»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 

¬атсап: +996777329784
—отка +996700329784
емейл: janyzak@mail.ru

 ниги автора јйгүл Ўј–Ў≈Ќ на кыргызском €зыке

 үтүлбөгөн байлык

Ёмил аскерден келгенден кийин жумуш жок үйүндө болуп калды. —ейде эне жалгыз уулунун аскерден келгенине кубанып, жетине албай жыттап алып эс алып калат. —ейде эне төрөбөй койгон жок, жетини төрөп токтобой ушул Ёмилин зорго кудайдын зары менен көзүнө сүртүп жүрөт. Ёмил өтө жоош, бирөөнүн ала жибин аттабаган жигит. јпасын төбөсүнө көтөрүп баксам деген менен кайсар болуп замандын оорчулугуна шылтап отуруп калат. —ейде абышкасынан калган малып эптеп улантып, уулун үйлөнтөм деп ойлойт, иштеткиси да келбейт, Ёмил ага айтпай жумуш издеп чыкты. Ѕирок оңдуу жумуш табылбай базардан тачки түртмөй болду. Ёртеси документтерин коюп иштемей болуп үйүнө келди. јпасына жумуш таптым деп койду.

- Ёэ балам иштебей эле койо турсаң боло? - —ейде уулуна өз оюн айтты.

- јпа, кантип иштебей койом, сиз картайып баратасыз, үйлөнүш керек болот, анан да жашоо керек.

-  елгениңе аз эле болду, кичине эс алып анан деле иштесең болот да?

- ∆о-ок апа, иштей берейин.

- ћейли өзүң бил балам, - Ёне уулун өз оюна койду. Ёртеси документин алып барып тачка алды да иштей баштады.  үндө бир аз иштеп тапканын алып келип жүрдү. Ѕир күнү түшкө жакын эс алмак болуп туруп калган. “ачкасын токтотуп коюп балдардын жанында турса “олик деген неме келип ага тийишип калды:

- Ёэ дос, тың окшойсуң, ишке киргенден бери менин энчимди бере элексиң, - деп чыйт түкүрө бөйрөгүн та€нып туруп жанындагыларга көзүн кысып койду.

- Ёмне болду, азыр ар ким өзүнө тың, - деди Ёмил эч нерсе оюнда жок.

- “илиң узун го, балдар кантип сүйлөштү буга үйрөтүп койгулачы, - “олик керсейе тамекисин чычайта тиштеп башын чулгуй ары басты. Үч төрт бала аны тегеректеп бириси:

- ∆умуштан кийин базардын артына кел, сүйлөшөбүз, - деп ары кетип калышты.

- Ѕарам, эмнеден коркот элем, сүйлөшсө сүйлөшүп койобуз, - Ёмил алардын артынан карап жооп берип койду. јлар кеткенден кийин жанында турган балдар ага:

- Ёй, алар бул базардагы тачкисттерден взнос алышат, сени соо койбойт го? - деп бири айтса дагы бири аны мыскылдай күлдү.

- —өз кайтарбай койсоң болмок, күндө ар бирибизден 30 сомдон алат, теңелбей эле бере берсеңчи.

- јлар адамдан чыккан айбандар, эти€т бол.

- јйтканынан кайтпаган немелер, - дешип аны а€п жатышты.

-  өрөбүз... - Ёмил өз тачкасын айдап кетип калды.  ечке иштеп акчасын жанына салып алып болжогон жерге барды эле бир топ балдар күтүп туруптур, кызыккандары да жок эмес эле.

- Ѕул баатыр менен сүйлөшүп койгула, өзү келип берип тура турган болсун, - деп “олик керсейе карап калды. ќн чактысы тегеректеп алды. Ёмил үндөбөй ортодо туруп:

- Ѕалдар, бул эмне деген, жакшылыкча эле сүйлөшпөйлүбү? - дегенде бир келип кулак түпкө уруп калды, жыгыла жаздап оңолду да алар менен бир топко мушташып, тигилер көптүк кылып сабап коюшту.

Үйүнө кеч келди. Ёртеси ордунан туралбай жатып калды. —ейде күйпөлөктөп үстүнө үйрүлүп сураса эч нерсе айтпады: "ќоруп атам" деп гана койду. Ѕир жумадан кийин кайра чыкты. Ѕул жолу ал атайын ошол балдардан өч алуу үчүн келди. јл күнү да эч нерсе бербей үйүн көздөй кетип атканда дагы тосуп калды.

- —ен эмнеге керсейесиң? Ёсиңе келгендирсиң, мындан ары күнүгө элүү сомдон бересиң да жолуң менен бол! - “олик буйрук бере сүйлөдү.

- Ёмнеге берем, өзүң иште! - Ёмил аны атайын тоотпогондой айтты.

- ƒагы эле түшүнө элек го мобу макоо, түшүнбөсө экинчи бул базарга келбес болсун.

јңгыча ай-буйга келбей эле туш тарабынан соккуга алып киришти. јдегенде үлгүрбөй калган Ёмил бул жолу ар биринин соккусун тосуп, ар кимисин ар тарапка жыга коюп бирөөсү менен алышып жатты. Ѕир аздан кийин аны ичке бир коюп, бир тепти эле түйүнчөк болуп жатып калды. јргасы кете түшкөн “олик өзү чыкты, канткен менен ал тажрыйбалуу экен, Ёмилдин соккусун тосуп, өзүн эки-үч жолу жыга койду. ∆арым сааттай алышкан соң “олик чарчагандай шалда€ түштү, аны байкаган Ёмил тегеренип келип көк желкеге тепкенде талп этип жыгылып кетти.  арап турган балдардын баары Ёмилди кубаттай кыйкырык чуу түшүп калды.

- јзаматсың!

- Ёмил азамат!

 ыйкырык чуу түшкөн балдарды “олик акыра€ караганда алар бири-бирин тиктеп үндөбөй калышты. Ёмил басып кеткенде тачкисттер да акырындык менен тарап кетишти. ќшондон кийин Ёмилге эч ким унчукпай калды, ал арабасын кылдыратып жүрө берди. ќшол күнү үйүнө келгенде —ейде эне:

- Ѕалам, чарчадыңбы?  ыйналсаң иштебей эле окууңду улантып бүтүрүп алсаң боло, - деди.

- јпа, окууну сырттан бүтүргөнгө аракет кылам, быйыл жазда өзүм барып котортуп келем.

- ќшентсең ошент балам, жалгыз жаныңа кыйналбай турган бол, менин болсо өсөөрүм калган жок, өлөөрүм калды.

-  ойчу апа, сиз али жаш элесиз, - Ёмил апасына эркелей жанына келип жылма€ карап:

- јпа, бир сөз айтайынбы? - деп сырдуу күлүмсүрөп койду.

- јйта гой каралдым, - Ёне уулун маанилүү сөз айтчудай кулак түрүп калды.

- —из азыр кырк алтыда эле турбайсызбы?

- Ёмне болду, элүүгө жакындап калбадымбы, сени орун алдырып койсом, колумдан келишинче сенин турмушуңа кам көрүп койсом арманым жок садага, кана айта турганыңды айтчы?

Ёне уулуна күлүмсүрөй карап жаагынан жыттап койду.

- ћени багам деп кыйналдыңыз, канча өмүрүңүздү жалгыз мени чоңойтууга кетирдиңиз, али да болсо жашсыз, ылайыктуу адам болсо...

- »й-ий арам десе, айтып турганын кара, сен кичинеңде болсо бир жөн балам, эми баары бүттү го, сенин аманчылыгың менин бактым...

—ейде эне ойлуу өткөндөрдү эстей телмире отуруп калганда Ёмил акырын туруп сыртка чыгып кетти. —ейде эненин өткөн өмүрү, уулун үйлөндүрөм деп машакатка түшүп уулун оорутуп алып тарткан азаптарын эстеп отурган ордунда оор улутунуп алды...

***

—ейде он жетиге чыгып буралып өсүп калганда айылдан чыгаргысы келбеген атасы:

-  ызым, окуйм-чокуйм дебей үйдө эле бол, кыз кишинин талаада жүргөнү болбойт, андан көрө үйдө бол, - деди.

- јта, менин классташтарым кетип жатпайбы, аттестатым болсо жакшы, эчтеке билбегендер деле барабыз дешип документ да€рдап жатышат.

-  ызым, болду токтот, экинчи окууга барайын дегениңди укпайын, андан көрө апаң менен сүйлөш.

јйылчы ордунан туруп сыртка чыгып кетип калды. —ейде мелтиреп оюндагысын айта албай туруп калды. јпасы јлыйма кызынын оюн түшүнүп турса да эчтеке дебей анын жанына келди:

-  ызым, атаңды ук, анын бир сөзүнөн кайтпаганын билесиң, сен улуу кызыбызсың, эки иниң менен сиңдиң жаш, - ойлуу отуруп анан кызына жалтайлай карады, - јтаңа тигил “октомурат келип кетиптир...

- Ёмнеге? - —ейде апасын таңгала карады.

- “октомураттын жалгыз баласы бар экен, ошого сени алып бермек болуп, атаңа келиптир...

- ∆ок-жок, апа, эмитен күйөөгө тийбейм, келсе келе берсин, андай болсо мен качып кетем! - дегенде јйылчы кирип келди да жай а€лына бурулду:

- Өзүн өзү билген баланы азыр кетем десе кетир, экинчи ата-энем бар экен дебесин!

- јтасы, балалык кылып атпайбы, ата-энеден кечип, айтканын укпаган бала болобу? - јлыйма кызын кучактай күйөөсүн жалооруй карады.

- јнда кызыңды күйөөгө кеткенче да€рда, эгер сөздү укпаса үйдөн биротоло кетсин, менин сөзүм бүттү!

- јта! - —ейде көзүнүн жашын көлдөтө башка сөз айтууга кудурети жетпей отуруп калды.

ќшентип “октомураттын жалгыз баласы Ѕектурсунга турмушка чыкты. Ёмнеси болсо да жашоого кайдыгер болуп атасынын сөзүн кы€лбай күйөөгө тийип жашап калды. Ѕирок Ѕектурсун абдан жакшы күйөө болду. —ейденин көзүн карап, жүрөгүнөн сүйүп жашады. ”улдуу болуп, Ёмил төрткө чыкканда кайнатасы, андан көп узабай кайненеси, алардын жылдыгы боло электе Ѕектурсун өлдү. Ѕир жылдын ичинде үч өлүктү чыгарып жалгыз —ейде уулун кучактап кала берди. џйлап-сыктап, жалгыздыктын азабын тартып Ёмилди мектепти бүтөөрү менен айыл чарба институтуна киргизип койду. Үчүнчү курсунда аскерге кетти. јскерден келгенден кийин үйлөнмөк болду. јйылдын өзүнө жакын сиңдисинин кызын алып бермек болуп сүйлөшүп көп өтпөй эле үйлөнтүп ала качтырып алды. Ёгер ошондо јйжамалдын абийири таза чыкканда Ёмил аны менен жашап калат беле?..

“опураган эл, жоро-жолдоштору менен шаан шөкөттүү оюн күлкү, шаңдуу ыр, бий өкүм сүрүп јйжамалдын "отурбайм" дегенине карабай жоолук салып, жеңеси жаткырмай болду.  еч кирип кыз намысын коргоочу жеңеси төшөк салып жатканда јйжамал ботодой боздоп ыйлап жатты.

-  ыз, сага эмне болду?  үйөө бала өзүңө теңкур экен, жалгыз бала, эмне ыйлайсың? Ѕол эрте, мен дагы өз милдетимди аткарайын.

- ∆еңе, мен жатпайм, алып кеткилечи, мен буга тийбейм! - јйжамал көзүнүн жашын көл кылып ыйлап жатты.

- Ёсиң менен болчу, татынакай жигитти чанам десең азабыңды тартасың, кызды ушинтип алакачып эле алат, "таш түшкөн жеринде оор" деген ошол, эми эшик аттап кайра кетем дегениң кантип болсун?

- ∆еңе-е, жеңекебай, - јйжамал жеңеси —аиданын бутунан кучактап жалдырап ийди, - јбийиримди төкпө жеңе, мени алып кет, мен... мен бул жерде кала албайм! - Ёшикти карап алды.

Ёмил сыртка чыгып кайра кирип келаткан, колукту менен жеңесинин сөзүн тыңшай туруп калды.

- ∆еңекебай, мени жаткырам деп у€т кылбаңыз, мен алданып калгам!!!

- Ёмне дейт, кокуй?! - —аида кыздын оозун баса калды, - —ен мени шерменде кылганы турасыңбы?

Ѕуларды угуп турган Ёмил андан кийинки сөздөрүн угалбай бир азга туруп: "Ѕул мени у€т кылып жатпай кетип калып абийирин жапканы турат окшойт, шыбырашып атышат. Ёртең досторум, туугандарым јйжамал Ёмилди теңсинбей кетип калды дешип кеп кылат, андан көрө мен сенин абийириңди төгүп туруп жеңеңе кошуп берейин" деп ойлоп кирип келди. јны көрүп чоочуп кеткен —аида:

-  үйөө бала, кыздын көңүлү болбосо зордогондо эмне, атасынын сөзүн кы€лбай отуруптур, сен да буйруган кызга жолугаарсың! - деп тайсалдай кеткенде Ёмил јйжамалды колдон алып төшөктү көздөй тартты:

- ∆еңе, кабатыр болбоңуз, јйжамал жаштык кылып у€лып жатат, сиз бара бериңиз, өзүбүз эле жатабыз, - дегенде —аида эмне кылаарын билбей:

- Ёмил айланайын, кызды кыйнабай эле койчу, эртеңкисин да ойло...

- Ёртеңкиси жакшы болот жеңе, мен јйжамалды кор кылбайм, - Ёмил болбой ыйлап каршылык кылган јйжамалды көшөгөнүн ичине алып кирип көшөгөнү түшүргөндө —аида эчтеме дей албай босогону аттап сыртка чыга жөнөдү.

Ёмил атайын кызды төшөккө жыгып өз намысы үчүн мүдөөсүнө жетти, чалкасынан түшүп жатып алды да:

- Ёми кете берсең болот јйжамал, мени теңсинбей кетти дегиче, - деп ары оодарылып жатып алды.

- ћени ушундан көрө өлтүрүп коюңуз, сизде адамгерчилик болсо абийримди жаап, жок дегенде бир-эки жума калайын, - јйжамал ыйлап отуруп буулуга сүйлөдү.

-  елгенде неге мага айтып койбодуң, жеңеңе айтканча мага айтсаң сыр экөөбүздүн ортобузда калат беле?

-  орктум, кетип калсам билинбей калат деп ойлогом...

- Ёмне болду эле? - Ёмил андан көңүлү калгандай кийинип жатып сурап койду.

- ? . . .

- ћакул, азыр кетпесең кетпе, бирок мен чындыкты айтуум керек!

- Ёмил, мени өлтүрбө, атам абдан катуу киши, балким кан басымы көтөрүлүп өлүп калышы мүмкүн.

- Ёмне-е? ћенин апамчы, ал укса эмне дейт, анын да намысы бар да, келиниң кордолгон неме экен десе анын абалы кантет?

- ∆ок дегенде бир жума Ёмил, абийримди төкпө, отуң менен кирип күлүң менен чыгайын, кулуң болоюн, мени калкалап кой, абийримди төкпө?!

јйжамал эми Ёмилдин бутуна жыгылып боздоп жатканда —аида кирип келди:

- Ёмне болду, деги эми эмне кылабыз? - деп экөөнү алмак-салмак карап туруп калганда Ёмил:

- Ёми кете берсеңиздер болот! - деди ары карап.

—аида эчтеке дей албай јйжамалды жетип жаакка чаап жиберди. Ёмил аны көрүп боору ооруп кетти, бирок үн дебеди: " ой, тим койойун, апама деле билгизбейин, муну да а€п койойун, адам эмеспизби" деп ойлоп:

- јйжамал, мен да пендечиликтен кетпейин, бирок биротоло жашап калам деп ойлобо! - деди.

- –ахмат күйөө бала, ыраазымын айланайын, ушул жерден бозоруп чыкпайын, эки дүйнөдө ыраазымын! - деп сыртка чыкты.

јйжамал солкулдап ыйлап жатты. Ёмил аны өзүнө каратты да:

- јйжамал, эгерде мындай сырыңды катпай, биз жолугуп жүргөндө ачык айтсаң болбойт беле, неге жашырдың? - деди жүзүнө тигиле.

- Ёмил, мен сага айтайын дедим, бирок айта албадым, - Ѕетин жаап ыйлап жатты.

- Ёми эмне болду? - Ёмил саал ага жылма€ карады, - ”шундан көрө ошондо чындыкты айтсаң ойлонмокмун, кеңешип иш кылат элек, балким өз жолубуз менен болмокпуз.

-  ечирип кой Ёмил, ушунуңа эле ыраазымын, ата-энемдин төрүнө шерменде болуп барбай жөн эптеп кетип калсам болду...

- јйтсаң јйжамал, эмне болду эле?

- ? . . .

- ћейли, айтпасаң өзүң бил, ыйлабай эс ал!

Ёмил анын үстүн жаап коюп сыртка чыгып кетти, түнкү муздак абада ары бери басып жүрүп: "ћен туура эмес кылдымбы, балким тим койсом болмок, абийирин ачпай кетирип койсом болмок беле? јнда апам байкуш төгүлүп чачылып баарын а€бай мен үчүн жүгүрүп жүрсө, келини келип алып отурбай кете берсе эмне болот эле, эми эмне болот?", деп ойлонуп атты. јкыры јйжамалга кеңешип көрүп аны бир жумадан кийин үйүнө кетирейин деген ойго токтоду.

—аида эртең менен эрте туруп эч жанга билгизбей кетип калган. ћуну —ейде эне эмне деп түшүнөөрүн билбей калды. ќшентип —аида кайненесине ыйлап-сыктап айтып жатканда кайнатасы угуп калып жүрөгү кармап ооруп калды. Үч күн жатып жарык менен кош айтышып кете берди. јйжамалды —ейде эне алып калды, ошол бойдон кеткен жок. Ёмил апасына жөнөп жатканда:

- јпа, келиниңди ошол бойдон калтырып кел! - деп кала берген.

Өзү койордо барып топурак салып коюп кетип калды. ќшентип Ёмил шылтоо менен јйжамалдан кутулду. јйыл апага бат эле јйжамалдын кыз эмес келгени кеп болуп айтылып атты: көрсө —аида кайынсиңдисине өч экен, өзү баарына жайып жибериптир...

—ейде эне ушуларды ойлоп отуруп көзүнөн жаш куюлуп кеткенин сезбей калды.

- Ёмне болду апа? - Ёмил кирип келип апасынын ыйлап жатканын көрүп чоочулай сурап ийди.

- Ёчтеке эмес балам, өткөндү эстеп кеткен турбайынбы, - —ейде эне жоолугунун учу менен жашын аарчып өз ишине киришти.

Ёмил өзү окуган окуу жайга барып документтерин каратып сырттан окуу бөлүмүнө арыз таштап контрактын акчасын төгүп бир эки жумадай жумушка чыкпай калып келсе тачка түрткөн балдар аны менен сүйлөшүп отуруп өздөрүнчө капаланып атты.

- Ёнеңди, карачы кечээ жумуш болбой болгон акчамды берип кеттим.

- ћен дагы, бүгүнкү акчамды түштөнүп койсом кечинде акча тап деп дагы урушат.

- ”шулар жинге тийди, күндө иштегенимдин жүз сомун атайын бөлүп коюп анан иштейм мен, - деп кейип аткан балдарды карап турган Ёмил түшүнбөгөндөй сурады:

-  имди айтып жатасыңар?

- ∆анагы “олик дегенчи, ошо да...

- Ѕизден жумуштан кийин жүз сомдон алып турат.

- Ѕербегиле да...

-  антип, биз сизге окшоп мушташа албайбыз да, - ∆ашы он бештердеги бала кабак чытый сүйлөдү.

- Ѕербесек урат.

- Ѕүгүндөн баштап бербейсиңер, каерден жолугасыңар?

Ёмил алар менен макулдашып алып, кечки жолугушууну күттү. ∆умуш бүтүп базарда эл калбай калганда мерчемдүү жерге келип жашынып турса “олик алдына кутуча коюп отурду, тачкисттер кезек менен кутучага акча салып өтүп атты, көпчүлүгү он үч, он төрттөрдөгү балдар. Ёлүүдөй тачкисттер бүткөндөн кийин “олик кагазын карап дагы бирөөлөрдү издегендей тигилерден бирдеме деп сурап анан кутучаны көтөрүп жөнөгөндө Ёмил жашынган жеринен чыга калып алдында турду, аны көргөн “олик чоочуп кетти.

-  еле кутучаны, - Ёмил ага колун сунду.

- Ёмнеге, бул менин эмгегим, - “олик тайсалдай кутучаны артына катты.

- Ѕер дегенден кийин бер да, жолуңа түш, кайдагы эмгек? Ѕирөөнүн эмгегинде сенин кандай акың бар?

- —енин кандай ишиң бар анда? - “олик моюн бербей өтүп кетмек болгондо Ёмил анын колун кайрып туруп кутучаны алды да басып кетти. “олик ага даай албай артынан сөгүнүп кала берди.

-  өрөсүң, бул үчүн жооп бересиң!

-  өрөбүз, - Ёмил артын карабай кетип жатып жооп берди да үйүнө жөнөдү.

∆олдон токтоп акчаны санаса беш жарым миң сом экен. "ќңойдон акча тапкысы келген акмактар" деп жинденип алып үйүнө келди. "Ѕулар эми жөн жатпайт, күндө жеп турчу нанынан айрылганга ичи атышкан немелер дагы бирдеме ойлоп чыгат, да€р болушум керек" деген ойдо кечки тамагынан кийин машыгып жатты, мурда көтөрчү штангаларын көтөрүп түнгө чейин машыгып, эртең менен эрте туруп жүгүрмөк болду. Ёртеси балдарды чогултуп алып ар кимисине акчаларын бөлүп берип:

- ƒагы кысымга ала турган болсо мага айткыла, эми эч ким силерге тийишпейт, - деди.

- ќой аке, “олик өтө жаман бала, чоңдугун салганды гана билет.

- Ѕүгүн бизди тосуп алып кадемибизди катырбаса болду... - дешип тачкисттер өздөрүнчө күдүктөнүп Ёмилди карап ар кимиси ар кайсыны сүйлөп жатты.

-  оркпогула балдар, эгер дагы “олик же башка бала тийишсе мага айткыла, коркпой эле айтсаңар экинчи сүйлөгүс кылам, - деген Ёмил тачкасын сүйрөп басып кетти...

“ачкисттер Ёмилди көтөрө чаап мактап катар басып баратканда айлана күүгүм тартып калган. Ёмил тигилерден бөлүнүп эми үйүнө кетчү жолго бурулганда кайдан-жайдан союл көтөрүп кайрадан “оликтер пайда болуп аны тегеректеп калды. —оюл менен чапканы келатканда биринин союлун секирип кармап жулуп алгыча жонуна, бутуна та€ктар тийип жатты. ƒароо та€к колуна тийгенде алардан жазганып, улам бири менен чабышып өзүн коргоп отуруп эки-үчөөнү тоголото койду. “олик экөө алышып калганда милици€ келип калды. јны жанагы тачкисттер чакырып келген экен. Ёмилден бөлүнгөндө алар “оликтин та€к көтөрүп Ёмил кетчү жолго түшкөнүн көрүп калышып, милици€ чакырууга жүгүрүшкөн.

- ћына, буларды кармагыла, бирөөнү жалгыздап жатышат! - деди бири энтиге.

- “октогула! - деп милици€ тапанчасын сунганда экөө качып жөнөдү эле узатпай кармап калышты.

“олик баш болгон алтоону колуна кишен салып кармап кетишти. Ёмилдин башы томуюп, жонуна, карысына тийген та€ктын уусу оорутканына карабай үйүнө кетип калды: " удайга шүгүр, бетимде көгала жок экен, апама билгизбей эле койойун" деп денесинин ооруганына карабай тамагын ичип жатып алды.

- јтакем, чарчадыңбы садага? - —ейде эне уулунун чачынан сылай маңдайынан өөп койду.

- Ѕүгүн чынында чарчадым апаке, эртең эс алайын.

- »штебей деле койсоңчу, өлбөгөндөй оокат бар.

- ∆о-ок болбойт, - Ёмил чөнтөгүндөгү акчасын апасына берди.

-  өп го балам, чарчаганыңча бар тура.

Ёне акчаны алып ороп жанына салып, уулун кымтылап коюп сырткы бөлмөгө чыкты: "—адагам ай, иштебе десем болбой кыйналды, окуусун бүтүп алса жакшы болот эле, жакшы жумушта иштесе көңүлү да көтөрүлөт беле?" Ёне ойлуу көпкө телмирип отуруп анан өз ордуна жата кетти.

 үндөгүдөй эле эрте турду Ёмил: "булар өтө тартипсиздер экен, койо берсе дагы тийишет, сак болушум керек" деп ойлонуп өзүнчө бирөөгө жакшылык кылганына ичинен кубанып алды. јрадан бир жума өткөндө кайра чыкты, негедир жумуш жок ары бери тачкасын сүйрөп жүрүп түштөнүүгө тачканы токтотмок болуп келатса:

- јке, бошсузбу? - деп артынан кыздын үнү угулганда карай койсо бажырайган кара каш, кара көз кыз өзүн карап жылмайып туруптур.

- ќоба-ооба, бошмун, - Ёмил токтой калып буйрук күтүп калды.

- ∆үрүңүз! - Ѕейтааныш сулуу аны ээрчите базар аралап жүктөрүн тачкага жүктөп алып автоконушка алып чыгып кызыл машинага жетти да, - Ѕагажга жүктөй салыңыз, - деди жылмайганынан жазбай, арыдан карап.

- ћына чоң кыз, баары жайында - деди Ёмил багажды жаап.

- –ахмат, мынаңыз.

 ыз жүз сом сунду эле Ёмил аны албай:

- „оң кыз, бул көп, мен жыйырма сом алсам болот, - деди.

- јла бериңиз, клиент болом, мындан ары ошол жерден саат он бирде сизди тапкандай болоюн, - деди да кыз машинасына отуруп оталдырып жылдыра баштаганда Ёмил тачкасын түртүп жөнөдү: "“атынакай кыз экен, жаш сулуу..." деп ойлонуп кетип атты.

 үндө кыздын жүгүн ташып жүрдү, негедир кызды эсинен чыгара албай кыйналып, андан акырындап кача баштады: "бир байдын кызы болсо мени карамак беле?  ой, сүйүп калып азап тарткыча көрүнбөй эле койойун" деп жумушка чыкса да эс алчу жерин өзгөртүп алды.

јрадан бир ай өткөндө таксиге жүк алып чыгып кайра жөнөп жатканда ал кыз жолугуп калды:

-  андайсыз аке, көрүнбөй кеттиңиз го? - деген дабышты угуп карай коюп кызды көрүп токтой калды.

- ја-а жакшы, кичине сыркоолоп чыга албай жаттым, - Ёмил башка сөз таппай оозуна ушул сөз келди.

јнан токтобой кете бермек болгондо кыз:

- “октой туруңуз, али мен жүгүмдү ала элекмин, - дегенде жалт карай берди Ёмил.

Ёкөө үнсүз базар аралап бир аз буюм алды да, машинасына келди. ∆үк салмак болуп Ёмил багажды ача берсе толо экен, ал кызды карады эле кыз күлүп жиберди: - чочубай эле коюңуз, буларды би€кка салабыз, - деп кыз арткы эшигин ачты. Ёмил үндөбөй жүктөп болуп анан кете бермек болду, бирок кыз аны дагы кетире койбоду, - јкыңызды алыңыз!

- ∆ок, бул жолу жардам бергеним болсун, - Ёмил тачкасын түртүп жөнөмөк болгондо кыз тачканы кармап калды:

- ћуну алып коюңуз, дары-дармегиңизге жаратыңыз, бирок менден качпай жүрүңүз, жарайбы?

 ыз аны карап жылмайганда Ёмилдин жүрөгү лакылдап бүткөн боюн калтырак басып тердеп кетти: "бу сулуу мени ажалсыз өлтүрөт го, такыр иштебей койсом кантет?" деп ойлоп кыз сунган акысын ала коймок болуп, чоочуп кетти: кыз бир кагаз миң сом сунуп турган эле.

- ∆ок.  ереги жок, мынча акчаны албайм!

- Ёмнеге, мен сизге дайым клиент болоюн, ошондуктан алдын ала сизге берген "преми€м", - кыз жылма€ колуна салып коюп машинасына отуруп жөнөй берди.

"ƒеги бул кызга менден эмне керек, базарда тачки түрткөндөр толуп атпайбы, мага эмне мынча жабышып калды?" деп ойлогон Ёмил арабасын көңүлсүз түртүп баратканда аны толмочунан келген а€л токтотту:

- “ачки, бошсуңбу?

- ∆ок! - Ёмил ары бурула бергенде ал а€лга башка тачкист жетип ээрчип кетти.

Ёмилдин көз алдына суйкайган көздөрү карагаттай, оозу бойогондой кызыл, мойну койкойгон аппак жүзүнө чачтары сеңселе жарашып турган сулуу кыз тартыла калды: "ашыкча сулуулуктун жоосу көп, чоңдун же байдын кызы болсо өзү кааласа да ата-энеси мени жактырбайт го, мендей араба түртүп жүргөн жалгыз а€лдын баласын теңсинмек беле?" деп ойлоп кабак бүркөй үйүнө сабыры суз келди. ”лам эле кыз жамалы жылт эте көз алдына келе берип жүрөгү ээлигип алат да кайрадан сууй түшөт. ќшентип кыздан качып иштегиси келбегени менен, аны кайра эле өзү көргүсү келип кыйналчу болду. “үшүнө да кирчү болду. јкыры жумушка чыкты. Ёне уулунун эмнеге бушайман болуп жүргөнүн биле албай жүрөкзаада.  антсе да сырын айтпайт Ёмил.

-  агылайын, эмнеге эле башкача болуп кеттиң? ∆е сырыңды айтпайсың, иштебей эле кой десем болбойсуң, - деди бир күнү.

- јпа, кыйналган жокмун, окууну бүтүп алсам жакшыраак жумушка орношсом, сизди кейитпей баксам деп эле ойлоном, - Ёмил сөздү башка нукка буруп койду.

- Ёэ садагаң кетейин атам десе, мен эмнеге кейимек элем, сенин бүркөлгөнүң көрбөсөм эле болду, ушу сени үйлөнтүп-жайлантып келиндин колунан чай ичип, неберемди жонума салып алып эркелетип отурсам болот эле.

- јпа, болот ал дагы, жумушту ылайыктап, үй-жайды оңдоп алсак анан үйлөнөм.

- ћейли каралдым, өзүң эле бил, - ќшону менен эне бала унчукпай калышты.

Ёрте чыккан Ёмил арабасын сүйрөп түшкө чейин жумуш жок жүрдү. —аат экиге чейин жүрүп эки клиент чыгарды да эс алганча эми токтогондо крутой кыз келип калды. Ёмил аны үндөбөй ээрчий жөнөдү. ∆үгүн алып машинага жеткенде кыз кайрыла калып бажыра€:

- ћенин атым Ўахзада, сиздикичи? - деп сурап калды.

- Ёмил... - Ёмил дулду€ жүктү багажка салып атып унчукту.

- ћына эмесе, биз таанышпыз, мындан ары мени күтүп туруңуз, кыйналып иштебей, жумуш болсо иштейт белеңиз?

-  андай жумуш?

- ћисалы бухгалтерликке...

-  өрүш керек.

- јнда, Ёмил аке, эртең бул дарек боюнча барыңыз, сүйлөшөлү, макулбу? - Ўахзада кагазга жазып колуна бере койду.

- ћакул, - Ёмил кагазды бир сыйра окуп анан кызды карады.

- –ахмат Ўахзада, эртең сөзсүз барам, - Ёмил ага жылмайып карап коштошту.

Ўахзада аны токтотуп:

- ћуну алыңыз да, керегиңизге жаратыңыз, - деп акча карматканда ал тайсалдай түштү:

- Ўахзада, мунуң болбойт го, мен ашыкча алганды каалабайм, өз эмгегиме жараша алсам жетет.

- ∆о-ок, бул менин сизге таанышкандыгыбыз үчүн бергеним, - Ўахзада жардамым деп айтуудан тартына жымсалдай сүйлөдү.

јл кетээри менен Ёмил үйүнө жөнөдү. "∆акшы жумуш болсо иштеп алам" деп кудуңдай жетти үйүнө. јл күнү жуунуп таранып таза кийимдерин да€рдап атканда уулунун көңүлү ачык экенин көргөн эне өзүнчө кудуңдап алды.  үндөгүдөй эле кечки тамактарын ичип алып жай сүйлөшүп отурушканда эне уулуна күлүңдөй карады:

- Ѕүгүн маанайың жакшы го уулум, жакшы кабарың бар го дейм?

- ќоба, бүгүн бирөө мени бухгалтерликке жумуш бар деп чакырды, эртең барып билип келейин.

- ∆акшы болгон тура, таза жумуш экен, жакса иштей бер балам.

- »штей берейин, айлыгы канча экенин билип келем эртең, - Ёмил ойлонуп отуруп калды.

ќйлонуп, эртеңки күндү күтүү ага өтө оор болду, уйкусу качып түнү бою жумушту бир, Ўахзаданы бир ойлоп кирпик какпады. јны ойлогон сайын жаны жай албай: "ћен аны сүйүп калдым, эми кантем? јл мени теңине албай койсо... андан көрө аны көрбөй эле жүргөнүм жакшы эмес беле" деп кыжаалат.

Ёртең менен уйку көрбөй түнү бою ойлонуп чыкканга ордунан зорго турду. —ейде эненин кайнаткан чайын ичип алып кийинип алды да жөнөп кетти. ƒарек боюнча келгенде заңгыраган үйгө туш болду, дарбазага келип кнопканы басканда: "кире бериңиз" деген үн чыкты ичкериден. Ёмил эшикти ачып кире берип делдейе туруп калды. Ўахзада кооз жасалгалуу сөрүдө отурган экен.

-  елиңиз, - деп ордунан тура калды.

-  андай Ўахзада? - Ёмил баш ийкей сылык учурашып жанына жетти.

- ∆акшы, төргө өтүңүз, - Ўахзада төрдөн орун көрсөттү.

- –ахмат, - ќрун алып отуруп эки жагын карап койду, - ћен жумушту билейин, мүмкүн болсо тезирээк.

- Ўашпаңыз, адегенде чай ичиңиз, анан сүйлөшөбүз, - Ўахзада адатынча аны жылма€ карады. јңгыча улгайган а€л самоор менен чайды алып келип калды. “абакка плов менен үстүнө үйүлгөн этти дасторконго койгондо Ўахзада Ёмилди карап:

- ∆айыраак отуруп тамактаналы, - деди.

 ызматчы а€л баарын алып келип коюп кирип кетти.

- Ѕул а€л болбосо жалгыз жашагандан коркмокмун. Өзү билип баарын жасай берет, абдан жакшы эже, - Ўахзада Ёмилди аны караганынан улам муну айтып отурду, - аты ∆амал.

- ∆акшы экен, эмнеге жалгыз, ата-энеңдер башка жакта турушабы?

- ћен төрөлгөндөн жалгызмын, Ёмил аке, - Ўахзада ойлуу ичип аткан чайын мелтирей карады.

-  ечирип кой Ўахзада, мен сени капа кылайын деген оюм жок эле сурай койдум эле, - Ёмил ыңгайсызданып кетти, у€лганынан аргасыз жылма€.

- ∆ок-жок,, бейгам болуңуз, мен капа болбойм.

- ќшентсе да...

Ёкөө тең үнсүз отуруп калышты. Ѕир топко ыңгайсыздык ортодо өкүм сүрүп анан кайрадан сөзгө өтүштү.

- ћен сизди жумушка алам, менде тогуз дүкөн бар, товардын көпчүлүгүн »рандан, √ермани€дан алып келишет, ошолордун отчЄтун жума сайын алып мага берип турасыз.

- ја-а, - Ёмил эмне дээрин билбей калды.

- „оочубаңыз, айына он миң сом төлөп турам.

-  өп го? - Ёмил аны таңгалгандай кызыга карады.

-  өп деле эмес, эгер жакшы иштесеңиз кошуп берем, макулсузбу?

- ћакул, иштеп көрөйүн.

Ёмил ушинткенде Ўахзада жанындагы кнопканы басып койду эле ∆амал сумка көтөрүп келип койду да кайра кетти.

- Ѕул сиздин айлыгыңыз, алдын ала беш миңин берем, анан иштешсек дагы болот.

Ўахзада жылма€ караганда Ёмил кыздын көздөрүнөн жалтана жүрөгү зырп этип, көздөрүн тартып алды.

- Ўахзада, мен иштебей туруп алалбайм, анткени адагенде таанышып чыгышым керек.

- Ѕүгүн бара бериңиз, эртең отчЄт ала турган күнүм, жалгыз көп акча менен жүргөндөн чочулап калдым, жаныңда эркек киши жүрсө жакшы экен.

- ћаакул, мен иштешем, сенин кандай кызматың болсо да да€рмын, - Ёмил күлүмсүрөй тамашага чала сүйлөп койду.

- –ахмат, сизге ыраазымын, - Ўахзада да жооп кылгандай жадырай карады. - Ёртең ушул жерге келип түз эле кире бериңиз, күтөм.

- —үйлөштүк анда, - Ёмил ордунан туруп эшикти көздөй басканда Ўахзада кошо басып узатып койду.

∆олдо келатып: "∆алгыз жашаса, ата-энеси болбосо мынча байлыкты кайдан тапты?" деп ойлоп келатып жолдон базарга кайрылып апасына бир сыйра кийим-кече алды, анан эт аш алып үйүнө кубанычтуу келди. —ейде анын алып келген кийимдерин көрүп:

- јтам, буларды кайдагы акчага алып келдиң? - деп сурады.

- ћен бүгүн жумушка орноштум апаке, алдын ала беш миң сом берди, айына он миңден төлөмөк болду.

- —онун болгон тура, таза жумуш, шефиң дурус эле бекен?

- ∆акшы эле... - Ёмил кыз алдында иштегенине намыстангандай аны жашырып койду.

- ќшондой эле болсун каралдым, - Ёне ойлуу отуруп кездеме менен жоолук, туфлини кармалай, - оо садагам, буларды кийип кайда бармак элем, андан көрө өзүңө бир-эки сыйра алып алсаң болмок экен, - деди уулуна.

- јпа-а, сиз бар, менин ырысым бар, элдин көзүнчө кийинип айылга чыгып туруңуз, а менин кийимим бар, жетет азырынча, - деп апасын карап кийин унчукпай калды.

Ёмилди жумушунан да мурун жамалы жанган сулуунун жанында болуу өрөпкүтүп, өзүнчө толкунданып атты: "Ѕалким ал мени сүйбөсөчү? јзыр ага жөн гана иштеп бергенге адам керек, убакыт жеткенде жигит таап алса мени кетирип ийиши мүмкүн" деп да күдүктөнүп атты. Ѕирок тачка сүйрөгөндөн көрө айына он миңден кыйналбай иштеп турууну да ойлоду, канткен менен ар кайсы ойго берилип өзүн алаксыткан менен баары келип Ўахзаданы жүрөгүнөн сүйүп калганына жандүйнөсү жай албай уктаса түшүндө, күндүзү оюнда болуп, жанына келгенде сөз сүйлөөдөн айбыгып иш боюнча сүйлөшкөндөн нары өтө албады: "ћен өтө мокок окшойм, бирок сүйүүмдү билдирбей далилдешим керек, сүйүүм үчүн күрөшөм" деген ойго токтолду.

Ўахзада бара-бара Ёмилге та€нып алды, эсеп-кысабынын баарын өткөрүп берип, алып келген акчаларын санабай сейфке салып койот. Ёмил таңданып жүрдү, бир күнү түштөнүп отурушканда Ёмил аны жылма€ карап сурап калды:

- Ўахзада, сенден бир нерсе сурасам болобу?

- —ураңыз...

 ыз аны жадырай карап кулак төшөп дилгирлене көздөрүн бардап койгондо Ёмилдин жүрөгү ток жүргөндөй зырп этип алды.

- ∆алгыз турсаң, бир үйдө мынча көп акча болсо коркпойсуңбу, балким...

- Ёмне, тоноп кетет дейсизби? - Ўахзада ого бетер көздөрүн жоодурата карады.

- Ѕалким, байкап калгандар болсо, үйдө экөөңөр эле.

- јны да ойлойм, бирок арга канча Ёмил аке, жалгыздык жаныма батты, жашоом ойдогудай болгону менен жүрөк өйүткөн арманым көп.  имге даттанып, кайда катам, кимдир бирөө менен сырдашсам, сыр бөлүшсөм дейм, бирок кимге? - Ўахзада муңа€ отуруп калды.

-  ечирип койчу Ўахзада, санаага салып койдум, дегиңкисин айтканда азыр заман башка, тоноочулар четтен чыгат. Ёгер күйөөгө чыгып алсаң болбойбу? - Ёмил кызды тамаша чала күлө карап сынап сүйлөдү.

-  имге? - Ўахзада анын тамашасын түшүнгөндөй ага жылма€ карады, - ћага күйөө бол деп кимге айтам? - каткырып койду.

- —ендей сулуу кызга ашык болгондор толтура чыгаар, өзүң тоготпой жүргөн болбо?

-  өңүлгө толсо, жүрөккө толбойт, баарына кайыл болуп башымды байлап алайын десем кандай адам туш келет... - Ўахзада ойлуу мелтиреп аны жалжылдай карады, - Өзүмө жаккан адам мени тоотпогондой сезилет.

- ƒеги көңүлүңө толуп, жүрөгүңө жаккан бирөө барбы?

Ёмил кызды кунт койо кулак төшөп кызыга тигилди.

- Ѕар го дечи, бирок ал мени жактырабы же...

- —ени жактырбаган жигиттин жүрөгү жок го?

- ∆ок, андай эмес, менимче ал жигит башкача адам, жүрөгү таза, адамгерчилиги бийик.

- Ўахзада, сени ойго салып койдум, кой мен барайын, бүгүнкү жумуш бүттү го дейм?

- ја-а кетсем дейсизби? - Ўахзада аны томсоруңку муңа€ карады, - Ѕир азга отура турсаңыз боло?

- ќтурганда эмне, осолдугум кармап туура эмес суроо берип жүрөгүңдү оорутуп алдым, ушул осолдугумдан кыздар менен да мамиле түзгөндөн корком, - Ёмил анын көзүнөн көзүн ала качып сүйлөгөндө Ўахзада бырс этип күлүп жиберди.

- ќшончолук эле осолсузбу?

-  өрүп турбайсыңбы... - Ёмил да күлүп калды.

- ћен сиздин осолдугуңузду көргөн жокмун, ниетиңиз таза, түз жүргөнүңүздү гана баамдадым.

- –ахмат, мактай сүйлөп туздаганыңа баракелде!

Ёмил аны чын пейли менен ыраазы болуп карап жүзүндөгү мээримдүүлүктү, митайымдыкты билбеген ачык-айрымдыкты байкап жүрөгүнөн кубанып алды: "Ўахзада мени сүйөт экен, демек мен буга ак ниетим менен жардам беришим керек, буйруса менин жарым болуп калсаЕ" деп ойлонуп калганда Ўахзада:

- Ёмил аке, - деп анын өзүн жалдырай караган көздөрүнө колун шилтеп, - Ёмил аке, сизге эмне болду? - дегенде уйкудан ойгонгондой селт этип алды.

- »й-ии?

- —изге эмне болду отуруп эле уктап кетмеңиз барбы? - Ўахзада бырсылдай күлдү, - Ёч нерсени укпай же сүйлөбөй калдыңыз го?

- ∆ок-жок, Ўахзада, - Ёмил ыңгайсыздана кызарып кетти.

- Ёч нерсе эмес, а сиз апам менен турам дедиңиз беле? -  ыз сөздү башка жакка буруп сурап койду.

- ќоба, менин апамдан башка байлыгым жок, чоң кыз, - Ёмил өзүн колго ала күлүп койду.

- јнанчы, ата-эне табылгыс байлык экени чын, жок дегенде мени төрөгөн энемдин жүзүн билбейм...

- Ўахзада, эгер капа болбосоң өзүң жөнүндө айтып бербейсиңби?

- ќо, ал үчүн сиз экөөбүз бир күн, бир түн сүйлөшүп отурушубуз керек, убактыңызды бөлө аласызбы? - Ўахзада адатынча ага суроолуу бажыра€ карады.

- Ѕолуптур, убакыт табабыз, - Ёмил дилгирлене анын тагдырына кызыккандай жооп берди, - Ѕирок бүгүн жумушу бар, эгер туура көрсөң кете берейин...

- ћа-акул, зарыл ишиңиз болсо барыңыз, - Ўахзада ага ойлуу карады, - Ёмил аке, мүмкүн болсо апаңыз менен таанышсам болобу?

- Ёмнеге болбосун, тааныштырам.

- јнда эртең ала келиңиз.

- ћейли, экөөбүз чогуу келебиз, - Ёмил ордунан туруп дарбазаны көздөй басты.

- ∆акшы барыңыз, менин тапшырмамды унутпаңыз! -  ыз анын артынан аста үн салды, -  үтөм!

- ∆арайт! - Ёмил дарбазадан чыгаары менен эшик өзү эле бекилип калды.

јдамга көңүлү көтөрүлүп турганда өмүр кандай таттуу да шаңдуу, дүйнө кооз, сулуу айланаң канчалык көркөмсүз болсо да баары кызык болуп көрүнүп туруп алат. Ёмилге башка күндөн бүгүнкү күнү башкача сезилип канат бүткөндөй эргип, дүйнө жүзү ушунчалык кооз, сулуу көрүнүп турду: "ƒемек Ўахзада мени сүйөт, апам менен таанышкысы келгени анын мени сүйгөнү, мен сүйүүгө кабылдым, мен сүйүүгө кабылдым!" деп аба жарып, ааламды жаңырта кыйкыргысы келип үйүнө жетти. ∆еткирген машина кайтып кеткенден кийин апасына карап:

- јпа, Ўахзада сиз менен таанышам дейт, эртең эрте мени менен барасыз, - деди кубанычтуу жылма€, - јл сизди көргүсү келет.

- Ѕерекем, ал мени эмнеге көргүсү келет, деги ишиң жакшы элеби, атам?

- Ѕаары жайында, ал сиз менен жөн эле таанышкысы келген го?

- ћейли, каралдым, - —ейде унчукпай калды.

ќшол бойдон эне бала унчугушпай кечки тамагын ичип жатып калышты. Ёртеси эрте туруп экөө кийинип алып машина келгенде жөнөп кетишти. јлар келгенде адаттагыдай дарбаза ачылып атайын күтүп тургандай ∆амал алдынан тосуп чыкты. Ёэрчишип кирип келаткан эне-баланы Ўахзада заңгыраган үйдүн босогосунан каршы алды:

-  елиңиздер! - Ўахзада —ейде менен эски тааныштардай кучак жа€ учурашты, - “өргө өтүңүздөр.

- ∆акшы жүрөсүңбү кызым, жаңы көрүшүп атсак да ал-жай сурамай биздин салт эмеспи, - Ёне Ўахзаданы жүзүнөн сүйө төргө өтүп орун алды.

- ∆акшы, жакшы эне, кудайга шүгүр, - деп, жайланышып отургандан кийин, - Ёмил акемдин апасы кандай адам экенин билгим келди, ушундай жакшы уулду тапкан энени көргүм келди, - деди Ўахзада ойлуу экөөнү алмак-салмак карап, - ћен эненин жүзүн көрбөдүм, мээримин, жылуу мамилесин сезбедим, - деп жанындагы кнопканы басканда да€р тургандай ∆амал дасторконун алып келип жайнатып койду, андан кийин тамагын алып келди. ƒасторкондо булоолонгон аш менен үстүндө чучук баштаган эт үймөлөнүп үчөө аны-муну сүйлөшүп тамактан алып отурушту. Ўахзада —ейде менен эне-баладай көпкө кобурашып атты. јлар сүйлөшүп отурганда Ёмил короонун ичинде ары-бери басып жүрүп анан Ўахзадага кайрылды:

- Ўахзада, мен жумушту бүтүрө берсем болот го?

- ја-а Ёмил аке, барсаңыз барып бүтүрө бериңиз, энем болсо мени менен калат, бүгүн жакшылап сырдашып отуралы, - Ўахзада каштарын кере Ёмилге жалжылдай карады.

- ћейли өзүңөр билгиле, мен кеттим, - Ёмил колун көтөрө кош дегендей жылма€ чыгып кетти.

- Ёне, Ёмил акени кыздай кылып тарби€лапсыз, - Ўахзада —ейдеге жылмайып койду.

- —адага кетейин десе, ашыкча деле эркелеткеним жок, болгон мүнөзү эле ушул, боорукерлиги айрыкча, - Ёне уулу менен сыймыктангандай мулуңдап койду.

Ёкөө бир биринен тартынгандай, сый гана отуруп анан Ўахзада:

- Ёне, сизди бүгүн театрга алып барып келейин, эс алып кетиңиз, - деди эле ал макул болду.

ћурунтадан да€рдап койгонбу, Ўахзада бир сыйра адеми кийим алып чыгып —ейденин алдына койду:

- Ѕуларды кийиниңиз, заматта өзгөрүлө түшөсүз, Ёмил аке келсе сизди тааныбай калсын, - деп күлүмсүрөп койду.

- јлда-а садагаң кетейин ай, тим эле койсоң болбой беле, - Ёне аны кысына карап кейип койду, - Ѕул кийимиңдин баасы өтө эле кымбат го, убара болупсуң да...

- ќй энеке, мен ат-эне сыйлабадым, аларды көрүүгө, угууга зармын, төрөгөн энемдин го жүзүн көрбөпмүн, атамды өгөй энем өлтүрүп койгондо өзүм да билбейм, ак-караны тааный элек жаш экемин. Ѕир гана атамдын кызыл жа€н болуп жерде жатканы алигиче көз алдымда... - Ўахзада көз кычыгынан мөлт эткен жаш тамчылай ары бурула берди, - ∆ок дегенде менин жүрөгүм менен сыйлаган сыйымды көрөөр болсо гана?!

-  айгырба кагылайын, өз энеңдей көрө албасаң да эне болуп бергенге жарайм садага, толгон балам деле жок, Ёмилимдин бир тууганындай болуп жүр! - —ейде Ўахзаданы жүзүнөн сүйө ыңгайсыздыкты жогото кучактап калды, - —енин ушул сыйыңа эки дүйнөдө ыраазымын!

- ћен дагы, энекебай!

Ўахзада бугу чыкканча эненин көкүрөгүнө башын коюп алып көпкө солкулдап ыйлап жатты. јнын азыркы көз жашы кайгынын да, кубанычтын да көз жашы болчу. јнткени ал ата-эненин мээримин көрбөй, өгөйдүн ызгаарын тартканына өкүнүп тагдырына таарынса, тагдыр ага кудайы момун, адамгерчилиги бийик эне-баланы кезиктиргенине, өзү каалап, көңүлү жактырып жүрөгү менен сүйүп калган адамынын ички сезимин билбесе да анын жанында бет маңдай отуруп чыны чайды чогуу ичип жатканына ыраазы эле.

-  ой садага, көп ыйлай бербе, адам баласынын башынан нелер гана өтпөйт, кудай өзүн сүйгөн пендесин кыйнайт экен тирүүлүктө, сенин да алдыда көрөөр күнүң, ичээр сууң, бак таалайың, айтып бүткүс кооз жашооң бар, андан көрө кудайым бак берсин, ырыс-кешиктүү бол балам, таалайлуу бол! - —ейде кызды энелик мээрими менен кучактап чачынан сылап өзү да жашып турду, - јндан көрө Ёмил келгиче экөөбүз эс алып отуруп туралы, жүр жүрө гой.

Ёне Ўахзаданы бөлмөдөн колтуктай сыртка жөнөдү. јлар сыртка чыгып сөрүгө келгенде жадыраган күн нуру дүйнө жүзүн жарык нуруна, мээримине бөлөп төбөдөн оой баштаса да ысык илеби тарай элек эле.

 өпкө отурду, убакыттын өткөнү сезилбей жаркырап жандуунун баарына мээримин чачкан күн да у€сына жакындап тээ алыстан кызарып турду. ќшол кезде Ёмил келип калды. јл чоң сумканы көтөрө кирип, Ўахзада экөө үйгө киргизип кайра чыгышты.

- Ёне жүрүңүз, биз да€рбыз, машина күтүп калды, - Ўахзада энени колтуктай ордунан тургузуп жөнөгөндө Ёмил апасын көрүп таңданып калды, - Ёмил аке караңызчы, энем кандай сулуу а€л, - Ўахзада Ёмилди карай кудуңдап койду.

- „ын эле, мен да тааныбай кала жаздадым, - Ёмил аны кубаттай апасына жетип бетинен өбө бир жагынан колтуктай басты.

- ќкшошкон садагаларым десе, мен эми кайдан жашармак элем, келечек силердики, силер бактылуу болсоңор болду.

—ейде эне ушинткенде экөө бири бирин аста көз кыйыгынан карап тим боло өз ойлору менен алыша кетти. јңгыча машина драмтеатрдын алдына токтоп, үчөө ээрчише театрга киришти. “үнкү он бирлерде чыгып үйүнө келсе ∆амал тамактарын жайнатып күтүп турган экен. Ѕир үйбүлөдөй чогуу тамактанып көпкө отуруп —ейде менен Ўахзада экөө бир бөлмөдө, Ёмил башка бөлмөдө жатып калды. Ўахзада энени эки-үч күн алып жүрдү, кетиргиси келбейт, бирок үйүн тиричилигин ойлогон эне акыры кетүүгө мажбур болду.

Ёне үйүнө келгенден кийин көңүлү көтөрүлө жүрөгү өрөпкүй: "Ёэ кудай, пендем деп жаратканың ырас болсо уулума ушул кызды кошуп койо көр, келиним да кызым да болуп, эне баладай оңуп калайын, жакшы келин келген жерине дөөлөт дегендей жалгызым бактылуу болсо көктөн тилегеним жерден табылгандай болоор эле" деп улам-улам жамалы жанган кыздын жоодурай караган көздөрүн, назик, жумшак мүнөзүн, а€лзатына тиешелүү жакшы сапаттарын көз алдынан өткөрүп кубанычы койнуна батпай жүрдү. "Ёмилим келсе Ўахзаданы келин кылып бер деп айтам, уулум менин тилимди алат, сөзүмдү кайтарбайт" деп ойлонуп, кылган ишинин жыйынтыгы жок, үстүндөгү кымбат баалуу кийимдерин чечкенди ойлонбой ошол бойдон кирип чыгып атканда коңшусу, өзү кырдуу „ачыкей кирип калды:

- ќй-ууй —ейде, сен тим эле кулпуруп алгансың го, бу Ёмил жакшы жумушка кирген го? - деди аны көрүп эле.

- ќоба, Ёмилим бир мекемеби билбейм, деги бир жерде бухгалтер болуп иштеп атат, - Ёне кубанычын аны менен бөлүшкүсү, сүйлөшкүсү келгендей ага мулуңдай карады, -  ир үйгө, ошол барган жерден бирдемелер келген эле, ооз тий.

- Ѕолсун, ушул Ёмил деп кара жаныңды карч уруп, жаштайыңда жесир калып эрге тийбей, серпилип көчөгө чыкпай бактың, эми ошенткен уулуң эмгегиңди актаса эле болду, - „ачыкей шыпшына төргө отуруп калды.

- ”улумдун окуусу эмки жылы бүтөт буйруса, анан дагы өзүнө жаккан иш табаар, дипломун алып алса.

- ќоба-ооба, окуусун бүтүп алса жакшы эмей, баса деги келин алып колуң узарса болот эле байкушум, неберелүү болсоң абыдан кубат болмок, чиркин, баланын баласындай ырахат болобу?

- Ѕуйруса „ачыкей, келинди да алам, жаман уулум аман болсо менин бактым, ырысым ошол, - —ейде кубанычтан жүзү албыра көздөрүнөн бактылуулуктун нуру чачырай сүйлөп атты.

- ќшондой эле болсун, колуң узарып оңуп калат элең, уулуң дагы жакшы киши болот, аман болсун.

- „ачыкей, - —ейде маанилүү сөз айтчудай болуп ага карап күлүмсүрөй кайра эшикти сактана тиктеп койду, - Ёмил абыдан бай кыз менен сүйлөшүп атыптыр, мына буларды ошол кыз мага белекке берип, коноктоп анан жөнөттү. Ѕилесиңби, анын сулуулугу бир башкача экен, менин шаарды кыдыртып белек-бечкекти алып бери атпайбы!

- ќй сен ага эмнеге бардың эле?

- ћенби, ал өзү Ёмилге "апаңды алып кел, таанышайын" дептир, анан Ёмилим мени жасап-түзөп алып ээрчитип барды. “им эле укмуш ай, үйүнүн кан сарайдай чоңдугун айт, ичинин чет элдик буюмдарга толосун айт, - Ёне кубанычын жашыра албай ичтегисин төгүп атты.

- Ѕолсун байкушум, ата-энеси бар бекен деги?

- јта-энеси жашында өлгөн экен, байлык ошолордон калган го?

—ейде өзү да түшүнө бербегендей жооп берип, эмнеси болсо да уулунун бактылуу болушун тилеп жүргөнүн билдирди. Ёкөө көпкө отуруп, алып келгендерин анын алдына жайып жетине албай атты. „ачыкей сыртынан кубаттаганы менен ичинен "∆елпилдеген байкуш, дагы бир шурку€га жолугуп баласынын башы айланып калган го, болбосо ошончо колунда бар кыз чекесинен чертип өзүнө окшогон бардар бирөөнү таап алмак" деп култуңдай ордунан тура жөнөдү.

- ћейли курдаш, эмнеси болсо да мээнетти тарттың, эми урматын көрсөң эле болду.

-  удайга шүгүр, ушул күздө келинди киргизип алсам көөнүм тынып калат эле. Ѕаса, жакында келин-кесекти чогултуп алып жууркан төшөк тиктирип, эки килем соктурсамбы дедим эле, баары да€р.

- ќшент, ошентпей анан, айылдын килем соккон кыз-келиндерин эле чогулта койосуң да.

- ќоба, буйруса жакында баштайм.

Ёкөө жылуу коштошуп, —ейде кайра үйүнө кирди. ќшол күнү —ейде жер баспай эле көкөлөп учуп жүргөнсүдү: "Ўахзада Ёмилди жактырып калган үчүн ишенип жумушка алып, мени менен таанышкысы келген чыгаар, буйруса ыймандуу келин болчудай, мен ага өз энесиндей камкор болом, келиним эмес кызымдай көрүп "кызым" деп айтам" басса турса ушуга окшогон ой мээсинен кетпей өзүнчө эле кудуңдап кобуранып, күлүмсүрөп коюп кеч кирип баратканын сезбей да калды. јнан кечки тамагын жасап уулун күттү. ќшол күнү Ёмил кечигип жатты...

Ўахзаданын кароолчусу бар эле, ал аны сыртынан гана көзөмөлдөп, үйүнө караан жолосо текшерип баарын так аткарчу. Өзү милици€ кызматкери. јшык дөөлөт баш жармакпы, жумушунан сырткары кыздын айына берген он миң сомуна кызыгып жоопкерчилигин алган. јны Ёмилге кыз айткан эмес, кароолчусу ћелиске Ёмилди түшүндүрүп сыртынан көрсөтүп аны да көзөмөлгө алып чоочун бирөөлөр тийишпегендей болсун деген болчу. Ёмил Ўахзадага жолугуп эсептешип коюп үйүнө жөнөмөк болгондо шофЄр кечигип калды.

-  ойо туруңуз келсин, шашпаңыз, шашкан шайтандын иши дешет го? - Ўахзада Ёмилди жалжылдай карады, - бир аз күтө туруңуз.

-  үткөндө не Ўахзада, кете берейин, андан көрө ушул сенин жадыраган жамалыңды эртең күн чыга көрсөм арманым жок, - Ёмил кызга сырдуу жылма€ колунан кысып коюп өз жолуна түштү.

- ∆акшы барыңыз!

Ўахзада жигитти ушунчалык бир мээрим толгон көздөрү менен карап узатып кала берди. ”бакыт адам баласына билинбеген менен бир мезгилде чексиз өзөк өрттөгөн өкүнүчтү, орду толгус кайгыны, арылбас арманды тартуулачу табышмактуу нерсе экенин адамзат кылымдар бою чече албаган, түшүнбөгөн туңгуюк суроо экенин пенде закымдап өтүп жаткан кылымдарда сезбей келебиз, сезбейбиз дагы, биз пенделер жумурткадай ак карасы бөлүнүп, кыйын татаал мезгилде, кылдын учунда турганыбызды сезбей бирөөдөн өйдө, бирөөдөн ылдый сезип өзүбүздүн ыйык атыбызды булгап атпайбызбы?

Ѕолбосо адам ыйык, анын ичинде кыргыз ыйык, керек болсо кыргыз деген ыйык улутубуздун атын ыйык тута албай не деген шумдуктарга бай башка улуттун салтын, үрп-адатын колдонуп жүрөгүбүздү уйдун бөйрөгүндөй бөлүп атабыз.

Ёмилдин көз алдына кыз жамалы жайнап кетпей, үйүн көздөй шашыла кетип жатты. јл үйүнүн жанына жете берээрде артынан жарык көрүндү. ∆олдон өтүп бараткан машина экен деп Ёмил жол бошотуп, жол жээгине өтүп туруп калганда ал жарык тушуна токтоп эки караан аны көздөй жөнөдү.

- Ёй сен кайдан? - Ѕирөөсү аны тааныгандай үн салды, -  рутой кыз сени жеткирбей койдубу? - Үнү кекээрлей чыкты.

-  андай ишиңер бар, жеткиреби же жеткирбейби, жумушуң канча? - Ёмил анын кекээр сөзүнө жараша жооп берди.

- Ѕу күчүк, крутой кыздын жугундусуна тоюп калган го? - деди бири.

- јнын жугундусуна да, сулуулугуна да мас болуп энчиктеп жүргөндүр, - ƒагы бири жанына жете келди.

- —илер кимсиңер? - Ёмил жанына келген эки караанды тааныбай турганын сезип: "ƒемек, булар Ўахзаданы кызганган немелер, мүмкүн шофЄр атайын кечигип буларды тукургандыр" деген ой заматта анын мээсин көзөп өттү.

-  имди эмне кыласың, кыскасы мындан ары Ўахзададан алыс жүр, аны мен алда качан өзүмдүк кылып койгом, - Үнү жоон, бою узуну анын тике маңдайына тура калды, - Ёкинчи анын үйүнө бара турган болсоң мынабу жарыкчылык менен кош айтыша албай каласың!

- ћенин жумушума тыюу салгыдай сен кимсиң? ћен ага жөн гана иштеп жатам.

- ’а-ха, жалданма жумушчубу? јкыңды жакшы төлөгөнгө кул болуудан качпаган немесиң го? - ћыскылдай күлдү, - ƒемек анын кулумун дечи?

- ќозуңа карап сүйлө, - Ёмил жини келе сүйлөдү, - Ѕалким өзүң бирөөнүн кулу болуп жүрбө? - деп оозун жыйгыча тиги тумшуктан ары коюп калды.  үтүүсүз соккудан Ёмилдин көзү караңгылай, теңселе түшүп оңолду, мурдунан кан жа€ берди.

-  ана, жанагы сөзүңдү кайталачы?! - Өктөм унчукту тигил.

- Өзгөнү кул дегендин өзү кул! - Ёмил да өчөшкөндөй ага тикелеше калып аны менен мушташууга да€р экенин билдирди.

- јзамат, айбатың бар жигит экенсиң... - “игил мыскылдай аны тегерене басты, -  ой жигит, мен сага бир гана шарт койом, Ўахзаданы жайына кой, экөөбүз душмандашпайлы. јл кызды жакында мен алып кетем, жумушуңду жасасаң да мындан ары үйүнө кирбей сырттан кетип жүр, кокус бир эле үйүнө киргениңди көрсөм жашоодон үмүтүңдү үзүп кой! - деди да токтоп турган машинага отурганда жанындагысы аны ээрчий түшүп машина ордунан жылып кетти.

Ёмил мурдунун канын тазалап, эки жагын каранып алып үйүнө жетти. јл кирип келгенде тынчсызданып күтүп отурган эне уулунун түрүн көрүп чоочуп кетти.

- Ёмне болду садага, түрүң кантет?

- Ёчтеке апа, коркпой эле коюңуз, келатып жыгылып кеттим, - Ёмил көңүлсүз чөөгүндү алып сыртка чыгып бетин жууп кайра кирди.

-  атүгүн ай, эти€т болбойт белең каралдым, көзүңө тийсе эмне болот? - —ейде күйпөлөктөп суу чүпүрөк алып келди, - ћуну басчы, эртең көгөрүп кетип жүрбөсүн.

- ћейли көгөрсө, эртең эч жакка чыкпайм.

Ёмил апасы берген суу чүпүрөктү баары бир долдойо түшкөн жерине басып жатып: "„ын эле тим болсом окшойт, жалгыз жаныма душмандын эмне кереги бар, крутой кыз деп башымды балээге салбай өз жолумду табайын" деп бир ою айтса, бир ою: "Ёмнеге, мен эркекмин, өз сүйүүм үчүн күрөшө албасам анда менин эркектигим кайсы? ћен суу жүрөктөн эмесмин, Ўахзаданы эч кимге бербейм, ал меники гана болот" деп жаны жай албай атты.

