»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 

¬атсап: +996777329784
—отка +996700329784
емейл: janyzak@mail.ru

 ниги автора јйгүл Ўј–Ў≈Ќ на кыргызском €зыке

 еремет сүйүү туткуну

—үйүү керемет, сүйүү бакыт, сүйүү жашоодогу унутулгус сезим дешет абалтадан эле ата-бабалар, акындар, жазуучулар... —үйүүгө кабылган адамга кереметтүү мүнөттөрдү тартуулаганы чындык, а сүйүүдөн көңүл калуу өмүрдөн кечүү, жарыкчылык жашоонун кызыгынан алыстап бүт өмүрүн кайгы менен өткөрүү деп айтаар элем...

ќоба, сен сүйгөн адам өзүң сүйгөндөй сүйүп шурудай тизилип өтө берчү өмүрүңдү шаңга бөлөп турса анда бакыт кушу башыңа конгону. —ени сендей сүйбөй, кадырыңа жетпей акактай таза сүйүүңө түкүрүп койбой жүрөк оорутуп, жашооңдун ар бир мүнөтүн кайгы менен азапка салып санаа менен өткөрсө анда сүйүүнүн кимге кереги бар???

—үйбөй эле же сүйүүнү сезбей өмүрлүк жар, уул-кыздын энеси болуп жашоонун ырахатын беймарал өткөрүүгө не жетсин?

Ѕирок жаштыктын делөөрүткөн учкул шамалдай шуулдаган курагы жаштыктын кайталангыс шаңына бөлөгөн кезде кимдер гана башынан сүйүүнү кечиргиси келбейт, ким сүйүп, сүйдүргүсү келбейт?

јкинай да жаштыгына чиренип өзүнүн тагдырынын кайда бурулуп кетээрин билбей, түбөлүк сүйүүнүн кулу болуп, өзү сүйгөн адамга жеткенине кубанып алдамчы сүйүүгө өзүн өзү жипсиз байлаганын сезбеди. Ѕекзат экөө мектепте эле бири-бирине жакшы мамиле кылышчу.

”бакыт жетип мектепти бүтүп, бүтүрүү кечесинде да чогуу болушту. Ўаарга да чогуу келишти. јкинай  ћ”нун орус тил бөлүмүнө тапшырып окуп калды, Ѕекзат юридикалык факультетке окуп, анан алар ар убак жолугушуп турат. јкинай бул сезимге кабылганы өзүн башкача алып жүрдү, Ѕекзатты бүт жандүйнөсү, балалык таза жүрөгү менен сүйдү. ќкууларын бүтүп өз алдынча иштегенге чейин јкинай аны башка кыздардан кызгана берчү, андай убакта өзгөчө өзүмчүл жаралган Ѕекзат аны далай жолу урушуп:

- јкинай, билесиңби сен, мен сени сүйбөйм, эч качан сүйгөн да эмесмин, классташ катары гана мамилебизди сүйүүгө тогобо! - дегенде јкинай:

- —ен абдан эгоистсиң, сүйүп турсаң дагы сүйгөнүңдү айтпайсың, баары бир мен сени эч кимге бербейм! - деп өз оюн бербейт.

Ѕекзат ага таарынып өзү көргүсү, жолуккусу келип турса да келбей жүрүп алды. јкинай анын окуган жерине бир күнү келсе ал бир кыз менен кыналыша ийнине колун коюп бирдемелерди сүйлөшүп күлүп атышкан экен.

- Ѕекзат! - деди көрүп эле, - Ѕери келсең, - јкинай жылдыздуу жүзү менен ага жылмайып койду.

- јзыр, - Ѕекзат эч нерсе дебей жанындагы кызга, -  ечирип кой √улзар, мен азыр, - деди да јкинайга жеткенде ал аны колдон ала ары көздөй басты:

- Ёмне бат эле мени унутуп калдыңбы, Ѕекзат? јны сүйбөйсүң, анын сезими менен гана ойноп жүргөнүңдү түшүн, сен меники гана, меники болосуң, уктуңбу?! - дегенде Ѕекзат каткыра анын ийнине колун арта жанаша басып кетип баратты.

 ыздар мостойо √үлзарды карады:

- ”шу Ѕекзатка ишенбе дебедик беле, ушундай жеңил жигитти билбей биз ишенип алганыбыз жаман, - деди кыздардын бири.

- ќшону айтсаң, жигиттердин алдамчыларына жолуксаң шоруң.

- √улзар, сен ага ишенбе, бул кыз менен дайыма бирге жүргөнүн көрөм, - деп —ырга аны карады.

-  ызда-ар! - деп √улзар кыздарды карап алаканын чапкылады, - ћени ошого алданат деп турасыңарбы, мен деле аны ойнотуп жүрөм, башка жигитим бар!

- √улза-ар, сен такай умныйсың ээ?

- “уура кылат.

- јл жигитиң бул менен турганыңды көрүп койсо кантесиң? - —ырга аны таң калгандай сурады.

- Ѕилесиңерби, чыныгы сүйүү мага келе элек, азыр жигиттердин башын гана айлантып жүрө бериш керек, жаштыктын доорун өзгөчө өткөрүш керек, кыздар, - деди √үлзар каткыра, - ћындайларга башым да оорубайт.

