ёрматты жайгарып көпкө аны менен сүйлөшүп анан аны узатып кайра жатты: "ќо турмуш, тагдыр деги адам баласын каалаганыңдай калчап, бирөөгө этеги толо көз жашты берип, бирөөлөрдү бакытка бөлөгөн тагдыр, неге мынчалык бирде таш боор, бирде мерез, бирде кең пейилсиң?" деп жатып алып ойлоно берди. Ёртең менен уктап жатса каалганы бирөө тыкылдатты: " имиси келе калды, тургум келбей жатканда" деп ыңгырана туруп барып:

-  им? - деди уйкусурай.

- ∆ен€, биз эле, Ѕазаң экөөбүз, - «ейнептин үнүн угуп ачып ийди.

-  елгиле!

«ейнеп экөө өбүшө учурашты. Ѕазарбекти өөп анан төргө өткөрдү. Ёкөө көпкө а€лдар катары сүйлөшүп отурду.

- ∆ен€, џрысбек экөөбүздүн жашообуз болбой калды, ичип туруп алганынан дарылаттык, ага да болбой ичип атат, аны сен гана сактай аласың го дейм?

-  оюңузчу эже, менин жашоом башка, күйөөм бар, анын үмүтүн алдоого кантип болсун. “өрөгөнү турам, андан көрө сиз аны өзүңүзгө имеришиңиз керек!

-  антип? јндай болбой калды го, ал мени мурдагыдай жакшы көрбөйт, ага сен гана керексиң, сени сүйөт, - «ейнеп маанилүү сөздү айтып, андан кеңеш сурап отурду, - —ен үйгө барып келип тур, балдар көнүп калат, сен аны сактабасаң ал өлүп калышы мүмкүн, - деди.

- Ѕолбойт эже, менин бактым эми такыр башкача жолдо, сиз менен эже-сиңди катары болсом болду, - деп ∆ен€ такыр жолотпой кайра аны коноктоп, сыйлап жөнөттү да, Ѕазарбекти алып калды.

- ”улум, сен мени жакшы көрөсүңбү? - ∆ен€ уулуна карады.

- ќоба, жакшы көрөм, - деди Ѕазарбек аны бытыйган колдору менен сылап.

«ейнеп отуруп-отуруп өзүнчө ыйлап да алды: "”шундан көрө ажырашып кетсем болмок, кайсы күндү көрдүм" деген ойдо жумушуна жөнөдү. јл ушул кезде тажаганынан кайда болсо да басып кетмек болуп турду. ќйлуу келе жатканда анын алдынан јрстанбек чыга калды. јл азыр жөө эмес, машина менен болчу.

- —улуу кыз, кандай?

- ∆акшы, өзүңүз кандайсыз? - «ейнеп анда-мында көрүшүп койчу бул адам менен жылуу учурашып өтө бермек болгондо ал аны тосуп калды:

- «ейнеп, бир аз сүйлөшүп отурбайлыбы?

- ћен жумушка шашып бараттым эле, кечирип коюңузчу? - «ейнеп ага жылма€ карады.

- Ёми жумуш бүтөөр, жүрү мен жеткирип койойун, - деди машинасын ачып.

- Өзүм элеЕ

«ейнеп болбой басып кетмек болгондо ал аны машинага отургузмак болду. јргасы кеткен «ейнеп отуруп жатып:

- ћен кечигип калбайын, жумуштан кечиксем билесиз да, жумуштан чыгып калам, - деди.

- Ѕүгүн кечиксеңиз эртең барасыз, - деди јрстанбек аны колдон кармай.

- Ѕолбой калат го, кайрадан жумуш издөөгө туура келет.

-  ой «ейнеп, андай эле жумуш керек болсо өзүм таап берем, - деди ал.

ќшентип экөө кафеге барышты, андан чыгып ээн талаадагы көк шиберлүү суу жээгине барды. —үйлөшүп отуруп «ейнепке ал жагып калды. јл аны жакшы жумушка орноштурмак болду. ќшол күнү «ейнеп эки бети албыра үйүнө кубанычтуу келди. Ќегедир бар дүйнөсү түгөл болуп ал үчүн майрамдай сезилди. "Ёмне экен, мени да бирөө сүйөт, мени да бирөө жактырат, баарынан куру кала турган убагым эмес. џрысбектин мен үчүн бары да, жогу да бир" деп ойлоп алды.

∆умушту унутуп күндө јрстанбекти ойлочу болду. јл ар дайым аны болжолдуу жерден күтүп алат. Ёкөө сагынычы тарабай көпкө машинада кучакташып отурат да андан кийин суу жээгине жөнөшөт.

- «ейнеп, мен сага жолукканга чейин таптакыр сүйүү эмне экенин билген эмесмин, а€лымды ата-энем алып берген. Ќегедир бир нерсе жетишпегендей болуп жүрө берчүмүн, издегеним эмне экенин да билбей өз жүрөгүмдө бирөөнү күтүп жашап келдим, - јрстанбек «ейнепти кучагына кысып отуруп сүйлөп жатты, -  өрсө чоң сүйүүгө кабылаарымды сезип жүргөн окшоймЕ

- „ын элеби? - «ейнеп кылыктана күлүп койду, - ∆е эркектердин айта жүрчү дүжүр сөзүбү?

- ∆о-ок эркем, чын айтам, ушунча жыл жашап а€лым менен кер-мур да айтышпадым, бирок эзилишип эркелеткен да жокмун.

- —үйүү дегенге мен ишенбейм дагы, бир келип бир кетчү нерсе, - «ейнеп улутунуп алды, -  үйөөм менен сүйлөшүп жүрүп баш кошуп үч балалуу болдук, акыры ал бирөөнү сүйүп калып өзүн жоготуп барататЕ

- јнысы кайда эле?

- јл күйөөгө тие качты, ошого жинденип мени менен жашагысы келбей атпайбы?

- ја-а, анда ал аны сүйбөсө керек го?

- јл "үйбүлөңөр бузулбасын" деп төрөгөн баласын таштап койсо дагы болбой атпайбы. ”шу, сүйүү дегенди мен жек көрөм дегеле, - «ейнеп андан кийин үндөбөй отуруп калды.

јрстанбек аны тим койду: "ќйлонуп алсын, чындап эле сүйүүнүн көзү сокур деген чын го, күйөөсү менен жакшы жашабаса бул деле тажагандыр, эгер мен муну менен үйлөнөм десем бала-чакам эмне дээр экен, бул деле макул болбойт го?" деп ойлонуп отуруп:

- «ейнеш, капа болбочу, кел өзөк жалгап алалы, - деп өөп койду да, ала келген тамак ашын жайып кирди.

 ылтылдаган "тунук суудан" да чыгарып көпкө кобурашты. јнан бир топко көк шибер үстүнө уйпалана кетишти. Ёкөөнүн сүйүүсү айтып бүткүс дастан болуп, ырдалбаган ырдай башталды. Үйүнө келсе кайрадан көз алдына эмелеги махабаттуу карылуу кучак, шыбыраган өбүшүүлөр келип, «ейнеп өзүн койорго жер таппай калды.  үнү-түнү аны менен бирге болууну самаган менен балдары, кайын-журту ага өзүнчө кетүүгө жол берээр эмес.

”шул эле ойду јрстанбек да ойлоп жатты, бирок ал дагы даабады. Үйлөнүп жайланган уул-кыздарынан тартынды. ќшентсе дагы экөө жолугушуп жүрдү, жолугушканда бири-биринен ажырай албай кыйналып атып зорго бөлүнөт.

џрысбек дале өзү менен өзү, кийинки кездерде «ейнеп ага көңүл да бурбай калды. јнын бары да, жогу да бир болчу.  үн санап өзүнчө сүйлөшүп отура берет. Ѕир күнү балдарды уктатып коюп, «ейнеп сыртты көздөй жөнөгөндө џрысбек:

-  айда жөнөдүң? Ёмне, эшикте бирөө күтүп жатабы? - деди башын көтөрө.

-  үтсө күтүп аткандыр, сага анын тиешеси барбы, алда качан өз жолубуз менен болуп калбадык беле? - «ейнеп ага кыжыры келгендей жооп бере чыгып кетти: "јкыры сени кызгантам, ∆ен€ деп жинди болуп кетсең да ишим жок", деп басып кетти.