”улунун сабыры суздугун байкаган эне ичинен сызып, бир шойкондон шекшигендей санааркап, бирок үн дебеди. Ёртеси эрте Ўахзаданын айдоочусу келгенде Ёмил ойгоно элек болчу, —ейде ага эмне деп айтаарын билбей уулун ойготту, анын бети шишип кеткен эле.

- ћен баралбайм, өзүңүз эле айтып коюңуз, мени көрбөй эле койсун, - Ёмил тескери карап жатып алды.

- јлда-а кагылайын ай, - Ёне кейий сыртка чыкты да, - ”улум, бүгүн Ёмил бара албайм дейт, сыркоолоп калыптыр...

- ћейли анда.

Ўоопур мыйыгынан жылма€ машинасын жылдырып жөнөдү. јл билет, анткени болгонун болгондой айтып, ошол Ўахзаданы Ёмилден кызганып атайын аларды тукурган. ћуну Ёмил ачык билбесе да туйду, анын көз карашын алдыртан байкап жүргөн.

јл кеткенден кийин Ёмил ордунан туруп жуунуп, бети-башын күзгүдөн көрүп: "јлар дагы мушташканда көргүлүгүн көрсөтмөкмүн, неге унчукпай кетип калышты? Ѕалким мени коркутуп койдум деп ойлогондур. јнча келгенден кийин мени сабабай кетмек эмес, суу жүрөк коркуп калды, экинчи кызга жологус кылдым деп мактанып калгандыр. Ѕетимдин шишиги таркап калса барам да, кызганыч кандай экенин көрсөтөм аларга" деп чайын ичип алып сарайдагы машыкчу темирлерине жабышты. јл машыгып жатканда машина келип токтогону угулду, чыга калса Ўахзада айдоочусу менен түшүп бери көздөй келатыптыр. Ёмилди көрүп эле:

- —изге эмне болгон, бирөөлөр менен уруштуңузбу? - деп сурай кетти Ўахзада.

- ∆ок-жок, капысынан чалынып жыгылып кеттим, эч нерсе эмес, - Ёмил жылма€ жооп берди.

ќшол убакта айдоочу јсандын кытмыр жылмайып өзүн шылшыңдагандай түр менен карап турганын көз кыйыгынан байкап калды. Өткүр көздөрү менен аны жек көрө өчөшкөн адамындай караганда јсан ары бурулуп, машинаны чукулап туруп калды.

-  атуу жыгылыпсыз, эти€т болбойт белеңиз, бир аз күтө турсаңыз јсан келип калмак, - Ўахзада чын пейили менен кейип сүйлөдү, - ƒары алып келип жакшылап караңыз, жарылган жери жок, сөөккө катуу тийген го?

- ќоба, мурдумдан тийдим, ташпы же цементпи, билбей калдым.

Ёмил сүйлөп жатканда түндөгү адамдын үнү, москоол денеси көз алдында турду, калп айтып жатканына у€лгандай жер карады. јңгыча —ейде ары жактан келатып Ўахзаданы көрө коюп:

- »и-ий кагылайын келе гой, биерде турбай үйгө кир, - деп Ўахзаданы эки бетинен өөп үйгө карай жол баштады.

- ћен ушул жерден эле кетейин эне, Ёмил акени ооруп атыптыр дегенинен жетип келген элем, - Ўахзада ыңгайсыздана энени карап тарткынчыктай сүйлөдү.

- ќшо кантип болсун кызым, менин көңүлүм, Ёмилдин көңүлү үчүн да даам ооз тийип чык.

—ейде болбой эле аны колунан ала ичкери киргизди. —ыртынан жупуну көрүнгөн үйдүн ичи а€л колунун чеберчилигинен улам тартылган кооз туш кийиз, шырдак, колго согулган килемдер, ар түрдөгү курак төшөктөр менен кооздолгон эле. Ўахзада босогону аттап кирээр менен башка дүйнөгө баш баккандай болду. “уш кийиздеги сайманын чеберчилик менен кооздоп сайылганын таңгала карап, гүлгө конгон куштардын канаттарынан укмуштай келтирип сайылганына ичинен кызыгып:

- Ёне, бул туш кийизди өзүңүз сайдыңыз беле? - деди күлүмсүрөп.

- ќоба кызым, жаш чагымда сайгам, эми көзүм талып кетчү болду, - —ейде дасторкон жайып атып божурап атты, -  елин алып калсам деп дагы бир туш кийиз бүтүрүп жатам, уул келиним менин бергендеримди кастарлап урунаар деп ойлойм.

-  олунан келген эне берет мындайды, колунан келбегендер сатып берип атпайбы эне, сиз уз турбайсызбы?

-  айдагы уз кызым, жалгызыма колуман келгенин өз колум менен жасап калтырайын деген эле тилегим да-а? - —ейде чай сунуп атып Ўахзаданы жылма€ карады, -  айнененин бергенин баалаган да, баалабаган келин да болот, кандай келинге туш болоор экемин.

ќйлуу чынысын карап отуруп калды. Ёмил үйгө кирген жок, ал јсандын жанына барып машинасын чукулап жатканын карап көпкө турду да анан:

- јсан, чыныңды айтчы, кечинде мени жеткиргиң келбей кечиктиңби?

- Ёмне, ошондой деп ойлоп калдыңызбы? - јсан шашкалактай ага бурула берди.

-  айсактабай ачыгыңды айт, эркекче сүйлөшөлү? - Ёмил аны сүрдүү көздөрү менен тигилип караганда ал көздөрүн ала качып, -  ана Ўахзаданы менден кызганган ким?

-  айдан билем, мен эчтеке билбейм.

- Ѕилесиң! - Ёмил ачуусу келе аны жакадан алды, - —ен баарын билесиң, дагы ошентип жолумду тосчу болсоңор менден жакшылык күтпөгүлө! - деп колун силкип аны койо берди.

јсан эч нерсе дебей кала берди. Ёмил үйгө киргенде Ўахзадага —ейде жаңы сайып жаткан туш кийизин көрсөтүп жаткан эле. Ўахзада туш кийизди суктана кармалап жиптеринин кооздугуна таң калып:

- ќй-ий эне, сиз чебер уз турбайсызбы, мындай өнөрүңүз менен кантип унчукпай жашап жатасыз? ћен сизге ишкана ачып берейин, кыз-келиндерди чогултуп өнөрчүлөрдүн көргөзмөсүн ачсаңыз болчудай экен. Ѕилгениңизди башкаларга үйрөтсөңүз атыңыз чыгат, эл-жер көрөсүз, - деп кубанычтуу күлүмсүрөдү.

- ја-а садага, эми мен ишкана ачып кыз-келинди иштетмек кайда-ан?

-  оюңузчу, сиз болгону билгениңизди үйрөтөсүз, мен керектүүнүн баарын да€рдап берем.

- ћейли, өзүң эле бил, билгенимди үйрөткөндүн эмнесин оор көрмөк элем.

Ўахзада бир топко чейин —ейденин саймаларын, курактарын көрүп отуруп анан үйүнө кайтмак болду. Ёмилди карай:

- Үч төрт күндө барып калыңыз, мен сизди күтө берип тажагандай болбоюн, - деп жарк эте күлүп машинага отурду, - Үйүңүздү көрүп алдым, эми өзүм эле келип турам.

Ёне бала менен коштошо жүрүп кетти. Ёмил машинанын караанын узата карап туруп: "—ени күттүрбөй калайын, өзүм да сени көрбөсөм чыдай албайм го, сен үчүн баарына кайылмын! јлдымдан кан ичээр чыкса да сен үчүн өлүмгө дуушар кылса да сенден кол үзбөйм, сен меники гана болушуң керек" деген ой көңүлүндө ойногондо жылмайып алды. Ѕир жумадай көгөргөнү кетпей үйдө жүрүп тажап да кетти, Ўахзада келип кетип жатты. Ёмил болсо убакытты өткөзбөй Ўахзадага өз сүйүүсүн билдирип андан оң жооп алса үйлөнүүнү чечти.  андай тоскоолдук болсо да баарына да€р болуп чыдамак болду. ќн күн өткөндө ал Ўахзаданын айдоочусу менен үйүнө барды. јл күнү экөө көпкө сүйлөшүп отурду.

- Ѕүгүн үйдө эле эс алыңыз, сизге бир нерсени ачык айтып коюшум керек, бирок аны айтуудан мурун өз башымдан өткөнүмдүн баарын айтууга тийишмин, анткени сиз мен жөнүндө угууга ынтызар экениңизди билем, - Ўахзада ойлуу жер карап калды.

- ќоба Ўахзада, билгим келет, бирок сага оор болсо айтпай деле койчу.

- ∆о-ок, айтуу мен үчүн өтө оор болгон менен сиз үчүн маанилүү, өтө керек.

- јндай болсо кулагым сенде.

Ёмил анын көздөрүнөн жалтана эки жагын карана оңдонуп отурду. ќшол кезде Ўахзада жанында турган сумкасынан чылым алып чыгып күйгүзгөндө Ёмил аны таңгала карап суроолуу туруп калды.

- “аңгалбаңыз, кээде чеге койчу болдум, тагдырымдын оор сыноосу мени алып келип дал ушул ак сарайдай үйгө туш кылып, жашоомо чек койду. јзыр менин сыртымдан кайтарып турчу кароолчум да бар. јл үйбүлөлүү, орган кызматкери, бирок жакындан бери бир адам менин колумду сурап тынчымды алып жатат, ал адам жөнүндө кийин кезеги менен айтаармын... - Ўахзада чылымдын түтүнүн үйлөй жарымына жеткен бөчөктү ары таштап сөзүн улантты, - ћенин ата-энем өтө жарды, экөө тең ичкен адамдар эле. ћен алардын эң улуусу болгондуктан баардык түйшүк менин мойнума түшүп эки иним менен сиңдимди карап окууга жетише албай бир күн барсам бир күнү барбай сабактан аксап калдым. ќшондо он үч-он төрттөрдөгү курагым. ∆аз жадырап айлана көркүнө чыга баштаган. јр түркүн куштардын үнү көңүлдү сергитип жазгы жел ыргагы менен жагымдуу гүлдөрдүн аңкыган жыты каңылжарды жарып жарпты жазган убак. ћен бала кезден таңга маалкы куштардын сайраганын угууну абдан жакшы көрчүмүн. ќшол күнү да эрте ойгонуп таң агара элек болсо да терезени ачып куштун кубулжуган үнүнө моокумумду кандыра ойгоо жаткам. јпам менен атам кечинде а€бай мас болуп келип жатып калышкан болчу. Ѕир кезде апамдын:

- ќшондо неге айткан эмессиң, чыныңды айтканда мен бакмак эмесмин, - деп кыйкырганын угуп эмелеги таңкы куштардын үнүн угуп ырахаттанып өзүмчө кы€лданып жаткан жаным, жүрөгүм болк дей түшүп кулагымды түрүп калдым.

- јкин, сен мени түшүнчү, сен төрөбөй жүрүп калдың, анан анын өмүрү кыска экен, болбосо бизге бермек эмес, - јтам күнөөлүдөй үн катты.

- Өлмөктөн өлбөйбү, мени алдап бактырганыңды эч качан кечирбейм, кызыңды ал да жогол! - јпам айкырып жатты.

-  ойчу башты оорутпай, - јтам бул жолу тажагандай жиндене сүйлөп жатты, - Ёгер ал өлбөсө мен аны менен жашамакмын, сен баланын жытына зар болуп какшап жүрүп өтмөксүң, ушул кыздын артынан уул-кыз көргөнүңө сүйүн!

- Ёмне-е, мен сенин арам сийдик кызыңдын артынан көрүптүрмүнбү, мага кудай берди!

- јрам дебе, керек болсо молдого нике кыйдырып койгом, кызым менин адал канымдан жаралган, тил тийгизбе ага!

- јндай болсо азыр да кете бергиле, - Ёкөө акыйлашып атты.

Ѕалалык туюмум менен ким, кайсы кыз жөнүндө сөз болуп жатканына түшүнбөй жата бердим. ƒеги эле алар күндө ушинтип чабыша беришчү, бүгүнкү урушу башкача башталып казан а€к калдырап ызы-чуу түшүп эле жатты. ”нчукпай башымды катып жатып чаңырган үндөн улам туруп сырткы бөлмөгө чыга калсам атам башынан кан жайылып жерде жатат, апамдын колунда кан болгон балта! Ѕакырып барып атамдын башын өйдө кылмак болдум эле апам жинди болгон немедей чачымдан ала:

- Ўүмшүк, ушунун баарына сен күнөөлүсүң, сени да атаң менен кошо жайлайын! - деп мени түртүп ийип жыгылып кеткенимде балта менен чапмак болуп калганда көздөрүмдү жумуп ийдим.

- јй-ай јкин, сага жин тийдиби?! - деген үндөн калчылдап турган денемди калкалап алып көзүмдү ачсам коңшу а€л кирип келип апамдын колундагы балтаны алып, атамды көрүп кейий, -  удай урган турбайбы сени, бул эмне кылганың? “ур Ўакы, коңшуларды чакырчы! - дегенде көзүмдүн жашын он талаа кылып сыртка жөнөдүм.

«аматта эл чогулуп, участковый келип апамдын колуна кишен салып алып кетмек болгондо эл чуулдап:

- ∆ок дегенде сөөк жашырганча тура турсун, - дешсе да болбой койду.

ќшентип атамды коюп, апамдын кийим-кечесин да€рдап таенем экөөбүз жеткирмек болдук, эң кичүү сиңдим үч жашар эле, ал апамды билчү да эмес, мен кайда бассам ээрчип артымдан калбай ыйлап турчу. “аенем аларды да кошо алып бармак болду. ∆олугууга киргенде мен апамды кучактап ыйлап ийсем менин бекем кучактап алган колдорумду түртүп коюп сиңдимди көтөрүп алып ыйлап, инилеримди өөп атты. ћен шагымды сындырган апама ичим муздай томсоруп туруп калдым. јл ошол бойдон мени карап да койгон жок. џйлагым келип үйгө келдим, ошондо атамды эстеп тамдын артына барып боздоп ыйладым. “аенем мага негедир көз карашы бузула баштады, менин балалык сезимимде апамдын мени кучактап өөп койбогону, таенемдин жаман көзү менен карап кагып-силккенинен мен эми чындап жетимдиктин жолуна түшкөнүмдү боолгодум.

- Ўүмшүк, ушул сенин айыңдан јкиним түрмөгө түштү, сен каражолтой кайдан да жолуктуң, - “аенем Ѕааркан бир күнү таң атпай эле мени каргап-шилеп жатты.

- “айне, минеге антип атасыз, мен эмне кылдым? - ћен эч нерсеге түшүнө бербей ага жалдырай карадым.

- ќозуңа таш, сен шүмшүктү кайдан бага койду, өздөрү менен өздөрү жашай бермек.

- јнтпечи тайне, экөө ээрчишип ичип алып жүрө берчү, биздин ачка экенибизди да ойлоп койчу эмес, - ћен ыйлап отуруп ошенттим.

- »чкендин балакетин аласыңбы, ичсе деле тынч өз жашоолорун өткөрө бермек! „ык эшикке, бүгүндөн баштап бул үйдөн көрбөйүн, - деп өзүнчө эле жинденип мени жонго дүк эттире уруп түртүп эшикке чыгарып койду.

џйлап короонун оозунда турсам коңшу а€л жаныма басып келди.

- Ёмне болду, Ўакы?

ћени ата-энем ар дайым Ўакы дечү.

- Ёчтеке, - ћен сүйлөй албай соолуктап ыйлай бердим, ал мени башыман сылай койнуна катты:

- џйлаба кагылайын, атаң сени кандай гана жакшы көрчү эле?

- Ёже, мени кет деп таенем үйдөн чыгарып койду, - дедим ага эрээркей.

- Ёмнеге, сенин бул үйдө ордуң бар, - ал менин көз жашымды аарчый бетимен өөп үйгө жетелеп кирди.

- ќй эже бу муштумдай кызды ка€кка кубалап атасыз, “урат менен јкин ушул кыздын артынан балалуу болушпады беле, атасы жок болсо эле муну кордогонуңар болбойт да?

- ќй айланайын, сен бизге киришпе, андай бооруң ооруса үйүңө киргизип ал! - “аенем алкына аны менен урушканда ал да куру калбай:

-  усуруна калсаң сени кудай каргайт, кызың туубас болоордо ушул уул-кызды ээрчитип, куу башын май баш кылган! - деп жатканда кичүү таэжем кирип келди.

- Ёмне болуп кетти?

- »мине болмок эле, бул шүмшүккө боору ооруп кеткен имиш, - таенем кекеткендей сүйлөдү.

- Ўүмшүк дебе, ушул кызды баккандан кийин јкиндин согончогу канаган, сотко барса мунун бул үйдө үлүшү бар!

- Ёй сен кимсиң, өз жолуң менен болчу! - “аежем да апасына болуша кетип мага жетип келип жонго чаап, башка уруп-уруп жиберди, - Өлбөгөн шүмшүк, сенин айыңдан ушул болду, эжемдин түрмөгө отурушуна сен гана күнөөлүсүң!

- “арт колуңду, ушунун чекесинен чертсеңер мен сотко берем, јкиндин артынан дагы бириң түрмөгө отурасыңар! -  оңшу а€л  еремет эже экөөнө моюн бербей, - Ўакы, сен эч жакка чыкпа, мен буларга азыр милийса алып келем, сени үйдөн чыгарууга булардын акысы жок! - деп эшикке атып чыкты.

ћенде жан жок, уруп койобу деп бүжүрөп турам. “айнем Ѕааркан өзүнчө булкунуп атты:

-  олунан келгенин кылсын, өлүгүңдү көрөйүн шүмшүктүн азабы өтө турган болду, өлбөгөн жетим, энесин жуткан жексур!

- ”шул өлөт дейсиңби, јкин эжемин убалына калды, эми коңшуларга арызданып барганын кара, күйбөс катындын күйүтү күч болуп кеткенин кара.

јсылкан таежем апасынан кур калбай сүйлөнүп жатты. јрадан канча убакыт өттү билбейм, эшиктен  еремет эже менен кошо милици€ кирип келди.

- ћына айланайын, “урат менен јкин ушу кызды бала көрбөй ак этип так эткенден багып алып анан балалуу болушкан, эми атасы жокто муну үйүнөн кууп атышыптыр, -  еремет эже күйүп-быша сүйлөп атты.

- —енин кандай ишиң бар? - деп јсылкан таежем аны менен айтышып киргенде участковый аны сүйлөтпөй койду:

- „оң кыз, бул кызды бириңдин да уруп-согуп, үйдөн кууп чыга турган акыңар жок, эгер бирдеме боло турган болсо жооп бересиңер!

- Ѕиз эмне кылдык, өзү эле ыйлап чыгып кеткен, анан күйүп кеткенсип жетип келиптир, - “аенем каратып туруп калп айтып актанганына таңгалдым.

-  ана, сен айтчы, сени кууп чыктыбы? - ћилийса мени ээгимден көтөрүп жүзүмө тигилди.

ћен ыйлап сүйлөй албай тура бердим.

- ”шул айта алабы, биз кеткенден кийин дагы урат деп коркуп атат да! -  еремет эже жулкуна сүйлөп өчү бардай мени коргоп атты.

- Ёне, сиз түшүнүк кат жазып бериңиз, ушул кызды уруп-согуп кордук көргөзсөңөр жоопко тартам, - ”частковый папкасынан кагаз алып чыгып ручка берди.

-  ой айланайын, жазбай эле койойун, муну иминеге кордомок элем, - “аенем күнөөлүүдөй кыйпычыктап ийди, - “илдеп койсом эле ыйлап чыгып кеткен.

- Ѕолбойт, жазыңыз, болбосо бөлүмгө алып барам, ошол жерден жазып бересиз.

- ћен жазып берем! - јсылкан таежем анын колунан кагаз ручканы алып жаза баштады.

ќшентип алар чыгып кеткенден кийин экөөлөп ур-токмокко салып, кулагымдын кужурун алып, каргап-шилеп атышты. ћен ошондо гана жетимдиктин алгачкы күндөрүн башыман кечирээримди сездим, жүрөгүм сыздап турду. Ёртеден кечке жумуштун баарын жасасам да жакпайм, же урду деп эч кимге айта албайм, жүдөп кеттим, окууга болсо барбай калдым, күндө казанга суу ысытып кир жууп, камыр жууруп нан жасайм, идиш-а€к жууйм, отурганга чолом жок. Ѕир аз колум бошосо эле таенемдин уулуу сөзү жүрөгүмө ийнедей сайылчу болду. Ѕир жолу апамдын кийип жүргөн костюмун жуу дегенинен жууп атып чөнтөгүнөн кагаз түшүп кетти. јлып карай койсом кат экен, ары бери, эки жагымды каранып бекитип алдым. јнан кой короонун артына барып катты окуп кирдим. јл мындайча жазылган экен.

"—аламатсыңбы “урат, менин абалым оор, бул оорудан өйдө боло албайт окшойм, экөөбүз тилегибизге жетпей калат окшойбуз.  андай сонун тилектер калды... кандай таттуу сөздөр калды айтылбай. Ёх арман ай!!! Ёкөөбүз кечпеген суу калды, аралай элек гүл калды, эркелешчү түндөр калды. “урат, адам болбосумду билип эле турам, бирок дале жарыкчылыкты кы€лбай, өмүргө тойбой баратам, чиркин! “уулганына эки ай боло элек кызыбыз ууз сүттү тойо эмбеди, эненин мээримин көрбөй өсө турган болду. јрманым, сени менен түбөлүк бирге боло албадым, экөөбүздүн сүйүүбүздөн жаралган наристебизди кор кылбай бага көр, жакшы кара. Ўахзаданы сага, сени кудайга тапшырдым: сүйүүбүздүн данеги, өмүрүбүздүн уландысын өз колуңа бак, сенден акыркы суранычым, кызыбызды жетимдей кылбай өстүр! Ёмесе кош жаным, жылт деп учкан жылдыз сымал менин да жылдызым асмандан учту көрүнөт, мен кетип баратам, “урат, кош бол, ко-ош! ∆аныңдай көргөн јксейилиң! 20.09. 19..."

ћен катты окуп жатып көз жашымды ты€лбай соолуктап ыйлай бердим. Ѕир кезде:

- Ўахзада! - деген үндөн улам көз жашымды аарчый салып катты катып алдым да жүгүрүп жеттим:

- “айне, эмне болду?

- “аш оозуңа, өлүп калгансып, заматта жоголуп кетесиң да, деги өлбөйсүң го, өлүм жетпеген шүмшүк! - ∆аза буза коюп калды.

- “уалетке эле бардым, - ћен башымды колум менен калкалай ыйлап ийдим.

- ƒеги сенден кутулбадым го? - деп дагы тап берип калганда  еремет эже кирип келди.

- ”€тыңыз жок, жаман а€л турбайсызбы, ушу тырмактай кыздын убалы жетет го акыры!

- ќй деги сен бизге эмне эле киришип калдың, бизди тынч кой, баланы тилдейт, урат, - таенем аны жактыра бербей кыр карап сүйлөдү, - өз баланы деле уруп койот эмеспи, ботом?

- Өз баланыкы билинбейт, ойнойт, мунун баладай болуп ойногонун деле көрбөйм, күң жумшагандай жумшайсыңар тим эле.

Ёкөө көпкө акыйлашып туруп анан  еремет эже чыгып кетти.

- ќйнобой омурткасы сынсын, ойногондон айланабы? - “аенем өзүнчө эле мени каргап-шилеп булкулдап атты, - јкинимдин шоруна ушул шүмшүк калды.

ќшентип атканда јсылкан таежем кирип келип эле:

- ƒагы эмне болуп кетти? - деди.

- ”шул өлөт дейсиңби, жанагы  еремет деген неме дагы келиптир, тим эле күйүп бышат.

- Ѕул өлүк арыздана берет да! - јсылкан таежем мени келип чачыман тартып өйдө кылды да тээп ийди, бакырып ыйлап аттым:

- Ёже, эжекебай урбаңызчы, мен арызданган жокмун, урбаңызчы! - бутунан кучактап ыйлап жатсам буту менен тээп, жонго дүңк эттире уруп, бетимден чоюп, жиниге тепкилей берди.

џйлап атып үнүм бүтүп, алым кетип кыймылдоого алым калбай жатып калдым. “үн бир оокумда көзүмдү ачсам сыз жерде жатыптырмын.  алчылдап үшүп, бүткөн боюм кыймылдабай ооруп туралбай койдум, эптеп жылып төшөктүн үстүнө жетип кайра уктап калыптырмын.

- Ёй, өлгөн жоксуңбу, жанынын ширинин кара, төшөккө жатып алыптыр! - таежем тээп жибергенде чоочуп башымды көтөрдүм, - тур, эшикке чыгып уйду кошуп кел!

- јзыр.

ћен ордуман сүйрөлө араң турдум да аргасыз чыгып уйду айдап жолго чыктым. ”й койлорун айдаган коңшуларыбыз мени боор ооруй карап атышты, үнсүз көз жашымды төгүп, колумдагы чыбыкты шилтеген сайын бүткөн боюм ооруп кетип бараттым.

- јй байкуш ай, ушуга эле кыйын болду, каапыр таенеси да жаман а€л экен, јкин өгөйлүк кылбай эле, ушул кордоду, - деген сөз кулагыма шак дей түштү.

∆аштуу көзүм менен жалт карай салсам биздин үйдүн тушундагы коңшу а€л экен. јл а€л мугалим болчу, аты “олкун, ал апам камалгандан бери үйгө кирбей калган. јны көрүп ого бетер буулугуп уйду айдап баратып үнсүз ыйлап кетип баратсам “олкун эже жетип келип,

- Ўакы, - деп менин жашка толгон көзүмдү көрүп чоочуп кетти, - Ёмне болду садага, ооруп атасыңбы?

- ќоба, - ћен башымды ийкеп андан ары жөнөй бердим, уйларга жеткенден кийин кайра бурулдум.

- Ѕайкуш “урат, ичсе да сени жакшы көрчү эле, убалың јкинге жетсин, эр өлтүргөн шерменде, - деп мени колумдан алып жетелей басып, - Ётиң ысып турган го, жылуу жатышың керек, - деди.

- ∆аткырбайт да, - дедим мен улутуна.

- ќшолор курусун, таенең эси жок а€л тура, - јл мени менен короонун оозуна чейин келип анан үйүнө кетти. Үйгө кирээрим менен:

- Өлмөсөк болбой эрте келбейсиңби, уйдун богун жампа кыла кой, эчтеке болбойсуң.

“аенем босогону аттатпай эшикке чыгарды. Ётимдин ооруганына карабай жампа жасап дагы үйгө кирип чай ичким келип дасторконго эми отура бергенде:

- Өлө тургансып эле кардың тойбойт да, √үкү чычып коюптур, жууй коюп анан ич, - деди колума сиңдимдин шымын берип.

Ётим ысып чыйрыкканыма карабай шымды жууп жайып кайра кирдим. „ай муздап калыптыр, эптеп нан жей албай жылуу чайдан ичип алып төргө жатайын десем,

- ∆амбашың сынгансып эле жата каласың да, тур кир жуу, суу ташы! - деп таенем мени колумдан тартып тургузду:

- “айне, этим ысып ооруп атам, жата турайынчы, - ћен көзүмдөн жаш куюлта жалдырап ийдим, - “айне, бир пас жатып алайынчы.

- Өлбөйсүң, тур жууп коюп жат! - деп дегдеңдете түртүп чыгарып эшикти жаап койду.

ћен титиреп чакага суу алып келип казанга суу жылытып кир жууп жатып калтырап ошол жерге жатып калыптырмын. ќрдуман тургузуп да коюшпаптыр. —иңдим √үкү келип:

- Ёже туйчу, туй деп атам, - деп жулкулдатып ыйлап атыптыр.

 өзүмдү ачып ордуман зорго туруп эптеп кирди жайып үйгө басалбай жөрмөлөп кирип келатсам тайнем көчө жактан келип:

- Ёмне өлгөнү калдыңбы, ушу сага өлүм келмек кайда, туруп бас, башыңа көрүнгөн өлүгүңдү көрөйүн шүмшүк! - деп тээп ийгенде √үкү наристе болсо да мени а€дыбы:

- “ане, эжеми уйбачы, ыйлатпачы! - деп ыйлап ийди.

- Ѕас, сага ошо эже болуп жыргатмак беле? - деп аны колунан жетелеп кирип кетти.

ћенин башым айланып, калчылдап босогону кармап эптеп туруп дубалды сүйөнө үйгө кирдим да төшөккө жетпей жыгылып кеттим. ќшондо көзүм илинсе эле дөөрүп, этим от менен жалын болуп жатканымда өлүмдү тилеп аттым: "ата, айланайын ата, мени жаныңа алып жатчы, кыйналдым атаке" деп ары карап ыйлайм, кээде гана өлүп калбасын дедиби же жооп берип калгандан корктубу, тайнем чыныга чай менен бир сындырым нан берет. Ѕир айдай жатып анан ордуман турдум, арыктап алым жок, сыртка зорго кирип чыгам. ќшондо менин оюма бир жакшы ой келди, качып кетейин деген жыйынтыкка токтодум. Ѕир аз тыңып калганда түндөп качып чыктым, атамдын мүрзөсүнүн жанына барып коркпой жатып алдым, эч нерсе билбей уктап кетиптирмин.  обураган үндөн ойгонсом мүрзөлөрдүн тээ четинде мал айдагандар жүрөт, көрүнбөгөнгө аракеттенип дөбөнүн түбүнө узунумдан жатып алдым. “үшкө жакын эл көрүнбөй калганда атамдын мүрзөсүн кучактап алып көпкө боздодум, анан ары көздөй аралап барып үстү оюлган мүрзөнүн жанында тактай бар экен, ошонун далдаасына кечке жатып кечинде жолго чыктым. ∆олдон коркуп ит үрсө эле отура калып бир айылга жеттим. јйылды аралап барып чоң жолго чыга келдим. ”лам өткөн машиналарга кол көтөрөм, колумда тыйыным жок, ким бекер алып кетет деп да ойлобоптурмун.

Ўахзада ушул жерге келгенде улутунуп алды.

- “үш оогуча жолдо тура бердим, кардым да ач, ошол убакта бир жеңил машина өтүп баратып токтоду да, кайра артка келип эшигин ачты:

-  айда барасың, кызым? - ћен жете бергенде ал сурады.

- Ўаарга, - дедим мен ага жалдырай карап, - јла кетиңизчи.

- Ўаарда кимиң бар?

- Ёч ким...

- јнан эмнеге барасың, ата-энең кайда?

- јта-энем жок, ала кетиңизчи байке? - ∆алдырап ыйлап ийдим, - Ёптеп жетсем болду.

- “үш, - деди ал, мен отураарым менен жылып жөнөдү.

∆олдо үн катпай келе берди. Ўаарга жеткенден кийин дагы үн катпай айдап баратканда:

- Ѕайке, шаарга жеттим окшойт, мени түшүрүп коюңуз, - дедим мен тартына карап.

-  айда бармак элең, азыр мен сени үйүмө алып барам, анан көрөбүз, - деп ал шаардын ичиндеги айылга бурулуп, заңгыраган үйдүн алдына токтоду.

ћашина токтоору менен дарбаза ачылып эки кичинекей бала жүгүрүп чыкты. јлар ал кишинин неберелери экен. јлдынан чыккан неберелерин өөп, бирин көтөрүп, бирин жетелей машинадан түшпөй отурган мага карады:

- ∆үр үйгө кир.

ћен үндөбөй аны ээрчий бастым. “олмочунан келген а€л мени көрүп жийиркенип алгандай болду, киймим кир, эски, көрүнгөн жерин өзүм эптеп жамап алган элем.

- “а€таңар келип эле оңуп калдыңарбы? - деп тигил а€л неберелерине күлө карап койду.

- јнанчы, - јл киши неберелерин биринен сала бирин эркелете тизесине отургузуп алып ойнотуп кирди, бир кезде гана эсине түштүмбү, - јтыр, бу кыздын кардын тойгузуп, мончо жагып жуунтуп койчу! - деди.

- ћаакул атасы, иши кылып жолдуусуң.

јтыркүл мени анча жактыра бербесе да күйөөсүнүн сөзүн эки кылбаганын сездим. “артынып жарытып иче албадым, анан мончо жагып жуунуп ал дегендей мени карап басып кетти.  анчадан бери жуунбай калганга а€бай сергий түштүм. "Ёми кир кийимимди кантип кием?" деп ойлоп турсам эшикти ачып, јтыркүл эже:

- ∆уунуп болсоң буларды кий! - деп коюп кайра кетти.

- ћаакул, - деген сөзүмдү уктубу, укпадыбы билбейм.

 ийинип алып келсем кайрадан столдо тамак ичип атышкан экен, мага тамак куюп берди. ∆анагыдан үйүр ала түшкөнгөбү же жуунуп алганга өзүмдөн өзүм жеңилдеп калдымбы, берген тамагын ичип алдым.

- »чки үйгө кирип эс ал, телевизор көрө бер, - деди менин тагдырымдын бурулушуна себеп болгон адамым ∆андат байке.

Үйүнө кирип креслолорун көрүп кызыгып отура кеттим, тим эле мамыктай жумшак, телевизорду эч ким көрбөсө деле сүйлөп атыптыр. ∆аным жыргай креслого отурган бойдон уктап кетиптирмин.

- “ур, төшөккө жат! - деген үндөн чоочуй ыргып турдум, маңдайымда јтыркүл эже туруптур.

Ѕашка бөлмөгө кирип төшөккө жатып кубанганымды айтпа, ушул адамга жолукканыма кудайга жалынып аттым, бир сыйра кубанычтан ыйлап да алдым. ќшентип ∆андат байкенин үйүндө туруп калдым. јнын эки кызы бар экен, экөө тең күйөөгө тийип кетиптир, эркек баласы жоктугуна өкүнүп жүргөнүн јтыркүл эже кийин айтты. ∆андат байкенин үйүнө ал күнү түнөп алып, эртеси кетмек болдум эле јтыркүл эже:

-  айда барасың, шаарда жакының барбы? - деди.

- Ёч кимим жок, эптеп базарга барсам соода кылам да... - ћен өзүмө ишене албагандай жер карадым.

- —ен эмес сенден кыйындар соода кылалбай жүрөт, сен кайсыны кыла алмак элең, же бир иштете турган акчаң болбосо, колуңдан эмне келмек эле?

- Ѕилбейм, көрөм да...

-  ой, жөндөн эле темселей бербей биерде эле жүрө бер, канчадасың? - јл мага боору ооругандай карады.

- ќн төрткө толуп, он бешке карадым.

- ∆ашсың, таанышың болбосо кыйналасың, - деп мага жан тарта караганда унчукпай калдым.

ќшондон баштап алардын үйүндө жашап калдым, чынын айтсам оңуп эле калдым.  ардым ток, киймим бүтүн, жан кыйнаган жумуш жок. јтыркүл эже мени анча деле жумшабайт, өзүм алым жеткен ишти кылып койом. јларга болгонун болгондой айтып берип, апамдын катын бердим. јны окуп, јтыркүл эже мени башымдан сылай эркелетип койду. ћен да ага эрээркей:

- ”шул катты атам он үч жыл катып жүрүп анан апам таап алып окуп коюп ошонун айынан бир бирин өлтүрүп койду, апам көтөрө албаган го? - мен атамдын кызыл жа€н болуп жатканын көз алдыма элестете ыйлап алдым, - ќшончо жылдан кийин заматта жек көрүп калабы?

- ќшого эрки жетпеген да, болбосо апаң жакшы а€л болсо өлгөн а€лдан кызганмак беле, канткен менен баары бир тагдырдын жазганы.

- јга чейин апам мени а€бай жакшы көрчү, уруп-сокчу да эмес.

- Ѕоло берет, ачууга жеңдирип койгон тура, - јтыркүл эже ойлуу отуруп калды.

∆андат байкем болсо неберелерине эмне алып келсе мага да ошону ала келет, адегенде тартынып жүрдүм. Ѕагыма ошол киши жолугуп калганына жатып да туруп да кудайга жалынам. јтам тааныбаган, чоочун эле адамдар мени кыйыр туугандарынан бетер багып жатканына ичим жылып, алар эмне десе да макул болмокмун. Ѕирок алардын кызматчылары бар, үйбүлөлүү кызматчысы короонун ичинде кичинекей бөлмөдө турушат, ички жумушту а€лы, тышкы жумушту күйөөсү жасачу. ћенин жасаган жумушума зарыл деле эмес болчу.

Ѕилинбей эки жыл өтүп кетти. јтыркүл эже ооруп ооруканага жатып калды. јйлап жатып дарыланды, эмнеси ооруганын деле билбейм, үйгө чыгарып келгенде анын арыктап калганын көрүп боорум ооруду. “өшөктөн турбайт, мен аны карап калдым. ∆андат байкенин эмне кызматта иштээрин билчү деле эмесмин. Ёрте кетип кеч келчү, кээде келбей да калчу.

јңгыча мен бойго жетип калдым.  ыздары тынбай келип кетип турушат.  ийинки кездери ∆андат байке негедир мага көп тигиле карап калчу болду. Ѕир күнү јтыркүл эженин жанында отуруп:

- Ёже, мен сиз менен кеңешейин дедим эле... - десем ал мени алсыз карап колумдан кармай жылмайганча аракет кыла минтти:

- Ўахзада, эмне айтаарыңды билип турам, сен эми чоңойдуң, өз жаныңды багып кете аласың, бирок сени өз кызымдай көрүп калдым эле, минтип ооруп калбаганда сени бир ордуңду таба турган кылсамбы деп жүргөм. —ен эч жакка кетпе, - деп онтолой сүйлөдү.

- ћа-акул эже, сиз жакшы болуп кеткенче ушул жерде болоюн. ”€лганымдан кетсемби дедим эле, мендей бечараны канатыңыздарга калкалап, өз балаңардай багып келатасыңар, кандай кызматым менен мээнетиңерди актайм, билбейм, - јтыркүл эжени эңкейип бетинен өөп ыйлап ийдим.

-  ой садага, кылган жакшылыгын колко кылбаш керек, жакшылыкты кудай үчүн жасаш керек.

„ачымдан сылагылап ойлуу улутунуп алды. Ёкөөбүз көпкө чейин үндөбөй отурдук. ∆андат байке ар кайсы врачтарды алып келип көрсөтөт, бирок жылыш болбой күндөн күнгө арыктап баратты. јрадан дагы бир жыл өтүп кетти. Ѕир күнү јтыркүл эже мени жанына чакырып алды.

- Ёже, келдим, - ћен анын көздөрү ары кирип, бет сөөктөрү оркоюп, өңү өчкөндөй жумулуу көзүн карап чоочуп кеттим, анын ошондогу жүзүндө өлүмдүн тири суук кабары билинип турган.

-  ызым, - деди ал үнүмдү угуп көзүн ача, - ћен сага бир нерсени айтайын дедим элем, бирок угуп алып мага нааразы болбо, ичиңден да ирибе, каршы болсоң жок деп ачыгыңды эле айт, - деди зорго, эс алып сүйлөп.

- јйтыңыз, - ћен оюмда эч нерсе жок эге чөгөөлөй отуруп сөз угууга аны карадым.

-  ызым, мен сени кызымдай эле көрөм, бирок сен күтпөгөн сөз айтам, менин көрөөр күнүм аз калды окшойт, эми мен айыкпай калдым го.

- јнтпеңизчи эже, сизди мен деле өз энемдей көрүп калдым, атам өлгөндөн кийин көргөн кордуктарымды сиздин мээримиңиз унуткарып, өзүмдү адам катары сезип калбадымбы, сиздин кандай сөзүңүз болсо да аткарууга да€рмын! - ћен анын колдорун кармап отуруп эч нерсе түшүнбөй, сөзүн укпай туруп эле убада берип аттым.

- ∆ашсың, менин эмне сөз айтаарымды сезген да жоксуң... - јл бир азга оор улутунуп алып анан, - ∆андат экөөбүз бири бирибизди сүйүп баш кошконбуз, эки кыз төрөгөндөн кийин мага врачтар төрөгөнгө тыюу салды, ошентип биздин уул балабыз жок, - јтыркүл эже улам эс алып сөздү алыстан баштады, - ∆андат эркек балам жок дебей эки кызды алчаңдатып өстүрүп өз тууруна кондурду, баарын бердик, ушул убакка чейин тескери баспай айтканымды аткарып, көзүмдү карап келет, кокус көзүм өтүп кетсе кандай немеге жолугаарын ким билет? - јл ээрдин тиштей көзүн жумуп жатып калды, мен ошондо да эч нерсе түшүнбөй жомок угуп отургандай тыңшап отура бердим, - Ѕайкушум, менин жүрөгүмдү ооруткусу келбей ичтен сызып жүргөнүн сезип эле жүрөм, башка а€л алып эркек балалуу бол деп айтсам укпай койду.

- Ёже, кыз деле бала да, эркек болбосо эмне болот эле? - ћен ага маңыроо суроо бергенимди сезбей ага таңгала карадым.

- ја-а кокуй, баласың да, эркек бала атанын орун басаары, тукумун улаар ту€гы эмеспи, - јтыркүл эже мени алсыз жылма€ карады, - Ёркек уулу бар адам бактылуу да, кызым...

-  ызы барларчы, эмнеге кызы барлар бактылуу эмес?

- Ѕактылуу, жашоосу ойдогудай болсо бактылуу эле болушат, бирок жүрөгүндө өкүнүч арманы күч болот, артымда ту€к калбады деп кайгыга батып, санаа тартып жүрүп өтөт, мен сага ушул жөнүндө айтайын деп жатам кызым/ ∆андат азыр отуз жетиде, - јл мага көздөрүн кадай башын көтөрдү, - —ен ∆андатка турмушка чыгасыңбы?

- Ёмне дейсиз?!

„оочуп кеткенимди ал көрүп башын чайкады,

- ќоба сен жашсың, сулуусуң, эми гана бышып келаткан алмадай дагы бирөөнүн этегине топ этип түшүп бересиң. ∆андат а€лга жакшы карайт, кор кылбайт кызым, ансыз да жалгызсың, өйдө тартаарың, көңүлүңдү көтөрөөрүң жок, башка бирөөгө жолуксаң кийинки тагдырың кандай болот? ”луу деп чанганың менен жакшы адамга жолуксаң жакшы, өкүнүп калбагыдай болсо дегеним да...

- Ёже, эжекебайым андай дебеңизчи, кантип мен ошого барам, атамдай болбосо да агамдай киши го? - ћен јтыркүл эженин үстүнө башымды коюп алып ыйлап аттым.

- џйла, ыйлап ал, бугуңду чыгар. Өх-хү! - јл үшкүрүп алды, - Ёгерде сен менин өзүмдүн кызым болсоң да өлөөрүмдү билгенден кийин улуу болсо да өзүм абдан жакшы адамга башыңды байлап ал демекмин, анткени аны көрүп туруп "мен өлсөм кайда барат, кандай адамга жолугат?" деп ойлонуп жатам. Өзүң абдан жакшы, эстүү кызсың, сулуу кыздарга кимдер гана кол сунбайт, гүлгө аары конгондой эле болот, а сен, бирок... - Ќегедир сүйлөй албай жашына муунуп алды.

 өзүн жумуп жатып калды. ћен үнсүз көз жашымды төгүп отура бердим. ќшондон кийин јтыркүл эже да үндөбөдү, мен баштагыдай эле жанында ысык чайын, тамагын берип эч нерсе болбогондой жүрө бердим. ∆андат байке мени ќшко алып кетмек болду, јтыркүл эже мени ыйлап туруп эки бетимден өөп:

- —адага болоюн кызым, багың ачылсын, беш күндүк өмүрүң болсо бир гана күнүн жашадың, алдыда дагы канча жашооң бар, кудай бак берсин. ћен бар боломбу жок боломбу, бул үйгө келип тур, мен дагы өз энеңдей кам көрөйүн дедим эле. ∆араткан ал тилегиме жеткирбеди... - деп муңканып ийди:

- Ёжеке, эжекебайым менин, кайда бараарымды эч ким айтпады, балким сиз билээрсиз? - ћен буркурап ыйлап ийдим, - јйтыңызчы, кайда, эмнеге барам?

- —адага болоюн ай!!! - јл мени кучактап солкулдап атты, - ћен дагы билбейм, болгону ќштогу биздин үйгө баратканымды билем. јл үйдө менин кыздарым чоңойгон. Ѕар бара гой, аман болсок көрүшөбүз, - деп колумду бекем кармап, көзүн жумуп, жашы жаагына куюлуп атты.

∆андат байке мени ийинден ала өйдө кылып колтуктап жөнөдү. Үнсүз көзүмдүн жашын көл кыла машинага отурдум, ошол убакта энемдин жүзүн көрбөй, атамдын мээримине канбай, жаштайымда канаты кайрылган чымчыктай чырылдап көргөн азап-тозогум, чоочун адамдардын мага койнун ачып калкалап, жакшы мамиле жасаганы мени үнсүз гана алардын айтканына көнүүгө мажбур кылды...

 ечке маал дал ошол үйгө келдик. ∆андат байке мага эч нерсе дебеди, ∆амал эжеге дайындап коюп кетип калды. ћен каалагандай жашай бердим. јрадан жарым жыл өткөндө келди. јтыркүл эженин өтүп кеткенин угуп а€бай ыйладым. ∆андат байке мага бир сыйра жаңы кийим алып келип кийгизди да, ээрчитип алып дүкөндөрүнө алпарып тааныштырып, кайра келгенден кийин минтти:

- Ўахзада, эми сен чоңойдуң, мындан кийин дүкөндөрдөн отчЄт алып турасың.

- Ёмнеге, өзүңүзчү? - ћен тайсалдай жооп кылдым.

- ћенин жумушум көп, сага паспорт да€рдап жатам, бул үйдү сага жаздырып койойун, анан да башка иштерим көп, - јл сүйлөп жатып мени сырдуу тиктеп, ойлуу ордунан турду, - јзырынча ушул сөз жетет, калганын дагы сүйлөшөбүз, - ∆андат байке сыртка чыгып баратып кайрылып, - Ѕаса, Ўахзада, эгер акча керек болсо үйдөгү сейфте турат, керегиңе жарат, - деп коюп үйдөн чыгып кетти.

Ёмне дээримди билбей нес боло туруп калдым ∆амал эже аңгыча тамагын жасап чакырып калды, экөөбүз чогуу отуруп тамактандык. ∆амал эженин өзүнүн бөлмөсү бар экен, мен аны болбой жаныма жаткырып алдым. ќшондон баштап ∆андат байке мага жакындан кам көрүп, бирок ашыкча сөз сүйлөбөдү, мени ээрчитип жүрүп паспорт алып берип, үйдү мага жаздырып документтерди алган күнү ∆амал эжеге тамак жасатты. Өзү ичимдик ичкенин көргөн эмесмин, ошондо вино ала келиптир. Ёкөөбүз гана отурдук.

- Ўахзада, мен бүгүн сени менен чындыкты айтып, кеңешип алышым керек, - мени ойлуу карап болоор болбос жылмайып койду.

- ”гуп атам, - ћен андан көзүмдү ала кача бош үн каттым.

- Ёмесе мындай, јтыркүл эжең бир сөз айтты беле?

- Ёмне деп? -  айра өзүнө суроо узаттым.

- Ёстечи, - јл мага көңүл койо карап кулак түрүп калды.

- ћм... ћен эмне кылышым керек? - деп аны жалооруй карадым.

ќшол көз карашымда арманым, аргасыздыгым үчүн ыза болуп жүрөгүм канап айыпсыз жаным андан жооп күтө жандүйнөм алсыз чымчыктай чыркырап, канаты кайрылган бөдөнөдөй үрпөйө карап калдым.

- —ен капа болбо Ўахзада, мен сага күч колдонбойм, зордобойм, эркин адамсың, жашоо сеники, - јл башын жерге сала ойлуу отуруп калганына буулугуп калган жаным түнөрүп жаай албай турган күндөн бетер эчкире ыйлап ийдим.

- ћунун баары эмне үчүн, ким үчүн, мага мынчалык мамиленин эмне кереги бар эле?! - деп боздоп ыйлап жатканымда ал жаныма келди.

- Ўахзада, кой минтип ыйлабай жүр, билсең баары сен үчүн, јтыркүл эжеңдин аманат тапшырмасы үчүн. ћенде баары бар, шаарда үч үй бар, бул жерде экөө, мен бирөөгө жакшылык кылгым келди, сен ойлон, өз тагдырыңды өзүң чеч! - деди да чыгып кетти.

Ѕир аздан кийин машина короодон чыгып кеткендей болду. џйлай берип көз жашым соолуп калгандай томсоро отуруп калдым: " антип ушул атамдай адамга турмушка чыгам, эмнеге мени кыйнап жатат, балким үйүн, дүнүйөсүн берсе эле ага макул болот деп ойлонуп атабы? ∆о-ок, мен эч качан ага тийбейм, байлыгына башымды байлабайм" деген чечимге келдим. ќшол бойдон андан дайын болбоду. ”йкусуз таң атырып, кеч киргизип санаадан жүдөп кеттим, жүрөгүмө эч нерсе барбайт.

- Ўахзада, сенин бир жериң ооруп жүрөбү, өңүңдөн азып кеттиң, - деди ∆амал эже бир күнү.

- ∆ок, эч жерим деле ооруган жок, сизге ошондой көрүнүп жатса керек, - Ёжеге жылмайган болуп жооп бердим.

- Өзүңдү көп эле кыйнай бербе, ай түбүнө ким жеткен дейсиң, жашыңда санаачыл болсоң ооруп каласың.

- Ёмнени ойломок элем, - деген менен кайрадан ойго чөмүлө томсоро үйгө кирдим.

∆амал эже өз иши менен алектенип кетти. »чки бөлмөгө кирип диванга көмкөрөмөн түштүм да үнүмдү чыгарбай буулугуп ыйлап кирдим.  өз жашым жазгы нөшөрлөп төккөн жамгырдай жаздыкка сиңип жатты. "Ёми эмне деп жооп берем, кантип атамдай адамдын а€лы болууга макулдугумду билдирмек элем? ”шундай чоң адамдар алсыздарды кордоп өз кызмат абалынан, байлыгына манчыркагандан пайдалангысы келет тура. ∆о-ок, мындан көрө мен бул жерден качып кетем, эртең бул жерден сөзсүз кетем" деген ойго токтодум. “үнү менен уйкум качып кирпик какпай ойлонуп жатып таңга маал катуу уктап кеткен экемин:

- Ўахзада тур, тура гой, - деген ∆амал эженин үнүнөн ойгонуп кеттим, - көзүмдү ушалап зорго ачтым эле ал менин чачымдан сылай салмактуу эркелете сүйлөдү, - “ура гой кызым, ∆андат байкең келиптир, сүйлөшө турган сөзү болсо керек.

- Ёмнени сүйлөшөт экен? - деп алып кайра ыргып турдум, жүрөгүм лакылдап кетти: "јй кудай ай, бүгүн кетип калайын деп жатпадым беле, келип калганын кара" деп томсоро туруп калганда ∆амал эже менин саамайымдан сылай жылмайып:

- јнтчү эмес, бирдемеден чоочугандайсың да кызым, ал адам жакшы киши, мен муну көп жылдан бери билем, бол эми туруп жуунуп чайыңды ич! - деп чыгып кетти.

“уруп ваннага жуундум да ∆андат байкенин бөлмөсүнө кирдим.

- ќо сулуу кыз, кандай уйку кандыбы, ушунча да уктайсыңбы, карачы түш болуп калды? - ∆андат байке мени маңдайымдан өөп койду.

- –ахмат, - —уз гана анын көздөрүнөн көзүмдү ала качтым.

-  ийинип чык, мен сенин окуган мектебиңе алып барып жок дегенде күбөлүк алганга сүйлөшөйүн, - деди анан мени сырдуу карап.

- ∆ок, мен ал жакка барбайм, - ћен жер карап бурк этип жооп бердим.

- Ёмнеге, келээрки жылы окууга тапшыртып койом, окуп алсаң кор болбойсуң.

- ќкубайм, алтынчы класска чейин эле окугам да, эми мага күбөлүк беришпейт.

- Ѕерет, мен сүйлөшөм, - деп мени көндүрө албай көпкө отурду.

јкыры менин көгөрүп макул болбой койгонумда гана унчукпай чыгып кетти, бирок эч жакка кетпеди. Ёшикте ары бери басып жүрүп кечинде кетти. ћен эч ким менен сүйлөшпөй жатып алдым. ∆андат байке дагы келбей калды, деги эле анын келбешин сурана берем. Ѕирок ал кайчы жолдо кайда бараарымды билбей турганда ушул адам мени өз койнуна катып, бүлөсүнө кошуп чоочун экениме карабай асырабады беле, он төрттөгү менин тагдырым бул адамга жолукпасам эмне болот эле? ”шуларды ойлонуп отуруп анын айтканына макул болууну чечтим. "Ѕалким кудай өзү мени атайын ушул адамга жолуктуруп жаткандыр, жашыбыздын аралыгы жыйырма жаш экен. ћейли, насибиме ушул киши буйруган болсо айлам канча" деп улутунуп алдым.

јрадан бир ай өткөндө ∆андат байке келди.  елгенде мындан ары эч жакка кетпей турган болгонун айтты, анын сүйлөгөн сөздөрүнүн бири кирсе бири кирбей кулагы укпаган керең болуп отура бердим. Ѕиз бир үйдө жашасак да экөөбүз эки бөлмөдөбүз, тамактанууга келгенде гана чогуубуз. Ќегедир ал мага көңүл бурбаган өңдүү, кез кезде гана кайрылып калбаса сүйлөбөйт. ”бакыт өтө берди, менин туулган күнүм келип калды, ошол күнү ал мага чоң белек алып келди, ал нике шакеги экен, эч нерсе болбогондой эле колума тагып:

- Ўакы, туулган күнүң кут болсун, бактылуу бол! - деп чекемен өөп, колумду кысып, - ∆үрү концертке барып келели, - деди кубанычтуу.

- ћен эч жакка барбайм, көңүлүм жок.

ћен өз бөлмөмө кирип кеттим, ал турган ордунда калып калды. јнын жүрөгүн кайдан түшүндүм, тагдырыма таарынып, өз жанымды кыйгым да келди, тобокел деп айтканына көнүп бергим да келди, бирок жүрөгүм эркиме баш ийбей койду. ∆андат байке ошол күнү түндөп кеткен боюнча келбеди...

 етип жатып ∆амал эжеге: "Ўахзада мен эмки келгенимче баарына баш ийип үйлөнүүгө да€р болсун, келээрим менен загска барабыз" деп айтып кетиптир, бирок тилегине жетпей калды, машинасы менен авари€ болуп мүрт кетиптир, аны туугандары койгондон кийин уктук...

Ўахзада ойлуу отуруп калды да, бир топтон кийин:

- ћына менин тагдырым, ал киши ошентип ойлогонуна жетпей калды, эгер тирүү болсо балким мен анын а€лы болуп калаар белем, баардык байлыгын, үйүн мага берип кете берди, - деп улутунуп алды.

-  ыйын болгон тура, анан туугандары же кыздары келип сага эч нерсе деген жокпу?

- ∆ок, бири да басып келген жок, анын Ѕишкекте ири ишканалары бар экенин билип калгам, ошол үчүн бул дүкөн менен үйдү ойлошкон деле жоктур.

- ƒа-а, демек ошентип крутой кыз аталып калдым дечи? - Ёмил аны тамашалай карап күлүп койду.

- ƒал ошондой, бекер оокат дүнүйө мага кайып каскагынан буйруп отурат, бечара кишиге жаман эле болду.

Ёкөө көпкө кобурашып, ∆амалдын да€рдаган тамагын ичип отурду. Ёмил ал күнү үйүнө кеч кайтты, аны Ўахзада өзү жеткирип койду.

Ёмил ошол жылы окуусун сырттан бүтүрүп дипломун колуна алды. —ейде уулунун дипломун куттуктап коңшу-колоңун, сиңдиси менен инисин чакырып элден бата алды. Ёт желип бата тилээр учурда айыл аксакалы „отбай абышка алакан жа€:

- ”улум, сенин атаң Ѕектурсун абыдан жакшы адам эле, атадан артык уул, атага тең уул, атадан кем уул деп койот, сен Ѕектурсундан кем болгон жоксуң, атанын атын чыгарган жалгыз уулсуң, эми ушул окуган окууңдун үзүрүн көрүп ылайым элдин адамы бол, бак карап кыдыр даарысын, тилегиң кабыл болуп өмүрүң узун болсун, оомийин! - деп алакан жайганда отургандардын баары бата беришти.

- јйтканыңар келип, батаңар кабыл болсун, айланайындар! - —ейде маңдайы жарыла сүйүнүчүн эл алдында төккөндөй божурап жатты.

 елген эл ар кимиси ар кандай сүйлөп, айылдагы балдардын жакшысын, жаманын кеп кылып, Ёмилдин бейчекилиги жоктугун айтып отуруп тарашты. Ёне бала бир чоң иш бүтүргөндөй, бир милдеттен кутулгандай өздөрү да кубанып отурушту. јта-энеси өлгөндөн кийин каттабай калган сиңдиси менен иниси Ёмилди куттуктап экөө бирден торпок жетелеп, эжесине белек-бечкегин алып келишкен экен. јларды жакшылап коноктоп жөнөтүштү.

Ёмил Ўахзадага эки күн барбай калды эле, ал дагы өзү келип калды. Ёмилдин диплом алганын угуп сүйүнүп, көрүндүгүнө эки миң сом берип дипломун колуна алып карап анан:

- Ёмил аба, ушундай кубанычыңызды неге мага барып айтпадыңыз, менден алыстагансып эле кача баштадыңыз да? - деп күлө карады.

- ∆ок Ўахзада, мен шашып калдым, эжелеримди да чакырып койгом, жалгыз жетише албай калдым, - Ёмил кыз алдында күнөөлүүдөй үн катты.

- —адага болоюн десе, сенден кубанычын жашырмак беле, таарынбай үйгө кирип даам сыз, эртең барат айланайын, сенден эмнеге качмак эле? - —ейде Ўахзаданын бетинен өөп үйгө алып кирди, - “аарынбай жүр садагам, кызымдай эле болуп калдың, өз үйүңдөй эле келип кетип жүрсөң.

—ейде эне кубанычы койнуна сыйбай дасторконун жайып кыздын алдына беш бармагын алып келип атайын алып койгон жилигин коюп жетине албай жатты. Ўахзада эненин сыйлап далбастаганына ичинен ыраазы болуп отурду. јл түнү үчөө көпкө чейин сүйлөшүп отурду. —ейде аны жибербей койду. Ёмил экөө ар кайсыны сүйлөшүп отуруп тамашалашып калды.

- Ўахзада, сен күйөөгө качан чыгасың? - Ёмил кызды сынай карап сурап калды.

-  өңүлгө туура келээр эч ким жок го? - Ўахзада ойлуу телмирип калганда, Ёмил:

-  ечирип кой крутой кыз, өзүңө жакпай жаткандыр?

- ћенин азабыма да, жыргалыма да чыдай турган адам болсо болмок, бирок...

- Ёмне бирок? - Ёмил аны ого бетер шаштыра сурады, - ∆үрөгүңө жакканы жок болуп жатабы?

- “уура таптыңыз, жүрөгүмө жакпайт, жакканы мени жактырбайт, - Ўахзада Ёмилге жылма€ көздөрүнө тике карады.

-  ойсоңчу чоң кыз, сиздей сулуу кызды кимдер сүйбөсүн, өзүң сүйбөй жатсаң керек?

- ќшондой, сүйгөндү сүйө албай, көңүлүмө жакканы мени тоготпойт... Ѕилесизби, жакындан бери айланаман коркуп жүрөм, жалгыздыктан тажадым.

- ќшон үчүн күйөөгө тийиш керек! - Ёмил култуңдай анын мурдунан чымчып койду.

- ја-ай Ёмил байке, сиз табыңыз, сөз жок тийейин! - Ўахзада көздөрүн жалжылдата күлүп койду, - јндан көрө энемди бир-эки күн менин үйүмө жиберип койсоңуз болот эле.

- јпам өзүн өзү билет, мен аны билбейт экемин крутой кыз, апам келин алам деп эле убараланып атат.

- —из үйлөнгөнү жатасызбы? - Ўахзада кабагын тырыштыра карап калды, -  ызыңыз барбы?

- јзырынча жок, бирок издеп жүрөм, табыла элек.

- џлайым издегениңизди табыңыз, жеңени жандап отуруп мен дагы чер жазайын, - Ѕажыра€ күлүп тамашалап калды, -  елин алам дегенине караганда энемдин тапканы болсо керек?

- јнысын билбейм, бирок мен дагы өзүмө жакпаганга кантип үйлөнмөк элем. јйтсаң, Ўахзада, дүйнөдө сүйүү деген нерсе барбы өзү, анын өңү барбы, буюмбу же суудай суюк нерсеби? - Ёмил Ўахзадага эңиле берип жүзүнө тике карап сурады, - —ен билесиңби сүйүү кандай болоорун?

- ∆о-ок байке, суудай суюк болушу мүмкүн, анткени ал адамдардын колуна көп токтобойт тура, чанда гана адам кармап калбаса... - Ўахзада ойлуу көздөрүн ирмегилей Ёмилден тартына жер карады.

- џрас эле, сүйүүнүн биринен бирине өткөнүнө караганда сымаптай нерсе болсо керек, - деп ойлуу, - —ен чын жүрөгүң менен сүйүп көрдүң беле?

- ∆ок, сүйүп көрө элекмин, бирок сүйүп калсам керек...

-  ойчу, чын элеби?

- „ын, ал мени сүйөбү, сүйбөйбү, билбейм, балким ал дагы менден сымаптай жылт этип бирөөнө кетип калабы, ким билет?

- ∆үрөгүңүзгө чок салган кандай жигит болду экен, билсек болобу?

- јзырынча жашыруун боло турсун, бирок сиз жардам бере аласызбы?

- —өзсүз жардам берем, кана айта койчу? - Ёмил куудулдана купшуңдай кулак түрдү, - Ўахзада, сен адегенде бери болчу, - јны эки каруудан ала өзүнө тартты, - ћына, азыр жүрөгүмдүн эмне деп жатканын уксаң, балким ошол сага өтө жардам берээр?

-  ана, кана? - Ўахзада Ёмилдин көкүрөгүнө башын жөлөй саамга туруп калды, анын жүрөгү ого бетер "дүк, дүк" этип жатканын угуп өзү да саал титирей калтыраганы сезилип үнсүз турганда:

- Ёмне, шыбыраганын сездиңби, сулуу кыз? - Ёмил кыздын белинен а€р кучактай жүзүнө карады.

- Ѕилбейм... -  ыз наздана жүзү кызарып кетти.

- "Ўахзада, Ўахзада" деп көптөн бери жанды койбой шыбырап жатат!

- ”ктум... -  ыз энтиге дем алып, - ”шунуңуз чынбы, ишене албай турам?!

- »шен, ишенчи Ўахзада, мен сенин сунушуңа сени гана көрүү, аз болсо да жаныңда болуу үчүн баргам!

- „ынбы? - Ќаздуу көздөрүн жалжылдата күлүмсүрөп койду.

- „ын, ишенесиңби мага? ћени крутой кыз теңине албайбы деп эле жүрөм, - Ёмил кызды саамайынан сылай маңдайынан өөп койду.

-  убанычтан жүрөгүм жарылып кетпес бекен? - Ўахзада анын жүрөгүнө башын жөлөп, - ћен дагы сизге жипсиз байланганым качан?

- јлтыным менин, - Ёмил бир азга ойлуу туруп анан кызды эки карыдан ала көздөрүнө тике карады.

- Ўахзада, мен сенин байлыгыңды эмес, өзүңдү чын жүрөгүм менен сүйдүм, мынабу жоодураган капкара көздөрүңдү, жаңы чыккан айдай иймейип кол менен жасалгандай куюлушкан каштарыңды, кырдач мурдуңду сүйдүм! ”шул кезге чейин айталбай жүрдүм, адегенде бир крутой чоңдун кызы болсо мени теңине алмак беле деп ойлочумун.

- јнтпеңизчи, сүйүүңүзгө сүйүүмдү кош колдоп сунуп жооп берейин, сүйүүмдү, жүрөгүмдөн чыккан аруу сезимимди кабыл алыңыз.

- ∆үрөгүм менен кабыл алдым! - Ёкөө көпкө үнсүз кучакташып туруп калды, - —ени көргөн сайын көргүм келип жаным жай албаганынан сага жолукпай коюуну туура көргөм.

- ј мен сизди бир көргөндө эле сүйбөсөм да көңүлүмө жагып калгансыз, кы€бын келтире албай жүрбөдүмбү? - Ўахзада шыңгыр күлкүсү жаңыра назданып койду, - »здеп жүрүп зорго таппадымбы ошондо.

- ќшондон бери мени сүйбөй койобу деп коркуп жүрбөдүмбү.

- ј мен сизден бир гана сөз күтүп жүрбөдүмбү?  ыз кишинин сүйөм деп айтышы кыйын экен, - ќйлуу, жигиттин көздөрүнө карады, - ћенин байлыгымды сүйдү деп ойлобойм, сиздин байлыкка кызыкпаганыңызды жакшы билем да.

- ∆ашоонун өзү дайым сырдуу, табышмактуу экенин билем, тагдыр бизди кандай сынагына алып калаксыз кайыкка калкытабы, бакытка балкытабы алдын ала билбейбиз, бирок Ўахзада, менин сүйүүм сен үчүн эскирбес, майтарылбас, муздабас сүйүү, биз буйруса бактылуу болобуз ээ?