—ырга баш болгон кыздардын бири ага суктана караса, бири аны туура түшүнүп, дагы бири аны: "Ѕул бузулуп бараткан го" деп үнсүз туруп калышты.

јкинай менен Ѕекзат алардан узагандан кийин өздөрүнчө кужулдашып паркка бет алышты:

- јкинай, сен абдан сулуу, акылдуу кызсың, билимдүүсүң окууңду бүтсөң мугалим болуп иштеп өзүң жактырган жигитке жолугасың.

- Ѕекзат дейм, сени мен эч кимге бербейм, сен мени жөн гана кызгантып жатасың, андайга жол берчү мен эмесмин! - јкинай ойноок жаш секелектей оштоно анын чачтарын уйпалап койду, - ∆үрөгүң мен деп гана согорун билип турам.

- јкинай дейм, сен мага жолтоо болбой жүрчү ээ?

- Ѕолом!

- Ёмне үчүн? - Ѕекзат анын жүзүнө эңкейип алып көздөрүнө карап мурдунан чымчып койду.

- ќшого! - јкинай аны жаагына алаканы менен нукуй күлүп качты, - ћен сени ар дайым жанымдан чыгаргым келбейт, уктуңбу?

- ћакул-макул, токто эми, мен сени гана сүйөм, сени гана! - Ѕекзат жетип кучактап калды, - џраазысыңбы эми? -  улагына шыбырай, анын кытыгысын келтире сөөмөйү менен колтугунан нукуп койду.

- ћен билгемин сенин ушинтээриңди, сен меникисиң, меники гана болооруңду жүрөгүм билген! - јкинай өзүнчө жүзү албыра анын мойнуна колун артып алып кубанычтуу сүйлөп атты, - ∆үрөгүм мени алдабайт!

- “уура, мен сенин сүйүүңө сүйүүм менен жооп берем, јкинай. ћен сени гана сүйөм, сүйөм, сүйөм, сүйөм!!!

- –ахмат Ѕекзат, ыраазымын!

 ыз ушул учурда өзүн дүйнөдөгүлөрдүн эң бактылуулардын бактылуусу сезип турду, бирок өмүр бою аны сүйгөнү үчүн өмүр бою ага сүйүүсүн колко кылып жалдырап жашап өтөөрү оюна да келбеди...

јкыркы курсу болчу, Ѕекзат келем деп коюп кечигип жатты. јкинай жатаканасында күтө берип тажап кетип ал окуган окуу жайга жөнөдү, ал келгенде эч нерседен капарсыз гана Ѕекзат ба€гы эле √үлзарды кучактап алып аудитори€нын коридорунда турган экен. ∆анына жетип келип √үлзарга тике карап:

- Өзүңдү сүйдүрөм деп убара болбо, Ѕекзат сени сүйбөйт, уктуңбу, ал мени гана сүйөт! - дегенде ал ага бөйрөгүн та€на мыскылдагандай күлө сүйлөдү:

- ћенби же сенби сүйүүсүн таңуулаган, өзүн сүйдүрөм деп эркектердин артынан жүгүргөн?  олуңдан келбегенден кийин сүйбөгөндүн артынан жүгүргөнчө өлбөйсүңбү?!

- Ёмне-е?! - јкинай ага ачуу чаңырды да, жаакка чаап-чаап жиберди, - ћен сендей сойку эмесмин, биз бала кезден бири-бирибизди сүйөбүз, уктуңбу?

- —үйөт имиш, өзү чуркап жүрөт, мен аныңды бут аарчы кылат бекемин? - деп √үлзар аны чапмак болгондо Ѕекзат анын колун кармай өзүн чаап жиберди:

- Ўурку€!

- Ѕас жаагыңды, мен сендейлердин далайын артымдан жүгүрткөн кызмын, алдагыңдын өлүгүн колуңа карматам, шашпа! - деп √үлзар шашпай ары басып кетти.

-  еттик јкинай, мен сени кызгантайын, дагы жакшылап сүйсүн деп ойлоп жатпаймбы, - Ѕекзат јкинайды белинен кыса кучактап кетип жатты.

јкинай ызаланып алган, көзүнүн жашы мончоктоп агып сүйлөөгө дарманы келбей:

- Ёмнеге мага ишенбейсиң, эмнеге менин сени сүйөөрүмө түшүнбөйсүң? - деп жанында улутунуп кетип атты, - —ен жанымда болсоң эле мага дүйнө сулуу, аалам кең, айланам көрктүү, дүйнөм түгөл, сен жок бир нерселерди жоготкондой жалгызсырай берем, сен аны билбей көрүнгөн кыздар менен жүрөсүң?

-  ечирчи јкинай, мындан кийин эч качан андай болбойт, сенден башканы сүйбөйм деп сөз берем! - Ѕекзат аны өөп койду.

- ћен ишенем сага, баары бир жүрөгүң мени алдабасын билем, сен мендик гана болосуң, чынбы? - јкинай аны жаштуу көздөрү менен карады, - —ен мени сүйөсүңбү, Ѕекзат?

- —өз жок сүйөм јкинай, биз бактылуу болобуз! Ѕыйыл үйлөнөбүз ээ, ошого макулсуңбу?

