»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 

¬атсап: +996777329784
—отка +996700329784
емейл: janyzak@mail.ru

 ниги автора јйгүл Ўј–Ў≈Ќ на кыргызском €зыке

∆аза

√үлсара ќморбайдын так иштеп, өз эмгегин алып келгенине кээде жини келип алчу болду. Ёки жыл иштеп үй алышты. ќшол убакта бир дагы жолу ал —ейде менен учурашып эжесинин ал абалын сураган жок. јлар өзү үчүн милдеттүү түрдө багып турушу керек дегендей керсейгенин койбоду. јтасы кызын эчен ирет урушуп, тилдеп жатса да болгон жок. ќморбай керээли кечке ойлонуп, а€лынан тажап баратты. Ѕалдарынын гана чоңойуп баратканын ойлоп ичинен тынып жүрдү.

Ўахзада уулу чоңойуп басып калганда ишине кайрадан баш оту менен киришти. ћейманканасынан түшкөн кирешеси жылдан жылга көбөйүп, улам өсүп баратты. Ёмил экөө ынтымактуу, уулу Ѕаелдин тили чыгып чулдурап —ейденин жанында эркелеп ойноп жүрө берет, үйгө келген ата-энесине кээде көңүл буруп да койбойт, Ёмил көтөрсө:

- „ен менин атам бойочунбу, ниге мага чон апамды бейбей атачын, чака байбайм! - деп тырмышып качса Ўахзада дагы ага асыла кетет:

- Ѕаел, келчи мага, атаңа барбасаң мага кел! - колун созо жанына келсе, андан бөйпөңдөй качып —ейдеге канатын жайып жүгүрөт.

- Ѕайбайм, чон апама ба€м, чилейге байбайм! - —ейде аны жерден так көтөрүп ала койду.

- —екетиң кетейин бокчум ий, чоң апаң айлансын сенден, каралдым десе, - өпкүлөп жан алы калбай калды.

- ћейли, анда биз кетели ээ? - Ёмил күлө карап Ўахзаданы колтуктай ары басымыш болду эле, —ейде небересине карап:

- Ѕаки, атаңдар кетип калса биз эмне кылабыз? - деп жылма€ мурдунан өөп койду.

- џкы, алай кетпейт, ка€ эле кле-ет, - Ѕаел кенебей карап турду.

 ичинекей уулу менен алек болуп үчөө тең күлүп атканда дарбазадан ќморбай баш бакты.

- јссалоому алейкум! - Ёмил менен учурашып, —ейде менен Ўахзадага баш ийкей учурашты.

-  ел ќмор, кел, кир үйгө! - Ёмил аны үйдү көздөй жаңсап алдыга басты.

-  елдим, бир аз иштер менен.. . . .

- Үйгө кирип жай сүйлөшөлү, - алар ээрчише киргенде ∆амал чай алып келди.

„огуу-чаран отуруп дасторкондо кобурашып, иштин жүрүшүн кеп кылып атты. ќморбай саал тартынгандай үчөөнү жал-жал карап бир нерсени айталбай тургандай болуп атканын сезип —ейде чыгып кетти, Ўахзада дагы өз жумушу менен ички үйүнө кирди, Ёмил менен ќморбай экөө калды.

- Ёмике, мен бир иш менен атайын келдим эле. Ѕа€гы эле таэжең менин жанымды койбой бир аз акча сурап атат, өзүнчө иш кылам дейт, - ќморбай тайсалдай сөзүн баштады, - "шве€ ачат элем, акча таап берсең" деп күндө кулак жечү болду.

-  анча акча керек экен?

- Ёки миң доллар керек дейт, машинкалары бар, калганын да€рдап алсам иштетмек.. . .

- ћейли, мен Ўахзада менен кеңешейин, анан эртең өзүм сага жолугам.

Ёмил дароо эле жооп бергенде ќморбай кубана ордунан турду. ”затып чыккан Ёмил кайра киргенде Ўахзада аны карап:

- Ёмне болду, жөн-жай эле келиптирби? - деди.

- Ўакы, сен туура түшүнчү, ќморбай ишенимдүү адам деп айтпадым беле, мына жакшы иштеп жатат, зарыл иши чыгып калып эки миң доллар сурап келиптир.

- ја-а, √үлсара суратып жаткан го? - Ўахзада күйөөсүн жылма€ карап койду.

- јны билбейм, өзү билет да. Ѕизде иштеп жаткандан кийин бериш керек го?

- ћейли, өзүң бил, - Ўахзада Ёмилдин көңүлү калбасын дегендей күлө жооп берди, - берсе берип кой, ага ишенсе болот.

- ћен да ошондой деп ойлоп жүрөм.

ќшону менен сөздөрү бүтүп өз иштери менен алектенип кетти.

—ейде алар кеткенден кийин небересин жетелеп алып паркты көздөй жөнөдү. јл бүгүн шашып баратат,  убатбий күтүп жатканын сезип баратты: "эми мен дагы өз жолум менен кетсем болоор, канча жылды ансыз дагы жалгыздык менен өткөрдүм, Ёмилим каршы болбойт.  убатбий жаман адам эмес, өмүрүмдүн аз калган мүнөттөрүн ойдогудай өткөрүүгө акым бар, уулума арка жөлөк болот" деп улам небересин өөп койуп кетип жатты. џрас эле  убатбий кайра-кайра саатын карап күтүп турганын алыстан байкап өзүнчө бактылуу жылмайып алды: "Ѕайкуш, буга да кыйын картайганда уул-келиндин көзүн карап калганы, бири-бирине эриш аркак болуп өмүр өтөө өзүнчө бакыт тура ћенин жалгыздыгым көңүлүм тынып, санаам ордуна келгенде гана билинип отурбайбы" деп көтөрүп жүргөн Ѕаелин түшүрүп жетелеп, аны көздөй жай басып баратканда  убатбий шашыла жетип тосуп алды.

- ќой жигит, чоңойдуңбу, чоң энең экөөң көпкө күттүрдүңөр го? - деп кубанычтуу күлүп колун сунду.

- ∆акшы, өзүңөр кандай, денсоолугуңар?

—ейде а€лдык назы менен жылма€ жооп берди.

- Ѕаары жакшы —ейде, бу, жашың өткөндө күтүүгө чыдамы жетпей калат окшобойбу адамдын, эртерээк келип алып силер келчү тарапты карай берип көз талыды.

- јнчалык неге чыдамыңыз кетти?

-  айдан билем, жаш кезде анча билбептирмин, далай жолу кыздарды күткөнүм эстен кетпейт, ойлосом андагы күтүү менен азыркы күтүүнүн айырмасы өтө чоң экен.. . .

- ќо, ал кез менен азыркыны салыштырууга болбос, - —ейде билинээр-билинбес муңа€ түшүп улутунуп алды.

- —ейде, убакытты созгондо эмне, мына эки жылдан бери кыз-жигиттей эле жолугушуп келе жатабыз, көп сөздөр сүйлөндү, таттуу кептер айтылды, мен сени, сен мени түшүнүп эле калгандай болдук, мен балдарыма айтсам макул болушту.

- Ёмне кыл дейсиз? - —ейде анын эмнени айтаарын билип турса да сынай сурады.

- —енин колуңду сурап баралы, аттуу баштуу адамдар менен үйүңө түшөйүн.. .

- Ѕалдар эмне дешээр экен?

- Ёмне демек эле, сен али карта€ элексиң, балдарын экөөлөп багып беребиз, болгону маңдайымда эле чай ичишип эрмектешип отурсаң картайгандагы батып бараткан күнгө окшогон арсар мүнөттөрдүн эсеси толуп, түнүм күнгө айланаар беле. —ен буга каршы эместирсиң, —ейде?

- јныңыз ырас деңизчи, мен деле жыйырма беш жашымда эрден калып жалгыз уулумду чоңойтом деп өзүмдү ойлобой кайран өмүр өтпөдүбү. Ѕирок тартынат экенсиң, балдардын биздин өкүнүч-арманыбыз менен кандай иши бар? "Ѕаары бар, жетишип турса апама эмне жетпейт?" деп ойлошоор бекен.. . - —ейде бир чекитти тиктей тунжурап ойго батып калды, - балдардын көңүлүн ирээнжитип албасам болду.

-  ой, —ейде, балдар деле түшүнөт. јсти, мээримиңди төгүп чоңойттуң, колуңдан келишинче тарби€ бердиң, үйлөнтүп-жайланттың, менимче нааразы болушпайт болушу керек?

- Ѕилбейм, - —ейде колунан түшөм деп тырышып жаткан Ѕаелди жерге түшүрүп карап калды, - уулумдун бетине чиркөө кылып албасам деген ой да, келиним эмне дээр экен?

- Ёч кам санаба, кеп-сөз билген адамдардан алып барам. ”луу балам кошо бармак болду, сен эчтеке билмексен болуп кал, баарын өзүбүз бүтүрөбүз, -  убатбий аны менен бойлошо калып колунан кармап калганда —ейденин жүрөгү тартып алгандай "дүр" этип, эт-жүрөгү болк этип кетти:

-  антесиз, көргөндөр башкача ойлоп калышпасын, биз эми жаш эмеспиз го акыры.. .

- —ейде, чынын айтсам "кылыгың кытай шайы эле" дегендей эле бар экен. јттиң, жок дегенде он жыл мурун же жигит кезде жолуксаң эмне? - деп ого бетер колдорун кармап көзүнө тике карады, - жаш кезиңде мөлтүрөп бышкан карагаттын мөмөсүндөй эле көзгө көрүнүп далай жигиттин ышкысын козгогондурсуң, ээ? - деп  убатбий култуңдай күлүп койду.

-  ой эми, кайдагыны сүйлөбөй тынч болуңуз. ∆аш кезде нелер гана болбойт, бирок атам мени эч нерсеге түшүнө электе эле күйөөгө берип койуп ошол бойдон кала бердим го? - улутунуп ийди, - биздин убакта "сүйдүм" дегендерди угуп таң калаар элем, көрсө андай сезим менин ойума да келбеген экен да, - күлүп калды.

- —үйүү дастан, сүйүү жомок, сүйүү ыр, бүтпөс роман. ћен а€лымды ала электе бир кызды күйүп-жанып сүйдүм, ишенсең анын жанында болуу мен үчүн чоң бакыт, жылына бир келчү майрамдай шаңдуу болор эле. Ѕөлүнүү абдан оор боло турган, үйгө келгенден кийин көз алдыман анын жоодураган көздөрү кетпей, уйкум качып, түндү азап менен өткөрчүмүн. —үйүү - бакыт, жетпей калсаң арман, азап!

- ”кмуштуудай сүйлөйт экенсиз. ћен андай керемет дүйнөгө кабылып көрбөдүм, сүйүү мен үчүн баламдын амандыгы, өзүмдүн денсоолугум болуп эртең мененки күндүн көзүн көрүп, тиричилигим өтүп жатса бакыт да, сүйүү да ушул деп өмүр кечирип келдим.

- Ёчтеке эмес, эмки сүйүүнүн жалыны күчтүү, күйүп кеткен өрт сымал болот! Ѕиз да сүйүп жашоого акылуубуз, —ейде. Ёмесе мен эртең түштөн кийин барып калам.

 убатбий анын колун кыса кармап, "сөзүбүз бүттү" дегендей Ѕаелдин бир колунан жетелеп экөө катарлаша тротуарга түшүп кетип жатышты. —ансыз ойлор жүрөгүн эзген —ейде бир эсе ушуга макул болгонсуп, бир эсе уулуна эч нерсени билгизбей  убатбийди тыйып койгусу келип, ойу онго, санаасы санга бөлүнүп жанында бараткан адамдын сүйлөгөн сөздөрү кулагына кирбей мелтиреп кете берди. Ѕаел экөөнүн колун кармап ортолорунда улам секирип койуп, бирдемелерди кужулдай өзүнчө убара.  ачан гана үйдүн жанына келип калганын көргөн —ейде чоочуп кетти:

- Ѕиз келип калган турбайбызбы уулум, атанын колун койо бер, ээ? - эңкейе небересин көтөрүп ала койду.

- јнда жакшы эс алгыла, мен барайын, -  убатбий алар менен коштошо жолуна түштү.

√үлсара ќморбайдан суратып алган акчага кийим тигүүчү цех ачмак болуп жүгүрүп жүрдү. јга тигүүчүлөрдү алган менен өзү эч нерсе билбегендиктен баарына айлык акы чегерип иштете баштады. Ѕирок жумушчулар бири келип, бири кетип, сапатсыз тигилген кийимдер өтпөй, абдан убара тартып, иши артка кетип баратты. Өз ойунда: "ћен Ўахзададан кем бекенмин, ал иштеткенди мен деле билем, ишим жүрүшүп кетсе сенин босогоңо ќморбайды жолотпосмун! Ўашпа, сенден өтүп кетпесем" деген ойдо жүрдү. Ѕирок "какаганга муштаган" дегендей иши жылбай, күндө жаңы бычмачы менен тикмечилер келип атып, акыры иши токтоп дагы калды. “овар алар акчасынын жарымы кайда кеткени белгисиз болуп, эмне кылар айласын таппай калды.  үндө үйдө уруш-талаш болуп, тынчтык кетти.

ќморбай кээде келбей да калчу, анткени ал мейманкананын келип-кетүүчүлөрүн өзү тейлеп, баарын өзү көзөмөлгө алчу. »шеним арткан адамдарга ак иштеп, эмгек акысын адал алуусун көздөп, түн уйкудан кечүүгө туура келет.  өзү бурулса будамайлап койчу адамдар четтен чыга турганын өз көзү менен көрүп калып, ошондон кийин өзү текшерип турат. јнткени ал мейманканага эс алуучулар жана чет элден келгендер менен кошо көңүл ачууну каалап кыздарды алып келчүлөр пайда болду. Ёмил "андайларга орун бербегиле" дегенге карабай, администратор а€л эки саат, үч саатка келген кардарларды акчасына азгырылып өзү киргизип койуп эки-үч жолу кармалып жумуштан кеткенден баштап, ќморбай өзү ар бир кардарды текшерип турат. Ѕул мейманкана элитный, анан ыплас адамдарды кабыл албай таза болушу үчүн көп кам көрүшө турган.

- —ен баш отуң менен Ёмил менен Ўахзaдага кул болуп бердиң го! ћага жардам берип колдоо көрсөтсөң, мен деле жаман кылбайт элем го? - деди бир күнү кеч келген ќморбайды жекире √үлсара.

-  ул эмесмин, жеген нанымды актап жешим керек. Ёмне, алардан зы€н тарттыңбы? “алаада калдык эле, үстүбүзгө үй болду, кудайга шүгүр. —ен иштеткенге акчаны кайдан алат элең? “ууган экен, кыйбай берип отурат. ƒеги эмне деген жансың? Ѕирөөгө ич күйдүлүк кылбай тынч жашаар күнүң болобу? - ќморбай ачуусу келе сүйлөнүп кирди: - јч көз, ичи тар адамдын иши жүрүшөт деп качан уктуң эле, пейилиңди оңдосоң боло?

-  өзүңө желмогуздай эле көрүнүп калганмын го, ээ? јндай болсо каалаган жагыңа бара бер! - √үлсара адатынча алкынып койо берди. - ћейманканадагы иштеген бирөөнү таап алгансың го, үйдөн качып калыпсың.

- " ыз кезинде баары жакшы, жаман катын кайдан чыгат?" деген сөздүн чындыгы бар, сенин мындай а€л болооруңду билсем жаныңа жоломок эмесмин. —енин айыңдан апама, бир туугандарыма каттабай да калдым.

ќморбай ички үйүнө кирип жатып алды эле, √үлсара артынан кирип сүйлөй берди:

- ∆акшы катын таап алганыңды кой дедимби, азыр дагы кеч эмес, үйдөн чыгып кете бер!

- Ѕалдарды гана кы€лбай келатам, жаныңа бир мүнөт турбайт элем, - ќморбай да анын жинине тийип кычаштанып жатып алып сүйлөп жатты. - “өрөп гана койбогонуң болбосо, сенден алда качан тажаганмын!

- “ажасаң кете бербейсиңби?! "Ѕалдар" деп койот, сага баланын эмне кереги бар, энеси жаман балдары жакшы бекен? - √үлсара чаңырып кыйкырып келип ќморбайды чапчып жиберди, - сен бир шурку€ны таап алып мени басынтып жатасыңбы ы€, азыр чыгып кет, ке-ет деп атам, ке-ет!

ќморбай бурула берип жаакка бир чаап жиберди.

- Өлтүрдү-ү, бул мени өлтүрдү-ү!

- ”шундан көрө өлсөң болмок намысыңдан, у€лбай акча суратасың, аны жөндөп иштете албай элге асыласың, акылы жок а€лсың, - ќморбай тура калып дагы эки-үч жолу чаап ийгенде эки чоңураак баласы кирип келди.

- јта-а, урушпагылачы, коркуп жатабыз, - кичүүсү ыйламсырай экөөнү жал-жал карады.

- ”рушпайм балам, силерден улам ушул ажаан а€лга байланып отурбаймынбы, жүрү бөлмөңөргө баргыла.

ќморбай балдарын жетелей бөлмөсүнө жеткирип жаткырды да, үстүн жылуулап жаап жанына отуруп ойлонуп жатты.

√үлсара үндөбөй ыйлап жатты.

 анчалык тырышса да иши оңунан чыкпай √үлсаранын айласы куруп жатты. ќморбай ба€кыдан кийин балдарына күндүзү келип, таттуу-паттуу алып келип берет да кетип калат. јга жини келген √үлсара ба€гы  айсарбай менен ойноп күлгөнүн эстеп, бир күнү түндөсү текшермекке кирди. јл келгенде ќморбай өз бөлмөсүндө уктап жаткан эле.  аалганы акырын ачып босогодон кирээрде администратор а€л аны токтотту, ал үргүлөп отурган экен.

- —илер кимге?

- Ёже, мен ќморбайдын а€лы болом, шашылыш жумуш чыгып калып келдим эле, бир мүнөттө жолугуп эле кетем.

- ја-а, кир анда, кирип бат чык, - ал а€л √үлсараны бир сыйра көз жүгүртүп карап кала берди.

јл акырын басып өзүнө тааныш директордун бөлмөсүнүн эшигине барып көпкө тыңшап туруп калды. Ёч кандай дабыш билинбеген соң каалганы акырын түрттү эле бош жабылыптыр, ачылып кетти. ќморбай өзү жалгыз эч нерседен капарсыз уктап жатат, кайра жаап койуп артына бурула бергенде мурда иштеп жүргөн тааныш а€л коридор жууп жүрүптүр. “ез-тез басып чыгып баратканда:

- јй келин, түндөп эмне кылып жүрөсүң, сенин  айсарбайың эбак кеткен, азыр башка жигит иштейт, бул жерге бейчеки адамдар кирүүгө болбойт! - деп аны урушуп кирди. јнткени анын текебердүү экенине жини келип жаман көрчү.

- “им эле мекке-мадинада кызмат кылып жаткандай болбой үнүңдү басчы, көп болсо пол жууйсуңбу, көрүнгөндүн чиригин жууганыңа мактанып жатасыңбы? - √үлсара аны менен жаакташа кетти.

- ѕол жуусам да, бок жуусам да адал эмгегим менен нан жеп жатам, сенчилеп бирөөнүн а€гын издеп келип арам тамак жеп көргөн эмесмин. Ёл уктап жатат, милици€ чакыра электе чыгып кет!

-  ет дебесең да кетем, жатып алгыдай талаалап жүргөн неме эмесмин!

-  айсарбай экөөң жакшы эле шимирдиңер, сендей сойкуну ким түбөлүк алып жүрмөк эле? Ўимшилеп эркек издеп келгенсиң да, жети түндө биерге суутканы келбесең, - жууп жаткан полун токтото администратор а€лга келип ага айтканда ал:

- ќй, ал директордун а€лы болом дебедиби? - деди таң калып.

- Ёрден айланабы, бул ушундай колунан келчү адамдарды өзү издеп таап, амал менен арбаган а€л, мурунку директор экөө ойнош болчу! - деп экөө акыйлашып атканда ќморбай ойгонуп кетип √үлсаранын үнүн тааный босогого эми жетип каалганы түртүп ачаарда, - эми жаш директордун а€лымын деп аны арбаганы калган тура, бул а€л жолдо жүргөн эле шурку€! - деп “он€ өчү бардай аңкылдап жатты.

- ќозуңду жаап кал,  айсарбай сени карабай койсо ошого чычалап, мага кас душманыңдай асылып жатасың да.

Ёкөө аз жерден жулмалаша кете жаздап, √үлжамила ортого түшкөндө кызаңдаган √үлсара чыгып кетти.

Ѕосогодо селдейе туруп калган ќморбай: "Ёмне дейт?! Ѕул биерге келип жүрдү бекен? Ён-неңди урайын жалап, үч-төрт ай дайынсыз эмне жоголуп кетти десе, ойноп-күлүп жүргөн тура", - деп кайра ордуна жатып алды.

√үлсара үйүнө ызаланып ыйлап келди: " айдан дагы бара койдум эле? “иги шүмшүктүн үстүнөн бирөөнү кармайм деп ойлободумбу, болбосо барбайт элем, эми эртең ќморбайга айтса эмне дейм? јнсыз да арабыз алыстап баратат, ал азыр балдар үчүн гана жүрөт", - деп уктабай таң атырды.  анчалык жеңил ой, ичи тар, арамдыкты гана эңсеп, көрө албастыгы күч болсо да, үйбүлө очогун ойлобой койбос. √үлсара азыр гана эсине келди: "џрас эле ал бирөө менен кетип калса эмне кылам? »шим жүрүп, бизнести күчөтүп алсам го ага көз каранды болбойт элем", - деп күдүк ой күлүк аттай ала качып, санаадан жапа чегип жата берди. “аңга маал көзү илингенин байкабай дагы калды. Ёшик калдыр дегенинен көзүн ачса эшикке жарык кирип терезеден күндүн жаңы чачырап келе жаткан нурлары үйгө жарык берип калыптыр. "ќморбай эмне мынча эрте келди? “үндөгү сөздөрдүн баарын уккан окшойт, эми эмне дейм, өлтүрүп койбосо болду", - деп ойлоп ыргып туруп кийине салып жүгүрүп чыкса апасы үйгө кирип келатыптыр.

-  андай кызым, балдар чоңойуп жатабы? - деп кызына учураша кетти. -  апырай, эрте туруп жүрсөң боло, эрте туруп шыбагаңдан куру калбай тиленсең болбойбу?

-  ире электе эле урушпай жөн келсеңиз болбойбу, түнү менен уктабай чыгып, кеч уктагам, - √үлсара апасына таарына мурчуңдай кетти сөзүн жактыра бербей, - эрте турганда эмне, малыбыз болбосо каралбай калды дегендей.

- ћал болбосо үмүт, тилек деген бар. ∆ашсыңар, балдарыңар турат, эрте туруп күндүн көзү көрүнгөнчө бети-колду жууп калыш керек кызым. Ѕала кезиңден кишинин айтканын жаман көрөсүң, -  анчайым наалый үйгө кирди. -  үн жарыктык чыгып келе жатып: "Ѕетин жууп тосуп алышса экен, бет жуубаган пендени көрбөйүн", - деп жер жүзүнө нурун чачат имиш.

-  им сүйлөшүптүр күн менен, же тилин билген бирөөнү көрдүңүзбү? - √үлсара апасына жылма€ карап койду, - болбогонду айта беришет да.

- Ёэ, мейли балам, эми жаш дагы эмессиң. ƒагы жакшы, күйөөң мыкты жигит садага болойун, башка болгондо алда качан басып кетмек. —енин чатак кы€л жоругуңа чыдап жашап жүрөт, эми токтотсоң боло.

Ёне-бала бир топко келише албай кер-мур айтышып жатып анан унчукпай калышты.  анчайым алып келген сүзмө, майын, жарты койдун этин сыртка койгон, √үлсара аларды киргизди. Ѕалдарын отургузуп үй ичин жыйнап, анан чай тамагын белендеп, жаңы эле дасторконго отурганда ќморбай келип калды.

- ќо, келиң апа, атамдар жакшы жатабы, өзүңүз күүлүү-күчтүү, денсоолукта жүрөсүзбү?

 ирип эле ал кайненесин көрүп ачуусу тарап отура кетти.  анчайым күйөө баласынын колунан өөп:

- ∆акшы айланайын, өзүң иштеп жатасыңбы? Ѕиз силерден көөнүбүз тынбай эле.. . - деп кызын карап койду, - атаң салам айтты.

- —аламат болсун, - ќморбай башын жерге сала отуруп калды.

- Ёмил атанын баласы дегендей жакшы уул болду, бечара. јпасынын ырысы бар экен, сени ишке алып жакшы болуптур, эжем байкуш аларга айтып түшүндүргөн да, келини дагы билимдүү чыкты.

- ќшону эле мактайсыңар, кана мага шарт түзүп бергилечи, мен кандай иштейт экенмин! јкча болсо сокур да кылат ошонун ишин, - √үлсара боркулдай кетти.

- Ёки миң доллар алып, эки жумада жок кылдың, эми "төлөй албайм" дебей мен айлыгымдан берип кутулам, антпесе дагы у€т болобуз, - ќморбай √үлсарага акырын айтты, - иштеткениң ошобу?

- “аап беребиз да, айлыгыңды бербей алып кел, эми жакшы маталарга сүйлөшүп жатам. Ѕир жолу эле ишим жүрүп кетсе, улап кетет элем.

- јй, кызым, колуңдан келээр иш кылсаң боло, карыздын иши жаман. јндан көрө окууну деги бүттүң эле, дипломуң бар, иш издебейсиңби, -  анчайым кызына нааразы боло карады, - өзүм билем дей бергениң болбойт да?

- Ѕаарыңар эле менин ишиме тоскоол болосуңар да: эмне, менин башым иштебейт дейсиңби, Ўахзаданын башы экөө бекен? ћен деле ошондой бай жашагым келет!

-  ой, √үлсара, ар кимдин тагдыр жолу ар кандай, бирөө бай, бири орто, бири кедей жашайт, көрө албастык өзүңө жоо, андан көрө "аке дебейсиңби, алдап жебейсиңби" дегендей катышып, пикирлешип, мамиле түзүп иштешсең боло? -  анчайым кызынын чолок акылдыгынан у€лгандай жер карады, - сен ичи тар болуп кайдан жаралгансың деги? јтаң абдан ак көңүл, агаларың, сиңдилериң деле пейили кенен, сен такыр башкача болуп кеттиң, андан көрө балдарың чоңойуп келатат, ушулардын келечегине кам көргүлө.

- »шенсеңиз ушунун айынан көп жерден у€т болом апа, бирдеме десең беттен алат, күндө сабашып турсак балдар жаман болот, түшүндүрөйүн десең кепти укпайт, - ќморбай кайненесине арыздана кетти, - “үндө эмнеге бардың? - кайра √үлсараны карап суроо узатты, жүрөгү болк дей түшкөн ал күйөөсүн тике карай берди, унчукпа дегендей оозун кымтый караганда байкагандай болуп сөзүн улантып ќморбай, - мен иште жүрсөм түндө барып аердеги а€лдар менен урушуп келди.. .

- Ѕотом, барсаң күндүзү барбайсыңбы, түндө эмне бар? -  анчайым кызын ачуулана карады.

- Ёмнеге барбайм? Ёрим үй-жайым, бала-чакам бар дебей кулдан бетер күнү-түнү келбесе, - √үлсара күйөөсүнүн сөзүн укпай, айтканына жини келе атырылып кирди, - Ѕул кара кулдан дагы жаман!

- Ёй, күндөп-түндөп келбесем айлыгымды коротпой алып келип атам, мына кул болуп жүрүп үйгө жеттик. ”урдап кеткен жыйырма миңди кайда жок кылдың? ∆е үйгө, же балдарга пайдасы тийген жок. ƒагы атамдар бар экен абийирим жабылып калды. ∆акшы адамдар түшүнүктүү үчүн иштетип, атайын жардам берип атат. ”шундай кы€лыңдын азабынан үйсүз талаада калбадык беле?!

ќморбай а€лын сүйлөтпөй ачуусу менен дагы көп сөздү айтып баратканда  анчайым:

- јйланайын, бириң тентек болсоң, бириң жөнтөк болгула, балдарды а€п тынч оокатыңарды кылгыла, - √үлсараны карады, - сен эми кы€л-жоругуңду оңдо балам, балдарыңар чоңойгондо акыйлашпай тарби€ бере турган болсоң боло?

- „оңойбосо койсун! ћени силер экөөлөп урушсаңар да, урсаңар да тоотуп койбойм, эми мен каалаган жакка кетем! - булкуна ордунан туруп кийине баштады.

ќморбай үндөбөдү,  анчайым анын жанына барды:

-  айда барасың ы€? " ыз боозуп энесин коркутат" дегендей айыбыңды мойнуна алып унчукпай калбай, кайра булкулдайсың. Ѕар бара бер, мен атаңа айтып барам, балдардын катарынан чийип койобуз!

- Өлгөн кыздын бири деп койгула!

√үлсара көктүгү сала кийинип эми сыртка чыга берээрде ќморбай аны кармап калды:

- ћындан ары балдарым деп ойлобо, сенин жайы менен эмне кылып жүргөнүңдү, Ёмилдер келгенде качып кеткениңди баарын билем, болбосо азыр мен кетем, сен мени издебей турган бол! - деди эле, ал ажылдап ыйлап кирди:

-  айдагы көрө албастардын айтканына ишенсең каалаганыңды кыл, баары калп!

-  айсарбайдан беш миң алганың да калппы? јны мага Ёмил менен Ўахзада айткан жок, сени билип, көрүп жүргөндөр өзүңө айтты го! Өз абийириңди ачтырып аерге эмнеге бардың?

-  а-алп! - √үлсара бетин басып отура калды.

-  алпты артынан ушактап айтат, ал сенин бетиңе айтып атты го! ƒеги эмне деген а€лсың сен, үйбүлөнү, бала-чаканы ойлобойсуңбу?

-  ой айланайын ќмош, бир-бириңерге кечиримдүү болгула, мына алды бешке окуп калды, келечегин ойлоп кам көргүлө, экөөң эки жакка кетсеңер балдарга жаман болуп калат, - эне экөөнүн ортосуна данакер болууга далбас уруп атты. - "ќң колуңдун ачуусун сол колуң менен бас" деген. Ѕир-бириңди көтөрүп, кечирип жашабасаңар, жашоо жүгөнү жок аттай, бурууга чамаңар жетпей калат.  ийин өкүнбөй турган болуп эмитен ойлонгула, терең ойлонгула балдарым.

- ћен кечирдим апа, бирок √үлсара ажылдаганын койсун, ар убак "кулсуң, кул болуп жүрөсүң" дейт. јнан эмне кылышым керек, айтыңызчы? јлар мага жакшы төлөп берет, "эки миң доллар алып бер" деди эле, алардан сурасам унчукпай берди, анын дайыны жок, эми аны мен төлөйм да, чынбы?

- јнча акчаны эмне кылып жүрөсүң? -  анчайым кызына эңкейе сурады.

√үлсара бетин басып алып уңулдап унчукпай отура берди. ќморбай үнсүз төргө өтүп кетти, ансыз да ачууланып келгенде кайненесинин келип калганына өкүнүп турду.  ызыл-ала кылып сабап коймок беле, бир аз өзүнө келип жини тарай түштү: "Өткөн нерсе үчүн балдарымды атасыз калтырбайын. џрас энеси келип калган тура, кызынын кы€л-жоругун билсин, тыйып койсун, мен эми унчукпайм" деп ойлонуп атты.

 анчайым кызын сыртка ээрчитип чыгып көпкө сүйлөштү. √үлсара унчуккан жок, өз катачылыгын сезгендей үңкүйүп отуруп калды. јркы-беркини айтып отуруп анан үйгө киришти. Ёч кимиси унчукпады, балдарынын гана ойноп атканы угулбаса үйдө жымжырттык ээлеп турду. ”шу сапар √үлсара жеңилгендей, баарына баш ийгендей, жадагалса өткөн катачылыгына өкүнгөндөй тымпы€т, бирок анын ойунда дале бирөөнү күнөөлүү сезип, жашоолоруна кимдир бирөөнүн кедергиси тийип жаткандай өч алгысы келип кекенип отурган эле. јны ќморбай менен  анчайым кайдан билсин, тек сөз угуп унчукпай калганына ыраазы болуп калышты.

***

 үн дыбырап жаап турду, күзгү жалбырактар сампарлап кайкып учуп жерге түшүп, күз айынын кечи адамга бир башкача желп эткен жел менен кошо алыстан даамдуу тамактын жыты келет.  убатбий досу, улуу баласы Ёлдар менен кызы ∆аннаны ээрчитип келип калды. Ѕул чоочун адамдарды көргөндө Ёмил таңгала: "адашып келген бирөөлөрбү, чыгып жооп берип койойун", - деп чыгып учурашып калды:

- јс-салоому алейкум, жигит, бул Ёмилдин үйүбү? -  убатбий озуна учурашып сурап ийди.

- јлейкум салам, ооба ушул, - Ёмил алардын ар бирин көз токтото бир сыйра байым сала карап алды, тааныш эмес, - сиздер кайдан?

- ∆игит, биз келген конокпуз, алды менен үйүңө кирели, анан келген жайыбызды айталы, - деди досу, улгайган агала чач Ўакир.

- ја-а, кечиресиздер менден кетсе, кириңиздер! - Ёмил эшигин чоң ачып колун ичке карай жаңсады, - айып этпеңиздер, бейтааныш адамдар жаңылышып келген го деп ойлоп эле.. .

јларды үйгө баштап кирип залга өткөрдү.

—ейде небересинин бөлмөсүндө ага тамак берип уктатканы кирген эле, кобурашкан үндөрдү угуп,  убатбийдин дабышын таанып жүрөгү лакылдай эки бети кызара туруп калды: "јлда-а кудай ай, уулум эмне дейт эми, менин аны менен тааныш экенимди билсе у€т эле болдум го?" деп ичинен сарсанаа тартып отурганда ∆амал конокторго чай койгону ары-бери кирип чыгып жатканын көрүп:

- ∆амал эже, алар кимдер экен? - деди үнү калтырай.

- Ѕилбейм, өздөрүнчө сүйлөшүп жатышат го?

- »и-ий, - —ейде унчукпай калды.

Ѕир чыныдан чай ичкен соң Ўакир тамагын жаңсай үн катты.

- ”улум, биздин келген жайыбызды уккуң келип, чоочун адамдарга таңданып отургандырсың. —илер ба€кы мейманкананын ачылышын өткөргөндө досум  убатбий экөөбүз да бар элек, ошондо сенин апаңды көрүп калып жуучу түшүп келдик, - Ўакир жанында отургандарды бирден тааныштырып кирди, - Ѕул  убатбий —адырович, профессор, менин бала кезден берки досум, тигил дагы досу болот,  адыр ∆акшылыкович, илимдин доктору, бул жигит  убатбийдин уулу Ёлдар, а мунусу болсо кызы, мен Ўакирдин јкматович, эмесе таанышып алдык го дейм? Ѕаса кызымдын аты ∆анна.

- ∆акшы-жакшы, абалар, "ырыстууга конок, ырысы жокко доочу келет" дегендей, келгениңиздер го жакшы, апам кандай ойдо калаар экен? - Ёмил сырткы бөлмөнү жал-жал карай тайсалдай калды, - апам туура көрбөйт го?

- Ёмил балам, алдыңа тоодой-таштай кадырлуу адамдар келип отурабыз, мүмкүн болсо апаңды чакырсаң сүйлөшөлү, - Ўакир жылма€ карады.

- ∆о-ок болбойт го, сиздер бекер убара болупсуздар.. . .

- јнтпе уулум, эненин ак сүтүнөн меккеге жөө көтөрүп барсаң да кутула албайсың. џрас, багуусу жакшы экен, көрүнүп турат, бирок уулбу же кызбы, күйөөдөн жаш калган энеге качандыр бир кезде уруксат берүү жолу бар, үч жолу "күйөөгө тий" деп айтчу парзы бар.

- јл карыздан аскерден келгенимде эле кутулгам, өзү болбой койгон, ал убакта мындан жаш болчу, эми болбойт го? - Ёмил жылмайган болуп жер карады.

 ирип чыгып жүргөн ∆амал буларды угуп —ейдеге кирди:

- —ейде, сага жуучу келген тура, жакшы адамдар экен, сен өзүң кабардар эмес белең?

- ∆о-ок, кайдан кабардар болмок элем эже, уулум эмне дейт кокуй, көрбөй билбей эле.. . - —ейде кызарып кеткенин байкаткысы келбей ары бурулуп кетти, - алам десе тийип кете берген маңыроо кез өтүп, буурул чач болгондо кайдан чыга калышты деги?

- Ѕоло берет, балким Ёмил менен Ўахзаданын кадыр-баркы ашып, күндөн күнгө иши илгерилеп жатканын угуп калган немелердир. Ќегизи, пенделер колунда барына карайт эмеспи.

- “а-аң!

—ейде мелтиреп отуруп калганда Ўахзада кирип:

- јпа, үйгө коноктор келди, үстүңүзгө кийим кийип алып кирип отуруңуз, - деп ыйбаа кыла айтканда —ейде:

-  ойчу балам, мага алардын үстүнө эмне бар.. . - деп мойун толгогондо, Ўахзада аны мойундан кучактап жылма€ эркелеп минтти:

- ќшо кантип болсун апа, кадыр-барктуу адамдар экен, биздин супсулуу апабыз бар экенин көрсүн!

-  агылайыным, жөн эле жаш баладай кы€лың бар да, менсиз эле жөнөтө берсеңер.

—ейде болбой койсо Ўахзада дагы аны ой бойуна койбой үстүнө жаңы эле өзү алып берген кымбат баалуу халатты кийгизип колтуктай басып чыгып баратты, майда калтырак басып уурусу кармалып калчудай астананы аттап кирип барганда баары ордунан тура калышты.

—ейде аларга бир сыйра салмактуу көз жиберип:

-  елиңиздер! - деп өзү уулунун катарындагы стулга отурду.

- —аламатсызбы!

Ўакир баш болуп ага баары баш ийкей учурашышты. Ўакир менен  адыр өтө жаш болбосо да сымбатына келишкен сулуу а€лды көргөндө досу  убатбийге ичтеринен ыраазы болуп турушту.

Ўакир  убатбий менен —ейденин мурдатан тааныш экенин атайын айтпай сөздү алыстан баштаганынын себеби да бар эле. Ўахзада мейманкананы жаңы ачканда өзүнүн бир мектепте бирге окуган курбусу »затты да чакырып, ошондо ачылуу аземин —ейде сүйлөп ачкан. „ынында эле Ўакир бар болчу,  убатбий барган эмес, өздөрүнчө —ейденин баласын угуп, ошону айтууга кеңешип келишкен болчу.

- Ёмесе сиздер сүйлөшүп отура туруңуздар, мен ишимди кыла берейин, - Ёмил акырын ордунан туруп чыга жөнөдү.

- Ёми сиз менен таанышып алсак, менин атым Ўакир, - Ўакир дагы бир сыйра тааныштырып өтүп бүткөндөн кийин, - сиздин атыңыз? - деп —ейдеге карады.

- ћенин атым —ейде, - —ейде дале муунун майда калтырак басканы тарабай ыңгайсыздана үн катты.

- ∆акшы-ы/  укем өзү а€лды тандаган жагынан өтө жолдуу, досумдун а€лы беш жыл мурун оорудан каза болгон, эгер сизге туура келсе үйлөнөм дейт, буга не дейсиз?

- Ёми-ии, балдар минтип чоңойгондо күйөөгө тийем деш мага у€т, сиздер капа болбоңуздар!

- ќшо кантип болсун, —ейдежан, тагдыр экен, мына отурбайбы? -  убатбий шашкалактап ийди, - уул-келиниң түшүнүктүү экен, менимче алар каршы болушпайт болуш керек?

- ј€ш, сиз али жаш турбайсызбы, уулуңузду чоңойтуп ата ордуна ата болуп үч милдетинен тең кутулупсуз, эми алар сизди туура түшүнөөр? - Ўакир да сөзгө кошулду, - Ѕиз эмки жумада дагы келебиз, ошого чейин кеңешип-ойлонуп, жооп бергидей болуңуз.

- “уура, сиз дагы ойлонуңуз, уул-келиниңиз да ойлонсун, биз сизге түшүнүп турабыз.  ыргыз ушундай бир калкпыз, балдардан тартынып жүрүп бүт өмүрдү өткөрүп ийип анан өкүнүп кете беребиз.

- ћа-акул, ойлонуп көрөйүн, уул-келиним мени күйөөгө тий демек беле, өзүмдүн тагдырымды өзүм чечем, - —ейде кайраттана сүйлөдү, - сиздер дагы менин абалыма караңыздар.

- Ѕолуптур, сөз түшүнгөн адамдын жообу ушундай болот, жакшы адам жакшы кабыл алат, эмесе жакшы туруңуз, биз кайталы.

Ѕаары ордунан турганда Ёмил кирди:

- ∆өнөдүңүздөрбү?

- ќоба, жигит, биз ыраазыбыз, аман болгула айланайындар, -  убатбий Ёмилдин колун кыса коштошту.

јларды узатып келген Ёмил —ейдени жылма€ карады:

- Ёэ, апа, жакшы адамдар экен, эгер туура көрсөңүз сизди дал ушул адамга бара бериңиз дээр элем.

- јрам десе, сенин айтаарың ушул, эми чачым агала болгондо мага ким койуптур күйөөнү, - —ейде уулуна таарынгандай сүйлөдү эле, Ўахзада келип бир жагынан кирди:

- јпама ушундай кишилер келип атканда биз акыл кошо албайбыз, сиздин да пешенеңизге жазганын көрөсүз, эгер макул болсоңуз каршы эмеспиз.

- ќкшошкон садагаларым ай!

—ейденин жүрөгү сыздай экөөнү эки жагына кучактай көзүнөн мөлт этип тамчы жаш ыргып кетти. Ѕул өзөгүн өрттөгөн өкүнүчтүн, баары жай жайына келип көңүлү тынып, жанына жай бербеген жалгыздыгы эми бүтүп, ичкүптүсүнүн аткарылаарына кубанган сүйүнүчтүн көз жашы эле. Ёне-бала бир-бирин тымызын түшүндү. ”улуна ыраазы болуп, өз ойунда бир келген жарыкчылыктын үзүм бактысынан —ейде куру калгысы келбей, тагдырдын бурулушуна да€р болуп турду. Ёмил менен Ўахзада өздөрүнчө кеңешип анын абалын купу€ түшүнүп, өзү кандай чечсе да макул болууга ниеттенди, бирок келин болсо дагы а€л катары кайненесине өзүнчө түшүндүрмөк болду ойунда. Ёмил жумуштары менен кеткенде —ейденин бөлмөсүнө кирип жанына отурду.

- јпа, көп ойлонбоңуз, келин-уулум мени көп көрүп калдыбы деп жаман ойдо калбаңыз, а€л катары сизди түшүнөм, эч кабатыр болбоңуз. ∆алгыз Ёмилге балдары канат-бутак болоор жакшы болсо. ∆акшы эле адамдар экен, көңүлүңүзгө туура келсе тартынбаңыз, али жаш бойдонсуз. ∆алгыз уулум деп жүрүп ансыз да көп өмүрүңүздү текке кетирдиңиз, бул да болсо тагдырдын жазмышы.. . .

Ўахзада эмне дээр экен деп —ейдени карап калды, ал тунжурап көпкө отурду, анан келинине карап:

-  ызым, акыл кошконуңа ыраазымын садага, силердин айтканыңар бир эсе туура окшойт, мен силердин айтканыңардан чыкпайм, туура кабыл алсаңар эле болду, - деди ойлуу.

- “уура кыласыз апке, сизди колдойм! - Ўахзада —ейдени бекем кучактап өөп-өөп жиберди, - Ѕул да болсо сиздин бактыңызга келген бир мүмкүнчүлүк.

-  өрөйүн эмне болсо да, - ордунан туруп Ѕаелдин үнүн угуп анын бөлмөсүн көздөй басты. Ўахзада менен Ёмил тымызын гана өздөрүнчө камынып жатты.  ыз берчүдөй болуп Ўахзада кайненесине бир сыйра жаңы кийим, шакек-сөйкөнүн баалуусун, чынжырча сатып алып, кечинде аны —ейдеге берди:

- јпке, барган жериңизге бакыбат көрүнүп турсаңыз кандай жакшы, жакында тиш доктурга сүйлөшүп тиш салдырып беребиз, анан ого бетер чырайыңызга чыгып каласыз, - деди күлүп.

-  ойчу балам, мени тим эле кыз берчүдөй жасантканы жатасыңар да?

—ейде да күлүп калды. ƒеген менен адамдын көркү чүпүрөк менен кооз жасалга эмеспи, аларды тагынып-кийинип көрсө элүүгө кирип калган а€л эмес маңдайында кырктардагыдай келин турду. Ёмил аны тартынат деп ашыкча сөз сүйлөбөдү. јлар айылга жөнөмөк болуп эртеси таң заарда үйдөн чыгып кетти.

јкиндин санаасы тынып балдары чоңойуп быйыл окууга бармак болуп турганына көңүлү көтөрүлүп кудайга тообо кыла баштаган. Үйүн эки кабат кылып бүтүрүп, ичин мебелдер менен толтуруп айыл-апасынан бата алыш үчүн Ўахзада келмек, аны күтүп атты. Үйдүн тегерегин болсо кыш менен тостуруп, дарбазаны койдурду. Ёмил менен Ўахзада түш оой келип калышты. Ёки-үч күн жүрүп үйдүн бүткөнүнө эл чакырып бата алып, анан шаарга кетти экөө. Ўахзада "эх" деп алды, кыз болсо дагы атанын атын чыгарып колунан келишинче эки иниси үчүн бардыгын жасап бүтүп, парзынан кутулгандай эс ала түштү. »чки сезими ага дагы бир милдет тагып турду, ал ∆андаттын арбагына багыштап куран окутуп койуу эле. Ёмилге кеңешмек болду: "ошол адам болбосо мен бул абалга жетет белем ким билет, ага жолукканы азап көргөн жокмун. јл да өзүнүн өлөөрүн билбей, баарын мага табыштап кеткен.  ыздарына бир жолу барып койбодум, арбакты унутпайын" деп ойлоп баратып:

- Ёмил, менин сени менен кеңешээр кебим бар, - деди ийине башын жөлөй ойлуу.

- јйта бер берекем, сенин кеңешиңе да€рмын, - Ёмил аны бир колун рулду койо берип башын сылап койду, - “ентек кыздай улутунбай ойуңду ачык айтып жүрчү ээ?

- ћенин айтаарым, менин ушул даражага жетишиме себепчи болгон адамга бир куран окутуп койсок кандай болот?

- Ёң туура жаркыным, арбагы ыраазы болсун.

- »шенгеним өзүңсүң Ёмике, колумдан келишинче баарын жасадым. »шибиз жүрүп турганда ошол адамга багыштап куран окутуп койсок дагы бир чоң милдеттен кутулуп калат элем. Өз үйүмдөн куулуп чыгып ал адамга жолукканы азап тартпадым, алар мени өз баласындай кабыл алып, андан да башкысы олчойгон байлыкты менин энчиме таштап кетти, милдеттүүмүн ал кишинин алдында.

- јкылдуум десе, мен бул ойуңа кошулам, - деп экөө жол ката сүйлөшүп келишти.

ќшол кезде мейманканасын чоңойтууну ойлоп жанына дагы үч кабат имарат тургуза башташкан эле. ƒүкөндөрү менен мейманканадан түшкөн каражатты кайра өзүнө жумшап улам кеңейтип, соода тармактарын көбөйтүп жатышты. —ейдени бир айдын ичинде  убатбийге узатышты, ал келин-уулуна ыраазы болуп жүрөгү толкундана өкүнүчтүн орду толуп, бир кезде жалгыз түн терметип жаздык кучактаган кези артта калып, өзү курдуу теңтуш болбосо да аралыгы он үч жаш улуураак  убатбий менен калган өмүрүн бирге өткөрүүгө бел байлады.  убатбийдин уул-келин, кыз-күйөөлөрү абдан жакшы кабыл алышып, өз энесиндей көрө албаса да улуу адамдай сый мамиле кылып, нике күнүндө кызмат кылып атышты. ”луу уулу Ёлдар университетте мугалим, ∆аннат мектепте мугалим, иши кылып баары кызматтагы түшүнүктүү адамдар.

***

 емелбай түрмөдөн келип эле ћарипанын үйүнө барса, ал үйүн,  емелбайдын машинасын сатып ийип кайдадыр кетип калыптыр. јргасыз өз үйүнө келди, кыздары сүйүнүп кучак жа€ тосуп алышты. Ѕирок  емелбай кыздарынын алдында өзүн күнөөлүү сезип сүйлөй албай жүрдү, үңкүйүп кирип-чыгып жумуш жасап жүрө берет. Ѕа€гыдай эл арасына барып мактанып сүйлөмөк турсун элден четтеп калды. "ћен айрыкча кесир иш жасадым, кудай жазалады, эми тынч өмүрүмдү өткөрөйүн" деп ойлоп калган.

”мсунай тигүүчүлүк кесипти окуп чыгып, мастер болуп иштеп ма€насы жакшы. ”улжандын окуусуна шарт түзүп, кийим-кечесинин баарын да€рдап көзүнүн карегиндей карап, анын жаман жолго түшүп кетүүсүнөн сактанып, дайыма түнкүсүн жанында. ”мсунайдын артынан бир жигит са€ түшүп, сүйөм, күйөм деп жанын койбой жүрүп үйлөнүп алды. јта-энеси аны жакшы кабыл албады. јлдына түшүп келип каадасын жасашты да, Ѕаатырбек менен ”мсунайды бөлүп жиберди.

Ёкөө ынтымактуу жашап, ”мсунайдын бойунда бар кезде алардын үйүнө Ѕаатырдын жолдош баласы келип калды. јл бир кезде ”мсунайга эки-үч жолу клиент болгон неме болуп чыкты.  елгенден эле андан көзүн албай улам карап, Ѕаатырбекке байкатпай көзүн кысып да койуп атты:

- ƒос, сен бу сулууну кайдан тапкансың? - деп  ы€збек кытмырлана жылмайып сурап калды.

- ∆ер үстүндө чанда чүрөк жашайт эмеспи, ошонун бирин торго түшүрдүм, дос, - Ѕаатырбек эч нерсе ойунда жок эле тамашалап күлүп калды.

- Ѕу чүрөк демекчи, сулуулар көптүн көзүндө болоорун билесиңби? - ал сынай карап жыландын башын кылтыйтты.

- јл туура дечи, сулуу ошон үчүн сулуу да, аларга жеткен-жетпегени да суусап жүрүп өтөт го чиркин.

- ƒеги кыз алдыңбы муну, же жылтыраганына кызыгып, жамалына мас болуп билбей калдыңбы?

 ы€збек досуна тигиле карап жооп күтүп калганда, Ѕаатырбектин кабагы бүркөлө калды:

-  ызбы, кыз эмеспи, сүйгөн адамым үчүн мага анын кызыгы жок, мен ”мсунайды сүйөм!

- ја-а, ошондой де дос, мурда кандай жүргөнү сен үчүн мааниге ээ эмес тура?