- ћен дагы сизди бүт өмүрүм өткөнчө кы€ карабай, сүйүп жүрүп өтүүгө убада берем!

Ёкөө көпкө чейин бир бирине сүйүүсүнүн бекемдиги, тазалыгы, түбөлүктүгү жөнүндө, келечектеги максаттарын ишке ашырууга кеңешип отуруп таң атып кетти. ќозгу бөлмөдө жаткан —ейде экөөнүн тилегин тилеп: "”шул ай чырайлуу кыз менин келиним болуп калса экен" деп алардын күлүп сүйлөшүп жатканын тыңшап ал да оңдуу уктай албады. Ёртең менен эрте туруп чайын кайнатып аларды күтүп калды. Ёкөө да€р чайдан ичип алып чогуу кетишти.

Ёмилдин эмки көздөгөн максаты өз кесиби боюнча жумуш издеп көрүү болуп атты. Ўахзадага айтпады, бир күнү акимге кирип көрүүнү ойлоп кабыл алуу кеңсеге келди. Ѕирок ал келгенде аким жок экен, облуска жыйынга кетиптир.  еңседен чыга берип, жолго чыга берээрде анын жанынан өтүп бараткан улгайган адам аны бир карап коюп өтүп кетти.

Ёртеси да келсе түштөнүү убагы экен, күтүп калды, ошол кезде ба€гы адам кирип калды. Ёмилди дагы бир чолуй карап бурулуп калганда Ёмил салам берип тура калды:

- јссалоому аллейкум!

- јллекум салам жигит, эмне жумуштап жүрөсүң?

- ја-а, аким болсо жолугайын дедим эле.

- ∆акшы-жакшы, жигит, бу мен сени тааныгандай көзүмө жылуу учурап атасың, кайдан болосуң?

-  ара-—уудан...

Ёмил чоочун адамга жал-жал карай, кай жерлик, кимдин баласы экенин, жумуш издеп жүргөнүн жобурап берди эле ал:

- ќй кокуй десе, “октомураттын баласы Ѕектурсунбу? - деп кайра сурады.

- ќоба.

- ќо азамат десе, досумдун баласы турбайсыңбы, ошо мен сени атаңа окшоштуруп жаткан экемин көрсө. јтаң экөөбүз абдан ынак достордон элек, кийин мен окуп кеттим, алыста болуп, андан кийин кызмат деп жүрүп катышпай калдык, сен атаңа куйгандай окшош экенсиң. ћенин атым  ожогелди, - јл Ёмилди далыга таптап койду, - јдам болуп калыпсың балам, Ѕектурсундун өлгөнүн кийин угуп баралбадым, үйлөнгөндө да көргөн эмесмин, досум өлсө да сендей уулу, артында ту€гы калыптыр... - ќтургучка экөө жанаша отурду, - јтың ким дедиң?

- Ёмил.

- Ёмил, жашоо кандай анан, апаң барбы?

- ќоба бар.

- Ёң сонун, энелүү жетим эрке жетим деп коюшат, бактың бар экен, уулум.

- –ахмат аке, сөзсүз сизге келип жолугам, документимди ала келейинби?

- —өзсүз ала кел, уулум, - деди ага жылма€.

- –ахмат, жакшы калыңыз.

Ёмил коштошо чыгып кетти. ∆олдо келатып өрөпкүй сүйүнүп алды: "ƒемек жумуш болот, эптеп бир ишке илинип алсам андан аркысын көрө жатаарбыз. јпам укса а€бай кубанат го, алтын апам мен үчүн эмнени гана көрбөдү, биринчи апамды, анан Ўахзаданы сыйлап, барктап алсам, үйбүлөдө ынтымак болсо ырыскысын кудай берет" деп Ўахзадага келип көнүмүш жумушун аткарып коюп үйүнө шашты: "јзырынча экөөнө тең айтпай турайын, ишке орношкондо деле айтам" деп үйүнө келип адатынча апасына эркелеп алып андан кийин короодогу машыкчу бөлмөсүнө кирди.  өпкө машыгып тердеп-кургап сыртка чыкты эле —ейде аны элжирей карап күлүп калды:

- ”улум, бүгүн башкачасың го садага, сен дайым жаңылык айтаарда ушинтип калчу элең?

- јпке, азырынча жаңылыгым деле жок, бирок сиз атамдын досторунан кимди билесиз?

- Ёмне дейсиң, атакем, - —ейде эне уулун таңгала карады, - јтаңдын эки-үч досу бар эле, өлгөндөн кийин катышпай кеттик, аны сен деле билесиң го?

-  ожогелди дегенди уктуңуз беле?

- “аң... - ќйлуу бир азга туруп анан, - ја-а, ооба-ооба, атаң байкуш кеп кылып калчу, мен аны көргөн эмесмин, чоң кызматта экен, барып келсем деп жүрүп тилегине жетпей калбадыбы.

- »й да... - Ёмил андан ары унчукпай калды.

- јны сен кайдан уктуң?

- ”ккан жокмун, көрдүм.

-  айдан көрүп жүрөсүң?

- јпа, ал биздин облуста, райондук акимчиликте иштейт экен.

-  андай таанып калдың аны, - —ейде дале таңгалганын жашыралбай уулун оңура€ карады.

- ”шинтип эле, мени атама окшоштуруп атпайбы, мен чын эле атама окшошмунбу?

- »йи садага, атаңа окшошсуң, ал да сендей бойлуу, кең далылуу, маңдайы жазы, бийик кабак, ак көңүл неме болчу, - Ёне уулун жылмайып карап калды.

- ќшондой, көбү эле атама окшоштура беришет.

Ёне-бала андан ары өз тиричилиги жөнүндө кобурашып кечки тамагын ичкенден кийин жатып калышты.

—ейде баласынын колуна кол, бутуна бут болуп көтөрмөлөп, жылуу мамиле, жакшы сөз, энелик ыйык милдети менен адам катарына кошконго далалат болуп ойлонсо, Ёмил апасынын ак сүтүн актасам деген ойдо аны а€п турат, ошон үчүн аалам кең, адамдарда табылбас бирине бири тең деп айтылбаса керек. Ўахзада болсо өзү купу€ жүрөгүнөн арзыган адамы өзүн сүйөөрүн билгенден бери сүйүүнүн көзгө көрүнбөгөн алгыр кушунун канатында каалгып учуп, кы€лында бактылуу...

***

 емелбай таксист болуп иштейт, отуз бештерде, оозунан чындык сөз эзели чыкпаган, беш өрдөгү качан болсо учуп турган, ала көөдөк, кыз-келинди көргөндө жантыгынан жата калып, жетмейинче өпкө жүрөгүн чаап, керек болсо жанын да а€байм деген жигит. ј€лы, үч кызы бар, ичип алганда "эркек төрөбөйсүң" деп а€лын далай жолу сабап, кыздарын бөжөктөй кууруган неме.

 емелбайдын иши жүрүп, ити чөп жеген менен үйбүлөсүнө дегеле карабай кетти. ћурда  ара-—уу менен ќшко эле киши ташыса, эми Ѕишкекке каттай турган болду. јл антип тапканын келин-кыздарга жумшап: " үлүк күчүндө, тулпар тушунда" дегендей өз күчүн өзү зуулдатып өткөрүп жүргөндө а€лы √үлжан ага өчөшүп каалагандай басып тура баштады. ”луу кызы ∆амийла онунчу классты, кийинкиси жетинчи, эң кичүүсү төрттө окуп чоңоюп калышкан. √үлжан  емелбай үйүнө келбей калгандан бери кайним деп —улайман менен шынаарлашканына өтө эле көп болду.  еч кирсе эле ал жатып келет.  ыздары чоң үйдө отурганда экөө врем€нкада далай ирээт махабат көлүндө чалкышты. —улайман  емелбайдын мындайраак туугандарынын баласы. ќшо күнү да ал күүгүм кире келип калды, эшикте бирдемеге күйпөлөктөп жүргөн √үлжанды артынан келип кучактап жалынып кирди:

-  айран гана жеңем ий, кеч киргиче сенин койнуңду самай берип тынчым кетет, өх жеңе, сагынып кеттим! - деп өпкүлөп киргенде √үлжан аны көкүрөккө түрттү:

- Ѕолду ай чечек, үйдө киши бар, кокус сөзүңдү угуп калса у€т.

-  ойчу жеңе, сагынып кеттим, жүрү заматта бүтүрөбүз!

-  ой дейм, - √үлжан үйүнүн эшигин карай шыбырады, - чыга калып жүрбөсүн, сиңдим менен иним а€лы, келиним болуп үйдө. јнан эл жатканда кел, тигил үйдө болом, - деген √үлжан анын колунан бошоно врем€нкасын көрсөттү. јл үйүнө эч ким кирчү эмес, ичи бош, √үлжан атайын төшөк алып барып койгон, экөө дайым ошол жерде боло турган. —улайман аргасы кете ары басып баратып:

- Ёл жатканга чейин кантип чыдайм, жеңе? - деп коюп короодон чыгып кетти.

√үлжандын сиңдиси күйөөсү менен, иниси а€лы менен атайы  емелбайдын каттабай башка а€лдын үстүнө кирип алды деген ушагын угуп келишкен эле. јларды коноктоп төшөгүн салып берип коюп, √үлжан анан —улайманды күтүп калды. јраң турган неме анын бери карай басканын көрүп эле жетип барып дароо төшөккө кулашты. ћындай түндөр далай болду. Ёркек бузулса жалгыз калат, а€л бузулса бүтүн үйбүлө урайт деген сөздү элес албай, √үлжан жат душманынан өч алып жаткандай артын ойлобой, эси дарты —улайманда болуп кыздарынын эмне болуп жатканын сезбей көңүлдөшүнө бар тапканын жасап берип баласындай бакчу болду. Ёркекке эмне, кардын тойгузуп, кумарын кандырып турса баары бир эмеспи. —улайман эч жерде иштебей анын үйүн акмалап жүрө берди. Ёл ичинде аларды кеп-сөз кылып жатса да экөөнүн кулагы керең, көзү көр болуп кумардын курмандыгы болуп жүрө беришти. ќшондой күндөрдүн биринде —улайман күндүзү чак түштө келип калды, колунда жылаңач сүрөттөрү бар журнал.

- јй чечек, бул эмне? - √үлжан бөөшсүнө сурап койду.

- ∆еңе, бул деген абдан керектүү нерсе, жүрчү тиги үйгө, сизге көрсөтөйүн, - деп —улайман аны өздөрү түнөөчү бөлмөгө жетеледи.

-  ойчу ай желмогуз, азыр окуудан кыздар келет, бар кечинде кел! - √үлжан аны калп эле кет демиш эткен менен өзү деле каалап турганын көздөрүнөн, кылыктана сүйлөгөн сөзүнөн билдирип турду.

-  ыздар келгиче бат эле жеңе, болчу эми, бул сүрөттөрдү көргөндөр кандай чечингенин билбей калат экен, - —улайман аны болбой эле колтуктап жөнөгөндө ал анын жетегине эрксиз көнүп берди. Ѕөлмөгө киргенден кийин —улайман журналды ачып энеден туума жылаңач а€л менен эркектердин сүрөтүн көргөзүп, барактай баштаганда √үлжан а€лдык назын кыла ага сүзүлө карады:

- ћуну кайдан таап жүрөсүң, деги билбегениң жок экен да?

- —из үчүн баарын табам, жеңе! - —улайман аны арыдан бери кучактап өпкүлөп атып эле чечиндирип кирди.

Ёкөө ошол жерден эле иш баштап киргенде, √үлжан:

- јлтыным, болчу эртерээк, урчу жакшыраак! - деп акыштанып кирди.

-  ойо тур жеңе, али эч нерсе боло элекпиз, эриш керек, эриш! - деп —улайман маалкатып туруп алганда:

- Ѕолчу акетайым, өлүп баратам, дагы, дагы! - деп √үлжан озондоп ийди.

ќшол убакта окуудан келип, үйлөрүнүн ачык турганынан апасын издеген ∆амийла врем€нкага келатып алардын үнүн угуп тыңшап туруп калды. јли эч нерсени көрө элек, бирок жетилип келаткан кыз бир нерсенин шегин алгандай шырп алдырбай басып келип терезеден шыкаалап алып кайра артка чегине берди, анткени √үлжан апасы тоңкоюп керебетти кармап алып, —улайманга жалынып жаткан:

- Ѕолчу садагам ай, жыргаттың го, сенин жыргалыңан айланайын, деги тездете көр, өлүп баратам!

- Өх алтын жеңекем десе, акемди жыргаткан жаныңдан сенин, ушул ырахатты таштап кайда жүрөт болду экен акем? - —улайман күчөнө иштеп жатты.

 ыз алардын сөздөрүн угуп алып кайра карады, эч нерсе сезбей өздөрүнчө махабат оюнун ойноп жаткан экөө аны көргөн да, байкаган да жок.  өптө барып экөө эки жакка сулап калганда гана кыз артына кетенчиктеп барып үйүнө чуркады.  өзүндө ызанын жашы, апасынын энеден туума аа-аппак сандарын сылаган —улаймандын колдору...

 өпкө ыйлап, өз бөлмөсүнө сабак окуган болуп отуруп калды. “ээ бир топто эч нерсе болбогондой √үлжан кирди:

- ќкуудан качан келдиң?

- јзыр эле... - ∆амийла китептен көзүн албай жооп берди.

- ”мсун менен ”улжан келе элекпи?

- ∆ок.

 ыска жооп берип апасынын жүзүн карай албай отурган кызга √үлжан ачуусу келе сүйлөдү.

- Ёмне дулду€сың ы€, атаңды мен өлтүрүп койгонсуп? Өлүгү же тириги жок атаңар эркек төрөп берчү а€лды издеп жүргөндүр!

- јпа, мен экзаменге да€рданып жатам, - ∆амийла дале өйдө карай албады, - —абактарымдан калып калайынбы?

- ћейли окуй бер, мени кекетпе! Ёнеңер экем, минтип ысык суугуңарды тартып чарк айланып жаныңарда жүрөм, - јчуулана сыртка чыгып баратканда ”мсунай менен ”улжан кирип келди, - “ур, киймиңерди чечип анан кардыңарды тойгузгула!

- јзыр, - деп жарышкан эки кызы төркү бөлмөгө кирип кетишти.

∆амийланын китеп бетин ачып эле отурганы болбосо көргөн оку€сы көз алдына кайра-кайра тасмадай тартылып, апасынын —улайманга жалынганы кулагына жаңырып отура берди: " ызык, апам эмнеге ага жалынат?  ызык болсо керек..." деген ойго кетти.

”бакыттын өтүшү менен бара-бара ал оку€ны унутуп бараткансыган. ∆игити бар эле, ал шаарга окууга жөнөмөк болуп жолугуп коштошкону келип калды. ∆амийла окууга бара албай экөө аргасыз коштошуп турушту.

- ∆амиш, мен быйыл окууга өтүп калсам келээрки жылы сени алып кетем, үйлөнүп алсак бирге болобуз, - деп ∆еңишбек кызды а€р кучактай жаагынан сүйүп койду.

- ћен дагы окууга барышым керек эле, эгер атам келсе мени жиберет болуш керек, - ∆амийла сабыры суз сүйлөдү.

- —ен капа болбо ∆амийла, экөөбүз үйлөнүп алсак окутам, адегенде мен өтүп алайын, - ∆игит кыздын көңүлүн улай аны соорото айтты, - —ен жакшы окуйсуң, өтөсүң сөзсүз.

- ќоба, аттестатым жалаң беш болду, бир сабагымдан төрт чыгып медалга жетпей калдым.

- Ёч нерсе эмес, багыңа келсе көрөсүң, мен сени окууга барууңа жардам берем, - ∆еңишбек кыздын колун кармалай жүзүнө карады, - ∆амийла, сен мени сүйөсүңбү?

- »й-ии, - ∆амийла караңгы түндө у€лганынан эки бети албыра бүткөн бою чымырай жүрөгү дүкүлдөп кетти, - ќоба... - ал шыбырай үн чыгарды.

- јлтыным десе, мен ата-энеме шаардан кат жазам, анан алар бизди түшүнүшөт, - ∆еңишбек ыктай түшүп кыздын бетинен өпмөк болгондо ∆амийла чоочуй аны аста түртө назданып:

- ∆еңиш, у€т го, жөн отурчу, - деп боюн оолактата ары жылды.

-  ойчу алтыным, өбүшүп эле койолу да, андан эч нерсе деле болбойт... - ∆еңишбек нымтырай шыбырады, - Ёми сени а€бай сагынам го?

- ћен дагы, - ∆амийла шыңк эте коңгуроодой үнүн чыгара күлүп койду, - јзыр сен үйүңө кетсең эле сагына берем.

- „ынбы? ћен да сенден бөлүнөөрүм менен эле кайра көргүм келет, көрсө биз бири бирибизди чындап сүйөт экенбиз да, ээ? - ∆еңишбек ∆амийланы кучактап шарт бетинен өөп алды.

јл у€лып бетин колу менен калкалай:

- ∆еңиш, жөн дебатам го, у€лып атам... - деп эркелей сүйлөдү, - ∆өн сүйлөшүп эле отуралы да-аа.

- ћакул жаным!  ел бүгүн түнү менен экөөбүздү кошуп коюусун суранып кудайга тилек кылабыз?

- јнан? -  ыз наздуу сынай карады.

- јнан, таң атканча сүйлөшүп отура беребиз, таң атаары менен коштошуп үй-үйгө кетебиз.

- ћа-акул!

- ∆амиш, айтчы, мени күтөсүңбү, кокус мен жокто сени бирөө алакачып кетсе эмне кыласың?

- јлакачпайт, эмнеге алакачмак эле? -  ыз ишеничтүү момурай жооп берди.

- ƒеги да, айылда кыздарды айтпай-дебей эле алып кете беришерин өзүң билесиң го, айтып алакачмак беле?

- ћен барбайм, алып барса да сүйгөнүм бар деп отурбай койом, - Ёкөө үн катпай отуруп калышты.

- ∆амиш.

- ќо-ов.

- Ёки-үч күндө кетем, кетээрде жолуга албай калсам каттагандардан кат берип турам, сен да жооп жаз ээ?

- ќоба, сөзсүз жазам.

Ёкөө кыналыша көпкө отурду, түнкү муздак аба, сыдырым соккон жел аларды үшүтүп ого бетер жакындап жигит колун кыздын белине алып барып имере кучактап, кыз анын ийнине башын жөлөп үнсүз отурушту. ”ламдан улам ыкташкан эки жаш түбөлүк дал ушул калыбынан жазбай тура бергиси келгендей мемиреп отуруп, ∆еңишбек кызды бекем кучактап кысып алып бир колун төшү жакка жылдырды.

- —агынам го жаным...

- ћен да сени сагынам, сүрөтүңдү карайм, сенсиз мага абдан көңүлсүз, эч нерсеге көңүлүм да келбейт ∆еңиш...

- јлтыным, сагынтпай кат жазып турам.

”шул учурда ал экөөнө асмандан таш жааса да, сел жүрүп бүтүн дүйнө жүзүн каптап келатса да, өрт келип экөөнү курчап калса да бөлүнбөстөй кыналышып отура беришти.

- —ен мени таштап кетпейсиңби? -  ыз бир кезде жигитине ойлуу карады.

- ∆ок, сени эч качан таштабайм, экөөбүз өмүр бою бирге болобуз, мен сенден өлүп ажырабасам тирүү ажырабайм!

- „ынбы?

- „ын, мен сенден карыш мүнөткө да бөлүнгүм келбейт, ата-энем оку деп атпайбы.

- ќкуп алганың жакшы дечи, шаардык кыздарды көрүп мени унутуп калбасаң болду?

-  антип эле, унутпай калайын.

∆еңишбек кызды дагы өптү, жанагыдан көнө түшкөндөй унчукпады кыз, бара-бара ыкташып отуруп ∆еңишбек кызды алдына отургузуп алды. ∆амийла жигиттин деминен, эркек колу денесине тийгенинен улам жүрөгү лакылдап атты, эки жүрөк бири бирине дабыш бере түрсүл кагып, кыз жигитти алоолонгон отко салып, эртеңи эмне болоорунан кабары жок жаштар жаштыктын кайталангыс кереметтүү бир учурун колдорунан чыгаргылары келбегендей махабаттын аруулугун, кол жеткис бийиктигин, кол тийгис ыйыктыгын бүгүн гана сезишкендей дүпүйгөн дарак түбүндө түн ортосунда кучакташып отурушканда ∆амийланын эсине дароо кечээги апасынын —улайманга жалынып жатканы кылт эте түштү: жыпжылаңач дене, анын артындагы энеден туума —улайман, анын аласындагы тири укмуштуу кыпкызыл нерсе көз алдына тартылганда өзүн кызыктай абалда сезип кетти, өзүн бекем кучактап отурган ∆еңиштин колу алаасын көздөй баратканда кыздын денеси үркө:

- ∆еңиш, үшүп кеттим, үйгө кирейинчи, апам да издеп калбасын, - деп андан бошонууга аракеттенип колдорун түрттү.

- ∆аным, биз баары бир биригебиз, үйлөнөбүз да, койчу эми, жөн эле кучакташып отуралычы, - ∆еңишбек кызга таарынычтуу шыбырады, - —ен мени сүйбөйсүң го?

- ∆о-ок, андай эмес, а€бай үшүп кеттим... -  ыз мукактана отуруп калганда ал аны кучактай:

- ћен сени үшүтпөйм, менден чоочулабай эле койсоң, - деп костюмунун көкүрөгүн ачып койнуна кучактап өөп, өөп алды, - Ўириним го менин, сени сүйгөн жүрөгүмө ыраазымын!

- „ын элеби?

Ќазик үн ката сурап койду, андан кийин кайра тунжурап калышты, өз-өз ойлору менен алышып келечектеги тагдырларын элестете көөшүп баратышты...

ќшентип ∆амийла сүйгөнүнө өзүн арнап койду.  өзү тоодой шишип, эртеси ордунан турбай жатканда √үлжан ага:

- јй кыз тур, түшкө чейин уктай бербей иш кылсаң боло! - деди, ∆амийла үн дебей койду эле төшөгүн сыйрый, - “ур кызым, эми чоңоюп калдың го, мага жардам бербейсиңби? - деп ага энелик мээримин чачырата ары карап жаткан кызын бери өзүнө тарта жанына отура калганда ал ыйлап апасын кучактап өксөп жиберди.

- јпа, апа дейм?!

- Ёмне болду ∆амийла, айтчы бай болгур, эмнеге ыйлап жатасың? - √үлжан кызын чоочуй силкилдетип жиберди, - —ен соо эмессиң го?

- јпа, элдин балдары окууга кетип атат. јтам кана, мен окууга барбай каламбы?! - ∆амийла ыйлаганын башка нукка сала ызасын чыгарып жатты.

Ѕир чети өз энесин ичинен жек көрүп да жатты: "ћенин энем эле ушундайбы же башкалар дагы ошентеби? —улайманды шашпа, экинчи келтирбейм" деп кекенген менен, апасына эч сыр билгизбей шылтоону таап алганына кубанды.

- ј сен ошон үчүн ыйладыңбы кызым? —ени кантип окутам, атаң болсо алты айдан бери үй бетин көрбөйт, эмне кылып жүргөнү белгисиз, беш-алты жандык менен бир уй аш кашык эле болуп атпайбы? - √үлжан кызынын сөзүнө ишенип аны чачынан сылай өөп койду, - “ур, тура гой, чай да€р, эрте күндө иш кылалы. ”мсунай менен ”улжан суу ташып ысытып атат.

- јлар качан турду эле?

- “урганы качан, эбак туруп тоюп алышып иш кылып атышат.

- јзыр апа, азыр турам, классташтарымдын көбү окууга жөнөгөнү жатканын угуп ызаланып түнү менен уктабай чыктым.

- —адагам ай, колумдан келчү иш болсо сени жөн эле алып бар деген жагыңа алып бармакмын, айлам жок кызым, - √үлжан ордунан туруп баратып, - “ур эми, быйыл болбосо эмки жылы окуурсуң, - деп чыгып кетти. јл чыгып кеткенден кийин ∆амийла көмкөрөсүнөн жатып алып солкулдап ыйлап кирди: "Ёмнеге өзүмдү жеңил баа кылдым, ∆еңишбек эмне деп ойлоду, эми ал мени таштап кетет да, мен жаңылдым" деп ботодой боздоп атты.  өптө барып өзүн алаксытып: "Ёртең ∆еңишке ачык сүйлөшөм, эгер ала турган болсоң мени үйүңө киргизип кет дейин, болбосо милици€га берем деп айтам" деген чечимге келип ордунан туруп жуунуп эртең мененки чайына отурду да анан апасына жардам бермек болду. √үлжан кызынын маанайы пас болуп көзү шишигенин көрүп ичи тызылдап: "Өлүгүңдү көрөйүн шүмшүк десе, кыз деп чанып үйдөн кетип калбаганда ушуну окууга жиберип койсок болот эле, жакшы окучу эмес беле, кудай ай, кызым теңтуштарынан кемсинип калмай болду" деп ойлонуп атты. ”бакыт деген учкул куштай билинбей сызып булут астында калкыган күндөй бат эле күн өттү.  еч киргенде ∆амийла ∆еңишбекти күтүп кайра-кайра эшикке чыга берди. √үлжан болсо —улайман менен алда качан өз ордуна кирип кеткен, эшик терезесин караңгылап алган. Ёгерде эне катары үйдө кыздарына баш-көз болуп отурса баардыгы жайында болмок. Ѕул кезде ”мсунай дагы жигиттер менен сүйлөшүп калган. Ёң кичүүсү ”улжан гана эч нерсе менен иши жок, ойногондон башка жумушу жок.  үүгүм кире ышкырып келип калды, күтүп аткан ∆амийла жүгүрүп чыкты.

-  андай ∆амиш, ден-соолук, капа болбой отурасыңарбы? - ∆еңишбек ∆амийланы бетинен өөп учурашты.

- ∆акшы, өзүң кандай? - ∆амийла суз учурашты.

- Ѕаары жакшы, эмне көңүлүң кир?

- Ёч нерсе... - ∆амийла көзү жашылдана жер карады.

-  ечирип койчу ∆амиш, мен эртең жөнөмөк болдум, бүгүн сага жолугуш үчүн шашып келдим. ƒокументтер бүттү, мен келгиче жакшы жүр, - ∆еңишбек кыздын колунан кармалай имериле көздөрүнө карап жүзүнөн сүйдү, - ∆амийла, экөөбүз бир бирибизди сүйөбүз, сөзсүз үйлөнөбүз.

- ∆еңиш, - ∆амийла анын көздөрүнө тике карап жашы эки бети ылдый куюла, - Ёгер мени сүйгөнүң чын болсо үйүңө киргизип коюп анан кетпейсиңби? -  өздөрүн жалжылдата суроолуу карады.

-  антип? ћенден улуу агам үйлөнө элек да, болбосо атамдарга айтып эле алып эле келмекмин, - ∆еңишбек тайсалдай түштү.

- ћен эмне кылам, атамдын төрүндө бузулуп, кыз атыман жаңылып алып үйдө кантип жүрөм?

- —енин сырыңды, кыз эмес экениңди ким билмек эле, жок дегенде бир жыл тура тур, анан үйлөнөбүз, мен сенсиз жашай албайм, - ∆еңишбек кызды имере кучактап өпкүлөп сооротууга аракеттенип атты, - мен сени эч качан таштабайм, ишен мага, - јймалап, үнсүз мелтиреген кызды көк шиберге жыгып алып шыбырап жатты, - »шен жаным, биз бирге болобуз, өзүм окуп калсам сени да окутам.

- ∆еңиш... -  ыз алсыз унчукту, - ћени таштабачы, апам билип калса мени өлтүрөт, ансыз деле атам келбей санаа тартып жүрөт, - ∆игиттин деми, колдорунун денесине тийгенине назик онтолой анын эркине көнүп өзү да аны бекем далыдан кучактап алып шыбырап жатты, - “аштабайсыңбы, эртең кетсең мени унутуп калбайсыңбы?

- ∆ок жаным, сени таштабайм, аргам жок эле кетип жатам, окуп алсам экөөбүздүн келечегибизге жакшы, анан сен дагы окуйсуң, бактылуу болобуз.

∆еңишбек кыздын ыйлап-сыктап каршылык кылып кысынганына карабай максатына жетти. Ёми жигиттин дилинде кыз ага жеңил ойлуу сезилип, ошол мүнөттөрдө ирээнжип турду. јл эми кыз ага ишенип жан-дили менен берилип атты. ј€л болуп, кыз атынан жаңылганына кайыл болуп дүйнөдө ушул ырахаттан башка жыргал жоктой сезип жигиттин ою менен болуп көпкө уйпаланып жатышты.

ќшол кезде —улайман жеңесинин койнунан чыгып ажатканага бара жатып күбүрөшкөн үндү угуп секин басып аңдып туруп калды.

- ∆амиш, мен келгенче эч ким менен болбойсуңбу?

-  ойчу ∆еңиш, мени шылдыңдап атасыңбы, кыз атыман жаңылтып коюп мыскылдаганың эмнең? -  ыз ордунан тура калды, - ћени ошондой деп ойлойсуңбу?

-  ечир жаным, сени кызганып атпайынбы? - ∆еңишбек кызды кучактай калды, -  ойчу эми, мен сени андай деп ойлобойм, мени башкага алмаштырбасын деп кызганганым да?

- ћен сени алмаштырмак тургай ордуңа бирөөнү отургузгум келбейт, сен жокто мен үйдөн чыкпайм, сени гана күтүп таң атырып кеч киргизем го, сен мени мендей сүйсөң минтпейт элең... -  ыз ойлуу телмире чачтарын оңдоп ордунан туруп кийимин күбүндү.

- ∆амиш капаланбачы, мен сени кандай сүйөм билесиңби, сенин жаныңда турганымда өзүмдү асмандагы айдын жанындагы жыбыраган жылдыздарга жетип бирок сага жакындай албай апкаарып калам, сен мен үчүн көктөгү дүйнө жүзүнө нурун чачкан күнсүң, эчендеген сүйүшкөндөрдүн ырахатына батып, сырын жашырган айсың!

- ќшондой болсо гана, андай болсо мени булгабай үйүңө жүзүмдү жарык бойдон киргизбейт белең...

- »шен жаным, эгер мүмкүнчүлүк болуп калса окууга өтөөрүм менен келем да сени шаарга алып кетип калам, - ∆еңишбек ушул учурда кызга куру убада берип аны сооротуп коюп андан эптеп кутулгусу келип турду.  үчкө толуп, жаштык кумары ашып-ташып турган жигит убактылуу болсо да өз максатына жетмекке кучактап жан алы калбай өпкүлөп, - Ёгер кайра келип шаарга алып кетсем макулсуңбу? - деди.

- Ёмнеге, ата-энеңе айтпай качып кетмекчисиңби?

- ќшентебиз, акыры алар макул болбоско аргасы да калбайт, биз балалуу болобуз, кайда бармак эле?

- ∆ок ∆еңиш, мен ага макул эмесмин, айыл элине шылдың болуп сени менен жашыруун кача албайм, сен мени үйүңө алып бар, болбосо эртең милици€га билдирем! - ∆амийла үнү калтырай ары карап бирөө көрүп койбодубу дегендей шыбырады, - јчык айт, мен сага ишене албайм!

- Ѕолуптур, мен ата-энеме кеңешейин, эртең бир жообун айтам, ачууланбай турчу жаным.

∆еңишбек: "Ёмне кылып алмак элең, энеңдурайын, өөп койсом жыгылып берген өзүңсүң" деп абалкысындай жалбарбай, кайдыгер коштошуп басып кетти, кыз да үйүн көздөй жөнөдү.

—улайман кечиккенинен √үлжан сыртка чыкканда ал алдынан тосо:

- Ёмне болду? - деп кучактап калды.

- Ёчтеке, чыгып эле жоголдуң, кетип калдыбы деп ойлогом.

√үлжан анын жетегинде кайра ичке кирди.

- »чим ооруп ажатканада отурдум, - —улайман ага калп айтып экөө өз иштерине кирди.

—улайман ичинен: "бул минтип жүрсө, кызы тигинтип тал түбүндө жыргап жатса, ой жырга-ал! —ени шашпа, эми кызыңды бир жалбартпасам" деп арам ой ойлонуп атты.

√үлжан жашоосунун теңирден тескери кетип жатканын сезбеди, а€гы суюк эрине жини келип, андан өч алып жаткандай балтыркандай солкулдап жаңыдан жетилип келе жаткан кыздарынын терс жолго түшүп кетишин түк ойлонбостон жүрө берди.

 емелбай кыз төрөгөн а€лына өчөшүп туш келген келиндерге тапканын чачып, же ылайыктуу жашап кеткенге бирөө жакпай ар кайсыга урунуп, бирде мас, бирде соо болуп үйүн ойлогонго чамасы келбей да калды. Ѕир күнү клиент жок отурса бир келин келди:

- јке, мени Ќоокенге жеткирип койосузбу?

- Ћаппбай сулуу кыз, кел олтуруңуз! -  емелбай ага эшигин ача берип машинасын от алдыра баштады.

- —из көптөн бери такси айдайсызбы? -  елин осмо койгон каштарын серпий жылма€ карады.

- ќоба, -  емелбай аны жалт карай, - јтыңыз ким? - деп сурады.

- ја-а менин атым ‘арида, өзүңүздүкүчү? - деп ого бетер кашын кере карап калды.

-  емелбай, эмесе таанышып алдык.

 емелбай ойсоңдогон келинди улам көз кыйыгы менен карап: "" олго түшкөн койонду, койо берген оңобу" дегендей, кудай буйруса бүгүн жолум болот экен, өзү да оңой неме окшойт" деп ойлоп баратты. ƒеги "мергенчи мергенчини алыстан тааныйт" деген бекер сөз эмес да. ‘арида шакылдаган келин экен, бат эле экөө эски тааныштардай сүйлөшүп да, тамашалашып да келатты.

- ‘арида, күйөөң барбы? -  емелбай ага кы€ карап сурады.

- Ѕар аке, эки жылдан бери үй бетин көрбөй –осси€да иштеп жүрөт, жакында келем деген экен күтүп жатабыз.

- —агынгандырсың?

- јйтпаңыз, мен аны абдан күтүп калдым, балалуу боло элекпиз, ошон үчүн бир көзү ачыкка көрүнүп жүрөм, - ћуңа€ сүйлөдү келин.

-  анча болду тийгениңе?

- Ѕеш жыл, үйлөнгөндөн кийин үч жыл жашадык, боюма болбой койду, анан иштеп келем деп кеткен.

- ∆азгырган жоксуңбу анан? -  емелбай аны тамашалай күлүп койду.

- ∆о-ок, кайдан дейсиз, кайненем бар, кайын сиңди, кайнилерим да бар, ал турсун төркүнүмө да жиберишпейт, "күйөөң келсе чогуу барасыңар" деп.

- ќо, кайтарууда турбайсыңбы, бүгүн кандайча чыгып калдың?

-  айненем өзү жиберди мазарга, "күйөөң келгенче жакшылап көрүн, төрөбөгөн а€лдан, улактуу эчки өйдө, келгенде боюңа бүтө турган болсун" дейт.

- ја-а, ал эмне кылып дарылайт экен?

- ƒем салып, мазарга түнөтөт имиш, көрүнүп келсем анан айтканын кылам да.

Ёкөө жолдо кобурашып келатканда машина тык этип токтоп калды.  емелбай амал менен атайын ээн талаага токтоткон эле.

- Ёмне болду? - ‘арида аны суроолуу карады.

- Ѕилбейм, азыр карап көрөм да, -  емелбай шашпай түшүп капотун ачты да, моторду карамыш этип көпкө туруп калды. ”бакыт али түш боло элек, ал чукулап оңдомуш этип атканда ‘арида анын жанына келип бир азга карап турду. јр жак, бери жагын карап туруп "өх" деп өйдө боло берип келин жанында турганын көрүп кайсаңдай түштү.

- Ѕир аз жакшылап карап алайын карындаш, отуруп тур, көптөн бери ремонт жасай элек элем.

- јке, бул сиздин оюнуңузбу же чыныңызбы? - ‘арида аны күлө карады, - ћашинаңыз бузулбай эле таксисттердин амалын көрсөтүп жатпаңыз?

- ‘арида, чынымды айтсам сен мага абдан жагып калдың, таап айттың, шылтоом ошол болду, -  емелбай аны чап кучактап өпкүлөп кирди.

- Ѕирөө көрсө у€т, андан көрө ачык эле айтпайсызбы, жүрү машинага отуралы, - ‘арида аны колдон алды.  емелбай шаша машинага анын жанына келип отуруп дагы кучактап өпмөк болгондо келин анын колдорун шамдагайлык менен кармай калып артына байлады да, -  ана, кандай оюңуз бар, айта бериңиз! - деп жини келе отургучка көмкөрөсүнөн басып алганда  емелбай "ык" деп барып анан:

-  арындаш, мен ит болдум, у€т кыла көрбө, колумду койо бер! - дегенге зорго жарады.

- Ёкинчи кайрылып кыз-келинге сүйлөбөй турган болуңуз, мен сизге жолдо жүргөн а€лдардай көрүнүп турамбы?

- ∆ок-жок...

 емелбай бул узун бойлуу, керме каш келинге ичинен жини келип кекенип атты: "колум бошосун, сени шашпа, акелетпесем. Ёртеңки күнү мени у€т кылып басып кетпей турган болосуң" деп колун бошоткуча ага жалбарып атты.  антсе да а€л эмеспи, ‘арида тигини бир жагы а€ды, бир жагы: "Ёми унчукпас" деп ойлоп колун койо берди:

- Ѕолуңуз эми, мен үйгө тезинен кайра келип калышым керек.

- ћына, азыр жөнөйм, учуруп жеткирбесемби, -  емелбай колун ушаламыш болуп, аны койо берип оңдонуп отуруп калган ‘ариданы камынтпай басып жыгылды, - ћен сени азыр айга учурам, ансыз да эркекти сагынганың көрүнүп турат! - дегенде жолдон машина өтүп калды. ‘арида бакырып ийди эле оозун басып туруп өзү отурган отургучту алдыга түртүп жиберип чөнтөкчөсүнөн жип алып чыкты да тигинин колдорун байлап, бутунун башын бириктире кызыл ашыктан бууп, дал мал сойордо буугандай кылды да, шашпай шымын чечип, анан келиндин кызыл дамбалын байлануу жипке чейин шыпырып салып, артынан кирди. „аңырып жаткан келин бир топто кантип "акебай!" деп ийгенин да билбей калды:

- јкебай, жанымды суурубачы, тезирээк кыймылдачы, өлүп баратам!

- Өлбөйсүң, жетээр жериңе жеткирип, керек болсо сени өзүм төрөтөм! -  емелбай өчөшө жинденип уруп атты.

 ыңылдап барып чучуктай чыңырып солуп калды келин.

 емелбай өйдө болуп, шымын шымданды да, жайбаракат анын колу-бутун чечип коюп чылым чегип ары басып кетти: "Ёми билгенин кылып алсын, энеңдурайын десе, карасаң, эркекке теңелет имиш" деген таризде болду.

‘арида унчукпай өйдө туруп оңдонуп отуруп алды.  өптө барып  емелбай анын колу-бутун бошотту да, рулга отуруп айдап жөнөдү, экөө тең үндөбөй келе берди. Ѕир топтон кийин ‘арида:

- јке, чынында сообума калдыңыз, мен күйөөм кеткенден бери эркектен жат болуп калыпмын, - деди саал бошоң.

- ј€лдар ошенте бересиңер, эркектин алдында жатып аюудай айкырганда гана катын экениңерди сезесиңер!

- “уура, мен өзү тогуз эркектин ичиндеги жалгыз кызмын, мектепти бүткүчө эркекче кийинип, эркекче мушташып жүрүп, күйөөм ала качканда гана ургаачы экенимди сезип өкүнгөм, - деп сүйлөшүп баратып, - —из мага жагып калдыңыз, - деп көздөрүн сүзө жылмайып койду.

- Ёмне, дагы каалап атасыңбы? -  емелбай да ага ого бетер тийише сүйлөдү.

- ј€лдарга жакчу мүчөңүз бар экен...

- Ёмеле кылыктанып атпадың беле. ћууздачу койдой байланып жатпай, адамча болсоң айга жетмексиң!

 емелбай култуңдай күлүп койду.

- јнсыз да жеткирдиңиз, эркектин баары сиздей болсо...

- Ёмне, күйөөңдүн кубаты жокпу?

- Ѕилбейм.

- ƒеги кумарга баттыңар беле?

- Ѕүгүнкүдөй болгон эмес, мындай ырахатты сизден таптым.

-  убаты жок эркектен аркандалган эшек өйдө, ошон үчүн боюңа болбой жүргөн тура, эми боюңа бүтүп калса эмне дейсиң?

- Өкүнбөйм, ал эртең жолго чыкса үч төрт күндө келип калат, келээри менен болду деп сүйүнөт, ал байкуш.

- Ёх эркектер, амалдуу а€лдардын айтканына ишенип жүрүп өтөбүз го? -  емелбай күрсүнүп алды, - Ѕалаң күйөөңө окшошпой калсачы? -  ытмыр жылмайып сурап калды.

- ћейли, кимге окшош болсо да төрөп алсам болду, - ‘арида өзүнчө кы€лдангандай  емелбайга ыраазы боло карады, - “өрөбөс катын болгуча төрөгөнүм жакшы, каалабаса кетирип жиберсин!

- ќшондой дечи? -  емелбай рулду бурап зыпылдап бараткан машинасынын бет алдын карап ойлуу, - ‘арида, мен бир сөз айтсам угасыңбы? - деди бурула берип.

- јйтыңыз, угайын, - ‘арида ага көңүл бура күлүмсүрөп койду.

- Ёгер макул болсоң мени менен жашабайсыңбы?

- Ёмне дейсиз, сиздин а€лыңыз жокпу? -  елин таңдана сурады.

- ј€лым жок, бар болчу. Үч кызым бар, уулум жок...

- ќй-ий, ушу эркектер бир кызыксыңар ай, кыз бала эмес бекен, мен бир эле кыз төрөп алсам кудайга ыраазы элем.

- ∆ок ‘арида, сен мени түшүнбөдүң, уул деген уул да, атанын ордун басат, уругумду улантат.  ыз бирөөнүн бүлөсү да, алар башка бирөөнүн тукумун көбөйтөт.

- јндай эмес, такыр баласы жок дегенден көрө "баланчанын кызы, небереси" деп айтылат да? - ‘арида  емелбайды жаман көргөндөй сүйлөдү.

- —өздү башкага бурба ‘арида, мен сени өзүм да жактырып калдым. “уура түшүн, ылайыктуу келин таппай жүрөм. “апканым кудайга шүгүр, бакканга жетет, -  емелбай машинасын токтотуп аны карай бурулуп отурду, - џрасын айтсам үй жок, бирок ал да болот. јзыр талаага чачып, өзүм да тажап баратам.

- ќйлонуш керек экен. —из дароо эле мени алып кетмек болуп жатасызбы?

- Ёгер макул болсоң дароо агамдын үйүнө алып барам да, нике кыйдырам.

- Ѕолбойт, күйөөм келсе жашап калсам деген оюм бар, сизди бир көргөндө эле ээрчип кетсем болбой калбайбы?

- ћа-акул анда, жолугуп туралы, анан менин сөзүмдү ойлонуп жооп берээрсиң, -  емелбай машинасын ордунан жылдырды: "Ёнеңди урайын десе, кыйшаңдап калганын кара, эриң канааттандырбай койсо өзүң издеп келесиң" деп ичинен жини келип баратып, - ћени издесең жанагы жерде болом, - деп алдын карап кетип баратып айтты да, жеткен жерден аны түшүрүп коюп өз ишине киришти.  айрадан клиент издеп айылга жөнөдү.

√үлжан күйөөсүнүн келбей калганына жинденип өз билгенин жасап жүрүп өзүнүн жашоосу кайда баратканын сезбеди. Ѕир күнү суу алып жатып айылдын четинде жашаган  оңурбай деген бойдок эркекти көрүп тийишип калды, ал жолдон өтүп бараткан эле.

- јй, сенин тигиниңди чоң дешет, ошонуң чын болсо эмнеге бойдоксуң? - деп калды √үлжан.

- Өзүң көрбөйсүңбү, миң уккандан бир көргөн дегенди билесиңби? - јл да жөн калбай ырсалактап калды.

-  өрсө көрөбүз да, ан үчүн өзүңдүн абалыңды, кудуретиңди көрсөт.

-  удайга шүгүр, баарын жасайын, кана качан, кайсы жерден жолугалы? -  оңурбай жакындап басып келди, -  ана, кайда барабыз?

-  еч кирсин, менин үйүмө кел! - деди да √үлжан чакасын көтөрүп басып кетти.

 ечке жуук √үлжандын кызы ∆амийла ∆еңиш менен тал түбүндө отурушту эле,  оңурбай үйдү айлана басып кирип кетти. ∆амийла аны байкаган жок, ∆еңишбек байкап калды, унчуккан жок. јл дагы өз ишине киришти. ќшол күнү акыркы жолу жолугуп кетмек болгон. јлар коштошуп көпкө кыйыша албай турганда —улайман келип экөөнү дагы аңдып турду. ∆еңиш басып кетээри менен ∆амийла жуунуп алып үйүнө кирмек болгондо —улайман аны шарт колунан кармап калды.

- —из... сизге эмне болду? - ∆амийла чоочуп кетти.

- ∆еңемди чакырып койчу, - —улайман андан ары өтө албай апасын сурады, - Үйдө беле?

- Ѕилбейм, үйдө чыгаар... - ∆амийла бошонууга аракеттенип тартынып атты, -  ойо бериңизчи, мен чакырам апамды.

- ћейли карындашым, мен ушул жерде күтөм, -  ыздын колун койо берип ал кирип кетээри менен √үлжан менен жатчу бөлмөгө баш бага берип кобурашкан үндү угуп токтой калды.  оңурбай менен √үлжан экөө махабат көлүндө балкып, үй ичин шумдуктай кумарлуу үнгө толтуруп жатышкан эле: "Ёнеңди жалап, мен кечигип калсам башканы таап алганын кара, азыр кызыңды кокуйлатам" деп кайра ∆амийла кирген эшикке барып босогодо туруп калды. Ёки жакты элеңдей чыга калган ∆амийланы дагы кармап алып: -  ана, апаң бар бекен? - деди.

- Үйдө жок экен, мен тигил үйдү карап келейинчи, - ∆амийла ба€гы —улайман менен апасы жаткан үйдү карай басмак болгондо:

- ”бара болбо, андан көрө мени менен бир аз эрмектешип турбайсыңбы, аңгыча жеңем келип калаар, - деп койо бербей тийишип туруп алды.

- ”€т эмеспи аке, койо бериңизчи, апам же сиңдилерим көрсө сизди урушат, апама теңтуш болгонуңуз жетээр...

∆амийла жини келе колун тартып алмак болгондо —улайман аны өзүнө тартып бекем кучактап өөп, оозунан соруп, кыйкырганга үлгүртпөй койду. ƒал ошол кезде кыздын көз алдына апасынын жалынып-жалбарып жатканы келе калып, денеси бошой тигинин эркине көнө түшкөндөй көздөрү жумула түштү. ј€лдардын сырын жакшы билген —улайман кыздын эми каршылык кылбасын түшүнгөн соң аны кучактаган бойдон бактын түбүн көздөй басып келип тал түбүндө бир топто денесин сыйпалап, мойну башынан өөп турду да, аста чөп үстүнө отурушту.

- ”€тыңыз жок экен, мен азыр кыйкырам, койо бериңиз! -  ыз оозу бошой түшкөндө жулкунуп, бирок бирөө көрүп калбасын дегендей элеңдеп акырын унчукту, - —ыйыңыз менен болуңуз, атама тууган болуп жүрчү эмес белеңиз, эми ал жокто бул эмне кылганыңыз!

- јта өткөн тууганбыз, баары боло берет, сен ∆еңишти сүйгөн менен ал сени сүйбөйт, эгер тилимди алсаң мен сага үйлөнүп калышым мүмкүн!

—улайман болбой эле аны жыгып үстүнө чыга баштаганда ∆амийла жаакка чуу-чуу эттире чаап ыргыта түрттү да, ордунан туруп үйүнө жүгүрдү. —улайман анын караанын астыртан карап туруп кытмыр жылмайып алды: " айда бармак элең, акыры бир күнү астымда кыңшылайсың го?" деп көпкө чалкасынан түшүп көктү карап жатты да, кыйч этип каалга ачылганда башын көтөрүп аңдып жеңесине келген адамдын ким экенин билгиси келип турду. Ѕирок караңгыда караанынан башка эч нерсени биле албай ал бараткан адамдын алдын тосмок болуп жолго жүгүрүп чыкты. јрытан келаткан адам болуп жанына жете бергенде үңүлө берип:

- јссалоому алейкум! - деп колун сунуп, - ќой  оңурбай аке, кайдан келатасыз беймаал убакта? - деп сурап койду.

- Ёэ иним, эркектин жүрбөгөн жери барбы, эркектик кылып жүрөм да, -  оңурбай ага мактаныч кыла жобурап баарын айтып келип, - Ѕечара келин жарым жылдан бери күйөөсү келбей жуда-аа бук болгон экен, черин жазып келатам, - деп кошумчалап койду.

- ќо анда сооп иш кылган экенсиз, - —улайман да билмексен боло кубаттап койду.

- »йи өзүң кайда, түн катып жортуулга чыгып калыпсың? - деди аны оңура€ караган  оңурбай.

- ћен дагы бирөө-жарымдын сообуна калсамбы дедим эле, айрыкча көзү бозоргон а€лдардын сообуна калсаң жакшы дешет го аке, чынбы? - —улайман аны карай ырсайып күлүп калды, - „ын айтыңызчы, көп эле а€лдар сизге өздөрү ыкташат дейт, кандай сырыңыз бар?

-  им айтып жүрөт? —илерге эле окшошмун, болгондо болуп калат, болбосо жүрө берем.  ой үйгө барып эс алайын, эртең жумуш.

 оңурбай өз жолуна түшмөк болгондо —улайман аны токтотту.

- ћындан кийин мени аң уулаганга ээрчитип албайсызбы дейм да?

-  ой болбойт! - јл тигинин сөзүнө макул эместигин билдиргендей өз жолун улады.

- ћейли жакшы барыңыз, жашыруун сырыңызды айтпай койдуңуз.

—улайман ышкырып коюп √үлжан жаткан бөлмөгө келди. јл келгенде келин жуунуп, атырдан куюнуп, ак шейшеп төшөп жатып алып күтүп жаткан.

- Ёмнеге кечиктиң чечек, сени күтө берип тажап, эми үйгө кетсемби деп аттым эле.  өптөн бери кыздарымдын маңдайына отурбай калдым, - √үлжан аны көрөөрү менен жобурап кирди, - јкең жокто сенин көзүңдү карап калдым окшойт, ушинте берсең башканы таап алам ай! - √үлжан койнуна сураксыз эле жылт этип кирип келген —улайманды төшүнөн түртө таарынган болду, -  адырыма жетээр чыгаар, сендей жашы болбосо өзүмө ылайыгы.

-  ойчу жеңе, мен сиз деп күйүп-бышып жүрсөм, сиз ушинтсеңиз болбой калат го? —изди кызганып шашып келе жатып үч а€ктуу макулук көрдүм, эки бутунун ортосунда дагы бир буту бар экен, анысы тизесине жетпей салаңдап жүрөт, - —улайман тамашалай көз кысып калганда √үлжан түшүнбөй ага кызаңдай карады:

- јй чечек, шоктонбой жөн жүрчү.  ана, кечигип кайда жүрөсүң? - —ыр билгизбей √үлжан аны далыга чаба күлүп койду.

- —из аны көргөн жоксузбу? - —улайман болбой эле калжактай тийише сүйлөдү.

- Ѕолдучу ай жарыбагыр, кайдагыны сүйлөйсүң, эмне мен жолду карап үч буттууларды текшерип жүрөт дейсиңби?

- ∆олдон эмес, ушул короодон чыкты, анын үчүнчүсүнө келин-кыздардын көбү кызыгат деп угуп жүрөм.

-  им экен ал? - √үлжан чоочулай сурады.

- јны сиз билбесеңиз мен кайдан билем? јнан дагы бир кызык жеңе, бир чебич менен текенин эзилишкенин көрдүм.

- Ёмне деп эле былжырап атасың, деги айтаарың эмне? - √үлжан аны жактыра бербей төшөгүнө жата кетти, -  өөнүң жок болсо аны-муну айтпай барчы үйүңө!

- јлтын жеңем го менин, акем жокто эрмек болоюн деп артыңдан жүрөм го? - —улайман аны кучактай жыгылды, - деги мени күткөнүңүз чынбы?

-  алп болсо казаным кайнабай калсын.

- »шендим жеңекебай, мен да көңүл көтөрөөр бирдеме алып келгем, - ал койнунан бир бөтөлкө арагын алып чыгып үстөлгө койду.

-  ыйшалактабай ба€ эле ошентпейт белең, - √үлжан тура калып ар жактан атайын жасап койгон тамагын ортого коюп эки стаканды ага берди, - Өлүп кетсинчи, тиричилик-жашоо деп жүрүп өзүм да бүтүп баратам, -  ейий сүйлөдү.

-  ейибе жеңе, чапкан сайын көз чыкпайт дешет го,  емелбай акем бир күнү долларды солоп кирип келсе эшигиңизге баш бага албай калам го. Ѕаса, азыр келип калса эмне кылабыз ы€? - —улайман аны сынай да, чындап да сурады, - ал экөөбүздү кошоктоп өлтүрөт дейм? - —такандарга арак куйду.

- ќш-шо кара жерге кирсин, эми келсе "кайдан келсең ошо€кка кет!" деп киргизбей кууйм!

- ќме-ей, антпеңиз, кыздарыңыз турбайбы. кантсе да үй ээси да?

- Үйдүн ээси болбосо өлүп кетпейби. Ѕул эле ќшто жүрөт дегенди угам, бир келип кабар албай көрүнгөн а€лдар менен жүргөнү жинимди келтирип жатат.

 уйган аракты экөө алып ийишти. “үнү менен —улайман а€л менен өз кумарын жазып, катып берген тамагына тоюп, таң ата туруп кетмек болуп баратып:

- ∆еңе, бүгүндөн кийин экинчи болбой биринчи болоюнчу ээ, үч буттууну корооңузга жолотпоңуз. ∆ок, үчүнчү бутунун жагып калганы ырас болсо мен ушуну менен жоголоюн, - деди да √үлжан озунуп жооп бергиче чыга жөнөдү.

- Ёмне деп эле бежирейт, ы€?

√үлжан ошенткен менен өзүнчө ойго батып калды: "„ечек,  оңурбайды көрүп калган экен, кайра-кайра айтат, тим эле алып койгон а€лын кызгангандай" деп ойлуу ордунан туруп чоң үйүнө жөнөдү.

—улайман ошондон кийин көпкө көрүнбөй аны аңдып калды, күндө  оңурбай колуна баштык көтөрүп алып күүгүмдө келет да, эки-үч саат жатып анан кетип калат. —улайман ага кекенип эми ∆амийланы аңдып калды, ал баарын көз кырынан кетирбей карап турат.

”мсунайы кеч кирсе эле ышкырып чыккан дабышка кулак түрүп отургандай чыга калат, анын өзүнчө орду бар, беш бөлмө үйүнүн артында эки түп алмасы бар, дароо ошол жакка чыгып шыңгыр күлкүсүн аста чыгарып жигити менен түн бир оокумга чейин отура берет, качан гана үйдөн ∆амийла чыгып: "”мсунай, бас үйгө кир" дегенде кирет.  антсе дагы улуусу эмеспи, эжесинин тилин угат.

∆амийла ∆еңишбек кеткенден бери үйүнөн чыкпай калды, сабыры суз, кабагы бүркөө. Ѕилинбей анын кеткенине он беш күндөй болуп калды, "бараарым менен кат жазып берип ийем" деген жигитинен дарек жок. ќго бетер сарсанаага батып, буулугуп ыйлап, тагдырына нааразы болуп өлүп алгысы да келет. јйрыкча апасынын чогуу отуруп тамактанбай, чоочун эркектерди врем€нкасына киргизип алып шарактаганына жини келет. ƒегеле көп болду, үч кыз ата-энеси жоктой эле өздөрү менен өздөрү.  үндүзү жумуш жасамыш эти жүргөнү менен кеч кирди өз бөлмөсүнө кетип калчу, бир аз эт-ашы болсо аны алып кетет, аларын сактап —улайманга же башка ойношторуна берет.

∆амийла күндөгүсүндөй эле сиңдисин урушуп үйгө киргизди да, а€рлай басып врем€нканы көздөй жөнөдү. јпасынын аппак денеси, эркектин тири укмуштай мүчөсү көз алдына келип, терезеге келсе баары бекитилген. јртка кайрыла бергенде апасынын шаңкылдаган үнү чыгып калды.

- јй  оңурбай, ушу сенин а€лың мынабунун чоңдугунан эле чыдабай кетип калган го, ы€? - деп каткырды.

- џрас, ошон үчүн эле кетип калган, болбосо үч балам менен ажырашмак эмесмин.

- ја-а байкуш а€лдар десең, бири жетпей жүрсө, бири чанып, кызык эле калкпыз да!

- —илер абдан митаамсыңар да, менин а€лым ошенткен менен башка сүйгөнү бар экен, шылтоолоп ажырашып алып дароо эле тийип кетпедиби. ∆иним келип өлтүрүп койойун деп да ойлодум. јчуум а€бай келип, бирок колумду булгабайын, балдарым энесиз өспөсүн деп а€п койгом, -  оңурбай ушул азыр да жини келгендей сүйлөдү, - јл күйөөгө тийгенде бардым да күйөөсү экөөнө тең жолугуп, балдарыма ачык айттым, күнөө энесинде экенин көзүнчө түшүндүрдүм да, баса берип эки жыл ичип кеттим. јкыры өзүмдү өзүм кармадым да ичкенимди токтоттум, - Үшкүрүнүп алды, - ћен а€лымды абдан жакшы көрчүмүн, башка а€л алууга көңүлүм чаппады, мына минтип чакырган сулуулардын коногу болуп жүрөм.

”шул кезде ∆амийла артын көздөй кетенчиктеп барып жүгүрүп жөнөдү, ал ызаланып ыйлап алган: "јпам ушундай а€л беле? —улайман бүтүп  оңурбайын тааптыр, эне болуп акыл-насаатын айткандын ордуна өзү ар ким менен жүрөт. ћен болсо бузулдум, эми ”мсунайды жигити зордуктап койсо эмне болот? Ёкөөбүз тең бойго жеттик, апам маңдайыбызда отурбайт, энелик сөзүн айтпайт" деп көз жашына ээ боло албай баратканда аны аңдып турган —улайман колунан кармап калды.  ыз чоочуп кетип "апа" деп бакырып ийгенде анын оозун бир колу менен басып караңгы жакка сүйрөп жөнөдү.  ыз тыбырчылап тебинип жатканда —улайман аны мойнундагы жоолук менен бетин оозуна кошуп таңды да, эки колун бекем кармап алып жерге жыкты. ƒал ∆еңиш экөө отурчу тал түбүнө алып келип өз максатына жетти. ∆индене тебинип жаткан кыз көптөн кийин колдору бошой түшкөндө —улайманды далыдан бекем кучактап онтолой баштады, анын онтологону —улайманга жагып, ал ого бетер күчөнө итенип кирди. јкыры ишин бүтүп, сулк жатып калды. ∆амийла туруп жүгүргөн бойдон кетип калды, —улайман өзүнчө жылмайып алды: "”ргаачы деген ушу тура, үйлөнүп эмне кереги бар, койнуңда жаткан а€л эмес жаш кыз эркектин ырахатына азгырылып жатса өз а€лыма кантип ишенем?" деп ойлонуп, ала элек а€лын кызганып алды.

ƒал ошол түнү ”мсунай отурушка барып ичкилик ичип, жигитинин жанында чексиз бактылуу болуп отурду.

- јслан, сага ишенип ичип койдум, мени өзүң үйгө жеткир ээ?

- јнанчы жаным, өзүм турганда коркпой эле кой, - јслан дагы кызуу, ”мсунайды өөп жанындагыларга карады, - Ѕалдар, бир мүнөткө көңүл буруп койгулачы!

- »йи јслан, анчалык эмне болду? - деди Ќурлан деген досу.

- Ѕиз ”мсунай экөөбүз бир бирибизди сүйөөрүбүздү билесиңер да?

- ќоба-ооба, билебиз, айта бер айтчуңду, - Ёкөө-үчөө жарыша үн катып, күлүп калышты.

- “ак что мени сыйласаңар ”мсунайды да сыйлагыла, келээрки жылы мектепти бүтсө эле үйлөнөбүз.

- ќо азамат, биз сени сыйлаганыбыз үчүн сенин туулган күнүңдө чардап отурабыз да!

- ќшону айтсаң. јслан, сен эч кам санаба, ”мсунай биздин карындашыбыздай эле, үйлөнсөңөр а€ш болуп калат! - дешип ага кошомат кыла жабырап атышты.

јнткени јслан баарынан улуу, жыйырма бештердеги жигит, анча-мынчаларды өзү билип коркутуп, эмне кааласа ошону жасатып койчу. “үрмөгө да отуруп келген, ошондуктан ага эч кимиси ка€ша айтчу эмес.

ќтурушта ырдап-бийлеп отуруп, улам јслан аздап ичирип, ”мсунай абдан мас болуп калган эле, јслан бир кезде аны жетелеп бир бөлмөгө кирип кетти. “үн бир оокумда башы зыңылдап ооруп калган ”мсунай көзүн ачып, төшөктө жылаңач жатканын сезди да чоочуп тура калды. Ёнеден туума, жанында эч ким жок, шашып-бушуп кийинип сыртка чыкса түндө чогуу болгон балдар дасторкондо отурушкан экен, јслан көрүнбөйт.

- јслан кайда? - ”мсунай алардан сурады эле, бири жылма€ жооп берди:

- јсланды кошо жаткан сен билбесең, биз кайдан билебиз?

- Ёмне-е? - ”мсунай чаңырып жиберди, - јзыр баарыңарды милици€га берем, кана башка кыздар? - деп оозгу бөлмөгө атырылып чыга калса эки кыз сырттан кирип келатыптыр.

- —ага эмне болду, ”мсунай? - Ѕири аны көрүп эле суроо берди.

- јсланды көрдүңөрбү?

- ∆ок.

- јл түндө эле кеткен окшойт, көрүнбөй калган, - бири аны кытмырлана күлүп карап койду.

- —ен аны менен болдуңбу?

- Ёмне, эмнеге болом? - ”мсунай өзүнүн эмне болгонун сезе албай, эмнеге жылаңач жатканына түшүнбөй бүткөн боюнун, үч кошконунун ачышып ооруганынан бир нерсе боолголоп жинди болуп кете жаздады, - Ёмне деп жатасыз? - јлар андан улуу болчу, ошондуктан анын абалын түшүнүп үндөбөй колтуктап ичке ээрчитип киришти:

- ”мсунай, сен түндө јслан менен жаттың, өз каалооң менен, ал сени зордуктаган жок, силер үйлөнөт турбайсыңарбы? - деп бири ага түшүндүрмөк болду эле ал:

- ∆о-ок!!! - деп бакырып ыйлап жиберди, - јл мени мас кылып зордогону үчүн жооп берет, кана ал кайда кетти?! - деп экөөнө ээ бербей сыртка жүгүргөндө алдынан кирип келаткан јсланды көрүп бир аз селдээ туруп калды да, - —ен... сен эмнеге ушуга бардың, сен мени алдап, мас кылып коюп шылдыңдадыңбы?! - деп жетип барып көкүрөккө муштагылап ыйлап атканда јслан токтоо:

- ”мсун, ”мсунай, эсиңе келчи, - деп анын колдорун кармап кучактап, чачтарынан сылай жумшак гана сооротуп кирди, - Ёсиңди жыйсаң, сага эмне болду? Ѕиз үйлөнөбүз, сен мектепти бүтөөрүң менен алып кетем.

-  алп, сен мени алдап бузуп коюп басып кетесиң да, эмнеге мени булгадың? - ∆акасынан кармап алып жулкулдатып жатты.

-  ойчу ”мсунай, көпөлөгүм менин, ишенбесең азыр алып кетейин, жашың жетелегинен коркуп атам, болбосо алда качан үйлөнмөкмүн. »шенчи жаным, периштем менин, басылчы эми, эчтеке болбойт, - јслан жан-алы калбай өпкүлөп, сооротконго аракет кылып атты.

- ћенин бүтөөрүмө али эки жыл бар да, ошого чейин эмнеге чыдабайсың? ∆ок-жок, сен мени алдап кеткени жатасың! - ”мсунай ботодой боздоп койгулап атты, - ћен силердин баарыңарды сотко берем, мени алдап алып келип алып шылдыңдадыңар, үйүмө кайсы бетим менен барам, айткылачы?!

- Ёч коркпо, бир айласын табаарбыз, - јслан куулана бир азга ойлоно калды да, - ƒавай, сени шаарга алып кетип калайын, экөөбүз жашай беребиз, анан эки-үч жылдан кийин эч ким тоскоол боло албайт.

јслан кызды болбой үнүн эч ким укпагыдай кылып үйгө алып кирип сооротуп жатты. јл сотко берем дегенинен коркту, анткени эгер кыз арыз берсе анын камалып кетиши мүмкүн болчу. Ѕаары тегеректеп алып ”мсунайды алдап-соолап сооротушту. Ќурлан јсланга көзүн кыса минтти:

- јслан, сен туура айтасың, бул жаш кыз, муну шаарга алып кетип жашай бергиле, анан жашы жеткенде ата-энесине, сенин ата-энеңе билдирип ачыкка чыгып аласыңар, балким ага чейин балалуу да болуп каласыңар.