- ћен сенин жаныңда болсом эле болду, сен мени таштабачы, таштабайсыңбы?

- Ёч качан, эч качан таштабайм!

- ћен сени менен гана бактылуумун Ѕекзат, сенсиз жашоомду эч элестете албайм, - јкинай жигитинин төшүнө башын жөлөй шыбырай берди, - ћен сенсиз жашай албайм, жашагым да келбейт, таштабачы Ѕекзат, таштабайсыңбы мени?

- “ентек кыз десе, ушунчалык сүйгөнүңдү таптакыр билбепмин, мен сени түшүнбөгөнүмдү кара.  ечир јкинай, эч качан таштабайм, сен меники гана болосуң, - Ѕекзат кыздын оозун алаканы менен жаап, -  ечирчи мени, ишен мага, мен сени таштабайм, бир мүнөткө дагы, - ойлуу кучагына кызды бекем кысып алды, - —үйөм деп айтуу оңой, сүйүш кыйын, сенин сүйүүңө сүйүүм менен жооп берем, ишен мага јкинай!

- »шенем сага Ѕекзат, сени балалык байоо кезимден назик жүрөгүм менен кайталангыс сүйүүм менен сүйдүм, сен мени түшүн, таштабайсыңбы мени, таштабачы ээ? - көздөрүнө тигилди, - ћен сенсиз суусу жок какыраган чөлдө, эки жагы көк мелжиген зоонун ортосунда, бороону буюктурган ызгаардуу кышта жападан жалгыз калгандай сезем...

- ∆инди десе, сүйүү адамды жинди кылаарын мен сезбепмин, сенин сүйүүң мени акылыма келтирди. ќоба, бул кайталангыс бир келген өмүрдө дастандарда, ырда, китепте гана калчу сүйүү! - Ѕекзат ордунан туруп куду сахнада рол аткарып жаткандай колдорун жа€ ары басып барып кайра бурулду, - ћен сени өмүрүм өткөнчө колума көтөрүп көзүмдүн карегиндей сактап алууга убада берем! - деп отургучта отурган кыздын тизесине келип тизелей калды, - ћенин жүрөгүм мындан ары сен деп гана согот, жаны-ым!

- џраазымын сага Ѕекзат! - јкинай анын кучагында бактылуу көзүн жумуп алып тура берди. ќшол кезде ары жакта өтүп бараткан кыздарга Ѕекзат көзүн кысып койду эле алар каткырып калышты, јкинай көзүн ачып артына бурула калып тигилерди карай калып өздөрүн карап турган кыздарды көрүп у€лып кетип Ѕекзатты кучактап алган колдорун тартып алды.

- Ёмне болду, Ѕекзат?

- Ёч нерсе... - Ѕекзат кыздарга колун ары карай булгады јкинайга байкатпай туруп, - Ёч нерсе деле болгон жок, өтүп бараткан кыздар го?

- ∆о-ок, алар эмнеге күлөт? - јкинай кайра кыздарды карай, - Ёмне кино көрүп атасыңарбы, башыңардан эчтеке өтпөгөнсүп эмнеге карайсыңар? - деди.

-  араса болбойбу? - деди бири.

- ∆игитиң красавчик экен, - дагы бири ага атайын кычаштана сүйлөдү, - Ѕирок мындай жигиттер сызга калтырат го?

- Ёмитен эле көрүнгөнгө көз кыскан немеге сен ишенип турасыңбы? - деп бири бери басты, Ѕекзат эмне кылаарын билбей ордунан тура калды, -  урбум, жаңылып кала электе мунуңду ташта, бул ар кимдин этегине жыгыла берчү жигиттерден экен, сени алдап жүрсө ишенип атасыңбы? - деп ал Ѕекзатка тике келди, -  ыз жүрөгү назик, мээримдүү, океандай кең, жигиттер силер аны жеңил баа катары түшүнөсүңөр! - јнан јкинайга бурулду, - —ени кучактап туруп алыстан көрүнгөн кыздарга көзүн кысып жаткан неме кийин төшөгүңдөн суурулуп бөтөн а€лга кетип калат, ишенбе?! - деди да басып кетти.

јкинай көздөрүнө жаш толо Ѕекзатты карап тура берди, азыр анын өзүнө карап актанып, жалдырап айткан сөздөрүн уккан жок, көз алдында экөөнүн бала кезден берки бири-бирине жасаган мамилеси, кол кармашып алып ойногон күндөрү, класста отуруп китеп, дептер талашып урушуп кетип Ѕекзаттын өзүнөн кечирим сурагандары тартылып, аны бир кезде түртүп ийди да бак аралай эчкире ыйлап жүгүрүп кетип атты. Ѕекзат анын артынан чуркап жетпей калды. јкинай ыйлаган бойдон жатаканасына кирип керебетке үстөмөнүнөн жыгылып өксүп ыйлай берди: "Ѕүттү" , баары бүттү, мен чын эле аны күч менен сүйдүрө албайм, эмнеге мен аны сүйүп калдым, неге???" - деп ыйлап атканда кирип келген кыздар аны сооротуп:

- —ага эмне болду јкинай, өзүңдү кармачы, ким капа кылды сени? џйлабачы эми, - деп тегеректеп сурап жатты.