- Ёнеңди, андай болсо бул үйдөн кет да, каалагандай жүрө бер!

-  етпейм, сен карабасаң карачулар чыгаар, сен ∆ен€ деп бүт өмүрүңдү өткөрө бер!

- јнда сенин ишиң болбосун, бар, бара бер! - џрысбек башын ары буруп жатып алды.

«ейнеп сыртка чыгып кайра кирди: "”рушуп кадырымды кетирбей тынч болойун, күндүзү менин кайда барганымды билмек беле" деген ойдо жатып алды.

јрадан билинбей үч жыл өтүп кетти. ”луу уулу мектепти бүтүп жогорку окуу жайына тапшырмак болуп акыркы коңгуроого барса, ал жерде јрстанбек а€лы экөө жүргөн экен. ”улунун жанындагы кыз јрстанбектин кызы экенин билгенде «ейнептин башы шылк эте түштү. јнан калса экөө катар туруп алып бүтүрүү кечесин алып барып жатты.

«ейнеп уулу Ќазарбекке гүлүн берип бетинен өөп куттуктап коюп үйүнө кетип калды: " удай ур, кокус экөө бири-бирин жакшы көрсө канттим? ј кокус үйлөнүп калсачы?" деген ойдон башы ооруп чыкты.

џрысбек болсо акырындап өзүн колго алып, «ейнепке баш ийе баштаган. ∆ен€ны акырындан унутуп баратты. Ѕазарбек экинчиге окуп калды. џрысбек аны жанынан чыгарбайт, кээде көпкө чейин карап отуруп: "јпасынын эле өзү" деп улутуна ордунан туруп кетет. «ейнепке ба€гыдай опурулбай кадимкисиндей мамиле кылбаса да урушуп сөккөнүн койгон. ”луу баласын окууга киргизип коюп, өз тиричилиги менен алектенип кетишкен.

- јта, мен апама барам, - деди бир күнү Ѕазарбек.

- Ёмне, апаңа эмне бар, окуудан калып калба? - џрысбек анын апасына баргысы келгенин жактыра бербей ары бурулуп кетти.

-  айра келип калам, - Ѕала ага болбой көшөрдү.

- ћейли, барсаң бар, жолдон эти€т бол ээ?

- ќоба, бат эле жетип алам, - Ѕазарбек кудуңдай жолго чыгып жөнөдү.

- ”шу баланы жаман көндүрдүң да, орто жолдо жаман өсүп калбаса эле болду, - џрысбек «ейнепти карай күңкүлдөдү.

- Ѕарса барып келет да, өзү барып келип көнүп деле калбадыбы? - «ейнеп кайдыгер унчукту, - Ѕарса өз энеси, андан эмне болмок эле?

- ќшентсе да, - џрысбек унчукпай калды.

«ейнеп ошондон кийин џрысбекке салкын болуп калган. јнда-санда јрстанбек менен жолуга койот, бирок ба€гы өз уулу менен анын кызынын кыналыша бири-бирин бактылуу карап кечеде сүйлөгөндөрүн көргөндөн кийин ага жолукпай качып жүрдү.

јл ортодо арадан бир топ убакыт өтүп кетти. ќшол күнү ал дүкөнгө кетип жаткан болчу. јлдынан јрстанбек чыга калып ай-буйга келбей эле, элди көзүнө илбей эле кучактап өпкүлөп кирсе болобу?

- јлтыным, мен сен үчүн куса болуп өлгөнү калдым, эмнеге жолукпай атасың? - деп чала-була көз жашы кылып ийгенде «ейнеп өткөн-кеткенден коруна:

-  өргөн эл эмне дейт, кой эми, койо бер! - деп зорго бошонуп, - ”€т эмеспи, сизде да, менде да үйбүлө, бала-чака бар, - деп шыбырай күлүмсүрөдү.

- Ёлдин сөзүнөн коркуп эмне кылабыз «укеш, кел баарына кол шилтеп, кол кармашып басып кетебиз?

- ∆о-ок, болбойт! јга жетпей эле койолу, өз-өз жолубуз менен болгонубуз туурадыр.

- ћен баарынан кечтим, өмүрүмдө сүйүүнүн даамын сенден таттым, жүрөгүмө жылуулукту сенин көздөрүңдөн таптым, сенсиз бир мүнөт тура албайм!

- Ёсиңизге келиңиз, мен сиз менен бир мүнөт да кала албайм! - «ейнеп катуу булкуна басып кетти.

јрстанбек аны узата карап кала берди. „иркин десең, бирөөлөр сүйүүдөн көңүлү кала тирүүлүктүн азап-тозогуна кайыл болуп жүрөт, бирөө сүйүүнүн айынан кумдуу ээн талааны кезип күнү-түнү сүйүүсүн ырга кошуп боздоп өтөт. Ѕул дүйнөнүн өктөмдүгү ушунда тура!

«ейнеп басып кеткен менен ичи ачыша бир капшыты ээнсирей, бараткан жумушун унутуп коюп үйүнө келди. “уталанып, ыйлагысы келип, урушаарга жоо, урунаарга тоо таппай жатты: "Ќе кылам кудай ай, мен деле дал ошондой абалда жүрөм го, же менин арзуум жашоодо арзыбаган нерсеби? ∆анымда эрим катары жүргөн адам мени эбак эле музга айлантып койбоду беле, менин да жашоого акым бар го, ырас эле баарына кол шилтеп туруп басып кетип калсамчы?" деп ойлонуп чабалактап атып, акыры: "∆о-ок, мен энемин, башкадан кечсем да балдарымдан кече албайм" деп демин баса үшкүрүнүп алды. ƒегеле ал жөнүндө ойлобогонго аракет кылып жатты: "ћен балдарым үчүн гана жашашым керек" деп өзүнө-өзү дем берип турду ушул саам.

ќшол күнү ∆ен€ ага келип чакырып кетти. ∆ен€ кыз төрөгөн, ’азар аны менен жашаганы, жашабаганы белгисиз, көпчүлүгү Ѕишкекте болот, анда-мында келип бүт кем-карчын толуктап, акча-тыйын берет да жумалап жүрүп кайра кетет.  ызынын ден-соолугун сурап телефон чалат. ∆ен€ ага көнгөн. јга азыр баары бир болчу, уулу, кызы бар, эч нерседен камы жок, өз тагдырына кайдыгер боло баштаган эле. «ейнепти чакырып алып:

- Ёже, мен сизге атайын бир белек берейин дегем, - деп күлдү ал.

- Ёмне деген белек экен? - «ейнеп аны кызыга карап койду.

- ћына бул, - ∆ен€ ага жалтырак матадан тигилген кооз көйнөктү алып келди, - Өткөндө ’азар алып келген, өзүм кийейин десем батпай калды, төрөгөндөн кийин толуп кеттим, сизге туура келет чыгаарЕ

- ќй абдан жакшы экен, абдан кымбат болсо керек, бул белегиңе мен кантип жооп берем, ы€? - «ейнеп тамашалай күлүп койду. Ѕирок дале ич күйдүлүгү турду анда.

- “им эле коюңузчу, мен чын ниетим менен эле атайын сизге ыраа көрүп берип атам. џрахмат сизге дагы, кең пейилдик кылып уулумду каалаган убакытта көрсөтүп турасыз. Ѕашка бирөө болсо ким билет, көзүмө көрсөтөт беле?

- Ёчтеке эмес ∆ен€, биз энебиз да, бири-бирибизди түшүнбөсөк болбойт, - «ейнеп жойпулана кетти.

- ќшентсе деле, а€лдардын баары бирдей болбойт, - ∆ен€ ички сырын бөлүшө өз жакынындай бабырап атты.