- —ен эмне дегени турасың,  ы€з? - Ѕаатырбек ага тиртеңдей кетти, - теңтушум деп унчукпай койсо эмне деп башты оорутуп жатасың?

- ћенби, мен а€лыңдын мурда сойку экенин айтканы турам! - деп  ы€збек да ага тиреле айтып, экөө уруша баштаганда ”мсунай жумушунан келип, үйдө күйөөсү менен бирөөнүн урушуп жатканын угуп босогодо туруп калды.

-  ерек болсо мен дагы эки-үч жолу сатып алгам!

- —енби?! - Ѕаатырбек аны бет талаштыра уруп ийгенде, ал аны тээп калды.

 ы€збек мурду канаганына карабай:

-  атыныңдын сойкулугун ачык айтып боорум ооруп жакшылык кылып атса, сенин кылаарың ушулбу?

- Ѕоор оорубай эле табалап жатасың, энеңди, азыр сыйың менен чыгып кет! - дегенде жанатан бери тыңшап делдейип, эмне кылаарын билбей турган ”мсунай ашканага кире качты.

 ы€збек менен эри экөө жакалашып сыртка чыгып, Ѕаатырбек тигини жакасынан дегдеңдете сүйрөп канжалаган бойдон короосунан чыгарып кайра кирип кеткенде, коркуп турган ”мсунай акырын сыртка чыгып, жаңы келгендей кирип барды. Ѕаатырбек аны бир жалт карап алып чылымын соруп көпкө унчукпады. ”мсунай кийимин алмаштырып, көнүмүш оокат-тиричилигин жасамак болуп, ашканага чыкмак болгондо:

- “окто! - деди Ѕаатырбек өктөм, - —ен мурда эмне жумуш кылчу элең?

- Ѕаатыр, мен сага мурда айткамын, менин ким экенимди билбей туруп мага үйлөнөм дебе деп.. . . - ”мсунай ушул азыр баарына кайыл боло ага тике карап жооп берди, - айтууга мүмкүнчүлүк бербедиң.. . .

- Ќеге сен убакыт таап айтпадың?

- Өзүң сурабадың, айта албадым.

- Ѕети жок акмак! - Ѕаатырбек жетип келип аны жаакка чаап жиберди, - "сойку болчумун" деп ачык айтпайт белең?

- јйтканда эмне кылмаксың?

- јлбайт болчумун, сойкуга үйлөнгөнүмдү билип теңтуштарымдын баары мага келбей жүргөн тура!

- јзыр да кеч эмес, - ”мсунай кетмек болуп кийимин көтөрүп жөнөгөндө Ѕаатырбек аны колунан кармап төргө ыргытты да, тепкилеп кирди:

- —ени эми ушул үйдөн өлтүрүп чыгарбасам тирүү чыгарбайм! - деп жини таркаганча сабап анан чыгып кетти.

”мсунай бети-башы жарылып, бүткөн бойу жанчылып, ыйлап, көпкө жатты да, ордунан араң туруп, кийимин көтөрүп үйдөн чыгып кетти. јл такси менен келгенде атасы менен ”улжан уктап жаткан. Ёшик ачылганда  емелбай туруп келип кызынын түрүн көрүп чочуп кетти.

-  ызым, сага эмне болду, мынчалык кордогон ким?

 олундагы сумкаларын ала койуп, сүйөп үйгө алып кирди.

- јта, сиз жата бериңиз, мен ”улкандын жанына жатам.

”мсунай өйдө карабай ички бөлмөгө кирип жатып алды.  емелбай кызынын түрүнө жүрөгү сыздап түнү бойу уктай албай чыкты: "—ени шашпа, ушунча дагы урабы, катын урганды сага көрсөтөм, доктурга жаткырып туруп каматып койбосомбу" деп ойлонуп атты. Ёртеси ”мсунайдын бети-башы көгөрүп, бүткөн бойу кыймылга келбей, эти от менен жалын болуп онтоп жатты.  емелбай врач алып келип көрсөтүп ооруканага алып кетмек болгондо ”мсунай болбой койду, ал тургай күйөөсүнүн урганын да жашырып айтпай койду.

-  ызым, эмнеге жашырасың, андай немени сотко берип койуш керек болчу, - деди врач кеткенден кийин  емелбай.

- Ёмне кереги бар ата, күнөө анда эмес, өзүмдө!

”мсунай тетири карап бурк этти. јтасына жини келип айтты. јл ошол убакта үйдөн кетпей баш-көз болуп турганда мындай болбойт эле деп жек көрүп турган.

-  үнөө менде деп токмогун жеп, үндөбөй койсоң кырыңа чыгып алып өмүр бойу сени кордоп жүрүп өтөт да?

 емелбай кызына түшүнө бербей сурап атты. ”мсунай андан кийин үн деген жок, тажагандан чыгып кетти атасы. Ёкинчи күнү ”мсунайдын бойунан түшүп төрөт үйүндө жатканда  емелбай кудасынын үйүнө барды. —ыртта жүргөн Ќурманбет аны утурлай тосуп алды:

- ќо, кел куда, кел үйгө кир!

- ∆о-ок, мен эшиктен эле кетейин, -  емелбай ошол жерден эле кетмек болуп ага карай, - куда бу кандай, Ѕаатыр ”мсунайды өлгөндөн берээк кылып сабап койуптур, эки күндөн бери үйдө эле, бүгүн бойунан түшүп калды, төрөт үйүндө жатат, - деди.

- Ёмне дейт, аны биз уккан жокпуз да, кудай ургур, а€лды да ошондой урабы, мен кемпирге айтайын, барып көрүп келели, - деп Ќурманбет айтканда  емелбай аны тике карап:

- Ёми кеч болуп калды, баласы түшпөсө бир жөн эле, ушу бойдон ажыратып эле койолу. Ѕаатырбек ”мсунайга ыраазы болсо болот, урганын жашырып койду, ушуну гана айтайын дегем, - деп шарт бурула жөнөп кетти.

Ќурманбет аны токтотууга жетишпей калды.

”мсунай бир ай дарыланып, бетиндеги жараттан так калып, бир бутунан аксап, зорго айыгып чыкты. јл ортодо Ѕаатырбек бир нече жолу кечирим сурап келип да жүрдү, бирок ага ”мсунай болбоду.  елгенде сүйлөшпөй, жанына жолотпой, көңүлү калганын айтса да болбой, Ѕаатырбек ичип да кетти.

јпасы «ирегүл:

- Ѕир неме үчүн алкаш болуп жолдо каласыңбы, андан көрө өзүбүз каалаган кызга үйлөн, - деди эле, Ѕаатырбек апасын ачуулана карады:

- ћен башкага үйлөнбөйм, ”мсунай макул болбосо ичкеним ичкен. ћендей балаңарды өлгөн деп эсептеп койгула! - деп каалгасын карс жаап чыгып кеткенде, атасы «ирегүлдү урушуп кирди:

- Ѕаланы өз жайына койсоң боло, андан көрө бир койду сойуп, келинге, атасына бир сыйра кийит алып экөөбүз алдына түшөлү.

- Ёмне-е?! ќшол сойкудан кечирим сурап барамбы?  елесоо балаң кечирим сурай берсин, мен барбайм!

- Ѕас жаагыңды, сенин ушундайыңдан келиндерибиздин бири басып келбей калды, калжыңдабай камын!

Ќурманбет өктөм сүйлөп буйрук кылганда «ирегүл үн дебей калды, ал күйөөсүнүн сырын билчү, эгер дагы бирдеме дегенде өз энчисин алмак, ошондуктан тилин тартып отуруп ойлонуп кирди: " ой, мен аны жек көргүдөй душманым беле? џрас эле келиндерим келбей калышты, элге кеп болбой кы€л-жоругумду ты€йын.  елин жумшап төргө отуруп сый көрөөрдө жаман көрүнгөнүм болбос" деген ойдо отуруп, анан сандыгын ачып кийим-кечесин дайындады. Ќурманбет Ѕаатырбекти ээрчитип келип кой сойуп бышырып, боорсок бышыртып, кант-чайын алып эртеси кудасынын үйүнө жөнөдү.

јлар келгенде ”мсунай жалгыз болчу. Ќурманбет келинин көрүп ичинен у€лып, кирерге жер таппай жер карады: "”шунчалык да мыкаачы болобу балаң кургур, андай экен албай эле койбойбу? ∆арым жан кылып койуп, таштаганы болбойт, экинчи кол көтөрсөң алып кетебиз, болбосо калат, деп уулумдун убадасын алайын" деген ойдо аны үйдүн артына ээрчитип барды:

- Ёй бала, сен жырткыч турбайсыңбы ы€, кандай татынакай келин эле, ай чырай жүзүнө так салыпсың, жарым жан кылыпсың, эми тийбейм деп убада бер, болбосо кечирим сурап койуп таштап кетели.

- јта, экинчи тийбейм, күнөөмдү мойнума алам, таштабай эле алып кетели, мен ансыз жашай албайм! - Ѕаатырбек атасына жалдырап ийди, - экинчи урмак турсун сүйлөбөйм!

- Өз балаңды да жок кылдың, сенин күнөөң анын алдында тоодой экен, эгер дагы бир жолу урушканыңды билсем келинди өзүм алып келип койомун үйүнө.

- ∆ок ата, тийбейм!

Ёкөө көпкө сүйлөшүп, анан келгенде  емелбай келип калган. јл башын өйдө көтөрбөй да, сүйлөбөй да отуруп алды. јркы-беркини айтып отуруп акыры тилге киргизди.

- ћына өзүңөр көрүп отурасыңар, ушундай дагы мыкаачылык болобу, чырактай кызымдын жүзүнө так салып, буту да минтип калды, кудайга шүгүр аман калды.

- јйыбыбызды мойнубузга алдык куда, Ѕаатырбек эми кол көтөрмөк турсун сүйлөбөйт, өзүм карап турам, - Ќурманбет уулу үчүн кечирим сурап атты. «ирегүл үндөгөн жок, ал дагы баласынын кылыгына өзүнчө у€лып отурган.

- Өзү билсин, мен айталбайм, -  емелбай үңкүйө жер карады. ”мсунай кайнатасына тике карабай туруп күйөөсүнө:

-  үнөөлүү сен, улуу кишилерди ээрчитип келгениң кандай? Ѕашында сага айткам, "мен күйөөгө тийбейм" деп, эми атамдарды убара кылып келгениң да у€т го, "∆ашабайм, бүттү" дебедим беле? - деди акырын.

- ”мсунай, айланайын балам, анын иттигин кечир, мен өзүм кабар алып турам, бир жолу апаң экөөбүздү сыйлап кой, андан кийин кайталаса сени өзүм жеткирип койом.

- ќоба кагылайын, ошент, бизди сыйла, - «ирегүл дагы күйөөсүн коштой кетти, - Өзүмдүн колума баргыла, жанымда болсоңор баш-көз болуп турабыз.

јнтип-минтип атып ”мсунайды эптеп көндүрүп, алып кетишти. Үйгө жүр дегенге Ѕаатырбек жумушун шылтоолоп болбой, өздөрү жашаган жерге кетишти. јндан кийин дагы далай жолу урду, сабады, бирок ”мсунай эч кимге айтпай жүрө берди. »чип келгенде уруп алып, эртеси чөгөлөп кечирим сурап арадан эки жыл өттү. Ѕир кыздуу болушту. Ќурманбет аларды ой-бойуна койбой өз үйүнө көчүрүп барды.

- јпаңа жардам бербесеңер болбойт, биз болсо карыдык, эң кичүүсүңөр, силер баккыла бизди.

- јта, ошону мурда кандай ойлогон жоксуңар, эгер силер бөлүп ийбесеңер ”мсунайды анчалык уруп-сабай албайт элем, - Ѕаатырбек ата-энесине таарыныч кыла сүйлөдү, - „ынында силер келиниңерди адегенде жактырган эмессиңер туурабы?

- јпаңдын кылганы да, эми мына маңдайыбызда болгула, неберебизди сүйүп отуралы. јгаларың болсо үйбүлөсү жоктой келсе өздөрү эле келет, же балдарын жөнөтпөйт, - Ќурманбет наалый сүйлөп атты, - баарына апаң күнөөлүү, келиндерге асылып туруп алат.

- ќоба, баарына эле күнөөлөй бер, а€лдарына алы жетпеген балдарыңды айтпайсыңбы? - эшиктен кирип келаткан «ирегүл күйөөсүн жактыра бербей жаман көзү менен карап койду.

”мсунай кайната, кайненесин сыйлап тыпылдап кызматын кылат, кызы ј€наны «ирегүл жонуна көтөрүп алып кечке айылчылайт. ќңуп эле калды, казан-а€ктан алыстап.  елин-уулунун урушу да калды, бири-бирине сый мамиле кылып ата-энесинен тартынып турушат. ∆ыл айланбай уулдуу болуп, сүйүнүчтөрү ашып-ташып, бактылуу жубайлар жашоосуна ыраазы. ∆амийла дагы эки балалуу болуп калган. ∆еңишбек экөө келип балдарын көрүп кетишти.  емелбай жумушка кирип колундагы кызы экөө жашап калды. ”улжан мектепти бүтөөрү менен ”мсунай өзү окуган тигүүчүлүккө киргизип койду. ћамыр-жумур болуп куда-сөөктөр менен катышып өткөн күндөрүн унутуп,  емелбай жай жашоого өттү.

∆ездесинин кутулуп келгенин угуп, ќморбай учурашып келди бир күнү. јл аны күнөөлөгөн жок, тагдырдын жазганы деп ага кадимкисиндей эле учурашып, абалын билип, сурап отурду:

- ∆езде, кыздар турганда катышпай кайда барабыз, эжем ыраматылыктын арбагы үчүн жээндериме катышам.

- ќшент ќмош, чыны күнөө менден кетип калды, ар кимдин ушагына уугуп өзүмдү кармай албай эмне болуп кеткенин да баамдабай калдым.  өрсө, тагдырдын сынагына туруштук бералбай жеңилип берген турбайбызбы?

- ∆ашоодо боло берет тура, эми кыздарга бел болуңуз, алардын арка жөлөк болоору сиз гана, - ќморбай кайра эле жөнөп кетти.

 емелбайдын жаш а€лы јйдай жаркылдаган мүнөзүнөн жазбай үйгө келгендерди жакшы тосуп алып узатат.  емелбай жаш а€лына үйрүлүп түшүп, айткандарын аткарып турат. јрадан эки ай өткөндө а€лынын бойуна болуп,  емелбай кубанып жүрдү:

- јйдай, мага бир эле уул төрөп берчи, - деп жатканда эркелетип атып ичтеги ойун айтты  емелбай.

-  удайдын бергени да, колубуздан келсе каалагандай жасап албайт белек.

- ќшентсе да, - ойлонуп калды  емелбай: - "”улум жок!" деп жүрүп үйбүлөмдү кандай азапка салдым?! ћейли уулбу, мейли кызбы аман-эсен төрөсөң болду. ј€лсыз эки жылдай азап тарттым, эми јлланын буйруганын көрөйүн, - деп топук кылууга аргасыз болуп жатып калды.

∆амийла менен ∆еңишбек бир кыз, бир уулун багып, ынтымактуу жашап калды. јтасы ак батасын берген, апасы көпкө чейин жаман көрүп жүрүп акыры неберелерин көрүп анан жибип үйүнө чакырып алды. Ёки жаш ошентип тоскоолдуктарды жеңип чыкты.  уттубек кудасы  емелбайды чакырып коноктоп, астына ат мингизип, үстүнө тон жаап узатканда ∆амийла ыраазы болду.

∆еңишбектин бир тууган эжеси “ахмина эң улуусу, күйөөсү экөө сүйлөшүп жүрүп баш кошуп, беш балалуу болуп, улуу баласы Ќоорузду үйлөнтүп, астына түшкөндөн кийин Ёсенбек оорубай туруп эле кете берди, “ахмина боздоп ыйлап калды. ∆аңы келген келинди кайын журту жаман көрүп:

-  ара жолтой жарыбагыр, жолу жаман экен, ушундайда кетиргиле, - деп улуу абысыны “ахминага шыбырады, аны каражаак  арачач деп койушчу. “ахмина үндөгөн жок.

-  елгенине бир ай болбой акемди жутту, мындай неме жакшылык кылбайт, - кичүү абысыны “урсункан ага кошулду.

-  ойгула капырай, ал эле өлүп калсын деп ойломок беле, кудаанын берген жашынан пендең өтө албайт, ченелүү жашты кудай берген да, - деди отурган а€лдардын ичинен кары кемпир.

- Ёми эмне кылайын, "башыма баш кошулду" деп турганда Ёсенбек өлүп кайгылуу болуп турам.  елин дагы бирөөнүн баласы, аны андай, мындай дегенде кантип болсун, өздөрү менен өздөрү боло берсин, - “ахмина үшкүрүнө аларды карады, - силер да кабыргаңар кайышып күйгөнүңөрдөн айтып атасыңар. "јчуу - душман, акыл - дос" дейт эмеспи, ачуубузду акыл менен жеңели.

- “уура, өзүң теңиз а€лсың “ахмина, уул-келиниңдин көңүлүн калтырба, өлгөндүн өзүнүн шору деп койот, буйруктан бу дагы.

- ќоба айланайын, калган өмүр-жашты балдарына берсин, минтип ыйлап турган балдары калды артында, - деп ар кимиси ар кайсыны айтып отурду.

∆еңишбек менен ∆амийла ошол жерде болчу, келген кеткенине каралашып жүргөн. —амоор көтөрүп келаткан ∆амийла байкоостон бир нерсеге чалынып жыгылып баратканда аны бирөө кармап калды. „очуп кетип карай салса, аны жылмайып карап койду тиги, селт эте самоорду көтөргөн бойдон үйгө кирип баратканда:

- јбайласаң боло чоң кыз, самоордун суусуна күйүп калсаң эмне болот? - деп калды артынан.

∆амийла чаржайыт ойлорго чөгүп чай куйуп отурду: " айдан көрдүм эле, кокус ба€гыда мени менен болгон бирөө болуп жүрбөсүн. јнда өлдүм, ∆еңишке айтып койсо.. . " деп сарсанаага батып отурганда ал бейтааныш жигит кирип келди да, четке көчүк басты. Ёч нерсе билбеген болуп чай сунду ∆амийла. јл чыныдагы чайды ууртап жатып көзүнүн төбөсү менен өзүн карап жатканын байкап ордунан туруп сыртка чыгып кетти: "Ѕул ким, кудай ай, ынтымагыбыз ыдырабаса экен" деп ыйлагысы келип эчтекени эстей албай жатты. Ѕир кезде жүрөгү болк этип алды: "“ааныдым, бул түрмөдө жүргөнүмдө сөз айтып калчу неме тура, конвойлордон кат берип ал-абалымды билип турчу эмес беле?". ќго бетер жүрөгү лакылдап чыкты. ∆еңишбекти издеп көзүнө иле албады. Ѕир кезде ары жактан жээни менен келатканын көрө койду, бир аз кызуу экен.

- ∆еңиш, сен ичип алдыңбы, жүрү кетеличи, балдар эмне болду? - деп алдынан тоскондо, ал:

- Ѕүгүнчө койо тур, эртең эрте чыгабыз, - деди мойун толгой ∆еңишбек.

- ћен кыйналып кеттим, - деди ∆амийла Ќооруз басып кеткенде, - бойумда да болсо, түшүнсөң боло?

- „ыдай тур эми алтыным, эртең кетебиз, - ∆еңишбек ∆амийланы кучактап өөп тынчтандырды.

Ёкөө бери карай басканда алиги неме аларды карап турган экен. ∆амийла аны көрүп ого бетер корко берди, бирок ошол бойдон ал көрүнгөн жок.

“ахмина күйөөсүнүн ызаат-сыйын салтка ылайык жасап, бир жылдан кийин ашын берди.

»ль€з Ёсенбектин кыйыр туугандарынын баласы болчу. “ахминанын үйүнөн чыкпай, сырткы жумуштарын жасап жүрө берчү болду. ∆еңесине анча-мынча тийишип калат. »ль€здын атасы жок, апасы карыган кемпир. Ѕир туугандары бар, эң кичүүсү. Үйлөнтөлү десе такыр болбой эле “ахминаны айланчыктап кетпейт.

- ќй келин, »ль€зды имербе, ал сенден канча жаш кичүү. ќйлонсоң боло, ал үйлөнө элек бала, - деп бир күнү ачуулана келиптир апасы ћээржан.

- ∆еңе, мен аны имерип эмне кылам, кудай сактасын, ал экөөбүз сый эле мамиледебиз. Өзү келсе кет дегенден у€ласың да, - “ахмина ага жооп берип үйүндө отурган »ль€зды чакырды, - »ль€з, мен сага канча айтам, артыбызда ушак жүрбөсүн деп, бар үйүңө, мени жаманатты кылбай.

- јпа, жеңемде күнөө жок, мени кыйнабагыла, агасы өлсө инисине алып берген салтыңар бар го, андан көрө уруксат бергиле, үйлөнөм! - »ль€з апасына ушинткенде ћээржан асман-айдан кетип ажылдап кирди:

-  уу тумшугум десе, тул калган а€лга үйлөнөм деп сени кайсы кара теке сүздү?. —ыйың менен үйгө жүрү, сага мен өзүм катын алып берем!

»ль€з:

- ћен эч жакка барбайм, - дегенде анын сөзүн угуп “ахмина да урушуп кетти:

- —ага тийе турган ким бар?  удайга жакчу сөздү айтсаң боло, уул-келиним эмне дейт?

- Ёчтеке дебейт, мен сизди башынан эле жакшы көрөм, өлсөм да ажырабайм! - »ль€з тамды айлана басып кетти.

-  окуй кү-үн, каран гү-үн, муну биротоло башын айлантып койгон тура, элден у€лсаңар боло!

ћээржан өзүнчө сүйлөнүп баласынын артынан жөнөдү, бирок ал көрүнбөй койду. ќшол бойдон ал кетпеди, жайы-кышы “ахминаны кайтарып оозгу бөлмөгө жатып алат, кышында малын карап, жайында огородун тазалап жүрө берди.  елин-уулуна баданын малын алып берип, ћээржан өзү айылда эки баласы менен калып калды. Ѕалдарынын көзүнчө оозгу бөлмөгө жатымыш болуп, түн бир оокумда экөө биригип алып жүрүп, арадан дагы бир жыл өтүп кетти. Ёкөө эл көзүнчө башка адамдар. »ль€з кээ-кээде ичип койуп жүрүп көнүп кетти. “ахмина ага канча айтса да болбой жүрө берди. Үй салып иштеп келет да, тамак-ашын алып келип ошерде. јкыры элдин көзү көрөгөч дегендей айыл ичи экөөнү ушактап жатып калды. »ль€з ошол күнү а€бай мас болуп короонун четине жатып калганын Ќооруз көрүп апасына кайрылды:

- јпа, тигини киргизип койбойт белеңиз, жаан жаап келатат, өлүп калбасын, - деди кирээри менен.

- јны киргизип эмне кыласың балам, соолукса үшүйт, анан өзү эле кетет, - “ахмина уулунан тартынып зорго айтты муну, - андан көрө үйүнө жеткирип салсаң боло?

- јпа, мени кечир, бирок »ль€з жакшы киши. —из ойлонуп көрбөйсүзбү, сизге деле караан болот. Ѕиз –осси€га кетсек булар менен каласыз, жайы-кышы жардам берип турат эле? - деди Ќооруз жер карай.

-  ойчу балам, өз жанын багалбаган неме бизди жыргатмак беле? - “ахмина уккусу келбей үйгө кирип кетти.

Ќооруз унчукпай сыртка чыгып »ль€зды жөлөп кирди.

- “оңуп калыптыр, бул эмне оорукчан болуп калган го, өз үйүнө барып апасын укпайбы? - Ќооруз күңкүлдөй апасын карады, - ƒеги сизди билип калдыбы?

- јнан эмей, баары айкын болду, эми муну кууп ийбесек болбойт, сен бирдеме десең боло.

јры караган бойдон үн катты “ахмина. Ќооруз эчтеке дебестен аны жаткырып, өз бөлмөсүнө өтүп кетти, анын жүзүнө тик карай албаган эне эки бети чымырап, у€тынан жерге кире албай зорго калды: " урган жаным ай, балама да у€т болдум, жолотпой эле койсом эмне, жалынып жалбарып жатса а€лдык кылып жибип кетпедимби, эми эмне болот, кантип кетирем?" деп ойлуу төшөгүнө жата кетти.  үндөгүдөй эле тиричилик жаңы башталып адамдын бүтпөгөн түйшүгү таң заарынан башталганда, ордунан туруп »ль€з анын эшигин шыпырып, малына көз болуп сыртта жүрдү. ќшол күнү Ќооруз аны эртең мененки чайга чакырып ачык сүйлөшмөк болду.

- »ль€з аке, бул жүрүшүңүз болбойт, үйүңүзгө барып жашаңыз, биерде апамды жаманатты кылып жатасыз, мен сизди тууган катары сыйлап айтып жатам, минтип жүрсөңүз өзүңүзгө жаман болот.

- Ќооруз, сен мени жаман көрбө, өзүң баштап калдың, эми ачык сүйлөшөлү, мен жеңеме үйлөнөм, сен эле уруксат берсең болду.

»ль€з аны жалдырай карап жооп күтүп калды.

- јл эмне дегениң, бул сөзүңдү уккан эл эмне дейт, сен үйлөнө элексиң, бир топ кичүүсүң, каралуу а€лдын сага эмне кереги бар, турмушту ойун көрбөй ушундайда өз жолуң менен бол! - “ахмина у€лгандан тайсалдата сүйлөдү.

- ∆ок, мен айтканымдан кайтпайм, бүгүн нике кыйдырам, агасы өлгөн жеңесин алганга шари€тта да жол бар!

»ль€з ушуну айтты да туруп кетти. Ёне-бала, келини болуп үндөбөй калышты. Ќебересинин ыйлаганын угуп шылтоолоп туруп жөнөгөн “ахмина ичинен сарсанаа болуп жатты: "ал айтканын кылат, эми эмне кылдым, келиним эмне деп ойлойт?" деп небересин тоскону чыгып баратып негедир кускусу келип кетти. "ћага эмне болду, табым айнып калдыбы?" деген “ахмина бир нерсе эсине түшүп жүрөгү болк деп алды: "бойума бүтүп калган го, эми эмне кылдым, элге шерменде болгуча макул болгонум дурус го" деп теңселе эшикке чыкты. Ѕир азга небересин алаксытып, уйкусун ачып анан үйгө кирди. „ындап эле анын бойуна бүтүп калган эле.

“үшкө жакын »ль€з бир койду жетелеп келди да, эки-үч теңтушун ала келип сойуп, арыдан бери казанга салып, отту жагып койуп, молдого жөнөдү. Ќооруз үн деген жок. “ахмина болсо үйгө кирип кетип чыкпай койду, а€л бечара кубанычка да, кайгыга да көз жашы менен жооп кылып арманын, бактысын көз жашы аркылуу сыртка чыгарып алат эмеспи.  үйөөсүн эстеди, анын арбагынан кечирим сурады. Үңкүйүп отурганда бир коңшусу келип ага акыл кошуп, сөз айтты. Ѕул өзүнүн сырдашы, теңтушу —ейилкан эле.

- “ахмина, тур өйдө, башыңды көтөр. »ль€зды сен өзүң имерген жоксуң, сенин тагдырыңды кудай ага кошуп атат. јзыр молдо келет, дасторконуңду жай, балдарың өз күнүн өзү көрөт, баары чоңойуп калды. Ѕелиңди бек бууп өзүңө кел да, да€рдан!

- —ейил, кантип ушуга барам айтчы, уул-келиним эмне деп ойлоп атат? јларга у€т болдум го, эл эмне дейт? - “ахмина ыйлап атып сүйлөдү.

- Ёчтеке болбойт, тагдырдын маңдайга жазганын көтөрбөскө чараң жок. Ќооруз түшүнүктүү бала, эчтеке дебейт, эл айтып-айтып тим болот, - —ейилкан аны тургузуп бети-колун жуудурду да, кийиминин арасынан өзү эле жаңы жоолугун алып чыгып башына салып бетинен өөп, - бактың ачылсын курбум, баарына да€р бол, »ль€з жакшы бала, сени кор кылбайт, - деп өзү билгендей кылып дасторконду да€рдап кирди.

 елини Ћайлихан дагы жүгүрүп кызмат кылып жүрдү. Ќооруз үнсүз ары-бери басып сыртта, үн дебеди.

јңгыча молдолор келип нике кыймак болуп жатканда »ль€здын ага-жеңеси, эжеси менен апасы келип, жаңжал кыла баштады:

- »ль€з, бас үйгө кеттик, бул эмне кылганың, элден у€лсаң боло? - деди агасы ƒобулбек жини келип.

- ћен эч жакка барбайм, өз жайыма койгула!.

»ль€з көшөрүп туруп алганда ƒобулбек аны чаап жиберди. јл экөө эшикте акыйлашып жатканда эжеси, жеңеси менен апасы үчөө “ахминаны урушуп жатты:

- Ёй, бети жок, ушуну менен жашап кетем деп ойлоп атасыңбы? јл деген жаш бала, эмеле кетип калат, у€лсаң болбойбу, кой сойдуруп эшигиңе той түшүрүп отуруп албай.

- ќшону айтсаң, кунажын көзүн сүзбөсө бука жибин үзбөйт, өзү азгырып атат да, ал мунун менен түбөлүк кантип жашамак эле?

- ”шунун жанына койбойм баламды, азыр алып кетем. ”ул-келин күтүп калганда күйөөгө тийгенден у€лбайбы ботом, жаш баланы азгырбай, - ћээржан кыйкырып, оозго алгыс сөздөрдү сүйлөп жатканда Ќооруз кирип келди да аларды түртүп-түртүп сыртка чыгарды:

- јпама сөз тийгизгенге акыңар да жок, сыйыңар менен чыгып кеткиле, балаңарды алып кеткиле!

- јлып кетем, ушул жерге бир мүнөт да койбойм!

- Ёгер дагы келсе мен өзүм колуңарга өлтүрүп берип келем!.

Ќооруз ачуулана катуу айтты.

ќшол убакта молдо алардын жанына келип ƒобулга:

- јлла “ааланын буйругу менен болот пенде. »ншалла, бу жигит өзү көптөн бери мага келип сурап жүргөн, шари€тта жеңени кайын алганга жол бар.  үнөөгө батпай жөн койгула, пешене тагдырдан качып кутула албайт эч ким, бул кудаанын буйругу.

- Ѕуйрук деп өзүнөн улуу а€лды алса да унчукпай тура беришибиз керекпи?

- ƒегенде эмне, баары бир кудай кошуп жатса кандай кыла аласыңар? ∆азмыш деген жазмыш, балаңар өзү каалап жатса аргаңар жок.

Үндөбөй турган ƒобул апасы ћээржанды, карындашын акырын нукуп эшикке чыгарды да жөнөп кетишти.

“ахмина аргасыз »ль€з менен жашап калды. Ќооруз а€лы экөө –осси€га кетишти, Ћайлихан кайненесине баласын таштап койду. ћарлес жөрмөлөп калган, “ахмина колунан түшүрбөйт. »ль€з болсо ичпей, жумуш издеп үйбүлө бакканга киришти. ћээржан кайра-кайра келип аларга тынчтык бербей, “ахминаны каргап-шилеп, урушуп, баласын алып кеткенге аракет кылса дагы ал болбоду.

јкырында:

- Ёгер азыр мени менен кетпесең, турпагымды түйүп берем, мен өлсөм да барба! - деди айласы кеткен ћээржан, ыйлап чыгып баратып.

- јны көрөбүз, ушинте берсеңер силерден мурун мен өлүп калышым мүмкүн! - »ль€з апасынын артынан кыйкырып кала берди.

- »ль€з, сен туура эмес кылып жатасың, мени да, өзүңдү да кыйнап эмне кереги бар? - “ахмина анын жанына келип муңа€ сүйлөдү, - турпак түйүп берүү эң чоң каргыш, сен туугандарың менен да катышпай бир а€л деп жүрө берсең болбойт.

-  ызыксың “ахмина, мына жакында балалуу да болобуз, апам, бир туугандарым кайда бармак эле?

-  ой, болбойт, сен үйүңө бар!

- Ёмне? Ёми мени кетет деп турасыңбы? ћен кетсем мурда кетмекмин, эми мен балалуу болом уктуңбу, балалуу болом! - »ль€з үнүнүн барынча кыйкырып ийгенде ћээржан кирип келди:

- ћына, эмитен урушуп атасыңар, кана мени менен кетесиңби, же мынабу ууч турпакты алып каласыңбы?

- —из туура түшүнбөй калдыңыз, »ль€зды үйүңө бар десем болбой атат.. . - “ахмина тартына жооп бермек болгондо ћээржан аны кагып ийди:

- ќоба, сен ушуну кет дейсиң, азгырып алып, никени кыйдырып, бойуңдагы ар кимден болгон балаңды буга таңуулап эптеп эр кылып алгың келип туруп кет дейт имиш!

- јпа, бала меники, мага киришпегиле, силер үчүн мен өлгөнмүн, экинчи “ахминага сөз тийгизбегиле! - »ль€з апасына кыйкырып жибергенде “ахмина аны тыйды:

- »ль€з, апаңа антип кыйкырба, кандай болсо да сени төрөп, багып, чоңойткон, эмгеги бар, акың жок ага сөз тийгизгенге!

- ќшону билип атабы, эгер эне болуп түшүнсө мени урушат беле, ак батасын берип үйүнө алып барбайт беле?

- ќшентсе деле баары бир эне, сен аны сыйлашың керек, сен милдеттүүсүң!

- “үштөн кийин акылдуусунбай эле гой, баарын өзүң кылып, эне-баланы уруштуруп койуп калп актанбай! - ћээржан колун силкип аны кагып, »ль€зды карады, - кана, сен мени угасыңбы же тупурагымды аласыңбы?!

- “аштап койо бер, мен дагы силерге ууч турпагымды түйүп алып барып берем, кете берсең болот!.

»ль€з үйгө кирип кеткенде ћээржан “ахминаны жини келип карап:

- ”улумдун тырмагынын учун карматпас элем, айла канча, аргам жок, бир жыландын ийинине кирип алып чыгалбай калды. Ѕаламдын башын айлантып койгон экенсиң да-а! - деп чыгып кетти, - көрөм сени, ћанас төрөсөң да биерге койбойм, көрсөтөм! - кайрылып кыйкырды да эшикти тарс жаап ыйлап баратты.

»ль€з менен “ахмина көпкө чейин сүйлөшпөй жүрдү. ∆умушуна кетип, кайра келип, өзүнчө кыжаалат болуп атып, »ль€з эптеп акча топтоп алды. “ахмина бир-эки айдын ичинде төрөмөк, »ль€з бир күнү ага минтти:

- “ахмина, биз биерден кетишибиз керек. Ѕишкек чоң, эч ким бизди табалбай турган болсун, алар экөөбүзгө тынчтык бербейт.. . .

-  антип? “өрт бала каникул бүтсө келишет, төрт бала менен шаарда жашоо оңой эмес, ћарлес да бар.. . ∆акында төрөйм, алты бала менен кантип жашайбыз, ушунча жанды багуу сенин колуңдан келеби?

- Ёмнеге келбейт? »штейм, жанталашып иштейм, балдарымды кор кылбайм! - »ль€з “ахминаны кучактап алды, - мен сени башынан эле жакшы көрчүм, жаным, кантип жетээримди билбей жинди болуп жүрүп ичип да кеттим, анан.. . анан түрмөгө түштүм.

- јнан? - “ахмина аны жини келип, бирок билгизбей жылмайган болуп үн катты, - анан Ёсенбек өлүп сага жол ачылды, ээ?

- Ёми мен аны атайын өлсүн дегеним жок да. јжал экен, алып кетти.

-  ойо турчу, сен ошол күнү аны менен кошо жүргөнсүң, үйгө да келип кеткенсиң. ќоба-ооба, сени менен бирге ичкен.. . - “ахмина ойлуу ага көздөрүн чоң ачып кыйкырып жиберди, - ƒемек сен ага бир нерсе бергенсиң, ай кудай ай! - “ахмина ордунан тура калды, - сен атайын өлтүргөн экенсиң да?!

- Ёмне-е, сен анын өлүмүн менден көргөнү турасыңбы? - »ль€з анын жанына келип карыдан ала, - ошентип ойлоп калдыңбы?

- ќйлогонду эми көрөсүң, мүрзөсүн ачтырам! - “ахмина аны түртүп ийди, - туугандарыңа мени суук көрсөтүп, каргышын угузуп койуп, эч нерсе билбегендей жүргөнүңдү эми көрөсүң, текшертем өлүктү!

- Ёмдигиче аныңдын сөөгү эле калгандыр, тим кой эми козгобой, ошондо ушул акылың болгондо башкача болмок экен, - »ль€з аны түрткөнүнө ага жини келип кыйкырып жиберди.

- јл киши колдуу болгондуктан чирибейт, өз көзүң менен көрөсүң, энең ошондо көрүп алсын, сенин кандай ойун койуп бирөөнүн бүлөсүн бүлдүргөн адам экениңди!

-  ойчу “ахмина, баары өттү-кетти го, биз эми эрди-катынбыз, балалуу болобуз жакында, түшүнчү мени?

- ћен эми түшүндүм сенин кандай адам экениңди, балдарымды атасыз, мени жесир калтырып киши өлтүргөнүңдү көрөсүң, - “ахмина жулкунуп анын кучагынан бошонуп сыртка чыкмак болду, - шашпа, милици€га азыр барам, каматып салам! - деп жүгүрүп чыга бермек болгондо »ль€з аны кармап калды:

- ∆инди болдуңбу, сага эми ким ишенет, айтчы? - »ль€здын жини келип кетти, - үч жылдан бери үн дебей жүрүп.. . . . Өзүнөн өзү өлгөн күйөөңдү.. . —ени кызганып өлтүргөнүм чын, анан эмне кылышым керек эле? јл мен сүйгөн а€лды кучактап койнунда жатса, мен ичим күйүп жүрө бермекминби, менин да сүйүп жашагым келет, үйбүлө күткүм келет!

- Ѕирөөнүн кубанычынан өзүңө ырахат алган жансыңбы, же кайгысынанбы?

- ∆ок, кайгы же кубанычтан эмес, мен өз сүйгөнүмдөн ырахат алам, азыр билсең бактылуумун!

- ј менин жүрөгүм менен балдарымдын көз жашычы? ќтуз жетисинде күлгүндөй бойдон өлүп калган Ёсенбек менен ишиң жокпу, анын да ой-максаты бар эле да?!

- ћени аныңдын эчтекеси кызыктырбайт, мага өзүмдүн гана бактым керек, уктуңбу? Өз бактым үчүн өзүм күрөштүм. Өлсө өлө бербейби, аныңдын балдары турат, сени менен армансыз жашады, гүлүңдү сорду, а мен сени андан кызганып жүрүп өмүрүм өтмөк беле?

- ”€ты жок, бирөөлөрдүн көз жашынан бактылуу болом десең жаңылышасың. ћен сени эми эч качан көргүм келбейт, бактылуу да кыла албайм, мени жүрөгү жок, сезими жок а€л деп ойлодуңбу? Ѕаргын эми, мен сени бул үйгө бир мүнөт дагы токтото албайм!.

“ахмина »ль€зды жиндене түртүп чыгармак болду эле, ал аны карыдан ала катуу мыкчый өзүн түртүп төргө алып барып отургузуп туруп жанына өзү чөгөлөй калды:

- —ен эми артка кайта албайсың, загсты да алып койгонмун, закондуу эрди-катынбыз, ачууңду тый да, баламды аман-эсен төрөп бер. —уранам сенден, мени таштаба, түбөлүк бирге болчу жаным, түбөлүккө бирге бололучу, баарын унутчу!

-  антип унутам, сүйүктүү эримди өлтүрүп койуп бетиңе парда жамынып алып сүйүүсүн таңуулаган адамды өмүр бойу жек көрүп, койнума кантип алып жашайм? Ѕалдарыма айтам, Ќоорузду чакыртамын дагы, мүрзөнү ачтырып, акырына чейин изилдеп, аныгына жетем. —ени жек көрөм, уктуңбу, түшүнчү мени! - “ахмина үйдөн чыгып кетти.

»ль€з башын мыкчый отуруп калды: "бул а€лга бекер айткан экенмин, мени сүйүп жашайт деген ойдо жүрсөм, күйөөсүн унута албайт тура" деп көпкө ойлонуп отурганда ћарлес ыйлап калды. ћарлести сооротуп, чай берип кайра жаткырып, өзү төргө кыңка€ кетти. ќшол убакта “ахмина кирди да:

- —ен угуп атасыңбы, бул жерден тезирээк чыгып кет, мен эми сени менен жашагым келбейт, көргүм да келбейт. —ыйың менен чыгып кет баары ачыкка чыкпасын десең. Ѕалдарга да, ата-энеңе да айтпай ушул бойдон ичиме сактап өтөйүн, ичимдеги сенин наристең үчүн сени а€йын, мени тынч койуп кетип кал жакшылыкча!

- “ахмина, анчалык ачууланбачы, аз да болсо бирге жашап калдык, балабыз болот ортобузда, баары унутулат.

- ”нутулбайт, сени көрүп чыдай албайм, кудай жалгагыр, кетип калчы!.

“ахмина небереси жаткан бөлмөгө кирип кетти. »ль€з унчуга албай жатып калды. ќшондон баштап жашоолору болбой бараткандай экөө эки жакта. »ль€з кайрадан ичип, бүтө элек врем€нкага кирип жатып алат. “ахмина эч нерсе билбегендей небересин карап өз оокатын жасап ичип, »ль€здын бар жогу менен иши да жок болуп жүрө берди. »ль€з күндө ичип келип, кийими кирдеп, кебетеси кетти. јны ћээржан угуп алып жетип келди. јл келгенде »ль€з бурчта жаман төшөктү төшөнүп жаткан болчу, көрүп туруп үйгө чамынып кирди:

- Өлүгүңдү гана көрөйүн шурку€, баламды "бойумда бар, мени аласың" деп атып үстүңө киргизип алып кылган ишин кара, муну мусаапыр кылып койгон тура! - деп кыйкырып кирип келгенде “ахмина ордунан тура калды:

- —из мени антип кордобоңуз, аны мен азгырган да, башын айланткан да жокмун, антип айтканга акыңыз да жок!

- »ки, кылаар ишти кылып, кыл жип менен бууп койуп анан айтканын кара. “игинин жаткан жерин кара, эр кылып алганың ушулбу ы€, үстүңө кирип келсе сен аны кор кылган турбайсыңбы?

- ќоба, балаң өзү күнөөлүү, дагы аны соттотпогонума ыраазы болгула. Ёсенбекти өлтүрүп койуп мени алып жашап кетем деген балаң жаңылышат.  ан куткарбайт, арбагы соо койбойт!

- Ёмне деп жатасың, ай келин, сенин күйөөңдү ал өлтүрбөй эле өз ажалынан өлбөдү беле? - ћээржан “ахминаны таң кала карап делдейе түштү.

- јл өлмөк эмес, балаң түрмөдөн кутулуп келгенде экөө арак ичип келген, ичпеген немени менин кутулганыма кубанбайсыңбы деп ичирип, ичкен арагына уу кошуп берип, үйгө ээрчитип келип койгонун эми өзү айтып отурат. —илер мени жинди деп ойлоп атасыңарбы? Ёми мен чыдай албайм, кайын-журтума да айтып, баарына билдиремин да, мүрзөсүн ачтырып текшертем!

- ќй, кокуй, эмне деп атасың?  ой айланайын, жаткан жеринен козгобой эле гой, атаңдарга деле айтпай тур. јл жинди жөн айтып койгондур, ага ишенбе, - деп ћээржан бөйпөңдөй калды, -  ой айланайын, ачууңу бас, кел отурчу мындай, - ћээржан “ахминаны отургузуп жонуна колун койду, - »ль€з сени жакшы көрөт, ошон үчүн эле ойуна келгенин айтып койду го?

-  антип болбогонду айта берсин? „ындыгын өзү байкабай айтып алды. Ѕолуптур, мен үндөбөй эле койойун. ∆абылуу а€к жабылуу бойдон калсын десеңер балаңарды алып кеткиле, менин аны көрөйүн деген көзүм жок! - “ахмина ыйлап, бетин басып алып айтты, - “үшүнгүлө мени, келип алып зордук менен нике кыйдырды, балдарымдан у€лганымдан үндөбөй макул болдум.

- ћейли, айланайын, алып кетейин, ал макул болсо эле алып кетем. —ен эстүү жансың садага, оозуңдан эч нерсе чыгарба, - деп туруп босогого жетип сыртка чыкты.

Ѕир кезде Ёсенбек жаңы үйлөнгөндө »ль€здын мас болуп алып айткан сөздөрүн эстеп бара жатты. ќшол күнү келин көргөнү кетип жаткан апасына жаңы эле мектепти бүтүп үйдө колоктоп жүргөн »ль€з:

-  өрүп барбай эле кой, жакын деле тууган эмес, - деди.

- јпей ботом, жакын болбосо да катташыбыз бар, биз келин алганда тикесинен туруп кызмат кылышат, анан кантип барбай койо аламын? —ен азыр баласың, чоң кишилердин ишине киришпей жүр!

-  иришем, ал менин жактырып жүргөн кызымды алып алыптыр!

- Ёмне дейт, сен жаңы эле мектепти бүтүрсөң, ал мугалим болуп иштеген кыз болсо.. .

- Ѕаары бир мен аны сүйчүмүн апа.  өрөсүң го, мен Ёсенбекти өлтүрүп туруп, өзүм аламын!.

»ль€з сыртка чуркап чыгып кетип калды. ћээржан ойуна эчтеке албай "баланын сөзү да" деп келин көргөнү кетип калган.. .

”шуларды ойлонуп босогодо бир топко туруп анан уулу жаткан жерге барып, аны жулкулдатып тургузууга аракеттенди. »ль€з булдуруктап сүйлөп улам колун ары-бери булгап атты:

- Ёэй, баргылачы нары, мени жайыма койгулачы, менин өлгүм келип атат, жоголгула дейм!

- Ёмне дейт, кокуйгүн? Өзүңдү жөнгө салалбай жандан кечкени жатасыңбы? Ёсиңе кел балам, жүрү үйгө кетели, биерде сага орун жок, кагылайын, - эне уулунун башын көтөрүп жүрөгү сыздай көзүнө жаш алды, - сен мени кыйнадың го?

- Ѕар дейм, мен ушул жерде жатып өлөм, мени издебегиле, өлгөн деп койгула!.

»ль€з апасынын жүрөгүнүн ооруганы менен иши жок ары бурулуп кетти. ћээржан көпкө буркурап ыйлап отурду. ∆аткан жеринин өтө кир, балит экенине зээни кейип, анан үйүнө кетмек болду. Ѕарып ƒобулду машина менен жөнөттү, ал инисин көтөрүп салып алып кетти. Үйүнө баргандан кийин ћээржан балдарына болгонун болгондой айтып берди эле, алар ойлонуп калышты. »ль€зды ичирбей, үйдөн чыгарбай койду эле, ал түндөп чыгып кетти. “үн бир оокумда келип эшик тыкылдатты эле, “ахмина ачты:

- —ага эмне керек, келбе дебедим беле, мени тынч жашатасыңбы, же биротоло камалгың келип атабы?

- ћени каматчу сенсиңби? ”шунча жыл сен деп үйлөнбөй да, эч ким менен сүйлөшпөй да өмүрүмдү өткөрүп келдим, түрмөгө сени да бириктирип туруп, биротоло алып кетем! - »ль€з аны ичке түртүп кирип келди, “ахминанын көздөрү бакырайып жүрөгү түшүп калды, - сен оозуңду жаап мени менен жашайсың, же өлөсүң. Ёкөөнүн бирин өзүң танда! - деди ачуусу келгенинен муунун калчылдатып, өңү таптакыр өзгөрүп кетти, - бол ачыгын айт, мен күтө албайм, же нары, же бери болойун.

- »ль€з, сен жинди болбо. ћенин беш балам бар, эми дагы төрөгөнү турам, сен мени түшүнчү, балдарым менсиз кантет? - “ахмина ыйлап ийди, - өлтүрбө кудай жалгагыр?!

- ћен эмес, сен жинди болуп жатасың. ћен сени бала күнүмдөн, мектепте жүргөн кезден сүйүп калып, азап чегип жатамын. ћени түшүнбөсөң сени да, баланы да жок кылам, эне-атасы жок бала кайсы жакшы күндү көрмөк эле?

- »ль€з, ойлончу?.

“ахмина сүйлөп жатып өзүн жоготуп койду. »ль€з коркуп кетти, жыгылып баратканда жөлөй калып төшөккө жаткырды да, жүгүрүп сыртка чыгып коңшусуна жетип, анын машинасы менен “ахминаны ооруканага жеткирип келди. Үйдө ћарлес уктап жаткан.  елип аны карап жатып калды. “аң атканча уйкусу келбей ойлонуп жатып уктап кетти. Ёртең менен ћарлести көтөрүп алып барса “ахмина төрөп койуптур, бирок врачтар аны киргизбеди:

- јзыр абалы анча оор, киргизүүгө болбойт, уулуңардын денсоолугу жакшы, бара берсеңер болот.

-  ирип көрбөйлүбү? —үйлөбөйм, жөн гана көрүп кетейин.

- ∆о-ок болбойт, мени урушат, эртең келиңиз.

јкушерка аны киргизбей койгондо »ль€з анын колуна акча кармата койуп:

- „оң кыз, бир мүнөткө эле, анан уулумду көрсөтүп койчу?

- ”шундайсыңар анан, эч түшүнбөйсүңөр, тез чыгыңыз, уулуңузду азыр алып чыгам, - деп акушерка жылма€ эшикти ачты.

»ль€з өңү боппоз болуп жаткан “ахминаны көрүп а€бай коркту: "бекер кылган экенмин, балам энесиз чоңойсо эмне болот? ∆ок-жок, жакшы болуп кетет, сөзсүз жакшы болот" деп ойлоп а€лын карап турганда, акушерка көзүн али ача элек дүйнө бейкапар наристени алып келди.

јны колуна ала койуп эми өбөйүн дегенде:

- Өппөңүз, көрдүңүз болду, үйүңүзгө барганда өбөсүз, - деп колунан ала койду, - бизде ушундай, капа болбоңуз, эми бара берсеңер болот, - деп ары басканда ћарлес “ахминанын жанына барып:

- јпа, туйчу, - деп колунан кармалап ийгенде »ль€з аны ала койуп чыга жөнөдү, бала чыркырап ыйлап жатты.

- јпаң үйгө барат, азыр экөөбүз үйгө барып чай ичебиз, анан өөлайды көрөбүз, сен аллейиң менен ойнойсуң.

- јпа-а, апама байа-аам! - деп болбой ыйлаган баланы »ль€з эптеп сооротту..