јкинай бетин басып алып шолоктой берди. Ёч кимисине жооп берген жок, дүйнөдө бакыт деген эмне экенин сезбей аалам кезип келаткан селса€ктай сезди өзүн, көзүнүн жашы көл дайра болуп агып өзү анын агындысындай ала салып кетип жатты. Ѕирок адам кайгырат, күйүт тартат, өкүнөт өмүр бою, ыйдын арты бар, жаш токтойт, томсорот, муңа€т, акыры жүрөк таштай катып, муздай тоңот...

Ѕирок јкинай ыйлап жатып кайрадан Ѕекзатты көргүсү келди, жанында болгусу келди, ал эмес анын жүрөгүн өзү ооруткандай ага боору ооруй ордунан шашып туруп сыртка чуркап чыкканда анын маңдайында Ѕекзат турду. јнын көргөнүнө кубанган јкинай:

-  ечир мени Ѕекзат, мен сени капа кылып койдум, кечир мени? - деп аны көздөй боюн таштады.

јртынан чыга калган кыздар экөөнүн кучакташып турганын көрүп ийин куушура жылмайып коюп кирип кетти.

- —ен да мени кечирип койчу јкинай, жанагы кыздарга ойноп эле көз кысып койгом, алар туура түшүнбөй сени капа кылып алдым, - Ѕекзат андан кайра-кайра кечирим сурап атты.

- ћен сени сүйөм, - јкинай эмелеги таарынычы кумга сиңгендей уйпаланган чачтарын оңдой, көзүнүн жашын аарчып, тоодой шишиген көзүн андан албай карай берди, карап тура берди.

Ѕекзат: "Ќеге ушунчалык жакшы көрөт мени, а мен муну жакшы көрөмбү, ошону өзүм дагы билбейм. —үйүү деген ушундай болсо кана мен муну сүйгөнүм, сүйүп кете аламбы же таптакыр көрүнбөй кетип калсамбы?" деп кучагында турган кызды а€п андан таптакыр кетмек болуп атты оюнда. јкинайды сооротуп, тынчтандырып коюп Ѕекзат кетти. јны карап туруп: "—ен менин өмүрүмсүң, сен бар үчүн денемде кан жүгүрүп жүрөгүм согуп турат, Ѕекзат сен кайда кетип келсең да мен күтүп тосуп алам, мындан ары эч качан кызганбайм" деп өзүнө өзү ант берип атты. ќоба, сүйүү үчүн баарына чыдап, өлүмгө да барып дүнүйө мүлктү эмес сүйүүнү тандап алып өмүрүн селса€ктык менен өткөргөндөр канча, анын сыңары јкинай да өзүн баарына чыдоого мажбурлап турду.

Ѕекзат ошондон тартып јкинайга көпкө келбей койду. јңгыча акыркы экзамен башталды, окуу менен алек болуп жүрүп аны эстөөгө чамасы жетпеди. јкинай дипломун алып айылына барып орус тилинен мугалим болуп иштеп, ошону менен катар айылдын көрүнүктүү адамдарын жазып чыкты. »штегенине бир жыл болуп калган, жумуштан жаңы эле келип кийимин алмаштырып жаткан, иниси кирип:

- Ёжеке, сизди Ѕекзат байке чакырып атат, - деп калды.

- Ѕекза-ат? - јкинай бир саамга делдейе карап туруп калды, - Ѕекзат дейсиңби?

- Ѕолбойсузбу, ооба ошол! - »ниси ага бурк этип койду.

јкинай шашпай кийинди да сыртка чыкса Ѕекзат короонун четинде күтүп турган экен, аны көрөөрү менен ылдамдай басып келди.

-  андай јкинай, денсоолук, иштер жакшыбы? - жетип келип бетинен өөп учурашкан Ѕекзатты јкинай мостойо карап:

- ∆акшы, жаман деп уктуң беле? - деди.

- ∆ок-жок, ал абалыңды сурап койойун деп эле... -Ѕекзат ага ыңгайсыздана жооп берди.

-  өрүп турганыңдай.

-  өрүшпөй да кеттик, мен дагы ишке орношуп алып кол бошобой жүрдү.

-  елип койгонуңа шүгүр, балалык токтоло элек кезде баары болот экен Ѕекзат, эми эс акыл кирип токтолуп калдык окшойт, өткөндү кечир...

- Ёмнеге јкинай, сенин күнөөң кайсы, эмне үчүн антип атасың?

- ћен жаштык кылып сенин артыңдан жүгүргөндү оюн көрүп жүргөн экем, көрсө ал менин эч нерсеге түшүнө элек байоолугум тура, - јкинай аны чынында сынамак болду, чын дили менен аны көргүсү келип, кыз намысы аны токтотуп жүргөнүн айта албай өзүн оолак кармады.

- јндай дебе јкинай, мен сени сагынып келдим, көрүшпөгөнүбүзгө канча болду, ишенсең бир көрүүгө зар болдум, - Ѕекзат ага жалдырай колдорунан кармамак болгондо јкинай аны өзүнөн алыс түрттү:

- Ѕекзат, бул шаар эмес, айыл экенин эсиңден чыгарба, эл ушак кылат.