—ыйлап, конфет печенье салып берип анан жөнөттү: "Ёмне, мен мындан кем белем, мында күйөө дагы, баары жогу бар, мен болсо күйөөм карабай түрткүнчүк болуп жүрөм. Ќеге мынчалык бактылуу боло албайм? ∆алаң ушунун айынан күйөөм мерез адамга айланды, эрди-катындай болуп жатпай да калдык" деп кимдир бирөөгө кыжыры келгендей кетип атты «ейнеп. Ѕирок бир катачылык кетиргенден кийин экинчи андай ишке колу барбасын түшүнгөн. Ќегедир бирөөнү көрө албаган жайы бар, ошонусу күчөп ага ушул жарым бакытты ыраа көрбөй турду.

∆арым бакыт эмей эмне, ∆ен€ сыртынан сыр билгизбей зымпыйган менен анда өксүк, арман толо. Ёри бар деген аты болгон менен канчалаган күндөрдү жалгыздыкта өткөрүп, эчен түндү көзү илинбей жан-жагын сыйпалап көз жашын сыгып кичинекей наристенин гана деми менен алаксып жүрбөйбү! «ейнеп кеткенден кийин кызын көтөрүп үй ичинде ары-бери басып жүрдү: "ћага жамандык кылганга жакшылык кылайын, кудай берет, кудай өзү таразалайт, уул-кызым аман-эсен чоңойсо ошого каниет кылып жашай берем" деп кызын уктатмак болуп диванга жаткырып өзү жанына кыңкайды, ошол замат эшиктин коңгуроосу кагылып калды.

-  им? - деди ∆ен€ ичкериден.

- ћен ∆еничка, мен элемин!

јдинайдын үнү угулду эле ∆ен€ ачып жиберип экөө кучакташып калды.

- ∆акшы жүрөсүңбү курбум, денсоолук жакшыбы? - ∆ен€ анын ал абалын сурап жиберди.

- ∆акшы элемин, өзүң кандайсың ы€, кана л€лкаң? - јдинай ага жадырай карап сурай кетти, - „оңоюп калдыбы?

- ќй, сени шылдыңдайт азыр, эки жарым жаш болуп калбадыбы, дайның чыкпай кетти да?

- ∆үрөм, дарыланып жүрдүм, апам Ѕишкекке алып барып тааныш доктурга көрсөтүп жакшылап дарыландым,

- ∆акшы болуптур, Ёрмат деле чалбай же келбей койду.

- ќй ал болбой мени менен кеткен, атам менен апам аны кы€лбай мени урушупЕ - јдинай күлүп калды.

- Ёмне, жашап атасыңарбы анан?

- ќоба да! - јдинай көздөрүнөн бактынын учкундары чачырай ∆ен€га карады, - јл тургай боюмда бар, курбум!

- Ѕолсун-болсун, курбум! џрас болгон тура, эми аман-эсен көз жарып ал!

- ќшо, Ёрик дагы "кызбы, уулбу баары бир, аман-эсен төрөсөң болду" деп коркуп калыптыр!

Ёкөө шарактап чер жазыша сүйлөшүп отурганда кызы ойгонуп калды. јдинай аны тура калып алып өпкүлөп атты:

-  ызың өзүңө окшобой ’азардын эле өзү болуп калган го?

- јтасы ошол болсо окшошот да, - ∆ен€ да күлүп койду, -  ызымдын аты ћарзи€, жакшы ат бекен?

- јнанчы, - јдинай аны карап бармагын көрсөтүп койду, -  ызың сулуу кыз болот экен, буйруса.

- Ёмнеси болсо да аман чоңойо берсинчи. Ѕаса, кайненең акыры көндүбү?

- ќй ошол бойдон барган жокмун. Ёрмат дагы эч барбайт, мен аны бар десем болбойтЕ

- Ёрматтын көңүлү болсо болду да, алар кайда бармак эле...

- Ѕилбейм, артымдан барып кетпей койду, канча жолу айттым, анан өзү билет да?

- “өрөп түшүп алсаң алар деле эчтеке дей албай калышат. Ёрмат Ѕишкекте калдыбы анан?

- ∆о-ок, мени би€кка киргизип өзү бир жакка кетти, балким ата-энесине жолукканы кеткендирЕ

- ја-а, ошондой дейм да, жалгыз келмек эмес элең да?

- ќоба. Ѕатирде турабыз, жакында үй алып алсак анан жыргап калат элек, - јдинай заматта ойлоно түштү, - Ѕизнеси да кыйчалыш болуп аксап турат, эми жаңы продукци€ чыгарабыз деп атат, буйруса ишибиз оңолуп кетээрЕ

- ќңолуп кетет курбум, денсоолук болсо баары болот, - ∆ен€ ага кайрат берип кубантып отурду, -  ыйналыш болбой эле жашоо оңолуп кетмек кайда, - ”лутунуп алды, - ∆е жумуштан жок, же бизнесибиз жок, кызым экөөбүз кантээр экенбиз?

- јтасы экөөңөрдү иштетпейт деле, кудай деп чалкалап жата бергиле да? - јдинай тамашалай күлүп калды.

-  айда-ан, - ∆ен€ ага сумса€ карады, - ’азар эбак эле кеткен, јдинай. ”шул үйдөн кайсыл күнү чыгып калаар экемин деп өзүм да ойлонуп жүрөмЕ

-  ойчу, кызы турбайбы?

- Ѕилбейм, айтуу кыйын, - ∆ен€ томсоро отуруп калды.

јнын көңүлүн көтөрүүгө сөз таппай јдинай кичинекей кызды эрмектеп аны ойнотуп жатты. Ёмне деп айтат? јйтканда ∆ен€ жаш эмес да алданып же ишенип калгандай, жашоодон баарын көрүп, алчы-таасын таанып калган неме күзгүдөн карагандай эле көрүп турбайбы?

“үнү менен сүйлөшүп отурушту, уйкулары келгенче айтылбаган сөз калбады, бирде күлүп, бирде ыйлап отуруп таңга жуук укташты. ∆ен€ эрте ойгонуп кызын карап ошол бойдон кайра уктаган жок, жуунуп-таранып, кайра чай, тамагын коюп јдинайдын ойгонушун күтүп жатты. јл ойгоно электе Ёрмат келип калды. јны көргөн ∆ен€:

- ќй, таң атпай кайдан? - деди күлө.

- јйтпайм, жок жоготтум эле табаар бекемин? - ал тамашалай үйгө кирди.

- —ен издеген нерсе биерде жок, - ∆ен€ аны тамашалап каткырды, - ќшончолук кымбат буюмбу ы€?

- ќн тонна алтындан да кымбат, - Ёрмат ого бетер ага күлүп ичке кирип келди, - ќой, менин ханышам алигиче уктап жаткан го? - Ёрмат төшөк үстүнөн эле келинчегин баса калып уйпалап кирди. - ”шунча да уйкучу болосуңбу, тур эми!

- јзыр, койо турчу бир аз уктап алайын, - јдинай ыңгырана көзүн ачпай керилип эстеп койду, - Ѕир аз жатайынчы!

-  ой, түш болуп калды, јдинай.  етебизби же жата беребизби?

-  а€кка? - јдинай эми гана Ёрматты көңүл бура карап, -  айда барабыз? - деди.

- Үйгө. јпамдар сени келсин деп жатат, эми силерге тоскоол болбойм деп апам кечирим сурады.

- Ёрик, мага бала керек, дагы барып алып катуу ооруп калсам эмне болот? “өрөгөндөн кийин барайын эмне болсо да, - јдинай кабагын сала жуурканга башын катты.

- Ёми андай болбойт јдинай, апам өзү өкүнүп калыптыр, сенден дагы кечирим сурайын деп кейип отурат.

- Өткөн ишке өкүнгөндө эмне Ёрик, алдын алып, болтурбоого аракет кылыш керек!

- “уура, алтыным.