”мсунайга байкатпай көзүн кысканын ал байкаган жок, јсландын шаарга алып кетем дегенине муюп калды, өзү да үйүнөн качып кеткиси келип жүргөн.  емелбай үйгө келбей калгандан бери кийим-кечеден кыйналып теңтуштарынан корунуп, же башка курбуларындай болуп кенен акча кармабай, китеп-дептерди сурап окуп жүргөндүктөн ата-энесине нааразы болуп аргасыз эле окуп аткан.

- јзыр эч нерсе болбогондой эле үйүңө бара бер, эртең мен сага өзүм жолугуп, кетээр күндү айтам, сен да€р болсоң кетип калабыз, - јслан анын бети колун жуудуруп, кийимин кийгизди да колтуктай жолго чыкты.

∆аштыгы, балалыгы, ишенчектиги ”мсунайды заматта узун ойду ойлотуп, кы€лдары алда кайда алып учуп кубанып кетип атты. јсландын колтугунда сүйөнө басып бара жаткан кыз элди көзүнө илбеди, ал азыр махабатка мас болчу. Ёмеле жоодураган жоогазындай уйпаланып, тебеленип кордолгону эсинен чыга бакытка магдырап, санаанын баарын айдап салып, үйүнө кубаныч менен кайтты.

јслан кызды короосунан киргизип жиберип артына кайрылып эки кадам шилтегенде "өх" деп алды: "Ёр болсоң таап көр, сендей кыздардын далайын эптегемин, сендей чмону башыма үйгөн балээ кылып эмне тапмак элем?" деп ылдамдай басып кетип жатты.

”мсунай кирип келгенде ∆амийла аны босогодон тосуп алып жаактан ары чаап жиберди:

- Ёй бети жок, түнү бою кайда жүрдүң?

- Ёмне болуптур, классташтарым менен жүрдүм, - ”мсунай эки жаш улуу эжесинен көзүн ала кача ичке кирди, - —ен деле классташтарың менен отурушка барчу эмес белең?

- ћени менен ишиң болбосун, апам сени үйгө келбегениңди билбейт, кир дагы үйдү жыйна.

- ћакул, - деп коюп сабак окуп жаткан ”улжандын жанына барып шыбырады.

- јпам ка€кка кетти эле?

- Ѕилбейм, - ”улжан кабагын бүркөй жооп берди, - Ѕаарыңар өз билгениңерди кыласыңар, үйдө жападан жалгыз мен уктайм, атамды сагындым, - деп ыйлап ийди ал, - јпам болсо биз менен иши да жок...

- ”улжан, койчу ыйлаба, сен деле чоңоюп калбадыңбы, - ”мсунай аны соороткуча шашты.

- ∆о-ок, апам таптакыр башкача болуп кетти, күндүзү да, түндөсү да үйгө келбейт, мен апамды жек көрөм!

”улжан ыйлап жатканда ∆амийла кирип аны сооротуп жатып кошо ыйлады, анын ыйында өкүнүч, арман, балалык менен коштошуп жаткан ызасы бар эле: "Ёгер ата-энем бирге жашаганда мындай болмок эмес, атам бизди таштап коюп кетпегенде биз бактылуу жашамакпыз" деп солкулдап атты. Ѕири кем дүйнө деген ушу тура, пендеме ысык-суук да жакпайт, болбосо  емелбай кудайдын сүйүп берген баласына топук кылып үйбүлөсүнө камкор ата, күйүмдүү жар болуп жүрө бергенде жашоолору ойдогудай болуп кыздарынын көңүлү ток, өзү теңдүү кыздардан кемсинбей бактылуу болуп жүрүшмөк. ј€л катары √үлжан акылын пештеп, кыздарына жөлөк болуп намыстанып үйүндө отурганда баары жайында болмок.

∆амийла ошол бойдон бузулуп кетти, сиңдиси ”мсунай үйгө токтобой оюн-зоок болгон жерде жүргөнү жүргөн, јслан болсо дайнын таптырбай кетти.  ээде ”улжан жалгыз калып калат.

 үндөрдүн биринде ∆амийла Ёсенбек деген бала менен таанышып калды. јл тартиптүү үйбүлөдө өскөн кичи пейил жигит, кыздын ар кайсы эркектер менен жүргөнүн угуп, көрүп жүрсө да чын дилинен жактырып калды. ќшол күнү кечинде жолугуп:

- ∆амийла, менин сага айтаар сөзүм, койор шартым бар, - деди.

- јйта бер, кулагым сенде.

- —ен менин айтканыма ишенесиңби?

- Ѕилбейм, жигиттер сөзүнө турбаганын түшүнүп бүткөм, анан кайдагы ишенич? - ∆амийла мостойо аны карады.

- Ѕаары бирдей дегениң болбойт, адам ар түрдүү, бирөө жеңил, бирөө оор, дагы бирөөнүн адамдык касиети менен бирөөнүкү окшобойт.

- јның туура дечи, кана айтчы угуп көрөйүн.

- ћен сени чын дилимден сүйүп калдым, эгер сен мындан ары башка менен болбосоң, мени эч кимге алмаштырбасаң сага үйлөнөм.

-  антип Ёсенбек, менин ким экенимди билесиң да, уккандар-көргөндөр сени шылдың кылышпайбы?! - ∆амийла мыйыгынан жылма€ ызалуу сүйлөдү.

- ћен үчүн бирөөнүн кеп сөзүнүн, көз карашынын мааниси жок, мен өз билгенимди жасоого акылуумун, баары сенин мындан аркы жүрүш-турушуңа байланыштуу, - Ёсенбек ∆амийланы эки карыдан алып жүзүнө тике карады, - —ен менин шартыма түшүндүңбү?

- “үшүндүм, бирок бул сөз сенин жүрөгүңдөн чыгып жатабы же ооз учунан сынаганыңбы?

- јнт бер десең ант берейин, сен жаса дегенди жасайын!

-  ызык, сойку кыздарга мындай сунуш киргизген жигиттер чыгаарын билбеген экенмин, - ∆амийла ойлуу жер карады, - ќйлонойун...

- ∆амийла, өзүңдү пас кылба, орустарда эркек менен болбогон кызды эч ким караган эмес дешип жаман көрүшөт, демек сен жигиттердин көзүндөсүң, сулуусуң, - Ёсенбек кыздын ээгинен өйдө көтөрө жүзүнө тике карап, - “үшүндүңбү? —ен көптүн көзүн күйгүзгөн аруу кызсың, мен сени чын дилим, таза жүрөгүм менен сүйөм!

- ќйлонойун Ёсенбек, сүйүүңө сүйүү менен жооп берүү колумдан келээр бекен? -  ыздын көзүнөн жаш куюла жер карап шыбырай сүйлөдү.

- Ѕерекем, сен өзүңдү чөгөрбөчү, сен мендик болуп берсең төбөмө көтөрүп багып алам, колуңду ишке тийгизбейм, - Ёсенбек кызды аста бооруна кысты, - ќйлонсоң ойлон, мен кеттим, чөгө бербе, чыйралып башыңды өйдө көтөр! - деген жигит кыздын көз жашын колдору менен аарчый жүзүнөн сүйдү да, - эртең дал ушул жерден ушул убакта жолугушабыз, кой ыйлаба! - деп басып кетти.

∆амийла ордунан козголбой анын караанын узата карап тура берди: "Ѕул эмне деген табышмагың кудай ай! ∆еңишбек болсо бузуп коюп кетип калды, келип жолукпай кетти, ал менин ар ким менен жүргөнүмдү, ал тургай сатылып жүргөнүмдү угуп калгандыр. ∆ок дегенде бир жолугуп койсо болмок, ал мени жөн гана өз максатына жеткиче сүйөм деген тура" деп ойлонуп тура берди. јл антип дел болуп турганда үйүнүн жанына бир машине токтоп, андан ”мсунай түшкөндөй болду. ∆амийла анын үнүнөн тааныды, кызуу көрүнөт:

- ѕока, завтра приходи, € теб€ жду!

- ћен кечигип калсам бирөө менен кетпе ээ, мен кечикпеске аракет кылам.

- Ћаад-но! - ”мсунай каткырып алды да үйдү көздөй басып баратты, машинанын эшиги жабылып ордунан жылганы угулду.

∆амийла көзүнүн жашын аарчып, өзүн колго алды да чыйрала үйгө карай кадам таштады: "∆етишет, биздин жашоону кайрадан ордуна келтириш керек, апама ачык эле айтам, бизге тарби€ бере албаса..." деп шашыла үйгө кирсе ”мсунай мас экен:

- Ёй бети жок, бул жүргөнүң кантет ы€? Ёлдин сөзү жалаң биз жөнүндө болуп атат, сен мектепти бүтпөй жатып бузулдуң, окууга барбай койдуң, өлүп эле калбайсыңбы?!

- ћне плевать! - ”мсунай кийимдерин чечип туш келди ыргытып керебетке жатмак болгондо ∆амийла аны жаактан ара чак-чак эттире чаап жиберди.

- Өлбөйсүңбү!

- ћага баары бир, койчу, барчы ары, чарчадым, - ”мсунай көздөрү сүзүлө араң жетип керебетке жыгылды, - ће-енин сум-ка-мда акча толту-ур-ра, ал ала бергиле, та-амак жа-жасап ко-ой-гулачы, ээ?

- “аш же! - ∆амийла ”мсунайдын сумкасын ачып көрүп андагы акчаны көрүп көздөрү чакчайып кетти, - Ёй бетпак, кайсы бетиң менен...

∆амийла тык токтой калды, эсине өзүнүн клиенттер менен барып келгендеги акчаларын эч кимге көрсөтпөй катып жүргөнүн түшүрө, ойлуу акчаларды санап кирди, туура үч миң экен: "Ўүмшүк десе, он бешинде бузулду. ћен го жашым жетип калган. јпам көрсө да көрмөксөн, билсе да билмексен болуп бизди ойлобой да калды, ал азыр деги кайда?" деп уктап жаткан ”улжанды көрүп жүрөгү сайгылашып кетти: "Ѕайкушум ий, ушуга жаман болду, ачка-ток болуп жалгыз жүрө берет" деп ойлоп сыртка чыгып апасын караганы баратканда алдынан √үлжан чыга калды, шаңкылдап күлүп келаткан экен.

- јпа, сиз кайда жүрөсүз? - ∆амийла апасына суроо берген менен, анын артындагы чоочун эркекти көрүп жол бошото берди.

- јй кыз, мени тескечү сенсиңби, тур бирдеке алып келе кал. ”мсунайда акча болсо эт алып келип куурдак жасай койчу! - √үлжан жооп берүүнүн ордуна буйрук берди.

- Ёмне, ”мсунайда кайдагы акча, - ∆амийла апасын жактыра бербей эшикке чыгып кетти.

- Ёмне моюн толгойсуң ы€ желмогуз, атаңардын азабын тартканым аз келгенсип силер калдыңарбы? - √үлжан кызынын артынан барып түртүп бир муштады, - “а-ап кел акча!

-  айдан табам? - Ѕурк этип коюп ары басып кеткенде √үлжан анын артынан кыйкырды:

- Өлүгүңдү көрөйүн сийдиги жамандар, атаңа тийип куурадым, эми мынабу кишини ата дейсиңер, бүгүндөн баштап биз менен чогуу жашайт! - деп кыйкырганда ”улжан чоочуп ойгонуп кетип апасын акырын карап, чоочун а€лды көрүп тургандай төшөк менен бетин жаап ыйлап жатты. √үлжан уктап жаткан ”мсунайды барып түрткүлөдү:

- Ёй кыз акча барбы, берчи эт алып келем.

- ћм - ”мсунай оодарылып жатып кайра уктап кетти.

- “ур дейм ой, акча таап бер! - ∆улкулдатып жибергенде ал башын көтөрө:

- —ен кимсиң, эмне менин тынчымды алып жатасың, бар ары өлө элегиңде! - деп бутун шилтегенде √үлжан жыгыла жаздап токтоду:

-  оку-уй, өлтүрөт го бул мени! Ёй шүмшүк, тур дейм өйдө! - ∆амынган төшөктү сыйрып аны түрткүлөдү, - јтасын тарткан жалаптар, тур деп жатам!

”мсунай козголбоду.

- √үлжан, кыздарды өз жайына койчу, биз эмеле тамак ичип келбедикпи, тим кой уктай берсин.

“иги чоочун эркек √үлжанды ты€ сүйлөдү, бул √үлжан менен жаңы таанышкан јзим деген эле.

- Өлүп кетсин, күндө эле бирөөнү ээрчитип же ичип келип атыптырмынбы, алдагандай бир ичип койсо жаман көздөрү менен карашат.

∆амийла сыртта ыйлап отуруп, күзгү чыкыроондо ичиркенип алды: " ызык, апам ушундай а€л тура. ћен эсиме келбесем болбойт. ∆аштыгым жамандыгым. јпам бул, сиңдим тигил.  оңшуларга у€т болдук. јпам менен эртең ачык сүйлөшөйүн, болбосо ”улжанды дагы терс жолго салып алабыз. ”мсунайды болсо эртеңден баштап эч жакка чыгарбайм, өзүмдү колго алайын" деп чыйралып үйгө кирип ”улжандын жанына өтүп жатмак болду.

∆амийла элдин ушагынан чүнчүп, ”мсунайды сабап эч жакка чыгарбай, өзү да үйдөн чыкпай сиңдисин карап калды. ”улжан а€бай сүйүнүп томпоңдоп ойноп апасына үйдө болсо да жанына барбай, эжелеринин этегинде эрмешип жүрдү. √үлжанга баары бир, кыздарын ойлобой эле күзгүдөн кетпей керээли кечке жасанып, кийимин тазалап, жуунуп-таранып отура бергенинен ∆амийла жүрөгү сууп сыртынан билгизбей ичинен жаман көрүп калды.

Ѕир жолу үйүн жыйнап, тамак жасап жатса:

- Ёй кыз, бүгүн мен келбейм, тынч отургула, мен жокто үйгө эркектерди толтуруп албай. ”мсунайды мен ээрчитип кетем, - деди эле ачуусу келген ∆амийла:

- ”шунуң туурабы апа, айылдын баары сизди кеп кылып жатат, у€лып сыртка чыга албай калдым, эми кызыңды алып чыгып сатаарың калдыбы? - деп ыйламсырап ийди.

- Ёмне, мен ”мсунайды сатып жүрөмбү? ∆умуш бар.

- Ѕилем, у€лбай кечинде чоочун эркектин көзүнчө акча сурайсың кызыңдан, өзүң заказ менен жөнөттүң беле? “ааныгандар билип калса эмне дейт.

- ќозуңду жаап калчы, жумуш бар деп атам го? - √үлжан ∆амийланы чаап жибермек болуп кайра токтоду да, ”мсунайга карады, - Ѕол эй кыз, кечигебиз, жакшылап кийин!

- јпа, мен барбай эле койойунчу, - ”мсунай жер карап тултуйду.

- јтаңдын башы, мен жумуш дайындап койгом, калпычы болом, - ”мсунайды жонго дүңк эттире муштап түртүп жиберди, - Ѕол деп атам!

- јзыр... - ”мсунай ички үйгө кирип кийинип жатты.

- ”шундан көрө өлүп калыш керек болуп калды, атам жок болсо да энебиз бар деп жүрсөк өзүңдүн кылганың ушул! - ∆амийла ыйлап атты, - ћени да сат, эне болуп акыл айткандын ордуна...

- Ѕас жаагыңды, атаңар таштап кетсе, үйдө жалам талканыбыз болбосо, у€тты эмне кылам, ансыз деле өзүңөр бузулуп бүттүңөр го?

Ёне бала көпкө жаакташты, булкулдаган √үлжан ”мсунайды ээрчитип чыгып кетти.

√үлжан көрүнгөн менен жүрүп алар келбей да калды, айылынан ага келбеген бир эркек калган жок. јкыры үйүндө эч нерсе калбай калганда ”мсунайды сатмак болду. Ѕир таанышы бар болчу сутенер, ал эркек эле. јл экөө кээде жолугуп жүрчү.

- √үлжан, жаш кыз таппайсыңбы, бир кардар чыгып атат, экөөбүз тең акчага маарыйт элек, - деди бир күнү Ѕелек.

- јй-ий, кайдан табам, жаш кыздарды табам деп соттолуп кетпейин.

√үлжан адегенде секирип кетти. Ѕирок кечке ойлонду. " им билип коюптур, быйыл онду бүтөт, бир жылдан кийин окутпай койсом деле болот да. ќн жетиге чыгып калды, башкадан көрө өз кызымды бир эле жолу сатып акча таап алып соодага чыгып кетейин" деген чечимге келип, эртеси эле аны ээрчитип келип жол боюна коюп койду да:

- ћенин апаң экенимди эч кимге айтпа, азыр бир адам келет, ошону менен сүйлөш, - деп басып кетти да, алыстан Ѕелекке ”мсунайды көрсөтүп койду.

”зун бойлуу, арыкчырай, ак жуумал, көздөрү ойноктогон ”мсунай жолго чыгып калганда апасынын айтканын дароо түшүндү, анткени ошондой кыздардын бар экенин билчү. Ѕелек аны акырын гана ээрчитип барып мурдатан да€рдап койгон бөлмөгө киргизип анын үстүнө клиентин жөнөттү. Ѕирок ал клиентине "жаш кыз" дегенинен кымбат төлөмөк болгон эле, ”мсунайдын кыз болбой чыкканына жинденген кардар ачууланып айткан акчасынын жарымын гана төлөдү:

- —ен кыз дегенсиң, эчтеке төлөбөй койсом болмок, ну бирок жаш экен, ошондуктан айтканымдын жарымын төлөйм, - деп чыр кылып кетип баратып, - ћен келген сайын ушул кызды таап берип турсаңар жакшылап сүйлөшөбүз, - деп жылма€ чыгып кетти.

-  ечиресиз, биз аны кыз экен дегенбиз, - Ѕелек башка эч нерсе дей албай ”мсунайды кетирип ийип √үлжанга:

- ”€т кылдың, өзүнөн сурап билсең болмок да, өзү эчак эле бузулган кыз тура, кардарга у€т болдум, акчасын жарым төлөп кетип калды, - деп жинденди.

-  ойсоңчу, кантип? - ћуну уккан √үлжан чок баскандай секирип кетти, - јндай болушу мүмкүн эмес!

- ћен жалган айтмак белем, сура өзүнөн. ƒагы жакшы, жаш экен деп төлөп кетти.

- ”шундай де?

√үлжан жаман абалда калды, ал оюнда кызын таза деп ойлогон, бузулуп калаары түк оюна келбеген. Ѕелектин берген миң сомун алып жолуна түштү. Үйүнө келсе ∆амийла ”улжанды ойнотуп кетиптир, ”мсунай келип көмкөрөсүнөн түшүп ыйлап жатыптыр. √үлжан ачуусу келип аны чачтан алып ургулап кирди:

- Ёй бетбак, эмне болуп, кайдан бузулуп жүрөсүң, ы€?

- ”рбачы апа, алданып калгам.

- јлданбай кара жерге кирип кет! јтаңардын, элдин бетин кантип карайм, ы€?

Ёки бетинен чойуп, башы-көзүнө ургулап жатты.

- Ѕаары бир сатмак экенсиз да? - ”мсунай буулуга ыйлап жатты, - Ёмнеге апа, эмнеге өз кызыңды сатууга чейин бардың? ћен мындай болоорун билбей ээрчип баргам.

- Үйдө эчтеке жок, атаңардын өлүү-тирүүсү билинбей жоголду, акча таап алып соода кылбасак кантип жашайбыз, ы€?

- ћени бизнеске колдонойун дедиңби, апа? ”ккан-көргөндөр эмне дейт, акыры билинет да? - —олуктаган ”мсунай жаштуу көздөрүн апасына кадады, - јйтчы апаке, биз кандай үйбүлө болуп баратабыз? јтам бардагыдай жадырап күлбөй калдык, менин кийимдерим жок, окууга баргандан у€лам, окууну таштадым...

- Өлүп кетпейсиңерби! - √үлжан сыртка чыгып баратканда алдынан ∆амийла менен ”улжан чыкты.

“ерс бурулган √үлжан өзү жатчу үйгө кетип калды. ќшондон кийин ал ”мсунайды атайын кардар болгондо жиберип акчасын алып жүрдү. Үйүнө ун, кант, чай алып кеңелип калган. ∆амийла билген эмес, мурунку күнү ”мсунай менен апасынын сөзүн угуп калып ошондо билди, апасы өз кызын өзү сатып жүргөнүн. Ѕул үйдөн тынчтык кетти, эне бала күндө ызы чуу түшүп урушат. √үлжан аларды уруп, сабап да койчу болду. Ёки сөзүнүн бири "канчык, жалап, атаңарды тарткан шерменделер" деп ажылдаганы ажылдаган. ”улжан тартынчаак, коркок болуп, чүнчүп арыктап кетти. ”мсунай болсо үйгө токтобой күндөп-түндөп жүрүп, кээде эле соо келбесе ичип келип эртеси кайра бойонуп-жасанып чыгып кетет. ∆амийла ойлуу жашоолорунун бузулганына, өзүнүн да терс жолдон зорго кайтып кеч түшүнгөнүнө ичинен кубанып алат.

—улайман эки-үч жолу ∆амийла менен болгондон кийин √үлжанга карабай калды. јл жолдош-жоролору менен отуруп бир жолу сыр кылып айтып мактанып калды.

- Ёэ достор, мен ушу күндө жыргап гана жүрөм го? - ћулуңдай жанындагыларга сырдуу карады.

- Ёмне болуп жыргап атасың, айтчы бизге дагы, биз деле жыргап алалы.

- „ын эле айтчы, ал кандай жыргал экен?

- ќй эн-ээң, силердин жыргалыңар өз төшөгүңөрдө да, мен бойдок болсом эбин таппайынбы?

- —ени бирөө бойдок жүр деп атабы, үйлөнбөйсүңбү анан.

- Үйлөнсөм силерчилеп үйдөн чыга албай калам, анан дагы ал катын менден башкалар менен жүрүп кетсе кантем, ы€?

- ќй ата-а, сен бу ала элек а€лды кызганып жүрсөң өмүрү үйлөнбөйсүң, жүрө бер карт бойдок болуп, - —амат аны тамашалай күлдү, - јр бир а€лыңда бирден бала калса сенин тукумуң өзүнчө көбөйө берет.

- ќшону айтсаң, бала-чака, катын багам деп кыйналбайсың, - дешип достору каткырып калышты.

- ќй, сөздү башкага бурбай кеп укпайсыңарбы? - —улайман аларды ты€ сүйлөдү, - Ѕолбосту сүйлөй бербей сөзгө кулак салгыла да.

- »й-ии, кана айта бер, - —амат аны далыга таптады.

-  ана айтчы, ушу сенин жыргалың  емелбай агаңдын апыртмасындай эле бирдеме да.

- ќо  екем апыртма болсо а€лын таштап кетмек беле, ошол машинасына түшкөн жалжал көздөрдүн биринин койнунда жатат да чалкалап, - —улайман аны жактай сүйлөдү, - ќшо  екем жалжал көздөрдө жүргөндө мен жеңемдин төшөгүндө чалкалап, - —улайман тегерете карап алды, - »шенбей турасыңар го?

- Ёмне дейсиң?

-  алпыңды учурбачы, жеңең сени эмне кылсын?

-  емелбай угуп калса бу калп тамашаң үчүн бирди көрүп жүрбө!

- Ѕалдар, буга мен ишенем, анча-мынча ушак угуп калгам, - ќрунбек бакылдагандарды токтото сүйлөдү, - јнсыз да  емелбай келсе муну өлтүрүп кайра тирилтет.

- ќй-бо-ой эй, сен укмушсуң го, кана эмесе жеңеңдин кылыгынан кеп салчы!

- ”нчукпай жүрүп мында өнөр жаткан тура.

- Ёмнеге эле катын албайт десе, жылуу у€ таап алган тура, - деп отургандар бакылдап жатышты.

- ∆еңеңдин акышы жакшы болсо  екем кетпейт эле, ушу сен эптеп эле бел суутканга кубанып жүрөсүң го, ы€?

- ∆еңем го жеңем, кызы ∆амийлачы? - —улайман ого бетер эдиреңдей кеп баштады, - Ѕир күнү сыртта турсам ∆амийла бактын ичинде жигити менен отурат. Ѕайкамаксан болуп көрүнбөй карап турсам экөө иш баштап калды, анысын билгенден кийин менин эс-дартымдын баары кызда болуп эки көзүм анда. Ѕах чиркин, ичке бели, эликтикиндей ичке буттары, койкойгон мойну жутуп жиберчүдөй суктанткан кыз экен, мурда байкабаптырмын.

- јнан, анан эмне болду?

- ћаалкатпай айтчы тезирээк.

- ƒеги жеттиңби анан, же шилекейиң чууруп кала бердиңби?

- Ўашпагылачы, ошону айтып келатпайынбы? - —улайман колун серепчилей сүйлөдү, -  ызыктын баары ошондо да.  үндө кеч киргенде зүңкүлдөп жеңеме жетип барам, ал тапкан ташыганын мага катып да€рдап күтүп турат. ћен акең кардымды кампайтып алып анан ишке киришем. ∆амийланы көргөндөн кийин жеңеме көңүлүм келбей калды.

- »йи, анан?

- ќй кайран эр десе, жаш кызга сугуңду артып калдың анан?

- Ўирин кыздын балын соройун деген экен да?

- “октогула эми, айтып келатам го?

- јйтсаң айтпайсыңбы батыраак.

- ќшентип көзүм күйүп жүрсөм жеңеме башка бирөө келип калыптыр, анан мен ∆амишти көздөдүм да аңдып туруп зордуктап салдым.

- »йи анан?

- Ёмне, мурда көрүп калган неме кыңк этпей эле көнүп берди.

- ќй ушунуң калппы дейм, жигити билип калсачы?

- ∆игити шаарга окууга кетти.

- ”кмушуң кургур, дегеле укмуштар көп эй, биз бир катындын эбин табалбай урушуп-талашып зорго жашап атсак бул гүл чаңдаштыргандай эле энеси менен кызынын ортосунда жүргөн тура, - деп көпкө —улайманды тамашалап атышты.

Ѕири ишенсе, бири ишенбей "бок ооздун айтканын кара, а€лы го мейли, кызы кантип эле ушуну менен жата койсун? ћактанат десе ушинтип мактана бергенин кара" деп ичтеринен жактырбай отурду. Ѕирок ошол эле күнү айылга —улаймандын сөзү тарап кетти. Ёл ичинде —улайман менен √үлжан жөнүндө ушак жүргөн, бирок кызын уккандар ага ишенишпеди. ”чуп удургуган ушак ∆амийлага да жетти, ал ого бетер ыйлап сыртка чыгалбай калды. —улайман √үлжанга келип түн катып кетип жүргөнүн сезген ∆амийла ага кекенип: "—ени шашпа, өлтүрүп жаным тынбасабы?" деп кекенип жүрүп убакыт өтүп жатты.

—улайманга жанында жүргөн —амат:

- —уке, ошол ∆амийлага мени бир киргизбейсиңби, ы€? - деп калды.

- Ѕарып өзүң сүйлөш, анан көрө жатаарсың.

- Ѕүгүн чогуу баралы, сен чакырып бер, макулбу?

- ћакул, бирок сен мени менен барганыңды айтпа.

Ёкөө макулдашып алып күүгүм кире  емелбайдын үйүнүн жанында далдоодо турушту. —улайман √үлжанга кирип бир аз сүйлөшүп отуруп сыртка чыгып чоң үйүн көздөй басып баратканда ∆амийла колуна бычак алып алды да ал дагы аңдып калды. ќшол убакта √үлжан чыга калып —улайман чылымын түтөтүп турганын көрүп кайра кирип кеткенде —улайман үй артында турган —аматка жолугуп аны короого киргизди да, өзү жеңесине кирип кетти. ƒалдоодон чыгып короого кирген —аматты —улайман деп ойлогон ∆амийла акырын далдоолонуп турган жеринен чыгып жеңине бекиткен бычагын оңтойлоп кармап аны көздөй басты.

- —из мени күтүп жатасызбы? - Үнү бир нерседен калтаарый корккондой чыккан кыз ага жакындаганда —амат үн дебей туруп калды, - ћен да сизди күтүп тургам, көп күткөн жокмун, сиз мени сагындыңызбы? - деп кекээр үн менен колдору калчылдап аны кучактап калды.

- „оң кыз, мен сизди күтүп жаткам, бир жакшы ырахат алам го деген ойдомун, - —амат ушинткенде кыз чоочуп кетти.

- —из кимсиз?

- ћен... менби, мен —улайман акеңмин да, - —амат калп айтып аны кучактамак болгондо кыз артка чегине берип:

- Өлгүң келбесе тур нары, мен сен эрмек кыла турган кыз эмесмин, тарт колуңду! - деп токтоо сүйлөдү, - —улайман жибердиби? -  араңгыда анын жүзү даана көрүнбөгөндүктөн —амат аны байкаган жок, ∆амийла ушул мүнөттөрдө көздөрүнөн заар чачырап, ызадан бүткөн бою титиреп турган.

- „оң кыз, —улайман мени жиберген жок, өзүм сени менен таанышып бир сүйлөшмөкчү элем, ачууланбай бир азга а€рлачы, - —амат болбой эле ага жакындай бергенде ачуу чаңырып жиберди ∆амийла:

- ∆огол азыр, мен эч ким менен сүйлөшө албайм, көзүмө көрүнбөй кетип кал! - Үнү дирилдеп көздөрүнөн мончоктогон жаш куюлуп үйүн көздөй бурулуп жөнөгөндө —амат жетип кармап калды.

- “октой турсаң, бир азга эле сүйлөшөлү, таанышып алалы.

- ∆огол деп атам! - ∆амийла жетип кармап калганда аны өзүнөн оолактата түрттү, - Өлгүң келбесе азыр кетип кал, - дегенде болбой эле кармап кучактаганда ∆амийла жеңине катып жүргөн бычакты чыгара, - јжалың жетип турган неме окшойсуң, - деп калчылдаганда —амат аны койо берип кетенчиктей берди, ∆амийла арты менен жылып баратып сүйлөп да ыйлап да жатты, - Ѕети жоктор, адамдардын баарынан көңүлүм калды, силер малсыңар, мерезсиңер! - деп баратып чалынып жыгылганда —амат аны кармай койом деп кошо жыгылды.

∆амийланын колундагы бычак өзүн баса жыгылган —аматтын оң жак кабыргасынын алдына кирип кетти. —амат "ык" дей түшкөндө коркуп кеткен ∆амийла аны түртүп үстүнөн оодарып тура калганда, —амат ичин басып онтоп калды, арытан √үлжан менен —улайман чыга келип экөөнү карбаластай карап жерде оонап чыдай албай жаткан —аматты өйдө кылмак болуп калганда ∆амийла колундагы кан болгон бычакты —улайманды көздөй тап бере бакырып жинди болгон немедей сүйлөп келатканда √үлжан ортого тура калды:

- ћен ушуну өлтүрөйүн дегемин, тур би€кка, мен аны азыр өлтүрөм, күнөөнүн баары ушунда, эмне аны калкалап атасың?

- Ѕолду, эсиңди жый, эмне болуп кетти?  арачы тигини, өлгөнү жатат, - √үлжан кызынын колундагы бычагын жулуп алып —улайманга карады, -  удай жалгагыр, доктурга алпарыш керек тигини, кансырап өлүп калбасын!

- јзыр, машина алып келе калайын, - —улайман жолго жүгүрүп чыгып тез эле машина айдатып келип —аматты көтөрүп салып жөнөп кетти.

√үлжан ∆амийланы тынчтандырып үйүнө алып кирип кан болгон кийимдерин которуп, жуунтту да, кирип-чыгып тынчы кетип атты. “үн ортосуна чейин ∆амийла өзүнө келе албай ар кайсыны сүйлөп, бакырып ыйлап, апасы менен урушуп атканда —улайман менен участковый кирип келди.

- Ёмне болду, тынччылыкпы, доктурга жеткирдиңерби? - √үлжан аларды көрөөрү менен сурады.

-  айдан, жолдон эле үзүлүп калды, азыр үйүнө угузуп жеткириш керек, - —улайман жер карап жооп берди.

- ќй-ой кудай ай, эми эмне кылам?!

√үлжан башын койгулап ыйлап киргенде участковый јдылжан:

-  ызыңызды кийинтиңиз, азыр алып кетем, - деди.

- Ёмне-е, мени ка€кка алып барасыңар? - ∆амийла көздөрүн алайта ар кимисин жалдырай карады.

-  иши өлтүрдүң, камаласың! - јдылжан ага орой жооп берип, колундагы кишенди анын колуна салды.

√үлжан да, ∆амийла да дени өлгөндөй сүйлөөгө чамасы келбей нестейип калганда:

- Ѕас алдыга, - деп јдылжан кызды карыдан кармап алдыга түртүп өзү артынан чыгып машинага отургузду.

џзы-чууну угуп ойгонуп кеткен ”мсунай менен ”улжан үнсүз ыйлап кала берди. √үлжан болсо кошо бармак болду эле, јдылжан токтотту:

- —изге эмне бар, таң атканда барасыз, азыр кала бериңиз.

-  ошо барсам болбойбу?

- ∆ок, калыңыз, - деп машинаны жылдырып жөнөдү.

—улайман делдейген бойдон туруп: "бул ишке менин да катышым бар, демек качып жоголушум керек" деген ойду ойлоп ичинен кыжаалат болуп турду.

∆амийла отургандан кийин машина жылып баратканда:

- ћен сени өлтүрмөкмүн, ажалың жок экен, баары сенин айыңдан болду, кесириң башка адамга тийди! - деп ал тигини каргап-шилеп, ыйлаган бойдон кетти.

Ёкөө үнсүз бир топко туруп анан —улайман короодон чыгып кетмек болгондо √үлжан анын алдын тосту.

- Ѕул жерде бир нерсе бар, ушу сен ага жолоп койсоң керек. Ѕети жок, эмне кылдың эле өчөшкүдөй?! - деп жакадан ала бакырып ургулай баштады.

- ∆еңе, ишенчи мага, мен эчтеке деген эмесмин, сиз менен жүргөнүмө эле жини келип жүргөндүр, - —улайман тайсалдай аны сооротуп кирди, - јндан көрө —аматтын туугандары түндөп келиши мүмкүн, балким канга кан деп өлтүрөбүз дешээр, кыздарыңызды алып үйдөн кете туруңуз, ачуусу тараганча.

- џ€, ырас айтасың, - √үлжан айласын таппай калгандай аны койо берип үйүнө шашыла кирди да, ыйлап отурган кыздарын шашыла ээрчитип үйүн жапты да, кайда бараары белгисиз жолго чыкты. ∆акын туугандары алыс болчу, кайнагасынын үйүнө баргандан айбыгып көчөдө кете берди...

" урган жаным, акылсыз башым, неге алды-артымды карабай калдым? Ёркекке эрегишем деп кыздарымдын тагдырын буздум, мен келесоо. јйбан күйөөсү таштап кеткен дүйнөдө жалгыз мен бекемин, керилген уул балдары барлар деле үйүнөн кетип жатпайбы. јкылы жок шоркелдей жаным эми эмне кылам, бешиктен бели чыкпай жатып түрмөгө отурса кызым эмне болот, карангүн?" деп жүрөгү жара тилинип, сыздап, өзүнүн кылган ишине өкүнүп кетип жатты. Ѕирок баары кеч болуп калган болчу, өкүнгөн менен баары болуп өткөн оку€ эле...

- јпа үшүп кеттим, кетеличи, - ”улжан апасын карады.

- ћен дагы, эми кайда барабыз? - ”мсунай да апасын айласы куруй карады.

∆айдын түнкү муздак абасы чыйрыктырып бараткан эле кайда бараарын билбей: "таң атаарына аз эле калды. “аң атса эл-журт бар, арачалап калаар, эптеп экөөнү инимдикине жеткире турайын. ћени өлтүрсө өлтүрө берсин, мен акмак болдум, зы€ным кызыма тийди, жаштайында түрмөгө түшүрдүм, анын абалы кантип атты экен, мага чала" деп кыздарына эч нерсе дей албай кайра үйүн көздөй басты. “аң сүрүп тоок чакыра баштаганда үйүнүн жанына келип коңшусунун короосунун бурчуна далдоолоно калды, анткени кобур-собур үн угулуп күпүлдөгөн адамдын сөгүнгөнү угулганда эки кызынан у€лганынан жети өмүрү жерге кирди.

- јл шурку€ны таап —амат менен кошо койом, аны да азгырган экен, мен аны тирүү койбойм! - деди, - үйүн өрттөйм!

-  ойсоңчу, "ачуу душман, акыл дос" деген кеп бар. —амат андайга барчу эмес, бир жумуштап барган го? - бири аны жооткото сүйлөдү, - эсиң менен болду, аны өлтүрөм деп сен да түрмөгө түшкүң барбы?

- ќй, бир тууганымды өлтүрүп отурса кантип чыдайм, ы€?

- јжал, ошол себеп кылды да, "кудайсыз кумурсканын буту сынбайт" дегенди билесиңби? - жулунган адамды кармап атышты, - өрттөбө.

- ∆ок, мен ал шурку€ны, жалапты кескилеп өлтүрөмүн, колума тийсе тирүү бастырбаймын!

- ∆үрү, алар үйүндө жок экен, эми өлүк камын да көрүшүбүз керек, "өлгөндүн жазасы көмгөн" деген, күн ысыкта жыттатып албайлы, а€лы менен апаңдар да эзилип зорго турат, сен эркексиң, аларга бел болбосоң болбойт, - деп атайын кырсык болтурбас үчүн кошо келгендер болсо керек, күпүлдөгөн немени жанындагылар эптеп алып кетип атышты, - алар да, жазасыз калбайт, кан куткарбайт дешет го, ачууңду жый, иниңди ызаат-сый менен узатып ал.

јлар кеткиче эки кызын кучактап алып коркконунан калчылдап отурган √үлжан а€р басып үйүнө кирди да эшик терезесин бекитип жарыкты күйгүзбөй жатып калышты. √үлжанда кайдагы уйку, кыздарынын кийим-кечесин да€рдап жолго камынып эптеп эле таң атса кетип калууга шашып атты. јңгыча сыртка тегиз жарык кирип калганда уктап аткан ”мсунай менен ”улжанды ойготуп үйдөн чыкты.

—улайман болсо түндөп карызга акча таап алып шаарга жөнөп кетти.

—аматты союп көрүшкөндө бычак боорду жарып кеткен экен. ∆амийла ботодой боздоп чындыкты айтып берди, бир гана жигити менен жатканын айтпады. јнын көрсөтмөсү боюнча —улайманды издеп таппай калышты. √үлжан сурак берип, жер үстү менен басуу ал үчүн өлүмгө тете болуп зорго жүрдү.

 емелбай эч нерседен капарсыз ‘ариданын жанын койбой жүрүп күйөөсүнүн келээрин айтса да болбой батирге алып чыгып кеткен.  өңүлү ток, "эптеп уулдуу болуп калсам" деген ойдо күнү-түнү иштеп аны эч жака чыгарбай карап, багынып жашоонун кызыгы да, "өмүрдүн шаңы сулуу жаш а€л тура" деп өзүн бактылуу сезип, а€лы менен кыздарын эсинен чыгарып койду.

ќшол күнү  емелбай ќштон ∆алал-јбадга кардарларды салып кеткени жаткан:

- ∆алал-јбадга бир орун бар, дароо жөнөйбүз, - деп ары-бери өткөн элди карап турганда аны таанып калган коңшусу басып келди.

- Ёэ  емелбай, кайда жүрөсүң дайның чыкпай? - »браим жетип жетпей үн салды.

- јтсалоому алейкум, аке, жакшы жүрөсүзбү, эл тынчпы? -  емелбай бакылдап кош колун суна учурашты.

- јллейкума атсалоом, жакшы эле, - »браим ага бирдеме айтчудай анын колун койо бербей ары көздөй ээнирээк жерге алып барды, - Ѕу сен үйбүлөңдү унутуп койдуң бейм?

- Ёэ аке, сиз деле түшүнөсүз да, эркек балам болбосо үч кызды го акыры карайм дечи, -  емелбай моюн толгой керкейе аны карады, - энеси турбайбы?

- Ёсиң жок жигит экенсиң, алар ушу тапта эмне күндү көрүп атканын билесиңби? Ѕир кишинин кулагы керең, көзү көр деген туура экен, - »браим жерге түкүрө кейий сүйлөдү.

- Үй-жайды таштадым, үй толо дүнүйө, аларга эмне керек? ћен да өз максатыма жетишим керек да?

- ќй деги сөзүмдү укчу, мен сага күйүп айтып атам, кызыңдын соту болот жакында, - эмне дээр экен деп ормойо карап калды.

 емелбай оозуна сөз кирбей аны карап делдээ туруп:

- Ёмне дедиңиз? - деп кайра сурады.

- —оту болот, ал —амат дегенди бычактап өлтүрүп койгон, бери жагы эле он жыл берет го?

- Ёмне дейт, ал аны эмнеге өлтүрүп жүрөт?

- ќй тобо-о, ∆амийлаңды ушинтет деп ким ойлоптур, назик, жумшак кыз эле го?

 емелбай жаман абалда ак же көк дей албай туруп калды.

-  емелбай, мен кетейин, сага жолугуп калып жакшы болбодубу, - »браим өз жолун уламак болгондо  емелбай аны токтотту:

- ƒеги эмне болгонун толук биле албайсызбы?

-  айдан билем, кызыңды түрмөгө кетирбешке аракет кыл, а€лың таманы тешилгенче чуркап жүрөт, экөөлөсөңөр куткарып аласыңар.

»браим басып кетти.  емелбай турган жеринде катты да калды.

- “акси, клиент табылды, кетикпи? - деген үндөн селт эте түшүп дароо өзүнө келди да машинасына жетип айдап жөнөдү.

ќшол күнү ал болгон акчасын алып алды, анан а€лына болгон ишти ачык айтып үйүнө жөнөдү, келсе √үлжан жок экен. Ёртеси милици€дан жолугушту алар.

- —ен эмне кылып жүрөсүң, кыздарга баш көз болбой? - деди а€лын көрөөрү менен ачуулана, ал аны антип жүрүп кетет деп ойлогон эмес.

- Ёмне кылмак элем, кырсык болсо айла жок экен да, эмне болуп кеткенин мен деле билбей калдым.

√үлжан актана бырылдап ыйлап кирди.

-  өзүңө ак түш, —амат үйгө эмнеге бармак эле, сен аны азгыргандырсың да, бала немени ошого жеткиргенсиң да? -  емелбай √үлжанды жеп жиберчүдөй жини келип турду.

- ќоба, ошентип койдум, а сен кайда жүрөсүң тентип?

- ћени менен ишиң болбосун!

ќшол кезде милици€ кирип калды.

- ћени эмне кыласың, эркекке теңелесиңби? Ѕалдарга баш көз боло албай тарпың чыгып калган экен да, элден у€лбайсыңбы, эми элдин бетин кантип карайбыз? -  емелбай а€лына тап берип токтоду.

- Ѕолду урушпагыла, силер уруша турган жер эмес, үйүңөргө барып айтышкыла, - милици€ аларды тыйды.

- Ёмне болду, ∆амийлага адвокат жалдаш керекпи? -  емелбай ага карап суроо узатты

- Ёмне болгонун кызыңар айтпай жатат, "—улайманды өлтүрмөкмүн, ал кайдан келгенин билбейм" деп эле ыйлайт, анысын таппай жатабыз, качып кетиптир.

- јны эмнеге өлтүрмөк болуп жүрөт? Ёнеңдурайын, сенин айыңдан ушул болгон окшойт, - а€лына карап сөгүнүп калды, - мен кызым менен өзүм жолуксам болобу?

 айра милици€га карады.

- јзыр болбойт, адвокат аркылуу гана сүйлөшө аласыңар.

 емелбай айласы куруй сыртка жөнөдү, артынан башын жерге салып √үлжан кошо чыгып келатканда алардын алдынан коңшусу көрүндү.

- ќой  емелбай, сен келдиңби, ырас болгон тура. ∆амийланын ал абалын сурайын деп келгем, байкушум бир баладай болсочу, кырсыкты кайдан деп болбойт да, - деп жебиреп кирди.

- ќшону айтпайсыңбы, кызымдын башына кара күн түшүптүр, апасынын кылганы да, баш-көз боло албайЕ

- ќоба, мага эле асыласың да, мен эмне, кызыңды киши өлтүр дептирминби?

- ќй энеңди, ал эмне көчөдөн өлтүрдүбү? Үйдөн, короодон ошол иш болгон турбайбы. јлар аерге эмнеге барды, айтчы ошону, жанагы суу мурун —улайман эмнеге качып кетти?

 емелбай ачуусу келе а€лын карап кыжына кыйкырганда ал селт эте андан алыстап четке чыга берди. ”шул азыр экөө ээн үйдө болгондо аны кызылдай сабамак, бир чети өзүнчө өкүнүп да алды: "јнда-мында үйгө келип турганымда мындай болбойт беле" деп кармана, сыртта көпкө турушту.

- √үлжан байкуш деле эмне кылсын, баласын эле ким жамандыкка түртмөк?  ырсык болуп кетти го?

 оңшу а€л  амила экөөнү урушуп кетпесин дегендей уккан-көргөнүн айтмак турсун √үлжанды актай сүйлөдү. Үчөө сүйлөшүп туруп анан  емелбай адвокат издемек болуп ары басты.  елгенден баштап жүгүрүп адвокат таап ∆амийла менен сүйлөшүп ачыгын биле албагандан кийин аргасыз тергөөнүн жүрүшүнө карап калды. —улайман иги-жиги билинбей жоголду. ∆амийла акыры болгонун болгондой айтып да, жазып да берди. јны уккан  емелбай √үлжанды үйүнө алып келип а€бай сабап койду.

“уура бир айда сот болду. ∆амийланын жаштыгы, мурда соттолбогону, өзүнүн намысын коргоп ачуудан өзүн биле албай калганын эске алынып, беш жылга кесилди.

—от болоордо  емелбайлар эшикте бактын түбүндө суу ичип күтүп отурушкан. ∆анында коңшусу  амила дагы бир эле, үчөө отурушканда аларды көздөй  емелбайдын досу “урсунбек келип калды.

- ќо  еке, кандай акыбал? ћен кечээ угуп басып келдим, башыңарга оор иш түшкөн экен, көптөн бери катышпай да кеттик, - деп учурашып калды.

-  ел “уке, ошондой иш болуп кетиптир, башка түшсө көтөрбөскө чара жок экен, -  емелбай оор үшкүрүнө сүйлөдү. - ћындай болоорун билгенде үйдөн кетмек эмесмин.

- »йи, тиги катындарыңды кантип таштамак элең? - √үлжан анын жинине тийип сүйлөдү.

- Ѕашымды оорутпай жөн отур, азыр сөз көтөрө албай турганда, -  емелбай ага кыжырдана карады.

-  ойгула эми, биерде эл бар. ∆амандыкты да, жакшылыкты да сабырдуулук менен жеңет, -  амила аларды ты€ сүйлөдү.

“урсунбек ордунан туруп дүкөндү карай басып кетип бир бөтөлкө менен нан, колбаса алып жетип келди.

- ƒос, мындан ичип, кичине ачууну баспасак болбойт, көптөн бери жолугуша элекпиз, - деп ортого алып келгендерин жайып, желим идиштерге арактан куюп ар биринин алдына койду, - кана эмесе, кызыбыздын иши жеңил болуп аман-эсен чыгып бактылуу болсун, баары адвокаттын күчүнө карайт, ошону колго алсаңар эле бүттү, - деп тост сүйлөп колундагысын алып ийди.

—оттун болоор убактысы созулуп көпкө отуруп калышты.  емелбай ажатканага кетип кайра келатканда √үлжан менен “урсунбектин жакын отурганын көрүп кызганып алды. √үлжан ыйлап атканынан “урсунбек аны карысынан кармай сооротуп жаткан болчу.

- »йи, мен жокто эркелешип көнүп калган экенсиңер да?! - деп кыжынып алды  емелбай.

-  еке ал эмне дегениң, а€ш кейип ыйлап атат, көңүлүн көтөрмөк болуп жатсаЕ - “урсунбек досун таңгала карап ордунан тура калды.

- Ѕилем экөөңөрдү, кыйшаңдашып калчу элеңер мурда эле, мен жок кудай берди да, -  емелбай “урсунбек менен тирелише түшкөндө  амила ортого түшө калды.

-  емелбай, эсиңди жыйчы, "ашыңды ичейин, кадырыңа чычайын" дегендей арагын ичип алып айыптуу кылбай.

- ћенин көзүм бурулаар менен минтип кыйшаңдашып калды, мен жокто өздөрү билип жүргөн да?

-  емелбай, сенде у€т жок тура. “үй ата, сенин ушундайыңды билген эмес экемин! - “урсунбек түкүрүнө басып кеткенде жинденген  емелбай √үлжанды баса жыгылды.

- Ёнеңдурайын канчык, сенин азабыңдан кызым кордолуп отурат, эми да көз көрүнө кыңшылашып атасың. ”€лбайсыңбы, бетпак!

- —енин менде кылча жумушуң болбосун, сен алда качан кеткенсиң! ”ктуңбу, мени менен ишиң болбосун!

√үлжан тилин тартпай ажылдаганда  емелбай аны кекиртегинен кармап муунта баштады.  амила анын колдорун бошото албай чырылдап жатканда “урсунбек бир милици€га айтты эле ал келгенче тыбырчылап жатып √үлжан тынчып калды.

- —ени өз колум менен жайлап салайын, канчык! - деп  емелбай ого бетер мыжыга кармады. Ёки милици€ келип аны бошотуп √үлжанды өйдө кылмак болду эле, анын башы шылк эте түштү.  амила чырылдап жиберди:

-  оку-уй, дем алдыргылачы, өлгөндүн үстүнө көмгөн кылбай!

- јзыр эже, этиет кылгыла, - деп, √үлжанды чөп үстүнө түздөп жаткырып алып көкүрөгүн тыңшап, тамырын кармап көрүп, милийсалар бир бирине үнсүз тигилди.

√үлжан эбак эле дем алуусу токтоп калган болчу. ƒароо  емелбайдын колуна кишен салып алып кетишти. Ѕир аздан кийин врач келип, √үлжанды тез жардам келип алып кетип калышты.

√үлжан менен алек болушуп жатып, ал күнү сот болбой калды.  емелбайды камап, ошентип бир кезде бактылуу жашаган үйбүлө заматта ыдырап, ырыскысы учуп ата-бала түрмөдө, эки кыз кароосуз бир үйдө калды. √үлжанды төркүндөрү жерге берип тынды. —улайман Ѕишкекте жүрүп буларды угуп ого бетер коркуп айлына каттабай калды. јта-энесине милици€лар барып тапкыла деп жатып акыры тажагандай да болду.

∆амийла атасынын кылыгын угуп өзүнүн айтканына өкүндү, канткен менен апасына ичи ачыша ыйлап атты. Ѕеш жыл бою түрмөдө жатыштын өзү кандай азап. Ѕирок анын адвокаты негедир өзү жүгүрүп жеңилдик алып бошотууга аракеттенип, акыры анын дагы эки жылын алып салды.

”мсунай тайкесинин үйүндө да жөн жүрбөй күндөп-түндөп кетип калчу болду.  анча ирээт ќморбай тилдеп, урушса да болбой бир күнү сиңдисин ээрчитип үйүнө кетмек болду. ”улжан ага барбайм десе да болбой:

- Ёмне? ата-энебиз жок болсо ушулар жакшы көрмөк беле? Ёгер атам жокто булар жардам берип турса мындай болмок эмес, ачка калган күндөрдү билесиңби?

- Ѕилем эже, бирок кетпей эле койолучу, сиз кетип калганда дагы мен жалгыз калам да, - ”улжан ыйлап ийди.

- —ени жалгыз таштабайм, жүрү өз үйүбүзгө кетебиз.

- Ёмне, өзүң менен ала кетип, ага да үйрөтөсүңбү? - деп тажеңеси аны акыра€ карады, - жөн кой аны, өзүң кете бер кетсең!

”улжандын колун андан бошотуп алып үйгө кирип баратканда ал:

- ќшону алып калып күң кылгың келип атабы? Ѕул эми жетим, эч ким сурабайт деп жумшагың келди да, бербейм, - деп ”улжанды экинчи колунан тартканда ал бакырып ыйлап атты.

- ќй √үлсара эмне болуп атасыңар?

- ”улжанды алып үйүмө кетем деп атат, муну алып калайын десем силер күң катары жумшайсыңар дейт.

- ∆инди болгон неме го, энеңе баш ийбей жүрүп бузулуп бүтүпсүң да жашабагыр, эч жакка кетпейсиңер! - деди тайкеси аны жаакка чаап колунан жетелеп үйгө алып кирип, - апаң менин бир тууганым, үйдү мен сатып жиберем керек болсо.  етсең өзүң кет, ”улжанга тийишпе!

- Үйдү мен саттырбайм, силердин акыңар да жок! јтамдын тапканы, силер жардам берип койдуңар беле? - ”мсунай чоң кишидей айтыша кетти.

- ∆аагыңды бас, мен азыр эле жары€ берип келдим керек болсо, - ќморбай ачуулана кыйкырды, - сен талаалап жүрө бер!

јкыйлашып атып ”мсунай ыйлап отуруп калды. јл ичинен өзүнчө: "Үйдү саттырбайм, атам келгиче мен ”улжанды өзүм багам, эжем келет, биз кайрадан чогулуп бактылуу жашайбыз" деп ойлонуп түнү менен ыйлап жатып уктап калды. “аңга маал үйдөн баары уктап жатканда чыгып кетип үйүнө келди да, сандыкты ачып, андагы үйдүн керектүү кагаздарын алып бекем бекитип коюп, кечке маал ќморбайдын үйүнө келди. јлар эчтеке билген жок. √үлсара шыпылдап:

- ”мсунай, силер азыр жашсыңар, үйдү каралбаса тоноп кетет, эмерек менен буюмдарды алып келип койобуз. Ёжем байкуш өлбөсө да силерди караан кылып жашай бермек, - деп экөөнү алмак-салмак карап жойпуланып жатты:

- Ѕулардын бизден башка күйөөрү жок, жездеме жакын тууган жок, баары бир биз карайбыз да, - ќморбай а€лын коштоду, - ”мсунай, сен эми чоңоюп калбадыңбы, алыс менен жакындын, өз менен жаттын айрымасын ”улжанга караганда жакшы түшүнүп калдың. ∆амийла чыгып келсе да биз күйөбүз.

- “ага, үйдү сатпай эле койгулачы, атам келсе ошол үйгө жашайт да?

”мсунай тага-таажеңесин ыйламсырай карады.

- јтаң эми келбейт, келгенде да анын а€лы бар, ошону менен кетип калат, ага үйдү карматпайм, эжемди тирүүсүндө таштап кетип калган, ошонун жүзү курусун! - ќморбай ачуулана сүйлөгөндө ”мсунай менен ”улжан бир-бирин жал-жал тиктеп калышты.

***

Ёмил менен Ўахзада кыз-жигит болуп махабаттын дайрасын бирге кечип, ал сезимдин оттон, суудан кайра тартпаган алоосунда бирге жанып-күйүп, жашоонун терең сырларын, өмүрдөгү ыйык махабаттын улуулугун бирге далилдешке эчендер аша албай туу белден кайткан, ашкандар бороондо буюгуп туруштук бералбаган, "махабат" деп аты кулакка ыйык угулган ашууда түбөлүк дастанга айланып, ыр болуп ырдалып, күү болуп чертилип, жомок болуп айтылып калган ыйык сүйүүнүн деңизинен кол кармашып өтүүгө бир бирине ант беришти. —ейденин кубанычында чек жок, жалгызы айдай сулуу Ўахзадага үйлөнмөк болгонун анык билгенден бери үйүн жасалгалап бүтпөй койду. "∆алгызымды а€лынын алдында пас кылбайын, энеңден эмне калды эле, баары меники эмеспи булар, дүнүйө-мүлк, деп улуумду кепке калтырбасын" деп ойлоп алынын жетишинче жанын үрөп кыз-келиндерге жууркан төшөктү салдырып, өзү текшерип көрүп анан каптатып жатты.

Ѕир күнү анын жанына коңшусу Ѕати басып келди:

- ƒеги бүтөйүн деп калдыңбы? јбдан камындың байкушум, эми алган келиниң ыймандуу, ырайымдуу эле болсо экен.

-  удайдын кулагы сүйүнсүн курдаш, Ўахзадам эң сонун келин болот, эмитен эле апалап, "эчтеке жасабаңыз, ансыз да Ёмилди багам" деп, "картайып кетипсиз" деп турат, кагылайын.

- ќшондой эле болсо экен, көчүгү батып бирди төрөгөндөн кийин эле өнөрү чыгып калчу эле кээсинин.

- јнтпейт, келиним алтындай жан, кишичилигин айтпа, - эне күлүңдөй коңшусун карады, - кудайымдан айланайын, ичи кең кудай бир адамды жаратат экен оозуна алгыс көр пенде кылып, кээсине жаман тил эмес кир колуңду тийгизүүдөн тартынасың.

- ја-аа байкушум десе, жетине албай желпилдеп турган экенсиң, тилегиң орундалса болгону, - Ѕати эрдин шалп эттире шыпшынып алды да ага шыбырап, - јй, Ёмил үйлөнгөндөн кийин мына эмесе деп күйөөгө тийип ал да, - деди саал жылма€.

- јпий ботом, ушуну сен айтчу, мен укчу сөзбү?  үйөөнү эмне кылам, улуумдун уул-кызын жетелеп, этегимди бок кылып жүрсөм эле болду.  ой, бул сөзүңдү эч ким укпасын, - —ейде Ѕатини жаман көзү менен карап койду. - ”шу сен деле эриң жок, кыз берип, келин алдың, сен тиет белең бирөө чыкса?

- ∆о-ок ай, мен алтымышка чыгайын деп калбадымбы! јтаңдын көрү-ү, кокус он жашка бери болгонумда ойлонуп көрмөкмүн, - Ѕати чын дилиненби, же ички өкүнүчү барбы, айтор —ейдеге ич күйдүлүгү бардай сүйлөдү, - сен али жашсың, элүүгө да чыга элексиң.

-  ой эми, менин жаштыгым алда качан бозоргон тоонун этегинде калып калган, эстегим да келбейт.  ечээгинин өкүнүчүнөн бүгүнкү кубанычым мени семиртип отурат, мен көрбөгөндү жалгызым көрсө болду, ушу деп балапан чыгарган тооктой канатымды жайып калкалап жүрүп өтсөм да арман кылбайм. ∆алгызымдын ар-намысы, у€ты бар, мени сыйлап турат, канчалык эркелетсем деле абдан токтоо болуп чоңойду.

Ёкөө кобурашып турганда алардын жанына тикмечи кыз келип калды:

- —ейде апа, мынабу жерин көрсөтүп бериң, бузуп албайын, - деп калды.

-  ана, кайсы жери? - —ейде анын колундагы жаздыкчаны ала коюп ары жагынан, бери жагынан карап көрүп, - сен муну коюп башкасын тиге бер, бузуп албагандай бол! - деди.

- Ѕолуптур эже, мен башкасын тигейин.

ћээрим акырын басып кетти. —ейдени ээрчий кирген Ѕати ар түрдү кыжымдан, баркыттан куратып, бир жагында тигип каптап жатканын көрүп ичинен тамшанып да, суктанып да, ошол эле мезгилде ичи тарып кетти:

- јбдан камынган экенсиң, мурунтан эле алып койдуң беле буларды? ”кмуш сарамжал жансың да.

- ј€л сарамжал болбосо үйдүн кунары кетет да курдаш.  өп балам болбосо, жалгыз уулум болсо, "энеңдин эмнеси бар эле.." деп кеп кылбагыдай болсун, - —ейде күлүмсүрөй карады.

- ќоба аның туура дечиЕ

Ѕати кызаңдап калды, анткени анын колунан эчтеке келчү эмес. јйылды кыдырып ушак айтып жүрүп эле кечинде үйүндө болуп калаар эле. ќшого жараша Ѕатинин кыздары абдан тың, балдары иштемкор.  үйөөсү мал менен керээли кечке талаада, анча-мынчалардан тың турчу.  өкүрөгүн көтөрө сынтагып сүйлөгөнү ошондон. Өзүн өзү билип, каттоолорун тейлеген жагынан алдына киши салбайт. јнын колунан эчтеке келбегенин —ейде жакшы билет, отуз жылдан ашуун коңшу болуп көрүп-билип жүргөн. ќшондуктан мисал келтирип койду туюгунан.

—ейденин камынып жан үрөп жатканына Ёмил дагы кубанып, жумушунан келгенден кийин эркелей минтти:

- Ёэ апа, хандын кызын алчуудай камынып атасыз да, өзүнүн деле дүнүйөсү көп экен, мунун баарын эмне кылабыз?

- —адага кетейин десе, ашык дөөлөт баш жарат беле, сен дагы бала-чакалуу болосуң, эчтекеси жоктой болбой бакыбат жашаса экен дегеним да.

- Ўахзаданы үйгө киргизгенден кийин анын үйүн сатып ийем, ээ апа?

- Ѕотом, үйдү сатып эмне кыласыңар? Ѕирде анда, бирде мында жашай бересиңер балам, ал үй тура берсе балдарыңар чоңойсо бересиңер да?

- Ўахзада ошентип атат, "ал үйдү сатып башка үй алалы" дейт. ƒегинкиси, ал үй бир адамдан калган тура.

- ќшентсе ошентсин, жакшы үй алгыла балам. —илердин көөнүңөр көтөрүлүп, бактылуу болсоңор өлсөм да тынч жатам да, атам.

- Өлөм дебечи апа, сен эч нерсе көрө элексиң, анан да жаш элесиң го, атам болгондо балким башкача болмок, өзүңүз абдан мээнеткечсиз.

- ја-аа каралдым десе, сен үчүн менин көргөн күнүм, жуткан абам, күлкүм дагы сен үчүн. —ен болсоң менин ырыскымдын а€гы толгону, - эне уулун чачынан сылай маңдайынан сүйүп койду.  өпкө кобурашты.

- јпа, килемди бүтүрдүңүзбү?

- ќоба атам, алда качан бүткөм, эмне болду?

- Ўахзада ошол килемге кызыгып атат, апам а€лдардын узу экен дейт, - Ёмил кубанычтуу мулуңдап койду.

- —адага кетейиндерим десе, Ўахзада келин болуп келгенден кийин да ошондой килемден үчтү соктуруп берем. “үрүн атайын өзүм чийип берем, - деп кудуңдай алдыда болчу жакшылыкты көз алдына келтире ойлуу отуруп калды.

“уура алты ай дегенде —ейде камынып бүтүп, конок күтүүгө да€рданып калды. Ѕаардык камы бүтүп Ўахзаданын келээрине эки күн калганда сиңдисин, инисин, тууган-уругун чакырып алып кеңеш курмак болуп атты. Ёмилдин үйүнө келин киргизүүгө камылга жүрүп атканда Ўахзадага дагы бир күтүүсүз кабар келди. јл дагы жүрөгү өрөпкүп бир журттан экинчи журтка кетчүдөй катуу камынып жатканда түш ченде анын дарбазасынын түбүнө бир жүдөгөн а€л пайда болду.

- ∆ам эже, чыгып бирдеме берип койуңузчу, жолдо жүргөн бечаранын бири окшойт, - деди аны көргөн Ўахзада сөрүдө отурган жеринен козголбой.

- ћакул, кызым.

∆амал элпек гана дарбазага жетип ача бергенде ал а€л:

- Ёже, бул үйдө Ўахзада деген кыз жашайбы? - деп жиберди.

- ќоба, эмне кыласың?

- Ёже, эжекебай, мени ага жолуктуруңузчу? - чоочун а€л жалдырап ийди.

- јзыр, ким деп айтайын? - ∆амал кайрыла калып сурады андан.

- јкин деген апаң келиптир десеңизЕ

- ћакул, тура тур.

∆амал кирип келип Ўахзаданын жанына бир аз ойлуу туруп калды.

-  етирдиңизби? - Ўахзада күзгүгө каранып атып сурады.

- ∆ок, ал сага жолугат элем дейт кызым, апасымын дейби? - ∆амал кызды эмне дээр экен деп көздөрүнө тике карады.

- Ёмне дейсиз? - Ўахзада колундагы күзгүнү таштап жиберип ∆амалга тигилди, - апасымын дедиби?

- ќоба, јкин дегенмин деди го, кы€зы.

-  ойчу, ал ка€ктан билди менин бул жерде экенимди?

-  айдан билем, кызым, - ∆амал ийнин куушуруп тим болду.

Ўахзада ордунан шашпай турду: "јл мага апаңмын деп кантип айтат, мага эмнени кана кылышпады эле", деп, кайра сыртты көрсөткөн телевизорду карап ба€гы өзү апа деп жүргөн јкинге окшоштура албады: түрмө үй эмес, ошончолук азап тарткандыр. Ќеге мага келди, сиңдим менен инилеримдин абалы кандай болду экен? јлар деле бой жетип калды, бул эмнеге жүдөп калган?" деп жүрөгү лакылдап, бир туугандарынын кабарын билгиси келип ылдамдай басып дарбазага жетти. Ёшикти ача берип элээ карап анын бет оройунан өзүнө тааныш жүздү издеп туруп калды.