Ёки-үч күн дегенде “ахмина көзүн ачып биринчи эле небереси ћарлести сурады, жанында отурган »ль€зга көңүл деле буруп койгон жок. јңгыча баласын алып келди эле, ал акушерканы карап:

- „оң кыз, бизди бир мүнөткө жалгыз калтырасызбы? - деди, ал акырын басып кеткенде “ахмина »ль€зды карап, - »ль€з, аман-эсен балаңды ал да, көздөн далдаа бол, мен сени менен жашай албайм. Ѕала сеники, мен өз баламды бакканым дурус болоор, - деп ары карап ћарлести өөп, эркелеткенде »ль€здын жини келип ордунан тура калды:

- —ен.. . , сен жинди болдуңбу? ћенин балам болсо, сен төрөдүң, башка балдарыңдан бөлбө, экөөбүз чоңойтобуз, болбодубу эми, ачууну токтотпойсуңбу? ∆аңы жашоо баштайбыз.

»ль€з тизелей калып кроваттын кырына жөлөнүп “ахминанын колунан кармайын дегенде ал колун тартып алды:

- “арт колуңду, ушул колуң менен Ёсенбекти өлтүрүп мени бактылуу кылгың келдиби? —ага канча жолу айттым, мен сени жек көрөм.

“ахмина үнүнүн барынча кыйкырганда акушерка кирип келди:

- Ѕул жерден урушууга болбойт, үйүңөргө барганда сүйлөшкүлө калган сөзүңөрдү.

-  ечирип кой, чоң кыз, үйбүлөмдү качан алып кетсем болот? ћынабу тентек ыйлап жатат, - »ль€з эчтеке болбогондой жылма€ калып кызга карады.

- Ёки күндөн кийин чыгарабыз.

- Ёң жакшы, анда мен кеттим.

»ль€з ћарлести көтөрүп чыгып кетти. ћарлес ага абдан көнүп алды, карыш чыгарбайт, жумушка барып аванс акча сурап алып, үйүнө тамак-ашын да€рдап койду, жээнтек берем деп кой соймок болду. Ѕаарын дайын кылып койуп анан төрөтканага келди. Ѕул ирет ал “ахминага алтын шакек сөйкөсү менен алып келип көңүлүн көтөрмөк болду. “ахмина аны да кабыл албады, үндөбөй сумкага салып койуп үйүнө келди. »ль€з өзү ага кошомат кылып өзү тамак жасап, ысык чай берип, кыймылдатпай төшөккө жаткырып карап атты. Ёки досун ээрчитип келип кой сойуп, ысык тамак берди.  ыскасы, ага жагуунун аракетин жасап эки баланы карап, жала€к жууп жаны тынбай убара. Ѕир күнү »ль€з эшиктин алдында кир жууп отурса ћээржан короого баш бакты:

- ќлда-а курган балам ай, өзүңдү да, бизди да кыйнадың го? - деп көрүп эле наалып кирди.

- јпа, келсең жөн келбейсиңби, мен балалуу болдум, андан көрө небереңди көрүп кубансаң боло? - »ль€з апасына тайсалдай жооп берди, - келиниң катары жакшылап мамиле да кылбайсыңар.

- јйла канча балам, биз ошол неберемди көрөлү деп келдик, - ћээржан »ль€здын жанына барып өйдө кылды, - турчу уулум, кир жууганыңды көргөн эл эмне дейт? Ѕаарына макулмун, бирок экинчи кир жууганыңды көрбөйүн. “ахмина баарын угуп турду, мизирейип үн дебей аларды көрмөксөн болуп ордуна жатып алды.

- џраспы апа, сен чын эле небереңди көргөнү келдиңби? - »ль€з кубана колун тазалай апасын кучактап өөп жиберди, - жеңе, чынбы ушу?

- ќоба, эмнеге калп айтмак эле жеңең, акыры сен жеңдиң, бас эми келиндин жанына кирели, - Ўарипа кайнисин күлө карады.

- ”р-ре! - »ль€з жаш баладай сүйүнүп алакан чаба секирип алды да, экөөнү колтуктап үйдү карай басты, - мен ыраазымын апа, билгем мени силердин түшүнөөрүңөрдү.

Ёэрчише киришкенде “ахмина уктап жаткандай чүмкөнүп алган. ћээржан ичинен аны жаман көрүп, баласына зээни кейип алды: "курган балам ай, кайдан да акылыңдан адашып ушуга жолоп алдың экен, бул сени кул кылып алган тура, аны кир жуудуруп койуп өзү керсейип уктап жатканын кара" деп ичинен оор күрсүнүп алды. »ль€з акырын өтүп “ахминаны ойготмокко түрткүлөдү:

- “ахмина, тур, апамдар келди, Ќурсултанды көргөнү келиптир, тур эми.

- јзыр.. - “ахмина ордунан араң туруп төшөгүн араң жыйды да, - төргө өтүңүздөр, - деди.

јл мурда эле көрүп жүргөн абысындарын ошондой эле кабыл алды.

- “ахмина, тагдыр деген ушундай тура, мына кайра эле өзүбүзгө келин болдуң, балалуу да болуп калдыңар, эми-и бизден өтсө кечир, наристени көргөнү келдик, - Ўарипа отурбай жатып наристени ала койуп мурдунан чымчып өөп койду, - атын Ќурсултан койдуңарбы?.

»ль€з жооп берди, “ахмина үн деген жок, ал дасторкон жайып өзү менен өзү боло берди, негизи эле көп сүйлөбөгөн жан.

- ќоба, Ќурсултан деп өзүм койдум.

-  ана бери берчи, неберемди өзүм бир көрөйүн, - ћээржан Ўарипага карап колун сунду, -  аралдым десе, дегеле быйпыйып уктап жатканын кара.

Ёзиле наристени өөп, акырын жыттап койду. Ўарипа ƒобулдун а€лы, үч баласы бар. ћурун “ахмина менен мамилеси жакшы болчу, »ль€з анын үстүнө кирип алгандан бери күйөөсүнөн тартынып келбей калган. ћээржан эми ал небересин алып отуруп уул-келининин каш-кабагын байкап атты. “ахмина аны тоотпогондой мизирейип чай куйуп отура берди. »ль€з туруп өзү эт туурап тамак асканга аракет кылганда ћээржан:

-  ой балам, убара болбогула, биз жарыкта кетели, - деди.

- јпа, эмнеге кетесиң, бүгүн менин төрүмдө отуруп сыйымды көрүп кеткиле, атайын тамак жасаганы жатам. “ахмина ооруп жатат, ага капа болбогула, - кайсарлана »ль€з апасына актана кетти, - жаш төрөдү, ысык-жылык ичип тыңысын деп эле болбой жаткырып жатам.

- “уура кыласың балам, жаш төрөгөн а€лга кароо керек, жакшылап тыңысын, - ћээржан жактыра бербегендей наристеге үңүлө сүйлөдү, - јман болгула, биз эми жылалы.

- јпа, бүгүн жатып эле кетпейсиңби?

- ∆о-ок уулум, сен өзүңчө үйгө киргенде коном, азыр кетели, уулуңду көрүп кетейин деп жеңеңи ээрчитип баса бергемин, жаман уулуң чоңойо берсин! - деп ордунан туруп баратып, - Ўарипа жүрү балам, эрте күндө кетели, - деп сыртка чыга жөнөдү.

- јпа!

»ль€з алардын артынан чуркап чыга бергенде ћээржан:

-  ой балам, тынч жашай бер. Ёмне кылайын эми, тагдырыңды ушул а€лга өзүң байлап алдың, - деп басып кетти.

»ль€з үнсүз туруп калды, ичинен “ахминага жини келди, бирок ага эчтеке дей албады. јл болсо сезмексен-билмексен болуп дасторконун жыйнап койуп жатып алды.

»ль€з: "∆о-ок, сени акыры жеңем, акыры ийилесиң, өзүң жалдырайсың" деп ойлогон менен убайымга түшүп калды. ќшол эле күнү кечке маал “ахминанын апасы менен ∆еңишбек, ∆амийла болуп келип калышты. јлар эч нерсе билген эмес, ал абалын билмек болуп эле, май, сүзмөсүн, сүрсүгөн этин көтөрүп келип калган.  ирип келип »ль€зды көрүп, ∆амийла негедир зырт этип алды. ∆еңишбек аны менен учурашып калды.

- јпа, айтып келбейт белеңер, - “ахмина күлүп жайнап апасы, келини менен өбүшө учурашты, жан-алы калбай аларга эбелектеп атты.

- јйланайын кызым, айтканда эмне, балдары менен кыйналып калдыбы деп эле балдарды ээрчитип баса бердим.

- ”бара болбой эле койсоңор болмок.

јл »ль€зды көз кыры менен карап койду, бирок эч нерсе айтпады. »ль€з алардын жанында эч ким эместей көңүл буруп койбогонуна ызаланып чыгып кетти, өзүнөн өзү эзилди: "Ќеге бул абалга калдым, качанкыга чейин ушинтет, апасына, инисине неге мени айтып тааныштырбайт, же ушунчалык өзүн өйдө сезип жатабы? ћен буга эмес сүйүүнүн кулу болдум, сүйдүм муну, күнөөм кайсы? ћенин апам өзү келди, бу кабыл албады, чынында эле буга мен керек эмес экенмин да? “изе бүгүп жалдырап жашап келатам, акыры баш ийээр десем ойлогусу да келбейт. ћен жаңылган экемин, адамды зордоп сүйдүрүүгө болбойт тура, андан көрө баламды алып кеткеним туура болот окшойт, кантсе да өз канымдан жаралган бала эмеспи" деген чечимге келди да, сыр билгизбей кирип отуруп алды. јл азыр унчукпады, тигилер кеткенден кийин кетмек болду. јлар ал күнү конок болуп, эртеси кетишти. јлардын көзүнчө »ль€з бир жолу да туруп “ахминага жардам бербеди, үнсүз телевизорду карап отура берди. “ахмина деле эчтеке дебеди.  ачан аларды узатып киргенден кийин:

- “ахмина, сен туура айткан экенсиң, мен эми чыдай албайм, баламды алайын да кетейин, - дегенде “ахмина ага көзүнөн заар чачырата:

- Ёми түшүндүңбү? Ѕаланы төрөтканадан алып кетсең болмок, мен эмизе элек болчумун, эми ага мээримимди төгүп андан ажырагыс болгондобу?

-  андай айтсаң да баланы биерге калтыра албайм, мен сүйүүм үчүн күрөштүм, кулуң болууга да€р болдум, бир сен деп баарына кол шилтедим. —ен менин сүйүүмө түкүрүп дагы койгон жоксуң, өз кадырымды кетирдим, калганын өзүң чеч да баланы ороп бер, алып кетем! - деп ордунан туруп кийимин салыштыра баштады.

“ахмина үнсүз отуруп калды, ал азыр баарын ойлонуп жатты, апасы менен купу€ сүйлөшүп, ага айтканда, ал: " ызым, балалуу да болуп калыпсың, "атаңды өлтүргөнгө энеңди бер" деген сөз бар, ал сен деп ошол күндө жүрсө, аны кордой бербе. „өптү кордосо көзгө зы€н болот имиш, адамды кордоп жакшылыкты кайдан табасың, ал дагы бирөөнүн баласы. ∆амийланы "алып бербейм" деп канча чамындым, бу сүйүүң менен сүмүрөн калгыр, адамды ушунча азапка салган неме тура.  апырай, атаң экөөбүздү ата-энелерибиз сүйлөшүп үйлөнтүп койушту эле, бала-чакалуу болуп жашап эле атабыз. ќйлонуп өзүңө тарт, кокус аны кетирсең, жаманатты болосуң, эки эрге тийген болуп эрдин саны көбөйөт.  өңүлүн суутпа, келээрки жумада ∆еңишбекти жиберем, ээрчитип баргыла" деген болчу. ќшолорду ойлонуп атып ордунан шарт турду, өзүн чоочун адам менен мамиле түзүп жаткандай коомайлана ага акырын келип үн катты:

- Ѕаланы кыйнап койбойсуңбу?

- јпам мени өлтүрбөй баккан, баламды да өлтүрбөй багууга кудурети жетет!

- ћейли, алсаң алып кет, - јкырын басып уулун колуна алып көпкө карап туруп, бетинен алмак-салмак өөп, - садагам десе, мени кечир, аргам жок бөлүнүп отурам, сенсиз кантип күн көрөөр экенмин? Ёмчегим зыркыраган сайын сени эстеп азап чегермин, ыйлаармын берекем. јман чоңойсоң эле болду, кош кагылайын уулум, мендей мерез энеңди кечир, аман болсоң издеп табаарсың, - “ахмина көз жашы салаалап эки бети ылдый агып жатты.

»ль€з кийимин салыштырып бүтүп “ахминанын жанына келди, ал көзүнүн жашын жамгырдай төгүп уулун кучактап турганын көрүп боору ооруп кетти:

- “ахмина, ыйлабачы, эгер бергиң келбесе кала берсин, өзүм карап турам, сага тоскоол болбой мен кете берейин, бала экөөбүздүкү, талаша албайм, жардам берип турам, - деп бурула бергенде “ахмина аны колунан кармап калды:

- Ѕеш балам атасыз калганы жетишет, эми муну атасыз калтыргым келбейт, уулуңду өзүң бак, сени тааныбай калбасын!

- јнда ороп бер!

- Ёнесиз өскөнүн каалайсыңбы?

- Ёмне кыл дейсиң, мен сен үчүн эмнеге гана барбадым, сени сүйдүрө албадым, канчалык далбастасам да сага жакпадым. Ёми биерде тура албайм, же баланы алып кал, же мага бер, эрк өзүңдө кандай чечсең дагы.. . .

- ћен энемин, баламдан ажырагым келбейт, сен эмне кылсаң өзүң бил, кааласаң ташта, болбосо алып кет, көзүм көрбөсүн, - деп “ахмина бүк түшүп боздоп жатып калды.

»ль€з эчтеке дей албай туруп калды, теңселип кетти, үнсүз көпкө туруп, анан аны кучактап отура калды, “ахмина өтө бекемдигине салып, аны: "сен кал, кетпе" деп айтпады.

- “ахмина, ыйлабачы, сени боздотуп койуп мен кантип кетмек элем, сен мага уруксат бер келип турайын, баламдын атасы экенимди билгизип өзүм тарби€лайын. ћен эми а€л да албайм, баарынан тажадым, - деп аны өйдө кылып кучактаганда ал да кучактап солкулдап ыйлай берди.

»ль€з анын а€л болуп туруп өтө катуулугуна таң калып турду, бирок “ахмина аны эч качан мурда болуп көрбөгөндөй бекем кучактап алганына анын ичи жылып өзү да аны аймалап жатты.. .

ћына ушинтип алар бири-бирине алгачкы жолу берилип турду, »ль€з кубанганынан аны кучагынан чыгаргысы келбей отура берди. јргасыз “ахмина анын эркине көндү. ќшол күнү »ль€з өз максатына жеткендей болду, анткени өз сүйүүсү канчалык азап-тозок менен колуна тийди, кубанганынан аны көтөрүп алып үйдүн ортосунда бийлеп атты:

- Ѕерекем менин, мага сенин сүйүүң керек, мен сени акылдан адаша сүйгөм. јдегенде жаш бала элем, аргасыз сенден ажырагам, мен бүгүн бактылуумун! - деп бекем кысып алганга “ахмина кыйналып кетти окшойт:

- »ль€з, жүрөгүм кысылып кетти, - деп ал күлүп ийди, - койо берчи, бала болуп кеттиңби?

- ћен кубанганымдан өзүмдү билбей калдым “ахмина, мен бүгүн кандай гана бактылуумун, айтып жеткире албай жатам, - деп »ль€з аны тегеретип барып жерге түшүрдү, - жаным, мен үчүн жүрөгүңдү жибитип, сүйүү тартуулачы, өмүр бойу төбөмө көтөрүп багайын, мага тамчы гана сүйүү берчи?!

- Ѕала болуп кеттиңби, »ль€з? ћен кечкиге тамак жасайын, сен балдарды кара, - “ахмина ага жылмайып койгондо »ль€з аны кайра-кайра өөп ырахаттана бактылуу болуп турду.

- Ѕир аз кучагымдан чыкпай тура турчу, сени бүгүн таптым, таппай жүргөн махабатымды таап бактым ашып-ташып турат, кучагымдан чыкпачы!

- Ѕолду эми, кеч кирип кетти, курсак ачып кетти, сүйүүнүн да карды ачат го? - сырдуу күлүп койуп анын бетинен өөп койгондо, »ль€з аны толкундана көтөрүп алып тегеретип, тегеретип жерге койду:

- ћен а€бай бактылуумун, кел сен отур, мен тамак жасайын, сен отурчу, кыйналып каласың!

- ∆о-ок, өзүм эле жасайм.

“ахмина болбой ашканага кирип кетти. »ль€з турган жеринде ырахаттана терең дем алып алды: "џраазымын сага “ахмина, көз ирмемдик бакытты тартуулаганыңа, дүйнө кезип издеп келген бактым сен эмес белең" деп балдардын жанына келип, уктап жаткан уулун элжирей эңкейе өөп алды:

- јкжолтойум менин, сен менин кубанычымсың, сүйүүмдөн жаралган дүйнөкапарым, ырысым, кубанычым, сен гана менин сүйүүмдү таап бердиң, - деп көпкө карап отура берди.

“ахмина тамагын да€рдап өзүнчө жылмайып алып: "байкушум десе, мен үчүн баарына көндүң, эркиң күчтүү экен, темир да ийилет тура.  ечирдим бардык күнөөңдү, кичинекей наристе үчүн, уулум үчүн" деп ойлоп »ль€здын келгенден берки ар бир жасаган мамилесин эстеп боору ооруп кетти.  ечки тамакты бүтүп экөө дасторкондо отуруп күндөгүдөн башкача көңүлдүү болуп жайдары сүйлөшүп жатты. ”шул күн алардын жашоосунда эң бактылуу күн катары атайын календардан белгилемек болду »ль€з. “ахмина ага чын дилинен ыраазы болуп, бүт эркин, жан дүйнөсүн, тулку бойун багыштап атты.. .

∆амийла таңгалып өзүнчө ойго батып калды, анткени »ль€з ага көрүнгөндөн кат берип өзүн сүйөм деп жүргөн эле, өзүнчө эс ала түштү, болгону баары бир ал жашоосунда бирге катышып, жамандык-жакшылыкта чогуу болоорун билгенде өзүнчө жүрөксүп алды: "эми эч нерсе эмес, кайнежемдин күйөөсү болсо сый болот да" деп өзүн өзү сооротуп алат. јнын коркконунун негизи бар эле, бир жолу конвой аны атайы чакырып чыгып »ль€зга салып берген болчу, ошондон кийин андан коркуп калган. „ыгаарына аз калганда аны сатканы белгилүү болгон. ∆еңишбек экөө азыр абдан бактылуу, үч балалуу болуп, улуусу алты жашта, өзү иштебейт, күйөөсү менен кайненеси ойу менен болуп өзүн өзү билип калган. “ахмина дагы аны жакшы көрөт, ал барса дасторконун кенен жайып жакшы тосуп алып узатат.  айненесинен мурун үйдө барын салып берип сыйлап узатканына ыраазы. ∆еңишбек жумуш жок кээде үйдө болуп калганда кыйналып калды. јпасынын пенси€сы менен жашап калганда ∆амийла:

- ќкуп алып да жумуш таппайсың, тиги Ўаамурат окубай-этпей эле курулушта бригадир болуп иштейт экен, жума сайын доллар менен алат.  үздө уулубуз окуйт, кийим-кече алып бериш керек, - деп наалып кирди.

- Ёмне кыл дейсиң? јзыр канчалар дипломун катып койуп базарда иштеп жүрөт, эми мен деле курулушка иштегенге балдарды чогултуп алып өзүмчө бригада түзөм, крупный адамдар жакшы төлөшөт экен. Ўашпа жаным, доллар карматам! - ∆еңишбек күлүп калды.

- ƒоллары жок эле сом таап келсең болду, апамдын пенси€сын аңдып отурбай.

- јпам акчасын кайда алып бармак эле, акыры бизге берет да, - ∆еңишбек камырабай айтты, - туурабы, апа?

- ќоба балам, мага акчанын эмне кереги бар, айыл-үйгө эле барганда керек болбосо.

- ћына, көрдүңбү, апам бизди багат да! - ∆еңишбек тамашалай күлүп калды.

- Ѕалким, тиги жаман окуса торпокту сат, кийим-кече алганга.

- ќшентпесек болбойт, кийин акча болсо ордун алып койобуз, - деп кошумчалап койду ∆еңишбек.

јйтканындай эле жумуш таппай жүргөн он чакты өзү курдуу балдарды чогултуп алып, бир особн€кты салууга киришишти. ќсобн€кты салдыра турган отуздарга чыккан бой келин экен, –осси€да соода кылып келиптир. ∆еңишбек ага иштегенден баштап жакшы таап жатты. јр жума сайын эки-үч жүз доллардан алып келип абдан оңолушту. ∆амийланын кой дегенине болбой алтын шакек-сөйкөлөрдү алып берип, үйүнө азык-түлүктүн баарын да€рдап, балдарына кийимдерди алып, бир топ ирденип баратты. ∆амийланын бойунда бар эле, төрөөрүнө бир-эки айдай калган. ∆еңишбек негедир особн€ктын дубалы бүтө жаздап, "үстүн жаап жатабыз" дегенден бери үйүнө келбей, келсе бир жумада зорго келип, келсе да акча алып келип берип эле кайра кетип калып жүрдү, жумуштун оордугуна шылтап. ∆амийла ойлоно баштады. јйы-күнү жакындаша баштаган сайын оорлошуп, отуруп-тургандан кыйналып жүрдү. “үнкүсүн уйкусу келбей тирмийип таң атырат. ¬рачтарга көрүнсө, "балаң чоң, жатышың керек" дегенге болбоду. Ѕуттары шишип абдан кыйналса да картаң кайненеси менен балдарын ойлоп жата албай жүрө берди. ќшол күнү уктай албай таңга маал көзү илинип кеткен экен, кобурашкан үндөн көзүн ачып тыңшай калса ∆еңишбек менен кайненеси бакылдашып жатышыптыр. »чи бурап ооруп кетти, козголуп араң турду, дагы бурады, араң басып босогого жетти:

- јпа, мени түшүнчү, мен андан кеталбай калдым, агалары күчтүү турат экен, эгер мен баш тартсам мени алар соо койбойт, - ∆еңишбек жандалбас кыла түшүндүрмөк болуп жатты.

- Ѕалам, ∆амийланы ойлобосоң дагы үч балаңды ойлобойсуңбу? »чиндегиси менен төртөө. ћен да карып калдым, ойлосоң боло балам.

- Ѕаарын ойлондум апа, бирок артка кайта албайм, сыртыңардан жардам берип турам.. . . - дегенде ∆амийла эшикти ачып зорго аттады, өңү кумсарып ичин басып алган, - сага эмне болду, ∆амийла? - ∆еңишбек аны жөлөй калды, - толготуп атасыңбы?

- ќшондой го.. . - ∆амийла тиштене араң сүйлөдү.

-  окуй айланайын, тур машийне алып келе кал, - кайненеси жөлөп отургучка алып келип отургузду, - калбаат бол балам, аман-эсен төрөп аласың, үчөөнү төрөгөн а€л төртүнчүсүн да төрөйт, эчтемеден кам санаба.  ыйналсаң дагы ичтегиң чыккандан кийин эс алып каласың айланайын, бардаштуусуң өзүң деле, - деп жанында жоолугун оңдоп салынтып атканда ∆еңишбек машина алып келип ∆амийланы жөлөп-та€п алып чыгып кетти.

“өрөтканадагылар аны алып бараары менен текшерип көрүп:

-  аны аз экен, бала тескери келип, өтө салмагы чоң, муну биерден төрөтө албайбыз, операци€ кылабыз, - деди.

- ∆о-ок, өзүм эле төрөйм, мурда үчтү төрөгөнмүн, алар деле чоң төрөлгөн.

∆амийла онтолоп атып болбой койду. Үч күн жатып кыйналганда ∆еңишбек макулдугун берди. јны операци€ кылып баласы аман калды, ∆амийла алдан тайып эч нерсени билбей, экинчи күнү ошол бойдон кете берди. Ѕаары ошол жерде болчу,  емелбай кыздары менен боздоп ыйлап, аны кантип багаарын билбей ойлонуп атканда ”мсунай менен атасы экөө аны алып кетмек болду..

∆еңишбек кайгы тартып јдел€га баралбай бир топ күн өтүп кетет.  ыркына жакындаганда барса ал кабыл албай койду:

- ∆еңишбек, иштесең иште, бирок баарын унут, мен сага турмушка чыга албайм.

- Ёмнеге, экөөбүздүн сөзүбүз бүтпөдү беле, эми эч ким тоскоол болбойт, - ∆еңишбек ага таңгала карады.

- —енин төрт балаң, карыган энең болсо, кантип аларды таштайсың? —ен атасың, аларды карашың керек, мага мени менен күндөп-түндөп чогуу жүргөн киши болсо жакшы болмок, - јдел€ аны биротоло түңүлтмөк болду, - өз жолуң менен бол!

- Ѕалдарымды таштай албайм, сени дагы, - ∆еңишбек буйдала калды.

- ∆о-ок, ∆еңишбек, төрт бала оңой түйшүктү алып келбейт, мен андай түйшүктү аркалай албайм. Өз балам болсо башка эле.. . бирөөнүн баласын боорума тартууга алым жетпейт!

- ћм.. . макул јдел€, сенин мени сүйөрүң жалган тура, эгер сүйгөнүң чын болсо, менин балдарым, карыган энем тоскоолдук кылмак эмес.. . . - ∆еңишбек артына бурулуп кетмек болду, - а€лдар ушундайсыңар да.

- —үйгөм, сүйүп калгам, бирок айттым го, сен алардан чыга албайсың, а€лың өлбөсө да сен мени менен кете бермексиң, ал балдарынын түйшүгүн өзү көтөрүп жашай берет эле.. .

- Ѕолуптур, өз түйшүгүмдү өзүм тартайын, кош бол! - деп ∆еңишбек чыгып кетти..

ќшондо гана ал ∆амийланын кең пейилдигин, адамда жок ак көңүлдүгүн, тазалыгын, көтөрүмдүүлүгүн, жанда жок боорукерлигин ойлонду: "ћенин кылыгымды ойлонуп бойунда бар неме жаман болду го, көп ойлонгондон денсоолугуна зы€н келди, мен акмак тирүүсүндө кадырына жете албадым. ∆о-ок, мен ага катуу деле айткан жокмун, көңүлүн оорутуп урушпадым, ээх абдан бактылуу жашаган экемин көрсө. Өз бактымды көтөрө албай ∆амийланы капа кылып, жүрөгүн оорутуп алдым" деп ойлонуп баратты. Үйүнө келгенден кийин үңкүйүп эч ким менен сүйлөшпөй да жатып алды. Ѕири-бири менен талашып-тартышып ойноп, кайра урушуп жаткан балдарынын үнү аны ойлондура койбоду, ошондо карап туруп: "џрас эле булар чоңойгуча канча түйшүктөр жатат, бирөөнүн баласын бирөө сүймөк беле? “уура айтты јдел€, өз энесиндей жакшы көрмөк беле, ачыгын айтканы туура болду. Ѕашка а€л болсо келип алып балдарыма кордук көрсөтмөк, эң туура чечим болду" деп ордунан туруп келип, эки жашар уулун бооруна кысып алып солкулдап ыйлап жатты. —ыртта картаң энеси балдарынын кирин жууп өчөңдөп жайып жүргөнүн көрүп жүрөгү туз куйгандай ачышып кетти. Ёми дагы бир жолу эстеди јдел€нын айткан сөзүн, ого бетер терезеден карап алып жүрөгү сыздап ыйлай берди. ∆амийланын жогун эми сезди.  өпкө ыйлап көтөрүп турган уулун жерге койуп, кайратын жыйнап өзү апасына жардам бермек болду. јл кирин бүтүп койгон экен, ∆еңишбек шымалана тамак жасоого киришти.

- ∆еңиш, сен жумушуңа барбадыңбы, уулум? - эне уулун карай суроо берди.

- јпа, жумуш токтоп калыптыр, башталса чыгам. —издин түйшүк тартканыңызга боорум ооруп жатат, балдарды багам деп сиз эле кыйналат окшойсуз, өзүм каралашпасам болбойт экен, - ∆еңишбек зээни кейий апасын карады.

- Ёэ, балам, силерди багып чоңойтком, өлбөйм мундан. ”шуларды чоңойтконго чамам жетет, ажалым жетип өлгүчө карайм.

- јлтыным апакем ай, жүрөгүң ушунчалык мээримдүү го?

- Ёне жүрөгү өлгүчө балам деп согот уулум, силердин эле жамандыгыңарды көрбөсөм болду садага. ”шуларга жетимдин кийимин кийгизбей, жетимдигин билгизбей өстүргөнгө кудуретим жетээр бекен?

- —из аман болуңуз маңдайыбызда, ушулардын чайын ичиңиз. ∆ыргал бир-эки жылда чоңойуп калса жардам берип калат, - ∆еңишбек апасына эркелей кучактап өөп алды.

-  антет, бала болуп кетесиңби, сен эми төрт баланын атасысың, - эне күлүп калды, - Ѕаса, ба€гы келин эмне болду? - дегенде ∆еңишбек тайсалдай ары карап кетти, чындыкты айткысы келбеди:

- јпа, ал баланын кадырын билбейт го деп ойлоп атам, өгөйлүк кылабы? Өзү балалуу болбоптур, күйөөсүнөн төрөбөгөнү үчүн ажырашыптыр, балдарымды кордоп койобу деп ойлоп жатам.. . .

-  айсы а€л болсо да энелик жүрөгү болсо, балага жаман айтпайт. „анда а€л болот мерез, таш боор, андайлар өз баласына да мээримин төгүп сүйө албайт балам, ойлонуп иш кылганың жакшы, - деп эне ойлонуп калды.

ќшол бойдон ар кимиси өз ойлору менен алышып отуруп, жатууга кам урушту. ∆еңишбек балдарынын кирин жууп, тамагын жасап, үйдө болуп апасына жардам берип жүрө берди.

Ѕир жолу  емелбай а€лы экөө келип калды. Ѕелеги күлүшүп калыптыр.  емелбайдын а€лы бойунан түшүп калгандан кийин төрөбөй калган. Ѕелек деп да ошол койгон баланын атын. ∆еңишбек баланы колуна алып ичтен сызып, көзүнө жаш тегеренип кетти. ∆амийланын арбагына багыштап куран окугандан кийин жээндерин көрүп, анан кайра кетишти..

”мсунай дагы күйөөсү экөө кез-кезде келип-кетип турушат.

∆еңишбектин балдарынын алды мектепке жаңы барды. Ѕа€ман абдан зээндүү, мектепке киргенден баштап эле жакшы окуй баштады, үйдө инилерин карап ыйлатпай ойнотот. ∆еңишбек анын кийимин үтүктөп, сабагын окутуп кечке убара.

 арыган апасынын денсоолугу быйыл начарлап төшөк тартып көп жатчу болду, жашы жетимиш сегиздеги карыган адамдын дагы өзү кирип-чыгып, кичүү небереси Ќариманды алдына алып отуруп, кээде анын шымдарын жууп, көтөрүп уулуна боору ооруп үшкүрүнүп жаратканга нааразы болуп кетет: " алыстыгың жок тура жараткан, ушуларды томсортуп энесин алгыча, ичээримди ичип, көрөөрүмдү көрүп калдым эле мени албайт белең" деп ойлоп очор-бачар болуп, кыз берип, келин алган уулдары менен кыздарынын каттабаганына ичинен нараазы болуп отурду. ”луу баласы јдылжан кызын берип, келин алганда да апасын катарга алган жок, эки кызы анда-санда келет да, конок болуп кетип калат. ќйлонуп отуруп ∆еңишбекти карады:

- ”улум, јдылжанды, Ўарапатты,  амилжанды, иийии дагы ћарапатты чакыр, алар менен сүйлөшөлүчү, - деп ойлуу сүйлөгөндө ∆еңишбек чочуп алды:

- Ёмнеге апа, аларды барып эле келбесем кантип чакырам?

- Ѕарып кел, аларга айтаар кебим бар.

- ћа-кул.

∆еңишбекке койнундагы катып жүргөн акчасынан алып чыгып берди:

- ∆етеби жолуңа?

- ∆етет, калганын катып кой апа, кыйналып калабыз.

∆еңишбек ошол күнү түштөн кийин эле жолго чыкты. ∆олдо баратып ойлоду, чынында агалары менен эжелери эки жылдан бери бир да жолу каттай элек эле. ∆адагалса ∆амийла өлгөндө да келбеген: "мен бир туугандарыма а€лымдын өлгөнүн сүйүнчүлөп барамбы? Ќеге алар каттабайт? ћен алардын эң кичүүсүмүн, жок дегенде бир кабар алып койушса болмок" деп ойлоп шаарга жетип мейманканага жатууну ойлоп, кеч болуп калгандыктан түнкү ондордо мейманкананын эшигин чертти.

- Ёмне керек? - деди администратор а€л.

- Ёжеке, түнөп алганга орун барбы?

- ќрун жок, баары толук!

- Ёже, мен ќштон келдим эле, бир түнгө акысын төлөйм, - ∆еңишбек аргасы кете карап үмүттүү, - суранам эжеке, бир түнгө эле.. . - деп жалдырап атканда ары жактан жумуштан чыгып кетип жаткан ќморбай чыга калды, алар тааныш болчу.

- —ен кайдан түн катып?

- “ага, мен бүгүн эле келгем, агамдын үйүн эртең издейм.. .

- Үйгө жүрү, мейманканада эмне кыласың, үй бар кудайга шүгүр.  андай бала-чака, үйбүлөң аман-эсенби, жээн жакшы жүрөбү? - ќморбай эч нерсе укпаган эле, ойунда эчтеке жок сурап жатты.

- ∆акшы, - ∆еңишбек аны менен катар баратып бош жооп берди.

- ћейли, калганын үйгө барганда сүйлөшөбүз, - ќморбай мейманкананын алдындагы машинага отурду, - кеттик!

Ёкөө үнсүз үйүнө келди. ∆ашоолору бир топ оңолуп калган, ќморбай ∆амийланын бир тууган тагасы экенин билчү, бирок ∆еңишбек ага айта албады. √үлсара аны көрүп сүйүңкүрөбөй калды. Ѕирок ал ба€кыдан оңолуп калган, анда азыр баары бар, үйдөн чыкпайт, балдарын карап гана баарына көнүп берген.

-  елгиле, - деп койду √үлсара.

-  ана, сүйлө, жээним жүрөбү, иштериңер кандай, балдар чоңойуп калдыбы? - ќморбай жээн күйөөсүнө үстү-үстүнө суроо берип атты.

- “ага, балдарды өзүм эптеп багып атам, апам карып калды.. . - алыстан сөз баштаган ∆еңишбекке таңдана карады ќморбай.

- ∆амийла экөөң эмне, ажырашып кеттиңер беле?

- ∆ок-жок, тага, анын өлгөнүнө тогуз ай болбодубу, уга элексизби?

- Ёмне-е?

- ќшондой тага, төрөттөн кийин өзүнө келалбай калды, балдарды мен ошентип жалгыз.. . .

- ќо кагылайыным ай, эжем барында мойнума көтөрүп баккан кыз эле.. . - ќморбай ыйлап алды, - катышпасак ушул тура, - деп куран окуду, - жаман болгон тура, - ойлуу, анан кайра ∆еңишбекти карады, - би€кка эмне жумуш менен келдиң эле?

- јдылжан агам,  амилжан агам, эки эжем биерде эмеспи, апам аларды "чакырып кел" деп жиберген.

- ја, айла жок экен да ажалга, жездем бардыбы?

- ќоба, жаңы төрөлгөн баланы алар алып багып атат, атын Ѕелек деп койушкан.

- ќо шордуу, кыз деп чанып жүрүп акыры баш ийген экен да тагдырга. јл жаш а€л алды деп уктум эле, ал төрөп бердиби?

- ∆ок, биздин баланы багып алышты.

- “уура кылыптыр.

ќморбай ∆еңишбекти а€бай сыйлады, экөө отуруп конь€к ичти, айтылбаган сөздөр калбады, эжесин эстеди ќморбай. ∆атаарга келгенде ага залга төшөк салып берди. Ёртеси өзү ээрчитип дарек бойунча јдылжандын үйүнө жеткирип барды, ал аны таанычу, коңшулаш айылдык болгондуктан јдылжан экөө көргөн жерде учурашып калчу.  атышчу эмес. ∆еңишбекти жеткирип жумушуна шашып кетти. јгасы јдылжан инисин көрүп тайсалдап калды:

- ∆еңиш, капа болбо, укканбыз, бирок баралбай эле.. .

- ћакул аке, батага барбадың, апам карып калды, акыбалын көрүп койсоңор болот беле? - ∆еңишбек таарыныч кыла агасын карады.

- џрас, барсак болот эле, кол бошобойт. ∆еңеңдин кызматы да өтө оор, бир күн үйдө болбой, балдарды үйлөнткөндө да айта албадык, - јдылжан инисине күнөөлүүдөй башын сыйпалады, үйгө кир дебеди, экөө босогодо туруп сүйлөшүп жатты.

- јпам ооруп атат, баарыңарды көрсөм дейт, көзү барында көрүп, сөзүн угуп калгыла, эжемдер менен  амилжан акеме да айтып чогуу баргыла, мен баарын кыдыра албайм, балдар менен кыйналып калат апам, жол кирем дагы ченелүү.

∆еңишбек артына карай бурула берди, бир тууган агасынын үйгө кир дебегенине ичтен нааразы болуп кетип баратканда јдылжан:

- ∆еңиш, капа болбой кет, жеңең да үйдө эмес эле, мен баары менен кеңешип анан барып калабыз, - деди кошо басып узата, - апамды чогулуп көрүп келебиз.

- Өзүңөр билгиле, баарыңарды эле мен сы€ктуу баккан, силер мерез болуп кайдан чыккансыңар? ћен үчүн эмес, силерге мээримин салып чоңойткон адам үчүн бир баруу парзыңар!

∆еңишбек ылдамдай басып алыстап кетти. ќшол күнү кайра үйүнө кечке маал жетип, апасынын ооруп жатканын көрүп күйпөлөктөп дары-берип, ысык чай ичирип жанында балдары ачка ыйлап атыптыр, аларга тамак жасап берип, эки күндөн бери Ќаримандын булганган шымдарын жууп жаны тынбады. " окус апам өлүп калса эмне кылам?  андай болсо да үйгө бир а€л керек экен, а€л деген а€л да, апамды караганга" деп ойлонуп отурганда эки-үч досу келип калды.

- јл кандай дос, сенин ал-абалыңды сураганга кол бошобой эле, тиричиликтен чыга албай атабыз.

- Ёч нерсе эмес достор, эптеп күн өтүп жатат. Ѕалдар жаш болуп бир аз кыйынчылыктарды тартып атам, апам да ооруп.. . .

- ∆еңиш, сен үйлөнбөйсүңбү? - деди Ўухрат.

-  имге достор, төрт балалуу эркекке кайсы а€л тийгени турат дейсиң? - ∆еңишбек жылма€ карады досторун.

- ∆еңиш, биздин классташыбыз ∆үрсүндү билесиңби? јл күйөөдөн чыгып кеткенине көп болду, биз аны көндүрүп атабыз, анын баласы жок, өзүң дагы жолуксаң.

- ћакул, жолугуп көрөйүн, - деди ∆еңишбек.

јлар көпкө отуруп, анан кетишти. ∆еңишбек ойлонуп калды: "∆үрсүндү билем, өтө текебер эле, балдарыма өгөйлүк кылып кызыма жаман мамиле жасаса кантем? Үч эркек, бир кызым болсо.. ∆алгыз кызыма тили тийбей, апамды жакшы караса болду эле" деп жата берди.

Ёртеси Ўухрат менен јзат келип калды. ∆еңишбек алар менен бирге ∆үрсүнгө жолукканы барып сүйлөшүп көрдү. Ўухраттар аны эбак эле көндүрүп койгон экен, ал ∆еңишбекке а€лы өлгөнүнө көңүл айта жубатып атты. —өз бүтүп достору аны үйгө ээрчитип келди, ырым-жырымын жасап нике кыйдырмак болуп, кой сойулуп жатканда јдылжандар келип калды. јлар келип энеси менен учурашып, ∆үрсүнгө жоолук салып той кылып жиберишти. Ѕа€манды көрүп, ќморбай ары-бери басып кучактап алып ыйлап ийди, ал јдылжандар менен чогуу келген эле.

- јйланайын десе, ∆амиштин өзү экенсиң го, апаңа окшош болупсуң.

- јпама окшошомунбу, аба? - Ѕа€ман эс акылына кирип калганга ќморбайды маңыроо карады, - апамды көмүп койушпадыбы? - көзүнөн жаш куйулуп кетти.

-  ой ыйлаба, Ѕа€ман, адамдар төрөлөт, өлөт, ошондой жашоо.. . .

- „оң апам жаманбы?

- ∆о-ок, - ќморбай жооп таба албай баланы колунан ала үйдү көздөй жетелеп жөнөдү, - жүрө гой, үйгө кирели.

- јпамды сагындым аба, атама айтпайм, ал ыйлайт да.

- “уура кыласың, сен чоң жигит болуп калган турбайсыңбы.

- ћен жакшы окуп жатам, чоңойсом апамдын сүрөтүн мүрзөсүнө койом.

- јзамат, сен акылдуу жигит экенсиң.

јларды јдылжан тосуп алды:

- ќморбай кайда жүрөсүң, бир заматта таппай калдык.

- ∆ээним экөөбүз сүйлөшүп жаттык.

ќморбай күлө карап үйгө кирди. ∆еңишбек ыңгайсызданып аны менен учурашып төргө өткөрдү. Ёжелери инисинин алдында күнөөлөрүн сезип баарын да€р кылып, кечирим сурап атышты. Ѕул кезде энеси жакшы болуп калаган болчу.  елген эл тарап, ∆еңишбектин достору кеткенден кийин чогуу отурганда, апасы:

- Ѕалдарым, мен карыдым, эчкинин жашындай жашым калды, бири-бириңерге мээримдүү болгула. ∆еңиш минтип.. . - деп баратып чай куйуп отурган жаңы келинин карап токтой калды да, сөзүн башкага бурду, - силер буларга улуу ага-эжеси катары баш-көз болуп ачына айланып, тогуна толгонуп көз салышыңар керек. ћына, эки жылдан бери бир келип ал-абалыбызды сураганга жарабадыңар, бир жатынды тээп чыгып, бир казандан аш ичип, бир төшөктө чоңойдуңар эле, кокус менин көзүм өтүп кетсе ∆еңишти жалгызсыратпай караан болуп, ынтымак менен ызаат-сыйымды кылгыла!

-  антип эле ∆еңишти жалгыз калтыралы, азыр күүлүү элесиз го апа, андан көрө.. - деп барып јдылжан ини-карындаштарын карады.

- ќоба балам, сен сүйлөй албайсың, неберелерим мени тааныбайт, келин күттүң, күйөө балалуу болду деп уктум, биринин да сыйына чакырбадың. ∆е эне болуп төрүңдө отурууга татыктуу эмесминби?

-  ечир апа, ошого мүмкүнчүлүк жок.. .

- “ирүүчүлүктүн өзү машакат, адам өзү табыш керек ар бирине убакытты. Ёмнеси болсо дагы аман болгула, колуңдан келсе неберелеримди, уул-келиниң менен кыз-күйөөңдү көзүм тирүүсүндө алып келип көрсөт. Өзүң неберелүү болдуң, өлсөм чөбөрөмдүн ич көйнөгүн бетиме жапкыла, - деди эне улутуна.  елини Ѕактыкан кайненесин жактыра бербей жүзүн үйрүп терс карап отурду. Ёки келини тең кайненесин жаман көрчү. Ѕалдары ар убак келсе а€лдары жок өздөрү келип кетчү.  ийин такыр каттабай калышкан. Ѕаарын байкап турган эне кыздарына карады, -  ыз энеге жакын болот дечү эле, силер мерез болдуңар, бир басып келип ал-абалымды көргөнгө жарабадыңар. ћына баланы да көрдүңөр, сен Ўарапат мынча катуу болдуң энеңе, жаман сөз айтып, эски кийим кийгизген жок элем. јтаң экөөбүз бешөөңдү тең алчаңдатып эчтекеден кемитпей бактык, өлөөрүмдө мен дагы сыйыңарды көргүм келет, маңдайым жарыла сүйүнгүм келет, үңкүйүп качан кирип келээр экен деп күтүп жүрүп күнүм өтүп баратат.. .

- јпа, кечирип кой, биз күнөөлүүбүз, мен өзүм алып келем неберелериңди, сөзсүз алып келем, -  амилжан апасынан кечирим сурап атканда а€лы Үмүт аны акыра€ карады:

- ∆умушуңдан калып жолдо жүрө берет белең?

- „ын эле жумуштан калып калам, -  амилжан а€лынан өтүнө албай жер карап калды, - сизди шаарга алып кетсек кандай болот? Ѕаарыбыздыкына кыдырып айылдап келесиз.

-  ызык экенсиң, шаарга алып барганда үйдө жалгыз калса карыган киши эмне болот, сөзсүз бирөө караш керек болот.

- јпамды биз алып кетели, эжем экөөбүздүкүндө жүрүп келсин, - деди ћарапат.

- ќй, балдарыңдын баары орусча өсүп калган, карыган немени алар кыйнап койот, андан көрө келип эле турганыбыз оң, - ћарапаттын күйөөсү чыга калды ортодон, - јлар үйдө болушпайт, биз да жумушка кетсек, үйдө кары кишини ким карайт?.

ћарат а€лына жини келе айтканда, јдылжан а€лына жал-жал карай сүйлөдү:

- Ѕолду, баарың ажылдай бербей, мен өзүм алып кетем. Үйгө барып небере-чөбөрөлөрү менен таанышып сый көрүп, кудалары менен жолугуп жүрүп келет!

- ј сен өзүң билип койдуңбу, кеңешпей туруп чечкидей сага ким уруксат берди? ћен карыган кишини үйүмө алып бара албайм!

- Ёмнеге, мени төрөп багып, ушул эрезеге жеткирген энем үчүн мен эчтеке кылалбаймбы, же менин үлүшүм такыр ал үйдө жокпу?.

јдылжан а€лы экөө уруша баштаганда эненин жүрөгү сыйрыла минтти:

- ”рушпагыла балдарым, мен силерди түшүндүм. Ѕалдарымдын бечара болуп калганы мага өкүнүчтүү, мен эч кимиңердин үйүңөргө барып түйшүк салбайм, ушул жерден өлсөм өлүгүм чыгат. ∆еңишим аман болсо көмүп койоор, аман болгула, - эне көзүнүн жашын сыгып алды..

Ёч кимиси үндөгөн жок, эч кимиси чече алышкан да жок, не кыздары, не уулдары унчукпай, кеткенге ашыгышты. Ѕирок карынын "кенже уулум көмүп койор" деген тилеги да ишке ашпаган сөз бойдон калды.. .

∆еңишбек ∆үрсүнгө үйлөнгөндөн кийин жумушка кирип иштей баштаган. јрадан үч ай өттү, күндө үйүнө келсе балдары мотураңдап кийимдери таза, ууртунда күлкү жайнап тосуп алат. јпасынын көңүлү да тынып кабагы ачык, чай-тамагы да€р. ∆еңишбек досторуна ыраазы болуп алды: "кой, мен ошолорду жакшылап сыйлап койойун, менин бактымды ачты" деп ойлоп үйүнө келди. ќшол күнү достору менен чери жазылганча көңүл ачып түнү менен отурушту, достору Ўухрат менен јзат а€лдары менен келип ∆үрсүн экөөнүн бактыларына арнап жүздөн ичип отуруп кызып калып жатып калды. Ёртеси да улантты. Үч күндөп ичишти. Ѕир жумадай оңоло албай жатып, анан жумушка чыккан, кабатка чыгып иш кылмак болуп аткан, жанындагы жигит бирдемеге жумшаганынан бара койом деп ойлоп бурула бергенде буту тайып кетип учуп кетти. ∆ерге башы менен тийип, ошол эле жерден жан берди. Ёрте менен жумушка кеткен ∆еңишбектин түшкө жакын сөөгүн алып келишти.

- ќо кагылайын кулунум, мени көмүп топуракка салбай кантип кеттиң, балдарыңды жалдыратып кимге ишендиң, коку-уй! - деп эне боздоп атты.

- ∆еңиш, сен мени неге таштап кеттиң! - ∆үрсүн ого бетер сыздап ыйлап жатты. Ѕа€ман эсине кирип калганга анын үстүнө жыгылып чыркырап:

- јта-а, бизди кантип таштадың, биз эми кантебиз, кимге жалдырайбыз, үү-үү-үү! - деп ыйлай берди.

“уугандар баланы ары алып кетишти. Ѕир туугандарына кабар берген менен эч кимиси келбей калды. јкыры үчүнчү күнү жерге берип, зыйнатын кылып куран түшүрүп койушту. јруужан эне күйүттөн өйдө боло албай калды. ∆үрсүн каралуу отуруп кайненесин карап, балдарды карап тажап бүткөндөй эле болду. јруужан эне ордунан туралбай жаткан жерине бейшептеп койчу болгондо ого бетер кыйналып, кеткиси келип, араң чыдап: "төрөгөн балам болбосо, же жанымда эрим болбосо, эмнеге жүрөм?  арыган кемпир, жаш балдарды багып жаш өмүрүмдү өткөрөмбү? Ёптеп кыркы өтсө.. " деп ойлонуп жүргөндө бир туугандары келип, ызы-чуу болуп калды.

- Ёмнеге учурунда айтпайсыңар? - Ўарапат менен ћарапат ыйлап отуруп айтышты.

јруужан эне ары караган бойдон аларга карабай койду. ”ул-келиндери алып келгендерин жайып куран окутуп, мүрзөсүнө агалары барып келишти. Ёми алардын жүрөгүн өйүгөн үч бала менен кары кемпир болуп турду. Ѕирок эч кимиси алып кетүүгө даабады, кыздары деле үндөгөн жок. Ѕалдары өздөрүнчө кеңешип алмак-салмак бакмак болду. ј€лдарына айтты эле, Үмүт менен Ѕактыкан:

- јй алып кеткенде эмне, бүгүн-эртең өлө турган немени шаарга алып кетпей эле ушул жерден көз болуп турсак болот да, - Ѕактыкан абысынын карады.

- ќшо да, жаткан жерине сийип-чычкан кемпирди кантип алып кетмек элек, үйдүн баарын сасытып, - Үмүт мурдун чүйрүп алды.

- —илерди эркек уул дейт, карагыла апамы, кыздын төрүндө болгуча, уулдун улагасында болгон жакшы эмеспи, - Ўарапат инилерине карады, - өлсө ызаат-сыйын кылаар силерсиңер!

- Ёмне, силерди баккан жок беле, килейген үйүңөр турат, бир бөлмөңөргө жаткырып тамак берип турсаңар болот да.

-  ыз болсок да ушул убакка чейин кайын журтум апамдын бар экенин билбейт, эми алып барсам у€т го өлөөрүндө.