Ёкөө бири-биринин сөзүн туура кабыл албай, ары кетип, бери кетип жатып акыры Ёрмат жеңди. Ёкөө ээрчише үйдөн чыкканда ∆ен€ узатып калды. ∆ен€ кайрадан өз жашоосу менен алек, эки жарым жаштагы кызы басып калган, жаны тынбайт, анын кийим-кечесин, өзүн жуундурат, уктатып коюп дагы жаны тынбай алаксыганча аракет кылат. «алдын төр жагында стенка турчу, ∆ен€ үч жылдан бери жашап жатса да үй ичиндеги чоочун буюмду карап же көңүл бурчу эмес, стенканын үстүнө стол менен чыгып караса кагаздар турат, аны карап көрүп атып ары жагынан китеп көрдү, эки катар китеп жыйылып анын ары жагында он чакты таңгак акчаны коюп койгонун көрүп чоочуп кетти.  айра ордундай кылып койду да бөлмөдөн чыкты: "Ѕулар мынча акчаны кайдан табат? Ёмне бизнеси бар болду экен, муну керектебей эмне коюп койгон?" деп ойлоно берди: "’азар келгиче бир таңгагын алып койбойунбу, апамдарга жардам берсем болбойбу, билип калса чындыгын айтам да" деп кайра ички үйгө кирди. —толду коюп калчылдай китептерди жылдырып бирин алды да ордуна келип акчаны ары-бери кылып карап көпкө ойлуу отурду: " окус саналуу болсо жаман көрбөйбү, мен айтпагандан кийин эмнеге аларды карайсың десечи? “азалап чаңын сүрткөм деп айтам да" деп өзү менен өзү кеңешип атты. Ѕирок акча алтын буюм сыңары адамды азгыргандай эле ∆ен€ да ага азгырылып туруп алды: "∆акында келем деди эле, ошого чейин бекитип койойун, анан сураса айтам да" деп өзүнчө бекитип койду. ќшондон үч күн өткөндө ’азар келип кызын өөп, ∆ен€ны кучактап сагынычын жазгыча өбүшүп турушту.  ызы "апа, апа!" деп тамтаңдап басып жаны тынбайт. ’азар келгенден телефондун жаагы тынбады. ’азар өз тилинде сүйлөшүп, ал арытан урушкандай болуп жатты:

- ’азар, - ∆ен€ анын жанына отуруп жай сүйлөдү, - —ен менден бирдеме жашырып жүрөсүң, сага тоскоол болбойм, андан көрө ачыгыңды айт!

- ∆азгүл, ансыз да айтышым керек болчу. —ени, кызымды мен таштабайм, бирок өмүр бою кам көрөм, - деп дагы да ачык айтпай туруп алды ’азар.

- ј€лың менен жашап жатасың, а мен сени эстеп түнү бою жуурканды кучактап ыйлап жатамЕ - ∆ен€ көз жашын кылгырта аны карады, - ћени да, өзүңдү да кыйнабай, биз жөнүндө ачык айтканың туура го дейм?

- “уура айтасың, ∆азгүл, мен сенден бөлүнгүм келбейт. —ага үйлөнөөрүмдү айтсам ата-энем болбой койбодубу, - ’азар башын жерге салды, - ∆азгүл, менден кете көрбө, өмүр бою сенин жашооңо кам көрөм!

- Ѕолуптур эми, мен эбак эле ушуну сезгем, кандай десең да сен чеч, кызыңды ойло!

- ћен силерге бул үйүмдү калтырам, ∆азгүл.  ызымды чоңойсо ата-энеме алып барам, - ’азар кызын эркелетип, алып келген ойунчуктарды карматып жатты.

- ”шунчалык тез чечилет деп ойлогон эмес элем, биз эми мындан ары сый гана болобуз ’азар. —ага ырахмат, мен кыйналып азап тартып турганда сууруп алдың эле, менден кетип калат деп ойлогон эмесминЕ

- ∆азгүл, алтыным, сен мага капа болбочу, шарт ушундай болуп калды!

∆ен€ мисирээ үнсүз отурду, ’азар "билгени жакшы болду" дегендей кызын көтөрүп алып ары-бери басып жүрдү, ∆ен€ ыйлады, сооронду: "”шундай болоорун жүрөгүм сезген, эми мага баары бир, кызым менен уулумду бел кылып жашайын.  ереги жок эч нерсенин, тагдырдын салганына көнбөскө аргам канча?" деп мелтиреп жата берди.

’азар кетээр күнү гана экөөнү алып чыгып базарлатып экөө кафеге кирип тамактанды. јнан үйгө келгенден кийин:

- ’азар, мен сага ыраазымын, мен сенин а€лыңмын, келсең келип тур, кызымдын атасысың, бирокЕ - деп көз жашка мууна отуруп калды.

- џйлаба ∆азгүл, мен сени жакшы көрөөрүмдү, сүйөөрүмдү түшүн. »чки бөлмөдөгү стенкада силерди кыйналса керектесин деп койгон акча бар, ошону алып жок кылып албай урун, кызым чоңойгуча өзүм келип турам, - деди ’азар.

јл түнү экөө тең уктаган жок. Ѕирин-бири а€п атып, ’азар акыры түштөн кийин коштошуп чыгып кетти. јл кетээри менен ∆ен€ спальныйга кулады, боздоду, тагдырына таарына үч күн жатты. јнан акыры бугу чыгып, өзүнө-өзү кайрат берди. ќрдунан туруп, жуунуп алып ата-энесине барды. јларга бир боо акчаны бергенде алар кубанып кетишти.

-  ызым, күйөө бала эмнеге келген жок? - јтасы ∆ен€ны карап кызын алдына алып отуруп сурады.

- јл колу бошобойт, ата. јндан көрө жашооңорду оңдогула, мал-сал алып эл катары жашагыла.

- јйла-анайын, ушу кызымдан бирдеме чыгат дечүмүн, тиги балдарың бизге бермек тургай өздөрү араң жашап атат.

-  ой чал, алар деле колунан келсе бергени эле турат, - энеси калыстык кыла сүйлөдү.

Ёң кичүү иниси үйлөнүп, а€лы менен ќшто жашап аткан. јгасы –осси€га кеткен болчу. Ёжелери күйөөдө, өздөрү менен өздөрү.

- јбдылда келсе мага жибергиле, ага бир аз тыйын берейин. Үй сатып алсын, а€лынын көзүн карабай.

- ћакул, балам, - эне ойлуу кызын карады, - ”улуңду алып келген жоксуңбу?

- ∆ок, ал окуусунан калып калат да, каникул болгондо алып келем.

- »и-ий, - деп койду апасы жөн салды гана, бирок ал: "„унак кызым ай, балаңды ойлоп атасың го. Ѕайкуш «уура аны бөпөлөп көзүн карап, оозунан чыкканын аткарып багып атканын көрүп туруп эмне кыла алабыз, элдин ушагы канча", деп өз ичиндегисин күйөөсүнүн көзүнчө айта албады. Ѕир жолу коңшусу ага: "Ѕотом, «ууранын баккан баласы ∆азгүлдүн эле өзү да, чоңойгон сайын окшошуп баратат, тим эле союп каптагандай" дегенде: " апырай кишиге киши окшошо берет да" деп койгон.  еримбек төртүнчү класска окуп калган.  өз карашы, мурду, кашы баары ∆азгүлгө окшош экенин өзү да көрүп өкүнгөн эле: "Ќазгүлдүн тилин албай эле багып алсам болмок экен" деп ойлоп кала берген. ∆ен€га буларды айтпады, купу€ гана ойлонуп тим болду.

∆ен€ эки күн туруп кайра кетти. јл эми өзүн эмес, балдарын ойлоп жатты: "Ѕалдарыма татыктуу эне болушум керек. ∆аш болдум, жаман болдум, ойнодум-күлдүм. Ѕаарына кайылмын, балдарыма жакшы тарби€ бере алсам болду" деп гана бир чечимге келди. Ѕирок ал ушуну менен эле азабым бүттү деп ойлогон, андай болгон жок, џрысбек эми ага өчөшүп: "Ёнеңди сенин, түрк күйөөңө сенин өлүгүңдү карматып салбасам элеби, алтын болуп кетсең да" деп ойлоп Ѕазарбек менен келип үйүн көрүп алды да арам ойун ишке ашырууну ойлоп жатты. Ѕа€гы эки досуна өз сырын айтып: "“үрктүн үйүнөн баарын тапса болот, силер мен айтканды жасагыла" деп арак алып берип план түзүп жатты. Ѕазарбекти ∆ен€ жеткиргенден кийин акырын басып анын үйүнө келип эшигин тыкылдатты.

-  им? - ∆ен€ бейубак ким болду деп ачпай күтүп турду.