- Ўакы! - жүрөгү булкуп алды кыздын, минтип атасы менен апасы гана айтчу, - Ўакы, кагылайын кызым, мени кечир, мен акылсыз сени жээрип көрбөгөндү көрдүм, кечир садага?! - јкин эчкире кыздын бутуна жыгылды.

- —изЕ антпеңиз да, өйдө болуңуз, - улуу кишинин бутун кучактап алганына у€ла түшкөн Ўахзада аны өйдө кылды, - айтыңызчы, сиз кимсиз?

- —ен мени тааныбай атасыңбы кызым? ћен јкинмин, апаңмын!

-  антип эле, ишенбей турам, - ишенкиребей жүзүнө үңүлдү, - арадан канча жыл өттү, мен анда он төрттө элем, көргөн азаптарым дале көз алдымдаЕ - Ўахзада ойлуу мелтиреди, ушул а€лды жек көрүп турду: "јтамды өз колу менен өлтүрүп, мени кордукка салып, инилеримден алыстаткан а€лды эми кантип апа деп айтам", деп бир ою айтса, башка бир ойу: "—ен кечиримдүү бол, ал өз жазасын өзү тартат, таш менен урганды аш менен ур дегенди эсиңден чыгарба" деп туруп алды.

- —адага болоюн кызым, мен сени кандай жакшы көрчү элем, шайтандын тилине кирдим, кечирип кой кызымЕ - јкин булкулдай ыйлап жатты.

ќшондо эсине келген Ўахзада эшигин ача берип экөөнү карап турган ∆амалды көрдү да.

-  ириңиз, ичкериден сүйлөшөлү, - деди јкинди үйгө карай колун жаңсап чакыра.

- џраазымын, кызым.

јкин босогону аттап кирип эшиктин алдын, андагы бакты, көзүнө хан сарайдай көрүнгөн үйдү көрүп: "Ѕу шүмшүк кантип ушунча байып кетти?  артаң кишиге тийип алганы чын го" деп ичи күйө арамдык ойлоп атты.

-  үкү чоңоюп калдыбы, “емирболот менен ∆анболоттор да бойго жетип калгандыр? - деп сурады Ўахзада сөрүгө жайлашкандан кийин.

- „оңоюп калышыптыр. јпам өтүп кеткен, атаңдан калган биртике мал да акырына чыгып жашоо оордоптур. ћен сени түрмөдө жатып эле өзүнөн улуу кишиге чыгыптыр деп уккам. јзыр сырттамын, срогум бүтө элек, - јкин муңайым сүйлөдү.

Ўахзада ушул тапта сиңдиси менен инисине боору ооруп көзүнөн жаш сызыла отуруп калды: "јтамдын алпештеген балдарын сен гана азапка салдың, а€лдай түшүнүктү болсоң ал тирүү болмок" деп дагы жек көрүп карап алды. јкин Ўахзаданын ушундай турмушта жашап жатканын көрө албай, орун алгандан кийин кыйшактай сүйлөдү.

јны угуп Ўахзада токтоо гана:

- ћен сиз үчүн эмес, бир туугандарым үчүн барышым керек эле, - деди ойлуу.

- јларга атасынан толгон дүнүйө-мүлк калган эмес, абдан оор жашоодо жашап жатышат, сиңдим да күйөөгө тийип кетип эптеп үчөө жашаганына бир жылдай болду, мен болсо бир ай мурун эле келдим. »ним сотко кайра-кайра арыз жазып жатып балдарым үчүн сыртка чыгарышты, анын үстүнө жашым да барып калбадыбы.

- »нилеримден эч нерсе а€байм. Ѕүгүн биерде болуңуз, эртең өзүм жеткирип келейин.

- ќшентпесең болбойт, инилериң менен сиңдиң сени а€бай күтүп жатышат.

јкин куру бекер жалпаңдап атты. ќшол убакта ∆амал стол үстүнө тамак ашын жайнатып, экөөнүн алдына тамак койду. Ёзилген эттен жеп, артынан жаңы шорпо ичип отуруп Ўахзада: "Ѕул а€лды кантип мурдагыдай көрө алам?  өңүл калып, жүрөк муздагандан кийин калыбына келиш өтө эле кыйын болот тура. Ѕир туугандарым үчүн кечтим, кудайга шүгүр ушунчалыгына, булардан башкадан кордук көргөн жокмун" деп ойлонуп да, анда-мында тамактан алып да отурду.

“амактангандан кийин јкинди ваннага жуунганга киргизди да өзү ага кийим да€рдады. ∆амалга кеңешти. Өзү жеткирип барып сиңдисин өзү алып келмек болду. јкин жалпактап жаны калбай Ўахзадага жалынып-жалбарып атты. Ѕу адам баласынын ичинде эмне ойлонуп жатканын кайдан билесиң, ошол үчүн "адам аласы ичинде, мал аласы сыртында" деп коюшат тура. јкинге өмүрүндө кийбеген кийим кийгизип, колуна акча берип, машинасына отургузуп алып өзү өскөн айылын көздөй зуу койду Ўахзада. "”шу турган жерге бир келүүгө даабадым, көңүлүмдү катуу калтырып, жүрөгүмдү ооруткан адамдарды көрбөйүн дедим эле, айла канча, атамдан туулган бир боорлорумду көрбөсөм болбос" деп ойлонуп баратты жол бойу.

Ёки сааттай жол жүрүп тааныш айылды аралай бергенде анын көз алдына атасынын кызыл жа€н болуп жерде жатканы, јкинди милици€лар алып кетип баратканы, жолугушууга барганда колун түртүп коюп сиңдиси  үкүнү көтөрүп алып өзүн карабай койгон јкиндин элеси тартылып тамчы чолок жаш эки бетинен ылдый акырегине тамды.

ћына, үйүнө да жетип келди. Ѕактылуу балалыгы өткөн там, атасы барында бактылуу эле там эскирип кунары кача түшүптүр. ∆е өзү заңгыраган үйдө жашап калгангабы, бул үй көзүнө өтө эле комсоо көрүндү. ћашинаны токтотуп, рулду кош колдой кармаган бойдон отуруп калды. ќюнда тээ качанкы, илгеркидей болуп өткөн азаптуу күндөр.. " өрсө алты жыл өткөн тура, алты жыл кечээги эле эмеспи" деп мелтирей үйдү карап отурганда:

- Ўакы, жүрү үйгө кирели, - деген јкиндин үнү анын оюн бузуп жиберди.

- ја-а, азыр, - селт этип алган Ўахзада жылмаюуга аракеттенип ордунан козголду.

јңгыча үйдөн тогуз-он жаштардагы √үкү чыгып апасын кучактап калды. Үстүндөгү кийими көрүндү анын көзүнө, өтө жупуну экен.

- √үкү, Ўакы эжең келбедиби, учураш.

јкин Ўахзаданы көрсөткөндө ал чоочуркай карап туруп калды.

-  ел, келе гой √үкү, - Ўахзада эки колун талпынган балага сунгандай аны көздөй канат жа€ туруп күлүмсүрөгөн менен, көздөрүнөн жаш куюлуп турду, - кел, келе кой √үкү, сагындыңбы мени? - деп, үнү калтаарый каргылдана чыкты. √үкү акырын басып келип маңдайына туруп калганда кучактай калып өксөп атты, - менин бир боорум! ћен жалгыз эмесмин, менин бир туугандарым бар!

-  ой Ўакы, ыйлаба садага, үйгө киргиле, - јкин Ўахзаданы карысынан жөлөп тургузду.

Ўахзада көзүнүн жашын аарчый √үкүнү колунан жетелеп жөнөгөндө аларды эки койондой окшош “емирболот менен ∆анболот карап туруптур, - ой арамдар, эжеңер келди, учурашпай туруп алганыңар эмнеңер? - јкин аларды карап шакылдап кирди, - бул Ўакы эжеңер, силердин көрөм, учурашам деп келди.

Ёкөө ошондо гана бирдей жүгүрүп келип аны кучактап калды.  антип унутсун, тайнеси ал эжекесин чучуктай чыңыртканын экөө жакшы билчү, бирок арачалаганга жаштык кылышкан. Үчөө кучакташып көпкө турушту.

- Ўакы эже, сиз качып кеткенден кийин мен а€бай ыйлап, ∆анболот экөөбүз издебедикпи, эмнеге качып кеттиңиз? - “емирболот Ўахзаданын ийнине колун койо сүйлөдү, - билем дечи, бирок биз а€бай сагындык. " айра келип калабы" деп, эшик ачылса эле төшөктөн башыбызды чыгарып калабыз.

- ќшондочу Ўакы эже, сизди мүрзөдө жүрөт де укканбыз, анан издеп барбадыкпы, - ∆анболот бир жагында, ийнине колун койо эки боз бала, он төрт он бештеги удаа балдар, эжесинин келгенине жетине албай кубанып биринен бири өтүп сүйлөп атты. √үкү эмне, Ўахзаданы жакшы деле билбейт, аларды карап турат.

- ќй болду эми, эжең үйгө кирсин, - јкин балдарына күлө карады, - эми мына табышып алдыңар, сырдаша бересиңер.

- ∆үрүңүз үйгө.

- Үйгө кириңиз, Ўакы эже.

Ёкөө эки жагынан колтуктай басканда Ўахзаданын жүрөгү толкунданып сүйүнүчтүн жашы мончоктоп төшүнө таамп баратты. ќоба, бир кезде дүйнөдө жалгыз калгандай, эл жок ээн талаа, эрме чөлдө калгандай көз жашын төгүп ботодой боздосо эми кубанычтын көз жашы ээ бербей куюлууда: "Ќеге мурунураак келип ушулардан кабар албадым экен, өчөшсөм баарынан кек сакташым керек беле? —адагаларым десе, бойго жетип баратыптыр, мен буларды бутунан тургузушум керек, булар менин бир туугандарым" деп ойлоп, босогого жеткенде ба€гы ысытмалап жыгылганы көз алдына тартыла түштү карегине тасмалдай болуп: "јттиң, "өлбөгөн адам алтын а€ктан суу ичет" деген сөздүн калети жок тура. ќшондо жаным жер тартып жыгылганымда өлдүм дебедим беле. јтам өлбөй аман болгондо ошол күндү көрбөйт элем го" деп теңселе түштү кыз.

- Ёже, кирбейсизби? - деген ∆анболотун үнүнөн улам уйкудан ойгонгондой абалда у€ла түштү.

 айрадан дубалды сүйөнө кирип баратканы көз алдына келе калып:

- ја-а азыр, - деп күлүмсүрөөгө аракеттене үйгө баш бакты, аны таенеси каршы алчуудай денеси дүрт этип кетти, - мен ушул үйдө өскөнүмдү эстеп кетпедимби.

- ”шул жерде туруп неге бир келбей койдуңуз? - “емирболот ал отургандан кийин сурады.

-  елмекмин, бирок.. - мукактана түштү.

- Ѕилем эже, эмнени ойлоп жатканыңызды, - деди ∆анболот эжесинин жанына отура калып, - биз жаш болуп калбадыкпы, - деп жер карады.

- Ёчтеке эмес. Ѕашкысы, силерди аман көрдүм, - Ўахзада ойлуу инисинин чачынан сылай эркелетип койду, - окуп атасыңарбы?

- Ёптеп эле. “аенем бизди да урушуп окууга жибербей койгон, анан эптеп-септеп окуп калдык, апам келгиче эмнени гана көрбөдүк.

- ∆акшы окусаңар каалаган окууңарга окутам, тартиптүү болгула.

- Ѕуйруса окуу жакшы эле, сиз колдосоңуз анда биз күндөп-түндөп окушубуз керек.

- ћен ансыз да жакшы эле окуйм Ўакы эже, эң алдыңкы болбосом да ударниктердин катарындамын, - “емирболот дердеңдей кубанып алды.

- Ёң сонун, алтындарым десе, силерди колдоп көтөрбөгөндө кимди колдойм? - Ўахзада инилери менен чер жаза сүйлөшүп отуруп √үкүнү карады, - √үкү сенчи, сен жакшы окуйсуңбу?

- ќоба, жакшы окуйм, жакында эле батинкем жок, окуудан калып калбадымбы? - √үкү тулту€ жер карады, - апам акча жок деп алпербей койгон.

Ёшиктен кирип келаткан јкин анын сөзүн угуп күлүп калды.

- Ёжеңерге арыздангыла эми, алыңардын жетишинче, болсо мен силерден а€сам кудай турбайбы? - актана сүйлөдү, - эжеңер заңгыраган үйдө туруп, машинасы менен бир кабар албаганын айтпайсыңарбы? - деп өз оюндагысын айтып дасторкон жайып анан Ўахзада алып келгендерин коюп чай куйду. „ынында кыйналып калышкан экен, өзүнүн койор эч нерсеси деле көрүнбөдү.

- Өзүң акча болсо эле арак ичип алсаң айтам да, - √үкү бала эмеспи, өз оюндагысын, чындыкты айта салды, - арак ичпе десе болбойсуң?

- ∆арыбагыр, жөн отурчу, кээде ичип койсо эмне болмок эле?

јкин кызаңдай кызын зекиди.

- јпа, √үкү чынын айтты да, биз чоңойдук, азап тартып өстүк, эми эл катары болоорбуз десек ичкениңиз болбойт да, - ∆анболот Ўахзаданы карады, - Ўакы эже, апама айтыңызчы ичпесин.

- јпаңарды урушпагыла, силер менин үйүмө барып турасыңар, эч нерседен кем болбойсуңар. ћындай кыйналганыңарды билбей калбадымбы, эбак алып кетмекмин, - деп жылмайды Ўахзада.

јкин өгөй кызынын ушундай абалга келип, өзү минтип бечара турмуштан чыга албай өп-чап жашаганына бир чети ичи күйүп, бир чети инилерин окутам дегенине ичи жылып өзүнчө кирип чыгып Ўахзаданын алып келген этинен тамак жасап жүрдү. Ѕүгүн бул үйдө майрам болду. Ўахзада таттуунун түрлөрүн, инилерине кийим-кече, сиңдисине кийимди бир сыйрадан алып келген. јнан кеч киргенде машинасын короого айдап кирмек болуп сыртка чыгып, өзү баскан жерлерди көрүп бир аз жүрүп калды. јңгыча машинаны көрүп басып келген  еремет үңүлө карап боолголоп Ўахзадага карап:

- Ёэ айланайын, сен Ўахзадасың го? - деди жакындай.

- ќоба эже, менмин, жакшысызбы? - Ўахзада аны менен учурашканда  еремет кучактап өөп калды.

- јйланайын десе, бой жетип көргөндүн көз жоосун алган кыз болгон турбайсыңбы, машина өзүңдүкүбү?

- ќоба, өзүмдүкү, эже.

-  удайым "берем десе кулуна белен кылат жолуна" деген ошол, бактың ачылсын садага. “урмушка чыктыңбы?

- ∆о-ок эже, эч ким карабай атат го? - Ўахзада күлүп койду.

- ќй кокуй күн оой, ушу сага сөз айтуудан айбыгат го, болбосо шиңгил жүзүмдөй болуп көз жоосун алган сендей кызды ким карабасын.

- јзырынча эртеби деп ойлойм эже, инилерим жаш, буларды бутуна тургузуп коюп анан деле жетишем, - деп муңа€ сүйлөдү.

Ѕулардын сөзүн угуп турган јкин ичинен өзүнүн кы€л жоругуна өзүнчө жини келип алды: "”шинтип ак пейили менен жардам берем деген адамды өзүмө душман сезип көрө албастык кылганымды кара. ћейли энеси бөлөк болсун, өзүм ымыркайынан жанымдай көрүп бакпадым беле?  өтөрүмүм жогунан “уратты да бейкүнөө өлтүрүп алдым. ћында эмне күнөө, ушунун артынан уул-кыз көрбөдүм беле?" деп ойлонуп ары кадимкисиндей жакшы көрүп, өз энесиндей болууга ичинен ант берип атты.

-  ыз бала учурунда өз ордун тапкан жакшы айланайын, сен дагы кудай деген жансың, мына бериптир кудай, адегенде өз жашооңду ойлон, анан инилериңе жардам бере бер.

- “уура айтасыз эже, турмушка чыксам сизди да чакырам, барасыз ээ?

- Ѕарбай анан, барам эле.

- ∆үрүңүз үйгө, базарлыктан ооз тийиңиз, - деп  ереметти үйгө чакырды.

Ёкөө катар басып үйгө киргенде јкин чечилип сүйлөп маанайы көтөрүңкү кабыл алды:

-  ел  еремет, кызымды таап алып кубанычым койнума сыйбай турам, ушуну үйдөн качып кетти дегенде жаман болбодумбу.

- ƒагы жакшы-ы, кудайдын көзү түз экен, јкин. ∆аш кыз ошондо кандай күндө болот эле? ∆акшы адамдарга жолуккан экен, өзүнүн ар жагында да бар го, сооданы өздөштүрүп алган тура.

- ќоба десең, он төрткө толо элек эмес беле, апам ырахматы менин кайгымды көтөрө албай эле мындан чыгарган тура, - деп јкин өзүн тазалап актана сүйлөп отурду, - алсаң Ўакы алып келгендерден. јзыр тамак бышат, отуруп тамак ичип кет. Ўакым бир импорт арак алып келген экен, экөөбүз андан ичип бир аз отуралы, - јкин ‘рансуз арагын алып келип чекеси сынып калган стаканга экөөнө куйду, - кел эмесе, кызымды кайра төрөп алган үчүн, кайрылып у€сын тапканы үчүн ичип койолу.

- јкин, мен ооруп көптөн бери ичпей калбадымбы, -  еремет алгысы келбей јкинге карады.

-  еремет эже, мен үчүн бир алып коюуңуз, - Ўахзада андан өтүнө карады.

- Ёк мейличи, ушу каргадай болгон кыздын тууруна кайрылып келиши үчүн алып койойун, ылайым бактылуу бол садага, ишиң илгерилей берсин! -  еремет көзүн жумуп алып ийди.

- –ахмат, айтканыңыз келсин, - Ўахзада ыраазы боло жылмайып койду.

-  ызымдын сакадай бою сары алтын, кичинесинде эле а€бай токтоо, көп сүйлөбөгөн кыз болчу, ошол эле бойдон экен, издеп жүрүп зорго таптым... - јкин андан ары унчукпай калды. јнткени ал түрмөдө жүрүп уккан. ∆андат жети жыл түрмөдө жатып, чыккандан кийин эле байып кеткен, анын бүт таржымалын уккан јкин Ўахзаданы ага тийип алды деп ойлогон, чыгып келгенден кийин анын үйүнүн дареги боюнча издеп барган болчу. ”шуларды ойлоп бир азга үнсүз болуп отуруп калды да, - мен дагы Ўакымдын ден-соолугу чын, өмүр жашы узун, бактысы кең, байлыгы мол болсун үчүн ичем, - деп алып жиберди.

- –ахмат апа, - Ўахзада јкинди жаш толгон көздөрү менен жалт карап кичине кезиндеги өзүн эркелеткендери көз алдына тартыла муунуп-муунуп, зорго сүйлөдү, - јпке, мен сизди кандай жакшы көрчү элем, мени неге жеридиңиз, апке?!

- —адагам десе, жеңилдигим үчүн кечирим сурайм, атаң байкуш сени биринчи көтөрүп келгенде кубанганымдан үч күн ыйлагам. »ч күйдүлүкпү же мастыкпы, деги эмнесин айта алам, өзүм да түшүнбөйм, - јкин да мурдун шор эттире тартып ыйлап кирди.

-  ойгула эми, өткөндү эстебегиле, мына биригип бактыңар кошулду, эне-баладай болуп бир-бириңе жөлөк та€к болгула, -  еремет экөөнү тең ты€ айтты, - бу адам баласы ит жандуу болот тура, башыбыз жер жаздангыча эченди баштан өткөрөт экенбиз. Ёстүү болуп чоңоюптур, болбосо а€гы сай таппай шаарга окуйбуз деп кеткен ата-энелүү кыздар көчөдө калып атпайбы?

- ќшону айтсаң садага кетейин, талтөөндөй болуп заңгыраган үйдө кызматчы жалдап алып гана жашап жатыптыр.

- ќмө-өй, эжемдин кызматчысы бар бекен, апа? - ∆анболот балалык пейили менен кызыга сурады.

- јнан эмей, биерде биздин эски-уску төшөгүбүздө отурат да эжең. Үйүндө эшикке келген кишини телевизордон көрүп турат экен.

- ќй-ий, - ∆анболот менен “емирболот таңгалганын жашыралбай апасынын оозун карады.

-  ойуңуз эми, көп мактай бербең, - Ўахзада јкинди жылма€ карап койду.

-  ойбой эле, чынын айтам да. јманчылык болсо көрөсүңөр балам, эжеңер ханышадай эле жашап жатыптыр.

- Ѕолсун айланайын, кудай бак берсин, -  еремет да шыпшынып отурду, - кудайым боор ооруган экен.

”лам кичинеден ичип атып экөө алагүү болуп калышты, тамагын алып келип да жан алы калбай сүйлөп атты јкин:

- √илтилдеген семиз койдун этин алып келген, буйрук экен сага.

- Ёэ кокуй, мен келбесем өзүң катып ичет белең.  ызыңдын алып келгенин элге ооз тийгизип, атын чыгар, эл да билсин ба€гы кичинекей Ўахзаданын адам болуп машина айдап, бизнеси күчтүү экенин.

- јнанчы, бүгүн балдарымды бир тойгузуп анан өзүм да коңшуларды чакырайын деп турам, - јкин тайсалдап калды.

- ќшент, ушу кыз сен түрмөгө түшкөндө кандай кордук көрдү! Ёлдин көзү көрөгөч, кулагы уганак келет. —енде го күнөө жок дечи, апаң менен сиңдиң кордукту бир топ эле көрсөттү го буга.

- ћенде эмне айып  еремет, аларынын бирин билбейм, болгону качып кеткенин айтканда ичим ачышып ыйлап жүрдүм, апамдар барган сайын келдиби деп сурайм, - јкиндин билбегени чын эле.

Ѕирок ошонун баарына өзү себепкер экенин билет. ”нчукпай калышты, кимиси эмне ойлоп жатат, белгисиз.  еремет бир топко чейин отуруп, анан кетмек болуп ордунан козголду:

-  ой мен барайын, кайда житип кеткен дешип атат го үйдөгүлөр.

- ћен сизди узатып койом, - Ўахзада дагы тура жөнөдү, бир нерсени ойлогондой, - апа, эже атама куран окутсак болобу?

- Ёмнеге болбосун, колуңдан келгенин окута бер балам, арбактар тирүүлөрдөн көп үмүт этет дейт.

- јнда эмки жумада келейин, куран окутуп мүрзөсүнө бир барып келели.

- ќшент садага, арбак ыраазы болбой тирүүнүн иши оңолбойт, атаңды эстей жүргөнүң жакшы, -  еремет чын дилинен ыраазы боло эшикке чыкты.

јкин целлофанга таттуу-паттуудан салып берди:

- ћуну үйүңө алып барып Ўакы келиптир деп ооз тийгизип кой.

- “им койбойт белең, - деген менен,  еремет колуна кармай басты.

јны менен коштошкондон кийин Ўахзада машинасын короого киргизип кайра үйгө кирди. јкин ага калыңдап төшөк салып берип:

-  ызым, жууркан төшөктүн баары эскирди, жийиркенбей жата гой садага, өзүң өсүп чоңойгон үй, инилериң менен кобурашып эс ал, - деди.

- јпа, сиз да мени кечириңиз, өзүм издеп келбегениме. ќйлонуп эле жаттым, мени киргизбей дагы ба€гыдай уруп-согобу деп эле келе албай жүрдүм.

-  антип эле, сизди таенем менен таежем урчу, апам урчу эмес го? - “емирболот эжесине суроолуу карады.

- ћен алар дале бар деп жүргөм, келсем эле баса калчудай болуп. - јкин Ўахзаданын жанына отура калып чачынан сылап кучактай калганда зорго турган Ўахзада да мойнунан кучактап: - эмнеге, эмнеге сизге барганда колумду түртүп мени карабай койдуңуз? ћен ошондон бери таарынып жүргөм, мен сизди жакшы көрөм, апа!

- —адага болоюн ай, ошондо менин акылым ордунда болду дейсиңби? —ен гана менин турмушума кедерги болгон сымал жек көрүп, ал тургай апамдарга да сени жамандаган мен элем. јлар күнөөлүү эмес, менмин, садага. јпаңдын акылы тайкылыгын кечир, алың жетсе кечир кызым?! - деп јкин да чын дилинен солкулдап ыйлап жатты.

Ўахзада апасын кечирди, ошол саам анын кичине кези эсине келип, апасына жумуш жасатпай этектен алса да жалынып-жалбарып жумушун таштап өзүн өөп-жыттап көтөрүп алган апасын эстеди, жылмайып алды: "јлтын апакем менин, мага сенин ушул гана мээримиң жетпей жаткан. Ёзели көрбөгөн апамдын эмнесин эстемек элем, түшүнчү мени апакебай, мени өгөйлөбөчү, өз кызым деп эсептечи" деп дилинен өксүп атты.

- јпа, эжемди көп ыйлата бербечи, эс алсын да.  еремет эже да келип, биз эжем менен жакшылап сүйлөшө албай жатабыз, - ∆анболот кабак бүркөй сүйлөдү.

- Ѕолду балам, эжең экөөбүз бир бирибиз менен жакшылап учураша албай чоочун эмелердей болуп чечилише албай жатканбыз, эми бир бирибизди түшүндүк, таарынычтарды алыс-алыс айдадык ээ, кызым? - јкин Ўахзаданы карап бетинен өөп күлүп калды.

- јнанчы, мен бул үйгө инилерим, сиңдим үчүн гана келгем, сизди а€бай жек көрүп калгам, анткени жазган катыңызды таенемдин койгон жеринен көрүп окуп койгом да? - Ўахзада да жылмайды, - көрсө боло берет тура апке, мени төрөгөн менен мен өмүрү жүзүн көрүп, үнүн укпаган энемди кайдан эстемек элем апа, ойлочу? ћенин апам бир гана сизсиз!

-  аралдым, көпөлөгүм десе, атаңды кызганып кетпедимби кызым. „ынында ачык айтпасам болбой калды, апаң абдан жароокер, сулуу а€л болчу.

- ј менин апам сиз, мен үчүн дүйнөдөгү сулуу а€лсыз, - Ўахзада да јкинди кучактап өпкүлөп ийди, - мага сиздин мээримиңиз, ысык мамилеңиз гана керек, апке!!!

“үнү бою уктабай сүйлөшүп отура беришти.

Ёртеси эртең менен алар тура электе коңшулары чогулуп, Ўахзадага учурашканы келишиптир. јкин жетине албай дасторконун жайнатып тосуп алды. Ёрте турган  еремет баарына айтып ээрчитип кирген болчу.

- јйланайын десе, суйсалган сулуу кыз болгон турбайсыңбы? - дешип ар кимиси бетинен өөп учурашып анан дасторконго отурушту.

- "∆акасы бөлөктүн жаны бөлөк" дейт, сени качып кетиптир дегенде биз да жаман болбодукпу, "тырмактай неме кайсы күндө калды экен?" деп.

- ќшону айтсаң, же бир арачалап калалы десек таенеси бизди уккусу келбей койду, кайра эле силерге арызданып бардыбы дейт. ќй, Ўакы такыр айтчу эмес, көзүнүн жашын эле көлдөтүп тура берчү.

- Өзү көп сүйлөбөгөн башы оор кыз эле да, айланайын десе, бак эле берсин кудай, - дешип, келгендер ар кайсыны айтып отурушту.

јпасын жамандаганга ичи тызылдаган менен јкин эч нерсе дей албады, анткени коңшу-колоң ал келери менен баарын айтып беришкен болчу, ал тургай алар наала кылып: "јк эткенде так этип бала көрбөй дубана болуп кете жаздаганда ошол кыздын артынан балалуу болуп туубас атың эне деген ыйык атка жетпеди беле, бекер кордодуңар" деп айтышкан болчу.

ќшентип Ўахзаданын келиши алар үчүн майрамдай болду. Ѕазарлык ооз тийип түйүнчөккө түйүп алып бата берип үйдөн чыгышты. Ўахзада инилерин машинасына отургузуп алып ќшко жөнөп кетти. јкин √үкү менен үйдө калды.

Ёмил ошол күнү Ўахзаданы таппай калды. ∆амал ага өзү түшүнгөнүн айтып берип экөө сүйлөшүп турду:

- Ѕалам, Ўахзада өтө ак көңүл, ишенчээк, бала кы€л. Ѕилбейм деги, жөнүрөөк а€л экен апасы, бир көргөнүмдө эле жага бербеди.

- ”луу киши өзү келсе кы€ албагандыр, инилерин өзү да көргүсү келип жүргөн.

- Ѕир тууганын сагынбай анан. Өгөй энесинин ичинде арамы бардай, кайсы өгөй эне көргүсү келсин ушундай жашоодо жашап жаткан өгөй кызды.

- Ўахзада эс-акылы бар, баарын байкайт.

- Өз баламдай эле болуп калды, бир жакка кеткенде келгиче жүрөгүм түпөйүл боло берет, качан караанын көргөндө эс ала түшөм. —адагам а€бай кичипейил, боорукер.

- Ѕүгүн келээр бекен?

- Ѕиле албайм, кечээ эрте чыгып кетишкен.

- јнда келип калаарЕ - деп сөрүгө отуруп телевизорду коюп жамбаштап жатып калды: "Ёртең алып кетем деп айтайын. јпасын таап алганы жакшы эле болуптур, эч кимиси жоктой болбой. "∆етим кызды алыптыр" деп кеп кылышат беле. Ѕир туугандары да каттап турса Ўахзада а€бай сүйүнөт, эртерээк эле келсе экен" деп ойлонуп жаткан жеринен көзү илинип кетти. ƒарбаза ачылып машина короого кирип токтогондо ойгонуп кетип тура калды. Ўахзада аны көрүп эле жүгүрүп келип мойнуна асыла кетти:

- —үйүнчү Ёмил, мен инилеримди таптым, сиңдим чоңоюп калыптыр.

- ∆акшы болгон тура, сүйүнчүңөЕ - Ёмил аны эки бетинен, чекесинен өөп койду, - сүйүнчүңө орток болоюн.

- –ахмат! - деп артын карап койондой окшош эки иниси аларды катар туруп алып селдээ карап калышыптыр, - ∆анболот, “емирболот, келгиле бери, - Ўахзада аларды жанына чакырды колун булгай.

- јтсалоому алейкум!

- јтсалоому алейкум! - дешип экөө кол суна Ёмил менен каадалуу учурашышты.

- јлейкум салам, азамат жигиттер экен, таанышып алалы.

- ∆анболот.

- ћен “емирболотмун.

- Ёкөөң эгизсиңерби? - Ёмил аттары уйкаш бир бирине абдан окшоштугунан сурап билгиси келди.

- ∆о-ок, мен улуусумун, - ∆анболот озуна жооп берди, - “емирболот менден бир жаш кичүү.

- ќо азаматтар, бирок эгиздердей окшош экенсиңер.

Ўахзада аларды үйгө чакырды:

- Ёмил, балдарды үйгө алып кир!

- ћына баратабыз.

Ёмил аларды ээрчите үйгө кирип келишти. ∆амал өз иши менен алек. Ўахзада инилерин үйгө киргизип тегерек столго отургузду да телевизордун пультун берип:

-  аалаган каналга коюп көрө бергиле, анан тамактангандан кийин ойнотуп келем, - деди.

- Ўакы эже, биз пульт менен которгонду билбейбиз да! - ∆анболот у€лыңкырай карады, - бизде мындай телевизор эмес, башкасы да жок эмеспи?

-  ечирип кой, азыр мен силерге видик коюп берем, мультфильм көрөсүңөрбү?

- ќоба, коюп койо бериңиз, - дешти экөө тең жарыша.

Ўахзада мультфильм коюп берип чыгып кетти. јл чыкканда Ёмил ойлуу сыртта турган. Ўахзада артынан барып ийнине колун койо:

- Ёмнеге мынчалык ойлонуп калдыңыз? - деди аста үн чыгара.

-  үн менен түн болуп кетебизби деп коркуп кеттим, арадан эчен ай-жылдар өтүп кеткендей, көрүшпөгөнүбүзгө миңдеген жыл болгондой өзүмдү койорго жер таппай тынчым кетти го, сулууЕ

- Ёмнеге андай дейсиз?

- —агынып кеттим, көргүм келип жетип келсем үйдө жоксуң..

- јйып менде, жигитжан. ќшондой болуп калды, кечирип койорсуз, - Ўахзада наздуу шыбырады, далысына башын жөлөй.

ќшондо Ёмил дароо артына бурула калып бекем кучактап, көпкө турду:

- Ќеге мынчалык ширинсиң, жаным?

- —изге ширин болуп турсам арманым жок.

- ∆а-аным, деги менин кошумча жаным сымал жаныңдан эч качан бөлүнгүм келбейт. Ўахзада...

- »йиЕ

- ћенин сага айта турган жаңылыгым бар.

- јйта бериңиз, кулагым сизде, - кыз жигитинин төшүнө башын жөлөгөн бойдон шыбырай үн катты, - сиз сүйлөсөңүз кылым бою тажабай угууга да€рмын!

- Ёртең алып кетейинби?

-  ойчу, ырас элеби? - Ўахзада чоочуй башын көтөрө ага карады, - ошончолук эртеби?

- Ёмнеге чоочудуң, жаным? Ѕул сөз экөөбүздүн күткөн күнүбүз эмес беле?

- ∆ок-жок, чоочуган жокмун дечи, өзүң көрүп турбайсыңбы, инилерим, сиңдим, апамдарды жаңы таптым, бир аз койо турбайлыбы? - Ўахзада жигитти жалооруй карап ойлуу жүзүн бура ары басты, - билесиңби, алар абдан кыйналышыптыр. ћен жардам бербесем болбойт. јтамдын ордун жоктотпой үйдү оңдотсомбу деп жатам, буга өтө көп убакыт керек го?

- Ўахзада, анын баарын үйлөнүп алгандан кийин экөөлөп жасайбыз. јпам камынып бүтүп, туугандарды чакырып, сени эле күтүп калдык.

- ќшондойбу?

Ўахзада ушул азыр бүт баарынан кечип кеткиси келип турду. Өз бактысын ойлобой сүйүүнү, турмуш курууну кийинкиге калтырып, биринчи орунда апасына жардам бермекчи болду оюнда. Ѕирок Ёмилди кы€лмак эмес. Ёкөө көпкө үнсүз туруп калды кубанычы койнуна сыйбай: "Ўахзада кандай гана сүйөт дейсиң, экөөбүз эки жакта болбой биригип алсак сонун болот эле", деп ойлонуп жаткан Ёмилдин жүрөгү муздай түштү: "Ёгер айтканыма көнбөсө азыр барып туш келген кызды киргизип алам, байлыгына чиренип жаткан го" деген ой мээсин аралай чаап өткөндө өзүн кармана албай:

- Ўахзада, кана ачыгыңды айт. Ѕалким, "байлыгыма ээ болуп алат" деп коркуп жаткандырсың. »чтен ирибей ачыгын сүйлөшкөнүбүз жакшы, мен да элдин алдында сынып калбайын, - деди аны карыдан алып жүзүнө тике карап.

- Ёмил, мен сүйүүнүн кулумун. Ѕир жумадан кийин эмне десең аткарайын, эртең деп кыйнаба. Өзүң көрүп турасың, инилеримди шаар көрсөтүп, ойнотуп, окууга кийим-кечесин да€рдап жеткиришим керек. јтама куран окутуп койойун дегем, ушуларды бүтүргөнчө мени кыйнаба.

- јндай болсо түшүнүктүү, мен үйдөгүлөрдү барып токтотойун. Ѕир жумадан кийин дагы шылтоо табылбас бекен?

- Ёч качан, сиздин гана айтканыңыз менен болууга да€рмын, - Ўахзада күлүмсүрөй ага көздөрүн жалжылдата караганда Ёмил жумшара түшүп аны кайрадан кучагына бекем кысып:

- ћени жинди кылып жибере жаздадың, айнып калган го деп ойлонуп ийбедимби? - деп, анан күлүп койду, - деги сен мени кантип арбап алдың? —енсиз менде күн жоктой күнүм түнгө айланып, сени көздөй жөнөгүм эле келип турат.

- ћен дагы, сен жанымда турган мүнөттөр мага майрамдай сезилет, коштошуп кетээриң менен жүрөгүм сени менен кошо кеткендей жалгызсырап калам.

∆үрөк сырларын айтышып көпкө турушту. Ёмил эми гана өзүнө келгендей бактылуу жылмайып, кыздын эки бетинен өөп коштошуп чыгып кетти.

Ўахзада анын артынан узата карап: "ќй тобоо, сүйүү деген ушунчалык улуу нерсе тура. Ёмилдин ачууланганына да карабадым, анткени өзүм дагы аны ошончолук сүйөм.  анчалаган жигиттерге карап да койбогон жаным ага өзүм тартылам, көргүм келип сагынам, күн эмес саат көрбөй калсам издеп баргым келип турат! ћен сүйүүнүн кулумун, ошон үчүн анын абалына түшүнөм. ћенин асыл адамым, дүйнөдөгү кымбатым дал ушул адам, мени ушул гана бактылуу кыла алат, биз бактылуу болобуз. јта-апа, мени жарык дүйнөгө алып келип сүйүү деген кереметтүү сезимге кабылтып, чексиз мээримдүү, алп жүрөк кылып жаратып койгонуңарга ыраазымын.  өрбөсөм да, мээримиңе бөлөнбөсөм да, "апа" деп айта албасам да јксейил деген а€л менин апам экенин билем, менин бактылуу болушума силердин купу€ болсо да колдооңор керек, мага ыраазы болгула, атам-энем!" деп көзүнөн сызылып агып турган жашын колу менен аста аарчып эми үйгө кирмек болгондо:

-  ызым, тамак да€р болду, залга алып барайынбы же тапчангабы? - деп ∆амалдын үнү угулганда кайрылбай туруп:

- “апчанга, - деп коюп бети-колун жууганы басты.

Ѕир аздан кийин чогуу тамактанып отурду. ∆амал отурбады, балким ал инилери менен өзүнчө тамактансын дедиби, барын да€рдап берип коюп ашканага кирип кетти. ƒеги эле ушундай, коногу же тааныштары келгенде такыр отурбайт, Ўахзада жалгыз болгондо гана бирге отурчу. Ѕир жолу Ўахзада ага:

- Ёже, сиз мага өз энем сы€ктуу эле сезилесиз, өтө кыйналып кетсеңиз өзүм деле жасайын айтыңызчы, анан эмнеге чоогуу эле отурбайсыз? - дегенде ал жылма€ мээримдүү карап жооп берген болчу:

-  ызым, сенин ушундай бир адамкерчилигиңе ыраазымын, мен биерде сага кызмат кылыш үчүн жүргөндөн кийин өз ишимди кылышым керек. —ен андан кабатырланба, эч ким жокто жаныңда эле болом, - деп койгон эле.

ќшондон кийин Ўахзада ага ашыкча сүйлөбөйт. ƒайыма базарга же алыскы шаарга барганда белек ала келүүнү унутчу эмес. Өзүнө халат алса халат, домашнийди кошо алчу. ∆амал ага өтө ыраазы. Өмүрүнүн жарымдап калган кезинде жылуу-жумшак отуруп жасаган тамагына кыйналбайт деле: "Өзүмдөн чыккан бала болбосо, келиндериме канчалык жагынсам да сыйлаган жок, өлсөм ушу кыз деле аруу жуудуруп көмүп койор" деп ойлоп калчу.

“емирболот менен ∆анболот кубанып тамактанып отуруп:

- Ўакы эже, бизди алып алыңызчы, сиз менен жашайлы. јпам ичип алса дайыма урушат, √үкүнү урат, кийим алып бербей окуудан калып атабыз, - деп ∆анболот айтканда “емирболот аны карап,

- јпам жалгыз калабы, анда? - деди кабатырлана, - ал жалгыз калса андан да жаман ичет да?

- »че берсин, бизди элдин балдарындай кылып багалбаса же. Ёкөөбүз иштейли десек ылайыктуу жумуш жок, - ∆анболот кабагын сала үңүрөйдү.

- Ёч кабатыр болбогула алтындарым, эми мен бармын, силерди кийимсиз калтырбайм, жакында үйүңөрдө баары болот. Үйдү оңдотом, силерди окутам, - Ўахзада экөөнө мээримдүү карады, - мен силерди элден кем кылбайм, силер үчүн баарын жасайм!

- ”р-ре, биз эми балдардан корунбай калат экенбиз да, ээ? - “емирболот кубанычтуу алаканын чапкылап, туруп барып Ўахзаданы кучактап өөп, - Ўакы эже, үйдү жаңы тургузасызбы? - деп сурап ийди.

- —өзсүз жаңы тургузабыз, буйруса күзгө чейин баарын бүтүрөбүз.

- Ёжекем менин алтыным десе, биз чоңоюп окуп адам болсок апамды ичирбейбиз, - ∆анболот дагы бир жагынан кучактап алды, - биз атамдын ордун жоктотпойбуз, ансыз да коңшулардан басынып жүрөбүз. Ёжекем бар, эми башыбызды өйдө көтөрүп басабыз. Ўакы эже, апамды ичпе деп сиз дагы айтыңызчы!

- јпам ичпейт, силер эч кабатыр болбогула, мен ага сөзсүз ичпе деп айтам.

Ўахзада эки инисин эки жагына колтуктап алып эки бетинен өөп, бала болуп туруп жетишпегендиктин азабын тартып чоң кишидей сүйлөгөнүнө, жүрөгүндө кимгедир эрегишкендей намыстары кайнап турганына ичинен кейиди, жүрөгү ооруду: "—илер үчүн эч нерсемди а€байм, башым аман болсо силерди жер каратпайм, атамдын арбагынын алдында ант убада берем" деп ордунан тура калды. Ёкөөнү машинага отургузуп алып бир аздан кийин чыгып кетти.  ечке ойнотуп, каалагандарын алып берип, экөөнө эки футбол топ алып бергенде ∆анболот акырын “емирболотко роликти көрсөтүп көзүн ымдады. јл Ўахзаданын колун кармай калып акырын сөөмөйү менен көрсөтүп:

- Ўакы эже, тетигини алып бересизби? - деди эле аны да экөөнө экини карматып акчасын берип ээрчитип үйүнө келишти.

»нилеринин сүйүнгөнүн көрүп, Ўахзада өзү да кубанып алды. √үкүгө эң чоң куурчак алышты. Үчүнчү күнү аларды ээрчитип алып айылга келди да, дароо боорсок жасатып, кой сойдуруп, атасына куран окутту.  елген элдин баары ыраазы болуп:

-  ыз деп адам баласы кызды чанабыз, жаман уулдан жакшы кыз артык. Ёркек бала кылалбаганды жасап жатасың айланайын, сага кудай берет, арбакты эскере жүрсөң кем болбойсуң, - дешип алкап атты.

- ќшону айтсаң, тиги Ќурбайдын жалгыз баласычы, энеси кандай а€л эле, өмүр бою кызматта иштеп заңгыраган үйдү салып, дүнүйөнү жыйып койду эле, баласы жөн чыгып үйүн залогго коюп акча алган экен, үйүн алып коюптур. Өзү дайынсыз кетип, апасы карылар үйүнөн өлдү байкуш, - деп бир а€л шыпшына сүйлөп эрдин чып эттирип койду.

- Ёркек баланын бары жакшы, аман эле болсун.  ыз бир кызыл алтын экен го?

- ќоба-ооба, кыздан айланса болот. ћына, “урат байкуштун өлгөнүнө алты-жети жыл болуп калды, ким куран окутту? Ѕалдары болсо жаш калды. ћына кудайдан тилеп алган кызы сөөгүн агартып отурат, эми јкиндин колу узарып, көңүлү жайланды, - деген коңшусун ∆ибек нукуп шыбырады:

- ќшо кара жерге кирсин, ичпей ошонун кадырына жетсе го жыргайт, ичип жүрүп алса бүттү да.

- Ёмне кыласың, өзү акылы болсо у€лаар, тырмактай кыздын минтип турганына жөлөк-та€к болбосо өлүп кетпейби, -  еремет аны тыйды, - элдин көзүнчө арылдап койо бербесин, аны сыйлабасак да мынабу кызды сыйлайлы.

- јның туура, бечара десең, кудай буга өң-түстү, бакты а€бай берген экен, - ∆ибек ого бетер шыпшына ичи күйгөндөй купшуңдап алды. јнын бир кызы Ѕишкекке иштейм деп кетип эки жылдан бери дайны чыкпай, жакында улуу баласы уруп-сабап алып келген эле. Ёл бата кылып колго суу куюлгандан кийин Ўахзада аксакал, көк сакалдарды ыйбаа кыла карап, ордунан турду да:

- Ѕир аз отура туруңуздар, чай ичиңиздер, - деди.

- џраазыбыз кызым, биз ыраазы, кудай ыраазы, атаңдын арбагын сыйлаганың чоң иш, жаны жаннатта болсун.

- јбалар, мен сиздерден бир нерсени сурамак элем, атама күмбөз курдурсам болобу?

 ыдырата карап калганда алар дагы буга кандай жооп айтабыз дегендей бир бирин тиктеп анан эң улуусу, айылда кадыры бар —ексенбай абышка кызды карап минтти.

-  ызым, эскини жаңыртпайт, бирок сен койгуң келсе темирден короолотуп таш койсоң болот, күмбөзгө болбойт кызым, эскини жаңыртканда зы€н тартып каласың, - деди сакалын сылай.

- “уура айтат абам, беркиндей коюп койсоң болот, анча деле эскире элек тура.

- јлты жыл эчтеке эмес, атаңдын арбагы ыраазы болсун, кызым, короолотуп кой! - деди мындайраак туугандарынын бири.

јр кимиси ар кайсыны айтып, өткөндөн кеп козгоп келип кайра тиги тууганына тийише кетти бири:

- “ураттын убагында жакшылыгын далай эле көрдүңөр эле, ушул убакка чейин башына барган жоксуңар. Ѕалдары жаш калды, сен эле жасай турган иш болчу, - деди эле дагы бирөө коштоп кетти.

- “уура, туугандын турпагы алтын деп бекерден айтылбайт, эчтекеси жоктой кылып койгонуңар жаман болду, бир койду кыйыр тууган же жакшы дос деле соймок.

- ћен деле ойлондум, шарт болбой эле... “урат акемден а€нмак белек, чыны менен менде деле айып бар, - деди кызаңдаган  амбар.

- јбалар, убагында болсо биз жаш болдук, жадагалса жакшыраак ыйлаганга кудуретибиз жок эле. џрасмын жасап эми деле башына барсак, белги койсок туура болоор? - Ўахзада алардын жарылдаган сөздөрүн токтото үн катты, - ћен сиздерден шари€т жолун сурап отурам.

- Ѕолот балам, он же жыйырма жыл өтө элек, - деп дагы бири аны карай сүйлөдү, - »нилериңди белиңе таңып атаңардын парзынан колуңдан келсе кутула бер, кызым.

- –ахмат сиздерге! - Ўахзада ыраазылыгын билдире ордунан турду.

 елген эл ордуларынан туруп чыгып жөнөштү. јкин өзүн күнөөлүү сезип көпчүлүктүн үстүнө кире албады, оозгу үйдө олтуруп, эл кеткенден кийин кирди. ќшол күнү Ўахзада јкин менен кеңешип эки күндөн кийин эле белгисин алып келмек болуп кетти. Ѕелги жасагандарга эртеси эрте барып заказ берди. “ез бүтүрө турган кылып “ураттын сүрөтүн таштын бетине койдуруп, үчүнчү күнү жүктөтүп келип мүрзөнүн үстүнө койдурду да, ырым-жырымын жасап куран окутуп молдолорго миң сомдон берип, түйүнчөктөрүнө эт, боорсок, таттууну салып жөнөттү. јйылдын эли укмуш эмеспи, Ўахзада жөнүндө узун кеп жүрүп жатты.  өңүлүндөгү көксөгөн максатын ишке ашырганга Ёмилге жолуга албады. “уура бир жума дегенде үйүнө келип "өх" деп терең дем ала креслого отура кетти.

јкиндин ичи туз куйгандай ачышып, өзүнүн ушу эселек кызга өчөшкөнүнө жини келип, экинчи ичпеске өзүнө өзү сөз берип: "кандай гана акылсыз а€лмын, көп элдин ичинде өзүм эле сынбадымбы. Ѕайкуш “урат, кызын кандай жакшы көрчү эле, тырмактай кыздын көкүрөгүнө кетпес кара так калтырдым го, неге мени шайтан азгырды экен? Ѕаары арактын кесепети," деп Ўахзаданын үч жашындагы кезин көз алдына келтирип алды. ј€бай жакшы көрчү, чачын өстүрүп, бакыраң көз кызды көпөлөктөй кылып кийгизип, бантикти барпайта тагып алып ээрчитип алчу. “ураттын анда иштеген иши да жакшы эле. Ёкөө конокко бараарда өзү жасанбай эле Ўахзаданы кийгизип, жакпаса кайра чечип кийгизип атып убаралана берип, качан гана “урат шаштырганда чыга турган. Ўахзада атасынан мурун апасын жакшы көрчү, кээде көпөлөк кызды экөө талашып чырдаша кетээр эле... "јнан кайдан да ичкенди үйрөнө калдым, курган жаным? ∆о-ок, мен “уратты а€бай сүйгөмүн, ошон үчүн, кашайып јксейилдин катын көрүп калдым, кызганычты арак күчөтүп койбодубу. Өмүр бою "атамды өлтүргөнсүң" деп балдарымдын алдында сөзүм кыска, "күйөөсүн өлтүргөн а€л" деп эл ичинде жүзүм жер карап жүрүп өтөм го?" деп Ўахзада кеткенден кийин балдарын жаткырып коюп өзү ордунда жатып алып жаздыгы сууланганча ыйлай берди. ”йкусу качты.  өзүн жумуп уктайын деп аракет кылса да болбоду, тээ жаш кезиндеги “урат экөөнүн таанышып, сүйүүнүн балын таткан күндөрү эрксиз көз алдынан чубап өтүп баратты.

***

јнда “урат айыл чарба институтта үчүнчү курста окучу экен. јкин мектепти жаңы бүтүп "окуйм" деп ээленип барып алып өтпөй калган. Өзү менен барган курбулары үчөө өтүп, јкин менен јйнакан өтпөй ызаланып ыйлап үйлөрүнө жөнөмөк болгондо студент болгон курбулары экөөнү узатмак болуп автовокзалга келишкен. Ѕеш кыз бирде шаракташып каткырып, бирде муңайып автобус күтүп жатты. јлида шайыр кыз эле, ал јкинди карап:

- јкмарал, кетпей эле шаардан иштебейсиңерби, быйыл болбосо келээрки жылы окуйсуңар да, - деп калды.

- „ын эле, да€рдоо курсуна киргиле, анан кыйналбай өтөсүңөр, - √үлсүнай јлиданы коштой кетти, - —илер биерде болсоңор жолугуп турабыз.

- Ёң сонун кеңеш, айылга барсаңар элеби, эмки жылы ушул маалда өөлай кучактап отуруп каласыңар, - деп каткыра тамашалап күлүп калды ѕеризат.

-  ойчу, кантип эле? - јкмарал (јкиндин чын аты) туйтуң эте ага таарына кетти.

-  ойбой эле, ансыз да сени бирөөнүн ала качмак болгонун эбак уккам. Ѕар, бара бер күйөөгө тийгиң келип атса!

- „ын эле ай јкмарал, кел үйгө кетпей эле биерде калып иштеп, анан да€рдоо курсуна кирип алабыз? - јйнакан көңүлдөнүп јкмаралды көндүрүүгө ашыкты.

- јтам урушат да, "эгер окууга өтпөй калсаң у€лбай этпей кайра келе бергин, шаарда калам деп ойлобо" деген.

- ќй биз деген "да€рдык керек экен, а€кта китепкана жок, жакшылап да€рдана албайбыз" деп жазып ийсекчи?

-  орком, атам а€бай катуу адам, эгер мен барбасам өзү келип алып кетет, - јкмарал ойлуу кыздарды карады.

- Ёчтеке эмес, сен окусаң болду да. Ѕолду чечиштикпи, жүргүлө биз менен жатаканага кеттик.

√үлсүнай болбой эле јкмаралды колтугунан ала жетелеп жөнөдү. ƒа€рдоо курсуна кирип, јйнакан экөө иштеп, күндүзү да€рданышат. ќшол күнү бешөө чогуу чыгып концертке барышкан...

“үйшөлүп ары оонап, бери оонап ойлонуп жаткан јкин улутунуп алды.

Ѕилет алып коюп али убакыт эрте болгондуктан алар балмуздак алып жеп, кайра бери келатканда алардын алдынан үч жигит чыга калды.

- —алам кыздар, концертке келдиңер беле? - ”зун бойлуу, ак куба жигит шыпылдай сурады.

- ќоба!

Ѕаары бирдей жооп бергенде жигит бырс күлүп ийди:

- ћектепте жоопту бирдей берип жүрүп көнгөнсүңөр го, ээ?

- ∆ооп берсе эмне экен? - √үлсүнай текеберлене аны жактыра бербей өтүп кетмек болгондо бири тосуп калды.

- „оң кыз, таарынчак болсоң керек?

- »шиң болбосун!

-  ечирип койгула кыздар, андан көрө оюн башталганча бирге басып таанышып албайлыбы? - ∆игит кыздарга жагымдуу жылмайып койду, - ћенин атым “уратбек.

- ћенин атым  алыбек.

- ј мен «амир.

Үчөө тең колдорун сунуп катарынан таанышууга кыздардын ар бирине аттарын айтып жатты.

- јйдана.

- јйнакан.

- √үлсүнай.

- ѕеризат.

- јкмарал, - деп келатып, “урат экөөнүн көздөрү чагылыша түштү, ток тарткандай кыз колун шарт тартып алды.

- ћына эми биз таанышпыз, - “урат алаканын ушалай күлүп калды, - ќюнга кирбей эле койсок кантет, ы€?

- јндай болбойт, биз билет алып алганбыз, - √үлсүнай ага каршы сүйлөдү, - —туденттердин акчасы көп эмес, билетти зорго алып алганбыз.

- √үлсүнай... - јкмарал аны нукуй кетти, - ”€т го? - Ўыбырай сүйлөдү.

- Ѕулар деле түрүнө караганда студенттер экен, студенттин кандай жарды болоорун билет. Ѕиздин байлыгыбыз "окуу, окуу жана окуу" деген девиз, - деди јйдана.

- “уура, јйдана туура айтат, чындыкты айткандын эмнеси жаман? - «амир сөзгө кошулду, - —туденттер кээде тойо жейбиз тамакты кеткичекти семирип, кээде ачпыз, отурабыз каткан нанды кемирип, -  уудулдана күлүп калды.

- Ёмне, ыр жазасыңбы? - √үлсүнай ага тигиле сурады.

- џр деле жазбайм, сүйлөп койом маш кылып.

- Өнөрүң бар тура.

- ќй буга сөз келсе эч кимди сүйлөтпөйт, андан көрө оозун таңып коюш керек, -  алыбек аны далысына чаап койду, -  ыздарды көрсө көздөрү карышкырдыкынан өтүп кызарып кетмейи бар.

- Ёкөө тең опасный адамдар, андан көрө мени менен гана сүйлөшкүлө! - деди “урат каткырып, -  а-ап, буларды ээрчитпей жалгыз жүргөндө неге жолукпадыңар экен? Ѕаары тең сулуу-сулуу кыздар экен, - деп калды эле √үлсүнай курбуларын карап жактырбагандай алдыга басып баратып минтти.

-  ыздар, биз бул жигиттердей тамашакөйлөрдү каалабайбыз ээ? ∆үргүлө, концерт башталып калды, кеттик!

- ћындай тамашаны сүйбөйбүз.

- —илер менен таанышканыбызга өкүнөбүз!

 ыздар мурдуларын чүйрүп басып баратканда “урат олдоксон тамашалаганына өкүнө алардын алдын тосту.

-  ыздар кечирип койгулачы, сулуу кыздарды сулуу дейт да, мен чындыгын эле айттым, - деп кыздардын алдында артына басып, -  ечирип койгулачы, ак чөп башта! - деп кечирим сураганына карабай артына кете берип бир цементтин кырына такалып чалынып жыгыла жаздап барып токтогондо кыздар бышкырып күлүп ийишти.

- ќй сен тим эле укмуш жигит экенсиң ай! »лгерки ∆аныбектей малың менен айдап койгон даның көппү? - деп јйдана токтогондо кыздардын баары токтоп калды эле, «амир “ураттын жанына тура калып:

- јлты бөлмө үйү бар, аргымактай аты бар, комузда кол ойнотот, кыздардын көбүн тамашага салып ойлонтот, - деп калды.

- ћенде деле өнөр бар кыздар, кааласаңар жылкыча кишенеп, булбулдай сайрап, кыл кы€кты тартып берем, -  алыбек экөөнүн жанына тура калып оозу менен булбулча сайрап, актамак көк тамакты тилге келтире чертип киргенде аргасыздан кыздар күлүп ийишти.

-  ой, өнөрүңөр укмуш жигиттер экенсиңер, таарыныч жазылды, болгула эми кирели, - деди √үлсүнай.

- Ѕалдар, силер бизди түшүнгүлө да, убакыт өтүп атат, жүргүлө чогуу көрөлү оюнду, - јйнакан да аларды күлө карады.

јкмарал жылмайып койгону менен сүйлөгөн жок. Ёэрчите концертке кирип билеттерин бергенден кийин орундарына баратканда “урат досторуна көзүн кыса:

- Ѕалдар, жана —ейтек менен  урманбекти кошуп алганыбызда болмок экен, - деп калды.

- Ёмнеге? - «амир билмексен боло сурап койду.

- Ѕиз жакпасак алар жагып калмак кыздарга, кантсе дагы алардын баатырдыгын бүт эл билет эмеспи?

-  айсы кылымда жашап жатасыз, сиз кайра жаралгандардан эмессизби? - јйдана атайын какшык менен "сиз" деп кайрылды.

- ƒал ошол баатырлардын катарында төрөлгөмүн, канча кылым өтсө да ошол бойдонмун, кыздар санаага салып кыйнабаса, дагы далай жашайм го? - “урат орунга жетип кыздардын ордун таап берди да, - Ёми биздин орун үстүндө тура, - деп айласы куруй жанында отурган үч кызга минтти, -  ыздар, мүмкүн болсо орун алмашпайлыбы? —үйгөн кызым экөөбүз жанаша отурсак жакшы болот эле, - дегенде тигил үчөө макул боло билеттерин алмаша жылмайып туруп кетишти.

“урат четте отурган јкмаралдын жанына шарт отура калды:

- ќрун бошотуп бердим, ыраазысыңарбы? - деди «амир менен  алыбекке.

- —ен отурсаң болду.  анча кылымды карытып, канча кызды сагынтып тажабадың, биз кечээки балдарбыз, сендей болгуча отура беребиз, -  алыбек ага тийише сүйлөдү.

- “уура, сен тойбогон кыз сүйүүсүнө биз кайдан тоймок элек? - «амир нукуй күлүп койду.

јңгыча концерт башталып, залда ышкырык, кыйкырык-сүрөөн, алакан чаап коштогондор. “урат улам јкмаралды карап койот. Ёкөө бир бирин астыртан карап коюп отура беришти. Ѕир кезде “урат тынчы кетип ары бери кыймылдап жатып эңкейе калып:

- јкмарал, эмнеге сүйлөбөйсүң? - деди акырын.

- ћен концерт көрүп атам.

- ƒегеле, сүйлөйсүңбү?

- —үйлөп жатпайынбы, дудук дедиңер беле? - јкмарал саал жылма€ жооп берди шыбырай.

-  айдан болосуң?

-  ара-—уу районунан.

- ја-а, мен көрбөпмүн, кайсы айылдан?

- Е

- ќй мен билем, коңшу айылдан эле турбайсызбы? - Үнүн көтөрө сүйлөп ийди “урат.

- јкырын, эл жаман көрөт.

- ∆олугуп турбайлыбы?

- ЅилбеймЕ

- Ёмнеге, мен өзүм жатаканаңа барып турам.

- Ѕолбойт го, мен кечкисин иштейм.

- Ѕаары бир убакыт тапса болот да?

-  өрөбүз.

- —өзсүз барам, - “урат кыздын көздөрүнө жалжал карап анан сахнаны карады.

Ёстебес менен “ууганбай айтышып жаткан экен, эл алардын тамашасына кыраан-каткы күлкү менен чер жазып отурат. ∆игиттин көңүлү жалгыз јкмаралга бурулуп, көзү сахнада болсо да эс-дарты кызда. јны ата-энеси быйыл үйлөн деп кыйнап аткан, "эми таптым, сөзсүз үйлөнөм" деп ойлонуп койду “урат.  анча кыздар менен тамашалашып сүйлөшүп, кинотеатрларга барып жүрсө да жүрөгүнө жакпаган, ушул ирээт ал өз жүрөгүнө өзү таңгалды: "Ѕалким сүйүү деген ушундайдыр, бир көрүп сүйүп калат дегенге ишенчү эмес элем, көрсө махабат табышмактуу, сырдуу сезим экен да, адамды билгизбей арбап алат тура, мен сүйүүмдү таптым, сөзсүз јкмаралга үйлөнөм, алакачып эле кетип калам, макул болбосо уурдап кетем" деп өзү менен өзү кеңешип атты. јңгыча зал дүр эте, отургандар топурап чыга баштаптыр. јл дагы туруп кыздар менен кошо чыкты.

-  ана кыздар, жол баштагыла, адегенде силерди жеткирип коюп, анан кетели, - деп “урат аларга карады.

- Ѕиз үчөөбүз чогуу кетебиз, јкмарал менен јйнакан бирге кетишет, кана коштошолубу? - деди јйдана курбуларына.

- ∆акшы баргыла, жолугушканга чейин, - јйнакан менен јкмарал бөлүнө ары басты.

-  алыбек, «амир экөөң үчөөнү жеткир, мен эки кызды узатып койойун, - “урат јкмаралды жандай басып жөнөдү.

- Ѕиз жакын эле турабыз, узатуунун кереги жок го дейм, - јкмарал јйнаканды карады эле ал нукуп койду:

- ∆өн басчы, узатса узатып койсун, андан сенин эмнең коромок эле? - јйнакан аны карап көзүн кысып койду, - Ёми биз жаш эмеспиз, же жигиттер кача турган кыз эмеспиз. ∆е эмне, көзү кыйшык, мурду маңка, оозу жырыктардан белек?

-  ойсоңчу јйнакан, андай болсо да ар кимдин өз теңи бар да?

- “упа туура, экөөңөрдүкү тең туура, анча-мынча жигиттер үзүп ала албай турган кы-ыпкызыл бышкан алмадай болуп жетилип турган силерге кимдин гана көзү түшпөсүн?! “уура, тигилердин да өз теңи бар, - “урат экөөнүн алдында артын көздөй секирип баратып чалынгандай калптан эле аларга сүйөнө калды, - ќй, деги бүгүн мен башкача болуп турам. јйтаар сөзүмдү да унутуп, чалынып эле жатам да, силердин сүрүңөр укмуш экен, кыздар?

- ∆аштыгың барда жанып кал, жылдызың жанып турганда абалап көккө учуп кал деген сөз бар, жашыбызда сүрдөтүп, сүйлөтүп, сүйдүрүп анан сүйүп калалы.  үйөөгө тийип алганда ашыкча сөз айталбай бала багам деп үй күчүк болуп калабыз, - деп јйнакан күлүп јкмаралды карады, - туурабы?

- —ен жөн эле өзүнчө эргип алгансың го? - јкмарал наздана курбусуна жылма€ карады.

- ”кмуш ай, бүгүнкү күн мага майрамдай, бейиштин төрүндөгүдөй керемет сезилип атат!

- —илердей кыздар менен болуу мен үчүн да ырахат, бүгүн мен кандай гана уктап турдум экен! ”кмуштуудай түш көргөм, эки аккуу көктө учуп жүргөн экен, атып алайын деп аталбай жатып ойгонуп кеткем, көрсө ошол эки аккуу азыр жанымда турат, экөөңдүн кимиңди атып алсам экен? - “урат тамашалай күлдү.

- “албай канат күүлөгөн аккуу түгөйүн көрсө аттырбай кайкып учуп өзү түшүп келбейби? - јкмарал кыйгачтай басып күлүп койду.

- ќво-ово-о мына, туураа-а, - “урат сөөмөйүн чычайта кыздардын ортосуна кирип экөөнү бирдей колтуктап алды, - ∆үрөгүмдү жараладыңар сулуулар, эми өзүңөр гана айыктырасыңар.

- Ѕиз келип калдык, узатып келгениңе чоң рахмат! - јкмарал токтой “ураттын колунан бошонуп ары басты, - Ёртең эрте окууга барышыбыз керек, эмесе жакшы бар!

- Ѕир аз тура турсаңар, сүйлөшүп дегендей... - “урат экөөнү алмак-салмак карады, - —уранам, сулуулар?

- ∆ок болбойт, эс алышыбыз керек!

- “урат, эгер кааласаң келип тур, азыр жакшы барып жакшы түш көр, бүгүнкү түшүңдө аккуунун бирин атып ал! - јйнакан шакылдай колун сунду.

- јйла жок, өзүмдү жөнөтүп жүрөгүмдү уурдап алдыңар, ылайым эле жүрөгүмдүн ээси болсоңор кана. Ёмесе менин кетпеске аргам жок, көрүшкөнчө! - деп јйнакан менен кол алыша коштошуп, јкмаралга келип колун суна, -  ачан жолугабыз? - деп шыбырап койду.