- Ѕиз деле апабыздын бар экенин айткан эмеспиз, у€т болобуз да эми, бирибиз алып кетпесек жаш балдар менен калып калса элге у€т болобуз, наалатка калабыз. јры айтып бери айткан менен эч нерсе кыла албады. Ѕулардын сөзүн угуп турган ∆үрсүн жини келип атты: "буларга керек эмес эненин мага эмне кереги бар, кыркы өтсө мен деле кетем, бирөөнүн баласын баккандан эмне тапмак элем, мага десе үйүндө калып өлсө кандай ишим бар" деп ойлоп турбай дагы койду. Өздөрү жасап ичип, бири-бири менен урушуп талашып жатты, же чече алышпайт.

- —издер апамдын тагдырын чече албай жатасыздар, а балдарды ойлоп дагы койбодуңуздар, мен аны эмне кылам? - деди ∆үрсүн бир убакта баарын карап.

- „ын эле, үч баланы эмне кылабыз? - деди јдылжан бир туугандарына бурулуп.

- Ѕалдарды жетимдер үйүнө өткөрүп берип койуш керек, - деди Ѕактыкан оозуна.

-  антип, бир туугандарыбыздын балдарын жетимканага бергидей эч кимиси жок беле? -  амилжан чок баскандай секирип кетти.

- Ќамыстансаң сен алып бак анда! - Үмүт көздөрүн акшыйта эрин карады, - болбосо калып баарын бага бер!

-  амилжан, чын эле балдарды балдар үйүнө тапшыралы, - јдылжан инисине карады.

- ќо, эми туура айттың, - Ѕактыкан күйөөсүнө жасакерлене жакасын оңдоп, - апамды карылар үйүнө жеткирип койолу?

- “аптакыр эле адамдык абийириңер жок тура, өз энеңерди карылар үйүнө жеткиребиз дегенден у€лсаңар боло, - ∆үрсүн аларды жийиркеничтүү карады, - аз жашасам да ∆еңишбектин арбагын сыйлап апамды өзүм карайм, сиздер бара берсеңиздер болот, балдар дагы мени менен болот!

- ј сен муну ойлонуп айтып жатасыңбы? - Ѕактыкан у€лгандын ордуна ага жакындай, - эгер жакшылап ойлосоң анда биз сени баардык жагынан колдойт элек, кыскасы апамды кыйналбай бир жерде болсо дегенибиз да, - куйтулана калды, - карыган киши жолдо кыйналып калат го?

- —илердей уул-кыз төрөгүчө баласыз өткөн өйдө тура. ћээримсиз, боору жок болуп калган баланын барынан жогу!.

∆үрсүн эшикке чыгып кетти. Ќе кыздары, не балдары үн ката албады. ќшону менен сөз бүтүп унчукпаган бойдон өз жолдору менен кетти. ∆үрсүн ичинен сызып кала берди.  етээринде јдылжан менен  амилжан экөө столдун үстүнө он миң сом таштап кетишти. јруужан уул-кыздарынын сөзүн бүт укту. Өлөйүн деп өлө албай, ∆еңишбектин кайгысын көтөргөнгө чамасы жок, алсыз жаткан жеринен ансыз да соолуп бараткан чөлдүн түбүнө окшоп чүңүрөйүп ары кирип турган көздөрүнөн сызылып жаш агып жатты: "јттиң, ушуларды кандай кылып бактым эле? ќкуттук, үй десе үй алып бердик.  ыздарымчы.. Ёл бербеген септи бердик, акырында угаарым ушул болду" деп ойлонуп жата берди.

∆үрсүн шымаланып өз ишине киришти. јруужанды отургузуп ысык чай берип, эки жагын кымтылап койуп, анан балдардын кардын тойгузду: "”шул балдарда эмне күнөө, жараткан ай, деги пендеңди ушунча да мээримсиз кылып жаратасыңбы, өз энесине жакшылык кылбаган кимге жакшылык кылат? Ѕайкуш ∆еңишбек абдан боорукер эле, өмүрү кыска экен да-а. Ѕалдары кийин мага боор береби, сен өгөйсүң деп басып кетсе канттим, өзүнүн балдары минтип атса?" деп ойлуу жатып алып кийинки тагдыры жөнүндө толгонуп: "∆е кетип калсамбы, төрөгөн балам болбосо жүрө бергеним болбос, а төрөгөн а€лдын көргөн күнү ушулбу?" Ѕирок ал ой түбүнө жете албай акыры биротоло калууга мажбур болду.

- Ѕалам, - деп јруужан аны түндө ойготту, - балам, мени эшикке чыгарчы.

јраң сүйлөгөн кайненесин тура калып, сыртка жөлөп-та€п чыгарып алып кирди.

- јпа, кичине тамак жеп аласызбы же сүт берейинби? - ∆үрсүн эңкейе сурады.

- ћейли кызым, берсең берчи, өлгөндүн артынан өлө албадым, сага дагы жүк болдум, балам.. .

- Ёмнеге апа, сиздин мага оорчулугуңуз деле жок, андан көрө тамактан ичип турсаңыз жакшы болуп кетесиз.

 елин светтерин күйгүзүп тамак ысытып алып келип, кармаганга каруусу жетпеген карыга өзү ичирди.

-  удай жалгасын кызым, өмүрлүү бол, жамандык көрбө, бактылуу бол садага!.

јруужан колун жа€ бата берип кыңка€ кетти. ”ул-кыздарынын сөзү анын кулагында турду, жаңырып жатты: "Ѕалдарды жетимканага, апамды карылар үйүнө жеткирели" дегени. —ызылып көздөрүнөн жашы куйулуп жатты: "байкуш балдарым, бечараларым ай, а€лыңардын сөзүнөн чыга албай? өз энеңерди караганга, акыбалын билгенге кудуретиңер жетпей турган болуп жаралыпсыңар".

ќшол күнү ∆үрсүн дагы уктабай чыкты. Ѕалдардын улуусу ∆еңишбекти ойлоп ооруп жатып калды, чарк көпөлөк айланып ∆үрсүн аны карап жатты. Ёкөө али эч нерсе менен иши жок, карды тойсо торсоңдоп ойноп жүрө берет. ∆үрсүн керээли кечке түйшүк тартып кир жууп, тамак жасап колу бошобойт.  ыркына жакын өзүнүн апасы келип калды.

- јпа! - ∆үрсүн апасын кучактап ыйлап ийди.

- џйлабачы кызым, жүрү үйгө, кайненең жакшы элеби? - —аадат токтоо сүйлөп үйгө киришти.

- ∆акшы эле, - ∆үрсүн апасынын артынан басты.

-  андай кудагый, акыбалыңыз жакшыбы?.

јры карап жаткан јруужан бери оодарыла онтолой үн катты:

- ∆акшы айланайын, өлмөк белем, кудай да өзүнө керегин алат тура.

- Ёми-и кудайдын бешенеге жазганын көрөбүз да, көтөрбөскө аргабыз жок, - —аадат кейий кудагыйынын жанына отура кетти, - ∆еңишбекти бала күнүнөн билчү элем, ак көңүл, боорукер эле, өмүрү кыска тура.

-  антейин.. . - эне буулугуп ыйлайын деп ыйлай албай көздөрү шоролонуп ∆үрсүндүн жардамы менен өйдө болуп отуруп, - аргам жок кудагый, балдарымдын ичинен боорукери ушул эле, - деп үшкүрүнүп алды.

—аадат кейип-кепчиген кудагыйынын түрүн көрүп ичиндеги сырын айталбай көпкө отурду. ∆үрсүн чайын койуп, тамагын асып сыртта жүрдү, энеси менен сүйлөшкөнгө убакыт таппай сыртта ойноп жүргөн Ќариман менен јлиманды алып кирип отургузуп, анан аларга чай берип мээримин төгүп атты.

-  ызым, балдарың тартиптүү экен го? - —аадат күлүмсүрөй карап койду, анын жүрөгү сыздап турган: "өз баласы болбосо, баламды жөн эле кыйнабай алып кетейин, өзү да зорго жүргөндүр" деп ойлонуп жатты.

- јнанчы, ынтымактуу дагы, апасын эч качан капа кылбайт, - ∆үрсүн кичинекейи Ќариманды башынан сылап койду, алты жашар јлиман аларды жал-жал карап тим болду, - кызым абдан сонун кыз апа, тил алчаак.

-  удагый, кырк ашын бергенден кийин ∆үрсүндү алып кетейин, атасы мени ошого жиберди, кудайга шүгүр уучуңуз кур эмес.. . . - —аадат ушинткенде ∆үрсүн кабак бүркөй апасына карады:

- јпа, мен бул балдарды таштап кете албайм, - ∆үрсүн ылдый карай берди, - кантип, ∆еңишбектин балдарын кароосуз койуп кантип жүрөм?

- Ѕотом.. . - —аадат сөз айталбай туруп калды.

- јпа, төрөбөсөм да аздыр-көптүр багып калдым, мен буларды жалдыратып койуп басып кете албайм!

- ћейли кагылайын, өзүң эле бил, - —аадат башка сөз айталбады, ичинен тынды, бейкүнөө ар кимисин карап отурган балдарды көрүп зээни кейиди, Ѕа€ман төшөктө жаткан, этинин ысыганы басаңдап көңүлү ачылып калган:

- јпа, сиз кетпейсизби? - деп башын көтөрө сурады.

- јпам кетпейт, - јлиман да ага карап койду.

- јпа, кетпейшиш аа-а? - Ќариман аларга кошулуп койду.

- ћен эч жакка кетпейм балдарым, силерди таштап койуп кайда барам, - деп үчөөнү тең өөп чыкты, - силерсиз мен жаман болуп кетем го садагалар.

- јйланайындарым ай, ушу силерди томсорткон кудайдын да калыстыгы жок да, - —аадат шыпшынып отуруп калды.

- —адагаларым десе, апасынын жанынан чыкпайт, ∆үрсүн да балага жакын кагылайын, - јруужан келинине ыраазы болгонун жашырбады, - мен ыраазымын, эптеп жакшы болуп алсам үйдү, мал-келди, балдарды кошуп короо кинеге жаздырып койом.

- Ёмне дейсиз апа? - ∆үрсүн таңгала карап калды.

- Ѕаарын сага белек кылам кызым, сен менин ак батама татыктуусуң, ∆еңишбектин арбагын сыйлап отурасың, сен ак дилиң менен мени, неберелеримди өз балаңдай карап отурасың.

- џраазымын апа, мен арбакты кантип танып кетем, аз болсо да жашадым.. . - деп ыйлап ийди, - бирок мен баарын сиздин дүнүйө-мүлкүңүз үчүн эмес, арбакты сыйлап жасап атам.

Үнсүз отуруп калышты. —аадат да унчуга албады, бирок ушул мүнөттөрдө кызы жөнүндө жакшы сөздү угуп сыймыктанып да турду, эне-ата жаман бала үчүн сынса, жакшысы үчүн сыймыктанып башын өйдө көтөрүп басат эмеспи. ∆үрсүн дагы ичинен кубанып: "ћейли, бүт өмүрүм өткүчө ушул балдарды багам, балким ушулардан көрөөрмүн" деп ойлоп атты. “амак алып келип ортого койуп үнсүз тамактанышты. ќйун ачык, толук айта албай —аадат коштошуп үйүнө кетти. јйткандай эле јруужан сакайып, кирип-чыкканы тың болуп калганда айыл өкмөтүндө иштеген коңшусун үйүнө чакыртты.

- јпа, чакырткан экенсиз, - деди јлижан карынын жанына отура калып.

- »й-е балам, чакырттым эле. ћен карыдым, үйгө ээ болчу ∆еңишим жок, эми дөкүмөнтүңө келинимди баш кылып, неберелеримди кошуп жазып кой, үй, дүйнө мүлктү да, мал-келди бүт ушу келиндин наамына өткөрүп кой, сенден бир өтүнөөрүм ушул, - деди.

- ћакул апа, өзүңүз кол койосуз да?

-  ойуп берем, көзүмдүн тирүүсүндө, эс акылым барында берейин, кокус тайып кетсем шаардагы балдар ээ болуп калышпасын, балдарды ким бакса үй ошонуку болот, - ∆үрсүн чыгып кеткенде шыбырады, - кокус күйөөгө да тийсе каршы эмесмин, жаш немени кармамак белем балам.

- “уура кыласыз, мен мунуңузга кошулам, балдарды карап баккан адам баарына эгедер болууга тийиш, - деп јлижан коштошуп чыга берди.

Ѕосогодон ∆үрсүн табак көтөрүп келатып:

- Ќан ооз тийсеңиз боло, чай ичиңиз.

- ∆ок рахмат! - деп ооз тийип кетип калды јлижан.

∆ашоо өз нугу менен өтүп жатты. јруужан күндөн күнгө алдан тайып баратты.  ыркы өткөндөн эки күндөн кийин балдары дагы келип куран окутушту.  ичүү кызы ћарапат апасынан кечирим сурап ыйлап атты:

- јпа, кечирип кой, кааласаң келип багайын, балдарды багайын, - деди.

- јпа, эми сиз карып калдыңыз, бир топ эле мал бар, балдарыңа энчи кылып бөлүп бербейсизби? - деди јдылжан у€ла койбой күлүп, - карыганда адам катуу болуп калат окшойт ээ апа?

- јтамдай ак көңүл эмес, апам ∆еңишбекти эле жакшы көрчү, - дешип өздөрүнчө кужулдашып отурушту..

јруужан үндөгөн жок, акылсыз балдарынын ушунчалык бечаралыгына боору ооруп турду.

- јкыры келип биз күйөбүз, башка ким күймөк эле? јпа мага бир жылкынын акчасы керек болуп жатат, уулумду окууга киргизейин дедик эле, небереңдин окуусу жакшы, -  амилжан апасын жандай отурду.

- Ѕул балдарды эмне кылам? - јруужан аларды карады.

- Ёми-и, аларга ушунча кетмек беле, азыр булар жаш, эмне коромок эле? „оңойуп калса биз жардам беребиз да.

- —илер жардам бересиңерби балам, жетимканага таштап жардам бересиңерби? Ёкинчи мага мындай сөздү угузбагыла, баарына ∆үрсүн ээлик кылат. Ѕалдарды асырап бакканы, мени өз энесиндей карап отурганы үчүн ага мен ыраазылык менен өткөрүп бердим, мен өлсөм келбей эле койгула! - дегенде балдары бири-бирин карап калышты. јнан Ўарапат:

- ќй апа, ал эмнең, бала-чакасы жоктой болуп кайдагы бирөөгө берип салгансың? —енин көзүң өтсө бирөөнү киргизип алып балдарды чыгарып салбаса мага кел! - деди күйүп-быша.

- ћейли, мен өзүм да уруксат бергем. Өз балдарым мени багуудан баш тартып атса, балдарды жетимканага өткөрүп өзүңөр билгиңер келген да. Ёми мени өз жайыма койгула, бүт өткөрүп, өкмөткө кол койуп берип койгом, - јруужан ары карап жатып алды.

ќшондо кирип-чыгып жаткан јдылжан ага эңкейип:

- јпа, акылыңдан адашпа, биз турганда кечээ келген келиниңе бүт баарын бере салыш ойунчукпу? Өлбөсө балдар чоңойот да, тим эле ушулардын таламын талашып каласың, биздин балдарды чекесинен сүйүп койгон жок элең го?

- Ѕалаңды адегенде көрсөтөсүңбү балам?  арыган немелердин микробу жугат деп бир жолу алып келген жоксуңар. јтаң куданын сыйын көрбөй, баласы жоктой жүрүп, сырын ичине катып арманда кете берди.  ана, кыз берип, келин алып айыл-апага жүзүм жарык болуп куда күттүмбү? ∆е чакырсаң, кайсы куданын сыйын көрдүк? јта-энеңер туруп жетим баладай болуп талаадан үйлөнүп, бирдеке керек болгондо гана бизге келчү адатыңар силердин.. . - эне ыйлап атты, бери караган жок, - же бизди ата-энем дегенден арданчу белеңер, тиги өмүр бойу арак ичип жол-жолдо жатып калчу ∆акыптын балдары ата-энесин машийнеге салып алып шаарга алып кетип, кайындарына алып барып, үйүнө конок күткөндө атаңдын өлбөгөн төрт шыйрагы калып үшкүрүнүп жүрүп өттү го? ∆алганбы ы€?!.

Ёч кимиси үндөгөн жок.  елиндери өздөрүнчө мурун чүйрө күйөөлөрүнө акшы€ караганда алар күнөөлүүдөй жер карашты.

- —илер бечарасыңар балам, өз башыңарга ээ эмессиңер, азыр жашсыңар, денсоолугуңар чың, карыганда түшүнөсүңөр. Ёми сүйлөөгө алым жок, ооруп турам, жылуу-жумшак өз үйүңөргө бара бергиле, өлөөрүмдө тынчыраак жашайын, - деди эне.

 ыздары калып, келин-уулу кетти.

- јпа, балдарыңды капа кылып кетирдиң, карыганда жөн жүрбөй бул эмне кылганың? Өлсөң ызаат-сыйыңды ошолор кылат, - Ўарапат жүйүртө басып келип жанына отурду, - ћарипанын баласы үйлөнгөн, аны биерге алып келип койолу дагы, балдарды карасын, сизди багат. јйтканыңдан кайтып кайтарып ал баарын. Ёлден у€лсаң боло кечээ келген келинге мына мынча дүнүйөнү, малыңды өткөрүп койгонуң!

- ћээримсиз, мерез баладан көрө ысык-суугума чыдап аткан келинимдин мээнети бар. Ѕалдардын милдетин алды, мени карап атат, эки өмүрдө ыраазымын ∆үрсүнгө!

- ћен боз үйдү алып кетем, - деди бир кезде ћарапат.

- ќшент, биздин дагы көз акыбыз бар, мен эшиктеги уйду алып кетем, - деди Ўарапат жулкуна.

- —илер мени кыйнадыңар, силерге дүнүйө-мүлк керек экен го. Ёнесиңер, силер балаңардан ушуну көргүлө, балдарым. ∆үрсүн, тиги айыл өкмөтүн чакырып кел, менин өз төрөгөн кыздарымдын кандай экенин көрсүн, керек болсо милийсаны чакыр! - деди эненин жини келе..

ќшондо Ўарапат менен ћарапат аны ордунан эле баса калышты.

-  арыганда жөн өлбөй алжыган экенсиң!

- —ендей энеден көрө энеси жоктордун жаны тынч!

- Өз колубуз менен өлтүрүп салабыз азыр! - деп ∆үрсүн келгиче жулкулдатып ийишти.

Ёэрчише кирип келген коңшулары көрүп, јруужанды арачалап калышты.

- ∆инди болдуңарбы? Ёси жоктор десе, эчкиникиндей жашы калганда эмне кылып атасыңар?

- —илердин эмне ишиңер бар? Өз энебизди эмне кылсак өзүбүз билебиз, - Ўарапат коңшу а€лды түртүп ийди.

- Ўерменделер, силердей кыздан көрө жогу жакшы, - ал а€л нары боло берди.

- ”€тыңар барбы деги, бул кемпирге колуңар тийсе мен силерди соттотом! - јлижан аларды экөөнү эки жакка алып ыргытты, - сыйыңар менен чыгып кеткиле!

- —ен кимсиң бизди соттоткудай, биздин ишибизге кийлигишкидей акың жок!

- ћен бул айылдын өкмөтүмүн, кары кишини кордоп атканыңар күнөө, азыр милици€ чакырайын, - деп сыртка жөнөгөндө экөө тең унчукпай калды..

јлижан чыгып кетти.

- Ўүмшүк, өлөөрүңдө балдарыңдан а€нып эмне болоор экенсиң, - Ўарапат булкуна кийине салып сумкасын алды да, - жүрү кеттик, өлүп кетсин ушул. Өлгөндөн кийин соттошуп алып алабыз, - деп экөө ээрчишип чыгып баратканда коңшусу:

-  апырай, јруужан эненин ушундай кыздары бар беле? ћен ∆еңишбектен башка баласы жок дегем, - деп калды.

јруужан үнсүз отура берди, жүрөгү сыйрыла көзүнөн жаш куйула алсыз манжалары менен көз жашын аарчып атканда ∆үрсүн чебелектеп жанына отура калып бетин аарчып, чыныга чай куйуп берди. ќшондон кийин јруужан ордунан турбай калды. ¬рачтар көрүп анын нервден бузулганын айтып дары-дармек жазып берди. Өзүнүн ал-абалын түшүнгөн јруужан тоодогу эки жылкысын, эки уйун алдырды да, эки уйу менен беш-алты жандыгын калтырып, калганын сатып, ∆үрсүнгө "катып кой" деп буйрук берди. Ѕоз үйүн кудасынын үйүнө жеткирип таштады.

- Ѕалам, булардын баарын эмнеге ушинтип атам? Өз балдарымдан а€мак белем, алар эми сага тынчтык бербейт, ошон үчүн аларга берээримди дагы берейин, сандыкты аччы балам, - деди - чалым мал саткан сайын алтындарды сатып алып бекитип койчу, "акчалай турса жок болуп кетет, бир кезде кереги тийет" деди эле, - деп колтугуна илген ачкычын алып берди, - үстүндөгүлөрдү ал, - деди. ∆үрсүн карап туруп таң калды, колго тигилген баштыкты көрсөтүп, - ћуну алып чык, - деди.

- јпа, мунда эмне бар, оор го?.

∆үрсүн баштыкты алып чыгып кайненесинин алдына койду.

- јзыр көрөсүң балам, - эне баштыктын байланган оозун чечип, андагы алтын билерик менен шакек-сөйкөлөрдү көрсөтүп, - мундан өзүңө жакканын, колуңа туура келгенин ал. јнан тигилер келсе ар бирине бирден бер. Ѕир жылкыны мага сойосуңар. —ен баш көз болуп төртөөнө бирден торпок берип кой, акча өзүңөргө керек болот, - деп чарчагандай үшкүрүнүп алды, - балдар кыйналбасын, балам. ∆етимдин кийимин кийгизбе. ћен өлүп калсам баары келет, ошондо сен аларга унчукпай гана сыйлап жөнөт балам. Ѕергенимди албаса мейли, калганын өзүң бекит да, керегиңе жарат, - эне келинин жүзүнөн сылай, - ылайыгы келсе жалгыз жүрбөй күйөөгө тийип ал, мен уруксат бердим.. . - деди эле ∆үрсүн чочуп кетти:

- јпа, сиз мага чоң милдетти тагып жатасыз, үч баланы кайсы эркекке кор кылам апа? ћынчалык болбосо бир жөн эле, эми мен Ѕа€манды, Ќариманды өз баламдай асырап өстүрүп үйлөнтүп, јлиманды күйөөгө бермейинче күйөөгө тийбейм, сизге ант берем! - деди кемпирдин колунан өбө, - сизге ыраазымын! - тура калып жүгүнүп жиберди.

- џлайым жүзүңдөн күлкү кетпей, өмүрүң узун, өрүшүң жайык болуп, балдардын сый-урматына татыктуу бол, ќмиийиин! - алакан жа€ бата берди эне.

- јйтканыңыз келсин, балдарды жер каратпайм!

- ќшент каралдым, ушу балдарды окутам деп чал канча малды сатты. јр бирине үй сатып берди, арманы деле калган жок. Ѕир гана кызым “ахминаны көрө элексиң, ушуга кабар барбады окшойт.  окус ошол кызды көрбөй калсам ага мына муну берип кой, - деп эне ийнин кага катуу үшкүрүнүп ийди, - анын дагы күйөөсү өлүп калып, башка күйөөгө тийип төрөп алыптыр эле, ошол укпады.. .

- јл эже кайда жашачу эле?

- Ѕул эле ќшто турчу, биерден келип калмак, ошолор алыска кетип калган го?

-  айда кетиши мүмкүн? - ∆үрсүн таңгала карады.

- ћаскөөгө кетсекпи дегендей болду беле-е, таң.. . . .

јруужан дайындаганын дайындап, берчүсүн берди да, чарчагандай жатып калды. ∆үрсүн ойлуу отуруп калды: "јлты баланын ичинен бир гана баласы күйүмдүү, боорукер болсо, бала төрөп багып эмне кереги бар? ћен асыраган балдарымдан көрөм, буйруса аларды мен өз баламдан артык кылып өстүрөм, тарби€лайм" деп өзү менен өзү сүйлөшүп атты.

јруужан туралбай калды, ∆үрсүн аны жаш баладай көтөрүп тосуп, жуунтуп, таза кийим кийгизип багып атты. Ѕа€ман экинчи класска окуп, кол а€кка жарап калды, јлиман али жаш, Ќариман болсо тили тактала элек. “арткан түйшүктөрүнө кайыл боло ∆үрсүн балдарды канаттууга кактырбай, кийимин кирдетпей, ыйлатпай багып атты..

 үн түш ооп калган, ∆үрсүн дасторкондо чай ичип, јруужанга сүт берип отурган, сырттан чаңырган үн чыкканынан жүгүрүп чыгып караса үчөө-төртөө бир а€лды кармап келатыптыр: "кызы ушул окшойт" деп кайра кирип ары карап кошуп калды. “ахмина менен »ль€з бири-бирине көнүп, жакшы боло баштаганда Ќооруз аны чакыртып алган. ќшол бойдон үч жыл жүрүп, кабарды кеч угуп, анан келишти..

“ахмина ботодой боздоп апасын кучактап калды:

- јпа, апакебай, ∆еңиш кана апа, ∆ами кана? ћен укпай керең болдум, көзүм көрбөй калдым го?!

-  антейин, аргам жок, айрылып калдым.. . - эне эмшиңдеп алды, - дайның чыкпай кайда жоголдуң? “иги келин менен учураш, ∆еңиштин а€лы, - деди јруужан ∆үрсүндү көрсөтө.

“ахмина аны кучактап көпкө буркурап ыйлап басылып, өзүн карап турган үч баланы көрүп, аларга жетти:

-  өзүңөрдөн кагылайындарым ай, бешиктен белиңер чыкпай атып жетим калдыңарбы? ∆азыгыңар кайсы эле, кудай ай!.

 ошо келген а€шы √үлнара биринен сала бирин кучактап ыйлап аткан “ахминаны колтугунан алды:

-  ой “ахмина, өзүңдү да, буларды да кыйнап ыйлай бербе. ќтур, куран окусун, - деди төшөккө алып барып.

√үлнара өзү алып келгендерин жайып, »ль€з куран окуп киргенде гана ыйлаганы токтоду. »ль€здын жанында √үлнаранын күйөөсү  усмат:

- Өлгөн адамды тынч, бейиште болсун десеңер ыйлабагыла, көз жаш аларды бейпайга салат, - деди куран окулуп бүткөндөн кийин, - колдон келсе куран окуп туруу парз.

јруужан кызы келгенге кубанып атты. јнын ордунан туралбай калганына зээни кейиген “ахмина көзүнүн жашын ты€лбай отурду. Ѕаласы ыйлап калды эле:

- Ќурсултан кел, келегой, - деп колун созду “ахмина.

- јлып келчи, - јруужан ээк кага баланы карады.

-  ел, келегой, Ќурсултан, таенеңе келчи! - жанына келген наристени өөп-жыттап жылмайып алды эне. - Ёэх кудай, ушунуңа шүгүр, ушуларга өмүр-жаш, бак-таалай бер! - деп өзүнчө тилек кылып алды.

“ахмина бир жума жүрдү. јруужан ага кыздарынын кылыгын айтып берди, анан өзүнүн бере турганын берди. јл албайм десе болбойт, акыры алды. “ахмина бир жумага чейин өзү карап, тосуп, жуундуруп атты. ∆үрсүн ага көнө түштү. џмаласы келип экөө сүйлөшүп, бирин-бири жактырып сырдашып калды.  елгенине бир жума болгондо Ќооруз а€лы экөө баласы менен келип таенесине учурашып, куран окутту. јруужан аларды коноктоп, небере келинине белек берип узатты. “ахмина алар менен чогуу кетмек болду:

- јпа, эми тез-тез келип турам, үйгө барайын. Ќеберелериң бир аз акча менен келген, тамды оңдотобуз деп атат.

- ћейли садагаң, эмне болсо дагы элден калбай жаңылана бергиле.  емибегиле, кагылайын.

- ќоба апа, үчөө кайненемде, аларга дагы барышыбыз керек, сагынып калышкандыр.

- —агынбай анан, бала сагынат, ымандуу-ырыстуу болсун, ыманын тиле, балам!

- ќоба апа, жакшы тур, келип турам.

“ахмина келини менен коштошуп, инилерин өөп жолго чыкты. јруужан эс ала түштү: "кудайга шүгүр, бир кыз, бир балама ыман бергениңе, жараткан. Ѕаары эле аман болсун.  антейин, менин кадырымды азыр билбесе, өздөрү карыганда анан түшүнөт" деп шуу эте үшкүрүп алды: "эми өлсөм арманым жок.  елиниме неберелеримди тапшырдым. Ёстүү келин, сөзүмдү жерге таштабайт, ата-энеси жакшы адамдар тура.  а-ап, уулумдун өмүрү кыска тура, экөө бактылуу болушат беле?" деп улутунуп кыйшайып жаткан жамбашы ооруп кеткенинен башка тарабына бурулмак болуп бурула албай онтолоп ийди. Ёшиктен кирип келаткан ∆үрсүн жанына келип:

- Ёмне болду апа, тосойунбу? - деди.

- ∆о-ок айланайын, жамбашым ооруп кетти, которуп койчу.

- »й-и азыр апа, - ∆үрсүн илбериңки кыймылдап арык кичине кемпирди оңой эле которуп жаткырды, - апа, бул кызыңыз сулуу дагы, а€бай жакшы турбайбы? - деп күлүп калды.

- ќоба, ушу кызым дурус.  үйөөсү өлүп калган, бул дагы күйүттүү, балдары чоңойуп калды. —адагам, эмики эри менен ынтымактуу болсо экен.. .

- ∆ездем да жакшы киши тура, эжемди жакшы көрөт экен, - ∆үрсүн күлүп койду.

- ќоба балам, жесирине карабай үстүнө кирип алган, кызымдын багына эле жолукса болду, - деп оор күрсүнө ойлуу унчукпай калды.

јнын улутунганынан улам ∆үрсүн а€п, эшикке чыгып кетти. “омпоңдоп ойноп жаткан балдарды карап өзүнчө кубанып койду: "мен ушул балдар менен бактылуу болом, байкуштарым бир дагы бейбаштыгы жок, алтын эле балдар. јнан буларды киши кантип жаман көрсүн, өздөрү менен өздөрү жүрө берет. Ѕат эле мага да көнүп кетти, ∆еңиш тирүү болгондо эмне" деп эшикте аларды көпкө карап туруп:

- јлима-ан, бери келчи! - деп колун булгады.

- јпа, - деп јлиман жүгүрүп келип аны кучактап калды.

-  ызым, быйыл сен окуйсуң, чоңойуп калдың, сен экөөбүз дүкөнгө барып келели, ээ?

- ћакул апа.

- —ага эмне алып берейин, кызым?

-  итеп, дептер, анан сүрөт дагы тартканга альбом, түр калем алып бересиз, ээ?

- јнанчы, Ѕа€манга дагы алып келип берем. Ёкөөбүз базарлап келели, атаңа куран окутканга аш басалы, - деп кызды бетинен өөп ээрчитип кирип кийинтип алды.

Өзү кайненеси берген алтындарды тагынып базарга жөнөөрдө Ѕа€манга:

- Ѕа€ман, үйдөн алыс кетпе, апамды карап тур, макулбу? - деди.

- ћакул апа, Ќариманды алып кирип жанына отурайынбы?

- ќоба, жанында болгула, биз бат эле келебиз.

∆үрсүн јлиманды колунан жетелеп короодон чыкканда жолдо сүйлөшүп турган кошуналары аны карап калды:

- Ѕечара, өгөй балдарды татынакай кылып эри болбосо дагы багып жүргөнүн карачы, кайненесин да жакшы карап жатат.

- ќшону айтсаң, төрөгөн баласы болбосо, кетип эле калбайбы десең.

- ќй, мунун кайнатасы абдан күчтүү соодагер болчу, буларда байлык бар экенин билип калгандыр да, болбосо жөн эле жинди неме жүрө берет беле?

- џрас эле. Ѕаса, кайненеси үйүн, балдары үчүн баарын берген имиш, малы да бар булардын. ћал бакканга бирден жылкынын кулунун берип жайы-кышы бактырып жүрүшөт, керек болсо алышат. ƒеги, түбүндө бар да - деп бириси шыпшына кетти.

- Ѕул келин ошонун чекесин билип калгандыр да, азыркылар байлыктын чекесин билсе түбөлүк калып кала берет.

-  апырай, анан жаш өмүрүн бөтөн балдарды багуу менен өткөрүп ийеби, бечара? - жашыраагы элейе кемпирди карады.

- ќй анын бир билгени бардыр да, жөн жүрбөй калсын, - эңкейе ага шыбырады, - јруужан ал тургай күйөөгө тийгенге уруксат бериптир.

-  ойчу?

-  ойбой эле, балдарды кор кылбай багып, каалаганыңдай жашай бер дептир байкуш, - экөө эриккенден бир топко чейин аны кеп кылып отурушту, - тигини көрбөйсүңбү, алтынды кош-кош тагыныптыр.

- јнан эмне, балдардын ата-энеси жок болсо, ушул багып атса, карыган байкуш ага кошомат кылып отурат. ћунун балдары Ѕишкекте кызматта иштешет, бирок басып келгенин көрбөйм, же үй-жайына караган жок, карамсыз балдары бар.

- ја-а кокуй десе, - деп анан өз-өз жолдору менен кетишти.

∆үрсүн јлиманга окууга керектүү кийим-кече, Ѕа€манга сумкасынан бери алып келип калды. „ынында ∆үрсүндө арам ой болгон жок, тагдырынын жазганына кайыл боло, карынын сөзүн аттай албай макул болуп отуруп калган. Ёчен ирээт ойлонуп бир жолу чечкен, үч баланын милдети чоң ишенич менен анын жонуна жүктөлгөндөй өзүн-өзү чыдоого түрткү берип эси-дартынын баары "алдыда эмне болуп кетээр экен" деген белгисиз тагдырында.

- јпа, жакшы эле жатасызбы? - деп кирээри менен кайненесинин жанына барды.

- ∆атам кызым, жатам өлбөй эле, - јруужан бери бурула келинине жылуу жүз менен карады.

- јнтип айтпаңызчы апа, өлгөндө эмне, көрөөр күнүңүз бар да, көп эле өлүмдү ойлой бербеңиз.

- Ёэ балам, эми мен серпилип көчөгө чыгып басмак белем. ”шу сексен жаштын кырында турганымда өлбөсөм да жүгүмдү артпай чыгып-кирип турсам болбойт беле, сага эле түйшүк болдум, балдарды караганың аз келгенсип мен дагы баладай болуп.

- јнтпе апке. —из бар, ушу балдардын ырысы бар. ћен да сизге көнүп алдым, сакайып кетесиз, дагы жок дегенде он жыл жашасаңыз Ѕаел бойго жетип калат.

- ја-а садага, он жыл жүгүмдү салып түйшүк тарттырбай эле кете берсем болот эле.

- јлтыным апакем менин десе, кудайдын буйругуна көнбөскө чарабыз барбы?  өп жашасаңыз ал пешенеңизден, күнөөкөр боло бербеңизчи! - ∆үрсүн кайненесин эңкейип өөп, эки жагын кымтылап, - жөлөнүп отурасызбы? - деди.

- ћейли, кичине өйдө кылып койчу, балам.

∆үрсүн аркасына жаздык жөлөп отургузуп койду.

- јзыр апа, балдардын да курсагы ачты го, мен бирдеме жасай койойун.

- ћейли өзүң билчи кагылайын, - деген эне келинине карап койду, боору ооруду: "Ѕечарам ай, жанда жок боорукер тура, менин балдарымдын сөзүн угуп эле калып калды, болбосо кармалаар эмнеси бар эле" деп а€п кетти.

∆үрсүн күндө эрте турат, үйүн жыйнап, эшигин шыпырып, анан чайын кайнатат, балдарды тургузуп, кичинекейин кийинтет, ар бирине мээримин төгүп эркелете жүзүнөн өөп, дасторконго ээрчитип келип тамагын койуп, Ќариманды алдына отургузуп өз колу менен тамак берет. јндан кийин кайненесине тамак берет, чачын тарап, жоолугун оңдоп, эки жагына жылуулап жөлөнгүч койуп отургузат.  ирин жууп жайып, анан јлиманды окутуп тамга үйрөтөт, Ѕа€манды окутуп угат. јлиман сүрөт тартканга жөндөмдүү, кечке сыр калемдери менен бойоп, сүрөт тартып, тамгаларды жаттап үйдөн чыкпайт. Ѕейчеки бейбаштыгы жок, айтканды илгиртпей аткарган сүйкүмдүү балдарды кээде отуруп өз балдарындай сезип кетет: "Өзүм төрөсөм деле ушундай болмоктур, жакшы чыкса сый-урматты ушулардан көрөөрмүн" деп ойлоп, үчөөнү карай ичи жылып алат. јнан калса јлиман абдан жылдыздуу, сулуу кыз боло турган. Ѕа€ман болсо ∆еңишбектин эле өзү, сүйлөгөнүн, баскан-турганын жазбай тарткан. ќшол күнү үй жайган эле, чемодандарды ачып жайып жатып ∆еңишбектин мурунку айалы экөө түшкөн сүрөтүн таап алды. јльбомдорун көрүп эле жүргөн, муну атайын бекитип койгондой кагазга оролуу экен. јны карап көпкө турду, анан: "—үрөттө эмне күнөө, чоңойтуп илип койойун, балдар сураса ал силердин апаңар деп ачыгын айтамын, ошондо бир сөз чыгаар бекен? Ёгер ичинен бирдеме ойлошсо азыртан эле мага мойун толгой башташат, байкайын" деп ойлоп терезеге койду да, жумушун бүтүрүүгө ашыкты. ќйноп жүргөн Ѕа€ман кирип-чыгып жардам берип жүргөн, сүрөттү көрө койуп:

- јпа, бул атамдардын сүрөтү го? - деп сурады.

- ќоба балам, чемоданда экен.

- »й-ии, - деп кайра чыгып кетти, эч нерсе деген жок, берки экөө түшүндө көргөндөй карап койгон деле жок.

 ерээли кечке үйүн чыгарып жыйнап, кайра киргизип чарчаган ∆үрсүн кечинде кайра тамак жасап баарын тойгузду. јнан Ќариманды жанына алып жатып ойлонуп кирпик какпай таң атырды: "ќтуздан жаңы аштым, ойноп күлө турган убагым, бир эркектин койнунда буралып жатаар кезим, анда неге.. . . жо-ок, максатсыз ойноп күлгөндөн эмне тапмак элем, андан көрө мойтойгон наристелерге колумдан келген тарби€мды берип адам кылып чоңойтсом, ошол менин утканым. Ѕейкүнөө наристелердин кай күнөөсү үчүн таштап кетишим керек?  окус мен кетсем булар жетимдер үйүнө түшөт, анда кантишет? ћен өзүм ойлонуп жан дүйнөм тынч алалбай жинди болуп кетээрмин. Ѕолбосо эч нерсенин кереги жок, апакебай. Ѕашымдын гана азаттыгын сурап кете беришим керекпи? ∆оок, анте албайм, мен адаммын, макулук эмесмин, жүрөгүм бар" деп эшикке жарык жайылып, күндүн нуру тоо башынан кылта€ баштаганда бүт денеси оорлошо ордунан турду.  айрадан көнүмүш жашоо. ”бакыт күнүгө алмашкан менен, жаштыктын дагы бир күнгө кы€рып баратканы айныксыз белгилүү дечи. Ѕирок бири бирине окшош күндөр, түйшүктөр, ойлор, адам баласы ойдун түбүнө жетмек кайда, жарым күндүк жашоонун кызыкчылыгы бүт өмүрдү алып тынаары белгилүү эмеспи. ∆үрсүн азыр эч нерсени ойлогусу да келбей калды. јнын жүрөгүн өйүгөн бир гана санаа, ал: "ушул балдарга татыктуу тарби€ бере аламбы?" деген күдүк ой, арбактын алдында кары кишиге берген анты.. . .

***

—ейде  убатбийге келгени керилип келин сымал бой мүчөсүнө суктанганын койбоду.  үндө экөө сейилдеп келишет. Ѕул кезде Ёлмардан кичүүсү үч жашар Ёлина деген кызын алып келип койду, экөө аны ээрчитип алып күнүгө ойнотуп келет. —ейде балага жакын эмеспи, баланын ойу менен болуп айтканын аткарат.  ээде  убатбийдин жолдоштору келип кечке карта ойношуп, нарда атышып отуруп кетээрде тамашалай калышат:

- ќй  уке, биз силерге жолтоо болгон жокпузбу?  антсе дагы жаңы баш кошуп ысыгыңар таркай электе.. .

- џрас эле, —ейде —ейде дегендей жан экен чиркин. ƒосум, жаш жигиттей эле күүлөнүп калдың.

-  укемин ичин тарыта көрбө, селкисин кызгантпай жайына кой! - Ўакир каткыра санын чаап калды.

-  ызганасыңбы  уке, менин салмагы токсон кил кемпирим бар, коркпо! - дешип экөө тең күлүп калганда кирип келаткан —ейде:

-  ызгана турган убактан өтүп калганы качан, эгер жашыраак болгондо  укени мен кызганмакмын, - деп жылма€ карап койду  убатбийди.

- —ейде, ушул экөөнөн чындап эле кызганып атам, өздөрү билет да менин кызганчаак экенимди, - деди  убатбий —ейдеге көзүн кысып.

- ј€л өзүн сүйүп, кызганып турганды сүйгөн табышмактуу жан эмеспи. ∆аштыгым кайрылып келип калгандай эле болуп калдым, силердин азилиңерден, - кы€ карап жылмайып койду —ейде.

- јсыл жанды тааптырмынбы достор? ћага тимеле жаңы ачылган гүлдөй үлпүлдөп көрүнүп атпайбы! -  убатбий ого бетер оштоно сүйлөдү.

- ћакул, жаш жубайлар, жакшы тургула, биз кетели, - деп Ўакир менен  адыр коштошо чыгып кетти.

јңгыча кичинекей небереси экөөнүн жанына келип:

- „оң ата-а, мен пайкка байам, байабышбы пайкка? - деп —ейденин халатынан кармап,  убатбийди тизесинен тарткылай эшикти карай сүйрөдү.

- јзыр кызым, азыр барабыз, - —ейде кызды көтөрө койуп өөп алды, - ойногуң келип атабы?

- ќоба-а.. . .

- јнанайын десе, жүрө гой, - деп  убатбийди карады эле ал ордунан турду.

- ∆үргүлө, - ээрчише үйдөн чыгып паркка жөнөштү.

- „оң апа-а, мен селкинчекке түшө-өм!

- ћакул, секелегим, - —ейде кызды жетелей селкинчекке жакын барганда улгайган а€лды карап койуп селкинчекте отурган он-он бир жаштардагы кыз туруп кетти. —ейде Ёлинаны селкинчекке отургузуп күүлөнтүп атты:

- јндай теппей мындай теп, күү-үү кү-үү селкинчек, - деп ырахаттана ары-бери күүлөнткөндө наристе кыткылыктап асманды карап алып ырахатка бөлөнүп, жүзүндө балалыктын кайталангыс бактылуу күлкүсү ойноп айлананы жаңыртып атты.

”шул убакта —ейденин ойуна Ѕаели түштү, ичи элжиреп барып кайра ачыша түштү: "Ѕаелимди ойнотуп, эркелетип жанында жүрбөй улгайганда эрге тийе качып мени кудай урдубу, неберем менсиз эмне болуп жатат, кой эртең барып келейинчи" деп ойлонуп турганда:

- „оң апа, муз тебем, - деди Ёлина. јны селкинчектен түшүрүп музга алып чыкты, эки-үч сааттай ойундагысын жасаган кыз эми, - балмуздак жейм, алып бейиңчи! - деди.

 убатбий баланын ойу менен болуп жүргөн —ейдеге ыраазы болуп отуруп: "кандай гана мээримдүү а€л, “амара да мынчалык эркелетмек эмес" деп ойлоп алды. јнткени а€лы “амара тун неберелерин алып келип койсо эки күндө тажап кетчү. Ѕалдары келгенде: "өзүңөрдү багып чоңойттук, эми карыганда бизди эс алдырсаңар боло. Ѕала бакча деген бар, кудайга шүгүр окуттук, чокуттук, шартыңар бар. јндан көрө бизге тынчыраак жашоо бербейсиңерби" дегенден кийин алар алып келбей калган. ќшону ойлоп небересинин ойу менен болуп жүргөн —ейдени көздөй басты:

- „арчадыңар го, эми кетели, - деп Ёлинага карады, - кызым, чоң апаң чарчады, кетелиби?

-  еттик анда, чоң апам чайчаша мен дагы чайчадым, экөөбүш чайчап калдык ээ, чоң апа? - деди секирип —ейденин колун кармап алып жөнөдү, - эйтең дагын келебишби?

-  елебиз секелегим, келебиз, - —ейде аны жылма€ ээгинен көтөрө өөп койду, - ширин кыз экенсиң да-а!

- ћенби, мен шийинминби?

- јнанчы, сен укмуштай ширин кызсың!

- »й-ий да, папам келсе мен шийин кышмын дейм да! - деп секирип-секирип койду.

Ёмил жаңы курулушун бүтүрүп, дагы жүз адам сыйчудай имаратты заңгырата ишке киргизип койду. Ўахзаданын бойунда бар, ал азыр өзү жүгүргөнүн койуп баарын Ёмил өзү башкарып калган. —ейде  убатбий экөө Ёлинаны ээрчитип келип калышты. Ўахзада аларды тосуп алып коноктоп калды. Ѕаел —ейденин жанынан чыкпай шынаарлап:

- јпа, сиз кетпейсизби, мен сизди сагынбадымбы? - деди эле Ёлина ага тирмиңдей кетти:

- Ѕул менин чоң апам, сен келбегин, би€кта калбайт, - деди оозун чормойто, - а сенин чоң апаң ка€кта?

- џкы, ушул да менин чоң апам, сен өзүңкүнө бай!

-  а-алп, бул менин чоң апам!.

Ёкөө чукчуңдаша түшкөндө күлүмсүрөй караган —ейде экөөнү эки жагына алып:

- Ёкөөңөрдүн тең чоң апаңар болом, силер урушпагыла макулбу, тууган болосуңар, - Ѕаелди карады, - Ёлина сага карындаш болот, - деди маңдайынан өөп.

- „ынбы? - Ѕаел кудуңдай ага карады, - Ёлина мага кайындаш болобу?

- ћенин акем болобу, чоң апа? - Ёлина бир жагынан чыкты.

- ќкшошкон айбандар десе, экөөңөр мындан ары ынтымактуу жүргүлө, бар эми ойноп келгиле, - деди —ейде.

Ёкөө бирин бири бир топ карап туруп, анан кол кармаша жүгүрүп кетти. Ўахзада аларды карап отуруп, кайненесине күлүп карап койду:

- јпамдын тилинде мөөрү бар, урушуп жаткан балдарды бир паста кол кармаштырып койду.

- ќой, апаңдын жүрөгүндөй кең эч нерсе жок, -  убатбий коштой сүйлөдү, - жылаанды да ийининен чыгарат.

јңгыча ∆амал ортого тамак алып келди, чогуу отуруп тамактанган соң  убатбийлер кетмек болушту. Ўахзада аларды карап:

- Ёмил келгенче отура турсаңыздар боло, ал келип калыш керек, - деди.

- Ўашылыштын кереги жок балам, биерге эле барат эмеспизби, -  убатбий кайра отурду..

Ўахзада аларга телевизор койуп берип, өзү башка бөлмөгө чыкты, ичи чоңойуп калганга алардын жанында отуруудан у€лып аткан.

јңгыча Ёмил да келип калды. Ёне уулун чекесинен өөп учурашты, ушул кез Ёмил бала кездеги бир мезгилди эстеп алды: "јтам, кагылайын ата, сен эле бактылуу болсоң болду, мен эми кайда бармак элем жашарып, сенин амандыгың менин бактым" деген эле, Ёмил анда апасына эркелей: "јпа, сиз али жашсыз, бирөөгө чыгып албайсызбы?" десе: "јрам десе, сенин айтаарың ушулбу? —ен деп өмүрүмдү зарп кылып келатсам, а сен мени күйөөгө бергиң бар" деп таарына чыгып кеткен. —аамга ойлоно калган уулуна —ейде кабатырлана карап:

- ”улум, сага эмне болду? - деди.

- ∆ок апа, өткөн нерсени ойлоп ийдим, - деп Ёмил ыңгайсыздана  убатбий менен кол алышып учурашып, - кечирип койуңуздар, - деп отура кетти, - келгениңиздер жакшы болгон тура, бүгүн үйгө коноктор келет, чогуу болуңуздар.

- »й-е кокуй, сенин конокторуңдун арасында бизге эмне бар уулум, андан көрө ээн эркин өзүңөр отура бергиле, - —ейде каршы болуп койду эле Ёмил:

- јпа, алар жөнөкөй адамдар эмес, жакында мен депутаттыкка кандидатурамды койсомбу деп жаткам, ошого кеңешкени келишет, - деди.

- Ѕалам, депутат болбой эле койсоңчу, ушу заманда ызы-чуулуу ишке аралашпай тынч жашасаңар болот го, айланайын.

- јпа, окудум, кызмат иштебедим.

Ёми баары бар. Ўахзада экөөбүз кеңешип койгонбуз, анын үстүнө министрликте тааныш достор бар, ошолор колдоп жатышат.

- Өзүңөр эле билгилечи, балам. ћенин акылым кыска, балким түшүнбөй аткандырмын. ћейли, айланайын, оомат келип зоболоң көтөрүлсө кудай жар болсун, - деп тим болду.

- —ейде-е, —ейде, азыркы жаштар өтө акылдуу. Ёгер кудай зоболосун көтөрсө баарын жасай алышат, тоскоол болбош керек.

 убатбий —ейдени карап башын чайкап, "кам санаба" дегендей болуп койду.

- Ёмеле койгон жокмун апа.  ызматка чакырып атышат, бир эки жыл иштесем, акырындап өйдө жылабыз да, апке, кабатыр болбочу? - Ёмил туруп келип —ейденин тизесинен кармай жүзүнө үңүлдү, - эч кам санаба апа, буйруса азыр тааныштар көбөйүп, уулуңдун канаты жайылып баратат.  ызмат сунуштагандар, депутаттыкка үндөгөндөр толуп кетти, баары иштешүүгө да€р, - деди.

- ∆араткан жар болсун садагам, зоболоң көтөрүлсүн, оомат келип, ылайым үйүңөрдө шаттык болсун, кут орносун, дөөлөттүү болгула! - деп эне уулунун башынан сылап чекесин өөп, - биз кетели эми, кеч кирип калды, - деп ордунан турганда, Ѕаел менен Ёлина жетелешип чуркап келди:

- „оң апа, кетесизби? - Ѕаел —ейдеге жармашты, - мен сиз менен барайынчы?

- Ѕаел, сен кайда барасың? - Ёмил эңкейе калып уулунан сурады.

- „оң апам менен барайын да.

- јке, Ѕаел биздин үйгө байа бейсинчи? - Ёлина Ёмилге карап суранып калды, - Ѕайа бейсинчи-и!

- “им кой, барса барып келсин, экөө а€бай ынтымактуу болуп ойноп көнүп калды заматта, -  убатбий экөөнү башынан сылай эркелете карады, - ошондойбу?