 өптө барып:

- ∆ен€, мен элемин, џрысбек! - деди акырын.

- Ёмнеге келдиң? - ∆ен€нын жүрөгү лакылдап жини келип сурады, - экинчи тынчымды алба!

- ∆ен€ ачып койсоң, бат эле кетем, бир ооз сөзүм бар!

-  ереги жок, менин сенде кылдай сөзүм да жок! - Ёшикти ачпай ичтен жиндене кыйкырды, - јзыр күйөөм келип калат, кетип кал!

- Ѕир мүнөткө эле, ∆ен€, ачып койчу?!

- Ѕар деп атам, милици€ чакыра электе!

- ∆ен€, бала бар ортодо, Ѕазаң үчүн деле бир ооз сүйлөшүп койсоң..

- “ынч кетесиңби анан? - ∆ен€ бала үчүн дегенде кы€лбай ачып ийди, -  ана, айта турган сөзүңдү айта сал!

- ∆ен€, - џрысбек эшикти ачаары менен болбой эле кирип келди, - жай сүйлөшөлү даЕ

- џрысбек, бир эле мүнөткө дедиң, баланы ортого салдың, эми жакшылыкча сөзүңдү айт да жөнө! - ∆ен€ босогодон жылбай ага мисирээ жооп күттү.

џрысбек ага болгон жок, каалганы жаап ичинен илди да:

- —ен менин азап тартып жүргөнүмө карап, ойлоп да койбой шикарный үйдө түрк менен жыргап жатасың, бир ооз сөзүмдү уккуң келбейЕ - џрысбек анын маңдайына келип, - ∆ен€, жаным, сен мени бир жолу, бир эле жолу кабыл алып тээ ба€гыдай ырахат тартуулап, таттуу шыбырыңды кулагыма угузуп, моокумумду бир кандырып койчу?!

- ∆инди болдуңбу, сенин а€лың, менин эрим бар, эми тынчыраак жашоо берсең боло, џрысбек!

- ћенин жашоом сени менен кошо кеткен, а€лым барбы же жокпу, баары бир, - џрысбек колун шилтеди, - ћен сени менен гана бактылуу болчумун, билсең! - јл аны көзүнө толгон ызасын чыгара карады.

- џрысбек, сыйың менен кетип калбасаң милици€ чакырам!

- „акыр, өзү чакырган деп айтам, өзүң күнөөлүү болосуң, - џрысбек аны тоотпой креслого отуруп калды, - Үйүңө келсем чай бергенге жарабайсыңбы?

- ќй кудай ай! - ∆ен€ аны жини келе карап ашканасына өтүп кетти.

- ј€л акылсыз, алсыз деген чын да? - џрысбек өзүнө-өзү корстон боло күлүп койду: "јлсыз а€лды ар кандай кылып коркутса болот. ћен мунун күйөөсү катарымын, балабыз бар, бирөө келсе 'экөөбүз дагы эле жолугуп жүрөбүз, жөн эле жинденип атат' деп койом, өзү у€т болот" деп бутун учкаштыра отуруп калды.

∆ен€ андан кутулганга шашып чай алып келди:

-  ел, чай ич! - деп чыныны сунду.

џрысбек чыныга кошуп анын колун кармай:

- ∆ен€, сен мени унутуп койдуңбу, экөөбүз бири-бирибизди сүйчү элек го? - деди анын көздөрүнө тике карап.

- ћенде эмне күнөө? ”€т, намыс жеңди. —енден никесиз экини төрөдүм, өзүң баарына күнөөлүсүң, колуңдан эч нерсе келген жок, эми менин ак никелүү күйөөм бар!

- ћен деле ак никемди бузуп сени менен жүргөмүнЕ

- —ени мен азгырган эмесмин, артымдан түшүп жүрүп өзүң кылгансың.

- ћына мынабул көздөрүң, апакай жүзүң, капкара кашыңа куюлушуп турган кырдач мурдуң, дал ушулар азгырган! - деди колун койо бербей туруп.

- џрысбек, эсиң менен болчу, чай ич да үйүңө бар!

∆ен€ ушул азыр аны карап туруп чындап эле өзү аны сүйөөрүн, сагынганын туйду, бирок аны эми жакындатпай алыс болгусу келди.

џрысбек чайды алдына койду да ичпей эле сүйлөп жатты.

- ћен сени сагындым, абдан сагындым, сенсиз менин күнүм түнгө айланды, сен гана мени сууруп чыга аласың, сен гана мени сактап каласыңЕ

- џрысбек, чай иччи, көп сөз эми экөөбүзгө огожо болбойт, үйбүлөң, балдарың издеп калат, барчыЕ

***

Ўакирдин көңүлү тынч.  еримбекти эрмек кылып жанына алып жүрүп оңуп калган: "Өз канымдан жаралбаса дагы аталап турат, ушуга канимет" деп оор күрсүнүп алат.  еримбек кол а€кка жарап калган. «уура ∆азгүлдүн ээрчиткен баласын, өзүн көргөндөн кийин эле  еримбекти алардан кызганчу болду: "Ѕул кызы таштаган бала тура, аны билбей калышкан окшойт, болбосо бербейт эле. Ёми бир күнү менин балам болчу деп келсе эмне болот? ∆о-ок, апасы жакшы а€л, ага барбайт, мен муну кандай мээнет менен бактым, жанымдай көрүп асыраган баламды кантип?" деген ой башына келгенде жер көчүп кетчү болду. Ўакирге айтпады, ал андан кабарсыз, жанында аталап ойноп жүргөн баланы жумшай ырахатка батып санаасыз.

-  екин, сабагыңды окудуң беле?

- ќоба, ата.

- јнда жүрү экөөбүз ылдый басып келели.

-  а€кка? - Ѕала эдиреңдей ойноок көздөрү менен атасына суроолуу карады.

- “ээ ылдый, уза-ак барабыз, -  олун дөңдүн артына карай жаңсады, - јл айылда менин атамдын баскан жери бар, изи бар! - Ўакир ойлуу баланы колдон алды, - ћен кара жанымдын гана камын көрүп жашап калдым балам, менин ата-энем өтө жашымда өлгөн экен, кээде куран окутсам окутам, болбосо унутуп деле калам, - деп кобурап бара жатты. јнын ою алда кайда кетип, ачуу арман көкүрөгүн эзип, көзүнөн мончок жаш топ этип жакасына тамды. "јттиң, атадан туулбай калсам эмне, атанын ордун басканга жарабадым. ∆ок дегенде ордун оңдоп, куран окуп, чак түштө ордун жоктоп эскере албадым", деп кете берди. “үш оой жетип келишти.

- „арчадыңбы, уулум?

- ∆о-ок, чарчаган жокмун, -  еримбек чакылдай жооп берди.

- ћына уулум, мен ушул жерде туулган экемин, - јл ойлуу баланы карады: "Ѕуга айткан менен менин ордумду баса алабы, чоңойгондо ата-энеси табылып кетип калса, сөзүм бекер калаар" деп кайра үндөбөй чөк түшө калып куран окуду. ћүрзөсүн деле көргөн: "Ёмгиче боз дөбөлөр көбөйүп таанылбай калды го?" деп секичедеги топ мүрзөнүн четине жетип куран окуду да артына кайтты. "јтанын атын алып жүрчү бала боло албадым, минтип тукумсуз кетип баратам" деп дагы күрсүнүп алып жолго түштү.

- јта, сиздин атаңыз ка€кта эле?

- јтам согушка кеткен, уулум.

- —огуш ка€кта, кинодогудайбы?

- ќоба, ошол кинодогудай согушка кеткен.

- јнан ал качан келет? -  еримбек балалык кы€лы менен сурай берди.

- јл келбейт уулум, согуша берет, согуша беретЕ

- јй-ий, кечке эле согуша береби?  алп айтпаңызчы, согуш бүтүп эле атат го кинодо.

- јл кино да, балам, менин атам чыныгы согушка кеткен, - деп аны мулуңдай карап, - „арчадың окшойт ээ, уулум? - деп койду башынан сылай. јлар кеч келди. Ёми эле үйгө кирип көчүк басып бир чыны чайды колуна алганда коңшусу кирип келип:

- ќй Ўакир, сүйүнчү! - деп колундагы гезитти ага көрсөтө, - ћынабу сенсиңби, ы€? - деп суна берди.