- ∆акшы барыңыз, - јкмарал суз гана коштошуп басып кирип кетти.

“урат алардын артынан көпкө карап туруп анан артына бурулду. Өзүнчө жылмайып алды: "јкмарал... “аап койгон экен, маралдай керилген сулуу кыз экен, кы€л-жоругу кандай болду экен? Ѕаса, мени ал кабыл алабы, текебер көрүнөт" деп ойлонуп артын бир карап койду да: "ушу кыздын жүрөгүн багынта албасам өмүр бою башка кызга сүйлөбөйм" деп кетип жатты.

“агдырдын тайгүлүк ташы адам баласын өзү каалагандай ары калчап, бери калчап, акыры жеңесиң же жеңилип бересиң, жашоо мыйзамы ошондой. “урат јкмаралдын артынан туура бир ай жүрдү, акыры анын өзүн сүйөөрүн, атайын текеберлик кылып сынап жатканын сезип, өзү андан алыстай баштады. јдегенде башка кыздар менен јкмаралды көрүп туруп эле көрмөксөн болуп басып кетчү болду. јкмарал ичинен жини келип турса да үндөбөй кетип калган менен ичи күйүп жатаканасына барып жатып алып ыйлап басылат. јйнаканга билгизбейт. “урат атайы аны кызганткысы келип ал сабагынан чыкканда эле жумушка бараткандай сүйлөшүп алып кыздарды жандап басып кетип жүргөндө јкмарал өзүнчө көп ойлонуп, кы€лы чорт болуп курбусунун сөзүн уккусу келбей чукчуңдап кетчү болду.

- јкмарал, сага эмне болгон, бир жериң ооруп жүрөбү? - јйнакан анын жанына келип кабатырлана сурады.

- ∆ок, эч нерсе болгон жок, - јкмарал терс бурулуп кетти.

-  урбум, он жыл бирге окудук, сенин кы€л жоругуңду ата-энеңден кийин эле мен жакшы билем, мындай эмес элең?

- Ѕолдучу көп сүйлөй бербей, - јл ары карап жатып алды.

- "ќоруну жашырсаң өлүм ашкере кылат" деген сөз бар, эмнеге минтип жүрөсүң? ћурункудай китепканага да барбай калдың, байкасам тамакты жакшы ичпейсиң, деги эмне болгон сага? - јйнакан болбой эле асылып сурай берди.

- Ѕасыласыңбы же?! - үнү дирилдей тура калып ага жаштуу көздөрүн заардуу чачыратты, - јл менин ишим, сен өзүңдү бил, мени менен ишиң болбосун!

- јй-ай курбум, сен точно ооруп калыпсың, - јйнакан аны боор ооруй карады, - —ен психиатрга сөзсүз көрүнүшүң керек?

- Ёмне, мени жинди болуп калды деп ойлоп атасыңбы, табаң канып турабы?

- Ёмне дедиң? - јйнакан аны дагы ызалуу карады, - —енден угаарым ушул беле? Ёмне болсоң ошо бол! - деп ал өз ордуна жатып алды.

Ёкөө көпкө чейин сүйлөшпөй жүрүштү. јлардын араздашкандарын уккан јйдана, ѕеризат, √үлсүнайлар келип калышты. „ынында јкмарал ооругандай өңдөн азып бараткан. јл акыбалын сураган курбулар ал күнү аны киного чакырышты эле, "барбайм" деп көгөрүп туруп алды. Ѕолбой жатып ээрчитип чыгышканда “урат алдынан чыкты. јны көргөн јкмаралдын өңү бузула, көздөрүнө жаш тегерене өтүп кетмек болду эле, “урат јйданага бирдеме деп шыбырады. ”нчукпай катар басып кетип жатып аны артка таштап төртөө өздөрүнчө сүйлөшкөн болуп кетип баратты. “урат јкмаралды колдон ала токтотмок болгондо, ал:

-  ереги жок, экинчи мага жолобой жүрчү! - деп колун силке басып кетмек болду эле, “урат аны койо бербей койду.

- јкмарал, сенде сөзүм бар эле, бир азга эле токтой турчу!

- ∆олумду тосуп, убактымды алчу болбо мында ары!

∆ер карап туруп айтты, эгер өйдө караса эле шүүдүрүмдүн тамчысындай тоголок жаштын мөлтүлдөп агып жатканын “урат көрмөк.

-  ойчу јкмарал, бир жолу, бүгүн менин сөзүмдү угуп койсоң. ћейли, андан кийин жолукпай эле койойун, - “урат колдорун бекем кармап бастырбай жалдырап ийди, - Ѕир эле жолу.

- ћенин сени менен сүйлөшчү сөзүм жок, ар кайсы кыздар менен жүргөн сага менин жүрөгүмдө орун жок!

- јнтип мени өрткө салбачы јкмарал, мен сени сүйөм, бир эле көргөндө сүйгөм. Ѕилесиңби, ошондо "жүрөгүмдү уурдап алдыңар" деп айтканымды?

- ћен сүйүп көргөн эмесмин, сүйө да албайм!

-  ойчу јкмарал, менин акмаралым, жүрөгүм жалгыз "сен" деп кан какшап тынчымды алып жатат, - “урат кыздын колунан өөп жиберди, - —ен үчүн сүйүүм аппак, эмне десең баарына макулмун! - ал чөгөлөй калды, кыздын колдорунан бекем кармап өйдө карады, - ”кчу мени, түшүнчү мени, јкмарал!

ќшондо кыздын жүрөгү булкуп алды: "Ёмне дейт, мени сүйөм дедиби, балким далай кызга айткан дежурный сөзүдүр" деп ойлонуп:

- ћени унут, экинчи мага келчү болбо!

- јкыркы жолу айтам, эгер сөзүмдү угуп мага ишенбесең өзүң өкүнүп каласың. ћен сени сүйөм јкмарал, мен сени сүйөм, сүйөм, сүйө-м!

“урат асманды карап эки колун жа€ кыйкырып жатты. јкмарал анын оозун баса калды:

- Ёмне, жинди болдуңбу?!

- ќоба, мен сүйүүдөн жинди болуп баратам, мен сүйгөн кыз мени сүйбөсө кантем?

- „ынбы? - јкмарал ошондо маңдайы жарыла, көздөрүн жайната жаш баладай кубанычтуу карады, - „ын эле сүйөсүңбү?

- —үйөм, түбөлүк сүйөм, өмүр шеригим болчу, јкмарал?!

- »шендим, ишендим...

јкмарал “ураттын төшүнө башын таштай соолуктап ыйлап жатты, артынан аларды карап турган курбулары кол чаап жетип келишти.

- јзаматсыңар, биз да күбөбүз сүйүүңөргө, - јйдана экөөнүн ортосуна тура калып, - Ѕири бириңе жарашкан түгөй болосуңар, эй! - деди.

- Ѕактылуу болгула!

- џлайым ажырабагыла!

- —үйүүңөр бекем болсун! - дешип куттуктап жатышты.

- јй-ай-аа-й, билгемин ушуну, јкмаралдын сүйүүсүнүн күчтүүлүгүн эбак түшүнгөмүн, - јйнакан такылдап таарынычын унута басып келди, - ја-й жигит, биздин кыз өтө назик, жүрөгүн оорутуп алба.  окус јкмарал жокто башка бирөө менен көрсөк өзүбүз эле төпөштөп койобуз!

- ћен баарына макулмун, иши кылса јкмарал жанымда болсо болду да, - деди “урат шердене түшүп, - —ен мени сүйөсүңбү?

- ќоба, мен да сени сүйөм! - јкмарал үнүн орточо чыгарып күлө айтты, - ∆етеби?

- ∆ок катуу айт, кана мени сүйөсүңбү?

- —үйөм, сүйөм, сүйөм!

- јзамат жигит экен ай, сүйгөн кызынын убадасын эл көзүнчө алган, - деди ар жактан бирөө.

- —үйүүсүн кабыл албай жүрсө керек го? - деп дагы бирөө үн катты.

“егеректегендер алардын ким экенин тааныбаса да күбө болуп кызыгып карап туруп, кино башталаарда басып кетишти.

 ыздар алардын жанына келип экөөнү куттуктап, тамашалап да жатты.

- Ёкөөңөрдүн сүйүүңөр романтикалуу сүйүү тура, кут болсун сүйүүңөр, бири бириңердин кадырыңа жеткиле!

- –ахмат, кыздар, - “урат јкмаралды колтуктай алар менен катар басып жолдун аркы өйүзүн көздөй басканда √үлсүнай:

- јй “урат, киного кирбейбизби? - деди эле “урат аларга карап жылма€ јкмаралдын колунан жетелей:

- —илер бир мүнөт күтүп тургула, азыр келебиз, - деп жүгүрүп жөнөдү.

∆ол боюндагы гүл саткан ларЄктон окшош төрт гүл алып, јкмаралга өзү жактырган апакай астра гүлүн кучактатты да, кайра келишти.

- ќйий “урат, бул гүлдөрдүн баарын кимге алдың? - ѕеризат озунуп сурады.

- Ѕулар силерге кыздар, ар бириңер ушул гүлдөй жайнап түгөйүңөрдү тапкыла, сүйүүңөр бекем жана түбөлүктүү болсун! - “урат кыздардын ар бирине гүл карматты.

- –ахмат, экөөңөрдүн сүйүүңөр да бекем, оттой ысык, түбөлүк эскирбеген сүйүү болсун, бактылуу болгула.

- Ѕакыт тапкыла сүйүүңөрдөн! - дешти кыздар.

јнан ээрчишип алып киного киришти.  ино кызыктуу экен, өзөгү эки жаштын сүйүүсү, негизгиси согуш экен, акырында кыздар ыйлап чыгышты.  инодон чыгып ээрчише бир топ баскандан кийин алар дагы экиге бөлүнүштү. “урат јкмаралды колтуктай јйнакан экөөнү күлдүрө сүйлөп келатты. ∆атаканага келгенден кийин јйнакан:

- Ёмесе силерге тоскоол кылбай мен кире берейин, - деди эле, јкмарал:

- јйнакан, бир аз туруп тур, экөөбүз чогуу эле киребиз, - деди, - —ен эмнеге тоскоол болмок элең.

- “уура, јкмарал экөөбүздүн сенден жашыра турган сөзүбүз жок ээ, јкмарал? - “урат кыздарды жылма€ карады.

- јнанчы, мен курбумдан эч нерсе жашырбайм.

- Ёң туура айтат, курбум экөөбүздүн ортодо жашырчу сыр же сөз жок, - деп јйнакан саал таарынычы бардай сүйлөгөндө јкмарал аны кучактай калып:

-  ечирип койчу курбум, мага сенин таарынычың чоң, өткөн үчүн кечирим сурайм, - деди.

- јлбетте кечирем, бирок азыр айтасың эмнеге көңүлүң чөгүп жүргөнүн, “урат экөөбүз тең угалы, кана?

- јйнакан!

- ∆о-ок, айтасың баарын, сен жөн андай абалга келмек эмессиң, сөз-сыр жашырбаганың чын болсо айт! - јйнакан “уратка акырын көзүн кысып койду, - јкыбалыңды сурасам мени абдан катуу кагып койгонсуң, - јкмарал аны караганда атайын мурдун чүйрө ары карады, -  урбумдун менден сыр жашырбаганын көрөйүн.

- Ѕолуптур, эмнеге жинди болуп, курбумдун көңүлүн калтырган абалда жүргөнүмдү айтып берейин, - јкмарал ойлуу ары көздөй жай басып, токтоо сүйлөй баштады.

- ћен мындай абалга келемин деп ойлогон эмесмин, көрсө сүйүү деген акылдууну акылынан адаштырган, көзү жокту көздүү, мококту жүрөктүү, эрки жокту эрктүү кылып, акылсызды биротоло акылынан ажыраткан өтө ыйык, таза, бекем, бийик сезим тура. ћен бирөөнү сүйүп калдым, сүйүүсүн биринчи айтуу кыздардын намысына доо кетирээрин билем, ал менин жанымда жүрсө да ага өз эрким менен берилип сүйлөшө албадым. јл мени эл көзүнчө басынтып, күндө башка кыз менен колтукташып алдымдан чыгат, мен ошондо эмне кылышым керек эле? - јкмарал бери бурулуп алакан жайды, - —ени мен сүйөм, аны ташта деймби? ∆е ага жагынып кээ бир кыздардай артынан жүгүрмөк белем, айткылачы эмне кылышым керек эле? - анын көздөрүндө мөлтүлдөгөн жаш пайда болду.

“урат аны аста белинен кучактап көздөрүнөн өптү:

- ћен сени атайын ошенткем билсең, текеберленип такыр мени менен сүйлөшпөй койдуң го?

- Ёмне экенин билбейм, ушунчалык адамды жакшы көрүп турсам да сыртыман ошончолук бериле албайм. јл күнөөмдү билем, бирок... - јкмарал сөөмөйүн чычайта “уратка карады, - Ёкинчи жолу мени менен ойнобо, мен өз сүйүүм үчүн күрөшөм. јбдан кызганчаакмын, кокус бириңди өлтүрүп албайын...

”шул жерге келгенде ою бөлүнүп сыртта короз кыйкырып, иттер үрүп калды.  ирпик ирмебеди, таң атыптыр, дале көзүнө тирөөч коюп койгонсуп уйкусу келээр эмес. Ёшикке чыгып келип уктап жаткан балдарын бир сыйра карап, үстүлөрүн оңдоп жаап кыйша€ андан кийинкисин эстеди...

“урат ошондон көп өтпөй эле јкмаралды алып кетти. јкмарал ошол бойдон окуусун уланталбай калды. “урат сырттан окуу бөлүмүнө которулду. ∆алгыз бала болгон үчүн кары ата-энесинин маңдайында болуп, малдарга көз болот. јкмарал келин болгондо деле текеберлигин койбоду, тез таарынып, тез жазылат. “уратты башкача сүйдү, жүрөгүнөн берилип сүйдү, жанындай жакшы көрөт, анын ушунусу жакты ага. Өзү дагы сүйүп алды дечи, бирок мынчалык эмес эле.  ээде “урат: "Ёмнеге мынчалык жакшы көрөт? ∆е мен муну сүйбөй эле жакшы көрүп үйлөнүп алсам керек, бул мени чын дили менен сүйгөн тура" деп ойлонуп калчу. јкмаралдан бир жолу:

- јкин, - јкмаралды ата-энеси ушинтип чакырышчу, “урат дагы ошентип алган, - јкин, сен мени эмнеге мынчалык жакшы көрөсүң? - деп сурап калды.

- Ёмнеге жакшы көрбөйм? ћен сени жаным менен, жүрөгүм менен сүйөм, жанымдын жарымы сенде, билсең. —енсиз менин жүрөгүмө аш баспайт, көзүм илинбейт, демек мен сени сүйөм! - деген анда оюнга чала сүйлөп јкмарал, - ∆е сен мени менчелик сүйбөйсүңбү?

- ∆аным, мен сени а€-€бай сүйөм, сүйгөндө да сен үчүн бүт баарын, керек болсо жанымды да берем! - “урат аны төшөккө уйпалай басып жыгылды.

-  ой антпе, сен экөөбүз уза-ак -уза-ак жашайбыз, балдарыбыз балалуу болсо неберелерибизди жетелеп алып ойнотобуз, бактылуу чоң ата, чоң эне болобуз, - јкмарал ошондо кытыгылап жаткан “уратты токтото сүйлөдү, - —ен мага сөз бер, ак никебизди аттабай турган болом деп, эгер никени булгасаң сени өлтүрөм!

- јкмарал, эмне деп жатасың, өңүң дагы бузулуп кетти, сага эмне болду, экөөбүз жаңы гана үйлөнбөдүкпү, мен кимге, кайда бармак элем? - “урат јкамаралды кучактай жайгара сүйлөдү, - ћен сени эч кимге алмаштырбайм, түбөлүк кол кармашып өмүр сүрөбүз, мен сеники гана болом.

- „ынбы, чын айтып жатасыңбы, башкага кетип калбайсыңбы? ћен сени ушунчалык сүйөм “урат! Ќеге, билбейм, сени менден кетип калчудай эле кызгана берем, -  үйөөсүнүн төшүнө башын катып ыйлап ийди, - ћени таштап кетпечи!

- ∆инди десе, жаш баладай кы€лың дале токтоло элек, эми сени а€л дейт, мына бир үйдүн түйшүгүн көтөрүп, күйөөңдүн кийимин жууп атпайсыңбы. ∆аш кыздар ыйлайт, сен эми картайдың! - “урат аны эркелете өпкүлөп жатты.

Ёкөөнүн сүйүүсү таттуу болду, бирок ортолорунда бала болбой, беш-алты жыл өтсө да јкиндин боюна бүтпөдү. “ураттын атасы өтүп кетти, андан жыл өтпөй апасы да кете берди. јнтип минтип алардын кара ашы, жылдыгы болуп дагы эки жыл өттү. ƒале боюна болбоду.

“урат ошол айылдын четиндеги эле јксейил деген келин менен таанышып калды, “урат эми чыныгы сүйүүгө кабылды. јксейилди жанындай сүйдү. јкинди эмне кылаарын билбей айласы куруп жүргөндө јксейил ага кыз төрөп берди. Ѕирок төрөгөндөн кийин туралбай ооруп калды. јксейил баккан ата-энесинин үйүндө жалгыз жашачу. ќоруп калгандан баштап өзү ооруканада болсо, кызы төрөтканада болуп жатты. “урат айланчыктап эртели-кеч анын жанында жүрдү. Үйгө келип жатканы менен таң атканда ооруканага жөнөйт. Ёки ай дегенде јксейил оорудан өйдө боло албай көз жумду. “уратка абдан оор болду, ишине шылтоолоп он күндөй үйдөн кетип кызына барды.  өрүп алып ыйлап, кайра күйүтүн арак менен басмак болуп ичип алчу болду. јнын арак ичип алганын јкин башкача түшүнүп: "Ѕул балалуу болбогонуна кайгырып ичип атат, эмне кылам? јжырашып алалы десемби, минтип жүрө берсек балалуу болбой аракка биротоло берилип кетет го" деп ойлоп жүргөндө “урат кечинде кызуу келип минтип калды.

- јкин, төрөтканада бир эки айлык кыз бар экен, төрөп таштап кетиптир, багып албайлыбы?

- јны ким айтты?

- ∆алил достун а€лы айтты, кечээ алар ушинтип сүйлөшүптүр.

- ћакул “урат, эркек бала болгондо жакшы болмок экен, ээ? - јкин кызды алгысы келбегендей арсар сүйлөгөндө “урат алдастап кетти:

-  ызык экенсиң, эркекпи же кызбы, иши кылып үйдө баланын үнү чыгып турса болду да?

- ћейли, мейли “уке, ошол кызды бакканда ичпей каласыңбы? - јкин күлө карап убадасын алып жаткандай айтты.

- »чкен, ичпегендин тиешеси жок ага, багалыбы же...

- Ѕолду, эртең кийим-кече алалы, керектүү кагаздарын да€рдайлы. ∆алилди а€лы менен кошуп алалы ээ?

- јлбетте, ошентпесек болбойт, байбиче.

“урат маңдайы жарыла сүйүндү. ∆алилдер менен мурунтан сүйлөшүп койгон эле. јкин кызды алып келгенден кийин а€бай берилип багып жүрдү, бирок кээде наристенин үрөйүнөн “уратка окшоштукту издеп, көңүлү ирээнжип, өзү төрөбөгөндөн кийин айласыз тагдырына көнүп кызын көрүп келгендердин арагынан иче коюп жүрдү. “урат ичкенин токтотподу, јксейилдин элеси көз алдынан кетпей, кээде анын өлгөнүнө ишенгиси келбей үйүн бир барып көрүп анан томсоро жолдон ичип алып үйүнө келет.  ызын көрүп колуна алып жыттап эс ала түшөт. јнын капалуу кабагын көрүп өзүнө мурдагыдай жакшы имерилбей калганына јкин ого бетер жүрөгү ооруп, ал да билгизбей ичип алат. јнын ичкенин билгенде “урат:

- Ёй, сенин кайсы арманың бар, ы€? - деди бир күнү орой.

∆ашагандарына он жылга жакындап калса да ал минтчү эмес, жумуш тууралуу гана сүйлөшүп ынтымактуу болчу.

- “урат, менде арман жокпу? Өзүм төрөбөгөндөн кийин кайдагы бир сойку төрөп таштап кеткен баланы жалынып-жалбарып багып атсам, сен болсо жумушуң кыскарып ичкиликке оодуң, - јкин үнү дирилдей муңканып кетти, - —енин арманың, менин арманым, экөөбүздүн тилегибиз бир гана бала эмеспи, же калп айтамбы?

- “уура, - “урат шуу эттире үшкүрүп алды, - —ен наристеге сөз тийгизбе јкин, ал алданып калган жаш кыздыр, билбей туруп сойку дегениң болбойт.

- —ойку төрөдү да, эри бар а€л баласын таштамак беле?

-  ой јкин, бул менин кызыма тил тийгизбе, ушунун артынан бир жаманды төрөп берип койсоң көңүл жайланып калат беле? - “урат күлүп калган Ўахзаданы бооруна кысты, - јкжолтой, майкөтөн болсо экен ээ, јкин?

- јндай болоор күн кайда?! јнда Ўакыны тим эле колума көтөрүп, чоңойсо да жонуман түшүрмөк эмесмин. Ѕалдарыма жыртык кийгизип багам “урат, а Ўакыны болсо элде жок кийинтип өстүрөм.

јкин эми эле төрөп ийе тургансып кы€лдана жылмайып алды. Ѕирок алар аракты ичкенин азайтмак турсун көбөйтө баштады. Ўахзада үч жашка чыкканда катуу ооруп калды, анткени экөө тең ичип алганда каралбай үшүп, ачка болуп арыктап да бүттү. ќшондо “уратка коңшусу Ѕолотбек:

- “урат, эсиң менен болсоңчу, ушул кыздын убалы кимге?  окус бирдеме болуп калбасын, бала дегенди баладай караш керек, бага албасаңар бергиле бирөөгө, ансыз да ким бакса буга баары бир эмеспи? - деди.

- Ёмне-е?

“урат адегенде делдээ түштү да, ошондо јксейилин эсине түшүрүп качантан бери катып жүргөн катты ачып окуп алып бир топко ыйлап отурду. јнан ордунан өйдө боло "∆ок-жок, мен ичпейм, бирөөгө бергидей бөлөк эмес, өз канымдан жаралган кызымды өзүм багам" деп ойлонуп алды да үйүнө кирди, келсе јкин үйдө жок экен. јл Ўахзаданы ээрчитип алып ичип жүргөн эле. јл кеч келди, зорго басып колунан жетелеген тырмактай кыз жолдо жыгылган окшойт, кийими топурак, ыйлап да алыптыр.

- ја-а, сен келдиңби? - деп јкин ички үйгө кирип жатып алды.

“урат кызын сооротуп, кийимин которуп тамак жасап кирди.  урсагын тойгузуп анан уктатып жанына өзү жата кетти. Ёртеси јкинге:

- јкин, элге у€т болдук, бирөөнүн баласын багып алып минтип кыйнадык, экөөбүзгө ушинтип жүрсөк кудай кантип бала берсин? Ѕүгүндөн баштап экөөбүз тең ичкенди токтотуп адамча жашайлы, өз каныбыз болбосо да наристени сыйлайлы, - деди башын жерге салып Ўахзаданы алдына алып отуруп.

- ћейли, ырас эле наалага калбайлы.

јкин күйөөсүнүн сөзүн дароо эле колдоду.  өпкө чейин ичпей калышты. ∆айы-кышы төрт жандыгы менен жалгыз уюн  амбар бакчу. »чип жүрүп алып чөп-чар жыйнай албай көбөйткөндү ойлошчу эмес.  арызга ичип алып козу-улагын баалап берип кутулушчу. Үйүндө эчтеке жок, эл айдап алган картөшкөнү да айдашпайт. Ѕир аз акча болсо сатып ичишет. Ѕирде майы, чайы же канты жок калат.

“урат короосун, мал киргизген сарайын оңдоого киришти. јкин болсо кызын жууп тазалап чачын өстүрүп, тапканын тамак жасап, мамыр-жумуру болуп жашоолору оңолгонсуп калды. ќшол жылы јкин ичинин бүлк эткенинен чоочуп алды, көрсө ал талгак болбоптур, боюнда бар экенин билбептир: "Ёмне болуп кетти?  өзүм тартты, ийним тартты дешчү эле, ич да тартабы?" деп ойлонуп бүтө электе дагы "бүлк" этип кетти. ∆үрөгү лакылдап кызык абалга туш болду. " удай ай, боюма бүтүп калган окшойт, мен дагы төрөймүнбү?  антип эле, же жөн эле ушинте береби, боюнда бар а€л талгак болот дечү эмес беле, талгак болгонумду билбей калдымбы", деп дел боло отуруп калганда Ўахзада жүгүрүп келди:

- јпа, апо-ов!

- »йи каралдым, бирөө тийдиби?

- ∆ок, - Ўахзада башын чайкап койду.

- јнан эмне болду күчүгүм, көпөлөгүм менин, айт айта гой? - деп көтөрүп ала койгондо ичи түйүлө түштү.  убанаарын же ыйлаарын билбей делдейген јкин кызын өпкүлөп, - јкжолтой болсоң экен садага, иниң, сиңдиң болобу, айтчы Ўакы? - деди аны карап төлгө кылып.

- ќба-а, - Ўахзада башын ийкеп эркелей кетти, - ћенин иним, сиңдим бар, ээ? - “өрт жашар кыз апасынын сөзүн кайталап койду.

- џрысым десе, ылайым эле сиңдиң менен иниңди ээрчитип келсең гана?

јкин ойлуу: "Ёртең доктурга көрүнүп келейин, боюма болуп калса кудайдын бергени эле, ээ кудайым, зарымды угаар күнүң болоор бекен?!" деп кызын көтөрүп алып короолорун оңдоп жүргөн “ураттын жанына барып карап турду. Ёчтеке айтпады, төрөп жүрбөгөн а€л ишенбей атты. “өрөп алып көтөрүп жүргөнүн элестете өзүнчө ой-кы€лы учуп турду, күйөөсүнө билгизбеди. ƒоктурга көрүнсө үч айдан өтүп калыптыр, кубанычы койнуна батпай ыйлап кирип келди үйүнө, “урат чоочуп кетти.

- ќй сага эмне болду?

- “урат, сүйүнчү, менин боюмда бар экен!

-  ойчу, кантип билдиң? - “урат ишенбей сурады, -  им айтты?

- ƒоктурга бардым, үч айдан өтүп кыймылдап калыптыр!

- ќозуңа май, Ўакым акжолтой болгон тура, кудайым бизди унуткан эмес экен ы€? - “урат дагы сүйүнө тура калып јкинди кучактап өөп жиберди, - —үйүнбөйлү, аман-эсен төрөсөң анан кубаналы, "кудай деген кур калбайт" деген ырас тура, ы€? -  ызын өпкүлөп кайра-кайра а€лын карап койот.

јрадан убакыт өтүп, јкин ∆анболотту төрөп алды. ∆ыл айланбай кайра боюна болуп “емирболотту, балдарынан кийин кызын төрөп алып жүрөк оорусу, арманы арылып, үйү бапырап баланын күлкүсүнө толуп калды. Ёкөө тең Ўахзаданы ыйлатпайт.  өңүлдөрү тынып балалуу болуп калганда достору, коңшулары, тааныштары жууйбуз деп көтөрүп келген арактан ичип жүрүп экөө кайрадан иче баштады. Ўахзада кол арага жарагандан баштап инилерин өзү багып илмиңдеген кыз болду. јга ишенип балдарын таштап коюп ээрчишип ичип кетишет. Ёл аларды көрүп жерге түкүргөндөрү болду: "Өлүгүңдү көрөйүн десе, баладан айлангыр, ушундан көрөкчө төрөбөс боюнча калса болмок, балакет ичкирлер" деп жаман көрчү болду. Ўахзада тамак жасаганды билбейт, эптеп чай кайнатат. Ќан жок болсо коңшуларынан сурап келет, алар дагы балдар үчүн беришет, болбосо кайдан...

јкин ушуларды ойлоп жатып таң аппак атканда туруп үйүн жыйнап чай койду. Ѕалдарын тургузуп, кызын тургузбай жылуулап жаап койду.

- јпа, - ∆анболот апасына карап, - Ўакы эже үйдү жаңы салып берем дейт, - деди.

- ќшенттиби?

- ќоба, баарын алып берем деди, - “емирболот коштоду.

- џрас болгон тура, байкушум өтө боорукер.

јкин да кубанып алды: " ой ичкенимди койойун, ичип жүрүп эмне таптык, эми балдарым чоңоюп калды, ал үйдү салдырып берсе мен үй ичин оңдойун" деп өзүнчө ойго батып кетти.

- Ѕизге чо-оң телевизор, дивиди алып берет.

- ћейли балдарым, силердин багыңарга ошонун бутуна туруп адам болуп калганын карабайсыңбы, мен силерди элдей ичирип, кийгизип бага алмак эмесмин, - деп кейип алды јкин.

- ќоба да, тайнем урбаса Ўакы эжем кетпейт болчу.  өрсөң апа, мынабу кийимдерди канча сомго алып берди дейсиң. Ёжемдин акчасы укмуштай көп экен, - “емирболот колун жа€ апасына эдиреңдеди, - ћоо-онча!

- ћейли балам, ошондо болсо биз ачка калбайбыз, мына бир жуманын ичинде эки кой союп, эл жеген этти эми силер да жеп атасыңар.

- ќй-ий апа, биз эт эмес нанга жетпей калбадык беле?

- Ѕолду эми, мен ошол кызды кандай мээнет менен бакпадым дейсиң, эмгегим кө-өп анда. јтасынын белгисин коюп сөзүбүз өйдө болуп калды эми...

”шул учурда “ураттын: "атам менен апама эстелик тургуза албай калдым, экөөбүз минтип ээрчишип ичип жүрсөк кайдан, балалуу болбодук деп арман кылабыз, жалгыз бала деп айтканымды орундатып чоңойткон мен эмне кылдым?" дегени эсине түштү.

јкин өзүн карманып, ичкенин койгонго аракет кылып, төшөнчүлөрүн сөгүп жууп, оңдоп каптай баштады. Ѕир күнү эртең менен эрте Ўахзада өзүнүн машинасы менен келип калды, артынан кирпич жүктөгөн  јћј« келди.  еректүүлөрүн бүт жеткирип уста тапмак болду. Үй ичине да көп буюмдарды алып келип берди, телевизор, DVD жүрөт. ”ста таап, үйүн баштаганда тамак-ашын жеткирип берди да? јкинге:

- јпа, сиз √үкүнү ээрчитип алып  еремет эже экөөңөр үйгө баргыла, - деди.

- ∆өн-жай элеби, кызым? - јкин Ўахзадага мээримдүү жылма€ карады.

- Ѕара көрөсүз, - деген Ўахзада дагы жылма€ инилерине карап, - √үкү баралек, ошондуктан силер үйдү карап тургула, ээ? - деп жанында жүргөн жигитти карап, - Ѕул үйдү көрүп алдың, эртең мынабул тентектер менен болосуң, болбосо коркуп калышат, анан да азыр ишенич жок, материалдарды жоготуп ийбесин, - деди да коштошуп чыгып кетти.

Ёмил экөө чакыруу билеттерин чыгартып да€рдап калды. Ёртеси эртелеп јкинге машина жөнөтүп  еремет экөөнү алдыртып алды. јлар келгенден кийин кеңешип, агалары  амбар менен а€лы “урдукан экөөнө киши жиберди. Үч күндөн кийин Ёмил аны үйүнө алып барып нике кыйдырып, айыл-апасын чакырып чакан той өткөрүп, анан үйлөнүү үлпөт тоюн ресторанда өткөрмөк болду. „акырылган адам көп болуп той башталгыча  еремет үйүнө барып келмек болуп Ўахзадага карады:

- Ѕотом, ээ Ўакы айланайын, тоюм болот деп койсоң болмок, сени өз кызымдай эле көрөм, эл көзүнчө сынып калба кызым, биз сага бир белек бербесек болбойт да.

-  оюңузчу, эчтекенин кереги жок, убара болбой эле коюңуз.

- ќшол кантип болсун, мен барып акеңди ала келейин, тоюң болгонун укса ал дагы таарынат, -  еремет аны бетинен өөп жолго чыкмак болгондо Ўахзада машинасын айдатып, шоферун кошуп берди.

 амбарга чакыруу билет баргандыктан алар абдан жакшы да€рданып келиптир. Ѕир жылкыны жетелеп, Ўахзада менен күйөө баласына адеми кийимдерди алып келишкен. “урдукан сыйлуу коноктор менен төрдө отуруп, Ўахзаданын бактысына таң калып да, ишенбей да жатты:

- “обо-о, чыканактай кыз качып кетип эле чоң байлыкка жетет деген эмне? Ѕул жерде бир сыр бар ай, - деп күйөөсүнө шыбырады  амбар экөө жалгыз отурганда.

- ∆өн отурчу, кандай болсо да бак берсин бечарага. Ѕиз “урат өлгөндөн кийин бир барып кабар алып, же ушул кызды калкалап койсок болмок. ћына, берем десе кудайдын берешендигинде чек жок.

- ќшону айтсаң, байкуш кыз хан сарайдай үйдө жашап кызматчы жумшап калыптыр да, - “урдукан бир жагы көрө албастыгы менен ичи тарып атты, - Ўаарда алты жылдан бери биздин бала жүрөт, кана байып кеткени?  айра келген сайын экөөбүздү тоноп кетет, же жумушу ойдогудай болбоду, - деп наалып кирди.

- Ѕолду эми, ушу кыздын бир аз бактысын көрө албай атасыңбы? Ёл укпасын. јзыр тиги ресторанга жөнөйбүз, кыз-күйөө келсин, -  амбар аны тыйып калды.

јл экөө ошентип отурганда  еремет күйөөсү —ыдык менен келип калышты. јлар жасанып кийинип, бир килем, кийим-кече, беш миң сом алып келиптир.

јңгыча Ўахзада менен Ёмил машиналары менен келип калды. јртында беш машина жакын туугандары менен Ёмилдин жолдоштору, —ейде үч-төрт коңшусу менен келип үйгө кирип, алар менен учурашып анан жети-сегиз машина менен ресторанга баруудан мурун загска жөнөштү. јндан чыгып ресторанга келип да€р орундарга отуруп, тойду шаңдуу өткөрүүгө атайын ырчылар да чакырылган экен. јр бири Ёмил менен Ўахзаданын нике тоюн куттуктап ырдап жатты. јндан кийин бир катар келген конокторго сөз берилди. Ѕиринчи облустук акимдин жардамчысы сүйлөмөк болуп, тойду жетектеп жаткан жигит:

- Ёмесе туугандар, ушул шаардын көркүн чыгарып, элдин жаркын жашоосуна көмөк берип жыргалчылыгын көздөгөн облустун айымы, акимдин орун басары Ћариса  улматовнага сөз берип койсок. јнткени Ўахзада “уратбекова менен көптөн бери курбу. Ѕул жерде акимдин орун басары эмес, курбу, дос катары бир жакшы сөзүн айтып койсун.  ана эмесе, сөз Ћариса  улматовнада! - деп колун сунуп тосуп алды.

- —аламатсыздарбы агайын туугандар, жалпыңыздарга салам! - деп Ћариса  улматовна элди бир сыйра карап алды, узун бойлуу, арыкчырай, сулуучумак келген Ћариса, - ћен бүгүн Ўахзаданын үйлөнүү үлпөт тоюнда отуруп ушунчалык ыраазы болдум, элибиздин меймандостугу, сыйкорлугу, ата-бабанын салтын жолдоп үйлөнүп, жашоонун сырдуу да, табышмактуу да таштак узун жолуна кол кармашып өмүр булагынын даамын бирге татууга кадам таштаган эки жашка ылайым тоо суусундай тунук сүйүү, узун өмүр, албан-албан ийгиликтерди, чексиз бакыт каалайм. јр дайым бакыт толгон а€гыңар бөксөрбөсүн! - деп Ўахзаданы жанына чакырды, Ёмил экөө кол кармашып жанына келгенде, - ”шул үлпөт тоюңарды куттуктап беш миң сом кошумчам менен бул килемди берип коюуга уруксат сурайм.

Ёл колун чаап жиберди.

- –ахмат! - Ўахзада менен Ёмил экөө тең ага ыраазычылыктарын билдирип ордуларына келди.

јндан кийин  амбар а€лы экөө чыгып белектерин берди, катары менен  еремет, —ыдыктар да чыкты.  оноктор сүйлөп бүткөндөн кийин эң артында —ейдеге сөз берилди:

- ”рматтуу коноктор, ушу мен бүгүн абдан толкунданып турам, анткени жалгызым Ёмилдин бир башы эки болуп, айдай кыз Ўахзада экөөнүн үйлөнүү тою болуп бактым дайрадай толкуп ташып турам. ћен ушул күнү уул-келиниме јла-“оодой бийиктикти, тоо гүлүндөй назиктикти, булак суусундай тунуктукту, темирдей бекем эркти каалоо менен бирге соолубас өмүр булагынан даам татып түбөлүк бирге кол кармашып бала-чакалуу болуп аман болушсун. ћен силер менен бактылуумун! - дегенде Ёмил менен Ўахзада —ейденин жанына барып эки жагына тура калды, эне экөөнү эки бетинен өөп, - џлайым бактылуу болуп, кармашкан колуңар бөлүнбөсүн! - деп алакан жа€ бата берди, отургандардын баары бата берип жатышты.

- Ѕактылуу болгула!

- џлайым бактыңар болсун!

-  армашкан колуңар ажырабасын! - дешип дуулдап калышты.

“ой шайыр шаңдуу маанайда өттү.  ыз-уланды куттуктап келгендер тарап жакындары калып, Ёмил менен Ўахзаданы коштоп жөнөштү, алар айылга Ёмилдин үйүнө келип той кайра уланды. јкин бул тойдо сыйлуу конок, кудагый болуп, “урдукан,  ереметтер анын жанында.  убанып отурду, ымыркайында багып, ар бир таңда ойгоноору менен өөп-жыттап чоңойткон кызынын бактысын чын дилинен тилеп жатты: "”шуну мага төрөп таштап кеткен јксейилдин арбагына таазим, кокус ал тирүү болсо кандай күн болот эле? јнда ошондогу ачуум менен экөөнү тең өлтүрүп койот белем.. "јдамдын оозунда болсо алланын кулагында" деген чын тура. “уратка "сен мени таштап башка менен жүрө турган болсоң өлтүрөм" деп айта берчү элем курган жаным, оозума сала берген окшойт. Ёми ушулардын амандыгын тилегенден башка эмне калды менде, "эрин өлтүргөн а€л" деп кысынып жүрүп өтөм го" деп саамга ойлонуп отуруп калды.

ќшол убакта —ейде кирип алардын жанына отура кетти:

-  ечирип койгула кудагыйлар, силер менен да жакшылап сүйлөшө албай атам, - јры карай үн салды, - јй келиндер, кудагыйларга ысык чайды жаңыртып куйгула, тамак бышкыча!

- јзыр, - —аадакан деген сиңдисинин келини шыпылдай кирип дароо кайрадан чыныларды чайкап келип чай сунуп атты.

- "јчууну таттуу кылган туз, алысты жакын кылган кыз" дегендей, силерде кыз бар экен, менде уул бар экен, бири-бирибизди тааныбаган адамдар бул дасторкондо отурабыз, - —ейде јкинди карады, - ”шундай татынакай кызды өстүрүп койгонуңа абдан ыраазымын кудагый. Ўахзада менин келиним да, кызым да. ”шундай келиндүү болуп турганыма төбөм көккө жетип, кубанычым койнума сыйбай, сөзүм көбөйүп алдастап атам, - деп күлүп калды —ейде.

-  удагый, кушту да бөпөлөгөн бөпөлөп алат, өзүңөр айткандай чырактай кызды өстүргөнмүн, эми куштап алыш да, муштап алыш да силердин колуңарда.  үйөө бала маңдайы жарык, жүзү жылуу экен.  ызымды жер каратпас, - јкин саал тартына бош сүйлөдү.

јл азыр —ейдеден эмес жанындагы абысыны “урдукан менен  ереметтен у€лып турду: "ары жок ушуну кантип айтты дешет го" деген кысынуу турду кыйалында. јнткени келгенден бери бул үйдүн жасалгасына ичинен басынып отурган. " окус үйгө барса кайсы ырыстуу төшөктөрүмдү салам? " атын эмес тура" деп кеп кылат го" деп купу€ ойлонуп калды.

-  удагый, "кыздын барар жери күйөө" деген тура улуулар илгери. Ўахзада акыл-эстүү кыз, көз алдыбызда өстү. Ѕаладай болуп тентектик жагы жок, жибектей созулган кызыбызды куштап алыңыз.  үйөө бала экөө бактылуу болсун, сизге энесине, жерге-жээгине кайрымдуу болушсун, - “урдукан сөзгө кошулду, - ушундай жигитти өстүргөн сизге рахмат!

- ќоба-ооба десең, Ўахзаданын кадырына жетчү уулуңар бар экен, экөө бири бирине жарашкан жубайлардан болуп узак өмүр сүрүп, сизге небере жыттанып жарпыңызды жазсын, -  еремет да коштоду, - —издей энеси бар экен, кызыбыздан көөнүбүз курсант болот.

- џраазымын кудагыйлар, айткан жакшы тилек менен каалооңор кудайдын кулагында болсун, жараткан кабыл кылсын! - —ейде ордунан тура калып колун бооруна ала аларга карады: - ∆акшы тилек жарым ырыс дегендей уулумдун ушундай күнүн канча гана күтпөдүм. ∆алгызымды үйлөнтсөм, балдарын көрүп жонума көтөрүп эркелетип черимди жазсам деп күндүр-түндүр тилек кылып келдим, кудайга ыраазымын!

 удаларын сыйлап, салт боюнча Ёмилди кайненесинин алдына киргизип келиндер көрүндүк алышты. —ый тамактан кийин кийит кийгизип акча койду, јкинге жаңы чыккан пальто менен көлөч-маасы, бир сыйрасын берип ак баталарын алды. “урдукан менен  ереметке дагы таарынбагандай кылып үстүлөрүнө пальто, көлөч-маасы, чоң жоолук берди да узатып чыгышты. Ўахзада аларды атайын машина менен жеткирип келүүгө жөнөттү. џраазы болуп бакылдашып баратты алар. “ой ичкиликсиз өткөндүктөн жаштардын ыр-күлкүсү, музыка жаңырып абдан көңүлдүү өттү. јлар үйгө келгенден кийин айдоочуну нан ооз тийгизип узатып, үйдү караганга калган бала да кошо кетти. “игилер јкиндин үйүнө кирип бакылдашып отуруп калышты.  еремет шакылдап:

- јй јкин, Ўакынын бактылуу болушу үчүн бирдекенин башын сындырбасак болбойт го? - деди эле ал:

-  еремет, мен ичпей эле койойун дедим эле... - деп кайнагасы менен “урдуканды карады.

- Ёчтеке болбойт, ичкиликтин иче турган эби болот, мындай кубанычта кичине ичип койбосо болбойт да.  удагыйың сакадай бою сары алтын а€л экен ай, карачы үйүн, өзүнүн колунан баары келет окшойт.

- ќшондой го, колунан келбесе бирөөгө жасатыш үчүн канча акча керек.  ыйын а€л экен дечи, эмнеси болсо да бактылуу болсо болду Ўакы.

 амбар менен —ыдык үндөгөн жок, бирок алар деле: " ыздын турмушка чыкканы го жаңылык эмес, кантип заңгыраган үйгө ээ болду экен, ушунча байлыкка кантип ээ болду?" дешип таң болуп отурушкан. Ѕир карасаң оозунан эне сүтү кетелек секелек кыздай, биерде эчен жыл жашап, азап-тозокту башынан кечирип, жашоодон көптү көрүп калгандай салмактуу, оор басырыктуу кыздын табышмактуу тагдырына кызыгып да атышты.

 еремет —ыдыкты жөнөтүп ийди. Ёкөө тең Ўахзададан барып сый көрүп сыйлуу конок катары үч төрт күн жүрүп кайтаарда кийит кийип келгенге кубанып отурду  еремет.

- Ўакынын мындай жакшылыгында кичине ичип койолу. ћына, сиздер деле кыздын төркүнү эмессиздерби, мен коңшу болуп калганыма кубанычтамын. јдамгерчилигин карабайсыңбы, заңгыраган үйүнө эки түнөдүк, ар бир бөлмөсүндө телевизор экен ботом, анан да эшиктен келаткан кишини көрсөткөн аппараты бар тура?

- јны аппарат эмес, компитер дейт, - “урдукан оңдоп калды, - “иги шаардагы депутат жээнибиздики ушундай да, тим эле өзүнүн жакыны же күткөнү болсо киргизет, болбосо аны охранасы эле кетирип жиберет.

- ќшону айтсаң.

- ј биздин кызыбызга бир берген экен кудай. јй  еремет - “урдукан ага эңкейип шыбырап калды. ќшол кезде јкин чай да€рдап, аны мунусун алып келип, эки баласына бере тургандарын ички бөлмөсүнө өзүнчө алып барып берип жүргөн, - Ўахзада бул кайнинин өзүнүкү турбайбы, ээ?

- ќшондой экен да, јкин ошону кеч угуп калып, анан аны өлтүрүп коюп атат да.

-  апырай десең, байкуш ажалы жеткен экен да, болбосо ушул киши өлтүрө турган деле эмес болчу байкуш. Ёкөө ичип алып эле арактын азабынан ушул болду. Ѕала болсо да жүрөгүндө калды да Ўакынын. ќшентсе да баарын ичине катып катарга алып мынабу балдар үчүн, атасынын арбагы үчүн баарын жасап атат, - деди “урдукан.

-  ойгула эми, јкин угуп калса да көңүлүнө кетет, өзү деле тартынып батына албай калыптыр, -  амбар а€лына жини келе тыйды.

- ќоба, акем туура айтат. јкин байкуш деле тартынып сөзү кем болуп калыптыр, кокустук деген кыйын да.

јңгыча сырттан јкин кирди. јнын артынан —ыдык келип бапылдай колундагы аракты дасторконго койду. Ѕакылдашып отурушуп кыз-күйөөнүн бактысын тилеп жакшы сөздөрдү айтып жатты. јкин кешикке салып берген куймулчак менен куйруктарын кесип закускага алып келди.  айра шорпо жасап Ёмилдин калыңга берген отуз миңин бузуп суусундуктарды, атайын конь€к алып келди.

-  ыздын атын чыгарбаса болбой калбайбы, кызым ошол барган жеринде тынып, ылайым бала-чакалуу болуп бактылуу болсо болду, - јкин чай куюп отуруп аларды ойлуу карады, - ћен чынында Ўакыны кандай көрчү элем, өзүңөр билесиңер да. ќшонун артынан балалуу болдум деп жакшы көрчүмүн.  окустуктан кызымдын көңүлүндө бир жаман сезим калдыбы деп өзүмдөн өзүм коркуп жүрөм.  ызым байкуш эстүүлүгүнөн эч сыр билгизбейт, эми үйдү салдырып берем деп атат, - деп айтканда “урдукан ага жаны ачый минтти:

- јкин, сен антип өзүңдү күнөөлүү сезе бербе. Ѕала эмеспи, баарын унутат, кечирет, анан калса кыз өтө кечиримдүү болот, андан көрө ушуларга баш-көз бол эми.

- јнан эмне, сен баш-көз болуп турсаң канчалык бел болосуң, эптеп үйүңдү бүтүрсүн, анан кудагыйың менен кыз-күйөөңдү чакырып ал, -  еремет да ага тарта сүйлөдү, - јл дагы сенин эмгегиңди билет.

- —адагам десең, мен барбаганда ал келмек эмес экен, учурунда барбасам акыры күйөөгө тиймек экен.

- ∆акшы болбой калмак, эч кимиси жоктой болуп, - деди “урдукан, - Өзү эмнеге издеп келбеди экен?

-  айдан билдим, - јкин ойлуу унчукту, - јпам менен сиңдим ага өткөрүп койгон тура.

- Ѕечара, сенин келгениңди дагы билбесе керек?

- Ѕилбептир, бирок а€бай сыйлап мына буларды кийгизип, колума беш миң сом берип, өзү алып келди.

јлар бакылдашып эки жашка баардык жакшылыктарды каалап атып анан бата кылып үй-үйлөрүнө тарады. јлар кеткенден кийин јкин дасторконун кайра жасап, конфет печеньелерин жайнатып коңшуларын чакырып кешик ооз тийгизди. јлар дагы кызга бата берип кетишти. јкин кийген кийимдерин көргөзүп, алдына отуз миң сом койгонун мактанып койду.

"Ѕайкуш, “урат аман болгондо кандай гана кубанмак, жетине албай отурбайт беле?" деп ойлонуп, “ураттын досу ∆алил а€лы ∆ибек экөөнү чакырып чай бермек болду. јлар угуп алып жетине албай жетип келишти.

- ќй а€ш, кандайсыңар? - ∆алил кирип келип эле јкин менен кучакташып көрүшүп андан кийин а€лы да кучакташып көрүштү.

-  елгиле, жакшы жүрөсүңөрбү?

- ∆акшы, жакшы јкин, деги өзүң кандайсың, аман-эсен жатасыңбы, балдар чоңоюп атабы? - ∆ибек шыпылдай үйгө кирип келип балдарды өөп, √үкүнү эркелетип атты, - јйланайындар десе, “урат өлгөндөн кийин биз деле каттабай кеттик. „оңоюп калышкан тура.

- ќо азаматтар десе, артында мындай уулдары калган “урат өлбөйт, учугун улачулар турбайбы? - ∆алил төрдөн орун ала, - јкин, биз ит болдук, чакыртпай келсек болмок.

- Ёчтеке эмес, силерди атайын чакырдым. Ўакы жакында “уратка белги койду. Ёми үйдү жаңы тургузам деп атат, - јкин кубанычын жашыралбай сүйлөп жатты. јларды келет деп атайын тамак асып, арак-шарабын алып койгон. Ѕышкан эттерди ортого коюп, - Ўакы турмушка чыкты, бүгүн мени үйгө жеткизип койду.

- ∆акшы болгон тура, Ўакы күйөөгө тийгенге жашы жетип калган тура, ээ?

- ќй быйыл жыйырмага чыкпадыбы?

- ќшентсе да, азырынча кыздар карьера деп жулкунуп атышпайбы, менин кызымды күйөөгө тий десем, "ой апа, азыр жакшы күйөө кайдан күйөөгө тийип алып силерден нан сурап отургуча баарын да€рдап алып анан тийем" деп болбой атпайбы. Ѕыйыл жыйырма бешке чыгат.

- јны эмне айтып атасың эми. Ўакынын бактысы ачылсын, анда баары бар тура, бечарага кудай берген экен, - ∆алил а€лына жини келе сүйлөдү, - ∆аннанын тийгиси келсе экөөбүзгө айтпай эле кетип калат.  ызыңдын бетке айтаарын билбейсиңби?

- ќоба десең, кыз болбой эле эркек болуп калса болмок экен, - ∆ибек күлүп калды.

-  елгиле эми, бул ошол Ўакынын тоюнан. јнча-мынчаны мени менен эмес “урат менен кеңешчү элеңер, ошентип “ураттын өз канынан жаралган кыздын да бирөөнүн босогосун аттап өзүнчө үйбүлө күтө турган мезгили келди, - јкин экөөнү сырдуу карап жылма€, - Ѕир гана мен билбейм, силер болсо көрүп-билип туруп мага калп айтып келесиңер. „ынын айтсам, мурунураак мага түшүндүрүп айтып койгон адам болсо мен деле адам элем го, түшүнмөкмүн.  ел алып ийели, - деп стаканды аларды көздөй сунуп үчөө тийиштирип коюп алып жиберишти.

- џрас айтат јкин, убагында түшүндүрүп койсок мындай болмок эмес, - ∆алил күнөөсүн мойнуна ала үшкүрүп алды, -  ой эмесе, өлгөн немени көп эле кеп кыла бербейли. јндан көрө алып кел, ∆ибек, өзүң көтөрүп келгендериңди, доско бир куран окуп коюп анан жакшылыктан баштайлы, - деп ∆алил а€лын караганда ∆ибек өзүнүн баштыгынан кант-конфетин, нан-боорсокту ортого алып чыгып койду.

∆алил өзү куран окуду. јндан кийин кыздын бактаалайына арналган сөздөрдү сүйлөп отурушту.

-  айсы кыз ушинтип атат? "ћен" деген кыз болуптур Ўакым, ошонун келечеги, бактысы-таалайы бийик болсун, толуп турган а€гы эч качан бөксөрбөсүн.

- Ѕак-таалайлуу болсун, күйөөсү экөөнүн кармашкан колдору ажырабай энесине күйүмдүү болуп, иштеринде ийгилик боло берсин.

- јйтканыңар келсин, Ўакым буйруса өз теңин тапты, эми аман жүрсө болду.

јкин жылмайып а€штарына ыраазы экенин билдирип, аларды жакшылап коноктоду. јкиндин эмки ой-максаты үйүнүн ичине төшөнчүлөрүн да€рдоо болуп атты.  алыңга келген акчага жууркан-төшөгүн оңдоп, жерге салчуларын жаңылады. Үйүн актап, там бүткөнчө тазараак болсун деп эки уулун жанына алып күнү-түнү үйлөрүн ирээтке келтирип, бир жумада баарын жай-жайына койду.  оңшу-колоңдору улам бири кирип чыгып, анын аракетине ыраазы болуп, ал турсун: "кир жууганда киндиктешим болсунчу" деген эмеспи" дешип, чайын кайнатып келип кол кабыш кылып атты.

***

”улжан жетинчи класска окуп калды. ќморбай ”мсунайдын каршы болгонуна карабай үйүн сатып жиберди. ќшондон бери ”улжан менен ”мсунайды өздөрүнүн жүгүн, дүнүйөлөрүн бир бөлмөгө киргизип коюп экөө ошондо турушат. √үлсара аларды анча сүйө бербейт, тамак-аш жетпей ”улжан кыйналды. —абагын окуганга убактысы жок.  ерээлден кечке үй ичин жыйнап, идиш-а€гын жууп, кээде окуусунан кечигип калат. Үстүндө кийими тозуп, бирге окугандарынан корунуп жүрсө да, кечиксе да калбайт. ”мсунай кеч келет, кээде келбей да калат. јл келбей калганда ”улжан ыйлап жатып уктап калат. Үйдөгүлөр тамак бышканда аны жумшап отургузбайт, ал байкуш тамак муздап же калбай калганда гана эптеп бирдеме жалмалаган болот. ”мсунай ар дайым колбаса, булочка, конфет алып келип бекитип койчу, ”улжан аны жатаарда жеп алчу. Ѕир күнү аны √үлсара көрүп калды, ал шекшинип калып, атайын аңдып кирген:

- јпей, уурданып жегениң эмнең, чоңоюп эле калдың, кардың тойбой атабы, көп ичип көп жеп жүргөнсүп бул эмнең?

- ”мсунай эжем алып келген болчу, - ”улжан чоочуп кетип стол үстүнө койо койду.

- јрам тамактарды багып кереги жок, өз балабыздай көрүп багып атса да уурданып жегенин кара! - √үлсара баштыктагы конфетти алып чыгып кетти.

”улжан ыйлап жатып алган эле, ”мсунай келип анын ыйлап атканын көрүп:

- —ага эмне болду? - деди үрпөйө, -  им сени капа кылды, ”мчик?

- Ёч ким, - ”улжан соолуктап ыйлай берди.

- Ёмне жашырасың, биз буларга көз каранды эмеспиз, үйдүн акысы үчүн булар менен мен чечишем! - деп босогодон чыгып баратканда ”улжан аны токтотту.

- Ёже урушпачы, биз биерден кетеличи, тажадым.

-  айда кетебиз? Үйүбүздү сатышып култуйта акчасын алып машина алып алышты. Ѕиз керек болсо сотко берип укугубузду коргоп алышыбыз керек!

”мсунай жиндене булкулдап атканда √үлсара менен ќморбай угуп атты. √үлсара аны менен урушмак болуп ордунан турмак болгондо ќморбай тургузбай койду.

- ќтур, анын айтканы туура, сен кылдың ушуну. јтасы келсе да жашаар үйү жок бир уруш болот да.

- ”руш болот деп коркуп атасыңбы, анда кайра үй сатып бер! - √үлсара аны жактыра бербей мурчуңдады, - јтасы эбак эле үйүнөн чыгып кетпеди беле? ј сенин бир тууганыңды өлтүрдү, эжеңдин үйүндө сенин дагы тиешең бар, - деп чыртылдап атканда ”мсунай баш багып:

- ∆еңе, ушунуңар туурабы? ”улжан жаш азыр, керээлден кечке жумуш жасатасыңар да, кардынын ачканы менен ишиңер жок. ћен алып бергенди эмнеге аласыңар? јндай бизге кордук көрсөтмөк болсоңор анда биз сотко беребиз, эл дагы биз тарапта болот, ал үйдө биздин дагы тиешебиз бар!

- “екилдебей жөн болчу, сенин тиешеңдин бар-жогу менин кызыктырбайт, керек болсо сотко бере бер! јнтип мени менен урушсаңар азыр үйдөн чыгарып салам!

- Ѕолду дейм √үлсара, алар сага эмне кылып жатат? јндан көрө ”мсунайга бирдемең болсо бер! - ќморбай а€лына акыра€ карады.

- Ѕер, өзүң бер, мен кошомат кылалбайм. —отко бермек турсун өлгөн энесин алып келбейби! —ойкулардын карды ачпайт!

- —ен жинди болдуңбу? - ќморбай аны ты€лбай колунан тартып тургузду.

- ќоба, сойку карындашың мени жинди кылып жатат, бүгүндөн баштап ирик-чиригиңерди сасытып үйүмдүн көркүн бузбай каалаган жагыңарга кете бергиле!

- Үйүбүздү кайрып бермейин эч жакка кетпейм. јндан көрө биздин үйдөгүлөрдү мен кубалап чыгам. —илердин ал үйдө акыңар да жок!

”мсунай ушинтти да ”улжанды жетелеп чыгып кетип, такси алып келди да буюм-тайымдарын салып өздөрүнүн үйүнө кетип калды. јлар келгенде үйдү сатып алгандар чыга калышты. ”мсунай буюмдарын киргизип врем€нкасына ташып жатканда „илдебай ага:

-  ызым, бул үйгө кандайча келип калдың? - деди түшүнө бербей.

- Ѕул биздин үй, тагабыз бизге ээ кылбай сатып ийген, эми ошолор менен эсептешкиле, биз бул жерден кетпейбиз! - деди ”мсунай.

-  андай болгон күндө да биз сатып алганбыз да, ошондо неге келбедиңер эле?

- "јлдаса болот жаш башты" дегенди билесизби? јлар бизди кордоп жатат, бул үйдүн мүчөлөрүнүн бири катары мен макулдук берген эмесмин. —оттошобуз, калыстык болсо мыйзам биз тарапта болот. јндан көрө мени менен акыйлашпай кетирген чыгымдарыңызды ошондон алып алгыла!

-  ызык, мындай чыр болсо алмак эмесмин. ћейли, бүгүнчө шашылбайын, - „илдебай үйгө кирип кетти.

”мсунай ”улжан экөө төшөнчүлөрүн төшөп алып, ордунда турган плитага эт менен тамак жасап ичишти. јлар эми уктай баштаганда эшик тыкылдап, ќморбай менен √үлсара кирип келди.

- ”мсунай садага, сенин бул кылганың кантип болсун, жүрү үйгө баргыла. —өз бүтүп баары мыйзамдуу түрдө тигилерге өтүп калган. „ыр кылбай үйгө бас! - ќморбай акырын сүйлөдү.

- ћыйзам бизде да бар, ата-энеси жок кор болгон балдардын мыйзамга тиешеси жок дейсизби? “үбүнө чейин изилдетип, өзүбүзгө кайтарып алабыз, - ”мсунай козголбой жооп берди.

- ќшо кантип болсун ”мсунай, өз үйүңөрдөй эле жүрөсүңөр го? - √үлсара дароо бечара боло, алардын а€к жагына отура калды, -  ой эми, мени кечирип койгула.

- —издин ошонуңуз жакшы болду, биз өз укугубузду коргоп алабыз.

- ”мсунай, жүрө гой, түндөп кетип калалы, көргөн эл эмне дейт? - ќморбай канча жалынып-жалбарса да болбой койду ”мсунай.

јргасы кеткен √үлсара:

- Ёкинчи эчтеке дебейм. ”улжанды тилдеп, жумшабайм, өзүңөр каалагандай жашай бергиле, - деп ыйламсырап ийди, - ”шул килейген үйдө экөөңөр кантип жашамак элеңер?

- Өз үйүбүздө жалгыз жашагандан эмнеге коркмок элек? ќңуп эле калабыз, өз үйүбүз туруп бирөөнүкүндө корунуп жашагандан тажап кеттик! - ”мсунай алардын айтканын такыр уккусу келбей жатып алды.  өпкө чейин көгөрүп отуруп, тигилер анан кетип калышты.

Ёртеси ”мсунай ”улжанды ээрчитип алып прокуратурага барып, адвокаттардан кеңеш сурап тийиштүү кагаздарын топтоду. јдвокат јзиз  адыровдун жардамы менен арыз жазып таштап койду да, кайра келип коңшуларынан да түшүнүк кат жаздырып алды. ќморбай менен √үлсара аргасы кетип ”мсунайга канча келсе да, ал өз сөзүнөн танбай аракетин кыла берди. „илдебай ќморбайдан акчасын алалбай, алардын тынчын алып күндө үйүнө барат. јлар машинаны берип калган акчасын бөлүп берели деди эле ага болбоду:

- ћага үй керек, мен силерден берген акчамды толук таптырып алам да, кайра үй алам, - деп ачууланып атты.

- „ике, бир аз сабыр кыла туруңуз эми, бала неме кайсыны кыйратмак эле, балким сотто биз жеңип калаарбыз, - ќморбай ага жалдырап атты.

- Ѕолбойт! Ѕул там чыр турбайбы, ал кыздардын атасы да бар экен. јл келсе да уруш-талаш болушу мүмкүн, тынч эле акчамды бер.

- Ёми азыр жок, таап берели, машинаны сатып анан топтогонго убакыт керек.

- Ёмнеге чыр тамды сатасың, такыр болбосо өзүңдүн үйүңдү бересиң!

-  антип ошондой болсун, төрт балам менен кайда барам?  үтө туруңуз, - ќморбай чыйпылыктап жиберди, - Ѕир ай убакыт бериңиз.

- ћен балдарым менен бир айга чейин кайда жашайм?

- “үшүнсөңүз мени, - деп ќморбай сөз табалбай туруп калды.

- Ёртең келип сени менен чогуу жашайм. —ен акча тапкан күнү мен үй сатып алып чыгып кетем! - „илдебай сөз бүттү дегендей чыгып кетти.

√үлсара үйдө жок болчу. јл келээри менен ќморбай сөгүнүп кирди:

-  ы€лыңдын, тилиңдин азабынан бирди көрөсүң го! ћына эми үйдөн чыгып балдар менен талаага түнөмөк болдук. —енин тилиңди алам деп айбан болгон экем.

- Ёмне деп эле жатасың, бизди үйдөн чыгара турган ким экен?

- „илдебай "акчаны таап бербесең үйүңө келип жашайм" деп кетти.

- јтасынын башы, андан көрө адвокат жалдап тигилерди үйдөн чыгарып салбайбы? - √үлсара моюн бербей алкылдай кетти, - ќшол кыздарды мен өлтүрбөсөм элеби, өлүгүңдү көрөйүн шурку€нын өнөрүн кара!

- Ѕасчы оозуңду! јлардын кылганы туура, кантсе деле бир тууганымдын балдары, сен ошолорду жакшы күтүп алганда мындай болмок эмес, тилиңдин азабынан өлөсүң го?

- »йи, ошо шүмшүктөрдүн көзүн карайынбы, чөгөлөп бутуна жыгылайынбы?

- јнтпей эле кой, үйдө жүргөн немелердин жанын койбой асылып туруп албадыңбы?

Ёкөө көпкө чейин кер-мур айтышып атып эки жакка жатып алышты. Үйү абдан жакшы салынган болчу. √үлсара өзүнчө ойлонуп атты: "јлар үйдү алса эки эсе баалайм, көнсө, үстүнө акча кошуп берсе, мен так ошолордун үстүнө кирип алып, анан көргүлүктү көрсөтөм" деп ойлоп алды.

”мсунай баарын текшертип, үйдү документи которулбай эле атасынын атында экенин көрүп кубанды. јнткени ”мсунай врем€нкага бекиткен үйдүн документи ошол бойдон турган. ќморбай менен √үлсара таппай коюп анан "өзүбүз да€рдап беребиз" деп убада берип киргизип, акчасын алып алышкан. ”мсунай үйдөгү документти алып баргандан кийин эки милици€ келип „илдебайды үч күндүн ичинде көчүшүн талап кылды. ќморбай менен √үлсара ага акчасын таап бере албагандан кийин өздөрүнүн соттолуп кетээринен коркуп өз үйүнө киргенге аргасыз макул болду.

√үлсара амалдана:

- „илдебай аке, биздин үйдү көрүп турасыз, сиз берген акча мунун жарым эле баасы. Үстүнө дагы беш миң доллар кошуп бересиз, болбосо биз сатып сиздин акчаңызды берели да, калганына кепе болсо да сатып алалы, - деди.

- ћен ага каршымын, акча кошуп да бере албайм, үйүңдү сатсаң сата бер!