- ќоба-а! - экөө жарыша жооп берди.

- ћакул, барсаң бар, - Ёмил уулуна жылма€ карады.

- ”р-ре-е! - Ѕаел Ёлинаны колдон ала алдыга жүгүрүп жөнөштү.

јларды карап баары күлүп калышты. Ўахзада да чыгып алар менен коштошо узатып кала берди. Ёмил аны кучактап калды, алар кетээри менен.

-  ыйналган жоксуңбу?

- ∆о-ок, эмнеге кыйналмак элем, өзүңдүн ишиң кандай, - Ўахзада күйөөсүнө наздуу жылмайып сурады, - качан жентельмен болчудайсың?

- Ѕуйруса өзүңө күйөө болуп турсам, анан баары болот да эркем.  ыскасы, адегенде айыл өкмөткө сунуштап жатышат.

- ќх-хо, айыл өкмөтү болуп биз менен сүйлөшпөй каласыз го дейм ы€?

-  өрөсүң, алды мен сени карабай койбосом, - бекем кучактап көтөрүп кирди, - балам чоңойуп атабы?

- „оңойуп алып качан чыгам деп тепкилеп жатат, - Ўахзада күлүп калды.

- Ѕейбаш го дейм, апасынын курсагын тепкилеп атса?

- јйта көрбө атасы, Ѕаелге караганда шок боло турган, - курсагын кармалап жылмайып койду, - атасынын шайын алат го, ы€?

Ёмил аны аймалап өпкүлөп көпкө жатышты..

—үйүүнүн ырахаты, жылуулугу адамды кучагына алып өз максатына жеткенде гана адам баласы түбөлүк жашоочудай бир күндүк өмүрүнүн күлкүсүн миң күндүктөй өткөрөөрү бышык. Ёкөө бул бакыттын а€гы бүтпөчүдөй балкып турушту, элде: "Ѕакыт тоголок, мээнет жалпак, дөөлөттү көтөрө албагандан бакыт тоголонуп качып кетет, мээнет бир жармашса кетпейт" деген сөз бар. Ўахзада эсирбеди, көппөдү, акыл менен гана иш жүргүзүп келатат. Ёмил дагы ага жарашып экөөлөп бир тизгинди башкарып, беш жыл ичинде ого бетер өсүп-өнүгүп кетти. јк үй, көк үйдөгү чоңдор менен таанышышты. јлгачкы таанышууда чогуу болушту эле, бир мыкчыгер чиновник Ўахзаданын сулуулугуна кызыгып, жеке жолугушууга чакырганда ал болбоду.

- Ўахзада, мен сени жактырып калдым, эгер мени менен жашыруун жолугушуп турууга макул болсоң, баарына жеткирем, - деди ал жалынып-жалбарып.

- ∆ок, мен ак никеме шек келтиргим келбейт. Ёкинчи мындай сөзүңүздү укпайын, - деп кагып койгон.

ќшондон кийин ал өзүнчө ойлонду: "ћен сүйүүмдү, үйбүлөмдү сакташым керек, мен а€лмын, энемин.. . . Ёмилдин мага деген ишеничин акташым керек" деп чечип, бойунда бар экенине шылтап Ёмилди гана иштетип, өзү эч жакка барбай калды.

 үндө Ѕаел уктагыча экөө аны менен алек болчу, бүгүн эзилишип көптөн бери көрүшпөгөндөй болуп турушту, ушул саам экөөнүн биригип махабаттын көлүнө чумкуганы өзүнчө эле керемет эле.. . »чинин билинип калганына карабай жуурулушуп жатты. ∆амал аларды бөлмөсүнөн качан чыгат деп күтүп отуруп уктап кетти. Ѕир кезде эшик ачылып Ўахзада чыгып ваннасына кирди, ойгонуп кеткен ∆амал столго тамак-ашын да€рдап, суусундугун койуп койду да, өз бөлмөсүнө отуруп алды. јлар жай отуруп тамактанып, анан жатууга кирип кеткенде жыйнап, анан өз ордуна жатып эс алууга кыңкайды.

ќморбай өз ишине так, жакшы иштеп үйбүлөсүн багып атты. √үлсара ошол бакытты көтөрө албай, Ўахзада сымал өзүн өзү билип чоң ишкана ачып, толгон долларларды кармап, машина мингиси келет, бирок ќморбай аны иштетпей эле үйдө отуруусун каалады.  ийген кийими импорт, барган жагына машина менен барат, колдорунда алтын шакек менен браслет, жыйырма миң сомдук чынжыр. ќшентсе да ыраазы болбоду.  өңүлүндө такыр башкача жашагысы келет, кыскасы балыкчынын кемпириндей алтын балык алдымда кызмат кылсын деп көзү тойбой, ыраазы болбой жатып сынык тепшини кучактап калгандай жандүйнөсү тынч алалбай, Ўахзадага жамандык ойлоп жатты. ќморбай бул учурда үйбүлөсүн көздөй шашып келе жаткан, ал кирээри менен:

- —ен унчукпай койсо таптакыр эле мени басынтып алдың го. ƒеги үйгө эртерээк келе турган күнүң болобу? - деп үтүрөңдөп тосуп алды.

- —ага эмне болду?  үндөгү иш да, таза-так иштесең жеген наның адал, тапкан акчаң жугумдуу болот.

ќморбай жөн гана жооп узата төргө өттү, ал анын бул сөзүн кызгануу, өзүн сүйгөн катары кабыл алды.

- Ѕул иштен чык, өзүбүзчө иш баштайбыз. Ёмне, Ўахзада кылган бизнести биз кыла албайбызбы?

- —ен кызыксың √үлсара, жакшынакай жумуштан чыгып эмне кылам? јлар ирденип калган, азыр каалаганын кыла алышат. Ёкөөбүз кайсыны кыйратабыз? ”шунуңду качан койосуң, деги ичиң тар жаралыпсың, бирөөгө жамандык тилегенче жеген ашыңды тообо деп ичпейсиңби?!

- Ќамысың барбы деги? Ѕирөөнүн кол алдында иштегиче өз алдынча иштеген жакшы го. Ѕолбосо мен өз алдымча иштейм, бир жерде кассирлик жумуш бар экен, мени өз жайыма кой!

- Ёх, кете берчи, тажаттың го деги.  ичине түшүнүп калды го деп жүрсө ичиңден ирип жүргөн турбайсыңбы? - ќморбай тажагандай колун шилтеп койду, - кана бирдемең барбы, кардым ачты.

- “урат, куйуп ич өзүң!

- ”шу сени алгыча албарстыга үйлөнсөм болмок!.

ќморбай ордунан туруп тамак куйуп ичмек болду эле, улуу уулу ага тамак куйуп дасторкон жайды.

- јпаңар качан акылына кирет деги? Ёси жок а€лдан көрө а€лсыз өткөн өмүр тынч өтмөк, - деп уулуна карады.

Ёрнис ийин куушура жер карады, он экидеги баладан кайсы сөз чыкмак, үнсүз отуруп шам-шум этип алып, ордуна жатып алды: "эмне кылсаң ошо кыл, жаманга акыл айткыча жата калып жер сүз" дегендей тиштенип тим болду. Ёрнистен кийинки уулу сегиз жаштагы Ёмлис менен Ќурис да апасынан көрө атасын жакшы көрүшө турган, ошондуктан ага жан тартып жанына жатып алышты. Ѕулкулдап жинденген √үлсара казан а€гын калдыратып өзүнчө сүйлөп атты.

- ћен бул үйдөн кетем, силерди көрөйүн деген көзүм жок. Өлсөм да келбей силердин көзүңөргө көрүнбөсөмбү. Ўашпагыла, алдыма чөгөлөтүп келтирбесемби. јлар банкрот болуп калса ошондо көрөм! - деп же жатпай, же үнүн баспай долуланып кирип-чыга берди.

Ѕалдары унчукпай көздөрүн ачып жатат, ќморбай көзүн жумуп алган менен жүрөгү ооруп, бешенесине ушундай а€лды туш кылган жаратканга наалат айтып, ойлуу: "ƒеги бул канткенде койот бул кы€лын?  етсе кетип калбай, же жакшы жашай албай, эмне жетпейт буга? »штегенде кыйратаарын ким билет.  арды ток, кийими бүтүн, үстүндө үйү бар, чалкалап жата бербейби, акылсыз" деп койот.

јга болмокпу, бир кезде √үлсара Ёрнисти булкулдатып кирди.

- Ёй бала, тур, мени менен тиги ашканага барып келчи, бирдеке алайын деп коркуп атам.

-  ойчу эй, уйкум келип атат, - Ёрнис тургусу келбей башын катып алганда жинденип кетти:

- —илерди төрөгөнчө эшек төрөсөм болмок, уругун тарткан айбан!

- Ёмне деп эле кежилдеп атасың ы€, балдарга да, мага да уйку бербедиң го? - ќморбай ага башын көтөрүп акырын гана сүйлөдү, - деги адам түспөл макулуктан айырмаң жок экен да?

- ќоба, макулукту эми көрөсүңөр. —илердин кириңерди жууп, ашыңарды жасап үй күчүк болуп жүрө берсем жакында макулуктан да өтөм!

-  ыйкырбай кетсең кете берчи, кир жууган машина турат, өзүбүз эле жетишебиз. Ѕашка бирөөгө кызмат кылгансыбай!

- јнсыз да кетем, чөгөлөп астыма барасыңар, көрөм ошондо √үлсарага жалынбаганыңарды, азыр мокочо болуп көрүнүп калдымбы? - оолугуп калган жандай кыйкырып киргенде ба€тан бери тыйып жаткан ачуусун кармай албай тура калып аны колунан алып сүйрөп төшөккө күп эттире түрттү эле жатып калды.

- ”ктатасыңбы же балдарды алып чыгып кетейинби?

- ћен кетем!

- јнда азыр чык, болбосо үнүңдү басып жат да, таң атканда карааныңды көрсөтпөй жогол! - дегенде √үлсара унчукпай жатып калды.

Ёгер дагы сүйлөсө та€к жээрин билип, төшөктү чүмкөнүп алды. ќшол бойдон үн деген жок.  ызык адамдар бар. √үлсара дайым ушундай, ќморбайдын ачуусу оңой менен келбесин билет, ажылдап атып качан та€к жегенде басылып, көпкө чейин момун болуп калмайы бар. јнын сырын билген ќморбай тажап деле бүткөн, үч-төрт баланын көөнүн кы€ албай өмүр сүрүп жүргөнүнө өкүнүп кетчү.  удай кошсо кубарыңдын акысы барбы дегендей чыдап келатат.

ќморбай жумушуна кетмек болуп эрте турса √үлсара ордунда жок: "—ыртка чыккан го" деп ойлоп кийинип чыкса көрүнбөйт. јжатканада го деп да ойлоду, бирок такыр ичи-жиги билинбеди: "ћени коркутуп атат, жоголсо жоголуп кетсин, ушундай а€лдан.. " деп машинасын от алдырып чыгып кетти.

ќшол бойдон анын дайыны билинбеди.  өрсө ал кыргыз-түрк университетине ишке кириптир. ”бактылуу батир жалдап үйүнө келбей жашап жүргөнүн уккан ќморбай унчуккан жок, анын кайра келүүсүн каалабады. Ѕалдарына убактысында тамак-аш, керектүүсүн жеткирип берип өзү кечкисин келет.

√үлсара батирге туруп иштеп жүрүп, аерден бат эле чыгып калды, анткени компьйутерди билчү эмес.  айрадан жумуш издеп жүрүп а€лдамада турса жанына орто жаштагы киши келип:

-  арындаш, кайда барат элең? - деди элге угузбай акырын.

- Ќекрасовага!

- ќой, жолубуз бирге тура, тээтиги машинага отур, ала кетейин, - деп калды.

- јй-ий, жакшы болбодубу, - √үлсарага ал киши жага түшкөндөй болду.

- ∆үрү, - деп чоочун адам аны ээрчитип келип машинасына отургузду, - кайда иштейсиң?

- ∆умуш издеп таппай жүрөм агай, бухгалтери€ны бүтүп иштеп жүргөм. Ѕалдарым жашында иштебей жүрдүм, эми иштесемби десем иш жок, - √үлсара кейий сүйлөдү.

-  анча балаң бар?

- “өрт балам бар.

- ќй-ууй, төрт бала төрөгөн а€л сендей болобу? - чоочун адам абалтадан салты болгон эркектердин жасалма сөзүн айта салды, - келин бойу кебелбеген чанда сулуунун бири экенсиң, карындаш. “аанышып алалы, менин атым Ѕекмамат! - колун сунуп жылмайып койду.

- √үлсара, - √үлсара колун бергенде ал эңкейип өөп койду колун:

- —из менен таанышканыма абдан кубанычтамын!

- –ахмат! - √үлсара көзүн сүзө жылмайган болду.

- Ёгер жумуш керек болсо мен таап берем, эртең мынабул телефонго чалыңызчы.

- ћакул, мен жетип калдым.

√үлсара Ѕекмаматты карады эле ал чыйк эттире токтотту машинаны.

- “ез эле келип калдыкпы?

- ќоба, келип калдым.

- Ёмесе жакшы кал, эртең сөзсүз чал, макулбу?

- „алам, сизге рахмат.

√үлсара түшүп калды. јга ал адамдын жылмайганы, сырдуу тигилгени жагып: "Ѕул киши мага жардам берип жумуш таап алсам экен, ќморбайга у€т болбой. Ѕашымды өйдө көтөрүп тургудай болойун" деп батирге кирди.

Ѕекмамат үйбүлөлүү адам, бир бейөкмөт коомдун башчысы, бир нече ишканалары бар.

√үлсара анын айткан дареги бойунча эртеси эртерээк барды, бирок аны жумушка алуу бойунча сөз болгон жок, дароо эле ресторанга чакырды.

- ∆умуш табылат, андан көрө жүрү ресторанга, бир көңүл ачып келели, - деди ал √үлсарага карап жымыңдай.

- ћен жумуш таба албай жатып ресторанга эмне бар, агай, - √үлсара саал тарткынчыктай сүйлөдү.

- Ёгер тил алсаң мен сага жумуш таап берем, жакшылап таанышалы, сүйлөшөлү, - Ѕекмамат ага бериле жанталашып атты, - адамдын жан дүйнөсү эс алмайынча иши оңолбойт, сенин жан дүйнөңдө бир толкун бар, удургуп өзүнөн өзү кыйналып турат, эс алсаң анан баары ордуна келет, - көзү ачыктай айтты.

„ыны менен √үлсара өзүнөн өзү тынчсыздангандай абалда турган, ал күлө карады:

- —из эмне, көзү ачыктардай билип турасызбы, адамдардын ички сырын?

- ћен сенин жүзүңдөн окуп турам, бирөөгө капа болгондойсуң, ичиңде а€бай чоң жек көрүү бар, - ого бетер оштоно далысынан таптай күлүмсүрөдү, - кана кеттикпи?

- ћакул агай, сиз тим эле көрөгөчтөй эле мага билгичтик кылып атасыз, менде болгону жумуш тапсам деген эле ой.. .

- ћейли, унут баарын, ансыз да өмүр өтөт желе-жорто, сыдырым соккон шамалдай. Ётек-жеңиңди какканча кайсы кырды ашканыңды аңдабай дагы каласың.  өңүл чөгөт, жүрөк ооруйт, жашоодон тажаганда бактылуу учуруң да кымбат, өмүрдүн кадырын билбей антаңдап жалаң гана байлыктан башканы ойлобой көзүбүздү тор жаап калат.. . - деп негедир өзүн да ой баса түштү.

- —из тим эле укмуштай романтиксиз го? - √үлсара ага жылма€ караганда Ѕекмамат аны колтуктай жөнөдү.

- —улуу кыздар, жагымдуу шарап гана мындайда көңүлдү жай кылат, көңүлдү көтөрөт, - деп, экөө ээрчише машинага отурушту.

–есторанда отуруп тамак ичип, конь€ктан жутуп койуп көпкө сүйлөшүп атты. √үлсара бир топ кызып калды.

- јгай, сиз жакшы адам экенсиз, а€лыңыз абдан бактылуу болсо керек ээ?

- ќо, а€лым өтө-өтө бактылуу а€л, биз абда-ан жакшы жашадык, жакшы а€лым бар эле.. . - ойлуу √үлсараны караганда, ал:

- Ёмне болду эле? - деп сурап жиберди.

- Ёч нерсе, ал кетип калды.. .

- ја-а, сиз көңүлүн калтырып койдуңузбу?

- ќшондой болду окшойт.. .

- »и-ий, - √үлсара үндөбөй калды.

Ѕир топко чейин экөө үнсүз отуруп калышты. Ѕир аздан кийин туруп машинага чыгып кабат үйлөргө келди. Ѕир бөлмө үйгө кирип, жерден дагы түнү менен бирге болушту, эртеси таңга маал туруп өз жолдоруна түшүштү.

√үлсара башы ооруп зорго дагы бир жарнама бойунча кабылдамада болду, бирок жумушка алчулар жок. јны жөн гана күнүмдүк бир түнгө алып барып көңүл аччулар чыгып, экинчи күнү карабай басып кетишет. Ѕир ай өткөндө ал жүдөп бүттү, капчыгында эч нерсе калбаптыр. Үйүнө баргандан тартынып, барбайын десе батирге түнөгөнү эчтекеси жок. јкыркы акчасына бир литр бензин сатып алды да: "ћейманканаңды өрттөп, сени талаада калтырбасам" деп ойлоп, бензинди сумкасына салып алып, мейманкананын кафесине кирип столдун бирине отурду. Ёки жагын карап туруп бөтөлкөнүн оозун ачып жерге койгондо ал бутуна төгүлүп кетти: "Ёчтеке эмес, бир топ зы€н тартат, анан көрөм" деп ойлонуп столдун алдындагы бөтөлкөнү тээп ары тоголотуп ийди да зажигалканы басканда бензин төгүлгөн өзүнүн бутунан дүрт эткен от кафенин ичине жалбырттап кеткенде отургандар чурулдап сыртты карай жүгүрүштү.  афенин кооздолуп жасалган жыгачтары күйүп баратты. √үлсара да эл менен кошо эшикке бакырып чыккыча кийими күйүп узабай эле жыгылган жеринде чыркырап жатты. Ѕирөөгө жамандык ойлогон менен алар анча деле зы€н тартпады, өзүнүн денеси күйүп ооруканага түштү.

√үлсаранын эти күйүп ылжырап жатты. ќморбай анын ал жерде экенин Ўахзадаларга айтпады.

јл у€лды: "”шунун колунан келди" деп жүзүн үйрүй:

- "Ѕирөөгө ор казганча өзүңө көр каз" дегенди билесиңби? “өбөдө кудай калыстык менен карап турат. Ёкинчи менин жолумдан көрүнбө, менин сендей а€лым жок! - деп чыгып баратканда алдынан  анчайым чыга калды:

- Ёмне болду, кокуй? - деп күйөө баласын караганда, ал:

- јны √үлсарадан сураңыз, - деп чыгып кетти.

-  уураган кыз, өзү эле өлбөй бизди да тирүүлөй өлтүрө турган болду, - деп  анчайым √үлсаранын палатасына киргенде анын денесинин тамтыгы жок күйүп калганын көрүп ыйлап ийди, - куураган кызым ай, куурап калгансың го. “ил албай өзүмчүлдүгүң башыңа жеткен экен, балдарың да сенден көңүлү калыптыр. јкылы жогум десе, эки бир тууганды сен суук көрсөтө турган болдуң го, атаң угуп алып пристубу кармап оор абалда жатат.

- Ёмнеге тирүү калдым экен?  елбегиле мага, менин өлгөнүм жакшы эле ушундан көрө, - √үлсара ыйламак болуп ыйлай албай жатты.

Ёне деген эне эмеспи, кызынын дары-дармегине керектүү акчаларды төлөп жанында болуп жатты. ќморбай аргасы жок барып балдары үчүн, кайнене-кайнатасынын көңүлү үчүн ага жардам бергени менен, үстүнө кирип ал-абалын сураган жок. Ѕир айдай жаткан √үлсаранын эки такымы тырышып, колдорунун баары күйүктүн тагынан тырык болуп айыкты. јны ата-энеси алып кетти. Ѕуту баспай денесинде тамтык жок тырык болуп айыккан √үлсарага эми өлүмдөн башка жол калбагандай сезилди. Ёч ким менен сүйлөшпөйт. ќморбай балдарын алып келип көрсөтүп кетти. јлар жөн гана чоочун адамдай тоңдоосун болуп карап тим болушканда, √үлсара ичтен түтөдү, кеч сезди денсоолуктун кадырын, балдарына эне катары кадыры жок экенин. јларга жалынып жалбарбады, тилден калгандай жер карап отура берди, үнсүз гана коштошту. Ѕир үйбүлөнүн мүчөсүн артын карабай таштап кетип жатты. јлар кетээри менен ойго келбегендей иш болду. √үлсара үнүнүн бардыгынча бакырып чачын жула ыйлап жатты. јта-энеси гана жанында болду, сооротуп жандалбастап тынчтандырып жатты.  анчайым көтөрүп барып төшөккө жаткырып каңырыгы түтөй кошо ыйлап жатты. ќшол убакта —ейде менен  убатбий келип калды. —иңдисин көрүп анын жүрөгү ооруп турду:

- ∆аман болгон тура, өзүңдү карма садага. Ѕаары өтөт-кетет, сен да өзүңө келесиң, баары унутулат, - деп кейип турду.

- Ёже, бизди кечирип койгула, -  анчайым ыйлап ийди.

-  анчайым, сага эмне болду?  ой ыйлаба, деги сенин күнөөң кайсы кечирим сурагандай? - —ейде эч нерсени ойлогон да эмес, ал кафеде √үлсаранын болгонунан кабарсыз эле, Ўахзада менен Ёмил да унчукпаган, - ботом күнөөң бардай сүйлөйсүң да?

- ∆ок-жок эжекебай, бир туугандай жашымдан келип сиңдиң катары болуп калдым эле, бир тууганыңан ушундай кыз туулуп калды-ы!

 анчайым солкулдап отурду, ортодо чай ичилип жаткан дасторкондо эт кескен бычак жаткан.  анчайым √үлсараны жерге отургузуп, ал үнсүз отурган. Ѕир кезде √үлсара бычакты байкатпай ала койуп, унчукпай туруп өзүн жүрөк тушка сайып алып, жең ичиндеги бычакты көрсөтпөй "ыык" деп көздөрү чакчайып, көкүрөгүн уучтаган бойдон кыйшайып баратты. Ѕаары үйүлө калып аны өйдө кылмак болгондо кийими канга чыланып калганын көрүп чурулдап жиберишти. јл эбак жаны чыгып, "кор-р" деп көзү сүзүлүп бараткан.

ќшентип өз ойун койо бербей, эч кимдин тилин албай, ичи тар, көрө албастыктын кулу болуп жүрүп бир пенде жапжаш бойдон өзүн өзү өлтүрдү. јл бул жашоодо андан артык жашай алмак эмес, буту баспай, мурдагыдай суктандырган аппак дене күйүктүн тагынан киши көргүс болуп бүтүп, өзүн өзү жек көрдү, жашоого татыксыз экенин сезди, өзүнө өзү бүтүм чыгарды. јнын тажи€сына ќморбай үч уулун алып келди. Ёмил менен Ўахзада да катышты, ушундай жүзү ай чырайлуу а€лдын, эненин жүрөгүнүн катуулугуна, ичи тардыгына, пейилинин тар болуп тагдырын өзү талкалап алганына жүрөктөрү ооруп турду. Ѕалдары томсоруп гана тим болду, ал үйүндө да балдарына анча көңүл бурбай күзгүгө каранып, жанына келсе урушуп кагып-силкип койчу а€лдын өз энеси экенине анча ишенбей да калышкан. ”луусу Ёрнис гана ба€гы бала кезиндеги бактылуу көз ирмемдерин элес-булас көз алдына келтире ыйлап атты. јнда беш жашта болчу, ошондо апасы абдан мээримдүү көрүнгөн. Үйлөрү жаңы бүтүп көчүп киргенде √үлсара уулун көтөрүп кирип а€бай кубанып сүйлөп атканы эсинде, бирок бала неме анда эмне деп сүйлөгөнүн түшүнбөй калды, болгону кубанычтуу элеси көз алдында.. .

ќморбай үч күн туруп, анан шаарга кайтып кетмек болгондо  анчайым:

- Ѕалам, биз сенден кол үзбөйбүз, балдарды каттатып тур, алыстап кетишпесин, - деди көз жашын агыза.

-  елип турам апа, келип турам, балдарды кантип сиздерден алыстатмак элем, - деген ќморбай машинага отуруп жөнөгөндө артынан көпкө карап турушту.

јргасыз өлүмдү кекетүүгө кимдин кудурети жетмек. ћына ушинтип ќморбай балдары менен кала берди, ага деле оор болду.  анткен менен он жылдан ашык жашап көңүлү калганга тез эле сууду. ∆умушунда ойдогудай иштеп балдарына татыктуу ата болуу анын эң башкы милдети болуп, күндөп-түндөп жалгыз гана балдарын ойлоп, баарын унуткан. јнан бир күнү ойго келбес оку€ болду. ћейманканага жаңы эле пол жууганга жаш кыз киргенине бир айдай болуп калган, ал айылдан жаңы келип жарнама аркылуу жумушка келген. Ќегедир ал келгенден эле ќморбайды карап, бирок жолукканда кызарып у€лып кетчү. Ѕир күнү ќморбай конторунда отурса баш багып калды.

-  ел јс€, эмне жумуш?.

ќморбай андан жөн гана сурап койду. јнткени аерде иштегендер иш тууралуу көп кайрыла турган.

- јгай, мен жумуштан чыгайын дедим эле, арыз жазамбы? - деп кыз жер карады.

- Ёмнеге кеткени жатасың, жакпай калдыбы же чарчадыңбы, балким айлыгыңа ыраазы эместирсиң?

- ∆ок.. . - јс€ башка сөз айталбай ыйлап ийди, - апам ооруп атыптыр, кетишим керек.

- ја, кайра келесиң да?

- ∆ок, агай, менин апамдан, апамдын менден башка эч кимиси жок, ага карап калам го?

- ћакул, анда бара берсең болот, айлык акыңды бердирейин, - деп ќморбай телефонун бурап бухгалтер менен кассирин чакырды.

- Ѕул кыз биротоло кетет экен, айлык акысын эсептеп берип койгула.

- ћакул, бирок азыр айдын ортосу, жарым айдыкын беребиз, - деди бухгалтер.

-  андай болсо да бергиле.

јлар чыгып кетти. ќморбай ары карап кагаздарын карап жатканда ал кыз стол үстүнө кагаз койгонун байкаган жок.

- ћен бара берейин, - јс€ акырын уруксат сурап чыгып кетти.

ќморбай ошол бойдон эч нерсе менен иши жок, жумуш күнү а€ктап стол үстүн жыйнап жатып кыздын катын көрө койуп таңгала ачып окуп кирди:

"јгай, менин бул кылыгым кыздардын аруу, назиктигине ылайык келбегенин билип турсам да, аргам жок кат жазууга бел байладым. Ёмнеге, өзүм да билбейм. —өзүмдүн ток этээр жери, мен акылымдан аша кечип сүйүп калдым. —үйгөндө да өлүмдөн кайра тартпачудай катуу сүйдүм.. . . . —үйүүнүн кандай экенин билбейм деле, кыскасы бир адамды көрбөсөм туралбай калдым. ”ктасам түшүмдө, бассам-турсам ойумдан кетпей, жан дүйнөм эзилип бүттү. ћен бирөөнүн жападан жалгыз кызымын, апамдын мени окутууга кудурети жок. ќшого таарынып баса берип, бул жерге иштейм деп келип, айыккыс ооруга кабылдым.  антээр айламды таппай аргасыз жумуштан кетүүгө туура келди. ∆үрөгүм мыкчылып не кылаарымды билбей жатам, ал адам менден бир топ жаш улуу болсо да аны сүйөм. ћен үчүн ал адам жете алгыс асмандагы айдан да бийик, дүйнөдөгү жалгызым апамдан да ыйык сезилет.. . јл сиз! —издин ар бир демиңиз, сүйлөгөн сөзүңүз мага башкача сезилип, угуп эле турсам дейм, жаныңызда түбөлүк тура берсем да тажабас элем.. . ћени кечириңиз, акылсыз кыздын арзуусун кабыл албасыңызды билем, бирок сиз менин өмүрүмдө жашоомо жалгыз гана табылган жарыгымсыз, сиз менин суудай оргуштап агып жаткан өмүрүмсүз, эртелеп келген жазымсыз.. . јрылбаган арманым, айтылбаган сырларым, аткарылбаган максатым болуп кала бересиз.. . јс€" деп, а€гына толук аты-жөнү, телефон номери менен айылы жазылыптыр.

ќморбай делдейе баракты кармаган бойдон туруп калды, көз алдында өзүнө эртели кеч алдынан чыга калып учурашып көздөрүн жалжылдата узата карап турган мөл булактай мөлтүрөгөн жаш кыз тартылып шалда€ стулга отуруп калды. јл азыр эч нерсени ойлоого кудурети жетпеди, тек гана јс€ны көз алдынан кетире албай нестейип кетүүгө камынып калган ќморбай ойлуу: "„унак кыз, сүйүү менен жакшы көрүүнүн айырмасын билбей сүйөм дегенин кара, жаштыгы да, кантип эле сүйүп калсын" дегендей үйүнө жөнөдү. Ѕирок јс€ эсинен такыр кетпей туруп алды: "ћына жакында кыркка чыгам, ал он сегиз жашта, арабыз жыйырма жаш, кантип ошондой болсун? ∆е кетээрде менин жан дүйнөм менен ойногусу келгендир" деп басса-турса ойлонуп атты.

√үлсаранын кыркына барып келген, андан бери туура бир ай өтсө да катты кайра-кайра окуп, кайра чөнтөгүнө салып алат. ќшол күнү ал кеч келген, эшиги ачылып калыптыр: "Ѕалдар жаппай койгон экен" деп короосун бекитип үйгө кире бермек болгондо босогодо бир конверт жатат, жүрөгү солк этип алды. Ўашыла ачса тааныш кол:

"—аламатсызбы агай, сиз мындай болоорун билген жоксуз, түшүнүп турам. Ѕалким көрүнүп калсам урушасыз, тилдейсиз, мен ошонун баарына кайылмын. Үнүңүздү угуп, жүзүңүздү көрүү кандай гана бакыт, бирок сизге жолугууга кудуретим жетпейт, намысым жол бербейт. “уулгандан жалгыз өсүп эч нерседен тартынбаган мүнөзүм бар эле, сиздин алдыңызда мен алсызмын. ∆ок сиз эмес, дүйнөдөгү алптын, ханзада, бекзадалардын жүрөгүн баш ийдирген керемет күчтүү сүйүүнүн алдында алсыз болуп турам! Өткөндө апам ооруп жатат дегеним эсиңиздедир. Ёми ал дагы жок, жападан жалгыз калдым. —издин элесиңизди эш тутуп, жашоодо сиз деп өткүм келет. џрас, сиз менин сүйүүмө ишенбейсиз, алсыз жүрөгүм сизге кат алып келүүгө аргасыз кылды. јс€".

—ыртка чыгып келаткан Ёрнис кире бериште катты мыкчып турган атасын көрө калып:

- јта, сизге эмне болду? - деди.

- Ёчтеке уулум, курсагыңарды тойгуздуңарбы?

- ќоба, өзүм тамак жасадым, көрсөңүз абдан сонун жасаптырмын!

- јзамат десе, антип инилериңе карабасаң болбойт да, сен чоңсуң да?

- Өзүм эле жасайм дайыма, апам мага жасатып койчу.

- „ын элеби?

- ќоба, апам жасагысы келбегенде ошентчү.

- ћм.. - ќморбай унчукпай калды.

Үйгө кирип тамагын ичип алып ойлоп жатты. Ѕаары бир эч нерсеге түшүнбөдү, жапжаш, сулуу кыздын өзүн сүйөм дегени түшкө киргис оку€ эле: "ћени ойнотуп атат, сынап атат, ага жигит жокпу? ƒалайы жүрөгүн калбыр кылып чуркап жүргөн канчасы бар дейсиң, мейли ойносо ойной берсин, мен аны тоотпойм деле" деген ты€накка келди. јнын каттарын жан чөнтөгүнө салып ката берди. ∆умушка барып келип өзү менен өзү. Ёрнис менен Ёмлис окуп жүрөт, кичүүсү жашы жетелек. Ѕир топ түйшүк, алардын кирин жууш да кыйын, аргасыз Ёрнис өзү жууп атканынан аны а€п түндөсү кир жуучу болду. “ажап баратты, а€л алайын десе а€лга шыгы жок: " ой ылайыктуу бирөөнү таап үйлөнөйүн, күндүзү кечке жумушта болуп, түндөсү кир жууп, үй жыйнасам жүдөп бүтөм го" деп ойлонуп, эртеси өзүндө иштеген күйөөсү жок бой келиндерди байкап көрмөк болду. Ѕирок алардын ичинде ойуна туура келгени жок эле. јлар көңүлүнө жакпаганын өзү да билет, ошентсе да тандабай көздү жумуп үйлөнгүсү келди: "“өрт балам болсо мага ким тийет, менден алыс качат го, эмне кылсам, дагы койо турсамбы?" деп башы катты.

Ѕир күнү жумушта отурса Ёмил келип калды:

- ќо, кандай ќмош, иштер жакшыбы, балдар жүрөбү, денсоолуктарың дуруспу? - деп бакылдап учурашып ал-жай сурап жатты.

- ∆акшы-жакшы, өзүңөр кандай, эжем жакшыбы, уулуң чоңойуп калдыбы?

- Ѕаары жакшы. —ени менен сүйлөшөйүн деп келгем, бүгүн үйгө бара аласыңбы?.

Ёмил аны сырдуу карап жылмайып койду.

- Ёмнеге барбайм, чакырсаң барам да? - ќморбай дагы күлө жооп берди.

- јнда кечинде өт, күтөбүз сени.

Ёмил кандай кирсе ошондой бат эле чыгып кетти. ќморбай ойлонуп калды: "Ѕа€гы √үлсарага алып берген акчаны бере элекмин, ошону сурайт го. ћейли бербесем болбойт, анын мойнуна карыз кылбай кутулайын" деп ойлоду. јл ойлонуп отурганда эшик кыйч этип барып токтоп калды. Ѕир азга ким кирип келатат деген ойдо күтүп, анан өзү туруп эшикти ачмак болду эле каалганын түбүндө мурункудай эле конверт жатат. Ёңкейип ала койуп коридорду караса эч ким жок.  айра ордуна отуруп алып катты көңүлсүз ачып көз жүгүрттү, кат кыскача жазылыптыр:

"—аламатсызбы агай, тынчыңызды алганым үчүн сизден кечирим сурайм. Ѕүгүн саат сегизде тарых музейинин артынан күтөм, эгер келбесеңиз анда мени бул дүйнөдө жок деп эсептей бериңиз, сизди күтөм. јс€"..

" ызы-ык, барганда эмнени сүйлөшөм, эмне дейт болду экен, барбай койсомчу?" деп ойлонуп, жүрөгү дүкүлдөй баштады. Ёмне кылаарын билбеди, тынч ала албай бөлмөсүндө ары-бери басып атып: "Ѕул акылынан адашкан неме, же акылы тайкы болбосо өтө акылдуу. ∆алгыз калса өзү, эптеп күйөөгө тийип жашап кетейин деп ойлоп жаткан го, менин а€лымдын өлгөнүн угуп атайын ошентип жаткан го" деп ойу бир жерге топтолбой, кеч күүгүмдө офисин кулптап сыртка чыгып керилип алды: "Ѕир токтоло элек кыздын ойу менен болуп отурбай тынч эле болсомчу, балким мени сынап чакырып койуп, мыскылдап келбей койор?" деген ойдо машинасына отурду. Ёмне кылаарын билбей көпкө рулду кармап алып тура берди, анан: "“обокел, барса барып көрөйүн, жолукса сөзүн угайын, чын эле.. . " деп алып бүткөн бойу чымырап жаман абалда калды. ƒароо жылып чоң жол менен зыпылдата жөнөдү, бат эле жетип сто€нкага токтотту да, жай басып мерчемдүү жерге жакындаганда тааныш караанды издеп көздөрү эки жакка чачырады.

- —аламатсызбы, агай!.

јл элеңдей эки жакты карап атканда үн арт жагынан угулду, шарт бурула берген ќморбай шашып калды.

- —аламатчылык, кандай јс€?

- ∆акшы, агай, - јс€ саал тартынгандай көзүн ала качып окчун турду, - мени кечириңиз, мен ушундай кылууга аргасызмын, эрким жетпеди.. . . ќоба, сизди билип турам, мени ойлогуңуз да келбейт, бирок мен.. .

- јс€, шашпай сүйлөчү, сен мени шакаба кылып жатасың го ээ? - ќморбай жакын келип эңкейе жүзүнө карады, октой өткүр, капкара көздөрү аны жалтантып жиберди, - —ен али жашсың, мен төрт балалуу, кыркка чыккан кишимин.. .

- јгай! - јс€ эчкирип ыйлап ийди, - шакаба кылчудай теңтушум белеңиз? - дароо кайра томсоро калды, - —из мени кечирип койуңуз, айтууга кудуретим жетпейт.. . .

- Өзүңдү колго ал, адегенде өзүң жөнүндө айтып берчи?

- ћен жөнүндө уккуңуз келсе апам жакында өлдү, мен анын бакма кызы экенимди, ал төрөбөгөн а€лдын эшигине кимдир бирөө таштап кетиптир, издеп келген адам болбоптур, - јс€ улутунуп алды, - апам кары болчу, айтканымды аткарчу, колубузда жок эле. Ѕолгон малды анын кара ашына сойуп, үйдү бекитип, мен би€кка баса бердим.

- јпаңдын туугандары жок беле?

- Ѕар, бирок алар мени жаман көрүшөт.

- Ёмнеге?

- ћени бакпа десе болбой багып алыптыр, алар аны жайы-кышы тоого чыгарып жумушун жасатмак экен, апам өзү ошентип айткан.

- ∆акшы-ы, эми эмне кылайын деген ойуң бар?

- ћен сизге кат аркылуу баарын айткамын, ооз менен көз алдыңызда айтууга дитим барбайт.. . - јс€ башын жерге салды.

- ћенин өзүмө айтчы кана? - ќморбай жылмайып койду, - катка ким ишенет?

- јгай, сиз мени шакаба кылып жатасыз, сиз менин катыма жооп бериңиз, менин акыркы чечимим, эгер сиздин менде көңүлүңүз болбосо, мен бул дүйнөдө жашагым келбейт!.

Ѕа€тан бери жер карап у€ң тартып аткан кыз аны тике караганда жүрөгү зырп этип, көздөрүнөн көзү жалтана дирт эте түштү: " апырай көздөрү кантет, тимеле өрттөп жиберет го" деген ќморбай туттуга:

- јс€, мен сага эмне деп жооп береримди да билбей турам, сен али жашсың, сүйүүгө кабыласың, анан баарын түшүнөсүң, азыркы сенин абалың сүйүү эмес, жөн гана жакшы көрүү сезими, агаңдай көрүп сыйлап мамиле жасоонун ордуна сүйүү менен алмаштырып атасың.. . - дегенде јс€:

- ∆о-ок! - деп јс€ ачуу үн чыгара кыйкырып ийди, - эгер сизде мага деген жылуу сезим болбосо ачык эле айтыңыз, үмүт менен жашагыча жанымдан кечип кеткеним жакшы. Өмүр бойу сиздин элесиңиз менен ээрчишип, дилимде сүйлөшүп азап менен өмүр өткөргөндүн эмнеси жакшы?!

- јс€, кел жакшылап сүйлөшөлү, - ќморбай өзүн токтоо кармап, шашпай салмактуу сүйлөдү, - адегенде эле жооп бериш кыйын, ойлонуп иш кылган жакшы, балким өз теңиңди табаарсың, көбүрөөк ойлонуп бир чечим чыгарыш керек.

- ћен эбак чечип койгонмун! - јс€ көзүн андан албай жооп берди, - мени секелек кыз деп теңиңизге алгыңыз келбей турабы? - мизирээ карап көзүн ирмебей мөлт эткен тамчы куйулуп кетти.

- ∆о-ок, андай эмес јс€, сен мени түшүнбөй атасың: бир кезде мен карып калам, а сен жаш бирөө менен кетип калсаңчы? јнткени адам мезгилге жараша өзгөрмөлүү болот, сен да өзгөрөсүң,. . . - ќморбай аны эки ийнинен ала көзүнө тике карады, - —ен чыныгы сүйүү деп ойлойсуңбу?

- Ёмнеге ишенбейсиз? —изге жолуккандан бери күндүз да, түндө да ойумдан кетпейсиз, - јс€ көзүн ылдый кыла шыбырады, - ћен сизди сүйөм агай!

- Ёэх дүнүйө! - ќморбай оор күрсүнө улутунуп алды, - менин төрт балама апа болосуңбу? - деп күлө карады.

- Ёмнеге болбойм, болом эле!.

ќморбай каткырып алды.

- „ынбы? - ќморбай ойноок кызды тамашалагандай сурады.

- „ын!

- јнда мындай, бир аз сүйлөшөлү, убакыт келсе көрөбүз, ээ?

- ћакул, - јс€ акырын жооп берди.

- Ёмесе качан, кайдан жолугуп турабыз?

- ”шул жерден, дайыма ушул кезде.

- —үйлөштүк анда. ћенин барчу жерим бар эле, мен жөнөйүн, кана коштошуп койолу.

ќморбай ага колун сунду.

- ∆акшы барыңыз, - јс€ дагы колун берип коштошту.

 етип жатып машинасына отура берээрде ќморбай кайрылып караса кыз ордунан жылбай карап турган экен: "Ѕечара кыз, чын эле сүйдүбү, же мени алдастатып барып таштап кетеби?" деп дале күдүк ой менен Ёмилдин үйүнө жөнөдү.

јл келгенде күтүп отурушкан экен, —ейде менен  убатбий да бар болчу. ”чурашып, анан тамакка отурушту.  убатбийдин карындашынын кызы бар эле, ошону ээрчите келген экен, ќморбайга көрсөткөнү, эки баласы менен күйөөсүнөн ажырашып атасынын үйүндө эки жылдан бери жүрүптүр. ќморбай аны көрүп көңүлүндө жактырбады: "Ёки баласы болсо, алты баланы багам деп ажалымдан мурун өлбөйүн, кы€л жоругу кандай экенин билбесем" деп ичинен ойлонуп отурду. Ёмил аны узатып чыкканда:

- ќмош, балдар менен кыйналып кеттиң го, ылайыгы келсе үйлөнүп алсаңчы? - деди.

- ∆о-ок, Ёмике, азыр үйлөнбөйм, үчөө эптеп өзүн багып атат, бирөө та€тасында, а€кка көнүп калды.

- Өзүң бил, бирок эки баласы бар экен, кыйналып каласыңар го, ээ?

- џнтымакташып кетсек го бала эчтеке эмес, кы€л-жоругу кандай билбейм, чатак неме болсо кантем? - ќморбай күлүп калды.

- „ын эле, өзүң ойлонуп чеч, макул анда.

Ёкөө коштошуп Ёмил үйүнө кирди. ќморбай үйүнө жөнөдү.  елсе балдары уктап калыптыр. ќрдуна жатып алып јс€ны ойлой берди. Ѕара-бара аны өзү да ойлой баштаган, анын татынакай апапак жүзү, сеңселип жүзүнө түшүп турган чачтары, капкара көздөрү арбап алгандай. Ѕаео көздөрүндө алдагандык, арамдык жок эле. “ескерисинче, адамдарга ишенбегендик, көңүлү калгандай суздук дайыма аны курчап турганын сезди: "Ѕирөө таштап кеткенин угуу канчалык оор. ћерез болуп, адамдарды жек көрүп калгандыр, балдарга кандай болот? “обокел, үйлөнсө үйлөнүп алайын, ар ким менен жүрүү ойума келген жок. √үлсараны сүйүп алдым эле, ал мени таштап кетти, колум да тийди байкушка" деп ойлоп, ага куран окумак болду ойунда.

јйткандай эле ќморбай эртеси барса, јс€ алдакачан келип күтүп аткан экен.

- —аламатсызбы, агай! - деп кечээгидей эле тартынбай утурлай тосуп алды.

- —аламат, өзүң кандай?

- ∆акшы.. . - көздөрүн ала качты.

-  айда жашап жатасың, јс€? - ќморбай башка сөз таппай ушинтип сурап калды.

- Ѕатирде.

-  анча төлөп жатасың?

-  ыздар бар, чогуу төлөйбүз.

- »штеп атасыңбы?

- ќоба, кафеде официанткамын.

- ја-а. јс€, жүрү бир жерге барып тамактаналы, - ќморбай аны карап жооп күттү.

- ћенин курсагым ток.

- ј мен ачкамын, ашканага кирбей эле келе бердим, жүрү жай отуралы.

- ћакул.

-  айда?

- Өзүңүз билиңиз, - јс€ жылмайганда көздөрү жайнап, ќморбайга тимеле башкача көрүнүп кетти, бүткөн бойу ток тартып кеткендей зырп этип жүрөгү дүк-дүк согуп кыздын ийинине колун койду, - мен шаарды жакшы билбейм, анан калса жумушта болом, кечинде эс алам.

- ∆игиттер чакырып жаткандыр.. . - суроолуу карап эмне дээр экен деп калды.

-  өңүлүңө жакпаган менен миң күн жашасаң да жашоодо көкүрөгүң арман менен өтөөр. "∆аман менен жашаганча миң күнү, жакшы менен жашашкан оң бир күнү" дешет экен го?

- јс€, мектепте окуп жүргөндө сүйлөштүң беле?

- ∆ок, апам оорукчан эле, анан аны карап үйдө жүрсөм бир а€л мага ортомчу болуп келиптир, мен окуумду бүткөн жылы. ќшондо апам экөөнүн сөзүн угуп калып шаарга баса бергем, болбосо ала качмак экен.

- Ёмне деп сүйлөштү эле?

- "Өзүң оорукчан болсоң, кызыңдын багын байлаба, кокус көзүң өтүп кетсе жалгыз тамда эмне болот, же өзүң ага багып алганыңды айтпадың, кызыңдын келечегин ойлобойсуңбу?" - деп тигил а€л айтканда апам: "Ёми ошол калдыбы териштире элегиң? ”багы келгенде түшүндүрөм, ал азыр жаш, угуп калса эмне болот?" - деп уруша кеткен.

јңгыча кафеге да жетип келишти. Ёкөө көпкө чейин отурду, анан туруп сыртка чыгышты.

- јс€, эгер макул десең батирде турбай эле, менин үйүмдө болбойсуңбу? Ѕалдарга да караган болосуң, экөөбүз жакындан бири-бирибизди билебиз. —ен дагы ойлонуп чечесиң, балким мен сен айткандай адам эместирмин, сынайсың.. . - ќморбай ага суроолуу карады.

- Ѕалдарыңыз эмне дейт?

- јлар али жаш, эчтеке менен иштери болбойт. —ен аларга жагасың, анын үстүнө улуурагы үй ишин жасап кыйналып кетти, жардам бересиң? - ал кызды сынай карады.

- —издин үйүңүздө түбөлүк күң болсом да мейли, макулмун! - деди јс€ дароо эле.

- јнда кеттик, азыр бара бер.

-  еттик!.

јс€ сүйүнүп машинага отурду, ба€гыдай тартынбай жайдары боло түштү.  үндөгү учурда келсе балдары уктабай кино көрүп отуруптур, атасы менен келген кызды карап койуп тим болушту. јс€ алар менен өзү учурашты. јс€ сырткы үйгө чыгып кеткенде Ёрнис:

- јта, бул ким? - деди.

- Ѕизде иштейт уулум, батирде тургуча биерде тура берсин, - деп койду жөн гана.

- ћм.. . - деп Ёрнис башын ийкеп отуруп калды.

ќшол күндөн баштап јс€ шымаланып үй ичин жууп тазалап, идиш-а€ктарын орду ордуна койуп, кирин жууп, балдарды жуунтуп, ишке киришти. Ёрнис чоңураак болгондуктан ал өзү жуунуп алат. Ёкөөнү јс€ такай ээрчитип алып жанынан чыгарбайт. ќморбай дайым телевизорунун жанына акча таштап кетчү, эми көбүрөөк койуп койот. јс€ көп акча сарптабайт. ∆умушуна да чыкпай калды. Ѕир күнү ќморбай менен барып кийим-кечесин алып келип ошол бойдон үйдө эле болуп жатты "јкыры тажаарсың, сүйүүңдү урдум деп басып кетпесең болду, түйшүк деген, жашоо деген оңой эмес, балалуу адамды сүйгөн ушундай болот" деп ойлогон ќморбай аны сынап жүрө берди. Ѕирок јс€ балдар менен ойноп да кетет кээде, аларга кадимкидей көнүп, өз ишин илгиртпей жасап, кээде ќморбай келгенде өз агасы же атасындай эле мойнуна асыла кетчү болду.

- Ёмнеге кечиктиңиз, тамак ичесизби? - деп алдына тамагын, ысык чайын койуп тосуп алат.

-  урсак ачты, өзүңөр ичесиңерби?

- ќоба.

јл тамак ичип атканда маңдайына отуруп алып тиктеп тура берет.

- “амакты даамдуу жасайт экенсиң, - ќморбай ага карап жылмайды, - кулинарныйды бүткөн жок белең?

- јпамдын колунан окуп чыккам.

јс€ мостойуп туруп жооп берди.

- ќо, апаң абдан жакшы киши болсо керек?

- ∆акшы болчу, бир гана өз оозу менен мени кантип багып алганы жөнүндө айтпаганы жаман болду.

- Үлгүргөн эместир?

- ќшондой го, мен баргыча сурап жатып үзүлүптүр.

-  айгыра бербе, адамдар ошондой, келет-кетет.

Ѕир топко сүйлөшүп отуруп экөө эки бөлмөгө бөлүндү. ќморбай бара-бара кызга имериле баштады.  ээде өзүнчө ойго батып: "—үйөм деп жүрүп мени сүйдүрүп койуп башка менен кетип калбас бекен?" деп сарсанаага бата баштады. јкыры өзүн токтоо кармап, канчалык берилип турса да андан алыс болуп: "Ёгер чын сүйсө таштап кетпейт, дагы күтө турайын, кайын-журттан уруксат алып үйлөнөйүн" деп ойлоп атты. Ѕир күнү эртерээк келип үйгө баш бага берип, јс€нын балдары менен үйдүн ичинде ойноп атканын көрүп босогодо туруп калды, аны көрө калган кичүү баласы Ќурис:

- јтам келди-и! - деп жүгүрүп чыкканда алар ойунун токтотуп јс€ ашканага кирип кетти.  өптөн кийин дасторкон жайып атканда ќморбай анын эки бети албырып кеткенин байкап: "Ѕала эле бойдон, Ёрнистен алты жаш улуу экен. ћейли, жүрө берсин, каалагандай болсун, же биротоло калаар, же кетээр, өзү чечсин" деп ойлоп, ага:

- Үйдө эмне жок, жазып берчи јс€, мен эртең ала келейин, - деди.