- Ёмне экен ал? - Ўакир гезитти колуна алып сүрөттү карап таңыркап, алдындагы "издөө салам" дегенди окуп кирди:

"ћен  алыков Ўакирди издейм, жетимиш экинчи, жетимиш төртүнчү жылдарда апам  аным Ѕообекова менен жашап кеткен экен. ћен ал кеткенде бойунда калган экенмин. јпам кайтыш болгон, мен атам  алыков Ўакирди таап ага жолуккум келет деп, ћээримбек".

ћуну окуган Ўакирдин кулагы чуулдап, өзүн-өзү жоготуп барып токтоду. ƒареги жазылып турат: "ќо жараткан, деги ушул чын болду бекен?  аным өзү айтып кеткен экен да" деп отура берди.

«уура менен коңшусу аны карап туруп, анан «уура:

- Ўакир, сага эмне болду ы€, тынччылыкпы деги? - деп аны ийинден аста кыймылдатты.

- ја-а, - Ўакир эсине келгендей, уйкудан жаңы ойгонгондой ага карады, - „ынбы-төгүнбү, билбей турам «укеш, мына муну окучу! - деп гезитти бере койду.

- Ўакир, өзүңдү карма, ушул дарекке бар, телефон чал, анан көрөсүң, - «уура аны далыга таптады, - Ёстүү жансың, балаң болсо жакшы болуптур, бир арманыңдан арылаар күн бар экенЕ

- ќоба «укеш, ак жолтоюм менин, сага жолукканы эч жамандык көргөн жокмун.  ой, эртең эле телефон чалып билейин, - деп калдактап калды, - Ѕүгүн атамдын журтуна  екин экөөбүз барып келдик эле, ошол жерде отуруп жүрөгүм бир башкача өрөпкүп барып, анан токтогондо кайдан, эмнеге сүйүнөөр экемин деп ойлоп койгомЕ - Ўакирдин көздөрүнөн кубанычтын жашы ыргып жатты.

-  ой Ўакир, кубанычты көтөрө албай ооруп калба, өзүңдү карманып токтоо бол, - коңшусу ага акыл, насаатын айтып отурду, - балдар окуп атыптыр, анан менден сурайт сенин атаңдын атын, анан өзү көрсүнчү, башкабы же албы ким билет деп көтөрүп келбедимби! - деп коңшу а€л да Ўакир үчүн кубанычын жашыралбай, - Ѕотом илгертен эле карында кеткен бала ошентип таап келет, - деди аны карап, - ќшондо канчага чыгып калды экен?

- ∆ыйырма бештен өттү го деймЕ

- ќо кокуй десе, чоңоюп калган тура, кой алып келип ал, сени караан тутуп издеп атат да, - деди да ордунан туруп чыгып кетти.

«уура экөө кеңешип эртеси эле кабарлашмак болуп жатып калды. “елефондордун бири алса бир албай кыйналып жатып, үчүнчү күнү алды. ƒароо эле байланышып "келип кал" деди. ќшентип алар күтүнүп калышты. Ѕир жумадан кийин үйүнүн алдына машина келип токтоп калды. Ўакир менен «уура чыга калып карап калды. ”зун бойлуу жигит келип учурушканда ал боорун ача:

- ћээримбексиңби? - деди көзүнөн жаш куюла колдору калчылдай.

- ќоба, сизЕ

- ћенЕ мен Ўакирмин, уулум! - деп кучагын жа€ бергенде ал дагы кучактап калды.

«уура шашып чыныга суу алып чыгып:

- Ёңкей балам, - деп башынан тегеретип чачты да, - Ѕалакеттин баары ушуну менен кетсин.  ир үйгө, киргиле, - деди колун жаңсай.

јта-бала ээрчишип үйгө киришти. «уура дасторконун жайып, болгонун коюп жатты. «уура ата-баланы карап отуруп таң калып жатты: " уюп койгондой окшошун кара, ооздон түшө калгандай экен! Ѕайкуш Ўакир тукум улаарым жок деп ойлонуп жүрчү эле, жакшы болду, атасынын ордун басаар табылды" деп кубанып жатты.

- јта, машинада келиниң менен неберең бар, - деди бир топтон кийин ћээримбек.

-  окуй, жүргүлө алып кирели, - «уура шашып тура калганда, Ўакирлер да сыртка чыкты.

ћашинадан келин менен эки жашар бала түшкөндө ћээримбек:

- јсел, атамдарга жүгүнүп кой, - деди эле келин жүгүнүп калды.

«уура менен Ўакир аны өөп:

- Ѕалам, жүгүнбөй эле кой, кызым болосуң айланайын.

Ўакир небересин көтөрүп үйгө киришти. Ўакир шашыла дайындап койгон койун сойдуруп конок камын көрүп жатты.  убанычы кучак жеткис, өзүнө окшоп узун бойлуу жигиттин өз баласы экенине ишенип-ишенбей толкунданып, ушул азыр түш көрүп жаткандай болуп турду.  елини јсел отуруп албай «уурага жардам берип жүрдү.  олу-коңшулары келип Ўакирдин баласын көрмөк болуп кирип-чыгып жатышты.  ойдун эти бышып, коңшуларын кошо чакырып тойго айлантты.

- Ўакир, уулуң, неберең кут болсун!

- –ахмат, айтканыңар келсин, - Ўакирдин чечекейи чеч боло кубанганына чыдабай көзүнөн жаш кылгырып жатты.

- џрысың бар экен Ўакир, зыңгыраган уулуң бар экен, аман болсун!

- Өмүрлүү болсун, ушунун ыраатын көр! - дешип дуулдап жатышты. Ёл кетип өздөрү калгандан кийин ћээримбек атасы менен көпкө сүйлөшүп отуруп чөнтөгүнөн эскирип саргайып калган баракты алып берди.

- Ѕул мен арми€да жүргөндө апам катуу ооруп калган экен, ошондо ал бул кагазды таштаптырЕ

- Ѕалам, мен эчтеке билген эмесмин да, билсем  аным менен эле калмакмын.

Ўакир кагаздын бүктөмүн ачып окуй баштады: "”улум, мен сен келгиче чыдай албайт окшойм, оорум катуу. Ёми сага мен бир сырды ачып берип кетейин, сен Ўайырбек экөөң бир туугансың, бириңе-бириң жөлөк, бел бол. —енин атаң Ўакир деген болчу, ал менин боюмда бар экенин билбей кетип калган.  ийин иштеген жерине барып таппай койдум. јнын кай жердик экенин да билчү эмесмин. јтаңды таап ал балам, ал сага жөлөк болот. Ўайырбектин деле атасы бар, ал кыйналбайт, сен сөзсүз атаңды таап ал, мен өз милдетимди аткаралбай калдым.  өзүмдүн тирүүсүндө өзүм катташтырам деп жүргөн элем, ага жетише албай калдым. ћени кечир балам, келгениңде сөзсүз издеп тап.  аным апаң" деп жазганын окуп анан уулуна карады.

- јта, аскерден келсем апам жок, катты мага таенем бар эле, ошол берди. јндан кийин иштедим, үйлөндүм, анан издеп көрүүнү туура көрдүм.

- ”шуга да шүгүр уулум, мына жашым элүүдөн ашты, тукум улаарым жок деп кайгырып жүргөндө өзүңдүн келгениң мага бакыт болуп турбайбы. Ѕашка балам жок, үйлөнбөй канча жыл жалгыз жашадымЕ - Ўакир ага ичкүптүсүн айтып атты, бугун чыгара сүйлөп отурду.

-  ам санабаңыз, буйруса сиз жасай албаганды мен жасайм, буйруса иш жакшы, кайын журтум жардам берип, ишим жүрүп жатат.