-  ойчу јкинай, сага жетсем деп жүрөгүм элеп-желеп болуп сагынычым толкуп ташкан дайрадай ээ-жаа бербей араң жеттим, сагындым сени! - Ѕекзат болбой эле аны колдон алды, -  өрсө көрө берсин, мен сага үйлөнөм, алардын кандай иши бар? ќозуна алы жетпегендер сүйлөй берет да.

- ќоздон чыккан сөз жаман Ѕекзат, жаманатты болгум келбейт! - јкинай андан боюн ала качып колун бошотту да артка кетенчиктей, - жакшы бар, биз классташпыз, теңтушпуз, ошол бойдон эле калалычы?! - деди эле Ѕекзат аны бура бастырбай кармап калды:

- Ёмне, сенин мага деген сүйүүң аманат беле, күнүмдүккө ойноп сүйөм деп жүрдүңбү ошондо? - деп булкулдатканда јкинай аны карап туруп жылмайды:

- Ѕалалык сүйүү бат кайтат, тоок сүйүү токтолгондо унутулат дегенди билесиңби?

- ∆о-ок, мен мунуңа кошула албайм! —ен башканы сүйүп калгансың го, менден жакшы таап алгансың го? - Ѕекзат жиндене сурап жатты, - ћен сени гана сүйөм деген сөзүң кана, менсиз жашай албайм дебедиң беле?

- ћени сен да, башка да сүйбөйт, менин сүйүүм жоопсуз калган. Ѕашканын, сенин сүйүүңдү эстегим да келбейт Ѕекзат. јрадан эки жыл өттү, мен үчүн эки кылым өткөнгө тете болду, сен сездиңби? ћени каратып туруп башкалар менен кетип калганың жалганбы? - јкинайдын көздөрүнө жаш каканактап чыкты, - анан жалынып сүйдүрө албасымды билдим, сүйүү буюм эмес сатып алгандай, өз жолум менен болгум келди.

џлдый карай бергенде берметтей жылт эткен жаш тоголонуп жүзү ылдый кулады, эрксиз солкулдап ыйлап жатты, экөөнү үйдүн босогосунда турган иниси “имур карап турду. Ѕекзат кызды бооруна кысып ба€гындай кучактамак болуп элдин сөзүнөн, обу жок түшүнүксүз көздөрдөн өзүн эмес кызды а€ды, башын жерге сала андан кечирим сурап атты:

- јкинай, кечир мени, мага ба€гыдай аппак таза сүйүүң керек, мен сенден ошону күтүп келгем, мен дагы сенсиз жашай албасымды билип келгемин, билсең. јлгачкы бала кездегидей жоодурата караган көздөрүңдү көргүм келет, коңгуроодой тунук шаңкылдаган үнүңдү уккум келет!

- Ѕилбейм, таза нерсе кирдейт, тунук суу да кези келсе булганат, бийик тоо урайт, асты адамдын сезими ураган жаман, Ѕекзат!

ќшол убакта туура жолдон апасы Ўайымкүл келатып аларды көрүп ылдамдай басты, аны јкинай көрө калып:

- јпам келатат, мен кеттим, - деп колун тартып алып үйүн көздөй басканда:

- Ёртең мектептен жолугам! - деп Ѕекзат аны узата карап кала берди.

јңгыча Ўайымкүл жетип келип аны тааный койду, озуна Ѕекзат салам айтып жиберди.

- —аламатсызбы?

- ја-а сен белең, жакшы айланайын, - Ўайым ага күлүмсүрөй карап баш ийкеп коюп өтүп кетти.

јл Ѕекзатты таанычу, ошондуктан: "классташы эмеспи, учурашканы келгендир" деп ойлоп тим болду. Үйүнө кирсе јкинай өз бөлмөсүндө экен, апасынын киргенин байкабай китеп карамыш болуп отурган менен анын көкүрөгүндө ыза, муң толгон сагыныч кошул-ташыл болуп, көз жашын ты€ албай атты.

- јкин, классташың шаардан качан келиптир? - деп Ўайымкүл баш багып сураганда:

-  ечээ, - деп кыска гана жооп берди.

 антсе да далайды башынан өткөргөн кексе а€л кызынын үнүнөн бир башкача добушту сезе коюп жанына а€р басып келди.

- —ен ыйлап жатасыңбы? - Ёңкейип кызынын көзүнө карады, - Ёмне болду?

- Ёчтеке деле болгон жок, - јкинай апасын карабай туруп жооп берди.

- ∆өн эмнеге ыйламак элең, кызык, классташыңа жолукканга кубанганыңбы же... - Ўайымкүл бир нерсени сезгендей кызынын жанында туруп өзүнчө ойго батып кетти: "Ѕул соо эмес, “урдугулдун баласын сүйүп калган го.  апырай, ага келин болуп кайсы жакшылыкты көрөм деп жүрөт? џрас, баласы дурус неме, көргөндө жалпаңдап учурашып калат, бирок көздөрү туруксуз адамдай ала качып турат. Ёмне кылсам, урушуп койсомбу, ошондо эле тилимди алаар бекен, өзүм сүйдүм, ишиңер болбосун деп койсо эмне болду? ∆оок мен энемин, анын келечеги үчүн кам көрүп бактысын ойлошум керек" деген чечимге келип үндөбөй чыгып кетти. јл оюнда кызын а€п, ал ыйлаганын токтотсо анан айтайын деп турду. Ѕир топтон кийин анын эшикке чыгып баратканын байкап кайра кирип келатканда:

-  ызым кел отур, чай ичели, - деди.