- ћакул, - јс€ туруп барып карап келди да, - азыр эч нерсенин кереги деле жок го? - деди.

- јбдан үнөмчүл окшойсуң, экономист болсоң болчудай экен, - деп ќморбай күлүп калды.

- Үнөмчүл эмес, берекелүүмүн, агай. »лгерки бир байдын кызынын муштумдай камыр жууруп бир айылды тойгузган жомогун уктуңуз беле?

- ”ккам-уккам.

- јнда дал ошонун өзүмүн. јпам айтып калчу, "колуң берекелүү балам, сен бир үйдү ачарчылык болсо да сактап каласың" деп.

- „ын элеби?

- Ёмнеге калп айтам, калптын казаны кайнабайт!

- ќо азамат, - деп койду эле, јс€ таарынып калды:

- јзаматсың деп жаш балдарды мактайт, а мен деген чоңмун.

- јйып менде, чоң кыз, - ќморбай күлүп жанына отургузуп алып, - чоң кыз деген балдар менен качан ойночу эле? - деп калды ого бетер тийише.

- ќйногон жокмун.. .

- ћейли, ойносоң ойно, бийлесең бийле. Ёмнеси болсо да көбүрөөк ойлон, минтип отурсаң аларга "апа" боло аласыңбы? - сынай сурап койду.

- ћен да€рмын!.

јс€ да тамашага чалдыра ордунан туруп честь берип койду.

- ј биз качан үйлөнөбүз?

- —из каалаган күнү, - јс€ ойлуу аны карап, - мага дагы эле ишене албай жүрөсүз, билем аны, бирок мен сизсиз жашай албайм! - деп ордунан турду, - ќоба, ишенбейсиз, секелек кыздай жүрүшүм менен жакпасымды билем, апам мени чоңойгуча эркелетип кукла алып бере берчү жумуш жасатпай. ћен болбой эле өзүм жасачумун.

- —ен акылдуу кыз экенсиң, эркелик кылып иш кылганды билбесең жаман болмок да?

- Өзүм эле жумуш жасаганды жакшы көрчүмүн, эби менен эркелеп, апамды а€п жардам бергим келе берчү.

- Ёсиң бар экен јс€, эмесе уктайлы, сен да ойноп атып чарчадың, эс ал! - дегенде јс€ ага кыйгач карай:

- —из менен да ойносом болмок, ойногуңуз келбей атпайбы? - деп өз бөлмөсүнө өтүп кетти.

ќморбай өзүнчө башын чайкап жылмайып алды да, ордуна кирип жатып калды.

ќшентип тамашалуу драма сы€ктуу табышмактуу күндөр өтө берди. јс€ баш оту менен түйшүккө киришкен. јнда чарчадым демей жок, балдары ага көнүп жумуш жасагандан кутулганына сүйүнөт. јлар эмнени түшүнмөк эле, аны менен ойногонду жакшы көрүп ар дайым ќморбай келгиче кубалашып ойноп же сүрөт тартып бер деп жанын койбойт. ќшондой күндөрдүн биринде  анчайым келип калды.

- “айнее-ем, - дешип үчөө тең жабышып калды.

јртта турган јс€ны көрүп,  анчайым баш ийкеп койду.

- јлчы, јс€ эже да таене, атам аны бизди карасын деп алып келген, - деди Ёмлис.

- Ѕолду, жөн эле сүйлөй бербей, - Ёрнис аны тыйды, - ал үйү жок жүрөт, качан үйү болгондо кетет.

- ћейли садага. ∆үрү үйгө кирели, жолдо чарчап зорго келдим, эс алайын.

 анчайым үйгө баштап кирди, үчөө таенесин ээрчип баштыгын көтөрүп алышкан. јс€ эчак эле кирип кеткен болчу.  анчайым киргенде ал дасторкон жайып чай койду, бир-эки чыны ысык чай уурттагандан кийин  анчайым јс€га кайрылды:

-  айдан болосуң, кызым?

- јк-“алаадан.

- јта-энең барбы?

- ћм, алар жок эле, жалгызмын.

- ја, эчтеке эмес кызым, жумуру башың аман болсо баары табылат.

- —из ќморбай агайдын кайненеси болосузбу? - јс€ кайра ага суроо узатты.

- ќоба, кызымдын шору катып өлүп калбадыбы, балдарын көрүп келейин деп темселеп келдим.

- ∆аман болуптур, ооруду беле?.

јс€ баарын жумуштан жүрүп укса да сурады.

- ќоба.. . .

 анчайым үнсүз мелтирей отуруп калды. ќморбай а€лы жөнүндө ооз аччу эмес, јс€ да сурабайт, ал үчүн өлгөнүн угуу жетиштүү болчу.

 анчайым көпкө отурду. јс€ жаздык алып келип койуп берди:

- ∆атып эс алып алыңыз.

- –ахмат айланайын, адамдын көңүлү жай болсо чарчоону билбейт, санааң көп болсо жөндөн жөн эле чарчай бересиң. ”шу кызым өлгөндөн кийин көп ооруйм, атасынын кан басымы көтөрүлүп кыйналып жүрөт.

 анчайым кыңка€ жатып калды. јс€ сыртка чыгып кетти, ал толтура кирди чогултуп алган. Ёрнис суу ташып берип, жанында жайыла турганын жайып жардам берип жүрдү. "Ѕалдарга караан болсун деген го. јта-энеси болбосо. јкча төлөп үй-жайын каратып, кирин жууйт окшойт, бечара. Өңдүү-түстүү неме экен" деп ойлоп койду  анчайым. јл күнү калып калды, ќморбай келгенде куран окуп, √үлсараны эскеришти, јс€ жатып алгандан кийин  анчайым күйөө баласын карап:

- Ѕалам, мына √үлсаранын өлгөнүнө жарым жылдай болду, эми сен үйлөнүп ал, атаң ошону айтып: "уруксат бер, балдар менен кыйналып калат" деп жиберди, - деди муңа€.

- јпа, ылайыктууну табыш кыйын, балдарды угуп эч ким келгиси келбейт. јзыр булар жаш, өгөйлүк кылабы деп корком, - ќморбай ойлуу жер карады.

- Ѕалдардын да көрөөр күнү өзүнчө. Ёрнис чоңойуп эсине кирип калыптыр садага болойун, эми булар кор болбойт, атаң экөөбүздөн тартынба.

- ћа-акул, ойлонуп көрөйүн апа, эс алыңыз, - ќморбай өз бөлмөсүн карай басты, - жакшы жатыңыз.

- ∆акшы жаткыла, -  анчайым улутуна јс€ жаткан бөлмөгө кирип өзүнө салган төшөккө жата кетти.

ќморбай жатып алып: "ƒемек булар каршы эмес, эми үйлөнсөм болот. Ёмилге кеңешип, јс€ны тааныштырайын, алар эмне дешээр экен" деп эртерээк эле үйлөнгүсү келип турду, ал негедир а€лдын жыпар жыттуу илебин, ысык койунун эңсеп турду. Ёки жылдан бери √үлсарага өчөшүп жанына да жатпай койгон эле, азыр гана кереметтүү дүйнөнүн кызыгы а€л менен эркектин ортосундагы мамиле экенин сезип делөөрүп турду. “уруп барып јс€ны кучагына кысып мөлтүрөгөн жүзүнөн өөп алгысы келди, бирок анткен жок - аны токтоолугу, сабырдуулугу жеңип турду.

Ёмил жаңы конуштардын бирине айыл өкмөт болуп калды. Ўахзада экинчисин да уул төрөп, эки жакка чыкпай өз бактысына өзү ыраазы болуп тагдырына ыраазы. Ёрте кетип кеч келген Ёмилди кызганбайт деле, ишенет, жаркылдап тосуп алып кайра узатат. —ейде Ѕаелди биротоло алып кеткен, ээрчитип алып келип алып кетет, ал кетмек болгондо Ѕаел өзү да аны кетирбей ээрчип турат. —ейде ушул бактысына абдан ыраазы.  убатбий менен ээрчишип уул-кыздарына конок болуп, достору менен аралашып бакыттын кучагында.

Ёмил адегенде айыл өкмөтү, андан райондук депутаттыкка жетти, элге кайрымдуу, ошондуктан аны сыйлап турушат.

јл бир күнү машинасын сто€нкага токтотуп бир мекемеге кирмек болуп эшигин бекитип баса бир цыган а€л аны бура бастырбай алдынан тосту:

- ќо жигит, сага оомат келген экен. —енде үч нерсе бар, ошол тоскоолдукту жеңсең зоболоң көтөрүлөт. Ёгер жеңе албасаң дөөлөтүң сапырылган күлдөй кайда чачылганын билбей каласың, - деди. Ёмил ага көңүл бурбай колуна акча берип баса бергенде, - кебиме кулак салың, мырза жигит, а€лың цыган тукумунан экен, экөөңдүн ортоңорго бирөө сууктук салганы турат. јчууну акыл менен жең, анан мындан жогорулайм деп өтө суктук кылба, өз убагы келет! - деп басып кетти..

Ёмил делдейе бир аз туруп калды да, кайра артка жөнөдү, үйүнө жеткиси келди. Ўашып жетип келсе Ўахзада баласын эмизип ∆амал менен сүйлөшүп отуруптур: "÷ыгандар чын айтат дечү эле, бул эмнеси, цыган тукумунан экен дейт да? јта-энеси кыргыз эмес беле, кайдагы цыган, ким бузушу мүмкүн, же мен жокто бир жакка барып жүрөбү? Ёми акчасын төгүп, программаны түзүп, жогорку кеңешке кандидатурамды койойун дедим эле, кой, акылым менен кеңешип иш кылайын, жутуна бергенде болбойт" деп креслого отура кетти.

- Ёмне болду Ёмил, бардыңбы? - Ўахзада анын түрүн көрүп чочулай сурады.

- ∆ок Ўакы, барган жокмун, жашообуз ойдогудай, минтип өзүбүз сызган сызык менен кетип атканда жутунбай эле койолучу, эмне жетишпейт бизге? ”шуну кут кылсын кудай, - деди ойлуу.

- Өзүң бил, чарчадың окшойт, жогоруласаң андан да түйшүк көбөйөт.

- ќоба, андан көрө балдарымдын маңдайында тынч-аман жүрө берели, экөөбүз тең жалгызбыз, ушуга шүгүр дейличи, жаным.

- ћейли.

Ўахзада өзүнчө ойлуу отуруп калды: "Ѕуга эмне болгон, бирөө ачык эле коркуткан болсо керек, болбосо атайын кетпеди беле?" деген күдүк ойду ойлоп калды.

- Ўакы, сен өз апаңдын жакын туугандарын билбейсиңби? - деди аны карап.

- Ёмне болду? - ал таңгала сурады.

- ∆өн эле, барбы дейм да.. .

- јны апам билет, ал тургай "жакшы а€л эле" деген, - Ўахзада ойлонуп туруп, - бүгүн ∆анболот келем деп телефон чалды, - деди жылма€, - быйыл экинчи курста, сиз менен кеңешем дейт, үйлөнгөнү жаткан го?

- ја-а жакшы болот, үйлөнсө үйлөнсүн, апам да казан-а€ктан бошоп калат, - деп күлүп койду.

- ќой, ал кыйын, азыр чалып апамы ала кел дейинби? - Ўахзада күйөөсүнө суроолуу тигилди, - эгер зарыл болсо чакыртайын.

- ћейли, ошондой кылчы!

Ёмил кийимин чечип илгичке илди да, үйгө кийчү спортивкасын кийип Ўахзаданын колундагы үч айлык күлүшүп калган уулун алды:

- Ёэ уулум, күлүп койчу, “ариэл, кана күлүп койчу? - деп чакырып ууртунан өөп, кайра кулак түбүнөн жыттап кумарлана, - садагам десе, Ѕаел экөөң чоңойгуча эки жерге заңгырата үй салып койсок, үйлөнгөндө дароо киргизип койобуз, ээ Ўакы?

- јман-эсен чоңойо берсинчи, баары болот, - күлүп калды, - ой-ууй, балдарың чоңойуп үйлөнгүчө бир чоң ашууга туура келет. ”шуларга денсоолук, өмүр берсе экен кудай.

- ќоба, денсоолук берсин.

Ёмил уулун үй ичинде ары-бери көтөрүп алып басып жүрдү.

- Ѕүгүн жумушуңа барбайсыңбы?

- Ѕарам, түштөн кийин.

- ј-а мейли.

Ўахзада кийимин кийинип калганда, Ёмил ичинен күдүктөнө кызганыч бийлеп:

- —ен кайда? - деди.

- ∆анболот менен апам келатыптыр, үйгө чалсам √үкү аларды кеткен дейт, келе турган маал болуп калды, тосуп алайын.

- јнда экөөбүз тең эле баралы, - Ёмил ордунан туруп бараткан ∆амалга баланы берди, - эже, жаткырып койуңуз, уктап баратат, биз бат эле келебиз.

- ћакул садага, “акенди өзүм карап турам, - дегенде Ёмил өзүнүн үйдө көп болбой жүргөн күндөрүндө ушинтип таштап койуп Ўахзада ар жакка кетип жүргөндөй ичтен кызгана түштү..

ћурда ойлонбоптур, же ага ишенгенден ошентчүбү, өзү да билбейт: "Ѕалким мурун деле таштап койуп кетип калчудур, азыр тим койуп эле артынан аңдысам болмок экен. ћейли, кеч эмес" деп ойлонуп калганда:

- ƒа€рсыңбы мырзам, алар уже бизди күтүп жатат болуш керек? - деп Ўахзада аны күлө карады, - жүрү эртерээк.

-  еттик, - деген Ёмил анын артынан чыкты.

„ыны менен эле јкин ∆анболот экөө күтүп туруптур. “осуп алып үйгө алып келишти. „огуу отуруп чай ичкенден кийин Ўахзада јкинди карай:

- јпа, сиз капа болбосоңуз бир нерсе сурайынбы? - деди.

- —ура кызым, сурай бер.

- —из мени төрөгөн а€лды билем дегенсиз, ээ?

- ќоба, билчүмүн.. .

- јнын туугандары бар-жогун билесизби?

- јпаң ырахматы жалгыз кыз болчу. јпасы бир цыганды катуу сүйүп калып, ошондон апаң төрөлгөн экен.  ийин күйөөгө тийиптир, бирок төрөбөптүр.

- јнда апасы цыган кызы тура? - Ёмил аны суроолуу карап, цыган а€лдын туура айтканына таң калып турду, бирок эч кимисине ал жөнүндө айткан жок.

- ќоба, мен деле кийин уккам. јксейил экөөбүз тең курлуу эле болчубуз, цыгандын кызы деп балдар аны көп ыйлатчу.. .

ћуну уккан Ўахзада а€бай кызык абалда болду: "Ёгер минтип айтаарын билсем Ёмилдин көзүнчө сурамак эмесмин, балким калптыр" деп јкинди ичинен жаман көрүп кетти: "јтайын жаманатты кылып жатат" деген ойдо:

- ∆алган чыгаар, кантип эле.. . - деп көзүнө жаш толо түштү, - элдин ушагыдыр?

- Ўакы, ага мынча ызаландың, "эл калп айтпайт, калп айтса са€ кетпейт" дейт го, эл билет да? - деп Ёмил аны жайкап сүйлөдү.

- Ёмнеге муну сүрүштүрүп калдың? —ен сурабасаң мен билбеген бойдон калат элем.

Ўахзада Ёмилге жиндене кетти.

- Ўакы, мен эмнеге сураганымды билгиң келеби?.

Ёмил ушинткенде ал аны көздөрүн чооң ачып суроолуу: "Ёмнеге сурадың экен?" дегендей карап сөз күтүп калды.

- ћен бүгүн ак үйдүн кабыл алуусуна бармак болуп кетпедим беле?

- »й-и.. .

- ќшондо мага цыган а€л өзү жолумду тосуп алып айтканынан билгим келген.

- Ёмне деди эле?

- "ј€лың цыган тукуму экен" деди.. .

- „ын элеби?

- ћен калп айтып жүрчү белем? јнан "өтө жулунбай тура бер, силерге оомат келип туруптур, шашпасаң баарына жетесиң" деди, ошондуктан кандидатурамды азыр койбой турайын деп баса бердим.

-  ызык, ал кантип билип калды экен?.

Ўахзада ойлуу отуруп калды. Ѕирок ал эми гана бир нерсени эсине алып турду, түш көрсө эле цыгандар кирип, алдына мүшөк-мүшөк жыландарды таштап, аларга өзү оролуп алып ойной берчү: "ƒемек, менин цыгандын тукуму экеним чын тура, алар мага жардам берет экен, жылан байлык болот дечү эле түшкө кирсе" деп ойлоп калды.

Ёмил аны өз ойу менен тим койду. јлардын жашоосунда бир шумдуктуу оку€ болуп кетээрин алар сезишкен деле жок, бирок Ёмил цыгандын айтканын ойунан кетирбей, басса-турса ойлонуп жүрдү. Ўахзада бир күнү уулун кол€скага салып алып: "÷ыгандардын төлгө салганы туура келет дечү эле, төлгө салдырып көрөйүн" деген ойдо базардын чети менен кетип жатса карыган а€л менен цыган өтүп баратып аны көрүп токтоп калды. Ўахзада өтүп кетээрде:

-  ызым, токтой турчу! - деди карып калган цыган.

-  им, мени айтып атасызбы? - токтой калып аны назар сала карап туруп калганда:

-  ызым, кайдан болосуң? - деп ал кыргызча таза сүйлөп кайрылды.

- ќштон.

- јпаң ким деген, кызым? - деп жакындай келип сурады.

- јпам жок.. .

- Ёмне дейт? - деп ал бир азга чүрүшкөн колдору калтырай туруп калды да:

- јты ким, айтчы, мен адашып калгандырмын.. - деп жер карап ойлонуп калды, - койо турчу, апаңдын атын айтчы, садага? - жалдырай карады.

- јксейил! - Ўахзада бир жаңылык уга тургансып анын сөзүн күтүп калды.

- јксейил, дал өзү, дал өзү! - деп калың каштары жайыла көздөрү күлүңдөп кетти, - сен ошонун кызысыңбы?

- ќоба, сиз аны кайдан тааныйсыз? - Ўахзада аны жактыра бербей басып кетмек болду, анткени анын кийими кир, жүдөө эле. Өтө картайып, сакал мурутунан бети зорго көрүнөт.

- јл өзүнчө жомок кызым, аман бол, эми бара берсең болот, - деп артта өзүн күтүп турган а€лды көздөй басты, анын колунда ысырык жүрөт, ошентип жан багышат көрүнөт, - сен биздин тукумсуң, кызым! - деп күбүрөнүп баратты.

- јба, ал кандай жомок, мен уккум келет, айтып бериңизчи! - деп Ўахзада анын артынан үн катты.

- јйтууга чамам жетээр бекен, жайыраак жер болсо болмок, - деди токтой калып.

Ўахзада үйүнө алып баруудан тартынып, ойлонуп туруп анын ойуна чоң парк түштү. ј€кка баруудан да тартынып:

- ћени эмнеге "биздин тукум" дейсиз? - деди.

- јксейил менин кызым болчу, өмүр бойу сыртынан бактым, жанына баралбадым. јл турмушка чыккандан кийин би€кка баса бергенмин.

-  антип?

- ћухарамды мен жакшы көрүп калдым, биздин салтта башка улутка кыз бербейт, келин албайт. ћени күнөөлөштү, акыры мен андан кетүүгө аргасыз болгонмун.

- ја-а, ћухарам менен үйлөндүңүз беле? - Ўахзада кызыга сурады.

- ∆ок, үйлөнбөй калганбыз. јнын туугандары мени жолотпой кубаласа да болбой жолугушуп жүрдүк, анан мен аргасыз таштап кетүүгө туура келген, кызым.. . - ал жер карап туруп калды.

Ўахзада ошол жерден кайра артына бурулду: "“өлгө салганда эмне, дагы бирөөлөрдүн көзүнчө цыгандын тукумунан экенсиң десе у€т болом" деп жай жол жээктей кол€скасын түртүп бульварга келип көпкө отурду. Ёми кетмек болгондо ба€гы цыган жанында туруптур.

- —из кайдан? - Ўахзада таңгала карады.

- ћен жүрө берем, - ал жылмайып койду, кол€скадагы баланы карай, - уулуңбу? - деди.

- ќоба.. .  айда жашайсыз?

- ћен жүрө берем кызым, эми өмүрүмдүн а€гында сага жолукканым жакшы болду, - ал улутунуп алды, - атым ћустафа, сен менин жээним болосуң.

-  ойуңузчу?!.

Ўахзада канчалык билгиси келип турган менен аны мойнуна алгысы келбей ордунан туруп кеткиси келип козголгондо:

-  ызым, сен жомок уккуң келбеди беле? - деди жылма€.

- ”зак болсо.. . - деп көңүлдөнбөй туруп калды.

- Ёки сааттай убактың болсо жетет, - деди ћустафа.

- јйта бериңиз, - деген Ўахзада аргасыз аны карап кайра отурду, - кыскача эле айтыңызчы.

- ћакул, - ћустафа бир азга үнсүз отуруп калды, - мен анда жыйырма жетидеги кезим эле.. - деп сөзүн баштады.

ћукарам он алтыларга жаңы чыккан өңдүү-түстүү кыз. ћектепти бүтөөрү менен аны күйөөгө узатмак болуп жаткан. ÷ыгандар алардын айылында көп болчу, отурукташканы кадимкидей эле үй-жай күтүп жашачу. ћукарам жеңеси экөө базарга түшүп кийим-кече алмак болуп  ара-—ууга келишти. јлар алчусун алып бүтүп жөнөгөндө аларды кара мурут сулуу жигит ээрчип алды. Ёкөө үндөбөй улам артын карап кете беришти. ћустафа улам артта калып алыстап кала берди. Ёч нерсе менен иши жок кайынсиңди менен жеңеси үйүнө кирип кетип аны унутуп калышкан. Ѕир күнү үйдүн жанындагы арыктан суу алып жаткан ћукарам өйдө боло берип чочуп кетти.

- —из кимсиз?

- ћен ћустафамын, сиздин атыңыз ким, чоң кыз? - ал аны колунан кармай калды, - ал у€ла үйүн карап суусун көтөрүп кетмек болду эле, ћустафа:

- “октой туруңуз, - деп колундагы браслетти ага бере койду, - жолугушуп туралычы, ћукарам.

- јтам көрсө эмне дейт, эл көрсөчү? - ћукарам тартына эки жагын каранып шашып басып кетти.

ќшондон кийин алар жолугуп жүрдү, акыры экөөнүн сүйүүсү ата-энесине, айылга белгилүү болуп, ћукарамды ала турган жигит кыздан баш тартты. јкыры ћустафа аны үйүнөн алып кетип калды. Ёкөө бекинип бир үйдө жашап жүрүштү. јрадан эки ай өткөндө ћукарамдын агасы таап алып аны алып кетти, ћустафаны өлөрчө сабап таштап кетишти. ћустафа эптеп жакшы болуп, кайра эле ћукарамдын үйүн айланчыктап жүргөндө апасы ћаржан аны үйүнөн урушуп кууп чыкты. ќшол бойдон өзүнчө кетип өз күнүн өзү көрүп жүрө берди. —егиз айдан кийин ћукарамдын төрөгөнүн укту. јнда да жолуга албады.  ызын көрүүгө ашыккан менен көргөзүшпөдү. ќшол учурда кызынын айынан намыстанып жүрүп атасы өлүп тынды, андан узабай апасы өлдү. ћукарам төрт эркектин ортосундагы кыз болчу. јгалары өз-өзүнчө кетип үйдө жалгыз ћукарам калды. ћустафа барып "жашайлы" дегенге ал болбоду:

- ћенин ата-энем мен үчүн өлдү, эми сени менен жашаганымды билип калса агаларым экөөбүздү тең өлтүрөт. ћен эми күйөөгө да тийбейм, экөөбүздүн жалындаган сүйүүбүздүн данеги ушул кызды тарби€ласам болду. ћенден үмүтүңдү үз, кызыңды сага көргөзгөнүм ушул болсун, жакшы бар, аман бол, - деп ыйлап кала берди.

ћустафа андан кийин алыстан гана анын үйүн шынаарлап жүрө берди, көзүнө көрүнбөдү. Үйүнө болсо барбады, мусаапыр болуп жүрүп Ћола аттуу цыган кызга үйлөндү. Өздөрүнүн салты бойунча а€лы аны үйдөн чыгарбай багып, ал көчөгө кеткенде гана ћустафа кызын алыстан болсо да бир көрүүгө барып келет. јксейил онго чыкканда аны мектептен көрүп, колуна он сомдук берди. јл аны албай:

- Ёй лөлү, сенин акчаңдын кереги жок мага! - деп айрып туруп басып кетти.

ћустафа жүрөгү сыздап кете берди, "мен сенин атаңмын" деп айта албады. јндан кийин да көп эле жолукту, бирок анын "лөлү" дегени катуу тийип унчуга албады. јл убакта ћукарам экинчи күйөөсү менен жашачу. јндан төрөбөгөн соң үйүнө ажырашып келип алып, кызы экөө гана жашап калды. Өзүнүн атасы экенин айталбаган ћустафа ал жерден кетүүгө аргасыз болду.  ийин күйөөгө тийгенин укту.. .

- ”шул кызым, биз цыгандар көчмөн калкпыз, бирок ќшто көп жыл жашадык, азыр би€кта турам. Ћола төрөгөн жок, эми өлүмдү гана күтүп күнүмдүк жашоонун аракетин көрүп жашоодомун. —ени көргөнүмө кубанып отурам, менин тукумум уланып атыптыр. јман болгула, мен кетейин эми, - деп башын жерге сала ордунан турду, анын көзүндө жаш бар эле, - уулуңду өөп койсом болобу? - деди Ўахзадага кайрылып.

Ўахзада эмне кылаарын билбей мелтиреп бир топко туруп калды, анан.

- ћейли өбө бериңиз, - деди акырын.

- јлла жар болсун, - деп баланы карап туруп, - бул балаң абдан ырыскылуу экен кызым, көп адамга көрсөтө бербе, адамдар ач көз жаралышкан, барды көралбайт, жок болсо бербейт. ”улуңа көз тийгенден сактайт, муну тагып кой! - деп көздүү мончок берип, анан кетип баратып, - кош кызым, эми өлсөм арманым жок, менин урук-тукумум уланып жатканына шүгүр! - деди да кылдырай басып кетти.

ќрдунда шалдайып отурган Ўахзаданын көзүнүн жашы куйулуп отурганда баласы ыйлап калды. јкырын туруп баласын алды да, эмизип көпкө отурду.  еч болуп кетти, жайбаракат үйүн көздөй жөнөдү. јл кезде Ёмил келип тынчсыздана күтүп жатты. ƒарбазадан кирип келе жаткан Ўахзаданы көрүп алдынан чыкты.

-  айда жүрөсүң деги, эмне болду деп сарсанаа болуп аттым, тынччылыкпы деги?

- “ынччылык эле, уулум экөөбүз сейилдеп келдик, үйдөн чыкпай зеригип калыптырбыз, - Ўахзада суз гана жооп берип үйгө кирип кетти.

-  еч калбай жүрсөңчү, азыр заман башкача болуп турганда чыкпай жүр, - деп Ёмил артынан ээрчий басты.

- Ѕизди ким карап турат дейсиң, атасы? ј€бай зеригип калыптырмын, эки жакты карап, паркка барып ойногон балдарды көрүп эле эс алып келдим. ƒеги эле абдан жапайы боло баштаптырмын, канча жылдан бери көчөгө чыгып эл аралабаганга көзүмө эл ичи укмуш көрүндү.

- ∆аным десе, мен кабатыр болуп атпадымбы? - Ёмил аны кучактап өөп, уулун көтөрүп ала койду, - “акен, “акен, апаң экөөң кайда жүрдүңөр, жаман коркутпадыңарбы?

- јтасы-ы, - Ўахзада жаркылдай күлө карады, - андан көрө иштериң кандай? Ѕиз бир күнү са€катка чыксак тынчсыздана бербей, андан көрө ишиң жөнүндө сүйлөп берчи? - деди.

- Ѕаары жакшы, буйруса өкмөткө кызмат кылууга аракет кылып атам. ћейманкананын кирешеси менен кафенин кирешеси ай сайын көбөйүп атат, жакында банк ачалы, - Ёмил Ўахзадага карай, - Ўакы, эгер сен туура көрсөң депутаттыкка ат салбай эле ушул жашообузга ыраазы болсок кантет? - деди.

- Ёмне болду, бирөө жарым тийиштиби?

- ∆ок, деги да. јдамбыз да, көзүбүз эчтекеге тойбой жутуна беребиз, шүгүр дейличи, Ўакы?

- ќй-оой, атасы, сага эмне болду? јзыр сен өзүң гана чеч, депутат болгуң келбесе тынч бол, - деп күлдү Ўахзада, - баса депутат болуп алып мансабым чоңойсо кримдүйнөгө аралашып кетпейин деп атсаң керек?

- ќшондой десе да болот, ушу турмушубузга топук кылганыбыз оңбу деп ойлойм да.. .

- јның да туура.

јңгыча ∆амал тамакка чакырды. “амактангандан кийин өз бөлмөлөрүнө киришти.

“ариэлди ∆амал алып карап калды, деги эле аны кичинесинен ∆амал багып жүрөт. Ѕирок жашы өткөн а€лга керээли кечке үй жумушу, бала багуу өтө оор болуп бараткан эле. ∆ашы алтымыш беште, кээде эрте менен туралбай калат: "”шунча жыл кызмат кылдым, башымды азат кыл десемби?  етип кайда барам, ким мени жакшылап тосуп алаар дейсиң, андан көрө бир аз акча сурап алып инилериме учурашып мээ сергитип келсем окшойт.  ыйналып баратам, карыдым го, жумуш жасоодон каржалып кеттим" деп улутуна “ариэлди уктатып койуп жатып калды.

Ўахзада сыртынан үндөбөгөн менен ичинен ойго батып: "ћен анын тукуму болсом, анын ушул абалын көрүп эмнеге жардам бералбайм? ƒемек, ал менин та€там тура, баары бир апам анын кызы экен, же апамды көрүп сый көрсөтө алган жокмун" деп жүрөгү ооруп жата берди. Ёмилге ачык айталбай анын кучагында терең ойдун учугун улаган менен чече албай убараланып атты: "Ёмне кылсам, Ёмилге ачык эле айтсамбы? Ёмне демек эле, мен анын небереси болгондон кийин баары бир ага карашым керек да, каршы болбойт чыгар" деп эртеси айтмак болду. Ѕирок андай болбоду, эрте телефон чырылдап Ёмилди чакырып калды, шашылыш чыгып кетип баратып дарбазадан чыга бергенде бурчта бир чалдын жатканын көрүп таң калды. јны ийинден түртүп:

- јксакал туруңуз өйдө, эмнеге биерде жатасыз? - деди.

- Ѕалам, мен мусаапырмын, өлөөрүмө аз калган бечарамын, би€кка келгенимди да билбей адашып калыпмын, - деп араң туруп сенделе басып жөнөдү.

Ёмил аны карап туруп бирдеме эсине түшкөндөй аны кайра токтотту:

- јксакал токтой туруңузчу! - деди да чөнтөгүнөн акча алып чыгып сунду.

- ја-а јлла ыраазы болуп, зоболоң көтөрүлсүн балам. —енин бактың бийик, жолуң ачык экен, бирок баарына сабырдуулук менен гана жетесиң, ашыкпай күтүшүң керек, - деп койуп басып кетти..

Ёмил аны узата карап туруп башын чайкай машинасын айдап жүрүп кетти. ћустафа кечээ күнү Ўахзаданын артынан көрүнбөй ээрчип келип көрүп алып, түндө ошол жерде жаткан. Ёмил кеткенден кийин кайра келип отуруп алды. Ўахзада күн чыга туруп жуунуп тамактангандан кийин үстүңкү кабаттын балконуна чыгып уулун алып эми отурмак болгондо дарбазанын ары жагында отурган чалды көрүп жүрөгү болк этип алды: "Ѕул кантип таап алды экен, эмнеге келди, Ёмил көрсө эмне дейт?" деп шашып түшүп жетип барды. Ёшикти ача берип:

- —из биерге кантип келдиңиз? - деди кабагын бүркөй.

- ћени кечир кызым, көргөндөн кийин чыдай албай изиңе түштүм. ћурда эстеп койуп жүрө берчү элем, өлгөнчө таенең эсимден кетпейт, мен өмүр бойу цыган болуп жаралганыма өкүнүп жүрүп өтүп баратам. ∆ок дегенде сен мени кууба, апаң мени атасы экенин билбей өтүп кеткени өкүнүчтүү.

- —из азыр кетиңиз, күйөөм көрсө эмне дейт? - деди кабатырлана, - азыр, мен сизге.. . - деп шаша басып кирип кетти да бат эле чыгып бир ууч акча сунду, - муну алыңыз да экинчи келбеңиз?

- ћага акчанын кереги эмне кызым? ÷ыгандар сүйүүгө бек болушат, өлөөрү гана калган адамга кийимдин, акчанын эмне кереги бар? - деп акчаны албай ары басты. -  ош бол кызым, менден намыстансаң келбей эле койойун, бирок анда-санда келип көрүп турганга тардык кылба! - деп айтканда Ўахзада аргасыз:

- ћакул, бирок көп келе бербеңиз, күйөөм урушат! - деп калп айтты да эшикти жаап алып ичинен сыздай жүрөгү ооруй көзүн бекем жумуп туруп калды: "Ќеге менин тагдырым мындай, ал цыган болсо, мен аны кантип киргизип алам?" деп нес болуп турганда ∆амал “ариэлди көтөрүп чыгып:

-  ызым, уулуң ыйлап атат, курсагы ачты бейм, эмизчи, - деп келатып аны көрүп чочуп кетти, - сага эмне болгон, өңүң жаман, бир жериң ооруп жатабы?

- ∆о-ок, башым айланып кетти.

Ўахзада ага сыр билгизбей уулун анын колунан алып үйгө кирди. ∆андүйнөсү сыздап, төрөлгөнү өз энесин көрбөгөнү, жок дегенде сүрөтү жогуна арман кылып: "јй кудай ай, кайдан бара калдым эле? Өзүм чыкпаганда бул балээ болмок эмес, эми келе берет" деп жатты жүрөгүнүн тынчы кете. ќшондон кийин Ўахзада ойлуу тартып арыктап да кетти, же ооруган жери жок, сары оорудай саргайткан санаа аны ичтен жеп жаткан.

Ёмилдин жумуштан колу бошой калса эле жүгүрүп жүрүп банк ачып, бардык өлкөлөрдөн которууларды кабыл ала турган кылып бүтүрдү. Ѕолгону бийлик жакка умтулууну токтотуп, жай гана турмуш өткөрүүнү көздөп калган. Ўахзаданын өңү саргайып азып баратканын көрүп:

- Ўакы, сенин бир жериң ооруп жүрөт окшойт, жүрү врачка көрсөтүп келейин, - деди бир күнү.

- Ёмил, менин эч жерим деле ооруган жок, кабатыр болбой эле жумушуңду кыла бер, бир аз арыктап кеткенден эчтеке деле болбойм, - деп Ўахзада болбой койду.

ћустафаны Ёмил ба€гыдан кийин дагы эки-үч жолу көрдү, алардын үйүн айланчыктап жүргөнүн: "Ѕул эмне айланчыктап жүрөт, бирдеме уурдаганы жүрөбү же бир жолу берип койсом дагы берет деп келип атабы? Өзү цыгандар жалаң суранып жашашат да, бул эмнени уурдап качмак эле, өзү деле карылыгы жетип калыптыр, үй-жайы жок болсо керек" деп ойлоп:

- јксакал, сиз кыргызсызбы же өзбекпи? - деди бир күнү цыган экенин билип туруп.

- ћен цыганмын балам, мени ууру деп коркпо, өлөөрүм калганда өлүү буйумду эмне кылам, цыгандарга дүнүйө-мүлктүн кереги жок, - деди кыргызча так сүйлөп.

- ÷ыгандай сүйлөбөйсүз го?

- ћен кыргыздардын арасында өстүм, балдары менен ойноп чоңойдум, кыргыздын кызын сүйдүм.. . - деп чал жыртайып, калың каштарынын астынан зорго көрүнгөн көздөрүн күлүңдөтө, - ошентип өзүм цыган болсом да кыргызча өскөм, - деди.

-  ыргыз кызын сүйдүм дейсизби? - Ёмил таңгала карап сурады.

- ќоба, кыргыз кызын сүйдүм, сүйдүрдүм, өмүрүм өткүчө өзүбүздүн салтыбызды кармабай уруубуздун каргышына калдым.

-  ызык экен.. . - Ёмил ойлуу туруп калды да кайра сурады, - анан бул жерде эмне кылып жүрөсүз?

- ја-а, жөн эле, үйүңөрдү көрүп эле ичим жылып келе берчү болдум, кечир уулум, - деп башка сөз айталбай басып кетти.

Ёмил таңгалды: "Ёмнеге келип жүрдү экен, балким бирөөдөн уккандыр? ÷ыгандар жөн келбейт, же акча сурап же бир сыр бар" деп ойлонуп калды. ќшол күнү кечинде чогуу отурганда Ёмил көпкө ойлуу отуруп, анан Ўахзадага:

- ћен көптөн бери биздин үйдү шынаарлаган чалды көрүп жүрөм, айтам деп унутуп калам, - деди.

- Ёмне болгон чал экен? - Ўахзада чочуп кетти.

- „алдай эле чал, жетимиштерден ашкан, карыган чал, сүйлөгөнү табышмактуу.. .

- Ёмне деп сүйлөдү?

- Ёмне демек эле, ќшто көп жыл жашаптыр, кыргызча таза сүйлөйт экен, лөлүлөр чынында антип сүйлөй албайт го. Ѕиздин айылда деле лөлүлөр көп болчу, бирок алар менен сүйлөшүп көргөн эмесмин.

- ∆үрсө жүргөндүр да, бирдеке берип койбойсуңбу? - Ўахзада өзүн токтото калбааттана сүйлөп күйөөсүнө карады, - алар акча сурап жан багышат эмеспи.

- Ѕерсем албайт, "өлөөрүмдө акчанын эмне кереги бар?" деп койду.

- јнда тим кой, жүрсө жүрө берсин! - деп Ўахзада кайдыгер болуп койду, бирок жүрөгү туз куйгандай ачышып турду.

- ”кмуш чал экен, Ўакы, "кыргыздын балдары менен ойноп, кыздарын сүйгөм" дейт.. .

-  ызык экен.. . - Ўахзада ойлуу үн катты, - өзү цыган бекен?

- ќоба.

- —үйлөшүп көрүш керек экен Ёмил, балким.. .

- ћейли, мен деле ойлодум, дагы көрсөм үйгө алып келейинби?

- ќшентсең, кеп-сөзүн угалы, - экөө бир пикирге келгенине Ўахзада ичинен кубанып алды, - цыганды үйгө киргизсек көргөндөр эмне дейт?.

Ёмне дээр экен деп Ёмилди карады.

- јл деле адам да, эмне болмок эле?.

Ёмил Ўахзаданын жүзү өзгөрүлүп кызыл жүгүрө түшкөнүн сезди: "Ѕул бирдемени билет, жөнөкөй арыктап сарсанаа болуп жүргөн эмес экен" деп ойлоп отурду Ёмил. ќшол арада ∆анболот үйлөнмөк болуп, алар ќшко жөнөп кетишти. јларды күтүп жатышкан экен, дароо эле келинди киргизип, ырым-жырымын кылып, ачуу басарын жеткирип койуп, анан бир жумада кайтып келишти.  елсе ћустафа дарбазанын түбүндө отуруп алыптыр. Ёкөө түшө калышты, анын таптакыр алы кетип алсызданып жаман экен, аны Ёмил сүйөй ичке киргизип, кийимин которуп жаткызып, оозуна суу тамчылатып эс алдырышты. Ёкөө эки жагынан карап турганда чал көзүн ачып:

- Ѕалдарым, ырас эле мени кабыл алдыңарбы?! - деди араң. Ёмил менен Ўахзада бир бирин карап калды, ћустафа аларды кеңешип, менин ким экенимди билип анан киргизген экен деп ойлогон эле, - Ёми өлсөм арманым жок, өз тукумумдун өсүп атканын көрүп, колдорунан даам сыздым, ыраазымын!

- Ёмне деп жатасыз? - Ёмил ага суроолуу тигилип жооп күттү.

- ћен балдарымды көрдүм, неберемди көрдүм, ыраазымын кудайга, - деп онтолой зорго сүйлөгөндө Ўахзада бетин басып ыйлап ийди.

- —ага эмне болду? - Ёмил ага таң калып сурады.

- ћен түшүнүп атам, сен кандай түшүнбөйсүң, муну чыгарып сал, таенемди, апамды бактысыз кылып, мени цыгандын тукуму дедирткен динсизди! - көздөрүнөн заар чыгара үнүн бийик чыгарып айтканда, ћустафа:

-  ызым, таенеңди бактысыз кылган мен эмес, ал ошол тагдырды тандап алган. ћени менен кетсе биз бактылуу болмокпуз, мен жалгыз ћукарам деп жүрүп өмүрүмдү өткөрдүм, - дегенде Ёмил менен Ўахзада эч нерсе дей албай отуруп калышты.

ћустафа чыгып кете албады, анткени анын таптакыр алы жок болчу, үнсүз жашы жаагынан куйулуп жатып калды. Ёмил Ўахзадага карады: " андай чечсе өзү билсин, кантсе да өзүнүн каны эмеспи" деди ойунда. јл күнү эч кимиси эч сөз сүйлөбөдү, ∆амалга:

- “амак ичсе берип койуңуз, - деди Ёмил.

- ћакул, берип койом.

∆амал ага тамак бергенге да€рданып ары кетти. Ѕирок ћустафа эч нерсе ичпеди, суйук гана чайдан ичип жата берди. Ѕир жумадай убакыт өткөндөн кийин:

- Ѕалам, мага кичинекей наристеңерди бир көргөзүп койгулачы, суранам, Ўахзаданы менин жаныма кел деп койчу? - деп колдорун тарбаңдата Ёмилге эмшиңдей көздөрүн жүлжүйттү, - келип менин акыркы сөзүмдү угуп койсун, айтчы балам!

- јзыр.

Ёмил Ўахзаданы чакырмакка өз бөлмөсүнө кирип барып аны таппай кайра “ариэлдин бөлмөсүн карады, анда да жок, "кайда кетип калды, эми эле тура элек эмес беле?" деп ойлоп ашкана жакка басып баратып анын коридордо турганын көрдү: "ƒемек угуп эле турган тура" деген ойдо ага жетип:

- ћустафа кыйын абалда жатат, ал сени сурап издеп жатканын уктуңбу? - деди.

- Ёмил, эмне кылышым керек? - Ўахзада аны жалдырай карады:

- Өзүң көрүп турасың, анын жашоосу аз калган көрүнөт, адамдын акыркы каалоосун аткарбасаң нааразы болуп кетсе жаман.

- ∆үрү, барса барайын, - Ўахзада оозгу бөлмөгө чыгып ћустафанын жанына отура калды, - эмне дейсиз деги? - деп коомай окчун отуруп ага үн салды, - мен келдим, айтыңыз сөзүңүздү.. .

-  ызым, мен сенин уулуңду көргүм келет, акыркы күнүмдө неберем сени, сенин уулуңду көрүп өлсөм арманым жок эле.

ћустафа эмшиңдеп ыйлай албай зорго сүйлөгөндө Ўахзада Ёмилди карады, ал унчукпай ары кирип кетти да “ариэлди көтөрүп келди. ћустафа калчылдай башын өйдө көтөрүп:

- џраазымын, кудайга ыраазымын, - деп наристени чекесинен өөп, - кызым, көп жашагыла, кудай силерге түгөнбөгөн кенч, байлык-оомат, денсоолук берсин! - деп дагы бирдеме демек болуп келатканда шалак этип жаздыкка кулап түштү.

Ёмил “ариэлди Ўахзадага бере койуп, анын жанына чөгөлөй калып караса ал таптакыр дем албай калыптыр.

- Өлдү! - деди Ўахзаданы карап.

- Ёмне кылабыз? - айласы куруп сурады ал.

- Ёмне кылмак элек, көмөбүз да, бөлөк бөтөн эмес, сенин та€таң экен, талаага таштамак белек?

- “уура, ошондой кылалы, - деди да аны кийинтип туруп машинага салып ооруканага алып барышты.

јл жерге барып врачтарга Ёмил өзү кирип сүйлөшүп чыкты да эч нерсе айтпай дарбазасынын түбүндө өлгөнүн, күндө келип ошол жерде жатып жүргөнүн түшүндүрдү. јлар аны сүрөткө тартып алып, аны телевизорго бергени жатканда, Ёмил:

- Ёчкимиси жок экенин айткан эле, биз айылга кетсек үйдүн босогосунда жаткан экен, мунун мүрзөсүнө биз төлөйбүз, жакшыраак жерден орун алып койолу, - деди.

ќшентип аны врачтардын жардамы менен койду, анан үйүнө келишти. ќшол бойдон эч нерсе болбогондой жашап жүрө беришти. Ѕирок негедир ал үйдө түнкүсүн бир башкача шум пайда болуп, бирөө басып жүргөндөй дабыш чыкчу болду, аны Ўахзада гана угат, башкасына угулбайт. јдеген күндөрү уккан менен, ал өзү этибар албай жүрө берди. ƒагы бир күнү түндө уктап жатып ойгонуп кетти. ќрдунан туруп коридор менен барып оозгу бөлмөдө үндөр чыгып жатканын угуп чыга калса ћустафа тирүүсүндөгүдөй ары карап отурган экен. Ўахзада андан коркподу, акырын кайра кирип шам алып чыкты да ћустафанын жаткан жерине келип отура калып шамдарын күйгүзүп:

- Ёмнеге мени кыйнап жатасың?!.. ћенин атам кыргыз, сенин каның эмесмин, сен мени кечир, мындан ары менин тынчымды алба, бул үйгө жолобо. ћен цыган эмесмин, цыган эмесмин, уктуңбу! - деп бакырып атканда Ёмил угуп ойгонуп жүгүрүп келди, ∆амал дагы чыга калды.

Ўахзада кара терге түшүп бакырып атты.

- Ўакы, сага эмне болду, өзүңдү кармачы, эмне болуп жатасың? - Ёмил аны булкулдатып жатты, - эсиңе кел дейм, бала ойгонот.

- ћен цыган эмесмин, цыган эмесмин дейм!

- —ени ким цыган деп жатат? - Ёмил аны көтөрүп жатак бөлмөгө алып барды, - Ўакы, сен көп ойлонуп жатат окшойсуң, эсиңди жый да, унут баарын.

Ўахзада унчукпай мелтирей жатып калды. Ёкөө тунжурап түндүн бир оокумунда үнсүз катар жатты.

- Ёмил, - деди көптөн кийин, - анын арбагы бул үйдө кала берди, атайын бизге келип өлгөн тура, "тирүүмдө чогуу болбосом да арбагым силер менен болсун" деп атат.. . .

-  ойчу? - Ёмил таңгалып чочуп сурады.

- џрас эле, бирок силер чочубагыла, мен аны менен ар бейшемби сайын сүйлөшүп турууга сөз бердим, - деп жүзүн Ёмилге бурду, - мен андан коркпой сүйлөштүм, негедир ал мага тирүүдөй көрүндү.

-  айдагыны айтпай эс алчы Ўакы, көргөн түшүңдү айтып жатасың, ойлонуп койгондуку го? - Ёмил Ўахзаданы өзүнө тартып кучактай чекесинен өөп койду, - Ёс ал, сен түш көрдүң, ойлонбой жүрчү, ээ?

- ќйлонбойм Ёмил, ал мага баарын берди, батасын берди, бирок бул үйдөн кетишибиз керек!

- Ёмнеге?

- јл мени "цыгандардай баарын алдын ала билесиң, биз адамдын тагдырын айтабыз, сен көргөнүңдү айтууга көн" деп жатат.

- Ёмне экен, цыган эмес, кыргыздарда деле көзү ачылып жатпайбы.  өргөнүңдү айтканда эмне болмок эле, жолго чыгып киши көрмөк белең?.

Ёмил күлүп аны бооруна кысып кайра-кайра чекесинен, жүзүнөн өөп тынчтандыра сүйлөтпөй бекем кучактап жатып алды. Ўахзада унчукпай калды, ошол бойдон уктап калышты.

∆ашоонун өзгөрүлмөлүү убакыттары адамды өткөнүн унутууга аргасыз кылат эмеспи. Ѕирок адам баласы ойго келбей турган иштер болуп кетээрин билбей, күнүмдүк жашоо менен алек болобуз да жүрөбүз. Ўахзада ошондон кийин бир нерселерди сезип-туйуп калчу болду, бирок эч нерсе билбегендей болот, Ёмилге эчтеке айтпайт. Ѕир күнү уйкудан чочуп ойгонуп кетти, көргөн түшү кайра-кайра көз алдына келип, жанында уктап жаткан Ёмилди карап жүрөгү шуу этип алды. јнткени аны өзү гана сактап калышы мүмкүн, болбосо Ёмилден ажырап калуусу мүмкүн эле.. .

- —ен бүгүн эч жакка барба, жумуш эч жакка качпайт, - деп жумушка камынып жаткан Ёмилди карады.

- Ёмнеге? Ѕүгүн барбасам болбойт, - Ёмил аны күлө карады.

- “илимди алып бүгүн барбай эле койчу? Ёмил, - Ўахзада жалооруй карады, - жүрөгүм бир нерсени сезип турат.

- Ёч коркпо, кудай сактасын, уулуң экөөң сейилдеп келгиле, мен бат эле келип калам.

Ёмил болбой а€лын өөп койуп чыгып кетти. Ўахзада дароо ал чыгаары менен караңгы бөлмөгө кирип жети шамды жагып алып жети атасынын арбагына багыштап куран окуй баштады. јл мурун куран окуп деле көргөн эмес, өзүнөн өзү жаттап алгандай өзүнө белгисиз дубаларды айта берди, көзүн жумуп алып оозун күбүрөтө отура берди. Ѕир кезде айланасына ак кийинген адамдар пайда болуп, Ёмилди курчап алып чоочун караандардан арачалап бери көздөй жөнөткөндө гана көзүн ачып "өх" деп алды.

Ѕул кезде Ёмил шашып конторуна келгенде телефон чыр этип калды, ала койсо:

- Ёмил, сени јларчада күтүп атабыз, келип кал! - деп ал сурагыча трубканы койуп койду.

"Ѕул ким, јларчага мени ким чакырып жатат?" деп ойлоп сыртка чыгып машинасына отуруп жөнөп калды.

јлар ∆андаттын инилери болчу, алар Ўахзададан өч алуу үчүн Ёмилди чакырышкан. Ёч нерсе менен иши жок, ээн жерге келген Ёмил машинадан түшүп туруп эки жакты карап калганда, эки машина маңдай жагынан чыкты да ага жетпей токтоду: "Ѕулар кимдер болуп кетти?" деп ойлонгуча алар түшүп келип, алдындагысы:

- —алам тууган, бекер байлык, бекер оокаттын сурагы бар экенин билээрсиң? - деди мыскылдагандай жылма€, - баарына жооп берээр мезгил келди го дейм?!