- ќшондой болсун балам, аргам кетип жалгыздыктан кыйналганда ушул а€лга жолуктум, кудайга шүгүр, сенин келгениңЕ

Ёртеси Ўакир ћээримбекти ээрчитип эски журтуна барып, бейитке куран окушуп, анан кайра келишти. јсел «уура менен сүйлөшүп сырдашып, эне баладай мамиледе болуп кетти.  олунан ишин ала коюп жанында жүргөндө саамга ойлонуп кетти «уура: "ћенин уулум деле ушундай кыргыз кызына үйлөнгөндө болмок, жанымда отурса жакшы эмес беле. ќрус келиндин тилин билбесем, сүйлөшө албасам кандай болот?  елин жумшайм деген тилегим ишке ашпай калды го, мейличи жалгызым аман болсо болду" деп отурганда јсел:

- јпа, сиз эмнени ойлонуп кеттиңиз? - деди күлө карап.

- Ёэ балам, ойлонбой кантем, менин жалгыз уулум орус а€л алып алган, ошону ойлонуп кеттимЕ

-  айда жашашат?

- јл ќруси€да аскердик кызматта.

- ќой апа, аскердик кызматта болсо анда балаңыз чоң адам турбайбы? - јсел аны кучактап өөп койду, -  апа боло турган жөнүңүз жок экен да.

-  удайдын кулагы сүйүнсүн айланайын, аман болсо болду, - «уура үшкүрүнүп отуруп калды.

ћээримбек Ўакирди башынан а€гына чейин кийгизип, «уурага өз каалаганын алып берди.  еримбекти да куру койбой ини катары ээрчитип жанына салып, машинага баласы экөөнү отургузуп алып ары-бери айдап ойнотуп жүрдү. Ёл Ўакир менен «уурага суктана карап сөз кылып жатышты.

***

џрысбек менен ∆ен€ көпкө урушуп-талашып отурушту. јкыры экөө кайрадан камыр-жумур болуп, бир төшөккө баш урушту. ќшондон кийин џрысбек күн алыс келип турду.  айрадан үмүт оту жанып, ага болгон сүйүүсү күчөй берди. «ейнеп аны көптө барып байкады.  ачантан бери эрди-катын болуп бир төшөккө жата элек. Ќегедир џрысбектин көңүлү жайдары болуп калганын байкаганда: "∆ен€ны акыры унутат да, балдарыбыз турат, кайда бармак эле" деп ойлоп, дасторкондо отурганда:

- џрысбек, эми экөөбүздүн жаштыгыбыз калган жок. Ѕалдар чоңойду, жакында уулубуз үйлөнөт, мына экинчи курс болуп калды, - деди.

- Ёмне кыл дейсиң? ∆ашап жатасыңбы, болду да, - деп күңк этип койгондо, «ейнеп чарт жарылып кетти. Ѕалдары туруп кетип, экөө эле болчу.

- "∆ашап жатсаң болду да" деп, мен сага темирминби? ћенин да жаным бар, эңсөөм бар! —ен өзүңдү ойлонуп мени кандай ойлобойсуң? ћен темир эмес, тирүү жанмын!

- “ирүү жан болсоң сөйкөнчүгө сөйкөнө бер!

- Ёмнеге башкага сөйкөнөм, биротоло ажырашып анан сөйкөнөм билсең, сот менен ажырашам, канча жылдык эмгегим бар.

- Ѕерсең бере бер, деги мени жайыма койчу, сени көрөйүн деген көзүм жок!

џрысбек ордунан туруп кеткенде «ейнеп отурган жеринде ыйлап калды: "ћен сага көрсөтөм, көргүң келбесе ошону сага көрсөтөм" деп џрысбектин артынан чыгып таппай калды.

- Ўурку€сына дагы бара баштаган экен, экөөңдүн колуңардан өлөйүн же бириңди өлтүрөм! - деп сүйлөнүп алып ∆ен€нын үйүн көздөй жөнөдү. ∆олдо көз алдына џрысбек экөөнүн бактылуу кездери тартылып: "”шул болбосо мен бактылуу жашамакмын" деген ойдо ушул азыр эмне болоорун, кандай күндө калаарын ойлоп койбой ∆ен€нын үйүнө жетти.  аалганы такылдатты:

-  им? - ∆ен€ ’азар экен деп жүрөгү оозуна тыгыла түштү, џрысбекти төркү үйгө киргизип бут кийимдерин катты, - ким деп атам?

- ћен эле, ∆ен€!

«ейнептин үнүн укканда ∆ен€ ого бетер калчылдап кетти. Ёшикти ача бергенде «ейнеп:

- ∆ен€, эмнеге менден коркуп кеттиң? - деп ага куру жылма€ эшикти ачаары менен ичкери кирип, - Өзүң элесиңби? - деди.

Өңү кумсара жылмайганы өзүнө коошпой турганын көргөн ∆ен€ ого бетер алдастай сөз сүйлөөгө чамасы келбей калды:

- “үндө келсеңиз, анан да түрүңүз жаман, тынчылыкпы деги?

- “ынчылык эле, жок издеп жүрөмЕ - «ейнеп эки жакты алаңдай карады, - џрысбекти жоготтум!

-  оюңузчу эже, сиз экөөбүз ынтымак менен сүйлөшүп баарын чечпедик беле, ал биерге эмнеге келмек эле? - ∆ен€ колдорунун калтырагын көрсөтпөй кызын ала койду.

- Ёгер ал жок болсо мен тынч чыгып кетем, биерден тапсам бирибиз өлүүгө тийишпиз! - «ейнеп ички бөлмөгө кирип карай баштады. ќшол кезде спальныйдын алдында жаткан џрысбекти көрө коюп, - Ёмне би€кка бекинип алдың? Ўурку€ң сени келген жок дебеди беле? - деп бутунан тартканда џрысбек аны тээп жиберди:

- “ур, азыр жогол, мен сенден бекинген жокмун! - деп чыга калып аны колунан сүйрөп, сыртка чыгармак болгондо ∆ен€ телефондун кулагын бурап милици€ чакырганга үлгүрүп калды.

- Ёй жалап, бирөөнүн эрин үйүңө катып алып анан милици€ чакырып актанганы турасыңбы? - «ейнеп џрысбекти түртүп ийип, тигиге жеткенде ∆ен€ кызын ары отургуза койду да:

- —ага жалапты көрсөтөйүн! - деп аны тээп ийди.

џрысбек «ейнепти дагы тепкилеп сыртка чыгарып кетмек болгондо босогодогу кийим илгич темирди кармай койгон «ейнеп ∆ен€ны башка чаап калды. јл чалкасынан түшүп калганда «ейнеп џрысбекти да бир чапты. Ёкөө тең жатып калганда ал эми чыгып кетмек болуп ыйлап аткан кызды көрүп байырлай: "Ёмне кылып салдым?  ой, тезинен кетип калайын" деп босогого жеткенде алдынан милици€лар чыгып аны кармап калды. јлар ∆ен€ менен џрысбекти ооруканага жеткирип, «ейнепти камап койду. џрысбек жеңил жаракат алган экен, ал ооруканага жеткенде эле эсине келди:

- ћен кайдамын, ∆ен€нын абалы кандай? - деп сурады.

- јнын абалы оор, мурун да башынан жаракат алган экен, дем алышы оор, - деди врач.

- ќшол катынды жоготкулачы! - џрысбек «ейнепти колунан келсе өлтүрүп койгусу келип турду.

Ѕирок аны койо беришпеди. ∆ен€ үч-төрт күндөн кийин гана өзүнө келип:

- ћен ал а€лды күнөөлөбөйм, баарына џрысбек күнөөлүү, ошонун кылганы, - деп бир сөзүнөн танбады.

џрысбекти моралдык жактан үйбүлөнүн тынчын алып бузукулук кылганы үчүн, мурда эки баланы мыйзамсыз төрөтүп адам укугун тебелеп кордогону үчүн соттомок болду ∆ен€:

- ћен да «ейнеп эженин ордунда болсом ушул ишке бармакмын. џрысбек Ѕаатырканов мени жашымдан бери өз а€лындай артымдан жүгүрүп жүрүп эки бала төрөгөм, канча качсам да менин жашоомо тынчтык бербей келди.