- јндай болсо мен эртең эле жары€ беремин, - √үлсара ары басып кетти.

„илдебайдын балдары көп эле, алар менен батышпай, ќморбай эжесинин бир бөлмөсүнө аргасы жок көндү. јлар көчүп келишкенде ”мсунай аларды чоң үйүнө киргизбей врем€нкасын көрсөттү:

- Ѕул жакка болбойт, сойкунун маңдайында сиздей пакиза а€л кантип жашамак эле. ƒагы апамдын арбагы үчүн киргизип атам, болбосо босогону аттатмак эмесмин.

- ”мсунай, минтип бизди ого бетер басынтпа, үйдү сатсак эле кетебиз, чоң үйдүн эле бир жагына кирип туралы, - √үлсара ичинен жини келип, сыртынан ага жалдырап турду, - Ѕир тууганбыз, бири-бирибизге керекпиз.

- ќшону эми ойлодуңарбы, кечээ эле ”улжандын колундагыны жулуп алып үйүңдөн кууп чыкмак болгон эмес белеңер?

- Ёми боло берет, өткөндү унуталы, бир аз күн би€кта эле туруп туралы.

ќморбай унчукпады, а€лына жини келип турган болчу. јкыры жүрөгү жумшап, жаш кыз тагасынын кадыры үчүн бир бөлмөсүн бошотуп берди.

- Ѕалдарыңыз бейбаш эле, серванттын күзгү, айнектерин сындырып койбосун, - деген ”мсунай өз бөлмөсүнө кирип кетти.

јл сиңдисине кийим-кече алып берип окуусуна кайрадан жөнөтө баштады. Ѕош боло калганда огородуна жазгы жашылчалардан тигип, айланасын тазалап, кадимкидей үйүнүн жанына эч нерсе жолотпой  емелбай менен √үлжан бардагыдай кылып карап атты. √үлсара буту күйгөн тооктой жүгүрүп жыйырма миң долларга үйүн сатып алчу кардарды ээрчитип келди.

- ћына, биз сата турган үй эмес болчу, айла жок болуп калды.

- ∆акшы-жакшы-ы, үйдө айып жок экен, бирок акчада болуп атпайбы? - кардар улгайган курсактуу адам тамды айлана басып баарын көрүп жүрдү. Үй ага жаккан менен түшүрмөккө кыңырылып маалкатып атты, - ћен он беш берем, кана макулдаштыкпы?

- ∆о-ок аке, ушу кантип болсун, калыска барсак деле туурасын айтат. Ѕалдарым менен кыйналып кеттик, аргасыз сатып атабыз болбосо сатам деген ой жок эле, жок дегенде он сегиз миң болсун.

- ја-а-анда мен ойлоноюн, эртең түшкү ондо ушул жерден жолугалы, - кардар керсейе басып кетти, - менин а€лым өзү дагы көрүп жактырсын, - ал кайрыла калып ушинтти да машинасына түшүп жөнөп кетти.

 емелбайдын үйү үчүн он эки миң доллар алган эле, эгер анын акчасын берсе калганына чакан врем€нканы акча кошуп алып алса болот эле. √үлсаранын клиент менен сүйлөшкөнүнө күбө болуп турган „илдебай аны менен сүйлөшмөк болду.

ќшентип ал алты миң долларды берди да үйдүн документин эртелеп бүтүрүүгө аракеттенип жүгүрүп жүрүп бир айда баарын бүттү да жаны жай алып жашап калды.

ќморбай менен √үлсара жарнамага берип атып үй таппай абдан кыйналды.

”мсунай өз оокатын жүргүзүп жатты, анын кесиби болуп калгандай күндүзү үйүндө тиричилигин жасап кечинде кетет да, түн бир оокумда келип жатып алат. ”улжан кейип, сабагына да€рдык көрүп анан жатып алат. ”мсунайдын акча таап келип үстүнө кийим алып берип, мектепке сураган акчасын берип турганына ыраазы болуп, балалык кы€лы менен кубанычта.

√үлсара ”мсунайга өчөшүп алды. Үй алам деген акчасы четинен түгөнүп баратты. Ѕазарга да чыгышты, соодасы жүрбөй кыйналып ќморбай экөө чабыша кетишет, балдары чыркырап ыйлап ортого түшүп ажыратат. ќго бетер ошого жинденген √үлсара бир күнү ”мсунайларды газ менен ууландырып өлтүрүүнү ойлонду.  оридордо турчу газдын оозун ачып коюп балдарын ээрчитип чыгып кетти. ”мсунай менен ”улжан уктап жаткан эле, бир кезде ”улжан уйкусуроо менен өзүн жаман сезип жанында жаткан ”мсунайды түрткүлөсө да кыймылдабайт, акыры күчүнүн барынча кыйкырды эле ал ыргып тура калып:

- јй-ий эмне болуп кеткен, газ чыгып кеткен го? - деп ”мсунай ордунан зорго туруп башы айланып өйдө боло албай жөрмөлөп босогого жетти.

- Ёжеке, мен жаман болуп атам, - ”улжан башын көтөрө албай же жылалбай өңү бозоруп жатып калды.

”мсунай эптеп каалганы ачып газга жетип атайын бирөөнүн ачканын билип эшиктерди ачып кайра зорго үйгө кирип анан ”улжанды сүйрөп эшикке алып чыкты. Ѕосогодон чыгып эле экөө тең сулап жатып калышты. ќшол кезде ќморбай келип аларды көрүп чоочуп кетти, ”улжан а€бай кусуп көзү аңтарылып калган.

- Ёмне болду, экөөң тең ооруп калдыңбы?

- Үйгө кирип көрүңүзчү, - ”мсунай зорго жатып үйдү көздөй жаңсады, - бизди өлтүргөнү калган экен..

-  ойчу, ким ошентмек эле?

- “ажеңем, бизди өлтүрүп үйгө ээ болгусу келген го? - ”мсунай тагасына жүзүн үйрүй ары бурулду, анан ордунан өйдө болуп баратып кайра жер та€на калды, - доктур чакырыңызчы, биз ууланып калдык, дарыланбасак болбойт, тажеңеме таба болбой сакайып кетели, - кыжыры келе сүйлөдү.

-  антип эле? ”мсунай, сен кичине дурусураак экенсиң, ”улжандын башын көтөрчү, мен доктур апкелейин, - ќморбай шаша чыгып кетти.

јл кеткенден бир аздан кийин эле √үлсара балдары менен келатып тык токтой калды, жүрөгү болк этип артка кетенчиктеп баратканда ”мсунай аны көрүп калып үнүн чыгарды:

- —из ойлогондой болгон жок, биздин көрөөр күнүбүз бар экен, - деди эле эчтеке дей албай √үлсара бурулуп кетип атканда ќморбай алдынан чыкты.

√үлсара аны карабай эле жөнөй берди эле, ќморбай:

- ”шу сенин кылган ишиң адамдыкпы?  арачы мына бул кыздарды, жинди болуп кеткенсиң го, тынч жүрө албадың го?

- Ёмне кылып атам? - √үлсара дале мойнуна алгысы келбей.

- ќшолордун кандай абалда экенин көрсөң минтпейт элең.

- Өлүп кетпейби, ушулар болбосо тынч эле жашап жүрбөдүк беле.  ара жолтой өлүксүздөр үйгө барып, эми турмушум минтип бузулуп баратат.

√үлсара бурула бергенде тез жардамдын машинасы келип токтоп калды. √үлсара ќморбайды акшы€ карап алып басып кетти. ¬рачтар экөөнү алып кеткенден кийин ќморбай а€лына артынан жетип:

- —ен жинди болдуңбу, соттоло албай жүрсөң керек? - деди аны карыдан ала, - андан көрө ооруканага барып тигилердин ал жайын билели, жүр?

- Ѕарбайм, өзүң бара бер, өлсө бир караары жок шүмшүктөр өлөт да, ага кайгырып да койбойм!

- јл менин бир тууганымдын балдары экенин унутуп калгансың го, ачуумду келтирбей астыма түш, болбосо ушул жерден бирди көрөсүң! - ќморбай аны катуу жулкуп токтотту, - бас азыр өлө элегиңде?

- Өлтүрсөң өлтүрүп сал, бир жетимдер үчүн өлтүрсөң өлтүрө бер!

- ћына сага, өчөшкөн андай эмес мындай болот! - ќморбай жаактан ары чаап жиберди, - сенин айыңдан элден, туугандан эбак чыкканмын, балдар деп жашап жүрсө бир тууганымдын эки кызын көрө албай суук көрсөтүп бүттүң! - ќморбай √үлсараны жолдон эле башка көзгө койгулап уруп кирди, - басасыңбы же жокпу?

- —ен бара бер, мен балдарды үйгө коюп койойун, - ал ыйлап демиткенде, ќморбай:

- Ёкөөбүз тең барабыз, эмне үчүн аларды уулантып өлтүргүң келгенин өзүң айт! - деди эле √үлсара жалдырап ийди.

- ќмош, өзүң эле барчы, коркуп атам. "√азды ачкан бойдон кетип калыптыр" деп койчу.

- Ѕолуптур, - ќморбай а€лына боору ооруп жумшара түштү, - ба€ эле ошентпейсиңби. јзыр мен барайын, эгер бирдеме болчу болсо сотко жеткирбей эле сени өзүм өлтүрөм, - деп ал шашыла жөнөп кетти.

√үлсара коркуп үйгө келип бир аз отурду да атасынын бир тууганынын келин алганын шылтоолоп кат жазып, үйдөн өзү жалгыз чыгып кетти. √үлсара —ейденин инисинин эң уулу кызы болчу. Ўылтоо тапканына сүйүнүп, эжеси —ейденин үйүн көздөй кетип жатып: "Өлүп кеткирлер десе, жандарынын бекемин кара, өлүп калбай тирүү калганын.  үйүп кеткенсип ага болушуп, жанагы күйөө сөрөйүм мени урганын. Ўашпа, сага бирди көрсөтөм!" деп күйөөсүнө кекенип атты.

”мсунай бир аз өзүнө келип калды. ”улжан эсине келе албай бир жумадай жатып укол дарынын күчү менен зорго көзүн ачты. ќморбай күндөп-түндөп аларга дары-дармегин ташып берип жүгүрүп жүрдү. јга ”мсунай ыраазы болуп ичинен боору ооруп: "ј€лынын жаманынан кор болду тайкем, болбосо биздин үйдү сатмак эмес. “ажеңем эптеп бизди өлтүрүп үйүбүзгө ээлик кылмак экен" деп ойлоп, √үлсараны ичинен жек көрүп жүрдү.

“уура бир ай дегенде алар ооруканадан чыгып үйүнө келишти. √үлсара эжесиникине кеткен бойдон дайны жок, төрт бала менен ќморбай абдан жүдөп, кайнатасына барса алар √үлсаранын келбегендигин айтышты. јл кезде √үлсара ќшто жүргөн. —ейденин үйүнө келинин көрмөк болуп барса, Ўахзада жок болчу.  ечке күтүп, бөлөсүнүн а€лы менен таанышып, анча-мынчаны арбай билген бал тили менен сырын айтып, жумуш таппай жүргөнүн айтты эле, Ўахзада аны бир магазинине иштетмек болуп алып кеткен. »чине кара тааруу айланбаган √үлсара Ўахзаданын ондон ашык менчик дүкөнү бар экенин билгенде көрө албай ичинен күйүп турду. јнысын билбеген Ўахзада ага ишенип бир магазинин өткөрүп берди. ќшентип ал иштеп калган эле.

ќморбай аны издеп койбой балдарын карап, күндүзү иштеп, кечинде үйүндө болуп жатты. јнын издеп келгенин √үлсара атасынан угуп, күйөөсүн чакыртып алды.

- —ага эмне, а€лдын кереги жок болуп калганбы? ћен акча табайын деп жанталашып иштейин деп бөлөмө жармашып жүрсө, - деп таарыныч кылды күйөөсүнө.

- ћен балдарды таштап коюп сени издеп жүрөмбү? »штесең жакшы болуптур, айлыгың канча болот экен?

- јйлыгым он миң, анан шабашкасы да бар экен, - √үлсара кудуңдай сүйлөдү, - жапжаш туруп ондон ашык дүкөнү бар тура, бизде бир эле дүкөн болсо минтип жүрбөйт элек.

- —ен сугалактыгыңдан ушинтип жатасың. Ѕизде деле эл катары үй бар эле, кайдагы бир балээни чыгара коюп самсаалатты?, кандай гана мээнет менен курдум эле, - ќморбай наалый сүйлөдү.

- Ѕолдучу эми, тиги жээндериң өлгөн жокпу?

- јлар өлгөндө сен биерде турмак эмесиң, аларда кандай өчүң бар деги? - ќморбай ачуусу келе тиртеңдеп кеткенде √үлсара жойпулана калды:

- ∆иниң келет да. ∆аш туруп алар үйдү эмне кылат? јнсыз деле эрге тийсе каралбай талаада калат, үйдө эле туруп тургула десе тим эле мени менен урушат.

- јны дагы сен кылдың чынында, алардын эмне жеп эмне ичкенин эмне кылат элең? "јлдаса болот жаш башты" дегендей, көнүп эле калышпады беле? - ќморбай √үлсарага нааразы боло айтты, - эми бул жерде тынч иште, дагы бир балээнин ичинен чыкпай.

- ћени тим эле келесоо көрөсүң го ээ, кантип эле бөлөмө кара санайын? - √үлсара мурчуңдай ары карады, - ушу сенин ниетиң бузулуп калды, мени чанып кеткени жүрөсүңбү?

- Ёми таппаганың ошол эле калды. јндан көрө айтчы, эми эмне кылабыз - сен би€кта, биз ти€кта жашай беребизби?

-  өчүп келиш керек. Ўахзаданын заңгыраган үйү бар экен, бир аз иштегенден кийин сүйлөшөм.

- ќй сен жинди болбочу, жумуш таап бергени аз келгенсип үйүңө кирип алайын демек белең? - экөө көпкө кыжы-кужу болуп атып келише албай бөлүнүштү.

ќморбай жээндери менен мамыр-жумур болуп чогуу тамактанып, чогуу жашай берди. Ѕир күнү √үлсаранын апасы келип балдардын экөөнү алып кетейин дегенде, ќморбай:

- јпа, балдар чогуу болгон жакшы, эки бөлөк өсүп калат, ќштон бир батир издеп таап көчүп барабыз, анан —үйүндү күздө окутабыз, - деди.

- Ѕотом биротоло алып алмак белек, жүрүп келсин деп атпаймбы, √үлсара жакында айлыгын алат экен.

- јлса алсын, ошондо чогуу үй таап киребиз, ага чейин өзүм эле карайм.

ќморбай көгөрүп болбой койду эле ќңолкан күйөө баласы менен уруша албай аргасыз кайра кетти.

√үлсара айдын а€гында эсептешкенде товарынан он беш миң жетпей калды. јны өзү эле катып алган болчу:

- ∆акшы эле так элем, кандай болуп кеткенине көзүм жетпей калды. Ѕөлөш, мени кечирип кой, сага ак дилим менен иштеп берейин деп эчтеке ичпей-жебей соода кылып аттым эле, кагазыңдан ката кеткен жокпу? - деп кайра өзүнө бет тырмаарлык кылганда Ўахзада өзү у€лганынан ага таң калып карап калды, - Ѕухгалтер болуп далай эле иштегемин, мындай болгон эмес элеЕ

- ћен дагы мындайды көрбөгөмүн, мына баары турат сатылган товар, сен эмне кылсаң да толуктамайын айлык бере албайм, - Ўахзада мисирейе карап койгондо √үлсара чыйпыйы чыгып кетти.

- Ёмнеге, эчтеке ичип-жебей кантип төлөйм? јшыкча сарп кылсам бир жөн, өзгөдөн көрө жат экен деп ак дилим менен иштесем, - деп ыйлап кирди, - жебеген самсага пул төлөйт экемин да?

- јндай дебең, мен сизди Ёмил менен апамдын кадыры үчүн алгамын, адал иштеп акысын алсын дегемин, - Ўахзада ойлуу дүкөндүн ичинде ары-бери басып, анан √үлсарага карады, - сөз бүттү, эртең таап койуң. ћындан кийин сый бололу, жакын адамдар жаман-жакшы айтышып кала турганбыз.

- Ўахзада, мен жаңылып калдым окшойт, өткөндө бирөөлөр акчамды кассадан алып кеткен, коркутуп өлтүрмөк болгондо берип кала бергем, айткандан коркупЕ

- ∆алган айтпа, шылтооңду токтот да, эртең ордун толтур, мен сага он миңди санап берем.

-  антип, кайдан табам?

- јны кайдан билем?

Ўахзада бурулуп машинасын айдап кеткенде √үлсара: "—ениби сени, сага бирди кылбасам" деп анын артынан көпкө карап туруп калды.

Ўахзада жолдо келатып ар кайсыны ойлонду: " ой, минткеним болбос, апам менен Ёмилдин деле көңүлү. ”шундайда кетирейин, төлөбөсө да мейли. ”€ты болсо эртеңге чейин табаар, болбосо беш миң берейин да жолго салайын" деп кетип жатты.

ќшол күнү дагы жакшы соода болду. √үлсара таң заарынан дүкөндү жапты да таксиге отура калып балдарына жетип, шашылыш Ѕишкекке кетип изин суутмак болду. "Ёэси көнсө да ууру көнбөйт" деген чын эмеспи, анын ой максаты из жашырып кетмей болуп, ќморбайга:

- ќмош, сен тезирээк кийине кал, Ўахзада жыйырма миң сом берди, ушуну иштетип алгыла дейт, Ѕишкекке барып акчаны иштетем, - дегенде ал ага ишенбей минтти:

- Ўаарга барганда кантебиз? јндай болсо сен барып иштеп батир таап бизге кабар кыл, биз барып калабыз, - деди.

- “уура, бирок чогуу кеткенибиз жакшы эле. Ѕалдардын кардын ачырбай кара, бир айдан кийин мен телеграмма берип чакырып алам.

- ќшондой кыл, балдардын кийим-кечесин да€рдап берейин.

ќморбай а€лына таңдана карап, бирдекеден шекшип жатты, бирок сыртка чыгарбай үнсүз узата карап калды. јнын шашканы, өңү бир нерседен кооптонгондой болуп турганы эле ага бир нерседен кабар берип турган. Ўашыла баскан √үлсара артын кылчак-кылчак карап коюп кетип атты. "Ѕул соо эмес, уурдап качкан го, же соодасын бүт алып баса берди бекен?" ќморбай айалынын артынан күдүк ойлорду ойлоп үйгө кирди. Ѕалдарынын улуусу жетиде. Ѕир жаштан төрөгөн, эң кичүүсү эки жарым жашта болчу. "Ўаарга барганда эле жыргап кетсек гана. Ѕалдар менен кыйналабыз го. ”шул а€лдын азабы өттү, ушунчадан жеңил а€лга туш болгонумду кара" деп ќморбай жашоосуна нааразы болуп көпкө чейин ары-бери басып жүрүп, эки кичүү баласын кайнатасына алып барып бермек болду. ƒа ошол эле күнү алып жөнөдү. јл келгенде кайнатасы Ќуркасым үйдө болчу.

- ќо келгиле, жээндер келди,  анчайым, - деп ќморбай менен учурашып жээндерин бетинен өөп үйгө тарта баштады, - кандай, жакшы жатасыңарбы? - деп күйөө баласын карады.

- ∆акшы-жакшы, өзүңүздөр кандай?

- Ѕиз деле жакшы жатабыз. √үлсара иштеп атабы?

- јл бүгүн Ѕишкекке кетти.

- Ёмнеге? - Ќуркасым чоочуп алды, - а€кка эмне барат экен?

- Ѕилбейм, Ўахзада жыйырма миң сомду иштетип алгыла деп бериптир..

-  урган кыз жүргөн жери будуң-чаң болду го? - Ќуркасым наалый төргө мандаш токунуп отуруп калды.

ќюнда: "ƒагы бир чууну чыгарбаса болду. Ўахзада ага анча сом бермек эмес" деп ойлоп отурганда  анчайым кирип келип эки небересинин бетинен өөп:

- Ёмне болдуңар эми, үйүңөрдү алдырып жиберип кыйналдыңар го? - деп отуруп жатып кейий сүйлөдү.

- √үлсара кылбадыбы, " ыздарга эмне кереги бар үйдүн, күйөөгө тийсе ээн калат, андан көрө эжеңдин үйүн сатып керегибизге жараталы" деп.  ой десем болбойт, анысы аз келгенсип кайра үйдөн кууп чыгып атпайбы. Ёкөө өчөшүп кайра үйүнө барып алды.

- јнысы туура эмес, куураган өз оюндагысын кылып тил албаганы жаман.

-  анча тилдедик, уруштук ошон үчүн, - Ќуркасым менен  анчайым экөө тең кейип-кепчий берди, - балдар менен кыйналасыңар да эми, шаарда эле баары жайнап турат дейсиңби?

- ћен деле айттым, чогуу кетели дегенинен болбодум, барганда үйүбүз болбосо кайда бармак элек?

ќморбай башын жерге салып капаланып отурду. Үчөө көпкө сүйлөшүштү, акыры ќморбай балдарынын баарын таштамак болду. јлар сүйлөшүп чай ичип отурганда эшикке машина келип токтоп, үйгө Ёмил кирди.

- јтсалому аллейкум! - ал тигилер менен кол алыша учурашты, - тажеңе, кандай?

- ∆акшы айланайын, өзүң кандай, эжем күлүү жатабы?

- ∆акшы эле, - Ёмил орун алып, сунган чайды алдына коюп ќморбайды карады, - √үлсара кайда?

- јл Ѕишкекке кетти.

- ќй кокуй күн оо-ой, кечээ эсептешкенде он беш миң сом жетпей калыптыр, айлыгын албай ошол акчаны ордуна койом деген экен.

- Ёмне дейт, ботом? -  анчайым Ёмилди үрпөйө карады, - ал анча акчаны эмне кылып ийди экен?

- Ѕилбейм, иштегени бир эле ай болду, төрт жылдан бери иштеген келинди чыгарып ордуна койгон болчу, - Ёмил тагасы Ќуркасымды карады, - эми аны кантип табабыз?

-  айдан билдим, же бир ооз эчтеке айтпаса, кеңешпей басып кетсе, - Ќуркасым башын жерге салып күңгүрөндү, - эл караган жүзүбүздү жер каратты го?

-  ейибеңиз тага, Ўахзада баарын түшүнөт, жөн эле ачык айтса болмок экен, апам дагы угуп алып кейип, өзүнөн өзү у€лып жатат.

- ќшо кыздын жетпеген акчасын мен төлөп берем, жээним. „ынында у€т, бир тууган деп аны иштетип койсо, бул кылганы адамкерчилик эмес.

- ќшентели, жылкынын бирин сатып кутулалы.  ечээ эле келген келин болсо ал бизди сыйлап атат да, болбосо.. -  анчайым күйөөсүнө карады, - эжем дагы келинге жүзү жарык болсун.

- јл деле эч нерсе деген жок, быйыл өздөрүнүн үйүн оңдомок, ошого керек кылмак да, он беш миң сом, бир эки күндүк сооданын акчасы жок, - Ёмил дагы тагасынан у€ла жер карап отуруп сүйлөдү.

ќморбай үндөгөн жок, ал өзүнүн шекшигени туура чыкканына таңгалып турду, адамды ички сезим алдабайт деген чын экен. "Ёми ал биротоло качып кетет чыгаар, мен аны менен кетпегеним жакшы болуптур" деп, унчукпай отура берди.

- ћен барайын тага, капа болбогула. √үлсара туура эмес кылыптыр, ойлонсо болмок, андан көрө ай сайын он миңден алып иштей берсе болмок, - Ёмил ордунан турду, - жакшы тургула.

- Ёжеме салам дуба айтып кой, эч камтама болбосун, ушул аптада акчаны  анчайым өзү алпарып берет, - Ќуркасым аны узатып чыкты.

Ёмил машинага отурду да жөнөп кетти.

—ейде √үлсаранын Ѕишкекке кетип калганына капа болду. Ёмне кылмак, кечээ эле жаңы келген келинине эмне деп айта алат? "ќн беш миң сомду кечип кой" демек беле. ”шунчадан башка эмес, өз бир тууганы алдап кеткенге ичинен басынды. Ўахзаданын жүзүнө карай албай өзүнчө кыйнала берди.  елин болуп келгени ал деле —ейдеге казан-а€к карматпай калды.  армалап калганын көрсө дароо ала коюп өзү жасайт. Ёне ушуга а€бай ыраазы. јнанчы, көптөн күткөн келинин алып, ал минтип оорун колдон, жеңилин жерден алып турса...  өзүнөн чолок жаш ыргый кээде кубанычтан ыйлап да алат.

 ечиримдүүлүк адамдын эң жогорку сапаты эмеспи, Ўахзада √үлсара жөнүндө эч сөз кылбады, анын шаарга кетип калганын Ёмилден угуп ичинен тынып тим болгон. Ёкөө гана ал жөнүндө кеңешип калганы болбосо, —ейде отурганда тиричилик жөнүндө гана сүйлөшүп калышат. јйткандай эле  анчайым бир күнү келип калды, ал он беш миң сомду алып келиптир. —ейде аны алган жок:

- ќшо келиндин өзүнө бер, мен эмне кылам, кокуй? »директүү эле кыз эмес беле, капырай, √үлсарага таң калдым.

- Ёже, балабыз экен да, минтип карызын төлөп атабыз, болбосо ким билет. јл жарыбагыр жаштайынан бейсарамжал болду го.  үйөө баладан у€лганыбызды айтпа. Ѕашка болсо колун силкип басып кетмек, балдарын жетелеп карап отурат. “өрт баласы бар, өлүгүңдү көрөйүндүн.

- ћейли эми, ал дагы токтолуп адам болоор, мынабу кезде деги эле алдамчылар көбөйдү, бирин бири сызга отургузгандар толуп атат.

—ейде келинин жайкай сүйлөдү, оокат жасап коноктоду, экөө кечке эрмектешип отурду.  еч күүгүмдө Ёмил менен Ўахзада келип машинаны эшиктин алдына токтотту да кобураша кирип келди. Ўахзада  анчайымды таанып учурашып, анан ички үйгө карай басты. јл акчаны алып келип берет деп Ёмил айткан эле, ошондуктан унчукпастан сый гана учурашканы —ейдеге жакты.

- јйланайын Ўахзада, кечирип кой садага, √үлсара мындайга барчу эмес эле, кайсы кара теке сүздү, билбейм.

- Ёч нерсе эмес тажеңе, бирок ачык айтса деле мен ага өз колум менен берет элем го. “ууган экенсиздер, апам менен Ёмилдин көңүлү деп койдум, болбосо артынан киши салып коймокмун.

Ўахзада ушуну айтканда  анчайым:

- џраазымын айланайын жээн келин, кантсе да адамкерчилигиң бар экен, башка бирөө болгондо дегдеңдетип алып барып каматып салса эмне кылат элек? - деп сүйүндү.

 анчайым ушинтип айткан менен: "јттиң, тим эле сандыктай болгон жан экен, эжемдин багы бар экен. ∆акшы келинге туш болду. јта-энеге сөз келтирген баланын баарынан жогу, өлүгүңдү көрөйүн десе. ∆е бир кемчил болуп өссө бир жөн, алам дегенин алып, ичем дегенин ичип чоңойду.  үйөөсү да ойдогудай неме, кайдан дагы ушундай болуп чыга келди экен?" деп ичинен сызып отуруп калды.

Ўахзада келгенине бир айдан ашып калса да ти€кта өз үйүндө ∆амал жашап жатты. јга күндө барат, тамак-ашын белендеп берип кайра келет. ∆умушу ойдогудай, сейфти үйдүн жертөлөсүнө киргизип туруп коюп койгон. јнда беш миллион сом, долларлары эки миллион, иги-жигин билгизбей Ёмил экөө катып коюп, дүкөндүн бешөөнү сатып Ѕишкектен бир кабат мейманканага ылайыктап имарат алышты. ќштогу төрт дүкөнүн тим койду.

ќн беш миңди  анчайым бергенде үндөбөй алып ары койду да:

- —издер мага капа болбоңуздар, соода деген соода экен. Ѕир аз артка кетсе эле акчасы да кемийт. √үлсара бир ай жакшы иштегенде дагы кошуп бермекмин, ал сооданын акчасын жок кылып атпайбы?

- Ёми кантейин, алар дагы кыйналып калды.  елишкен үй салып алышты эле, алдырып ийишти. јзыр кимдин үйүндө жүрөт. ќшого ал жаман болуп атпайбы, ойлонуп атып алдатып ийсе керек, курган кыз.

- ќшондой болсо керек, эми баары кеч, эгер биз тигил үйгө кетсек да, ага сиз макул десеңиз үйлүү болгуча биерде тура беришпейби? - Ўахзада кайненесине карады, - өз эмеспи, эки жагын карап деле турушат.

- ћен да ошону ойлонуп атам, мен биерде жалгыз калмак белем балам, силердин айтканыңардай эле болсун, - —ейде макулдугун билдирди.

 анчайымды кетиргенден кийин Ёмил менен Ўахзада өз иштери менен алектенип жүрүп  ожогелдинин жумушуна баралбай калды. Ѕишкектен алган үч кабат имаратты ичин толтуруп, жумушчуларды кабыл алып ишке киргизип койушту. ќшол кезде жумуш издеп жүргөн √үлсара мейманканага дайындалган директорго жары€ аркылуу кайрылып калды. јнын өңү-түсүнө карап, директор тигинин документин текшерип көрүп, жумушка дароо кабыл алып койду. √үлсара ал мейманкананын ээси Ўахзада экенин билбей чакчаңдап иштей баштады. ƒиректор  айсарбай ага сугу түшүп аны имерчиктей баштаганда, √үлсара анын көз салганын байкап калып мейманканага өзү билгендей ээлик кылгысы келип тез эле тил табышып кетти. јл анда мейманкананы  айсарбай Үмөтовичтин өзүнүн менчиги деп ойлоп жүрдү. √үлсара жумушчуларга да чоңдук кылып алды.

Ѕир күнү  айсарбай экөө бир бөлмөдө ичип-жеп эркелешип отурушту:

- ∆аным, шириним менин, мен жаш кезде кайда жүрдүң эле?

- јдашып жүрүптүрбүз да, мен дагы сизге кеч жолукканыма өкүнүп жүрөм.

- јлтыным десе, эгер күйөөң менен ажырашсаң өзүм нике кыйдырып алат элем, -  айсарбай √үлсараны алдына алып отуруп алып өпкүлөп жатты.

- ћакул, бирок балдарымды кантээр экем?

√үлсара ага чын көңүлү келбесе да оңой оокатка, айлыгын жакшылап алыш үчүн гана ага көз каранды болуп, анын эркине көнүп жатты.

- Ѕалдардан коркпо, жумушу болбосо, бага албай калса өзү эле берет.  амтама болбо, эгер колуңа келсе өз баламдай карайм.

- „ын элеби, үйүбүз болсо эле болду эле, сизге ойдогудай а€л болуп берем.

- ∆аным десе, чын пейлиң менен тийсең үй да болот.

“үнү бою экөө дайыма ошол бөлмөдө болушчу болду. јл жердегилердин баары экөөнүн мамилесин билип калышкан.

”бакыт өтүп айдын а€гы болуп калганда √үлсара айлыгын алып,  айсарбайдан да акча алып айылга барып бир баласын алып келмек болуп жаткан. ћейманкананын таза, жакшы жасалгасынан улам кардарлар көп болуп,  айсарбай дагы бир айдыкын эсептешээрге эки күн калганда жүз миңден ашык топтолгон акчадан жыйырма миңди жашырып алып √үлсарага айлыгына беш миң, андан сырткары беш миң берип, ошол күнү коштошо албай бөлмөдө дагы эркелешип-эзилишип жатышты.

Ёртеси эрте туруп кетмек болуп атты √үлсара.  үн тийип калганда бир жумага чейин ордун бирөөгө өткөрүп бергиче эки сааттай өтүп кетти. Ёми шашыла чыгып баратканда алдынан Ёмил менен Ўахзада чыга калып, √үлсара турган ордунда селдейип катып калды. Ѕирок алар ага жөн гана баш ийкеп коюп эч нерсе болбогондой өтүп кетишти. Үнсүз турган ордунда каткан √үлсара көптөн кийин гана эсине келип, шашыла басып чыгып баратып ызаланып алды: "јкмактар, бул жерге эмнеге келишти? Ѕалким жатып кеткени келишкендир.  айсарбайга жолугуп анан кетейин" деп ойлоп сыртта бир аз туруп калды эле, пол жууган а€л:

- јй √үлсара, мейманкананын ээси жанагылар, көрдүңбү келгенин? - деп ага табалагандай карап жылмайып койду.

-  айсы? - √үлсара ого бетер эси оой сурады.

- јзыр сенин алдыңан чыгышты го, сулуу келин күйөөсү экөө.

- ќшолорбу?

√үлсара таңгала карап туруп калды. јл өзүн өйдө көтөрүп, бирге иштегендер менен сүйлөшчү эмес. Ёгер алар менен мамиле түзүп сүйлөшсө чыныгы ээси ким экенин угуп билмек. јргасы кете түшкөн ал алдыга кадам таштап кетип атты. »чинен  айсарбайды жек көрүп кетип жатты: "ћейманкананын ээси башка экенин айтып койсо болмок экен. ћейли, бир айда он миңди ким бермек эле, эми басып келбейм", деп кетип жатты.

Ёмил менен Ўахзада кирип  айсарбай менен эсептешип, күнүнө элүү адамдан түнөп жатканын билип, отуз күнгө айлантып көрсө акчасы жетпей калды.

- Ўахзада “уратбековна, он күнгө чейин адамдар аз болуп атты, мына он беш гана күн болду, - деп  айсарбай кайсалактап жатты, - жумушчулардан он кишиге беш миңден айлык акысы берилди.

- ћакул, ар бир кардарды жакшылап тейлегиле, акысын эки миңге көбөйтөбүз, кассага так, жакшы иштей турган кассир алуубуз керек, - Ўахзада салмактуу сүйлөп Ёмилди карады, - сен бир жума биердеги абалга көз салышың керек экен.

- “уура, сен үйдү караштыр, кардарлардын канчалык келгенин жана талаптары кандай экенин билейин.

- јстыңкы кабатка кафе ачышыбыз керек, колдон келишинче чет элдиктер бизге кардар болчудай шарт түзүшүбүз керек.

- Ёң сонун, Ўахзада “уратбековна, ал эми кассирди издебей эле койсок болот, бир келин бар, кесиби бухгалтер, абдан так иштейт.

- јл кайда? - Ўахзада Ёмилди бир карап алып, директорго көңүл бура кулак түрдү.

- јзыр эле жумуштары менен чыгып кетти, √үлсара јлымбекова деген келин.

- Ѕолбойт, аны бул жерден көрбөйүн! Ёгер аны жумушка алган болсоңуз сиз да өз ыкты€рыңыз менен жумуштан кете берсеңиз болот!

- Ўахзада “емирбековнаЕ

- ћен айтчумду айттым, айрыкча кассага иштей турган адамдын баардык документи сейфте сакталсын!

Ўахзада ордунан туруп сыртка чыгып бөлмөлөрдүн тазалыгын карап, шейшептердин жыйналганын көрүп жүрдү. Ѕир сааттай болуп, анан экөө ээрчише чыгып баратканда:

- √үлсара биерге кандайча келип калды? - деп Ёмилди карады.

- Ѕилбейм, жарнаманы угуп келгендир да.

- “обо, адамдар кандай жаман ээ, көрүшпөй кала тургансып.

- Ёми ошондой болот экен да, ушу √үлсараны ушундай кылат деп ким ойлоптур? “агамдын үйүнө деле барчу эмесмин, анча жакын өскөн жокпуз да.

-  ой эми, ан үчүн сени күнөөлөмөк белем, өзүнүн адамдык акыл-эсинин жеткен чеги ошол тура. јта-энеси у€ттуу кишилер экен, мен акчаны албай койсом деле болмок, мени тоотпогонсуп алдаганына өчөшүп койдум.

- јл туура эле болду.

ќшол жерден сөздү токтотуп өздөрү сатып ала турган үйдү эстеп киоскиден "¬ечерка" алышты. ∆арнамаларды карап отуруп үч төрт сатыла турган үйлөрдүн дарегин алып ар бирине барып көрүп, акыры бир үйдү жактырып анын баасын сүйлөшүп, кожоюндар менен келишкенден кийин сатып алышты.

Ўахзада ќштогу үйүнө јкинди балдары менен көчүрүп келип, алардын үйүнө уста салып койду. —ейде керилип келин жумшап, ал турсун баары жай жайында болуп көңүлү тынып калды. Ѕаштагыдай кара жумуш жасап: "Үй тиричилигим калды" деп тынчсызданмай жок.

∆амал алар менен кошо келди.  ыбырап ашканада тамак жасап, үй жыйнап мебелдердин чаңын сүрөт, кир жууп, кечке жаны тынбайт.  ээде —ейде ага жардам бермек болуп эриккенден кармалашып калса ага ∆амал көнбөйт. —ейде ага боору ооруп өзүнчө жакасын карманып, жаратканга миң мертебе ыраазы боло уулунун өмүрүнүн узун болушун тилеп, басса-турса күбүрөнүп алат. ”ул-келининин ынтымагын тилеп, жүрөгүнөн Ўахзадага ыраазы.

Ѕир күнү телевизор көрүп отуруп зериккенинен сыртка чыгып дарбазадан баш бага жолду карап туруп калды. јйланасын карап алып тээ ары жакта эл жүргөн калың бакты көрүп ошол жакка жөнөдү, эл эс алган жер экен. „урулдап ойногон балдар. јта-энелерин ээрчиген наристелерди көрүп көз алдына неберелерин ээрчитип ойнотуп жүргөнүн келтире өзүнчө жылмайып алды.  анча отурганы белгисиз:

- —аламатсыңарбы? - деген чоочун үндөн селт эте караса маңдайында салабаттуу, акчач адам турган экен.

- ја-а, саламатчылык, - —ейде кайдыгер гана кайрадан ойноп жаткан балдарга бурулганда тигил адам ага кайрылды:

-  арындаш, жаныңызга отурсам болобу?

- ќтура бериңиз, - аны таңыркай көңүл бөлө карап койду.

- јйып этпе карындаш, адам картайганда эрмектешээр бирөөнү издеп калат экен. Ѕалдар жумушка кеткенде үйдө жалгыз калам, жанагы телевизорду карап отуруп тажап кетем, анан сизди көрүп басып келдим.

- »йи, - деп койду —ейде кайдыгер.

-  үйөөңүз барбы? - деди тигил адам капысынан.

-  үйөөм жок аба, жалгыз уулум бар.

- ја-а, уулуң үйлөнгөнбү?

- ќоба, үйлөнгөн, мен дагы небере күтүп жүрөм.

- ∆акшы-жакшы, карындаш, менде неберелер бар, аларды бала бакчага беришет, мен карай албайм. Ёмесе таанышып алалы, мени  убатбий аке деп койсоң болот.

- »и-ий, - —ейде өзүнчө аны карап жылмайып алды, - таанышып дейсизби?

- јнан эмне, минтип кобурашып отуруп бир бирибиздин ысымыбызды билип албасак болбойт да, карындашым.

- ћейли аке, менин атым —ейде.

- ∆акшы-ы, -  убатбий ойлонуп отуруп калды.

јл ушу тушта өзүнө карай турган а€лзатын издеп жүргөн эле. ”лам көз кырын —ейдеге узата анын сымбаттуу мүчөсүн көрүп суктанып алды.  антсе да эркектана эмеспи, алтымыш жетидеги адам минтип куураган дарактай колдорунун тамырлары көөп, чачтары аппак болуп калса да ички сезими жаш жигиттей өрөпкүп турду. Ѕирок эч нерсе дебеди, жөн салды аркы-беркини кобурап койот. —ейде аны менен чечилип сүйлөшпөсө да "ийи, ооба-ооба" деп коюп отура берди.  өпкө отурушту, анан —ейде ордунан туруп кетмек болгондо аны караган  убатбий:

-  үндө келесиңби? - деп сурады.

- ∆о-ок, бүгүн эле.

-  елип турчу карындашым, эрмектешип туралы.

 убатбий андан өтүнгөндөй караганда —ейденин жүрөгү "зырп" этип анын көзүнөн көздөрүн ала качты. ќшол ирмемде  убатбийдин көз карашы анын көзүн жалтантып, жаш кездегидей бир башкача сезим пайда болду.

- ∆акшы калыңыз, - деп —ейде шашкандай бат-бат басып узап кетти.

- ∆акшы бар!

 убатбий аны артынан карап туруп анан ордунан турду да илкий басып үйүнө жөнөдү: " елбеттүү а€л экен, кокус мага тийсе картайган убагымда бир бакыттын даамын кайрадан таткан болоор элем" деп көрүнбөй калса да бейтааныш а€лдын караанын издеп улам ал кеткен тарапты карап коюп кетип жатты. Ѕул адам өмүр бою университетте мугалим, ректор болуп иштеген профессор  убатбий »саевич болчу. ј€лынын өлгөнүнө беш жылга а€к басса да үйлөнгөн жок, эми гана уул-келини жумушунда көбүрөөк кармалып, неберелери окууда, бакчада болуп үйдө жалгыз калганынан улам үйлөнүүнү ойлоп калган. Өзүнүн замандаш дос-жоролору аны эбак эле "үйлөн" дешсе да болгон эмес эле. јзыр гана өмүрдүн кызыгы да, жашоонун маңызы, жыргалы да үйдө а€лдын болушунан экенин сезгендей жаш жигиттей жүрөгү алып учуп, бир көргөн ак жумал балпайган, өзүнөн он, он беш жаш кичүү көрүнгөн а€лды кайрадан көргүсү келип ээлигип үйүнө кирди. јл келгенде үйгө уул-келини келип калган экен. ”улу Үрүстөм атасын бир карап алып:

- Ёэ ата, бүгүн көңүлүңүз ачык го? - деп калды.

- Ѕалам, мен дайыма эле ушундаймын да, - деп  убатбий мулуңдап койду.

ќшол бойдон унчугушпай калды.  убатбий ушул шаарда чоңоюп, окуу жайды бүтүп, андан кийин иштеп жүрүп балдарын орусча окутканда дагы үйүндө өз эле тилинде сүйлөгөнгө тарби€лаган: "Өз эне тилин унуткан адам өзүн жоготкону" дечү ал дайыма. " олуңардан келсе ар тилде сүйлөгөндү үйрөнгүлө, асти эне тилиңерди унутпагыла", деген атасынын айтканын угуп балдары да үйүндө дайыма кыргыз тилинде сүйлөшүп, эми балдарын да ошол тарби€да өстүрүп жатышат.

—ейде үйгө келип душка түшүп алып, күзгүдөн өзүн карап көпкө турду: "Ѕыйыл кырк тогузга чыгам, канча жыл болду? ∆алгыздык менен өткөн өмүрүмө өкүнбөйм дечи, бирок негедир мен деле а€л экенимди, менин да жүрөгүмдүн эңсөөсү, калоосу бар экенин таптакыр унутканымды кара.  ой, кайдагыны ойлоп атам, эми кудай урбадыбы, уулум минтип бактылуу болуп турганда" деп ойлоп алып, анын ички оюн Ёмил менен Ўахзада билип туюп койгондой артын жалт карап алды да, мындан беш жыл мурун болгон оку€ны эстеп, жылма€ барып креслого отуруп алып телевизордун пультун басты. Ѕирок анда болуп жатканга көңүл бурбай, көз алдында Ўариптин элеси турдуЕ

Ўарипжан айылда фермер болчу, а€лы оорукчан болуп төшөктөн турбай калган. —ейде ошол күнү үлүшүнө тийген жеринин китебине барган болчу. Ўарипжан —ейдеден эки-үч жашка кичүү эле.  еңседен чыгып келе жатса алдынан чыгып учурашып, колун кыса кармап тийишип калды.

- ќой жеңе, тим эле кыздай болуп үйдөн чыкпайсың да?

-  айда бармак элем? - —ейде аны сүйө бербей колун тартып алды.

-  ойсоң жеңе, кылыгыңыз бир топ эле го, акем өлгөндөн бери сиз жөнүндө бир дагы чаңдын чыкканын билбедим, болбосо эри өлгөн далай эле а€лдардын чаңы чыгып таскагы күлүк атай элге жеткенин угуп жүрөм, - ого бетер кыйшалактай сүйлөдү.

- Ѕолду Ўарип, эл көрсө у€т, эми жаш эмеспиз да? - —ейде өтө бермек болгондо ал алдын тосуп калды:

- Ёл көрсө эмне экен? ћенин а€лымдын оорукчан экенин, буулуккан аттай оолугуп турганымды баары билишет, сиз да, мен да тирүү жанбыз, туурабы?

- Ѕолду дегенди угасыңбы же? - —ейде ачуулу колун тартып алып басып кетти.

- Ўашпа жеңе, чериңди жазам бир күнү!

Ўарип артынан кыйкырып кала берген. ќшол жылы Ёмил ооруп төшөктө болчу. Үйүнө келип ызаланып ыйлап алып анан уулуна тамагын берип болуп малына чыгып короолорун бекитип коюп бери бурула бергенде артынан шаптай колдор бекем кармап оозун басып, жыйылган чөптүн түбүнө көтөрүп барды да арыдан бери жулмалап максатына жетти. ј€л деген аруужан, ыйык эне, чалкыган деңиз, мээрими чексиз зат. —ейде ошондо унчукпай көпкө жатты, көрсө анын деле эңсөөсү, эркектен күткөн сезими бар экен.  өптөн кийин ордунан туруп кийимин күбүп, жоолугун оңдоп үйүнө жөнөгөндө Ўарип аны колдон алды:

- ∆еңе, тескери карабачы, мен күндө келип турам, ушул жерден жолугуп туралы. ј€лымдын оорукчан экенин билесиз, жок дебей күтүп алчы, жеңе? - деди.

- Ѕолбойт, ушуга ыраазы бол, урушуп бетиңди тытсам болмок, бирок антпедим. ћындан ары келбей жүр, балам үйдө ооруп жатса менин минтип жүргөнүм туура эмес!

- Ёчтеке болбойт, эгер өзүңүз чыгып жолукпасаңыз үйгө түз эле кирип Ёмилге ачык айтам, "апаңа үйлөнөм, уруксат бер" дейм.

- ќшо кантип болсун, өзү ооруп жатса, жүрөгү ооруп калбайбы?

- јнда өзүң чыгып жолугуп жүр!

- ќй деги кандай немесиң, тим эле зордойсуңбу? - —ейде ушинткен менен жумшара караңгыда жылмайганы көрүнбөй аста айтты, - у€тың деле жок экен.

- ”€тты эмне кылам, а€лым бар менен жоктун ортосунда жатса, мен дагы жашашым керек да? - Ўарипжан аны кучактап өөп кирди, - көптөн бери а€л жытын сагындым, ишенсең.

- ј€л сагынганда, тапканың мен болдумбу? ќбуң менен болсоң, коңшу-колоң көрүп калса эртең эле дуу сөз кылат.

- —өз кылса өзүм алып алам!

- —ен мени шерменде кылганы жүрөсүңбү? "Ѕаласы ооруп атса —ейдени кудай урду" дебейби. Ёкинчи дагы ушинтип келе турган болсоң өзүмдү асып алам, сени күнөөлү кылып элге айтам да, өлүп тынам!

—ейде булкуна үйүнө кирип кетти, Ўарипжан унчуга албай кала берди. ќшондон кийин көпкө чейин келбей жүрүп Ёмил ооруканага жатып калганда дагы келди. Ѕул жолу ал амал менен бир аз акча алып Ёмил ооруп атканда жардамым болсун деп күндүзү келиптир. —ейде аны урушса да, ары айтып бери айтып түшүндүрсө да болбой жалынып-жалбарып кечинде келээрин баса белгилеп кетти. Ѕирок ошол кезде —ейде да жалгызсырап кейип жүргөн, үндөбөй кала берди. Ўарип Ёмил ооруканадан чыкканча келип-кетип жүрдү, жээрине эт алып келиптир, бир койдун эти. ƒары-дармегине акча берип, жардамын а€бады. —ейде да ага көнө түштү. Ѕир айдай ооруканада жатып эч жылыш болбогондо Ёмил чыгып келди, буту баспай жаткан жеринде кээде өлүп калгысы келип, апасын а€п мелтиреп ичпей-жебей жата берчү.

Ўарипжандын а€лы өлүп, келбей калды. јл арада —ейде Ёмилди көзү ачыкка көрсөтүп жүрүп, ал акырындап басып калган болчу. ќшондон кийин —ейде өзүнчө сактанып Ўарипжандан коркуп жүрдү, бирок ал а€лы өлгөндөн кийин өзү дагы ооруп калдыЕ

—ейде ушуларды ойлоп отуруп: " окус ал өзү ооруп калбаганда үйлөнөм деп келип у€т кылмак. Ёмил макул болот беле, же жокпу, ким билет?" деп термеле ой учугун улап, көзүн күзгүдөн албай отурганда сырттан Ёмилдин дабышы чыкты.  үзгү креслого тушташ, чоң эле. јл өзүн дагы бир жолу карап алып сырткы бөлмөгө келин-уулун утурлай басты.

- јпа кандай, эриккен жоксузбу?

Ўахзада аны өөп учурашып, андан кийин Ёмил:

- јпамдын маанайы көтөрүңкү го, жакшы кино көрүп аттыңыз беле? - деп күлүп койду.

- ќоба балам, жакшы кино, жакшы түшүм силерсиңер, силердин ишиңер жүрүп ойдогудай болуп бактылуу болсоңор эле менин маанайым ачык болот да, садагаларым. Ёми эриктирбей бир эрмек таап берип койсоңор эле болду, - келин-уулун карап жылмайып койду.

Ўахзада иймене карап коюп өз бөлмөсүнө өттү. Ѕул убакта анын боюнда бар болчу. Ёч кимге айта элек, өзү врачка көрүнүп билген. јңгыча "кечки тамак да€р болду" деп ∆амал аларды чакырды. „огуу отуруп тамактанышты да, залда отурушканда Ўахзаданын көөнү айнып кускусу келип ашкана тарапка чыкканда —ейде:

- ќо кудай, Ўакым кош бойлуу болуп калган го, айланайын жараткан жалгызыма бере көр! - деп кудуңдай артынан кошо чыкты. Ўахзада кусуп жаткан, - айланайын десе, кудай берет экен, Ёмилиме уул-кызды убай-чубай төрөп берип койсоң этегимди бокко малып отуруп калайын.

- јпа, - Ўахзада кусуп алы кетип, —ейдени кучактап калды.

- —адага кетейин, кудай багыңарды, үзүрлүү өмүрүңөрдү узак кылсын, эч кейий көрбөсөңөр экен, неберемди алып мен айылда эле жашайт элем.

-  ойчу апа, айылда эмне бар?

Ўахзада жуунуп алып аны менен кошо басып үйгө кирди. Ёмил балалуу болоорун билгенде кубанганын айтпа, азыр ал Ўахзада эмне десе да€р турду. Ѕирок ал эмне демек - баары бар, каалаганы колунда. Ёмил өз ичинен кудайга ыраазы. Ўахзада: "Ѕарга көппөйүн, кудай кулум деп ишим улам өргө карай өсүп баратканда текеберчилик кылганым күнөө. јта-энемдин жаткан жери жайлуу, топурагы торко болуп, жандары жаннатта жайгашса экен. Ёмил өз кесибинде иштейм десе өз оюна койом, болбосо бизнесибиз жүрүп турганда чогуу болгонубуз эле жакшы болмок" деп ойлоп калат. јйылдагы үйүн бүтүрүүгө ашыкпады, улам керектүүсүн алып барып берип өзү көрүп турат. јны эки кабат кылып тургузуп атты. ќюнда бирине кичүү иниси турса, ќштогуну улуусу ∆анболотко арнап жатты. Ѕирок анысын эч кимге айтпады. јкиндин бактысы ачылып, ары басса да, бери басса да мактанып көтөрүлүп, бирди кийип, бирди чечип кайкалай баштаганда јсылкан сиңдиси ага жолугуп калды. Ёкөө учурашкандан кийин:

- Ѕаарын уктум, эже. —енин тилиң менен мен ага жаман көрүнүп калган элем, эми ага көрүнбөй эле койойун, - деди.

- ќй көңүлүңө эчтеме албай эле кой, Ўакы абдан кечиримдүү болуп чоңоюптур. Ѕир ооз таарыныч кылган жок. Үйдү болсо өзү бүтүрүп атат, мен болсо барып гана көрүп койом, ишим да жок. Ѕалдарды болсо каалаганын алып берип жыргап эле калышты.. ћенин көңүлүм үчүн андан кечирим сурап кой, андан эч нерсе деле болбойт.

јкин сиңдисин үйгө ээрчитип келип а€бай сыйлады. јсылкандын ичи тарып, бир жетим кыздын ушунчалык байып кеткенине ичинен көрө албай турду:

-  антип байып кеткен бул шүмшүк? - деди ага жини келгенин жашыра албай.

-  ой кокуй антпе, балдар укса жаман көрөт. Ўакы айтпаса деле ушу экөө мага канча айтышат: "Ёжемди тайнем менен таежем а€бай урчу. Ёжем дагы жакшы адам болуптур, башка болсо бизди карамак эмес" деп.

- ќшо балдарыңдын акылы жок да! ”шу шүмшүк үчүн алты жылы түрмөгө отурдуң, дагы жеңилдик болуп амнисти€га илинбесең эмдигиче жатмаксың!

јсылкан ого бетер жини келе сүйлөп жатканда чоңойо түшкөнсүгөн ∆анболот залдан чыгып келатып таежесинин үнүн угуп жакындай келди да:

- Ўакы эжемди кордоп эмне жакшылык таптыңар? Ёми дагы аны жаман көрүп атасыз, эгер дагы Ўакы эжемдин атына жаман сөз айта турган болсоңор, келбегиле! - деди.

- ќмээй, кара мобу балаңды! —илерди биз бакпасак эмне болот элеңер?

- Ёгер силер келбегенде Ўакы эжем өзү эле багып алмак. Ѕаарын өзүбүздүн мал менен эле бактыңар да, бизге эмне, өз жаныңардан алып келдиңер беле?  амбар чоң атам өзүбүздүн малды бербеди беле, баарын билебиз.

- ”улум, улуу кишини антип айтпа, сен эми чоңойдуң, эжең силерди окутам деп атпайбы? - јкин ∆анболотту ты€ сүйлөдү.

- јнда Ўакы эжеме асылганды коюп жүрүшсүн.  елсе сыйы менен келип кетсин, ансыз да эжемдин жүрөгү кенен, пейили таза үчүн баарын кечирип, атамдын арбагы үчүн үндөбөй бизди жер каратпай минтип заңгыраган үйдү берип, кардыбыз ток, киймибиз бүтүн болуп отурат! - деп ∆анболот сыртка чыгып кетти.

- ”шуну укмаксың! Ѕулардын жүрөгүндө калыптыр да. ћени шайтан айдабаганда “уратты кызганып эмне кылам десең, - јкин ыйлап калды.

- Ѕалдарыңды жаман көндүрүп койуптурсуң эже, билсең сенин түрмөгө отуруп калганыңа жинибиз келип эле ошо кызыңды жек көрүп калганбыз. Өзүң да айтып бергенсиң, - јсылкан күнөөлүдөй отуруп калды.

- јнан эмне кылам? "“өрөбөй каламбы?" деп жүрүп ушуларды төрөдүм. “үрмөдөн келгенден кийин ким жардам берди? ∆акшылап сурап да койгон жоксуңар. Ёлебес болсо басып келип койгон жок, бир туугандай болуп. ”шуларды же кийим алып бере албай, же кардын тойгузалбай калганда Ўакыны издеп таап, мына азыр баары бар, балдарым эл катары болуп калды.

- Ёлебесиң өзү зорго жашап атат, анын да балдары чоңойгон, бирде ток, бирде ач болуп эптеп күнүн көрүп атса сага кайдан келалмак эле?

- ƒеги айтам да. “урат ушу кызды биздин багыбызга эле алып келген экен, акылсыздык кылып апасынын өлгөнүнө карабай жек көргөнүмдү кара. ”шу кызы болбосо төрөгөндөн үмүт үзүп койбодум беле?

- Ѕолду эми, мактайт десе эле аны жерге-сууга тийгизбей калбай, - јсылкан ичи тарып эжесине карады, - андан көрө Ёлебес кыйналып калды, балдары чоңоюп. ∆е эшигинде малы жок, билгизбей кайрылышып койсоң боло?

- Ёэ кокуй, өзүмдү үч балам менен заңгыраган үйгө киргизип, баарын да€рдап берип отурса эми иниме да сурайынбы?

- јны айтпай эле "балдарга" дебейсиңби?

- ∆о-ок жок, анте албайм. Ѕалдарды, мени кошуп машинасына салат да өзү алып чыгып керегибизди алып берип, продуктунун баарын подвалга толтуруп коюп атат. јнан эмне кемим бар? јндан көрө май менен чайды, кантты эптеп берейин, сен алып барып бер.

- јл бергениңди өзүм албайынбы, мен эле ашып-ташып атат дейсиңби?

- ћейли анда, аны балдарга көргөзбөйүн, алар сени жаман көрүп калыптыр.

јкин шыбырай сүйлөдү. Ёкөө көпкө отуруп, јкин анан ачкычтарын алып подвалга кирип үч литр май, беш пачка чай, беш килдей шекер салып чыкты. јны көргөн јсылкан кубанып кетти:

- џрас болбодубу, соодабыз да болбой акчабыз артка кетип, а€бай кыйналып аттык эле, анда-мында келип турайын.

- ќоба, бир кезде жыландай суук көрүнгөн кыздын тамагы ширин болот! - ∆анболот босогодо эки колун бооруна алып карап турганын көргөн эже-сиңди эчтеке дей албай бирин бири карап туруп калышты. јл алардын жанына келип, - ушуну менен экинчи келбей койсоңуз да болот, болбосо эжемден кечирим сурап бир кездеги күнөөңүздү жууп, анан келиңиз! - деп ∆анболот үйгө кирип кетип баратып апасын карады, - апа, дагы сиздин бир тууганыңыз үчүн унчукпай турам, сизди сыйлайм, эгер жүзү жарык, сый жүргүсү келсе эжемден кечирим сурасын! - деп кирип кетти.

ќшондо экөө тең унчукпады. јкин јсылканды узатып чыгып баратканда “емирболот чыгып:

- ”багында атама жакшыраак куран окутканга жараган эмесиңер, мындан кийин келбей эле койсоңор болот! - деди. јсылкан жини келип алкылдагысы келип барып колундагылардан куру калчудай үнсүз чыга жөнөдү, - элдей болуп тайке-тайыбыз бизди убагында адам деп койгон эмес. Ѕиз ачка-ток, ач-жылаңачыбызда кабар да алып койбой, эми кантип "эжем" деп отурасыңар?!

јкин кайрылып ага эч нерсе дей албады. јлар туура айтып жаткан эле, анын үстүнө Ўахзаданы уруп-сабап жатканда чырылдап ортого түшө калса да экөөнү түртүп коюп кулагын чоюп, чачынан жулуп урганын бала болсо да эсинен чыгарбай көп эстечү. јны јкинге да эчен жолу айтышкан.

јсылкан чыгып кеткиче шашты:

- Ёже, Ўахзада би€кка качан келээрин билбейсизби? Ёгер келгенин билип калсам кечирим сурабасам болбойт, - деди эжесин карап күнөөлүдөй күңкүлдөй.

- ∆акында келишет, тиги үйдү бүтүп калышты. Үстүн жабат, ошондо кел, мен айтам. Ёлебести да айтып койгула. Ёми силер буга жармашсаңар эле жашап кетесиңер, биерде төрт дүкөнү бар, ошого иштесең эле айлыгың он миң болот, - јкин дагы балдары аны аңдып угуп койгондой шыбырап артын карап койду.

- ћакул анда, балдарга деле айтсаң эже, мен эле ушуларга жоо болуп жаман көрүнгүм келди дейсиңби? - деп ары басып бараткан да алдынан машина чыгып калды.

Ёкөө тең делдейе карап калганда жетип келген машина токтоп, андан Ёмил менен Ўахзада түшүп, јкин менен учурашып атканда “емирболот, ∆анболот, √үкү үчөө жүгүрүп чыгып кучактап калышты. јсылкан басып кете албай, же учурашалбай турганда Ўахзада ага бурула:

-  елиңиз, таеже, - деди, ал аны келатып эле тааныган, - эмне, кетип атасызбы?

- ја-а, ооба-ооба, кетип аттым элеЕ

јсылкандын оозуна сөз кирбей селдейип туруп: "“им эле укмуш кыз болгон экен, жакшынакай күйөөгө тийип алыптыр, бакты кудай берген тура" деп ойлоп атты.

-  ириңиз, конок болуп кетиңиз таеже. ћен ба€гы жетим кыз эмесмин, чоңойдум, "атаңды өлтүргөнгө энеңди алып бер" деген сөз бар го элибизде, менин сыйымды көрүп кетиңиз, - дегенде баары экөөнү карап туруп калды.

Ўахзада үйдү көздөй басканда гана алар да артынан жөнөдү. јсылкан не кыларын билбей турган ордунда катып калды эле, јкин:

- ∆үрү эми, кетип калсаң болбойт.  өрдүң го, Ўакы ушундай бир деңиздей кең пейил жан, секетиң кетейин десе, кудай ошон үчүн берип атат да, - деп јсылканды алып кирди.

Ўахзада андан кийин эч нерсе дебей, жөн гана инилери, сиңдиси менен сүйлөшүп, окуу жылы жакындап калгандыктан кем карчын сурап отуруп:

- ∆анболот, “емирболот, кана бул үй менен айылдагы үйдү кимиңер аласыңар? Ёкөөңөр чечкиле, улууңар айылда каласыңарбы же кичүүңөрбү? - деп экөөнө жылма€ карады, - атамдын ордун жоктотпой үйдү бирөөңөр карап ээлик кылышыңар керек!

- ћен кичүүмүн да, апамды алып мен ошол үйдө калам!

“емирболот өзүн айтканда ∆анболот аны карап

- Ёгер шаарда турам десең оюңду айт, бизге кудайым ушул эжемди берип койгонго ыраазы болуп, бактыбызды колдон чыгарбай эжеме канат-бутак болуп жардам бере турган болушубуз керек! - деди ∆анболот.

- “уура, “емирболот кичүү, ошондуктан ал айылдагы үйдө болот, аралыгыңар анча алыс эмес.  ана ∆анболот, бул үй сеники мындан ары, паспортуңду алган күнү өткөрүп берем.

Ўахзада ушинткенде экөө тең келип ага таазим кыла эки жагына отуруп алып:

- Ёже көп жашаңыз, биздин ырысыбызга аман болуңуз.

- Ѕиз ыраазыбыз сизге, - дешип кубанычтуу жылмайып эжесине эркелей экөө эки бетинен өөп, - арбак ыраазы, биз ыраазыбыз! - деп сүйүнүштү.

јсылкан буларды угуп унчукпаган менен ичи күйүп турду: "“им эле талаадан тезек тергенсип аз убакытын ичинде оңой-олтоң эле бул кантип байып кеткен? Ёми балдарды окутуп койсо мени өмүр бою кекетишет, жакшылык кылбайт. ∆ыргаса мунун арты менен эжем жыргайт, мага эмне?" деп күйгүлүк тартып отурганда:

- “аеже, акыбал кандай анан? “урмушка чыкты деп уктум, жашоо шарт жакшыбы, балалуу болгондурсуз? - деп Ўахзада ага эч нерсе болбогондой күлө карап койгондо эмне дээрин билбей јсылкан өңү бузула ыңгайсыз абалда жооп берди:

- ∆акшы-жакшы, үч балалуу болгомЕ.

- Ѕаланын кадырын балалуу болгондо билесиң, жашоонун кадырын адам билет малдын кадырын эт жеген билет. Ёже, баланын кадырын билип калыпсыз, - јсылканды карап кашын кере жылмайганда, ал ого бетер чүнчүп башын ийкегенден башка сөзгө келбеди.

- Ўакы, таежеңди кечирип кой кагылайын, ансыз да сенин жүзүңдү карагандан у€лып зорго отурат. Ѕизди үйгө издеп барып таппай би€кка келген экен. —ени сураганынан качан келээрин билбейм деп аттым эле, - јкин Ўахзаданы карап сиңдиси экөөнү жараштырмак болуп жай сүйлөдү, - астыңа келсе атаңдын кунун кеч деген.. - деп алып өзүнүн сүйлөгөн сөзүнө такала калды.

- јтамдын кунун кудай кууйт апа, эгер башка бирөө, эркек адам өлтүргөн болсо, атамды өлтүргөнгө энемди бермекминЕ - Ўахзада ойлуу ушинткенде јкин ичинен тынып отуруп калды, - мен баарын алда качан унутканмын апа, баланы урат, тилдейт, мен балалык кылып көтөрө алган эмесмин да, кечиргемин эбак элеЕ

- —адага болоюн десе, эсиң барЕ

јкин ушуну айтып ашканасына чыкты, Ўахзада бир койдун этин мурунку келгенде алып келип берген, ошондон тамак жасаганга киришти. Ѕалдар өз бөлмөсүнө кетти, Ёмил эс алганы кирип жатып алды.