- јзыр, - деген јкинай өз бөлмөсүнө өтүп тез эле чыкты.

- Ёртең жумушка барасыңбы?

- ќоба.

- Ѕекзат кайда иштеп жатыптыр? - эне кыйыта сурап койду.

- Ўаарда.

-  абагың суз да кызым, эне баладай сүйлөшөлүчү?

- Ёмнени? - јкинай чочуй карады апасын.

- ∆өн эле, өзүң жөнүндө, мына чоңойдуң, иштеген ишиң бар, жыйырма бешке чыгып калдың, жалгыз багып силердин сый урматыңарды көрөмбү деп жүрөм, күйөө балалуу болсом дейм да? - Ўайымкүл кызын сынай карады.

-  ойчу апа, күйөөгө тийгенде эмне...

- Ёмне экен, тиги  айыркүл сени менен эле тең, эки балалуу болуп калды, а сен эчтеке менен ишиң жок.

- Ўашканда эмне апа, буйруган күнү болот да, - јкинай у€лгандай жер караганынан жазбай жылмайып койду.

- ƒеги жигитиң барбы?

- Ёмнеге бүгүн сурап калдыңыз, жигитти эмне кылам, алдыга койгон максатыма жетмейинче эч жакка, эч кимге чыкпайм! -  абагын бүркөй апасына тигилди, - мага экинчи мындай суроо бербеңизчи!

- Ѕерем кызым, анткени мен сенин энеңмин, билишим керек, болбосо мага кыйытып айткандарга берем!

- Ёмне дейсиз? - јкинай апасынын сөзүнө түшүнбөй калгандай сурады.

- ќшол, кыз бала энесине сырдашат, сырын бөлүшөт.

-  ызыксыз апа, эмне деп сыр айтмак элем?

- ”шинтип эле... - Ўайым: "дагы жинине тийип албасам экен" дегендей ойдо болуп, кызына оюндагысын айтып алгысы келди, - Ѕекзат экөөңөрдүн мамилеңер кандай?

- »й-ий апа-а, кызыксыз ушу, ал менин классташым экенин билесиз да?

- Ѕилем, классташтык мамиле башка, экөөңөрдүн көз карашыңар башка го?

-  ереги жок, - јкинай тултуңдай ордунан туруп кеткени калганда Ўайымкүл аны буйрук бере токтотту:

- “окто!

- јйта бериңиз.

- јйтсам сен ага таарынгандайсың, эгер Ѕекзат сага сөз айтып жүргөн болсо ушундайда токтот!

- ƒагы? - јкинай өчөшкөндөй карай берди, - эмнеге токтотом? ћен аны сүйөм апа, түшүнчү мени!

- ћына, эми өзүңө келдиң, чындыкты айттың, - Ёне ойлуу аны карады да, - ќтур, - деди. јкинай отурганда жай гана сүйлөй баштады, - —үйүү кабылганды отсуз куйкалап, делөөрүтүп жеңил адамды камгактай учуруп ээн талаа эрме чөлгө таштайт, сабырдууну жалынына кактап, бороонсуз кайыктырып, калаксыз кайыкка калкытып салмак менен жеңдирет. —үйөм деген оңой, сүйүп өтүш кыйын. јл сени сендей сүйсө жакшы кызым, сүйүүнүн кадырына жетпеген адам сени күйгүзбөй күл кылып ушалап күлүңдү сапырат. —үйүү улуу нерсе, андай улуу сезимге кабылуунун өзү бакыт...

- јпа!

- Ѕолду, тынч отуруп ук. Ѕекзаттын атасы менен бир тууган Ѕердигул деген бар эле, ал азыр өлүп калды, анын а€лы √үлпаары деген бар эле... - ”шуну айтып келатып Ўайымкүл бир топко үнсүз отуруп калды.

- јлар эмне болду эле?

- Ёмне болсун, мындан бир он беш, жыйырма жыл мурун сенин тиги “өрөбек байкең ошо √үлпаары экөө ар кимиси өз алдынча очор-бачар үйбүлө күтүп калганда бири-бирин сүйүшүп калып, эр ортону элүүдөн ашканда кыйла элдин кырына, узун элдин учуна жеткидей кеп-сөз болушкан,

- јнан? - јкинай кызыга кулак түрүп калды.

- јнан... - деп сөзүн башынан баштады Ўайымкүл. - јнда союздун кулай элек маалы, колхоз-совхоздор өз өкүмүн жүргүзүп, элдин карды ток, санаасы жок кези. √үлпаары китепканада иштеп турган кези, Ѕердигул актив болчу. “өрөбек байкең бугалтыр болуп иштеп турган кез. √үлпаары өзүн сулуумун деген а€л эле, качан болсо бойонуп, каштарын керип, сүйлөгөндө өзгөлөргө сынтагып сүйлөчү. Ѕир күнү китепканага баш бага калсам отурган ордунда жок, китеп текченин ары жагында шыбырашкан үндөр чыгып калды, кызыга туруп калдым:

-  ечинде жолугат элек го, келгениңди көргөндөр эмне дейт? - деди √үлпаарынын үнү.