"џрысбек адамдык укугумду тебелеп, мени өзү билгендей кордоп келгени үчүн өз жазасын алсын" деп көрсөтмө берип арыз жазды. јнын көрсөтмөсү бойунча џрысбек сот жообуна тартыла турган болду. ћилици€ «ейнепти бошотту. јл өзүн билбей ачууга алдырган, үйбүлөлүк намысын коргогон, мурда соттолбогон үчүн бошотулду. џрысбекти беш жылга соттоп ийишти. «ейнеп: "ћен џрысбектин алып келген баласын өз баламдай кылып эч кимге даттанбай үйбүлөнү сактоо үчүн жашап келдим. џрысбек мени а€лы эмес чоочун а€лдай карап, эне катары сыйлабай кордуктарды көрсөткөн. Ѕаарына чыдадым, акыры артынан барсам ал мени ошол жерден да уруп, сабаганынан өзүмдүн эмне кылганымды билбей калдым", деп жазып берди.

—от Ѕазарбекти энесине берүүгө уруксат берип, ∆ен€ уулун жетелеп башка жакка көчүп кете турган болду. ќшентип сүйүүнүн арты күйүү менен бүтүп, «ейнеп балдары менен жылуу-жумшак өз үйүндө калды.

Ўакир уулун "айылга көчүп кел" деди эле, ал макул болду. Ёки жуманын ичинде көчүп келип, ураган дубалды түртүп салып үй курууга киришти. јлар келгенде айыл эли аларды өрлүктөп бири нанын, бириси тамагын көтөрүп келип кубаттап жатты. ќшондо  алыктын туугандарынын жогун эске алып, мындайраак туугандарынын Ўакир теңдүү баласы козусун союп келип бакылдап жатты:

- Ёэ Ўакир, анда мен да бала болчумун, атам көп айтчу: " алыктан жалгыз бала калды, кийин таап катышып ал" деп. јтам карыганда айткан, өзүң билесиң, жашоо эптеп өтүп атат, сени издегенге убакыт болбоду.

- Ёчтеке эмес, тууганым бар экенин билсем өзүм издемекмин, эми мына, ата-журтумду жаңыртып уулум келди, куран окуп койолу! - дегенде элдин баары:

- “уура айланайын, куран окубай анан! Ѕечара  алыктын согуштан катуу жаракат алып келгенин көрүп калдым, - деди сексенден өткөн кары киши.

- ќоба, мен дагы көрүп калдым, үйлөнбөйм дегенине карабай апасы ага а€л алып берди эле, кайран киши ушуну билген экен, уулу өлсө да артында ту€к калсын деген да? - деп көбүрүп-жабырып атышты. јта-арбактын жолуна атайын куран окуп союш союшту. јнан ћээримбек үйдүн жерпайын түптөп бат эле дубалын, үстүн жаап койду. Үй бүткөнчө айыл элинин  алыкты билип-уккандары тамак ашын жасап келип турду, жардам беришти. Ўакир ошондо: "јттиң, мен деле эптеп баштасам эптеп уулума у€т болбой бүтүп коймок экемин. ћейли, балам жок деп кайгырчу элем, неберелүү да болдум" деп алдында отурган небересин жыттап коюп оор күрсүнүп алды.

***

∆ен€ ќштон Ѕишкекке кете турган күнү ата-энесине келди. јларга кеңешип, кетээрин айтканда апасы:

-  ызым, а€кка барып эмне кыласың? јтаң экөөбүз деле бышкан алмадай сабагынан үзүлөөр мезгилге келип калдык, сен эми шаарга барбай эле биздин маңдайыбызда бол, - деп туруп алды.

- ∆о-ок апа, кетпесем болбойт, балдарым менен силерге жүк болбой кете берейин.

- јнда бизди биротоло көөмп коюп кет! ”шунча жыл талаалап жүргөнүң жетет, күйөөң келгиче үйүңдө туруп тур, - деп урушту, талашты.

∆ен€ апасынын айтканына акыры көнүп, үйүнөн кетпей ’азардын телефон чалуусун күтүп калды. Ѕолгон акчаларын апасына каттырды. јнан ’азар телефон чалганда ага болгонун айтты эле, ал келмек болду. Үч күндөн кийин келип баарын уккан ’азар:

- јнда мындай, сен бул үйдү сат дагы, шаардан үй сатып алып ошол жакта бол, - деди.

- ќшондой кылайын дегем, сага кеңешейин деп сени күтүп аттык.

- —ага тынч жашоо бербесе ошондой кыл, мага да жакын болосуң.

- Үйдү сатып бер да экөөбүз үй караштыралы, балдарды апам карап турат.

Ёкөө кеңешип жарнама беришти. Ёмереги менен сатыла турган үйгө кардар бат эле табылды, бирок баасына чыдай албай экөө-үчөө кетти. ќшондо ’азар:

- ∆азгүл, бул үйдү сатканда не, менин кызым турбайбы, бул үй кызыма калсын. јзырынча бирөөнү киргизип кой, иниңди киргизсең болоор? - деп ∆ен€ны карады.

- ћакул, - ∆ен€ ага да макул болду.

’азар Ѕишкектен ага бир бөлмө үй алып бермек болуп, офисинин телефонун таштады да жөнөп кетти. ∆ен€ жалгыз коркуп көпкө ата-энесинин үйүндө жүрдү, анын ойунда ушул айылда чоңоюп жаткан уулун көрүп, жок дегенде бир өөп алуу болуп жатты. Ѕир күнү көчө бойлоп кызын кол€скага салып алып атайын «ууранын үйүн акмалай кетип жаткан. Ѕазарбек жанында болчу. јлардын үйүнө жете берээрде үч-төрт бала менен куушуп ойноп жүргөн  еримбекти ∆ен€ токтотуп калды.

-  имдин баласысың?

- ЎакирдинЕ -  еримбек аны жал-жал тиктеп туруп калды.

- џкы, аны багып алышкан! - деди бир бала ары карай качып.

јны  еримбек кууп жетип кармап тепкилеп киргенде ∆ен€ аларды арачалай калды. ќшол кезде Ўакир үйүнөн чыга калды.

- Ёмне болду? - деп  еримбектен сурады ал.

- Ёчтеке! - деп тетири бурула берди бала.

- јйтчы уулум, сага эмне болду? - деп Ўакир бери келатып ∆ен€ны, анын жанындагы баланы көрүп делдээ калганда ∆ен€ кол€сканы түртүп басып кетти. Ўакир таңгала уулуна жетип көзүнөн жаш агып жатканын көрүп чоочуп кетти, - “игил а€л бирдеме дедиби? - Ўакир: "ћен сенин апаңмын деген окшойт, жанындагы балага окшош экен", деп күдүк ойдо турган эле.

- “етиги а€лдын көзүнчө багып алган деп атпайбы?! - деп  еримбек ыйлап жиберди.

-  им? - Ўакир ачуусу келгендей сурады.

- “уратбектин баласы, -  еримбек бырылдап ыйлап үйдү көздөй жүгүрүп кетти.

Ўакир эч нерсе дебей анын артынан басты. Ѕирок ∆ен€ны, анын жанындагы сегиз-тогуз жашар баланы көз алдынан кетире албай жатты.  еримбек үйгө киргенде «уура аны карап:

- Ёмне болду, уулум? - деди аны чочулай карап.

- ћени кайдан багып алдыңар эле?!

- Ёмне, ким айтты ботом?

- јйтпайсыңарбы, мени багып алдыңар беле? - дегенде Ўакир кирди.

«уура экөө тиктешип туруп калышты: "”нчукпа, ызасы басылсын" дегендей Ўакир башын чайкап койду.

∆ен€ болсо эч качан бул баласын ала албасын сезип экинчи бул айылда тургусу келбей эртең эле жолго чыкмак болуп жүрөгү сыздай кетип жатты: "Ѕул айылга келгенде уулумду көрүп күйгөнчө эки балам менен жай турмушумду өткөрөйүн, балким айтылаар күн келээр, издеп табаар, аман болсо акыры көрөөрмүн" деген ойдо баратты.

«уура ичтен тынып: "Өз өлтүрбөйт, жат жалгабайт" деген ушу да, кайсы күнү басып кетээр экен, кагылайын каралдым? јман болсо болду, андан башка арманым жок" деп ойлуу  еримбекти кучагына кыса телмирип калды...


“олук окуйм десеңер, алуу шарты биерде >>>



пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