- Ўакы, өзүң айткандай анда жаш экемин, мен сенин жүрөгүңдү оорутуп койгомун, кечир сиңдим, жаштык кылыпмын, балалуу болгондо билдим чын эле бала кадырын, - јсылкан жасакерлене экөө калганда күлүмсүрөй сүйлөдү, - жаңылбас жаак, мүдүрүлбөс ту€к болбойт дешет тура, анын сыңары мен жаңылдым, айланайынЕ

- Ёчтеке эмес таеже, баары өттү-кетти, андай боло берет.  ыскасы, мен бир турмуштан орун таппаган абалда болсом, капысынан жолугуп калсак ушинтип кечирим сураар белеңиз? - Ўахзада ага өткүр көздөрүн кадай телмире карады.

- Ѕилбейм, балким сурабас элем, балким сурамакмын, так айталбайм, - јсылкан ачыгын айтты, - анда минтип кайдан жолугушмак элек?

- “уура айтасыз, сурамак тургай табалап басып кетмексиз, - Ўахзада ордунан туруп терезе тушка телмире бир аз турду да, бери басты, - өчүңүз бүткөн чыгаар?! -  аткырып күлүп алды, - ќоба, өчүңүз бар болчу, жездеңиз мен үчүн өлгөн!

-  ечирип кой садага, жакшы адам кечиримдүү болот деген чын, сенин мени, апамдын күнөөлөрүн, сага өткөргөн ыза-кордуктарыбызды кечиргениң адамдык касиетиңдин жогорулугу, - јсылкан болбой эле жасакерленип атты, - ал айтканың туура, менин жездем, сенин атаң эжем экөө ээрчишип ичип жүрүп албаганда бул иш болмок эмес.

- ќшондо акыл айтаар адам болбогон, биз жаш бала болуп колубуздан эч нерсе келбеди, атамдын го ата-энеси өлүп калган, таенем неге аларга акыл айтпады экен? »чпесе мынчалыкка барбайт элеЕ

Ўахзада атасынын өлүп жаткандагы элесин көз алдына дагы бир жолу келтирип алып, көздөрүнөн мончоктогон жаш куйулуп турганда Ёмил аркы бөлмөдөн чыгып келип анын маңдайына тура калып жашын аарчыды:

- Ёй-эй, Ўакы, сага эмне болду? Өлгөн кишини кайра-кайра антип эскерип кыйнай берген болбойт. јндан көрө колуңдан келсе эстеген сайын куран окутуп турганыбыз оң. Ѕолду ыйлаба, таежем да эс алсын, ал киши кечирим сурады, кечириштиңер, келиштиңер да?

- ќоба-ооба, кечириштикЕ

Ўахзада колтуктаган Ёмилдин жетегинде өз бөлмөлөрүнө кирип кетти. јсылкан мелтиреп көпкө отурду. јнын оюнун баары эле Ўахзаданын кантип, кандайча байып кеткенине таң калып да, ичи күйүп да, колунан келсе ага эч нерсени ыраа көрбөй турганын сезип: "“уура айтасың, куураган жетим кызалак.  удайдын ичи кенен да, аз убакытын ичинде ушунча байлыкка жеткирген" деп ызасынан көзүнө жаш тегеренди: "“ытынып деле эчтеке кылалбай жүрбөйбү эчендер, же бул уурдап алды бекен? Ёгер шөмтүрөп жолдо калганыңда сени түртүп кетмекмин, киши демек эмесмин. јйла жок, өгөй болсо да эжемди кашыңа алып үйүн оңдотконго ичим жылып турат. —айда саны жоктордун катарында болгонуңда сени ит тоотмок беле?" деп өзүнчө ойго чөмүлүп отурганда јкин келип баарын тамакка чакырды.

„огуу отуруп тамактанышты. ∆анболот менен “емирболот Ўахзадага бирдемелерди айтып сүйлөшүп, кээде күлүп калып атышты. јкин үндөгөн жок, ал азыр кудайга ыраазы болчу, балдарын эмес өз жанын бага албай кайрадан аракка кирип, үйүндө эчтеке жогуна зээни кейип өлөйүн деп өлө албай, өз жанын өзү кы€лбай жүрүп эстеп калып, уккан дареги боюнча издеп келгенине кубанып алчу: " окус бул болбосо балдарым кара курсактын айынан ар кимдикине жалданып иштеп же ууру кылып үйдөн кетип эмне күндө калат элем? јйттырбай туруп баарын жасап жатат. “уратка алты жыл бою куран окутуп койгонго алым келбеди эле, белгисин коюп, эркек бала кылбай турганды кылып отурат, ошого ыраазы болоюн. Үйдү, үй ичиндеги толгон дүнүйөсү менен берип кайкалаган а€л болдум, болбосо ким элем? ќкуп бүткөн менен иштей албадым, эримди деле жакшы күтө албай кошо ичип жүрүп өлтүрүп тындым.  удайдын көзү түз болуп, кызды балдарымдын ырысына берип атканда үндөбөйүн.  ирин жууп, отун жагып, үйүн шыпырсам да нааразы болбой турган жөнүм бар. ћендей акылсыз а€лды акылы менен жеңип отурат" деп көп ойлоно турган болуп калган.

ќоба, Ўахзада өзү бармак эмес, ал көңүлү калган жерге басып баргысы келбей, инилерин ойлогондо гана толгонуп оор күрсүнүп алып жумушуна алаксып кетчү. ∆андат өлгөндөн кийин ал дайынданган дүкөнчүлөрдөн жыйналган акчаны коротпой сейфке сала берчү, ∆амал экөөнө эч нерсе корочу эмес.  ийин ал акчаларды долларга алмаштырып коюп, мурда товар алып келчү адамдар менен байланышып, бир айда бир жолу »ранга, √ермани€га барып товар алып келип жүрдү. јл кийимди түрлөп кийип же мода кууганга үйрөнбөдү, акыл менен гана иш кылып, кийинчерээк товарды алып келүүгө башка бирөөнү жумшап калган. “өрт жылдын ичинде кирешеси беш миллионго чапты. ќшондо Ёмилди өзү жактырып калып эптеп жумушка алып, андан аркысын өзүнө коймок болуп ойлогон. “агдыр экөөнү кошуп, эми экөө бактылуу жубай, буйруса балалуу да болгону турат. Ўахзада —ейдени Ёмилден да жакшы көрөт. —ейде дагы айланып-кагылып өз кызындай мамиле кылып, кудайга ыраазы болуп жүргөн чагы.

јсылкан эртеси эрте туруп кетмек болуп атканда Ўахзада:

- “аеже, бир эки күн туруп кетсеңиз болмок, - деди чын көңүлүнөн.

ќшондо јкин: "не деген асыл жан, кектегенди билбеген адамдан артыкча пейили таза, жүрөгү боорукер, мээримдүү жаралган!" деп ойлоп кетти.

-  ой антпечи, күйөөм дагы кечиккениме сарсанаа болуп атат го, кичинем ыйлап калбасын, - јсылкан тайсалдай карады, - ыраазымын, жакшы калгыла, - деп чыгып баратканда Ўахзада аны токтотуп колуна эки миң сом берип:

- „ай ичип койуңуз, балдарыңыздын сүйүнчүсү, - деди эле, шашкалактаган јсылкан:

- “им эле койбойт белең, - демиш болуп кайра-кайра ыраазылыгын билдире дарбазадан чыгып кетти.

- Өтө эле боорукер жан болупсуң кагылайын, кек сактабай ушунчалык кылганыңа ыраазым, - јкин Ўахзаданын маңдайынан сылай жүзүнөн өөп имере кучактап ыйлап ийди, - же көргөн азаптарың сени ушунча боорукерликке алып келдиби?

- ∆о-ок апке, мен башка кордук көргөн жокмун, качып чыккандан эле жакшы адамдарга жолугуп, анан ушул үйгө ээ болдум. ћуну айтса ишенгис оку€, кыскасы кудай мага боор ооруду, - Ўахзада да апасын кучактап күлө сүйлөп, - тагдырыма ыраазымын апа. Ѕир өкүнүчүм, атамдын менин төрүмө отуруп сыйымды көрө албай өлүп калганыЕ

-  ечир мениЕ - анткен сайын јкиндин жүрөгүн канжар тилип кеткендей ачышып күнөөлүдөй буркурап атты, - кечир, силердин алдыңарда мен күнөөлүмүн!

- јпа, сизге эмне болду? ћен жөн гана өкүнүчүмдү айтым, сизди күнөөлөгөн жокмун, - Ўахзада јкиндин жүзүнө тике карады, - мындан ары мындай дегенди унутуңуз, мен да эч качан айтпайм.

Ёкөө ээрчише басып үйгө кирди. Ѕалдар али уктап жаткан. јкин өз иши менен алектенип, тамагын ысытып, чайын кайнатканы ашканага кирди. Ўахзада ага жардам бермек болду эле, јкин болбой койду.

Ёмил үйүн көрүп келмек болуп, Ўахзада экөө жөнөп калды. ∆анболот менен “емирболот кошо ээрчип алды, √үкү жаш болгону менен өтө салмактуу, көп сүйлөбөйт, обу жок эркелебейт, бир мүнөздүү, аны Ўахзада ээрчитип алмак болду эле болбой койду. Ёмилдин үйү ээн калган, ќморбай келе элек экен. Ёки жагын карап коюп кайра жолго чыгышты. јндан кайра усталарынан кабар алганы барышты, келсе баары бүтүп, үстүн жаба турганы калган экен, ошол эле күнү шиферге заказ берип, керектүүлөрүн дайындап түшүрдү да үйгө келишти.

—ейде канчалаган түйшүктөрдү тартып, жалгыз уулунун өмүрүн, денсоолугун тилеп жүрүп жашоонун маңызын анча билбеген экен, эми көңүлү тынып, оюна келбегендин баары орундалып, колу ишке тийбей, карта€ баштагандын белгиси болуп чачтарынын агарып кеткенин жүзүндөгү билинер-билинбес бырыштарды карап күзгүдө көпкө отурду: "Ёэ жараткан, ушунуңа шүгүр, уулумдун дени сак болуп эле келиним экөөнүн кармашкан колдору жазылбай, түбөлүк бирге өмүр сүрүп, убай-чубай уул-кыздарды көрүп, бактысы арта берсе экен", деп ойлуу мелтиреп турган калыбында эсине  убатбий түштү. јнын жазы маңдайы, тармалынан келген көгала чачы, өзүнө жарашыктуу муруту көз алдына келгенде өзүнчө жылмайып алды: "Ѕектурсун өлгөнүнө жыйырма жыл болуптур, кайран өмүр өттү го ээ көзгө илээшпей. јттиң, тирүү болуп уулунун бойго жеткенин, үйлөнгөнүн көрсө сонун болбойт беле. "јрбак билет" деген чын болсо билип аттың бекен...  удайым тиги дүйнөңдү берсин, байкушум" деп бир азга өткөнүн эстеп алып ордунан турду: "Ѕала болуп баратамбы, кечке кылаар ишим жок, мен да эриккенимден күзгүгө көрүнчү болдум, тобо.  үнүгө күзгү эмес жоолугумду эптеп салынып, бир жолу зорго бет чайкоочу эмес белем. ”шуну кут кыла гөр, жараткан!" деп эшикке чыгып, эрксиз эле паркты көздөй басканын сезбей калды.

ћурдагыдан толуп, келбети келишип өңүнө чыгып калган бул а€лды көргөн адам кырктарга жаңы эле чыккан келин деп ойлоор эле. Ёлүүнүн астанасын аттап калганы менен сулуу а€л. ќйлуу келатып балдардын ызы-чуусун карап ырахаттанып жай басып баратканда:

- —аламатсыңарбы? - деген үн аны тык токтотту.

- ја-а, жакшысыңарбы? - деди —ейде ага карай жооп ордуна учурашып.

-  андай акыбал, сейилге чыктыңарбы? -  убатбий ал абалын сурап туруп калды.

- ∆акшы, кудайга шүгүр, өзүңөр кандай?

- Ѕиз да жүрөбүз, картайганда эрмектешээр эч ким жок, үйдүн ичи үп, анан жаратылыштын таза абасынан дем алганы чыгам.

Ёкөө катар басып отургучка жетип келишти.

-  анча бала бар, —ейде?

- Ѕир уулум бар.

- ∆акшы экен, жок дегенден көрө уулуң бар экен, ырыстуу а€л экенсиң.

- ќшондой эле болсо экен, жалгыз наристемдин өмүрү узун болсо эле болду.

- Ѕалдардын өмүрүн тилеп жүрүп ата-эне өтүп кетет турбайбы..

- ѕендени ошондой кылып жараткан тура, сизде канча бала?

- Ёки уул, бир кызым бар, өз өзүнчө турушат, небере-чөбүрөлөр чоңойгон, -  убатбий ойлонуп туруп, - бир гана жашым өткөндө кобурашып отуруп чай ичишкенге, ооруп калсаң кашыңда ысылата чай-тамагын сунуп көңүлүңдү көтөргөнгө бир адам керек экен, картайганда жалгызсырадым..

- Ёми бала-чака чоңойгондо ойлонбой эле тагдырдын жазганына моюн сунбасак болбойт го? - —ейде аны көз кыйыгынан карады.

- ќой —ейде, ошентейин дейсиң го, бирок канчалык картайсаң да жүрөк баш ийбейт тура, -  убатбий —ейдеге жакындап жылма€ карады, - уксаң күлкүң келээр, сени көргөндөн бери менден таптакыр уйку качты.

-  ойчу, мындай сөз бизге жарашпайт го? - наздуу күлүмсүрөп койду —ейде.

- Ёмнеге, али жүрөк жалынын жогото элек да, -  убатбий аста келип —ейденин колун кармады, - денеден жан чыгып кетмейинче жүрөк өзгөрбөйт экен да.

- —из абдан эле сөзмөр, дагы тамашакөй экенсиз.

- ∆үрөк жаш да, -  убатбий каткырып койду эле —ейде кызара кадимки жаш кезиндегидей жүрөгү дүкүлдөй муундары калчылдап кетти, - чынымды айтсам, сени сүйүп калдым.

- ’а-ха-ха, сүйүп калдым дейсизби?!

—ейде ойго келбегендей каткырып атканда  убатбий аны суктана карап турду: "”шундай сулуулук болот экен ээ, улгайганына карабай чырайы чыгып турган а€лдын жанында бирге болсом, өлөөрүмдө ырахат алып кумарга батсам арманым болбос эле го?" деп телмирип отурганда күлкүсүн токтоткон —ейде:

- ”шу жашыбызда бизге сүйүү келди дейли, ошонун ырахатына бөлөнүүгө болобу? - деди аны карай.

- Ёмнеге болбосун, жаш кездеги өмүрдүн кызыгын сезбей, оргу-баргы өткөн күндөрдүн эсесин чыгарат. Ѕала кезде бакыт деген эмне, жашоонун кызыгы эмнеде экенин билбеген убакка караганда азыр биздин сүйүү ширин, татыктуу да, кадырлуу да болот. Ѕаса, уулуң үйлөндүбү?

- ќоба..

- Ќеберең бардыр?

- ∆ок, жаңы гана үйлөнүштү, - деди —ейде көңүлсүз, кыска-кыска гана жооп берип.

- ∆акшы-ы. Ѕаары болот, небере да көрөсүң, алар менен чер жазып бактылуу да болосуң, бирок өмүрдүн бөскө жери аны менен толбойт. јдамдын ички сезими, эңсөөсү толмойун бир нерсе жетишпегендей болуп тура берет.

- јз калган өмүрүмдө башка эңсөөнү, калоону эмне кылам?  удайга миң мертебе ыраазымын, ой-тилегим орундалып өзүмө жаккан келиндүү болдум, келиним эмес кызым сымал.

- Ѕолсун-болсун, курдаш. ј€л болсоң да курдаш деп койойун, жаркылдап күлүп отурчу. —енин кабагың ачык болуп жылмайганың өзүнчө эле керемет экен.

- “о-обо, абдан айлакер адам экенсиз, - —ейде аргасыз жылма€ караганда ал өзүн суктана карап турган эле, жүрөгү зырп этип, ток денесине кан аркылуу жүрүп кеткендей болду, - жаш жигит эмесиз да эми?

- ∆аш болбосом да жүрөгүм жаш, сени көргөндөн бери ээленген жүрөгүм алып учуп тынч алалбай жатат.

- —из "сүйүп калдым" деп сөзүңүздү кооздобой эле, "а€л издеп жүрөм, үйлөнгөнгө бой а€л керек" дебейсизби? - —ейде анын көздөрүнө тике карады.

- ќшондой десе да болот, бирок чынында эле жактырып калдым, —ейде.

- ”бара болбоңуз акежан, сиздин жаш жүрөгүңүз ээленип атса менин жүрөгүмдүн жалыны эбак өчүп музга айланган. —езим деген жомокко айланып абага учуп көзгө илээшпей алыс качкан.

-  ой антпе, чырагым, -  убатбий ага улам жакындай отуруп колдорун сылагылай, - берекем, жок дегенде жолугушуп туралы, - деди акырын шыбырай.

- Ѕолбойт, балам эмне дейт? ”лгайганда эр издегеним кудайга да жакпас.

—ейде аны сүйлөтө койбоду, бирок а€лдык назы, жылуулугу менен  убатбийди арбап алгандай сезди. —езген менен моюн бербеди, у€т-намысты туу тутуп: "”шул жашымда эрге тийгеним болбос, ба€гы Ёмил тамашалап уруксат бергенде бир жөн эле, эми келиним эмне деп ойлойт? ”шул ырысыма каниет кылып эле тобо деп жашай берейин" деп ойлонуп ордунан турду.

- ќй, сен кайда? -  убатбий да тура калды, - кетесиңби?

- ќоба, кетейин, балдар келип калса "кайда жүрдү?" деп ойлобойбу?

- ќтура турсаң болмок, жакшылап сүйлөшсөк болот эле, - анын жанынан чыгаргысы келбей  убатбий узата басты, - көрүшкөнчө, —ейде.  елип турчу эми, күндө ушул маалда мен биерде болом.

- ”бактым болсо, жакшы калыңыз.

—ейде узап кетип баратты. „иркин өмүр, "келээриңде бул дүйнөгө агарып аткан таңдайсың, кетээриңде дүйнөдөн батып бараткан күндөйсүң" дегендери ырас белем, улам жаш өткөн сайын эртеңиң сырдуу, кызыктуу сезилип, бүгүн жашоодон тажап турсаң да, эртеңки күндөн үмүттөнүп жашоого эрксиз багынып бересиң. " анча таңды жалгыз жаздыкты кучактап, түндү терметип уйкусуз өткөрбөдүм, кагылайыным, жалгызым атакемди өгөй атанын түрткүсүндө калтырбайын деп, канаттууга кактырбай, тумшуктууга чектирбей багып чоңойттум, эмгегим кайтып минтип колумду сууга салдырбай белен аштын ээси кылып, керилтип төргө отургузуп багып отурат, ушул бактысын кут кыла көр, кудай" деп өз ою менен алек болуп атып кантип үйүнө келгенин сезбей калды. ƒарбазадан кире бергенде короонун эшигиндеги кооз гүлдөрдү көрүп көңүлү сергип ырахаттана кетти, ал азыр жаш секелек кыздай толкундана гүлдөргө колун тийгизе эңкейе калып гүлдү жыттап, көпкө көздөрүн жума туруп калды: "дүйнөдө өкүнбөгөн пенде барбы, өкүнүч-арманы жок жашайбы деги бул жарыкчылыкта? ∆о-ок, андай болбосо керек ээ, бири кем дүйнө деген тураЕ" деп өйдө боло берип ∆амалдын өзүн көздөй басып келатканын көрүп өзүнүн кы€лданганын туюп койгондой у€лып кетти.

∆амал —ейдеден эки-үч жашка улуураак эле:

- —ейде, сага эмне болгон? ∆үзүң албырып, тим эле укмуш болуп калыпсың да?

-  ойсоңузчу, - —ейде ого бетер у€лып алды.

-  ойбой эле, сен бирөөгө жолуккансың го? - ∆амал тамашалап күлүп калды.

- ∆о-ок, кайдан дейсиз, эми мага ким коюптур?

- Ёэ сиңдим, ургаачыга эмне гана жетпейт!  өңүлүң тынч, кардың ток, киймиң бүтүн болсо даЕ - деп келатканда —ейде аны сүйлөтпөй колун көтөрө күлүп ийди:

- Ёже, эжекебай, айтпачы эчтеке! ∆үрү үйгө кирели, мени жөн эле жаш кыздай көрүп тамашага саласыз да.  обурашып отуруп чай ичеличи, кардым ачты.

Ёкөө ээрчише үйгө кирип столго отуруп, ∆амал эбак да€рдап койгон тамагын алып келди. Ѕир азга үнсүз отуруп тамактанышты да, дасторконду жыйып кеткенден кийин —ейде телевизор тиктеп калды.  өптөн кийин өз ишин бүтүрүп келип, ∆амал сөз баштады:

- —ейде, эгер жакшы адам чыкса турмушка чыгып алсаңчы?

- Ёмне? - —ейде чоочуй карады.

- џрас айтам, сен азыр жашсың, көп нерсени каалап, эңсеген курактасың. ”улуң менен келиниң өз оокатын жасай берет. Ёмил жакшы жигит, Ўахзада тандап жүрүп таап алган экен, ал дагы жакшы кыз. Ёмилге да канат, бутак болчу адам керек. Ёмил эстүү, каршы болбойт.

-  антип эже, эми күйөөгө чыкканым болбойт го?

- Ѕолот, эмнеге болбосун? јндан көрө ылайыктуу болсо баш тартпа, өз убактыңды кетирбе!

- Ѕилбейм-билбейм, эже, кантип эми күйөөгө тийем, - —ейде ойлуу телмирип отуруп калды.

∆амал ар кайсыны сүйлөп акыл насаат айтып отурду. —ейденин кулагына эч нерсе кирбеди, көз алдынан күйөөсүнүн кумарлуу кучагын сагынып, жалгыз ары оонап, бери оонап, үшкүрүп коюп, көзүнүн жашы жаздык суулаган күндөр эсине келди: "ћейли, ошентсе да жалгызымдын келечегин ойлойун, аман болуп толгон а€гы бөксөрбөй, кабагы бүркөлбөй, дүнүйөсү түгөл болуп, бөөдө кырсыктан сырткары болсо, ушуга ыраазымын" деп ойлоп, өзүн-өзү сооротту. ∆амал анын зыңгырай ойго чөмүлүп кеткенин көрүп тим койду да, өзү ордуна барып жатып алды.

—ейде креслодо отурган бойдон көзү илинип кеткен экен, ойгонсо таң агарып калыптыр. Ѕут сунуп төшөккө жатпаганга бүткөн бою оорлошуп калган экен, туруп жуунуп келди. јнан базар жакка барып келейин деди оюнда. Ўаарга келгени эки жакты көрө элек, машина менен барып жүргөнгө шаарды анча билбейт эле, кызыгуусу артып: "Ѕүгүн Ёмилдер келээр, алар келгенче кыдырып келе калайын" деген ойдо чайын ичип алгандан кийин жолго чыкты. ћаршрутка менен базарга да келди. Ёл агылып, кайда бараары белгисиз аркы-терки басып жүрүшөт. јр-ар жерде отурган кайырчыларды көрүп боору ооруп, чөнтөгүндөгү үч сомун кармата берди. јндан бери келатса балалуу келин, комуз чертип ырдап жаткан азиз адамдарды көрүп ого бетер жүрөгү ооруду: " аап, базарга жумушум болбогондон кийин эмнеге келдим экен?" деп ойлоп кетип атып, бирөө менен сүйлөшүп турган √үлсараны көрүп аны көздөй басып барды:

- √үкү, кандай айланайын? - дегенде √үлсара чок баскандай секирип кетти, - јпей, эмне чоочуп кеттиң?

- »и-ий эже, сиз белеңиз?  айдан жүрөсүз?

√үлсара —ейде менен өбүшө учурашты.

- Ѕотом, а€бай чоочудуң да, ушул жерде соода кылып атасыңбы?

- ∆о-ок, эже, бул классташым. ”чурашып туруп калдым эле. Өзүңүз кандайсыз, денсоолугуңуз кандай?

√үлсара шыпылдап сурамжылап атты.

- ∆акшы. Ѕиерге көчүп келгенбиз, баары жакшы, - —ейде эриккенинен базарга келгенин айтты. - Ѕиздин үйгө келип кирип алгыла дебедим беле, Ёмил эми а€кка барбайт го, үйдү карап отура бересиңер да?

- ћм.. ћен а€кка бара элекмин. ќморбай балдарды кантип карап атат, билбейм, - √үлсара эжесине уурусу кармалгандай мукактанып кетти. - јл үйүңөр бош калдыбы?

- јнан эмне, Ёмил менен Ўахзада кайда болсо, ошол жакта болом да, жалгыз калмак белем? јлар би€ктан мейманкана сатып алышкан. јга бир күнү алпарып келебиз дешти эле. Өзүң кайда иштеп жатасың?

- ∆умуш жок, эже. Ёмне кылаарымды билбей классташыма кеңешип тургам.

- ја-а кокуй ай, тынч эле Ўахзада менен иштеше берсең айына он миң сомдон алып турбайт белең. Ёми минтип жүрө бербей айылга бар да, үйгө кир, аны сенден эч ким талашпайт. Үйдүн жанына эле дүкөн ачып алсаң балдарыңды сонун багасың. ћинтип жүрбө, кагылайын.

- ћакул эже, сөзсүз ошентем, ансыз да балдарымды а€бай сагындым, эмне болуп жатышат болду экен? - √үлсара ыйлап алды. - ќморбай мени ойноп жүрөт деп атат ко?

- ќй ал ошентип ойлосун де, эркек а€лын сагынбай койобу? јндан көрө ата-энең сарсанаа болуп куурады го?  ой, биерде жүрө бербей айылга кет!

-  етем эже, кетпесем болбойт. ∆ол кирем да жок, эптеп кетээрмин.

 алп эле эжесинин ак көңүлдүгүн билип туруп ошентти.

- Ёэ кокуй, бир тыйының жок, шаарда кантип жүрөсүң? - —ейде кабатырлана сиңдисине карады. - „оң шаарда тыйын-тыпырың жок кыйын болгон тура?

-  үнүнө бираз иштейм.  елиниңиз жалгандан менден көрбөсө ушинтип качып жүрөт белем? ћен эчтекесин алган эмесмин, сиз Ёмил экөөңүз туура түшүнбөй калдыңыздар..

-  антип, балам? Ўахзада жалгандан жалаа жапчулардан эмес элеЕ - —ейде ага ишенип-ишенбей, ою алда кайда алып кетти.

√үлсара Ўахзаданы эжесине жамандап кирди:

-  елиниңиз силерди, Ёмил бөлөмдүн туугандарын жолоткусу келбегени үчүн ошентти да, болбосо таза иштеп, соодасын жүргүзүп, бир айдын ичинде ага бергенимдин суммасы жүз миңден ашты. ∆ума сайын элүү, алтымыш миңден берип атсам да ыраазы болгон жок.

-  ой √үкү, садага кетейин десе, ал андай эмес. Ѕиздин кайсы толгон туугандарыбыз бар дейсиң. јтаң менен јйшадан бөлөк жакын тууганыбыз жок. Ѕектурсун жалгыз бала эле, мындайраак туугандары каттабайт деле.

- ќшентсе деле Ўахзада а€бай митаам тура. Ѕайлыгына чиренип өзүн өзү көтөрө берет тура, - дегенде —ейде жээнин андан ары уккусу келбей:

-  ой, мен барайын. ∆өн эле зериккенимен базар аралап көргүм келип баса бергем, - деп √үлсарадан алыстамак болду.

- Ёже, менин кетээрге акчам жок, эптеп бираз акча берип турбасаңыз кантип кетем?  ыйналып кеттим, - деп ыйламсырай туруп калды.

—ейде бираз ойлонуп туруп, бир эсе унчукпай басып кеткиси да келди.  елинин жамандаганга көңүлү кирдеп, бирок биртууганынын кадырын ойлоп,  анчайым укса да капа болоруна көзү жетип, ойлуу туруп калды: "Ѕул ата-энесин тартпай кимге окшоп калган? јлар жоош, момун эмелер. Ѕардар үйбүлөдө өскөн эме тогонок болуп чоңойбой, сук болуп калганын кара, жарыбагыр" деп ойлоп, сиңдисине:

- Ёртең ушу маалда мени так ушул жерден күт. Ѕүгүн Ёмилдер келет, мен алардан сурайм да, алып келип берем, - деп, шарт бурулуп басып кетти.

"”шундайыңызды билем, эжеке. Ѕоорукерсиз.  елиниңизди жаман көрүп калсаңыз, ортоңордо жарака кетет. јнан бай келиниңиздин силерди кандай кылганын көрөм. јл турган анын бизнесине тоскоол болчу бир нерсени сөзсүз ойлоп табышып керек. —ени сызга эле отургузбасамбы!" деп, √үлсара арыта турган товарын көздөй басып кытмыр жылмайып алды.

—ейде келсе Ёмилдер келип калыптыр.

- јпа, кайда жүрөсүз, сизди адашып кеттиби дедим эле, - деп Ёмил апасынын эки бетинен өөп калганда Ўахзада келип бир жагынан колтуктай калып өпкүлөп кирди:

- јпаке, сагынып кеттим сизди, кайда бардыңыз?

- ∆өн эле, эки жакты көрөйүн деп эле басып кеттим эле. Үйдө отуруп зеригип кеттим, кагылайындар, - деп экөөнө бактылуу жылмайып өпкүлөп атты. Ёне-бала кубанычтуу учурашып, анан айылдагы жаңылыктардан сүйлөшүп, алып келгендерин жайып атты. Ѕактысына ыраазы болгон —ейде чечекейи чеч болуп, уул-келинине сүйүнүп отурду. Ўахзада өзүнчө ойго чөмүлүп кетти: "јпама деле кыйын. Өзүбүздү ойлоп, аны ойлобогонубуз туура эмес. Ѕекер кылыпмын, колуна тыйын-тыпыр бербей койгон турбайымбы" деп, Ёмилге карап сөз баштады:

- Ёмил, биз апамды туура түшүнүшүбүз керек, апамдын колуна беш-он сом беришибиз керек.

- Ёмнеге? јга акчанын эмне кереги бар? Ѕаары үйдө турбайбы!

- ∆аңыласың, Ёмил, апамдын да теңтушу бар, курбу-курдашына жолугат. —ени багам деп элчилеп ойноп-күлбөптүр. ∆алгыз сени өстүрөм деп мээнет тартып, өзү жөнүндө ойлобоптур. Ёртең экөөбүз дагы кетебиз, кызмат деген кызмат. јпам бизге теңтуш болмок беле? - деп Ўахзада Ёмилге жылма€ карап туруп, капчыгынан беш миң сом алып чыгып Ёмилге карматты, - ћуну апама берчи, керегине жаратсын.

- Ўакы, апам албай койсо кантем?

- јлат, албаса мага айт, өзүм берем.

Ѕирок асмандан тилегени жерден чыккандай эле болду —ейдеге, адеп Ёмил ага акча сунганда ал чоочуп:

- ”улум, мынча акчаны мен эмне кылам, ансыз да ичип жеп бекерчи болуп, төрүңөрдө отурганым артык баштык болбойбу деп кыйналып жүрөм, - дегенде Ёмил:

- јпке, бактылуусуңбу, ушуну айтчы? - деди жылма€.

- јйтпа уулум, бактылуу болгондо да кандай дейсиң, териме батпай сүйүнгөнүмдөн кудайга миң ирээт жалынып отурбайынбы?

- ћен дагы бактылуумун апа, бирок экинчи жолу артык башмын деп айтпай жүрүңүз, Ўакы укса таарынат, мен турган жерде эч качан сиз артык баш эмесиз, - Ёмил апасын кучактап эркелей кетти, - сизди бактылуу кылсам арманым жок, апа!

- —адагаң кетейин атам, мен жөн эле оозума киргенин айта койдум, кудай кут кылсын, эми балаңарды көрсөм, неберемди жыттап эркелетсем болду элеЕ.

- ∆үрү апа, тамактаналы, бизди күтүп атышат, - деп Ёмил колтуктай ички бөлмөдөн чыкты.

„огуу отуруп тамактанышып болгондон кийин —ейде өз бөлмөсүнө кирип чечинип, түйгөн чачын жазып алып тарап күзгүгө дагы келди, узун чачы соорусунан ылдый түшүп ого бетер толуп денесине жарашып өзүнө өзү суктанып алды: "јли жаш экемин, уулумдун балдарын багып бергенге жарайм, денсоолугум болсо көөп жардамым тийет экен", деп ойлоп керилип алды.

”шул кезде негедир денеси чымырап, өзүнчө бир кызыктай абалга туш болду, өз денесин өзү аста сыйпалап келип, бүткөн бою чымырап кетти, анан эсине келе калып шашыла төшөгүнө жетип жата калды: "Ёх кудай аа-ай, эмне болуп турам? Ѕалдар көрүп калса эмне дейт, жинди болдумбу капырай" деп кере дем алып алды да жатып калды.  өзүн жумуп уктоого аракет кылды.

Ёмилди Ўахзада мейманканага жөнөттү, өзү башка иштери менен алектенип бизнесинин түшүмү өсүшүнө кубанып, ар ай сайын мейманкана менен дүкөндөрүнөн миллиондогон акчалар долларга айланып жатканына ичинен кудайга шүгүрчүлүк тилеп, фирма ачмай болду. јга ылайыктап жай сатып алганы жүгүрүп жүрдү.

Ёмил мейманканадан түшкөн кирешени эстеп,  айсарбайды жумушунан кетирип ордуна башканы алмак болду. ќйлонуп отуруп ќморбайдын так, таза иштээрин, √үлсарадай кылып көтөрө качпастыгын билип Ўахзадага кеңешмек болду. јл Ёмилдин айтканынан чыкмак эмес, аны өзү да түшүнөт,  айсарбай түшкөн кирешесин азайтып айына алган ма€насына топук кылбай өзү кол салып ийгенине жини келип, кечинде келсе Ўахзадалар аны күтүп жатыптыр.

- Ёмне мынча кечиктиң, тынччылыкпы деги? - Ўахзада озуна сурады.

- Ѕаары жакшы, күндөн күнгө кардарлар көбөйгөндөн көбөйүп атыптыр, орун да калбай калат экен.  ээлери күн мурунтан кезек алып коюп, бир жума, бир айлап иштери бүткөнчө турушат экен. јлдын ала төлөгөндөрүнүн акысын жеп коюп, күнүгө келип кеткендеринин гана акчасын чогултуп бизге берет тура.  афе болсо ойдогудай иштеп анын кирешесин дагы жакшы, - деп Ёмил апасы менен Ўахзаданы карады.

- ќшондой болсун балдарым, ылайым ишиңер илгерилей берсин, - —ейде алакан жа€ бата кылып койду.

- Ёмне кылсак дейсиң, анда директорду алмаштырсак кандай болот? Өз кишилерибизден болсо жакшы болот эле? - Ўахзада Ёмилден жооп күтүп калды.

- Ўакы, - Ёмил дагы аны ушинтип атап калган, - эгер сен ылайык көрсөң бул ишке ќморбайды албайлыбы? јл абдан так, таза иштейт, √үлсарадай эмес, өзүң билесиң алар төрт баласын багуудан кыйналып калышты, биз жардам бербесек болбойт, - деди Ёмил.

- —ен муну жакшылап ойлондуңбу, Ёмил? - Ўахзада аны таңгала карап калды.

- ∆акшылап ойлондум, бизге жардам берип чыпчыргасын коротпой иштеп берчү адамдардын бири ошол!

- ЅаламЕ - —ейде бирдеме демек болгондо Ёмил аны токтотту.

- јпа, ќморбай абдан жакшы жигит, сиңдиң бир аз кыйналганын көтөрө албай азгырылып кетти, буларга дагы бир мүмкүнчүлүк беришибиз керек:

- Ѕолуптур Ёмил, сен айткандай болсун, сен өзүң күндө барып келген адамдарды текшерип турасың, ошондо гана биздин пайда өсөт, болбосо адам дегениң лаписин тыйбаса бизди өнүктүрө койбойт, - Ўахзада да ойлуу өз оюндагысын айтты.

Ѕаарын ойдогудай чечип бүтүп анан —ейде өз бөлмөсүнө кирип кеткенде Ёмил Ўахзаданы эркелетип:

- ∆аным, жакын жүрсөк дагы алыстап кеткендей болуп сагынып кетем, "акча-а" дей бербей эс алчы. Ѕилесиңби, сен азыр экөөсүң, ичиңдеги балага дагы тынчтык керек, эс алуу шарт, - деп көтөрүп алып спальныйга алып барды, - жаркыным менин, сенин жүрөгүң алп жүрөк, кечиримдүүсүң, ак көңүлсүң, пейилиң кең, чалкыган көлдөй терең, назик гүлдөй жансың, сени тагдырыма кошуп койгон кудайга шүгүр.

-  өп эле мактай бербе-е, мен сени өзүм издеп жүрүп таап алганмын, кудайдан сурап алганмын, - Ўахзада көздөрүн жумуп назданып атты, - мен сенин жаныңда турганым үчүн бактылуумун.

- ћенин көгүчкөнүм, ак куум, биз бактылуубуз, балдарыбыз акылдуу, сулуу болушат.

- јдегенде уул болушун каалайм, ал сага окшош болот, кыздарым мага, туурабы?

- ∆о-ок, кызым мага окшош болот, а балабыз сага.

- Ёркек бала атасына окшош болуш керек, а кыз энесине!

Ёкөө талашып-тартышып жатып анан бир топто укташты.

—ейде убадалашкан жерге жетсе √үлсара күтүп турган экен, жетип эле өзүнүн кубанычтуу кабарын айтмакка четке чакырды.

- √үкү, сен тезинен балдарыңа, үйүңө бар. Ёмил менен Ўахзада ќморбайды биердеги мейманканага директор кылмай болду, баарын кечирди, эми жакшылап иштегиле, - —ейде сиңдисине аста түшүндүрүп, эки миң сом берди, - жолуңа, балдарыңа бирдеме алганыңа жетет, эртерээк бар. Ѕүгүн-эртең Ёмил барып калат.

- џраазымын эжекебай, мен барып үйдө болоюн, - √үлсара коштошо ылдамдай басып кетти.

√үлсара өз оюнда ќморбайды иштетпөөгө аракет кылмак болуп атты: "ћен бүтүп ќморбай калыптырбы? ќшончо байлыгы туруп анча-мынчага көңүл бурбай койсо болот эле го, өлүгүңдү көрөйүн мерез. ƒүйнөдөгү байлыгы бар жалгыз адамдай сезет өзүн, мен сага көрсөтөм, мейманканаңды өрттөп тынбасамбы" деп үйүн көздөй кетти.

јл келгенде чоңураак эки баласы ойноп отурган, ќморбай жумушта болчу. јл а€лынын келишинен үмүт үзүп, балдарын таза эмгеги менен багып чоңойтууга белсенип иштеп аткан. √үлсараны көрүп эки баласы жүгүрүп келип кучактап калды:

- јпа!

- јпам келди! - деп ыйлап турушту.

- —адагаларым, оорубай жакшы жүрөсүңөрбү,  аныбек, јлинам, ∆аныбек кайда?

- јлар тайтамдыкында, атам иште.

- јтамдарга барып атасыңарбы?

- ќоба, атам дайыма ээрчитип барып турат.

√үлсара чымчыктын балапандарындай чырылдаган балдарына алып келгендерин берип, кийимдерин кийгизип өзүнчө ыраазы боло көңүлү жайлана күйөөсүн күтүп калды.  еч күүгүмдө ќморбай карала-торала болуп жумуштан чарчап келди.  ирип келатып босогодогу а€лдын бут кийимин көрүп делдейе туруп калды: "јл келдиби, келсе эмне болуп жүрдү экен? јрадан үч-төрт ай өткөнчө кабарсыз жүрүп, эми мага тазамын деп келдиби? ∆е иштеп жүрдү бекен? џрас эле балдарым турбайбы, кантсе да балдар үчүн жашашым керек" деп өзүн кармай дабыш бере жөтөлүп кирип келди.

- јта-а, апам келди!

- јпам келди! - деп эки бала атасына жетип эки жагына жармашты.

Ѕалдардын кубанычтуу жүзүн көрүп, үстү-баштарынын жаңырганын дароо байкап анан үн-сөзсүз өзүн карап турган √үлсарага көз жиберди:

-  андай ќмош, жакшы жүрөсүңбү? - √үлсара үнүн акырын чыгарып ага жакындады, - сен мага таарынбачы. ∆еңил а€л экемин, үйдү алдырып ийгенге ызаланып өзүм да эмне иш кылганымды билбей калдым. —илерден алыстап жаман абалда калып, балдарымды сагындым..

- ћейли, акыры келипсиң го, балдар үчүн келгениң көрүнүп турат, - ќморбай жер карай төргө отурду, - акылыңа келгендирсиңЕ

- ќоба, бар-жокко да€р болууга үйрөндүм.

- јтамдар сени карыздан кутултуп койгон, алда качан эле баса берсең болмок.

- Ёмне, атамдар дагы уктубу? - √үлсара күйөөсүн үрпөйө карады.

- ”кпай койчу беле, бир ай иштебей товарынын түгөнгөнүнө карабай акчаларын алып кетип калсаң, Ўахзада сага бербей эле сен катып алган турбайсыңбы. јтамдар абдан у€лды сен үчүн, сенин жыйырма миңди алып кеткениңди, Ўахзада берди дегениңди аларга айтпадым, укса капа болушмак.

- ∆акшы кылыпсың.

√үлсара башын жерге салып көпкө отурду да, алып келгендерин дасторконго коюп чай кайнатып келди. ќртодо жымжырттык өкүм сүрүп, балдары гана кужулдашып оюнчуктары менен ойноп жатты.

- »шиң кандай болду, жыйырма миң жакшы эле тапкандыр? - деди ќморбай көптөн кийин.

- ќоба, иштедим жакшы эле, бирок акчага акча кошуш кыйын экен, эптеп жашап жүрүп силерди эми чакыртайын деп ойлоп жатканда эжеме жолугуп бир кабар угуп жетип келдим, - √үлсара күйөөсүн суроолуу, ишенкиребей карап турду, кээде ал өз билгенин койо берчү эмес..

- Ёмне кабар экен?

- Ёмил менен Ўахзада сени Ѕишкектеги мейманканасына директор кылганы жатыптыр, ошентип бизге жардам бермек болуптур.

- ∆акшы кабар экен, анда алар сенин кылыгыңды бир тууганчылык кылып кечиришкен тура?!

- Ёмне дейсиң, менин кылганым эмне аларга кыйынчылык туудурдубу? ∆анагы мисирейген неме байлыгына чиренип Ёмилдин жооштугунан башын айлантып алган да, он беш миңден өлүп калат беле? - √үлсара жини келе сүйлөдү.

- Ѕолду, сен дагы ичиңдин тардыгын көрсөткүң келсе мен алардан баш тартам, сен дагы эле у€т кыласың!

- јнсыз да мен сенин аерге иштешиңди каалабайм, ошон үчүн келдим. Ёгер алар сунушун айтса сен макул болбошуң керек. —ен жакшы да, мен жаман бекемин?

- —ен жаман а€лсың, жөн иштей берсең он миң да өлтүрмөк эмес. јзыр мен үч миң сомго иштеп жатам билсең, ошого да жашап жатабыз, - ќморбай а€лына ачуулу үн катты, - сен бирөөнүн бактысын көрө албайсың, ичиң тар!

- ќоба ошондоймун, кааласаң жакшы а€л алып ал!

- —енин пейилиң оңолбосо ошондой кылууга туура келет. јдамдын көзү тойбосо өзү да тойбойт.

Ёкөө көпкө чейин чырылдашып урушуп-талашып жатып, анан кайра табышты. ќморбай √үлсаранын айтканына көнбөй Ёмилдер келсе макул болуп ишке киришмек болуп чечишти. √үлсара аргасыз макул болду. јлар макулдашып бүткөндөн кийин балдарын чогуу шаарга алып кетмек болуп да€рданып атышты.

”мсунай бул кезде орунтуктуу иш таап, сиңдиси экөө жашап жаткан.  емелбайдын камалганына эки жыл болсо да ага эч кимиси барган жок, түрмөдө жатып ал өзүнүн кылыктарынын жазасын тартып атканын сезди, адам баласы өмүрүндө кылган күнөөсү үчүн жазаларын ички туюму менен туйду. јл күнөөсүнөн арылыш үчүн даарат алып намазга жыгылганга үйрөндү. Ѕеш убак намаз окуп, кудайдан кечирим сурап жалынып жатты.

ј€лдар зонасында жаткан ∆амийла ыйлап-ыйлап, акыры тагдырына көнүп берген. Ѕирок ал өзүн өзү коргогонун, мурда соттолбогонун эске алып үч жылга чейин кайра-кайра арыз жазып бошотулушун суранып кат жазган бирөө бар экенин билсе да, анын ким экенин аныгына жете албады. јл ∆еңиш болчу. јл ∆амийланын соттолгонун угуп атайын аны бошотуш үчүн артынан түштү. ќкуп да, иштеп да жатып тапкан акчасынын баарын ∆амийланы бошотууга жумшап жатты: "јнын убалына мен калдым. Ёгер мен тийбесем —улайман ага тийишмек эмес, ага жини келип ал аны өлтүрүп салган тура, демек мен күнөөлүмүн" деп ойлонуп, адамдык абийири ∆еңишке тынчтык бербей жатты. Үчүнчү курста окуп жатканда ата-энеси аны үйлөн десе да болбой, ∆амийланы бошотууга болгон аракетин токтотподу. Ѕирок ал өз оюнда —улайманды өлтүрдү деп ойлоп жүргөн. —абактан чыгып прокуратурага кетип атып алдынан чыга калган —улайманды көрүп селдейе катып калды. —улайман тайсалдай өтүп кетээрде ∆еңиш эсине келип, тигини колунан кармай салды:

- —из кайдан, тиги дүйнөдөн келдиңизби? - кекээрлей сурады бет маңдайына тура калып.

- ќй ∆еңиш, сага эмне болду? ћен тирүү элемин, - —улайман ∆еңиштин өңү өзгөрүп боппоз болуп кеткенинен коркуп кетти.

- —ен өлбөсөң анан ∆амийла эмнеге соттолду?

- јл —аматты өлтүргөн, мени эмесЕ

- јнда сенин да катышың бар, бейкүнөө кызды каматып коюп сен би€кта ээн эркин жүрөсүңбү? јзыр мени менен прокуратурага барасың, болгонун болгондой жазып бересиң!

∆еңиш анын колунан бекем кармап алып жакын жердеги шаардык прокуратурага жетелегенде —улайман коркуп жалдырай карады, ансыз дагы издөөдө жүргөн неме жүрөгү түшүп калды.

- ∆еңиш, бул тамашаңбы же чыныңбы, менин кандай тиешем бар?

- Ёң сонун тиешең бар, көргөнүңдү жазып берип, анан кете бер, эгер күнөөң болбосо кете бересиң.

- ∆ок-жок, барбай эле койойунчу, - —улайман өтүп жаткан элден у€ла ∆еңиштин колунан бошонууга аракет кылып жатты, - мени койо бер ∆еңиш, менин ал ишке эч кандай тиешем жок!

- “иешең бар!

∆еңиш аны сүйрөгөн бойдон прокуратурага кирип келди. —улайман алаңдай эки жагын карап туруп калды. ∆еңиш ошол жерден анын качып кеткени тууралу билди, ал чындыкты айтып отурду. јлдына койгон кагазга аргасыз —аматты атайын ∆амийланы көндүрүп берүүгө алып келгенин, ал үчүн андан акча да алганын жазып берди. ∆еңиш буларды билгенден кийин жини келгенинен —улайманды эки-үч жолу чаап, тээп алганга жетишти..

ќшентип кайрадан сот болуп, ∆амийла үч жыл отургандан кийин бошотулуп, аны ∆еңиш өзү тосуп турду. ∆амийла өзүн куткарган адамдын ким экенин билүүгө ашыкты: "ћен үчүн ким кам көрүп жүгүрдү экен, кандай адам боор ооруду, менин аргасыз ошого барганымды чындыкты айттырбай камап сотко ашырганда бир адам кийлигишкен жок эле го?" деп түрмөдөн чыгып келатканда тигиндейрээкте ∆еңиштин турганын көрдү.  өрүп артка чегине берди, аны көргүсү келбеди, жандүйнөсү үшүгөн жалбырактай дирилдеп кайра кеңсеге кирип:

- ћени куткарган ким? - деп көзүнө жаш толо сурады.

-  ызым, анын сага эмне кереги бар? Ёми кайрадан бул жерге келбей турган бол, эч нерсе сурабай, артыңды карабай жолуңа түш! - деди ага түрмөнүн начальниги, улгайган адам.

- ∆о-ок, мен билишим керек. Ёгер сыртта турган жигит болсо мен эч жакка кетпейм, бүт өмүрүм өткөнчө жата берем! - деп көктүгүнө салып буулуга сүйлөп да, ыйлап да жатканда ∆еңиш кирип келди.

- ∆амиш, эмне болуп атасың? ∆үрү кеттик, мен сага машина менен келип күтүп турбайымбы? - деп колунан кармай берээрде:

- “арт колуңду! ћенин сага керегим да жок, азыр кетип кал! - деп бакырып жиберди ∆амийла.

”лгайган начальник Ѕактыбек Ѕекишович аларды карап туруп жылма€ ордунан туруп келип экөөнү эки жагынан колтуктай жай сүйлөй сыртка алып чыкты.

-  ызым, сен ачууга алдырба. Ѕул жерде мени иштегениме көп жыл болду, бирок мындайды биринчи көрүп олтурам. ∆игиттин жигити гана ушул ишти жасайт. —ен көтөрүүмдү бол, садага. ћенин да кыздарым бар сендей, бөөдө кырсык кимди гана мүңкүрөтпөйт? Ѕу жигит сени ушул тагдырга кириптер кылган адамды кармап берди, ал эми өз жазасын алат, - дегенде ∆амийла көздөрүн чо-оң ачып:

- —улайман аке кармалдыбы? - деп сурап жиберди.

- ќоба, ал азыр камакта, соту боло элек, - деп жылма€ карады Ѕактыбек.

- јнын качып жүргөнүн билген эмесмин да, - ∆еңиш сөзгө аралашты, - јны өлдү деп ойлогом, көрсө башка өлгөн турбайбы?.

- Ѕоло берет, силер жашсыңар, келечек силердики, жакшына болуп кеткиле, - деп аларды узатып калды Ѕактыбек, - бара койгула.

- ∆акшы калыңызЕ - ∆амийла аны менен коштошуп алдыга басты.

- –ахмат сизге, жакшылыгыңызды эч качан унутпайм: - ∆еңиш колун кыса кармап коштошуп ∆амийланын артынан кошо жөнөдү.

- —ага рахмат ∆еңиш, баардык мен үчүн жасаган эмгегиңе, бирок эми менин жолумдан алыс бол. Ёкөөбүздүн жолубуз эки башка, өз жолуң менен бол!

∆амийла ага карабай туруп андан алыстай басып кетмек болгондо ∆еңиш аны карыдан кармай калды:

- ∆амиш, токтой турчу, сенин ушул ишке кабылганыңа мен күнөөлүмүн, эгер мен сени бузбасам мындай иш болмок эмес, баарына мен күнөөлүмүн!

- Ѕаары бүткөн, мен эми ба€гы маңыроо, балалык кы€лда ойноок бала эмесмин. Ёми жакшы кал!

- ∆амиш, сен мени түшүнбөй калдың. ћен сени сүйөт экемин, сен түшүнчү, мен сени сүйөм!

- ∆ок, сүйүүнү унуткам. Өз жолуңду ула. ћенден эмес, башкадан изде сүйүүңдү.

- јл эмне дегениң, экөөбүз ушундай деп сүйлөштүк беле?

- ћен сенин сүйүүңө сүйүү менен жооп бере албайм.

∆амийла анын колунан бошонуп басып кетти. ∆еңиш анын артынан жүгүрүп барып алдын тосуп калды:

- јтайын машина алып келгем ∆амиш, үйүңө жеткирип койойун.

- Өзүм кетем, жолумду тоспо азыр, экинчи менин жашоомдон жолукчу болбо!

-  ойчу ∆амиш, мени кыйнабачы. Ѕилем, азыр сага оор, мен сенин алдыңда күнөөлүмүн, сени сүйгөнүмдөн ошол иш болгон, эгер кааласаң сага азыр үйлөнөм.

- Ёмне-е? - ∆амийла токтой калып ∆еңишти ызалуу, армандуу көз караш менен карады, - үйлөнөм дейсиңби?  иши өлтүрүп түрмөгө отурган кызгабы? - мыскылдагандай күлкүсү, ыйы аралаш үнү буула сурады, - ћени ошо сөзүңө ишенет деп турасыңбы?

- »шенсең ∆амиш, сен үчүн баарына да€рмын!

- ’а-ха-ха, - ∆амийла көздөрүнөн жаш куйула каткырып жиберди, -  ызык, сен ушунчалык жасалма сүйлөп калгансыңбы? ”шинтсем эле мени ишенип ээрчип кетет дедиңби? ∆о-ок ∆еңиш, менин жүрөгүм таш болуп катып, муз болуп тоңуп калган. јндан көрө мени тынч кой, өз-өз жолубуз менен бололу. ћен балалыктан өтүп калгам, кыйнаба ∆еңиш!

∆амийла ыйлап жалдырай карады. Ёкөө тиктешип туруп калды. Ёкөөнүн тең көз алдында коштошкон кези, жолугуп сүйлөшүп жүргөн таттуу мүнөттөрү тартыла телмирип тура беришти бир саамга. ”шул убакта ∆еңиш ∆амийланы колунан ала жоошуп калганынан пайдаланып бооруна кысып туруп калды. ∆амийла буркурап ыйлап жатты. ∆еңиш аны кучактаган бойдон күтүп турган машинага алып барып отургузду да, айдатып жөнөдү. Үйүнө келсе ”улжан жалгыз отурган экен, аны кучактап алып апасын эстей ого бетер боздоп атты.

∆еңиш жеткирип коюп акырын кетти. ∆амийла ага көңүл да бурбады, үйбүлөсүнүн ойрону чыгып, заматта бырын-чырын болгонун эстеп зээни кейип үйдөн чыкпай отуруп калды. ”мсунай эжесинин көңүлүн көтөрүп, каалаганын алып келип берип жакшылап карап, ”улжан экөөлөп асты-үстүнө түшүп алаксытып жүрдү.

Ѕир күнү үйдүн жанына машина токтоп, ∆еңиш келип калды. ∆амийла аны көргүсү келбей сыртка чыкпай койду эле, ал өзү түз эле кирип келди.

- ∆амиш, кандай акыбал? - күлө карап маңдайында турду.

- ∆акшы, - ∆амийла жер карап турган бойдон аны карабай жооп берди да, - эмнеге келдиң, ата-энең, эл укса эмне дейт? ƒагы жаманатты кылмаксыңбы?

- ∆ок-жок, ∆амиш, мен сени менен сүйлөшөйүн деп келдим, - ∆еңиш ага күнөөлүдөй жакындады, - шаардан үй таап койдум, экөөбүз жашайбыз.

-  ой ∆еңиш, мен макул эмесмин. јйттым го, башкага үйлөн, мени тынч кой, суранам сенден.

- ∆амиш, макул болуп койчу! ћен сени бул бойдон калтырбайм, сен эмне болсоң мен да ошомун!

∆амийла аны мелтирей карап туруп калды: "ћынчалык катуулуктун эмне кереги бар? ћен өзүм да аны сүйөт эмесминби. Ѕашкалар эмне десе ошол десин, мен өзүм тагдырым жазганын көрөөрмүн" деп ойлонуп, үнсүз кийинди да машинага түшүп ∆еңиш менен жөнөп кетти.

ќшол эле күнү эл ичинде узун сабак кеп тарады: " антемирдин уулу ∆еңишбек  емелбайдын түрмөдөн келген кызын ата-энесине айтпай шаарга алып кетиптир", деп бири айтса, "∆о-ок, ал экөө мурун эле сүйлөшүп жүрчү экен, анан ∆еңиш аны бузуп койгон имиш, ошон үчүн ага үйлөнмөк болуптур, түрмөдө жаткан топтору аны коркуткан имиш, эгер ∆амийлага үйлөнбөй турган болсо өлтүрөбүз дептир".. "јндай да, мындай да эмес. ∆амийла өзү түрмөдө жатып арызданып каматмак болуптур, ∆еңиш аны менен жатып жүрүптүр да, алам деп алдап жүргөн экен да" дешип чуру-чуу сөз болуп жатты.

Ѕул көп-сөз  антемир менен «улайкага да жетип, алар акыры  емелбайдын үйүнө келишти. Үйдө ”мсунай менен ”улжан бар болчу:

- ∆амийла кайда? - «улайка кирип келип эле ушинтти экөөнө заарын чача.

- јл жок, - ”мсунай ордунан тура калды.

-  уураган гана шурку€ десе, энеси баш болуп сойкулук кылып жүрүп эми менин баламды азгырганын кара, мен аны эми кайра соттотпосом элеби?

- јй «улайка, эсиң менен болчу, буларда эмне күнөө, эмнени билет эле бул кыздар? јндан көрө балаң өзү келиптирби, ошону билели, -  антемир а€лын ты€ кыздарга карады.

- Ёмнеге билбейт? “үрмөнүн шайкалары менен сүйлөшүп өлтүрмөк болсо ал да коркконунан алып кетти да?!

«улайкага болбой эле алкылдап атканда аны күйөөсү токтотту да:

- —ен жөн турчу, - деп, анан ”мсунайга карады, - алар силерге кайда бараарын айтпадыбы?

- ∆ок, эжем "барбайм" десе болбой эле ∆еңиш аке алып кетти, - ”мсунай үрпөйө аларды карады.

- ќоба, тим эле жалдырап калдыбы?  оркутуп-үркүтүп атса алып кетет да?

«улайка күйүп бышып жебиреп атты.

- Ёгер балаң өзү келип алып кеткен болсо айла жок, өзү менен сүйлөшүп көрүшүм керек экен, ортолорунда бир сыр бар. ∆амийла жаман кыз эмес, кокустук болсо ким гана тартпайт башка келгенди, -  антемир артына бурулду, - бас кеттик, кыздарды коркутпай, - деп чыгып баратып а€лына күңкүлдөдү.

«улайка күйөөсүнөн жазганып гана кошо кетти, ал өтө бейжай а€л эле. јкыры  антемир шаарга барып, ∆еңишке окуган жеринен жолукту. јл атасын көрүп эле тайсалдай учурашып ийди.

- »й-ии баатыр, ата-энеси жоктой өз тагдырыңды өзүң чечкениң кандай? - деп  антемир уулун сынай карады.

- јта, мени кечириңиз, мен ∆амийланы таштай албайм, - деп жиберди ∆еңиш.

- —ени ким ташта деп жатат, анын алдында күнөөң барбы таштай албагыдай?

- ќоба ата, мен күнөөлүмүн, - башын жерге сала жооп берди.

- “үшүндүм, эгер өзүң ыраазы болсоң кеп жок.  ийин аны да, бизди да кыйнап жүрбө?

- ∆ок ата, сиз макул болсоңуз ∆амийла менен түбөлүк жашайм!

- ј макул болбосокчу? јпаң тытынып атат, анын кы€лын билесиң да ээ?

- Ѕилем, силер макул болбосоңор да мен ∆амийла менен калам, - атасынын сырын билген ∆еңиш өз оюн бүт айтты.

 антемир үндөбөй укту да, ордунан туруп ары-бери басып бир топко тунжурап калды:

- ”улум, сен туура кыласың, ∆амийла жаман кыз эмес. јндай жаштык кылып койгон болсоң башында эле айтпайт белең?  олдо жок эмес, ошондо эле үйлөнтүп коймокмун.

- јйталбадым, көз жашын көлдөтүп: "Үйүңө алып кет!" дегенде да мен баш тарткам, "кийин" деп убада бергемин. ћен анын убалына калдым, ата!

- Ёчтеке эмес уулум, жигиттик кылдың. ћен батамды берем, апаң акыры көнбөгөндө кайда бармак эле, эл сүйлөй бербейбиЕ

- –ахмат ата, ыраазымын сизге!

∆еңиш атасын кучактап жиберди.  антемир уулун далыга таптады:

- ћен сен үчүн сыймыктанам уулум. јдам өз күнөөсүн сезе билген жакшы уулум. Ѕактылуу болгула. Ёртең кетем, кийинки жумада эт-аш берип жиберем. Ќике кыйдырып ал, балам, бактылуу бол! -  антемир басып кетти.

∆еңиш кубанганынан батирге жүгүрүп жөнөдү. јл кирип келгенде жаагын та€на ойлуу отурган ∆амийла тура калды:.

- Ёмне болду, ∆еңиш?

- —үйүнчү, атам келип батасын берди, "нике кыйдырып жашай бергиле" дейт, апам гана чыр кылып атыптыр.

- Үйгө келген жокпу анан?

- ∆ок, азыр келген жок. Ѕашкысы, атам бизди түшүндү болду, ∆амиш. јпам көнбөй кайда бармак эле, аны атам эле көндүрөт, - ∆еңиш ∆амийланы кучактап өпкүлөп атты, - јтам экөөбүздү "бактылуу болгула" дебедиби?!

- џраазымын ∆еңиш, бирок мен өзүм өзүмдү кечире албай жатам. ∆үрөгүмдүн башында бир нерсе туруп алгандай эле жаман абалдан чыга албай койдумЕ

-  өп ойлоно бербе, бара-бара баары жайында болот, баарын унутасың, - кучактап алып койо бербей, - күлүп койчу ∆амиш, сумсайбай жадырап күлүп жүрчү, сенден суранам?! - деп көздөрүнө тике карап ээгинен өйдө көтөрдү, - сен мени сүйөсүңбү, деги сүйдүң беле бир жолу?

- ќобаЕ - ∆амийла шыбырай жооп берди.

- ∆аркыным менин, мен сени таштабайм деп убада бергем, билесиңби?

- ќоба, - ∆амийла башын ийкеди, - сен мени алдагансың, мага үйлөнгүң келген эмес, менин кокустукка учурап түрмөгө түшкөнүмдө гана бооруң ооруп кайра келдиң, ∆еңиш, чыныңды айтчы?

- ћен сени таштаган эмесмин, окуп кайра иштеп ата-энеме күч келтирбейин деп жүрбөдүмбү. ќшондо колум бошобой баралбай калдым, мени кечирип койчу, жаным.

- ћейли эми баары өттү-кетти дечи, сен мени мурдагыдай сүйө алсаң эле болду..

- —үйөм жаным, өмүрүм өткөнчө сүйүп өтөм!

Ёкөө чын дилинен бир-бирине берилип кубанычтуу күлүп да, өткөндү эскерип да атышты, экөө бактылуу жубай болуп жашоонун татаал да, табышмактуу да жолуна кадам ташташты.

***

—ейде күндө паркка барып сейилдөөнү адат кылып алды. јл жерден ага  убатбий жолугуп, экөө кобурашып көпкө отурушат. јкыры  убатбий ага айтпай эле үйүнө барып баласына жолугуп колун сурамак болду, өзү болбой койгондо гана ушул ойго келди.

***

Ёмил ќморбайды алып келип мейманканага директор кылып отургузду. Ўахзада ичи билингенден баштап үйдөн чыкпай, көбүнчө Ёмил бүтүрөт баарын. ќморбай өзү эле келген, жалгыз иштеп Ёмил экөө жакшы болуп кетти. Ёмил анын балдарына карап анча-мынчаны байкамаксан болуп жүрдү.

√үлсара бети күйгөндөй келе албады.

Ўахзада айы күнү жетип кыз төрөдү. —ейде сүйүнө калдастап жүгүрүп жүрдү, анан Ёмил экөө болуп төрөтканага келишти эле, Ўахзада кызын терезеден көрсөтүп жадырай карады. јнан врачтын уруксаты менен сыртка чыгып, гүл көтөрүп келген күйөөсүнө эркелей:

- Ёмил кызың сага окшош экен, көрдүңбү? - деди.

- ∆о-ок сага окшош экен.

- —ага!

- ∆ок, сага! - Ёмил Ўахзаданы кучактап өөп, - куттуктайм, кыздуу болушуң менен, эркем! - деди.

- Өзүңдү дагы куттуктайм! - деп Ўахзада наздана күлүп койду, - кой эми үйгө баргыла, мен эс алайын, - күйөөсүн өөп коюп кирип кетти.

"Ѕакыт тоголок, мээнет жалпак" деп коюшат уламада. Ѕакытты кармап калуу ар бир адамдын колунан келе койбойт. "Ѕайлык колдун кири" дегендей, бир жоготсоң кайра кайрылбай, мээнеткеч адам өмүр бою тытынса да, бүт өмүрү өткөнчө далбастаса да байлык ага жакындабайт, ал эми жараткан бере турган пендесине баарын берип койору шексиз эмеспи. јнын сыңары Ўахзада кайып-каскагынан колуна тийген байлыкты өз орду менен урунуп, ашыкча жолдон чыкпай, бирин эки кылып карманып келет.

ќшентип бир кездеги көчөт кыз азыр байлыгы ашып ташкан, шаарлардын ар кайсы жеринде фирмалары өндүргөн продукци€сы миллиондорду таап атса да көппөй салмактуу, өз ишине тыкан болуп, өмүрлүк жарын сыйлап, кайненесин урматтап, наристенин жытын жыттап, апасы јкин бир туугандары менен келип бапырап жээнтек берип жатышты.

Ѕири кем дүйнөнүн бирде ачуу, бирде таттуу учуру ар бир пенденин башынан өтөт эмеспи. Ўахзада баарын акыл менен жеңип, бакыттын кучагында термелип, кызын кучактап ырыстуу жылмайып алдыЕ

ј€гы


“олук окуйм десеңер, алуу шарты биерде >>>



пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