- —илер кимсиңер, менден эмне керек?

- —енин башың керек!

- ћенин башымдын куну канча турат? - деп Ёмил тартынбай сурады, - адамдын кунун төлөш канча тураарын билесиңерби?

- —енин башыңдын куну тыйынга да арзыбасын өзүң билесиң да, бир бечара үчүн кун төлөөчү убак эмес!

-  ана баштай бербейсиңерби анда, - Ёмил аларды көздөй түз басып келатты, - кимибиздин башыбыз арзан экенин көрө койолу. - јл жакындаганда алар бир бирин карап калды, сестене түшкөнүн байкаган Ёмил жакын келип, - кана силерби, же мен баштай берейинби? - деди колун чөнтөгүнөн чыгарып.

- ∆үрөктүү экен ээ? - деп артындагыларга карай башын булгай көзүн кысып койду тигил, Ёмил да€р турду, - мына сага! - деп тигиниси ичке муштамак болгондо Ёмил аны жеткирбей тосуп туруп өзүн тээп жиберди.

Ёкөө алышып жатканда артындагылар даабай карап тура берди,. Ёмил аны басып алып ургулап жатканда жанагы башчысы:

- Ёмне турасыңар, кармабайсыңарбы?! - деп кыйкырды эле, беркилер жабылып калышты.

 өпкө чейин мойун бербей келип, акыры Ёмил шайы кетип, бириси аны чалып ийгенде көмкөрөсүнөн жыгылып кетти. Ѕеркилер аны өчү бардай тепкилеп жатышты. јкыры ал тырп этпей калганда:

- Өлдү, тезирээк кетиш керек, - деди бири.

- ∆о-ок, бул өлбөйт, - деп биринчи баштаганы маки алып чыгып салаарда эки-үч машина менен эс алууга адамдар келип ары өтүп токтогондо:

- “ашта, кеттик! - деп тапырап машиналарына түшүп жөнөштү.

 елгендердин бири тигилердин кеткенин көрүп, Ёмилдин жерде жатканын байкап жүгүрүп келди.

- Ёэй, келгиле, бул жерге бир адамды өлтүрүп кетиптир! - деп ал беркилерин чакырды да аны өйдө кылмак болгондо Ёмил онтоп жиберди, - тирүү экен, милици€ чакыргыла, муну ооруканага алып барыш керек, - деди.

Үчөөлөп машинага салып ооруканага жеткирип койуп, машинанын номерин айтып берип кете беришти. Үйүндө тынчы кетип отурган Ўахзада телефон чыр этери менен ала койду.

- јло, бул ким? Ёмне дейсиз, өзү жакшы элеби? - деп шаша сураганда ∆амал:

- Ёмне дейт кызым, тынччылыкпы? - деди.

- Ёмил ооруканада экен, - деп Ўахзада шашып чыгып кетти.

јл жетип келгенде Ёмил өзүнө келип калган, бети башы, денеси жанчылган, жарылган жери жок экен, ичке тепкенде эси ооп калган болчу.

- Ўакы, сенин сөзүңдү уксам болмок экен, - деди аны көрөөрү менен.

- Ёч нерсе эмес, кудай өзү кайтарды, балдарымдын, менин ырысыма аман калдың, - деп Ўахзада ыйлап ийди.

- ”шунчалыгына шүгүр дейли, апама айтпай эле кой, - деп Ёмил анын чачынан сылай сооротту.

Ўахзада анын көкүрөгүнө башын койуп алган.

- јлар кимдер экенин биле алдыңбы? - деп сурады андан.

- ∆ок, кимдер экенин да билген жокмун, анын эмне кереги бар?.

Ёмил кайдыгер гана унчукту. Ёкөө өз-өзүнчө ойго жетеленди. Ѕейтааныш адамдардын берген машинанын номерин дароо эле врачтар Ёмил эч нерсе сезбей жатканда эле милици€га берип койушкан. Ёкөө отурганда эки милици€ кирип келди.

- —из тааныйсызбы урган кишилерди? - деди Ёмилге карап.

- ∆ок, мурда көргөн эмесмин.

-  ичине жакшы болсоң бизге чал, - деди милиционер, - кылмышкерлер кармалды.

јл чыгып кетип баратканда Ёмил аны токтотту:

-  ереги жок, койо бериңиз!

- Ёмнеге, сенин денсоолугуңа зы€н келтиргендер жазасын алыш керек да?

- ∆ок, кете берсин! - Ёмил түнөрө жооп берип ары карап кетти, - догум жок.

- ∆олун болгур десе, өзүң чеч, айла жок, мен кармай албайм! - милиционер ийнин куушура чыгып кетти.

- Ёмил, эмнеге аларды жазасыз калтырдың, сени өлтүрүп койушса эмне болот, алар тим калат дейсиңби? - Ўахзада чыйпылдап ийди, - каматып койуш керек эле?

- Ўакы, "бирөөгө ор казганча, өзүңө көр каз" деген сөз бар, ансыз да алар жакшы нерсе тапмак беле, тим кой, адамдык абийирине койдум, мага жамандык издесе да мен аларга адамгерчилик кылып койойун. —ен үйгө бар, бала ыйлап калат, - деди жаагынан сылай келинчегинин көз жашын аарчый, -. Ѕар бара гой, эч кам санаба, Ёмилиң өгүздөй күчтүү болуп эки күндө маңдайыңда болот, макулбу?.

јл жылмайып койду.

- ћакул.

Ўахзада башын ийкей көздөрүнүн жашын аарчып, оңдонуп ордунан туруп күйөөсүнүн бетинен өөп чыгып баратып колун булгалап койду.

јл чыгып кеткенден кийин Ёмил ойлуу: "Ѕайлык адамдын жоосу деген ырас. Ѕул эч нерсе билбей эле койсун, ансыз дагы өзүнчө санааркап жүрөт. Ѕаары жакшы болот, мен аларды акыл менен жеңем" деп оор күрсүнүп алып ооруган жерин басып калды.

***

∆үрсүн баш оту менен киришип үй түйшүгүнөн сырткары үйдүн ичи тышын оңдото баштады: "ћенден талашып көрсүн сотко берсем да мен жеңем" деп ойлоп эси-дартынын баары эле балдардын денсоолугунун чың болушунда. јруужандын ордунан жылбай жатканына алты айдын жүзү болсо да балдары же эки кызы басып келбеди, же "андан качан кабар келет?" деп күтүп жатышса керек.

Ѕа€ман үчкө окуп калды, јлиман биринчиге барды. Ёкөөнүн кийимин жууп тазалап, сабакка жөнөтүп, тамагын өксүтпөй жасап берип түйшүк тартканына кайыл болуп жүргөндө “ахмина күйөөсү экөө келип калды. јл апасын көрүп зээни кейип, бирок кийими таза, убагы менен карап жатканына ∆үрсүнгө ыраазы болду.

- јпа, акыбалың кандай?.

“ахмина эңкейе берип апасынын кулагына сүйлөдү, анткени кулагы кийинки кезде укпай калган.

- »йи-ии, жакшы садага, - деп койду алсыз.. .

- јпа, доктурга алып барайынбы?

- Ёэ кокуй, доктуруңа эмне бар? Ёзилип бүткөн теримди тештирбей эле жөн кой балам. “үркүк болмок белем дүйнөгө, аз калды, мен да силерден кетем.. .

-  ойчу апа, жаман сөздү айта бербей? - “ахмина сезип турса да көңүл улай жүрөгү тыз эте апасын өөп койду, - апаке, антпеңизчи ээ?

- ћейли балам, - чарчагандай алсыз үн катты, - менин өмүрүм силерсиңер, кагылайын.

- јлтыным апам.. . .

“ахмина каңырыгы түтөй отуруп калды.

- «орго жаткан кишини кыйнай бербей жөн койсоң, а кишиге да оор да, - »ль€з а€лын карады.

∆үрсүн аларга казан асып, алдына дасторкон жайып, сыйын көрсөтүп атты. “ахмина экөө дегеле ынак болуп кетти.

- јпамдын тамак ичкени кандай? - “ахмина келинин сурап отурду.

- јз, бирок тез-тез берип турам.

- —ен болбосоң апамды ким карамак, балдарды ким бакмак? —ага биз ыраазыбыз, ∆үрсүн.

- –ахмат эже, аз да болсо ∆еңиш менен жашап калдым, анын арбагын сыйлаганым ушул болсун, өз баламдай асырасам ушулардан көрөөрмүн.. .

- “илегиңе жет. ∆акында »ль€з экөөбүз шаарга барып эжемдерге да жолугам го, алар таптакыр эле кабар албай калганы эмнеси?.

“ахмина өзүнчө жини келип отурду.

- јлар келгенде деле жакшы сөз айтышкан жок эже, апамды муунтуп өлтүрүп койо жаздады.

∆үрсүн ага баарын айтып бергенде “ахмина келининен у€лгандан жерге кирип кете жаздады.

- јлар ошондой, мен айтам аларга. Ёмнеге ушу карыган апамды "карылар үйүнө беребиз" дешет, эл укса эмне дейт?

- Ѕалким алпарып таштап, үйдү, малды сатып өздөрү билмек.. .

∆үрсүн өзү "мен багам" деп айтканын айтпады. јлар эки күн туруп анан кетишти. “ахмина бул келишинде инилерине бир сыйра кийим-кече, јруужанга бир сыйра чапаны менен алып келип үстүнө жаап кетти, эне ага батасын берип ыраазылыгын билдирди. ∆үрсүнгө да жакшы халат берди.

“ахминаны узатып, ∆үрсүн кайра кирип үйүн жыйнап жатканда а€штары анын ал-абалын билип келгени келген экен.

- ќой ∆үрсүн, акыбал кандай?  өптөн бери көрүшпөй кеттик деп келип калдык.

јзат менен Ўухрат экөө тең а€лдары менен келишиптир. «ейнеп, јйкандар менен өбүшө учурашып үйгө баштады. ∆үрсүн аларга жакшылап чай берип атты. Ѕа€мандар алардын жанына келбейт, анткени өздөрү ошондой, кишинин үстүнө жолобой, чоң энесинин жанында ойной беришет. јлардын зы€ны деле жок, үчөө урушпай, тыпыйып жүргөнүнө ∆үрсүн а€бай кубанчу: " окус бейбаш болуп кыйнап, коңшулар менен уруштурган чуулгандуу болсо чыдай албас белем" деп да ойлоп алчу. јзыр јлиман гана акырын баш багып апасына керектүүсүн алып келип берип, анан кайра кетип калды.

- ∆үрсүн, сен азаматсың ай. Ёми ушулардын урматын көр, өз балаң болбосо да кирин жууп, кирпигин тарап багып атасың, кудай берет сага - «ейнеп аны мактап калды.

- Ёстүү жан да, башка а€л болсо кыркына чыдабай алда качан кетип калмак. ћынча болду, акырына чейин чыда! - деди јйкан.

- ∆үрсүн, а€лдар жаман ушакчы, булар мактап артыңдан майлап салбасын? - Ўухрат тамашалаганда «ейнеп аны түртүп:

- ∆инди болдуңбу, ∆үрсүнгө мени жаман көрсөткөнү калдыңбы? - деп тултуңдап кетти.

- ∆үрсүн түшүнөт да тамашаны, - деди Ўухрат аны токтотуп, - болду эми жаш баладай болбой.

Ѕир топко тамашалашып отуруп, анан кетмек болуп эшикке чыгышты. јларды узатып койуп, ∆үрсүн јруужанга кашык менен тамак берди, ар бир тамактантып, чай ичирген сайын алкай берет эне, бул жолу дагы:

- Өмүрлүү бол балам, тилегиңе жет, балдарыңдан көр урмат-сыйды! - деди алкап.

Ѕирок аз күндөн бери анча эчтеке иче албай бир эки кашык эле таткан болот да, башын чайкайт. ∆үрсүн аны эртеси врач чакырып келип көрсөттү, ал тамырын кармап көрүп:

-  арылыктыкы эле, аздан болсо да берип тургула, ооруканага жатканда да дары-дармекти кабыл алышы кыйын, - деди врач.

- Ёгер жаткырсак өзгөрүү болбойт дедиңиз, дары-берип көрсөм кантет?  еректүү дарыны жазып берсеңиз, мен ичирип көрөйүн, - деди ∆үрсүн.

- ћакул, бирок кереги жок, андан көрө жакшылап бага берсеңер болмок, - врач ага жаза салып берди.

- ќшентсе да.. . .

∆үрсүн кагазды алды да, врачты узатып койду. ƒарыканага барып дарыларын алып келип ичирди, бирок јруужан оозуна жеткенде эле башын чайкап койду. ∆үрсүн аргасы кетип ойлонуп калды: "Ўайы кетип калды, балдарынын баарына айттырып койойун, келсе да келбесе да өздөрү билсин" деген ойдо өзүнүн инисине жол каражатын берип жөнөттү. ќштун борборунда жашаган “ахминага коңшусунун баласын жөнөттү. Өзү эки жагын жыйнап, камынып атты. Ёки күндөн кийин “ахмина келди, ал келгенде јруужан таптакыр эчтеке ичпей суу тамызып калган болчу. јл келгенден эртеси јруужан үн дебеген бойдон үзүлүп кете берди.  ойордо келди берки балдары. јлар келип чыр чыгарды:

- ∆акшы каралбай калды да, бага албаса бизге айтпайт беле? - деп Ўарапат долуланып кирди.

- Ѕиз алып кетели десе болбой койгон! - ћарапаты аны сүрөдү.

Ёки уулу унчукпады, алардын сөзүн уккан ∆үрсүн ортого чыгып:

- —илер багабыз десеңер ким болбой койду?  арылар үйүнө жеткирип койгондо алда качан өлмөк! - дегенде ћарапат ажылдап кирди эле, аксакал кары€ аларды токтотту:

- јпаңарды акыркы сапарга узатканы турасыңар, балдар.  ана урушпагыла, жакшы киши экен, мүрзөсүн эки эле саатта бүтүрүп койушту. Ѕу келин алынын жетишинче бакты, арбак ыраазы болсун, чурулдабай узаткыла! - деди жай.

Ёч ким үндөгөн жок, андан кийин. ∆айына койуп келгенден кийин “ахмина эжелерине өзүнчө сүйлөштү эле, экөө тең ажылдап "үйдү бөлүп кетебиз" деп кирди. јдылжан "жылкынын бирин алам" дегенде ∆үрсүн:

- јзыр мал эмес эчтеке жок, апам өзүнө сойгонго бирди койуп, баккан акысын берип койгон, - деди.

-  ечээ келип алып дүнүйө-мүлккө ээ болгусу келип калганын, сени менен соттошсок дагы алабыз! - деп ћарапат ага атырылды.

- Үйдү  амилжан алат, керек болсо жетелеп эшикке чыгарып койобуз.

- ∆е төрөгөн балдары болбосо, эмнеге ээ болот экен, - деп алкымдап атканда коңшулары сырттан кирип куран окутуп, анан:

- јруужандын тирүүсүндө чекесин жылыта ысык чай канатып бердиңерби, же уулдары келип алын сурадыңарбы?  ечээ энеңер өлүп атса бүгүн урушуп атканыңар у€т эмеспи. “ирүүсүндө ызат кылбай, өлгөндө ыйлаганыңар курусун, "жакшы атадан жаман уул" деген ушу тура. јндан көрө ушул келинге ыраазы болуп, кош-кош рахмат айтсаңар болмок. ћунун кармалаар эчтекеси жок, арбакты сыйлап кудайдан коркуп үч жетимди жетимдей кылбай багып отурат. Ёк кокуй күн десе, даариң кургурлар! - деди алтымыштардан ашкан —аамай эне, - намысыңар болсо унчукпай отургула, апаңарга жасаган ызаат-сыйыңар ушул эми.

- “өрөгөн баласы болбогон менен дүнүйө көп, ошого карап багып атат да, эчтекеси болбосо карамак турсун качмак! - Ўарапат аны жактырбай ары карады, - —илер айта бересиңер да, эмнеңер кетмек эле?

- —өздү угуп у€лып калбаган акылсыз экенсиңер. јруужан ушул жерде баласы жокто ичинен сызып, чалы өлгөндөн кийин кишиникине кирбей калды. “ирүүсүндө кайсы ызат-сыйды көрсөттүңөр?

- јнда силердин ишиңер болбосун, силерге караганда жашоосу жакшы эле болчу.

- ∆ашоосу жакшы эле, туура айтасыңар, төрөгөн балдары жакшы болгон жок, жакшы а€л эле, ичтен сызып жүрүп өтүп кетти! - —аамай ордунан турду, - шаардагы кызматчы балдардын кылганы ушул болсо, балдарыбызды карапайым кылып айылда жашатып, боорукер адам кылып өстүргөнүбүз жакшы болгон экен! - деп чыгып кетти.

“ахмина менен ∆үрсүн балдар менен бир бөлмөгө кирип отуруп алышты. јдылжан а€лы экөө дароо эле кетип калды. јндан кийин  амилжан кетти, эртеси ћарапат менен Ўарапат кетип, улам келип-кеткенге чай койушуп “ахмина ыйлап отурду. ∆адагалса үч күнү таңкы өкүрүгүнө чыдабай уулдары кете бергенге биердегилер таң калып, жерге түкүрүп жатышты. ћүрзөсүнө эрте менен »ль€з эки-үч жигит менен куран окуп келип атты. јга-эжелеринин ушунчалык таш боор, кайрымсыз болуп калганына “ахмина ичинен жини келип ыйлап отурду. Ќооруз а€лы экөө да ушул жерде: "јдылжан менен  амилжандын балдарынын бири келген эмес, алар келбейт дагы.. . Ўарапат менен ћарапаттын балдары да жок, неге булар ушундай, үйдү курчап, неберелери ыйлап турса болот беле?" деп муңканып алды..

Ѕир айдан кийин “ахмина үйүнө барып, кыркына келди.  алгандары басып келген жок. ∆үрсүн экөө бири сыртта кызмат кылып, “ахмина ыйлап отурду. ќшентип бир туугандар бир-биринен алыстап отуруп, ошол бойдон таптакыр катташпай да калышты. ∆ылдыгын бергенде да келишпеди. јларга караганда Ѕа€ман менен Ќариман өкүрүп, куран окуганды үйрөнүп алышты.

∆үрсүн жашоонун ыргагы менен тагдырына баш ийип калгандан бери ага атасы көпкө нааразы болуп жүрдү. јпасы тез-тез каттап, ал-абалын билип, кээде сырдашып отуруп кетет. Ѕул жолу келгенде да отуруп сүйлөшүп атып:

- ∆үрсүн, атаңдын айтканын айтпасам болбос, сен ушул балдар деп жүрүп өмүрүңдү текке кетирбе, үй-жайын баарын балдарын чакырып өткөзүп бер. —ен азыр жашсың, төрөп түшүп алсаң өзүңө жакшы, - деди ага.

- јпа, мен карыган кишиге ант бергенмин, эми өлгөндөн кийин антымдан кайтып балдарды таштап кетемби? ќшол убакытта кетсем болмок, азыр кеч, - ∆үрсүн капа болуп жооп берди, - төрөсөм жети жыл жашаган жеримде төрөмөкмүн. ”шул балдардын милдетин алдым, айтканыма турам.

- Ёэ катыгүн, булар боор көтөрүп алса сени карайбы, мээнетиңди билеби балам?  еч боло электе аларды да тапшыр.  арыган кайненеңди сыйлап тим койдук эле, эми колуң бош, та€тасы деле бар, алып кетип багып алат, - «ыйнат ачуулана айтты муну, - эгер сен макул десең  емелбайга мен барам, сиңдиси деле бар, кийин тууган болуп чыга келишерин ойло!

- јпа, мен баарын ойлонуп чечип койгонмун, азыр болбойт, туугандары катташса каршы эмесмин, болгону ымандуу болсо мени таштабайт!

-  өрөм, бармагыңды кырча тиштеп өкүнүп калбасаң эле болду, - «ыйнат ага нааразы боло ары карап капаланып жатты, - ой тообо, өз балаң тил албай өз билгенин койо бербегенин кантесиң, жалгыз кыз болсоң.. . —ени ойлоп биз эмне болуп атканыбыз менен ишиң жок.

- јпа, шүгүр деп жүрчү, балдарың турбайбы.  ызың жалгыз болсо небере кыздарың турат, акемдер тайраңдатып ар ай сайын экөөңдү шаарга алып келип карап турат. ћени өз жайыма койуп, батаңарды бергиле андан көрө!

-  антейин балам, тагдырыңдын жазганын көрөөрсүң, арга канча. џлайым ушулар сага ыймандуу болсо болду, - «ыйнат аргасы кетип үшкүрүнүп алды, - өз билгениңди бербеген көктүгүң калбады.

«ыйнат ордунан туруп кетмек болгондо ∆үрсүн аны узата карап туруп калды: "ћен туура кылдымбы? јта-энем мени ойлоп кабатыр болуп жатат, айлам канча" деп улутунуп алды, короого кирип келаткан Ѕа€манды көрүп:

- јлиманды тараганда ала келсең болбойбу? - деди.

- Ѕиз эрте тарадык да, алар эки сааттан кийин тарашат. ∆өн эле жүрө бермек белем апа, анан барып ээрчитип келем.

- ћейли, үйгө кирип чечинип бирдеке ичип ал, анан барсаң.

- ќоба.

- —адага болойун десе, - ойлуу аны артынан карап өзүнчө жалынып алды, - эстүү болот. јсти кайнагамдарды тартпаса экен..

Ќариман эшиктин алдында ойноп жаткан, ал жүгүрүп келип:

- јпа, Ѕа€ман акем келдиби? - деди этегине жармаша.

- ќоба уулум, Ѕа€ман келди.

- јнда мен акемин калеми менен сүрөт тартам!

- ћакул, - тойпоңдоп жүгүрүп кетти, - байкуш ∆еңиш тирүү болуп балдарынын чоңойгонун көрсө жакшы болбойт беле? - деп күбүрөнүп өзүнчө сүйлөп алганын сезе эки жакты элеңдей карады: "Өзүнчө сүйлөнүп жинди болойун деп калган го деп айтат го байкаган киши" деп үйгө кирсе Ѕа€ман чай ичип отуруптур:

- јпа, мен эсептен беш алдым, - эдиреңдей сумкасынан дептерин алып көрсөттү, - көрдүңүзбү?

-  өрдүм балам, ушинтип жакшы окугун, ээ? јлиманды да текшерип турбаса болбойт.

- јга өзүм үйрөтөм, мен ударник болдум ушул чейректе, - дептерин кайра салып, дасторконго чоң кишидей бата кылып ордунан турду, - јлиманга кеттим!

- Ѕара гой.

∆үрсүн ал чыккандан кийин өзү дасторконун жыйып, үйүн шыпырып, идиш-а€гын жууп, анан төргө жата кетти: "јр кимиси келип сүйлөй берип чарчатып жиберди, бир аз эс алайынчы, ооругансып турам да" деп көзүн жумуп алып ойгоо көпкө жатты. јңгыча Ѕа€ман менен јлиман келип калды, Ѕа€ман анын сумкасын көтөрүп алган:

- Ѕайкуш, мен баратсам чыгып калыптыр, сумкасын көтөрө албай зорго келатат, - Ѕа€ман күлүп кирди, - апа, кызыңдын эптеп эле жаны бар экен да?

-  ичинекей да уулум, бир эки жылда киши болуп калат, - ∆үрсүн јлиманга карады, - кел бери, бантигиңди чечип койойун, - ал жанына келип тизелей отуруп калды, - жакшы окуп атасыңбы?

- ќоба.. .

- Ўар окуганга жарадыңбы деги?

- ќоба, окуй алам.

- јнанайын десе, кызым акылдуу, эстүү кыз болот да-а, - ∆үрсүн анын бантигин чечип Ѕа€манга сунду, - илип койчу балам, тырышып калбасын. - јл алып мыкка илип отуруп калды. Ќариман кагазга бирдемелерди чийип отурган, - сен эмнеле кылып атасың? - ∆үрсүн андан сурап койду, салмактанып ооруп турганга алаксыгысы келди.

- ћенби? - Ќариман култуңдай карады.

- ќоба.

- Үй тартып атам, - ал ордунан туруп келип, - көрдүңүзбү там тарттым, мен чоңойгондо ушундай үй салып сизди алпарып алам.

- “илегиңден сенин, аман-эсен жүрүп эр жетсеңер ал дагы болоор, кайрымдуу болсоңор эле болду.

∆үрсүн телмире ойлуу үчөөнү карап отура берди.

***

ќморбай Ёмилди барып ооруканадан жаткан жеринен көрүп келди.  елип жумушуна барып баарын бир сыйра тескеп койуп үйүнө келди. јс€ эшикте кир жууп отурган, аны ал кир жуугучка жууп жүргөн экен деп ойлогон эле, көрүп эле:

-  ирди ушинтип жууп жүрөсүңбү? - деди.

- ќоба, анан кантип жуумак элем? - јл кайра өзүнө суроо берди.

- ћашинага эле жуубайт белең?

- ћен ага жууганды билбейм агай, бузуп албайын деп эле.. .

- Ѕузулса темир бузулат да, ушунча кирди колуң жооруп бүтөт го, келгенден бери ушинтип жууп жүрөсүңбү?

- ќоба.

- ќй кокуй десе, - ќморбай үйгө кирип машинаны алып чыгып көрсөтүп берди. јнан ага көрсөтүп жатып эңкейип турган кыздын көкүрөгүнүн көрүнүп турганын көрүп ары бурулуп кетти, - мындан ары машинага жуу макулбу?

- ћейли, - јс€ унчукпай ага сууну куйуп анан кирин салып кнопкасын басып иштетти.

- јс€, бүгүн экөөбүз кеңешели, ээ?

- Ёмнени?.

 ыз ага таңгала карады, келгенден бери ал ба€гыдай сүйүүсүн айтып тынчын албай үй иши менен алек болуп калган: "Ѕул кыз мени өлтүрбөсө болду, эмнени дегени эмнеси? »штеп кыйналбай, жаткан жери да€р, тамагы да€р болуп калганга мени сүйбөй калган го, "жаңылдым-жаздым" деп басып кетеби?"

ќморбай аны карап көпкө ойлуу туруп калганда кыз күлүмсүрөй:

- —из менен сүйлөшүүгө дайым да€рмын, бирок мени жашсың дебесеңиз эле болду, - деди жайдары.

ќморбай ичинен "ох" деп алды, анткени ал Ёмилге жана өзүнө жакын дос-туугандарына да айтып, "бир жумадан кийин үйлөнөм" деп койгон эле.

-  ирди бүгүн койо турсаң болмок экен.

- Ёмнеге, эртең базар, мектепке кийиле турган кийимдери кургап калбаса болбойт.

- Өзүң бил! - ќморбай кирип эле кайра чыкты, жүрөгү элеп-желеп, маңдайындагы татынакай кыз өзүнүн колуктусу болоруна бир ишенсе бир ишенбей аны көзү тойбой карап тура берди, - јс€, үйлөнүүгө да€рсыңбы? - деди анан.

-  ачан? - јс€ кайдыгер сурап койду.

- ”шул жумада, эртеңден баштап экөөбүз эки жакка басышыбыз керек, чакыруу билетин да€рдап таратып койсок, калганы бат эле.. - јс€ны тигиле карап калды.

- ћен сизден күткөнүм сүйүү, бир ооз жакшы сөз арнабадыңыз. ћенин сизди сүйүп калганым күнөө катары сезилди окшойт сизге?

- јс€, сен чынында мага жашсың. "—үйөм" деп айтып жүрүп таштап кеткендер канча! —ени мен ички дүйнөм, жүрөгүм менен сүйсөм жетеби? - ќморбай аны көздөрүн күлүңдөтө карап калды, - унчукпай сүйүү арнаган, табышмактуу сүйүү тартуулаган жакшы го дейм?

- “уура айттыңыз, дилиңиз менен сүйсөңүз, сүйбөй койсоңуз да жаныңызда жүрүп эртели-кеч көрүп турганым канчалык бакыт.

јс€ муңа€ жер карап кирди сыгып атканда ќморбай анын колунан кармап кошо сыгышып кирди.

-  олдоруңдун назиктиги, актыгы тим эле үрдүн кызындай сүр берип, жашым ортолой чапканда "сүйөм" деп өлгөн сезимди ойготуп, жандүйнөмө бүлүк салдың го јс€?! —енин түйшүк тартканыңа мен күнөөлүүмүн, сен үлпүлдөп кана маңдайымда турсаң жетет эле, бирок көрүп турасың, кызматчы жалдаганга кудурет жете албай.. . - ќморбай денеси титирей кыздын кулагына шыбырап жатты.

јнын үнү дирилдеп, денеси калтырап турганын көргөн јс€ каткырып ийди. ќморбай өзүн андан оолактата чочуп кетти.

- јгай, сизге эмне болду? - эркектин мындай абалын көрбөгөн кызга күлкүлүү оку€дай күлүп атты.

ќморбай шалда€ түштү:

- "—үйүү, сүйүү" дейсиң да, сүйүүнү билбей туруп.. . Ёркектер ушинтип жандүйнөсү эрип сүйөт! - деп кызды сынай карап койду, - мурда мындай сүйүүнү көргөн жок белең?

- ∆о-ок! ј эмнеге мен андай болбой эле сүйүп жүрөм? - јс€ аны таңгала байоо көз карашы менен суроолуу карады.

- —ен да ошентесиң эгер чындап сүйсөң, сен мени чын сүйбөсөң керек?

- јндай дебеңиз, мен сизди жүрөгүм менен сүйөм!

- ћакул, эртең жумуштарды бүтүрөлү, ээ?

- ∆аным менен макулмун!

- јлтын кыз десе, ишиңди тез бүтүрүп, чай берчи мага.

- јзыр, балдар ойноп кетти эле, али келише элек.

- јлар адашпайт, келип калышат, кабатыр боло бербе, - деп ќморбай кирип кетти.

Ѕир топтон кийин јс€ кирип чай койуп дасторкон жайып атканда балдары кирип келди. „огуу отуруп чай ичишти. јс€ кечкиге тамагын да€рдаганга киришти. “үгөнбөгөн түйшүк аны курчап алса да, ал баарына да€р, болгону ќморбай жанында болсо болду.  үндө окшош жумушту кайталагандан тажаган да жок. „ынында ал аны дили менен сүйгөн, айтканынын баары чындык болчу. Ѕаккан апасы чындыкты жашырып айтпай кеткенине өкүнүп жүрдү: "Ќеге мага ачыгын айтпайт, балким апамдын ким экенин билгендир, кызгангандыр, ошондо да менин жалгыз калаарымды неге ойлободу, жанындай жакшы көргөн кызы эч кимиси жок дүйнөдө жападан жалгыз калганына кайыл болдубу?" деп ойлоп жини келип, кээде ыйлап алчу. Ѕирок ќморбайга жолуккандан бери ойлогону ал, саргайып анын өзүнө сүйүүсүн арнашын күтүп жүргөн, бүгүн капысынан "үйлөнөбүз" дегенин угуп жүрөгү кубанычтан жарылып кетпей аз жерден калды: "ћен ага татыктуу а€л болом, балдарын жакшы карайм" деп ойлоп атты..

Ёртеси ќморбай јс€ны машинасына салып алып бир сыйра кийим алып берди, үйлөнүү тойдо кийчү көйнөккө келгенде ќморбай өзү тандады, өзүнө да жакты, андан кийин кырктай адамга чакыруу билет да€рдатып заказы бат эле бүтмөк болуп экөө кафеге кирип тамактанып отурушту.

- јс€, бактылуусуңбу, жаным? - деп ќморбай анын колунан кармап өөп койгондо:

- јй-й€бай бактылуумун, мага чүпүрөк эмес сиздин сүйүүңүз гана керек!

- јлтыным десе, сүйүүм, жандүйнөм бүт сеники!

- џраазымын сизге, - экөө бири бирине таттуу сөздөрдү арнап көпкө отурушту, аз аздап шампандан ууртап аткан јс€нын эки бети албырып чыкты, - сиз мени таштап кетпейсизби?

- —ени таштабай калайын жаркыным, өлүп эле таштабасам, тирүүмдө ажыратпасын кудай.

- ћен дагы, сизден өлүп ажырабасам карыш бөлүнбөйм!

- Ѕактым, ырысым менин, менин баткан күнүм кайра чыкты, үзүлгөн үмүтүм уланды, ураган тоом кайрадан бийик мунарага айланды!

ќморбай бет маңдайында отурган кызды көзү тойбой карай берди, жалынып-жалбарып атты. „иркин десең, өмүр ортолоп чак түшкө жетип калганда чыккан айдай иймейген ичке белдүү, кара көз сулуу жашоосун шаңга бөлөп, сүйүүсүн арнап отурганы түшкө кирбеген оку€ болбодубу.  афеден чыгып паркка кетишти, отургучка жанаша отуруп алып нени гана сүйлөшпөдү. Ѕакыт деген эмне дешип суроо салып так жооп алалбай жүргөндөр ќморбайга кайрылса азыр ал: "ћенин азыркы бир үзүм бакытым - бир мүнөтүм" деп жооп берет беле? Ѕирок ал өзүнө өзү: "Ѕакыт деген ушул да, менин ар бир мүнөтүм бакытка айланып отурат, мен эми бактылуумун!" деп жар салып кыйкыргысы келип турду. ∆анында ууртунан күлкүсү жайнаган, мөлтүрөп жаңы бышкан алчадай жаш кыз көкүрөгүнө башын жөлөп өз бактысына магдырап ушул мүнөттөрдүн узакка созулаарын тилеп көздөрүн жумуп алган. Өмүр бойу ушинтип тура бергиси келгендей мемиреп көзүн чылк жумуп алган.  өзүн ачып козголсо эле, арамдыгы менен адалдыгы бирдей адам баласын жандап жүргөн тирүүчүлүктө бактысын бирөө жулуп кетчүдөй, ушул бүгүнкү жарыкчылыкты өзүнө ыроологон бир үзүм бактысын колунан чыгарбай өмүр бойу ушинтип коңур жыттуу эркектин колтугунда жан берсе да кайыл, көзүн ачып булганыч жашоону көрбөй магдырап өтүп кеткиси келип магдыроодо..

ќморбай козголду, акырын колтугунан сүйөп өйдө болду, ошол бойдон машинага келип бетинен өөп отургузду да, машинасын ордунан жылдырды. јлар машинадан түшөөрү менен јс€ ќморбайды колтуктап алды. Үйдөн чуркап балдары чыга калды, артында келаткан Ёрнис чоңойуп калганга бир нерсени сезгендей, андан атасын кызганып алды: "Ёмнеге атамды кучактап алды, экөө кайда барышты?" деп ойлонуп туруп калганда жадырап бактылуу күлүмсүрөгөн јс€ экөөнү өөп, анан ага жете берип токтой калды. Ёрнис мостойуп көзүнө жаш кылгыра өзүнө карап турганын көрүп селдейе түштү, негедир бүткөн бойу дүр эте:

- Ёрнис, сага эмне болду? - деп отура калып ийнинен тартып өзүнө каратты, - бирдеме болдубу?

- Ёчтеке, эмнеге атамды кучактап алдың?

- Ёрнис! - ќморбай чочуп кетти.

- ја-а, ошого капа болдуңбу? - јс€ жылма€ тактап сурады.

- ќоба, эмнеге анан атамды кучактап аласың, ка€кка бардың атам менен?! - башын жерге салып дулду€ айтты эле, экөө бирин бири карап туруп, анан ќморбай ага басып келип:

- ”улум, чоңдорго антип катуу айткан болбойт да, эми мындан ары јс€ силердин апаңар болот! - деди башын сылай.

-  ереги жок! - Ёрнис ыйлаган бойдон жүгүрүп кирип кеткенде јс€нын буттары тушалгандай баса албай, ќморбайды карап калды.

-  апа болбо жаным, бала эмеспи, көнүп кетет да, - јс€ны колтуктап алып басып баратканда эки кичине баласы:

- јта, јс€ эжем бизге апа болобу?

- Ёми апа дейбизби? - деп жарыша сурап экөө эки жагынан бучкактай жөнөдү.

- ќоба балдарым, мындан ары "апа" дегиле, макулбу? - ќморбай балдарына эңкейе түшүндүрө сүйлөп атты, - силер јс€ны жакшы көрөсүңөрбү?

- ќоба, жакшы көрөбүз.

- ћен дагы ата, јс€ эжем жакшы, - деп экөө алар менен кошо кирип келишсе, Ёрнис көмкөрөсүнөн жатып алып ыйлап атыптыр, ќморбай анын жанына отуруп алып ага сүйлөй баштады:

- ”улум, сен чоңойуп калбадыңбы. јпаң өлбөгөндө го мен башка а€л албайт элем, бирок биз абдан кыйналдык, үйдө а€л болбосо болбойт экен.. .

- јс€ эже үйдү карап атпайбы, сөзсүз ага үйлөнүш керек беле? - Ёрнис атасына карап тике сүйлөдү, - мен аны эжем деп жакшы көрчүмүн да?

- ќо-оой уулум, андан да жакын болуп калат да, апа деген балага өтө жакын болот, - өзүнө тартып өөп койду, - јс€ эми апаңар болот, аны капа кылбай жүр, ээ?

- ћакул, - Ёрнис муйугансып калды, - эми биз аны апа дейбизби?

- јнанчы, бүгүндөн баштап апа дей бергиле, үч күндөн кийин үйгө коноктор келет.

ќморбай уулунун макул болгонуна ичинен кубанып: "Ѕала да, өөн учурады окшойт, башка бирөөнү эле апа деш кыйын да" деп ойлоду. јс€ өз ишине киришкен, ал кечкиге тамак жасап, үйдөгүлөрдүн курсактарын тойгузуп, балдардын камын көрүү керек эле: "Ёмнеге Ёрнис мени жаман көрүп атат, балким мен алар менен ойноп жүргөнүм себеп болгондур, мени жаш кыз катары кабыл алып аткандыр, ал менден алты гана жаш кичүү да, ошон үчүн мени жек көрүп калабы эми?" деп сарсанаа болуп жатты. Ѕирок анын жүрөгү элеп-желеп, өзү каалап бүт дүйнөсү менен сүйгөн адамына баш кошкону турганы ал үчүн чоң бакыт эле.. .

- јс€! - ќморбай артынан үн салды.

- јзыр.. - јс€ жүгүрүп жетип келди, - эмне болду, агай?

- “амагың да€рбы?

- јз калды, кайнай турсун.

- ћейли, Ќурис уйкусу келип атканынан эле, ачка жатпасын дегем.. .

- Ѕир аз кайнаса эле алып келем, - јс€ чыгып кетти.

јс€ шаша тамагын алып келип уктагысы келип жатып алган балдарды тургузуп, кытыгылап ойготуп, тамагын муздатып анан берди. Ёрнис өзү ичип анан жатып алды, анда азыр кызганыч жок, баарына макул болгондой момурайт. јнтсе да јс€ менен ќморбай андан саксынып сүйлөп калышкан.

ќморбай чакыруу билеттерин таратып Ёмилдин үйүнө келсе, аерде баары бар экен, ооруканадан чыгып келген Ёмилдин аман калганына кудайы кылып жатышкан. ƒостору, тааныштары бүт жүрөт, башын куттуктап келгендер дагы бар. ќморбай Ёмилге жолугуп, —ейде менен учурашып койуп эле кетмек болду эле, Ёмил аны токтотту:

- ќтура тур бир азга, тамак бышып калды, эл кеткенден кийин кеңешели, - Ёмил колундагы билетти окуп көрүп жылмайып койду, - колукту кандай анан?

- ∆акшы, баары жакшы. Ѕуйруса балдардын да көңүлү ойдогудай, жакты көрүнөт, мурунтан алып келип койгонум жакшы болгон экен, тез эле көнүп кетишти.

- ќмке, кечээ мени сабап кеткендер кечирим сурап келишиптир.

- јнан?

- џраазычылыктарын билдирип кетишти.

- јдамдын жакшылыгын билбеген адам болбойт, жакшылыкка жакшылыкча жооп берген чанда, Ёмке. јлар анда адамгерчиликтүү немелер экен.

- ќшондой, мен аларды каматканда эмне? јпам дайым: "Ѕалам, кечиримдүү бол, өчөшкөндүк душмандашуу, душман жаныңда жүргөн ишенимдүү кишиңден чыгат" дечү. ∆алгыз жаныма душман арттырып эмне кылам?

Ёмил ойлуу ќморбайды карады.

- “уура Ёмке, адамга деги эле душмандын эмне кереги бар? Ѕул жалган жашоодо тынч гана жатып өтүүдөн өткөн жакшы нерсе жок, жамандык кылганга да жакшылык кыла бериш керек. Ёми мен барайын, тойго камынышым керек, азыраак конокту үйгө эле батырам го?

- ќмке, кантип болсун?  афеге жүз киши жөн эле батат, бир күнгө сага кызмат кылат. Ёч тартынба ќмке, сенин да эмгегиң бар. Ўакы экөөбүз кантип сени сыйлабай сыртта калалы, эртең кафени үйлөнүү той өтө тургандай жасайбыз.

- –ахмат Ёмке, силерге абдан ыраазымын, кишинин жакшылыгын кантип билбейин. ћына, койну-колтугуңарга тартып жакшы жумуш таап бердиңер, кудайга шүгүр кадыр-барктуу жумуштун үзүрүн көрүп жатам.

ќморбай ордунан турду. Ёкөө коштошуп, ќморбай сыртка чыкты. јл келсе јс€ чыдамсыздык менен күтүп аткан экен, босогодон кирип келээри менен эле ага асыла мойнунан кучактап калды:

- Ёмне мынчалык кеч калдыңыз?  үтө берип тажап кеттим, - өпкүлөп жиберди.

- ∆умуштар чачтан көп. “ойго чакырылгандарды кафеден тосмок болдук, Ёмил баарын өзү да€рдамак болду.

- ќй иий, чын элеби? - јс€ көздөрүн жайната кубанычтуу жадырай карады.

- ќоба, демек тойубуз чо-оң кафеден өтөт, - ќморбай аны кучактап эки бетинен өөп койду, - балдар уктадыбы?

- ∆о-ок, телевизор көрүп отурушат.

- ја-а.

ќморбай үйгө карай кирип баратканда јс€ аны бекем колтуктап алды. Ѕулар мындан үч күн мурун биригип алышкан, кыздын акактай таза сүйүүсүн өзүнө арнап турганы ќморбай үчүн ойго келгис чоң бакыт эле. ∆аш кыздын апаппак сулуу денесине жарашкан оң эмчегинин үстүндө бармак басымдан чоңураак капкара калы аны ого бетер сулуу кылып көрсөтүп, ушул бактысына көзү тумандаган ќморбай кара көз сулуусунун кареги менен тең айланып жүрөгү алып учуп турду. Ѕул бир адам баласынын чандасына келчү бакыт экенин жүрөгү менен сезди, туйду: "√үлсара деле сулуу болчу, ошол сулуулугуна чиренип өтө кесирлүү эле. Өз кесири, текеберчилиги, ичи тардыгы башына жетти, ушул балдардын урмат сыйын көрбөй кеткен өз шору" деп јс€ны кучактап алып ойго батып жатты.

јл бир туугандарын да тойго чакырган. Ёки карындашы, агасы менен иниси болуп эртеси таң атпай келип калышты, алар √үлсара өлгөндө дагы келген эмес. ”луу агасы “емирбай, карындаштары —анамгүл менен јмангүл, иниси јшырбай колдорунан келгенин ала келишкен экен, бир жылкынын акчасы менен келинине көйнөк-жоолуктарын салып бапырап атты.

- »ним, жакшы кылыпсың, балдар менен бой жүргөн болбойт. Ёми бактылуу болгула, балдарды жакшы карагыла, - “емирбай јйшаканды карады.

- ќоба, балдардын милдети оңой эмес. ∆аш экенсиң, күйөөңдү сыйласаң балдарды жакшы карап ынтымактуу жашагыла.

јйшакан аларга чын пейилинен каалоосун билдирди. ”луу агасы сүйлөп атканда башынан эле эч кимиси сүйлөчү эмес, калгандары жөн гана отурушту. јс€ аларга жакты, ал болсо келген конокторду жаны калбай тамагын, чайын да€рдап сыйлап жатты. Ѕул тойго  емелбай дагы чакырылган болчу. “ойго үч күн калган, ќморбай өзү күткөн абройлуу досторун да чакырды. Ѕелгиленген күндү күтүп, туугандары келип жатышты. ќшол кезде бир башкача оку€ болуп кетээрин эч кимиси ойлогон да жок.. .

—үйлөшүп жүргөн жигити албай таштап кеткен јзема јс€ны төрөп, бир айлыгында күйөөдөн төрөбөгөнүнөн жалгыз күн өткөрүп калган “анзил€нын дарегин билип алып, ымыркайды анын эшигине атайын таштап кеткен. Ѕирок ал кызына сыртынан көз салып, бирок бир дагы жолу "энеңмин" деп айткан эмес.  ийин күйөөгө тийип кетип, ал айылга көп каттабай калган. јзема жакында “анзил€нын өлгөнүн угуп, кызы јс€ны издей баштаган. јземанын күйөөсү өлүп, ал үч баласы менен калган эле. јл јс€нын мейманканада иштеп жүргөнүн угуп аерге издеп барса, аны "жумуштан чыгып кетти" дешип, кызын ошол бойдон таппай калган. јкыры издеп жүрүп анын мейманкананын директоруна күйөөгө тийгени жатканын билип, үйүнүн телефонун сурап алдыЕ

“ойго келгендер өздөрүнчө бажактап отурушканда телефон чырылдап калды, јс€ ала койуп:

- јло, бул ким экен? - деди, "тойго келгендерден го" деген ойдо.

-  ызым, бул ќморбайдын үйүбү?

- ќоба.

- ћен үйүңөрдү таппай жатам, сөзсүз жолугушум керек эле, дарегиңерди айтып койчу?

- ја-а, азыр, - јс€ китепчени карап көрүп дарегин толук айтып берди, - келе бериңиздер, тойго келгендердин баары үйгө чогулушуп жатышат, - деди јс€ ойунда эч нерсе жок эле.

- Ѕарып калам кызым, рахмат сага, ал жерде јс€ деген кыз барбы?

- Ѕар, келе бериңиз.

- ћакул анда.

јзема трубканы койуп койду, анын жанында уулу бар болчу. Ёкөө жарым сааттан кийин келип калды. јс€ сыртка чыгып аларды дарбазадан тосуп алды, "ќморбайдын туугандарынан го" деп ойлоду, анткени өзү тараптан келчү эч ким жок эле.

-  елиңиздер!

-  елдик садага, сен јс€сың го?.

јзема ага карай эки колун созо берди, жанында он, он бештердеги боз улан аларды карап турду.

- Үйгө кириңиз, - јс€ аларды үйгө киргизүүгө аракеттенди.

- ∆ок кызым.  елчи, кагылайын, ушул күндү кандай гана күтпөдүм! - анын көздөрүнөн мончоктогон жаш куйулуп колун созо кучактоого умтулду, -  елчи кучагыма, каралдым, мен сени төрөгөн апаң болом!

- Ёмне дейсиз?! - јс€ таңгала бойун ала качты.

- ќоба кызым, мен сени төрөгөн энеңмин!

- ∆алган!.

јс€ үйгө карай жүгүрдү, ал мындайды күткөн эмес, босогого жеткенде алдынан ќморбай чыга калды.

- Ёмне болду, кимдер экен? - дегенде јс€ анын көкүрөгүнө бойун таштап сүйлөй албай ыйлай берди, - јс€ эмне болду, айтчы?.

ќморбай анын ээгинен өйдө кыла көздөрүнө тигилди, ошол кезде јзема уулу экөө жетип келишти.

- “игилерди кетирип жиберчи, көргүм келбейт! - јс€ өзүн токтото тигилерге колун жаңсаганда:

- јс€, каралдым менин, сени канчадан бери издеп жүргөнүмдү түшүнчү садага?! ќоба таарына турган акың бар, - деп јзема жалдырай туруп калды, - ћына бул сенин бир тууганың!

- ћен сизди билбейм, барыңыз дейм!.

јс€ үйгө кирип кетти. ќморбай алардын жанына келип жай сураштырып кирди. јзема болгонун айтып берди, эмне дээрин билбеген ал көпкө ойлуу туруп калды да:

- Үйгө кириңиз, мен ага түшүндүрөйүн, - деди эле:

- Ѕотом, анын күйөөгө тийээрин уктум эле, мен анын кандай адамга чыгаарын билишим керек эле, - деди јзема.

- Үйгө кирип даам ооз тийиңиз, анан көрө бересиз, - ќморбай ага жылма€ карап үйгө колун жаңсады, - сиз јс€нын өз апасы экениңизди кантип далилдей аласыз?

- ќпей ботом, мен өз төрөгөн баламды неге билбейм? јны баккан а€лды да билчүмүн, анын өлгөнүнө аз эле болду, ошодон бери "кызым жалгыз калды" деп издеп жүрүп, эми зорго таптым.

- ∆акшы-жакшы, жай сүйлөшөлү, ушуга чейин "апаңмын" деп бир ооз айтып жолукпасаңыз, же "сени багып алгамын" деп апасы айтпаса кантип ишенет?

- Ѕотом, эмне анчалык тактап калдың? ”шу сен болсоң керек анын жаштыгынан пайдаланып ага үйлөнгөн аткан? - јзема аны бүшүркөй караганча алар төркү бөлмөгө кирип келишти.

- ќтуруңуз, - ќморбай аларга орун көрсөттү. Үйдө көп адам болгондуктан јзема үндөбөй отуруп калды, - јс€, кел конокторго чай алып кел! - деп ќморбай үн салды эле, ал акырын келип стол үстүнө чай койуп анан чыныга куйуп сунуп ары кетти.

- јс€ отурчу, кагылайын. —ен жалгыз эмессиң, бир туугандарың бар, мен турам, "эч кимим жок" деп өзүңдү кор кылып, картаң күйөөгө тийип жатканың эмне, садага? - јзема ушинткенде тык токтой калган јс€:

- Ёмне деп атасыз, сиз кимсиз деги? ћен тааныбайм сизди, азыр өз жолуңуз менен кетиңиз! - деди эле, јзема туруп барып эле болбой кучактап өпкүлөй баштады:

-  аралдым менин, сени көргөнүмө ыраазымын! ∆үрү кеттик үйгө, сени томсортуп таштабай калайын.

-  ойо бериңиз мени, менин эч кимим жок!

јс€ бошонуп алып аны түртүп ийгенде јзема жыгылып кете жаздады эле, баласы кармап калды:

- ∆үрчү кеттик, башка күнү келебиз, - дегенде јзема:

- „ыңгыз, биз азыр кетип калсак кызыма кеч болуп калат.  өрдүңбү, ал аргасыз эле буга тийип аткан турбайбы! - деп кыйкырганда “емирбай туруп келип:

- ћындай жаңжалдын бизге кереги жок, сыйыңыз менен кете бериңиз, башка сөздү кийин сүйлөшөсүз, - деп аста гана колтуктан алып сыртка жөнөгөндө јзема аргасыз кошо басты.