- Ёмне экен, сүйгөнүмө келдим, - өпкөндөй үн угулду.

- јнсыз да Ѕердигул экөөбүздү эмне болоор экен деп кулагын төшөгөндөр көбөйдү.

-  оркпочу жаным, андан көрө ошондон ажырашчы, ээн-эркин жолугуп турганыбызга жакшы.

- Ёми беш балам менен ажырашканча тынч эле жүрөйүн. јлды бойго жетти, бүгүн, эртең үйлөнгөнү турат.

- јның деги дөбөттөй болуп сени жыргатабы? Ѕалдарың эми өзүн өзү бакканга жарап калды, өзүбүзчө жашай берет элек, жолугушпасак сагынып кетем, - Ёркек жанталаша өпкүлөп жатты.

- ќшо дөбөттүн бары да жакшы “өкө, үй кайтарганга дөбөт керек, - √үлпаары шыңк этип кылыктана күлүп калды, - јжырашканда сен мени арачалап кала албайсың да, а€лың экөөбүздү тең өлтүрүп тынаар...

- ќй ошондон коркпой эле койчу, ал бир бышылдаган уй да, бир кылыгы жок, энеңди!.. —ендей а€лды жанагы кемпай кантип жалгыз койо берет, билбейм.

- ќй жөнчү, байкуш күйөөмдү кордобой, ошондон жанагы балдарымды төрөгөмүн да? - √үлпаары кыткылыктап күлүп, экөөнүн үндөрү башкача угула баштаганда кыңка€ ачылып турган каалгадан шырп алдырбай чыга берейин дегенде бутум чалынып тийип кетип тарс этип жабылып кеткен эшиктин үнүнөн улам √үлпаары чыга калды, жоолугун колуна алып алган.

ћен у€лып кетип:

- јзыр эле кире калдым эле жумуштап, - деп ийсем ал мени сүйүңкүрөбөй карап туруп:

- ∆умушуң болсо анан келчи, азыр мен жүдөп-какап китептердин чаңын сүртүп аттым эле, - деди тайсалдай.

- ћакул, - дедим да чыгып кеттим.

∆үрөгүм ооруду: "Ёненин жүрөгү кандай мээримдүү, пейли кенен, дили таза, дешет, бул а€л ушул дөөлөтүнүн үстүндө ушинтип жүрсө а€лдын тазалыгы кайсы?" деп ойлоп бараттым.

√үлпаарынын күйөөсү аны эчен жолу сабап, бутун да сындырып, бирок эч майнап чыккан жок. √үлпаары жалгыз эле “өрөбек байкең менен жүрбөй, көзү түшүп сөз салгандардан да куру калчу эмес. Ёлдин сөзү, ушак-айыңы ал үчүн түккө да турчу эмес окшойт.  абагым-кашым дебей кашка€ басып жүрө берчү. “өрөбектин а€лы кенебеген, карапайым балпайган а€л эле, бир жолу √үлпаарыга жолдон жолугуп калып:

- √үлпаары, мен убагында жаштыгын алып, гүлүн соргон, сен эми шалтаакы болгондо жолугуп чалымды жыргатып жатыпсың, тегеле ыраазымын. јнын күчү экөөбүзгө тең жетет! —ени күйөөң ыраазы кылалбаганынан менин чалыма күнүң калыптыр, мейли! - деп басып кеткен экен.

ќшондон кийин китепканага иштегенин да койду, сөзгө сынып, байкеңи да жолотпой койгон имиш...

-  ызым, буларды мен сага, эмнеге айтып жатканымды түшүнөөрсүң? - Ўайымкүл јкинайды жылма€ карады.

- Ёмнеге...

- ќшол Ѕердигулдун бир тууганы “урдугул, сенин атаңдын иниси “өрөбек - сен эми Ѕекзатка турмушка чыксаң эл эмне дейт?

- јндан эмне болмок эле? - јкинай апасына кабак чытый карады.

- „о-оң у€т болот, уруубузга сөз тийет!  ыз илгертен төркүндүн намысын ойлоп, колунан келсе төркүнгө туу болушу керек!

- Ѕаары бир мен өз каалаган адамыма чыгышым керек го, неге бактымды тобокелге салышым керек апа, сиз мени түшүнсөңүз деги?

- јтаң жаштайыңарда кетип калып, силерди жалгыз багып чоңойттум, "атасы жок кыз ээнбаш, өзүн өзү билип акылсыз болуптур" деген сөздү, наалатыны мага угузуп бактылуу болом дейсиңби кызым? “ерең ойлонуп бир кес, жашсың али, келечегиң алдыда, - Ўайымкүл ыйлап ийди.

- јпа, кечир мени, бирок эч качан Ѕекзатсыз жашай албайм! - Ёне бала кучакташып ыйлап көпкө турушту.