јс€ ыйлап көпкө отурду: "џрас эле апам болсо неге мурун издебейт, мен жападан жалгыз калганда? ћен жылуу сөзгө муктаж эмес белем, анда кайда элең, баса жөн эле айтып жаткандыр, андан көрө бир белгиси бар беле кызыңдын деп сурабай, эгер менин калымды билбесе ал мага эне эмес" деп ойлоп жүгүрүп чыкты. ќтургандар менен ќморбай анын артынан дүргүп тура калышты, алар "чын эле аргасыз жүрүп, эч кимиси жок ќморбайга тийгени жаткан го, эми аны ээрчип кетип калабы?" дегендей ойдо болушту.

јс€ дарбазадан узап бара жаткан а€лдын артынан:

- “октоңуз! - деп кыйкырганда экөө тең токтоп калды, жете келген јс€, - Ёгер сиз мени төрөгөнүңүз чын болсо өз балаңыздын белгисин билет чыгаарсыз, менин каеримде белгимди билесиз? - деди.

- Ёмне дейсиң кызым? —енин ымыркай кезиң али да эсимде, сенин оң жак эмчегиңдин үстүндө чо-оң калың бар, ал а€бай капкара, анан чоң болчу.. . - јзема ыйлап турду, - кагылайыным менин, сени ойлонуп жүрүп азап тарттым го ансыз дагы, келчи каралды-ым! - деп колун созо солкулдап аны көздөй басты.

јс€ эми ишенди, токтоно албады, энесине бойун таштады.  өпкө чейин эне-бала кучакташып ыйлап тура берди. ќморбайлар жабыла чыгып карап турду, көптөн кийин јс€:

- Ёгер сиз менин энем экениңиз чын болсо, менин тийе турган күйөөмө сөз тийгизбей тойдо болуңуз, - деди.

-  ызым, сен мейманканада иштеп жүргөндө эле азгырып башыңы айлантып, анан иштен чыгарып, "үйүнө кетип калган" дешпедиби?

- ∆о-ок, андай эмес. ћен өзүмдүн каалоом менен тийип жатам. ћен десеңиз тынч болуңуз, үйгө кириңиз, - деп аны јс€ колтуктап алганда, јзема аргасыз жөнөдү.

јс€ инисин кучактап өөп, экөөнүн ортосунда келатты. ќморбай анын азыркы бактылуу жүзүн көрүп өзүнчө кубанып турду: "Ёчтекеси жоктой болбой өз энеси табылып калганы жакшы болду, анын да көңүлү көтөрүлүп калат, байкушум көпөлөгүм десе" деп ойлоп турду.

***

∆үрсүн балдары менен бактылуу жашап өз түйшүгү менен. јта-энеси ары айтса да, бери айтса да болбогондон кийин алар аны үч баласы менен конокко чакырышты. ∆үрсүн ал жерде эки күн болуп, кайра эле үйүнө кетип калды. Ѕа€ман бешинчи класска окуп калган, Ќурис биринчиге барганда ∆үрсүн кубанып аны кийинтип алып жетелеп барды. јл жерден мугалимдер аны карап койуп шыбырашып калып атты. Ѕекмырза биринчи классты кабыл алып, Ќурис анын классына кирди. Ѕекмырза ал айылга сырттан келип иштеп жаткан, үйбүлөсү жок эле, бир баласы менен а€лы кетип калып, өзү жалгыз жашачу. ∆үрсүндү көргөндөн бери ага кантип жолугаарын билбей башы катты. јрадан бир ай өткөндө ∆үрсүнгө жолугуу үчүн анын үйүнө келди.

- —аламатсызбы? - деди аны көрүп эле.

- —аламат, келиңиз, - ∆үрсүн утурлай басты, - келген экенсиз?

-  елип калдыкЕ

- ƒеги тынччылыкпы, балдарым бейбаштык кылбадыбы?

- ∆ок-жок, кам санабаңыз, баары жайында, - Ѕекмырза кайсалактай сөздү эмнеден баштаарын билбей калды, - Үйгө кириңиз дебей эле суракка алганыңызга жол болсун?

-  ечириңиз, даам ооз тийгиле! - ∆үрсүн у€ла үйгө жол баштады, - үйдө эркегиң болбосо кыйын тура?

- Ёчтеке эмес, биз балдардын келечеги, окуусу үчүн сүйлөшөбүз, балдардынЕ

- ќоба-ооба, туура айтасыз, мен да ошондой деп ойлойм, - ∆үрсүн аны сүйлөтпөй ага карады, - чай ичиңиз, - дароо эле чай куйуп суна жылмайып койду, - ”шул балдардын келечеги үчүн күнү-түнү ойлонуп келем, "сабакты жакшы окуп, тарби€луу өссө экен" деп бир өмүрүмдү ушуларга арнап олтурам.

- “үшүнөм. „ынында балдар абдан тарби€луу, тентек эмес, өтө кичи пейил, эмгегиңиз текке кетпейт болуш керек.

- –ахмат сизге. Ѕалдарымды адам кылып өстүрсөм өз милдетимди аткарган болоор элемЕ

ќйлуу жер карап отуруп калган ∆үрсүндүн колун Ѕекмырза кармай калды:

-  өп ойлоно бербеңиз, балдар деп жүрүп өзүңүздү таптакыр унутуп койсоңуз керек?

-  елген жумушуңуз жөнүндө унутуп калдыңыз го?.

јл жылма€ Ѕекмырзаны карады да колун акырын тартты, ал койо бербеди.

- ∆үрсүн, чынын айтсам мен деле бойдокмун, экөөбүз баш кошуп алсак эмне болот? - деп айтканда ∆үрсүн ага таңдана көпкө карап калды.

Ёкөө бири-бирин үнсүз карап отуруп калганда Ѕа€мандар жүгүрүп кирип келишип агайын көрүп селдейе туруп калды, Ѕекмырза ∆үрсүндүн колун койо берип чыныны алып ууртап койду.

- Үйгө кирип сабагыңарды окугула балам, јлиман окуудан келе элекпи?

- ∆ок.

Ѕа€ман жооп берип, Ќурис экөө төркү бөлмөгө кирип кетишти.

-  ой барыңыз эми, балдар эмне деп ойлойт? - ∆үрсүн ордунан турду.

- ћен сизден бир жооп укмайын кетпейм, эгер макул десеңиз үстүңүзгө кирип келем, - Ѕекмырза аны үмүттүү карады, - мен сизсиз жашай албайм!

- ћындай сөздү көп эркек айтат болуш керек, бирок көңүлдү табыш кыйын. ћен бул балдарды бутуна тургузмайын эч кимге сөз бербейм да, күйөөгө тийбейм.

- јндай дебечи ∆үрсүн, балдарды тарби€лаганга экөөбүз бирге болобуз. —ен өмүрүңдү өткөрүп жибербе, мен сенсиз жашай албайм, кетпейм дагы!

-  ызык, менден кайсы жакшы нерсени күтүп жатасыз? ћен жалгыз тарби€лаганга ант бергенмин, өлүм алдында жаткан адамга сөз бергенмин. Ёлге журтка сөз кылбай, барыңыз!

- ћен азыр кетем ∆үрсүн, бирок эртең келем. Ѕаары бир сага үйлөнөм, болбосо алакачып кетип калам.

- ќшол кантип болсун, ойлонгонго убакыт бериңизчи, бай болгур?!.

∆үрсүн ыйлап ийди.

-  ечирип койчу, ∆үрсүн. ∆ашоо оңой эмес экенин жакшы билем, балдарга тарби€ бере турган мугалиммин, бирок жүрөктү башкарууга болбойт экен. ќйлон, жаштыгыңды бекерге өткөрүп жибербе.

- ћакул ойлонойун, бирок кайра-кайра келе берип тынчымды албаңыз, терең ойлонуп чечишибиз керек.

Ѕекмырза ордунан туруп үйдөн чыгып кетти. ∆үрсүн отурган жеринде ыйлаган бойдон бүк түшүп калды. јлиман сабактан келип апасынын ыйлап жатканын көрүп:

- јпа, эмне болду, неге ыйлап жатасыз? - деп үйрүлүп түшө калды.

- Ёчтеке, кызым. Ёчтеке болгон жок.  ардың ач го, тамакты ысытып ичкиле, - деп ∆үрсүн өйдө болуп кыздын чачынан сылай жыттап койду, - тура гой.

- џйлабачы апаке, ыйлаба, ээ? - јлиман апасын чопулдата эки бетинен алмак-салмак өөп чечингени кирип кетти.

—ырттан ошол кезде “ахмина кирди, ал дагы келининин көз жашы кургай элек нымдуу жүзүн көрүп:

- Ёмне болду ∆үрсүн, эмнеге ыйладың? - жанына олтура калды, - кыйналдыңбы, айтчы?

- ∆оок, эжекебай, кыйналган деле жокмун, жөн элеЕ

- —ага бир нерсе болгон, айтчы сырыңды, садагам?.

ќшондо ∆үрсүн “ахминаны кучактап алып буркурап ийди. “ахмина унчуга албай аны кучактаган бойдон тура берди. "Ёгер чындыгын айтсам туура түшүнөбү же түшүнбөйбү, балким мен күйөөгө тием десем үч баланы интернатка жеткирип койсо канттим? ћен аларсыз жашай албайм го. јй кудай ай, эми эмне кылам?" - деп ∆үрсүн ойлоно берди.

 өптөн кийин ∆үрсүн ордунан туруп дасторкон жайды. Үнсүз олтуруп тамак ичишти, балдар ичип туруп кетишти. Ёкөө унчукпай олтуруп, анан ∆үрсүн:

- Ёже, мени туура түшүнүңүз, мага бир жигит келип өзүнө турмушка чыгышымды суранып жатат. ћен ага макул эмесмин эже, балдарды өз колум менен чоңойтом деп убада бергем, убадама турам, балдарсыз жашай албаймЕ - деди жер карай.

- јл ким экен, сенин кадырыңа жете турган адамбы?

- Ѕилбейм эже, "сенсиз жашай албайм" дейт.

-  айда иштейт, деги жумушу барбы иштеген?

- Ќурисламдын класс жетекчиси.

- ћугалим тура, ойлонуп көр, өз жашооңду да ойло, - деди “ахмина.

- ћенин эч нерсеге деле көңүлүм жок, кайдан да чыга калды ал, билбейм. "Ёгер жооп бербесең алакачып кетип калам" дейт.

- Ёгер сени чындап сүйсө, кадырыңа жетсе, сен аны түшүнүшүң керек, эркектер катуу сүйсө баарына барат, - “ахмина күйөөсү »ль€з жөнүндө айтып берди, - Ѕилсең мен аны абдан жек көрүп да жүрдүм, бирок ал чыдады, максатына жетти. ќшентип мен күйөөмө уу берип өлтүргөн адамдын кылмышын өмүр бойу жашырып бала-чакама да айтпай жашап калдым. јл азыр мени сыйлайт, колунан келишинче багып жатат, кыскасы мени кор кылбай келатат, ортобузда бир бала бар, - деди ойлуу.

- јй-ии, ошондойбу чын эле? - ∆үрсүн кайнежесине таңдана карады.

- ќшондой, жашоодо баары болот экен. Ѕиз маңдайга жазылганын көрөт турбайбызбы, адам баласы.

- —из капа болбоңуз эже, мен аны менен кетейин деген ойум деле жок, - ∆үрсүн тайсалдай отуруп калды.

- Ёч тартынба, эгер кадырыңа жетчү адам болсо мен өзүм узатам сени. ∆ашоо деген кээде кайгылуу драма болсо, кээде күлкүлүү спектакль, аргасыз көнөбүз, - “ахмина келининин ийнине таптап жылмайып койду, -  өзү ачык болуп алдыдагы жашообуздун баарын билип алып кайгылуусун ары таштап, жакшы жагына ооп кете турган болсок баарын жөндөп албайт белек. “илекке каршы биз тагдырыбызга эч нерсени сезбей туруп туш болобуз.

∆үрсүн үн дебеди. “ахмина эртеси кетпей калды, ∆үрсүн аны атайын Ѕекмырза келерде ички үйгө бекитип койду.

“үш оой ал акырын босогону аттады.

-  андай ∆үрсүн?

- ∆акшы, өзүңүз кандай?

- ќйдогудай, бир гана сенден эмне деген сөз угам деп жүрөксүп турам.

- ћенден оң жооп угам дейсизби анан?

- „ынын айтсам жакшы жооп угам. ∆үрөгүм мени алдачу эмес, негедир сүйүнүп турам.

- ∆аңыласыз, үч баланын түйшүгүн бирөөгө жүктөгүм келбейт. јларга жаман сөз угузуп, жүрөгүн оорутканча өз түйшүгүмдү өзүм тартайын.

- јнтпечи ∆үрсүн, ишенчи мага, балдарды ойдогудай багабыз. ћен аларга өзүң каалагандай ата болуп берем, мени туура түшүнүп, ишенип койчу?!.

Ѕекмырза ага жакындап колун кармамак болгондо ал:

- Ѕаары бир өз атасындай боло албайсыз, өзгөрүлмөлүү жашоодо баары башкача болуп кетиши мүмкүн!.

∆үрсүн өзүн андан оолак кармап чай койду. ќшол убакта “ахмина сыртка чыгып барып жаңы келаткан болуп:

- Үйдө ким бар, ∆үрсүн, үйдөсүңбү? - деп келатканда ∆үрсүн:

-  айнежем келди окшойт, - деп тура калды, - кел эжеЕ

-  елдим, силерден кабар алайын деп эле, - “ахмина өйдө өтүп олтура кетти, - Ѕул жигит ким?.

Ѕекмырзаны карай суроо берди эле, ∆үрсүн жер карай жооп кылды:

- Ѕул киши Ќуристин мугалимиЕ Ќаримандын.. .

- ја-а жакшы экен, - “ахмина аны сынай карап тим болду: "дурус эле жигит экен, эгер менин ордума ата-энем болсо да келинине жооп бермек, багын байлабай баш коштуруп койуум керек" - деген ойдо болду, - балдар окуудабы?

- јлар келип калаар, түштөн кийин окушат да.

∆үрсүн кайнежесин аста кылы€ карады. јл ага көзүн кысып койду эле, ∆үрсүн жер карап калды.

Ѕекмырза унчукпай отуруп: "Ёмне экен, кайнежеси болсо ачык эле айтам, беш жылдан бери күйөөсү жок жашап жаткан келинине боору оорубайбы?" - деп ойлоп жатты.

-  ой, мен кайра эле кетмек элем ∆үрсүн, мени узатып кой, - деп “ахмина ордунан козголгондо Ѕекмырза:

- Ёжеке, олтура турсаңыз бир аз, сиз менен сүйлөшө турган сөз бар эле, - деди.

- јйт, айта гой, - “ахмина ага кулак түрө карады.

- ћен ∆үрсүнгө үйлөнөйүн дегем, сиздер уруксат берсеңиздерЕ

- јпей, ∆үрсүн келиним эле эмес сиңдим азыр, анын кандай экенин билбей туруп эле уруксат берүүгө кантип болсун?  ай жерден болосуң, үйбүлөң кайда, ата-эне, бир туугандарың барбы, билишибиз керек го?

- јла-Ѕукадан болом, агаларым, эки эжем бар, ата-энем өтүп кеткен, бир балам менен а€лым кетип калганЕ

- ј€лың эмнеге кетти эле, балаң болсо жөн кетпегендир?

- Ѕиз эки-үч ай эле жашадык, баламды көргөн да жокмун. Ѕалким сүйө албадым окшойт, ал азыр турмушта, - Ѕекмырза чындыгын айтып олтурду.

- —енин үч балалуу а€лга үйлөнөөрүңдү укса алар каршы болушсачы?

- јлар мени өз эркиме койушкан, "эмнеси болсо да өзүң жактырып үйлөн, бойдок жүрбөй" дешкен.

- ћейли дагы ойлонолу, келинимдин бактылуу болгону керек мага. ƒароо эле үйлөнөм дебе, сүйлөшүп көргүлө! - деп “ахмина ордунан турду эле, алар дагы турду.

Ѕекмырза алар менен коштошуп жөнөп кетти, аны жөнөтүп койуп экөө үйгө кирди.

- ∆үрсүн, өзүң ойлонуп көр. ∆игит сени чындап сүйөт экен, мындай мүмкүнчүлүк ар кимге эле келе бербейт! - “ахмина ∆үрсүнгө карап анын жүзүнө үңүлдү, - ∆үрөгүң менен кеңеш, убактыңды кетирбе!

- Ёже-е, ал балдарыма жакшы карабасачы?

-  арайт, мындай жигиттер чечкиндүү болот.

- »шенбейм, ушуларды өгөйсүнтпөсө дейм. јпамдын, ∆еңиштин арбагынын алдында берген сөзүмдү аткара албай каламбы деп коркомЕ

- Ёч кам санаба, мен турам. Өзүңдү да ойлон, балдарды мен да карайм, көз салып турам.

- —изге ыраазымын эже, сиз гана жардамдашып жатасыз.  ейисем да кашымдасыз, азыр булар жаш, мени түшүнөөр бекен?.

∆үрсүн ойлуу сыртты карады. јнткени дабыштары чыгып балдар кирип келаткан. “апырап кирип келгенде Ѕа€ман:

- јпа, Ѕекмырза агай дагы келдиби? - деп сурап калды.

- ќоба, ал би€кка келип силерге жардам берем дейтЕ - ∆үрсүн эмне дээрин билбей сүйлөп аткан сөзүн да байкабай калды.

- Ёмне кылып жардам берет экен?

- ЅилбеймЕ

∆үрсүн “ахминаны карады эле, ал:

- Ѕа€ман, садага болойун десе, ал агайың апаң менен мурун классташ тура, келет да, - деди.

- ја-а, сиздин классташыңызбы, апа? - деп апасын карап мулуңдап койду.

- »й-ии.

Ёкөө тең калп айтканына у€лгандай балдарды тик карай албай бир-бирине карап туруп калганда Ќариман:

- јл агай мени жакшы көрөт, дайыма математикадан беш койот, - деп секирип койду.

- Ѕекмырза агай а€бай жакшы, - јлиман сөзгө кошула аларды коштоп койду.

- јгайыңарды мактап жатып калбай кийимиңерди чечип, кардыңарды тойгузгула, - “ахмина аларды карап жылмайып алды, - багыңар бар экен садагаларым, ырыстуусуңар, ∆үрсүндү маңдайыңарга жазып койгон тура, - деп аларды артынан карап ойлуу туруп калды.

- Ёже-бала эмнени билмек эле, азыр эчтекени билбейт. „оңойгондо эле түшүнбөсө. јта-энесин эстей жүрсүн деп атайын сүрөтүн чоңойтуп илип койгом.

∆үрсүн ушинткенде “ахмина ага жакын келип:

- ѕейлиңдин кеңдиги океандай эле жансың, сен сөзсүз бактылуу болушуң керек. ќтуз эки жаш эмне, күлгүндөй эле курагың. Ёмесе мен кетейин, жакшылап сүйлөш, анан кандай чечимге келгениңерди мага сөзсүз айт, макулбу? - деп үйдөн чыкты.

- ћакул эже сөзсүз айтам, - экөө өбүшүп коштошту.

∆үрсүн өзүнчө ойго батып калды: "џрас эле али жаш эмесминби, жакшы эле жигит экен, балким төрөп алаармын.  удайга шүгүр, кайненем неберелерине байлык таштап кеткен. Ѕалдарына берген да жокмун, катылуу бойдон турат. „оңойсо окууга өткөрөм, азыр канча балдарды ата-энеси окутмак турсун дурустап кийгизе албай эптеп жашап калышты" - деп көпкө жолду карап турду.

 еч кирип балдарына төшөк салып берип жаткырды да, өзү алардын четине ордуна жатып алып уйкусу келбей улам ары оодарылып жата берди. јнан туруп барып сандыкты ачып, бекиткен акчалары менен алтын буйумдарды алып бир сыйра карап көрдү да, орду менен ороп туруп: " окус кыздары келсе сандыгын колуна берип койом, эмне табаар экен. “ахмина эжеге болсо берчүсүн бергенмин, калганына бергиче уруш чыгарып өздөрүнө өзү кылды", - деп ойлоп, аларды оңойлоп койду. јнан эртелеп турду да, короонун ичинен чуңкур казып акчаларын кошуп көмүп, үстүн белгилеп койду. Үстүнө чөп таштап койду. Ѕалдарга пенси€ чыгартып алып өзү дайым алып турат, төрт баланын эң кичүүсү Ѕелек чоңойгуча алат аны. Ѕелекти бир туугандарынан алыс өсүп калбасын деп  емелбай алып келип турат, ал дагы ∆үрсүнгө ыраазы.  елген сайын неберелеринин жүзү жарык, кийими таза жадырап жүргөнгө ичинен кубанып алат: "Ѕечара, жакшы келин экен, өзү туубаса да өгөйлөбөй багып атат. Ѕуга кудай берет, тилегин берсин" - деп купу€ алкап калат..

Ѕекмырза эртеси кечке маал келди.

- ќо менин жарык күнүм, жадырап жер жүзүнө нурун чачкан, жазгы гүлүм жыттаганда моокумуңду кандырган! - деп жадырап кирип келди.

- јл эмнеңиз, ачык эле келип жүргөнүңүздү бирөө көрсө у€т го.

∆үрсүн ага таарынчы бардай терс карап кетти.

- Ёч кимден коркпойм, менин бирөөдөн корко турган алым жок, өз сүйүүмдү билдирүүгө акым бар! - Ѕекмырза аны кучактап алды - айтчы ∆үрсүн, биз өз бактыбыз үчүн күрөшүүгө акыбыз жокпу?

- ћени жөн эле кыйнап атасыз, - ∆үрсүн анын кучагынан бошонууга аракеттенди, - балдар көрүп калсаЕ

-  өрсө ачык эле айтам, "атаңар болом" дейм!

- Ѕолбойт!

- Ёмнеге?

- јлар чоңойуп калды, мени жек көрүп калышат, мен аларга жек көрүнгүм келбейт.

-  ойсоңчу ∆үрсүн, балдар сени жек көрбөйт, сен аларды багып олтурбайсыңбы. Ѕойго жетсе сени алар түшүнүп сыйлап алышат, коркпочу жанымЕ

- Үчөөнүн кы€л-жоругу үч башка, кандай болуп калаарын билбейбиз да?

- Ѕалдар абдан акылдуу, эч болбосо чоңу ата-энесинин өлүп калганын билет, сенин кандай кылып багып жатканыңа түшүнөт.

- ќоба, балдарым акылдуу болуп өссүн деп тилеп отурам, мээримдүү-боорукер болсо болду, - дегенде ба€тан бери босогодо угуп турган Ѕа€ман кирип келди:

- ќоба, апама сөз тийгизбейбиз, апамды жакшы көрөбүз. јпа, сиз кам санабаңыз, ээ? - деп ∆үрсүндү кучактап калганда јлиман да келип:

- јпа-а, мен сени жакшы көрөм, а€бай жакшы көрөм! - деп бир жагынан кучактап калды эле, ∆үрсүн отура калып экөөнү кучактап ыйлап ийди:

- —адагаларым десе, силер үчүн бүт өмүрүмдү жумшасам да ыраазымын! - Ѕекмырза үндөбөй туруп калды. ∆үрсүн аны бир карап алып анан, - ќйной бергиле, балдарым. Ќариман ойноп жүрөбү? - деди.

- јл эшикте, - јлиман кайра жүгүрүп баратып кайрыла калды да, - јпа, мен сени жакшы көрө-өм! - деп алып босогодон көрүнбөй калды.

- ∆үрсүн, эртерээк эле үйлөнүп алалычы, жумушта же көчөдө сени ойлой берип кыйналып кеттим, - Ѕекмырза артынан кучактап алып шыбырады.

- Ѕир-бирибизди сынабай элеби?

- ћен сенин кандай экениңди элден укканым жетет. Ёл билет, эл тараза, мен элге ишенем. —енин мага ушул гана турмушуң жагат, макул деп койчу? - деп өбөйүн дегенде ∆үрсүн бурулуп кетти.

-  өп шоктонбой үйүңө бар, менин жумушум калды.

- ∆умуш качпайт, тирүүлүктүн бир жакшы мүмкүнчүлүгүнөн өзүңдү алыстатпачы. ∆ашоонун кызык учурун чогуу өткөрөлүчү. —уранам сенден, менден өзүңдү оолактатпачы, жаным.

- Ёмне кыл дейсиң? ћени кыйнап ийдиң го, жаш жүрөгүмдүн согуусу жалаң балдар деп согуп калганда менден кайдагы жылуулукту издеп жатасың?

- ∆ок, андай эч качан болбойт. —ени мага жолуктурган  удай экөөбүздү улуу сүйүүнүн кучагына жеткирет.  өрөсүң го, биз бактылуу болобуз.

∆үрсүн Ѕекмырзанын колунан бошоно албай аргасыз туруп калды. јкыры үнсүз сүйлөштү, дилинде макул болушту, бири-бирине ыкташып көпкө туруп анан ажырашты. ∆үрөктөр жүрөктү түшүндү да коштошушту.

Ѕекмырза ага-эжелерин алып келмек болуп кетти. ∆үрсүн ата-энесине, “ахминага киши жиберди.  өп кечикпей эле Ѕекмырзанын эжеси јкин менен —ейилкан келишти, агасы –осси€га кетип келбей калды. ∆үрсүнгө баары ыраазы болуп атты. ќшол үйдөн нике кыйылып, Ѕекмырзанын иштешкендери келип чакан той өттү. Ёкөө ынтымакташып жашоого, өмүр өткөнчө кол кармашып өтүүгө, тагдырдын табышмактуу даңгыр жолуна бет алышты. Ѕалдар бир аз күн чоочуркап, агайы катары сестенип жүрүп көнүп кетти. "јта деп айт" дегенге ∆үрсүндүн оозу барбады, жөн гана "абаңар" деп сөзгө аралаштырып жүрдү, ошол үчүн алар "аба" дей башташты. Ѕекмырза аларды колу бошой калса эле сабак окутат, ∆үрсүн јлимандын сабагын текшерет. Ѕир үйбүлөдөй эле ынтымактуу жашап калышты. јта-энесинин кубанычында чек жок, эки күндө бир келип көтөрүнүп баарын алып келип турушат. “ахмина да тез-тез келип кабар алып кетет.

Ѕир гана шаардагы агалары анын күйөөгө тийип алганына жини келип өздөрүнчө чогулуп сүйлөшүп жатты. јлар үйдү өрттөмөк болуп чечишти:

- Ѕиз жашаган, чоңойгон үйдө кайдагы бир шурку€ жашаганча мен өрттөп жиберем!.

јдылжан жерди муштай кыйкырып алды.

- “уура, энебиз бизге ыраа көрбөгөн үй мүлкүнүн күлүн сапырып ташташ керек! - Ўарапат аны колдоп калды, - Ёмнеге өлөөрдө бизди ойлогон жок, балдар өлбөсө чоңойот эле го?

- јл ∆еңишти жакшы көрчү да.

- јл баласы болсо, биз деле баласыбыз! -  амилжан чыкты бир жактан, - сандыгында атамдан калган байлык болуш керек эле, аны тигил жок кылды го?

- Өрттөп жиберип эл көбөйгөндө билгизбей сандыкты көтөрүп чыгып кеткиле бириңер.

- ќшол шурку€ кошо өлө турган болуш керек, бизден көрмөк беле?  өп болсо беш литр бензин керек! - деп төртөө кеңешип жатканда “ахмина кирип келди.

јлардын сөзүн укпаган болуп учурашып ага-эжелерине таарыныч кыла кетти.

- Ѕир эне, бир атадан туулуп, бир үйдө бир казандан аш ичип, бир төшөктү тебишип өстүк эле, барып ал-абалымды билбедиңер, ырас чогуу экенсиңер.

- —ураганда эмне, эриң өлсө кайдагы немеге тийип алып у€т кылдың, анан да бир тууганбыз деп койот, - Ўарапат аны сүйө бербей карады, - тигил тул калган келиниң менен а€бай чыгышып атат деп уктук эле го?

- ќоба десең, бизди кашыңарга албай апаңарды көмүп элге көрүнүп атпадың беле?

- јны койуп өзүңөрдү билгилечи, - деп төртөө уруша кетишти.

“ахмина аларды көрүп туруп ичинен иренжип алды: " антип ушулар менен бир тууганмын деп айтам?  ой, жөн эле кетейин, мени эмес өздөрүн сыйлай албай калыптыр, мээримсиздер десе" - деп ойлоп, алар урушуп атканда чыгып кетти.

јл үйүнө келбей дароо ∆үрсүнгө барды да, аларды үйдөн башка жакка көчүрмөк болду. јчыгын айтканда ∆үрсүн коркуп кетти. Өзүнөн эмес, караңгыда өрттөнүп жаткан балдарды элестетип коркту, Ѕекмырзага айтпай эле:

- Ѕул үйдө кайната-кайненемдин изи калган, алардын баскан-турган жерине шек келтирбей башка жакка көчүп кетели, - деди “ахминадан уккандан кийин.

- ћейли, мен жашап жүргөн үй бош турат, ошого көчүп кетели.

Ѕекмырза ага дароо эле макул болду. ќшол эле күнү көчүп кетишти. јрадан эки күн өтпөй эле  амилжан менен јдылжан түндөп келип үйдүн айланасына бензинди чачып туруп өрт койду да түн катып алыска койгон машинасына отуруп жөнөп кетип баратып:

- ќшол шурку€ өлсө үйдүн ордуна башка үй тургузуп койобуз, балдардын аман калганы калаар, - деди  амилжан.

- јжалы болбосо өлбөйт, - деп койду јдылжан кайдыгер.

ќшол кезде алар өз бир тууганынан калган балдарды ойлоп да койгон жок, ал турсун кайдыгер элеЕ Ѕир-бирине кайдыгер мамиледе болгон бул экөө деле катышчу эмес, кээде гана жолуга калышчу, Ўарапат менен ћарапат экөөнө келип урушуп кетчү.  ыскасы бир туугандай мамилеси жок эле, эжелери келгенде келиндери чыгып тосуп алып чай бергенге жарабай, күйөөлөрүнө: "“иги эжелериңди тезирээк кетирчи, эмнеге келишиптир?" - деп чукчуңдап жактырбай турушат.

ќшентип алардан “ахмина түңүлүп калды. ∆үрсүнгө та€нып, жетим дедирбей карап жаткан келинине каралашып жүрө берди: "Ѕир у€дан өскөн балапандар элек, чачырап эмне болдук? Ёки агам а€лдарынан чыга албаса, эжелериме эмне болду, ушунчалык да боору таш болобу? Ёлден у€ласың. јтам балдарын окутам деп канча малын сатты, окуп-чокуган балдары өлгөндө топурак салбады" - деп көп ыйлачу болду. »ль€з анын жанынан чыкпай көңүлүн көтөрүп, тапканын алдына койуп, кадырына жетээр күйөө болуп бергенине ыраазы. ”луу баласы –осси€да иштеп акча жөнөтүп турат, кичүүсү менен Ќурсултан өзүндө, үч баласын кайненеси берген жок, келип-кетип турат.

јкин иниси Ѕекмырзага эч нерсе дей албай кетти: "Үч баласына карабай алып алыптыр, өзү билсин" деген ойдо болду. Ѕекмырза алардын эң кичүүсү, ата-энеси өлгөндөн кийин агасынын колунда жүрүп чоңойгон. Үйлөнгөндө аны эч кимиси тоспой койгондо а€лы кетип калган. ќшондон кийин Ѕекмырза өзү шаарга барып иштеп-окуп, мугалимдикти бүтүп алып ошол жерде иштеп калган. Ёми ∆үрсүнгө үйлөнгөнүнө өзү ыраазы.

Ёки күндөн кийин үйдүн өрттөнгөнүн угуп чогуу барып көрүштү, бирок үйдүн эчтекеси калбай күйгөнүн көрүп тообо кылып турушту, дубалдар гана калыптыр. ∆үрсүн үндөгөн жок. јл өзүнүн акылдуулугу менен балдарын жайгарып:

-  ейибегиле балдарым, бул үйдүн ордуна силер жаңы үй саласыңар буйруса, ушундай бир чоң атаңар бар, алар жардам берет, - деп балдарынын башынан сылай ойлуу артка кайрылышты.

∆үрсүн эми үй сатып алмак болду. Ёң жакшы үй алалбаса да, орто үй сатып алмакка алтындарды базарга алып чыкты. Ѕир жумадай соода кылды, алтындар бир баштык эле, бир күнү ага келген Ѕекмырза көрүп:

- ќй, сенин товарын көп го, - деди таңгала.

- ќоба, бул товарды балдардын чоң энеси калтырган, ушуларды сатып үй алмакмын.

- ќй уу-уй, - деп койду Ѕекмырза, - деги алар мурда соодагер болсо керек?

- ќшондой, кайнатам соодагерлик менен оокат кылчу экен. Ѕуларды бир кезде кереги тиет деп кайненеме бекиттириптир, акчаны алтынга айлантып ката бериптир.

-  ыйын адам экен, келишкен үйү бар эле.

Ѕекмырза ойлонуп калды. ∆үрсүн калганын бекитип акчасын чогултту да, ќш шаарынын өзүнөн бир бөлмө үй сатып алып кирип алышты. “ахмина алардын өзүнө жакын келгенине сүйүнүп, эртели-кеч балдары менен каттап калды. Ѕа€мандар шаарга окуп калды. Ѕекмырза дагы жумушунан которулуп келди. Ѕактылуу үйбүлө, бактылуу жубайлар.

***

јкин азыр эч нерседен капарсыз эки кабаттуу үйдө улуу баласы ∆анболот менен жашап, бактылуу өмүр сүрүүдө. ∆акында экинчи уулу “емирболот үйлөнгөнү турат. Ўахзада аларга болгон шартты түзүп берген. √үкүсү жетинчи класска окуп калган. ∆анболот акыркы курста, “емирболот экинчи курста университетте окуп жаткан.

ќморбайдын тойу кафеде өтүп жатты. “ойго —ейде менен  убатбий да келишти. јс€нын табылган энеси бир аз капа болуп: "„оң эле немеге тиймек эмес, эч кимиси жок деп анын башын айлантып алган да.  антип эле мөлтүрөгөн жаш кыз аны өзү сүйүп калсын?  ызымды кеч жолуктуруп калбадымбы" деп кейип жатты.  елген коноктордун баары экөөнө каалоо тилектерин айтып жатып ар кандай ойдо болгону жашыруун эмес эле.. .

Ёмил менен Ўахзада алардын тойуна үй эмерегин тартуу кылышты, келгендердин көбү үйгө керектүүлөрдү белек кылып, кээси акчалай берип атты. јс€нын жүзүндө бактылуулуктун жеткен чеги көрүнүп башкача ажарлуу. ќморбайды бекем колтуктап ийнине башын жөлөп, жайдары. џрдап-бийлеп, кезек менен жеке каалоолор айтылгандан кийин жабыла столго отурушту. ƒасторкондо эмне гана жок: тооктун бүкүлү бышырылган эти, казы-карта, чучук, түрдүү жер-жемиштер.  өктөн тилегени жерден табылгандай јс€нын кубанычы койнуна батпай толкунданып турду.  елген эл ак батасын берүүдө, аларга карап эң улуусу, кадырлуу коноктордун бири  убатбий ордунан турду.

- Ѕалдарым, - деди ал жаш жубайларды карап, - ар дайым ак жолуңар ачык болуп, ишиңер илгерилеп, көшөгөңөр көгөрсүн! ”луу ћанас атанын арбагы колдоп, өмүрүңөр узун болсун, ынтымактуу жубайлардан болгула, омииийн! - дегенде баары:

- Ѕактылуу болгула! - деп коштоп калды.

 афеден чыккандан кийин ќморбай туугандарын үйүнө алып келип, шаан-шөкөт дагы уланып жатты. Ёртеси үйдөн нике кыйылды.

- ћына эми силер эрди а€лсыңар, бириңердин жүгүңөрдү бириң көтөрүп, бири-бириңерге кайрымдуу болгула! - деди агасы “емирбай.

- Ѕактылуу болгула айланайындар, ынтымак орносун үйүңөрдө.

- —илерди  удай колдосун!

- Ѕири-бириңерге эриш-аркак болуп, көп жашагыла! - дешип конь€ктан ичип күүлдөп олтурган ќморбайдын жолдоштору сүрөп атты.

јгасы менен карындаштары да кубанып жакшы сөздөрүн арнап жатты. јлар деги эле √үлсараны алгандан аны жакшы кабыл алышкан эмес, бул жолу алар ќморбайга ыраазы болуп кубанычтары койнуна батпай алкап отурушту.

ќморбайлар конокторун узатып жатып калышты.

Ёртеси таң атпай Ёмилдер келип калды. јнткени јс€нын апасын коноктоп жөнөтүшмөк.

- Ёми кыз-күйөөңүзгө ак батаңызды бериңиз, - деп Ёмил кайненесин карады.

- јк батамды бербегенде эмне кылам, мынчалык болгондон кийин, бирок јс€ менен жакшылап сүйлөшүп алсам болот эле?

- ћенин сиз менен сүйлөшө турган сөзүм жок. ћурда-кийин же көрбөсөм, таанышканыма үч эле күн болду. јнан менде кандай сөзүңүз болот? - јс€ апасын жактыра бербей үңүрөйө карады.

- Өз макулдугуңЕ - дегенде эле јс€ аны сүйлөтпөй:.

- јнда сиздин ишиңиз болбосун! ƒеги у€лбайсыңарбы, бир кезде таштап койуп, чоңойгондо "мен сени төрөгөнмүн" деп кантип келесиңер? јтасы жок төрөп койуп баланын келечеги менен ишиңер болбой жүрө берип, анан качан ойуңарга келгенде "издедим" деп жетип келесиңер! - јс€ ыйлап жатты, -  ереги жок, менин бир гана апам болгон. јл өлдү, эми жок. јл мени кандай кылып бакканын билесизби?!

-  ой јс€, ачууңду токтот, апаңды капа кылба.  им болсо да, баласынын келечеги үчүн кабатыр болот, антпегин, - Ўахзада аны тыйды.

- Ѕаласынын келечегин ойлогон эне баарына кайыл болот, таштабайт! - деп јс€ чыгып кетти.

јзема үндөбөй отуруп калды, ага да катуу тийди..

јземага баласы экөөнө тең бир сыйра кийит кийгизип, колдоруна он миң сом карматып, койдун жарты этин, кант, конфет кылып толтурушту да, такси чакырып:

- Өздөрү айткан жерге жеткиресиң, - деп жол акысын төлөп жөнөтүп жиберишти.

јс€ ыйлаган бойдон калды: " антип ошону апа деп айта алам? јпамдын өлгөнүнө жыл айлана элек, андан коркуп жүргөн окшойт, ал өлөөрү менен келе калганын, билбесем да менин апам ким, атам ким деп жүрө бермекмин, кайдан таап келе калды? - деп ойлонуп олтурганда сырттан кирген Ўахзада ага эңкейе калып өйдө кылды:

- Ёй-ээй, чоң кыз, болду эми капаланба, алар кетишти. Ёсиң бар, јс€, эненин жүрөгүн сууткан болбойт. ∆ок дегенде иниң менен жакшылап сүйлөшүп койсоң болбойт беле?

- Ёже, кантип? ∆үрөгүмдү мерез кылып таштаган. ћен адегенде угуп эле ошого окшогон эненин кереги жок дегенмин. јпам өз оозу менен айткан да эмес, капысынан уккам. "ћейли келсе келип кетээр, балким жибиирмин" дегем.. .

јс€ алардын жанына келген Ёмил менен ќморбайды карады. јлар ага акыл-насааттарын айтты, көңүлүн көтөрдү, анан чогуу чайга олтурушту. Ѕир чыныдан чайды жаңы куйганда Ўахзада отурган ордунан шарт туруп барып: "Ѕаел!" - деп шыбырады да, көпкө чейин тикесинен туруп алып оозун кыбыратып жатты. Ѕеркилер эмне болуп кеткенине көзү жетпей делдейе карап туруп калышты. Ёч кимиси үндөгөн жок. Ѕир топтон кийин Ўахзада бери бурулду:

- Ёмил, биз үйгө кетпесек болбойт, - деди, - кечирип койгула, жумуш барЕ

- ћакул-макул, таарынбай кеткиле эми. —илердин бизге кылган жакшылыгыңарды эч унутпайбыз, - ќморбай шашып жөнөгөн аларды токтотууга болбосун билип узатып чыкты.

Ўахзада үйүнө келгиче бир нерселерди күбүрөп келатты. Ёмил эч нерсе деген жок, болгону бир кырсыктын болгонун сезип, сарсанаага батып улам кесилиштерден өткүчө тынчсызданып баратты. Ёми жеткенде шашып түшө калган Ўахзада кирип барса —ейде чыгып келе жатып аны көрө койуп:

-  айда жүрөсүңөр, айланайын? Ѕаелди бир кудай сактады! - деп ыйлап жиберди.

- Ёмне болду?

- ∆ыгылып кетиптир, үйдөгү тепкичтерден.

- ∆акшыбы анан?

- ∆акшы эле, азыр эс алып калды. Ѕашы менен тийиптир, ойноп аткан, - —ейде күнөөлүүдөй айтып ичке баштады.

Ёмил экөө кирсе Ѕаел өңү кумсарып жатыптыр.

- ∆үрү, врачка көрсөтпөсөк болбойт, - деп Ёмил уулун көтөрүп алып жөнөдү.

јнын башынын желкеси кара куш тушу томуйуп кетиптир. ƒоктурлар дары сүйкөп, укол беришти да, "үч-төрт күн жата турсун" дегенге макул болушуп, Ўахзада жанында калды.

“ариелди —ейде багып атты.

 үндөр агын суудай аркырап өтө берди. Ёмил шаардын четинен эки кабат, короосу кенен, жер-жемиши жетилген үй сатып алып, кырсыктуу үйдү сатып ийишти. Ѕирок ал үйдө андан кийин деле адамдар туруктуу жашабай калды.  ирген адамдар кокустукка кабылып, бирок аман калышат экен. “үнкүсүн жүрөк үшүткөн шум чыгып, ызы-чуу, ырдап-бийлегендердин үнүн угушкандар ал үйдөн бат эле кетип калып жатышты.. .

Ўахзада бир күнү түш көрдү, түшүндө ћустафа кирип: " ызым сен эмнеге качып кеттиң, кээ-кээде балдарыңды көрүп турбайт белем? —ен коркпо, кызым, чоң балаңды байкабай жыгып алдым, аны көргөн эмесмин да. —ен көп жашайсың кызым, силерге оомат келип турат, кармансаңар бактылуу болуп өмүр бойу ырыскыңар кемибей жашайсыңар. Ѕаарын акыл менен ойлонуп иш кылсаңар укумдан тукумга балдар жашап өтөт. ћага бир гана адам тоскоолдук кылып жатат, ал сенин таенең, силерге жолотпой жолумду тосуп атат" деп ары жактагы ак кийимчен а€лды көрсөтөт, "а бул болсо өзүңдүн апаң, жакшылап карап ал, аларга куран окуп тур!" - деп жүгүрүп жөнөгөндө алардын ортосунда заматта бийик тоо пайда болуп барып, Ўахзада ойгонуп кетти. ∆үрөгү опкоолжуп, көзүнөн жаш куйулуп атыптыр. јл чоочуп ойгонгондо Ёмил дагы көзүн ачып:

- Ёмне болду? - деди.

јл кийинки күндөрү табышмактуу болуп көп сүйлөбөй өзүнчө боло баштаган а€лынан чоочуп калган эле.

- Ёч нерсе болгон жок.

Ўахзада үндөбөй кайра жатып алды.

- —ен бирдеме эле болуп жүрөсүң да, сырыңды айтпай жүрүп ооруп калып жүрбө?

- Ёмил, - деди Ўахзада бери карап ага колун арта салып, - апамды көрбөсөм да куран окутуп койолучу, - деди.

- ћейли, ошону дагы ойлонуп кыйналбай эле, ачык айтпайт белең?

- ќйлонгон деле жокмун, түшүмө кирип атыптыр. Ёртең апамдарды чакыртып келип бир эчки табалы, ээ?

- ќоба, чогуу эле ата-арбактарга куран окуталы, менин атама да канча жылдан бери эстеп окута элекпиз.

Ёмил да ойлуу боло түштү: " удайга шүгүр, ойдогудай жашап жатам, жашообуз жакшы. Ёмнеге атамдын арбагына куран окутуп койууну ойлободум экен?" деген ой заматта башына келип, өзүн-өзү жектеп турду. Ёкөө өз ойлору менен алышып таң атырышты. Ёртеси таң ата —ейделер келди, чоң серке алып келип сойдуруп, түшкө жетпей Ёмил молдо алып келди да куран окутуп эл чакырды.

- јрбак ыраазы,  удай ыраазы, тилегиңер кабыл болсун, ата-арбакты эстей жүргөн жакшы айланайын, -  убатбий бата кылып эл кеткенден кийин алдына келген оокатка куран окуп, анан өздөрүнчө сүйлөшүп отурушту.

- —адага кетейиндерим, ылайым эле ишиңер ийгиликтүү болуп, өмүрүңөр узун, бала-чакаңар менен аман жүрсөңөр экен.

—ейде Ўахзаданын чачын сылай бооруна кысты. јл жанында отурган эле. јл да өз энесиндей ыктай башын жөлөп отуруп: "Ёгер менин апам дагы өлбөсө издеп келмек экен, ал келбес жайда болгону үчүн издемек турсун көзүмө бир сүртүүгө табылбайт да чиркин, тирүү эле болгондо эмне?" деп термеле кайненесинин көкүрөгүнөн башын тарткысы келбей отурганда:

- јл менин чоң апам да, сенин да апаңбы? - деп Ѕаел ага карап атканда баары күлүп калды.

- ћенин дагы апам да, - Ўахзада өйдө боло аны өзүнө тарта өөп, - апамды сагындым, уулум, - дегенде Ёмил аны карап кайра жер карап калды: "Ѕайкушум десе" деп алды ичинен.

- Ѕаел, сен апаңды кызганып жатасыңбы? -  убатбий аны эркелете карады.

- ќоба да, чоң апамды мен жакшы көрөм!

- Ёлинанын да чоң энеси, андан кызганбайсыңбы? - Ёмил уулун күлө карады, - чоң апаң Ёлинаны жакшы көрөм дейт го?

-  алп айтасыңа-ар, чоң апам Ёлина экөөбүздү тең жакшы көрөт, Ёлина жакшы да, - Ѕаел —ейденин тизесине жармаша кетти, - чоң апа ээ, сен мени деле жакшы көрөсүң, ээ?

-  аралдым десе, сени жакшы көрбөй анан. ”шу силердин эле алдыңарга кетсем болот эле, жамандыгыңарды көрбөй өтсөм экен, - небересин жыттап койуп, - ылайым эле жүзүңөрдөн күлкү кетпей, ырыстуу болгула.

- Ёэ байбиче, баарыбыз  удайдын колундабыз. Ѕалдарга  удай ыйман берсин, биз жашаарыбызды жашап койдук, эми бизге балдардан турпак буйруп ызаат-сый менен көмүп койушса арман жок, -  убатбий —ейдени карап жылмайды, - эми биз да кетели.

- ћейли, кетели.

—ейде козголгондо Ўахзада:

- ∆амал эже, апамдарга жанагы эттерден, дагы конфеттерден салып бериңиз, Ёлиналар жешет, - деди эле, ал чоң целлофанга алып келди.

јлар менен Ёмил чыгып машина менен жеткирип койуп, кайра кайрылып кетмек болгондо  убатбий:

-  ир балам, даам ооз тийип чык, - деди.

- —адага кетейин, бүгүн дем алыш эмеспи, кир үйгө.

—ейде да кошумча болду. јл кирип эми олтура бергенде Ёлмар келип калды, экөө көпкө сүйлөшүп олтуруп калышты. Ёлина алардын кызы, аны алып кетиш керек болчу, бүгүн алып келген эле. ќшол убакытта телефон чырылдап калды. —ейде ала койуп:

-  ачан? - деди чоочуй, - ∆оок, ал азыр барат, чогуу эле барабыз, азыр балам!

- Ёмне болду, апа? - Ёмил да үрпөңдөй апасына суроолуу карап калды.

- јкин өтүп кеткен тура, азыр эле үйгө чалышыптыр!

- јнда жөнөйүн, - шашып жөнөмөк болгон Ёмилди —ейде токтотту:

- Ѕотом, жалгыз эле кудагыйым болсо Ўакыны кантип өзүн кетирип койойун, балам? Ўашпа, чогуу барабыз.

—ейде өзү ичке кирип кийинип чыгып жөнөгөндө  убатбий менен Ёлмар да турду:

- Ѕиз да чогуу баралы, - дешип чогуу жөнөштү.

јлар келгенде Ўахзада ыйлап олтурган. јлчусун алып, дароо эле эки машина менен жөнөштү.

Ёмил ќморбайга чалды. јл Ёмилдин досторуна чалды. ќшентип баарына кабар кетти.  ечке жуук жетип келишкенде ∆анболот менен “емирболот үйдүн эшигинде өкүрүп турушкан экен, Ўахзада ботодой боздоп эки а€лдын коштоосу менен үйгө кирди:

- јпа, апакебай, эмне болуп кетти?! - деп сөөктү баса жыгылды, - јпаке, балдарыңды таштап кеттиңби? јли жаш кызыңды кимге ишенип таштадың? - деп бакырып атканда аны а€лдар ары тартып алды:

-  айрат кыл кагылайын, өмүрү кыска турбайбы байкуштун, жакшынакай эле жүргөн, бечара.

- ќшону айтсаң, эки күн мурда эле көргөн элем, оорубай этпей эле эмне болгонун эч ким сезбей калды.  апырай, ажал келсе арга жок тура!

- Ёсиңди жыйып, эки иниңе, сиңдиңе баш-көз бол, садага, - деп Ўахзаданы эс алдырышып, эми јкиндин бетин ачып атканда √үкү келип аны кучактап чаңырып калды.

- јпам, апаман айрылдым, эже-е!

- √үкү, садагам ай, мынчалык эмнеге таш боор болду тагдыр бизге!.

Ёкөө кучакташып ыйлап жатты. јкиндин өлгөнүн угуп Ѕекмырза менен ∆үрсүн, алар менен кошо “ахмина да бирге келди. џзаат-сыйын кылып, келген конокторду эки кабат үйгө жайгаштырып, Ёмил жүгүрүп жүрдү. —өөктү койор күнү шаардан жыйырмадай машина келип, коңшу-колоңу кирип-чыгып жардамдашып, ба€гы кичинекей кыздын ушунча кадыр-барктуу болуп жетилгенине ичинен кубанган эжекеси да жүрдү. Үчүнчү күнү јкинди элүү жети жашта деп жерге койушту. Ёки уулу катар туруп ата салтын улап: "јпамдын карызы барбы?" - деп сурашты: " арызы болсо биз төлөйбүз, аласасы болсо кечтик, апамдын тиги дүйнөсүн берсин" дешти.

ќшол күнү “ураттын жанында дагы бир дөмпөйгөн дөбө пайда болду. Ўахзада анын баардык ырым-жырымын жасап, өткөнүн көз алдына келтирип, түрмөгө жолукканы баргандагы өзүн жек көрө караган энеси көз алдына тартылып, Ёмилдин жанында шаарды көздөй телмирип келаттыЕ


“олук окуйм десеңер, алуу шарты биерде >>>



пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