Ѕаланы табасың, багасың кандай кы€л жорук күтөөрүн эч ким билбейт эмеспи. Ёнесинин канчалык какшаганына кыз болбоду, сүйөм-күйөм деп туруп алды, аргасыз Ўайымкүл аны өз оюна койду: "ойлоноор, эсине келээр, Ѕекзаттын сөзүнө ишенип атат, экөөнү кантип жолуктурбай койсом экен" деп Ўайымкүл кирсе чыкса ойлонуп жүрдү. Ѕирок алар жолугушууну токтоткон жок, ал тургай үйлөнөөрүнө аз калганын билип кайыл болгондон башка аргасы жок экенин сезди. ќшондон көп өтпөй эле алар үйлөнүштү. Ўайымкүл кыз-күйөөсүнө ак батасын бергенден башка эчтеке дей албады. Ѕир айдан кийин көшөгөлөрүн алып келген Ўайымкүл:

- Ѕактылуу болгула балдарым, кудай кошсо кубарыңдын акысы барбы дегендей, менде кайсы арга, кудай бак берсин, ырыс-кешиктүү болгула! - деди.

јнан кудагыйына карап сүйлөп отурду:

- Ёэ кудагый, бу-у насип деген ушу тура, туз насип буйруса тээ тиги алыс деңиз жээгинен, јмерика менен √ермани€дан келип келин болуп жерге-жээк күтүп калат тура кыз бала деген.

- ќшону айтсаң, пешенеге жазса-а душманың менен бет карашат турбайсыңбы.  ел, кудагый, эми өткөн-кеткенди козгоп отурбай сыйлашалык, сырдашалык дегендей, дасторконго караңыз, - деди јкинайдын кайненеси «ыйнат, -  үйөө балаңыз да жаман эмес, кудайга шүгүр окуп бүтүп, адвокат болуп иштеп жатат, экөө ынтымактуу болсо биздин колубуздан эмне келмек, кудай экөөнө ынтымак берсин, - «ыйнат кериле сүйлөп эшикти көздөй карады, -  елиндер, күйөө баланы алып кирип кайнене, жеңелеринен көрүндүк алгыла ботом, салтты унутпайлы! - деди.

ќшентип ырым-жырымы бүтүп конок болуп, жаштарга бакыт, байлык баарын ыроолоп, анан кудагыйларын узатышты.

“урдугул анчалык эле бардар эмес эле, Ѕекзаттан кийин да төрт уул, бир кызы бар.  олунда жок болгон менен дымагы күч, мактанып сүйлөгөн немелер, а€лы «ыйнат өзүнө адам теңебей көтөрүлгөн а€л эле. јкинайга келген күндөн эле жакшы мамиле кылбады:

- Ёэ кокуй, азыр өзүм да келин бойдонмун, буга окшогон жумушту көз ачып жумганча жасап койом, - деди бир күнү.

- јпа, тим эле коюңуз, мен кылам, - деп јкинай болбой колунан алмак болгондо анын колун кагып койду:

- ∆өн эле кой, мектебиңе камына бер, кызматчы келин өз жолу менен болгону жакшы-ы.

- јпа!

- јпа дебей кал! - «ыйнат аны акыра€ караганда јкинай көзүнөн жаш кылгыра өз бөлмөсүн көздөй басты.

Ѕекзат үйлөнгөндөн бери үйгө турбайт, кеч келип достору менен жүргөнүн айтып актанып, јкинайдын жандүйнөсүндө эмне болуп жатканы менен иши да жок. јрадан бир ай өткөндө ал шаарга кетмек болду.

- ј сен качан келесиң? - јкинай аны жалооруй карады.

-  удай буйруган күнү, - деп галстугун тагынып атып кенебей айтты ал.

- —ен келгиче мен кантем, Ѕекзат?

- Ёмне болмок элең, жүрө бересиң, кийин жумушуңду которуп, жашаганга үй болгондо чогуу кетебиз.

- ћейли, сен үчүн баарына чыдайм, тезирээк келип тур ээ? - Ёмеле жүрөгү кысылып кабагы бүркөлүп турган јкинай жайдары унчукту, - —агынам, тез-тез келип тур!

-  ызыксың јкинай, “аласка шаарга чейин канча жол, тез-тез келгенде жумуштан калам, өзүң ойлосоң! - Ѕекзат келинчегин ачуулана карады, - андан көрө иштебей эле коюш керек.

-  ойчу эми, сен мени сагынасыңбы деги?

- —агынам дечи, бирок айла канча, жумушка барышым керек. Ёмгиче ордума бирөөнү алып койдубу?

- Ѕул жерде иштесең болбойбу?

- Ёмне, окуп алып өз кесибим боюнча иштебей башка ишке иште дегени турасыңбы? ∆о-ок, - Ѕекзат келинчегин ээгинен көтөрдү, - ј€л алсаң башыңа жүк деген чын окшойт, андан көрө бойдок жүргөн жакшы экен.

- Ёмитен эле менден тажай баштадыңбы? - јкинай күйөөсүнө таарынгандай карады, -  аалабасаң азыр дагы кеч эмес, кете берем!

-  ойчу эми, таарына бербей, ба€гы эле кы€лың калбайт да? - Ѕекзат аны коомай кучактап койду, - мен кечигип жатам, такси кетип калбасын, - Ѕекзат јкинайды өөп коюп шаша чыгып кетти.

ќйлуу анын артынан ээрчий чыккан јкинай карап турду: "Өзүмө өзүм кылдым, акырына чейин чыдашым керек, өз сүйүүмдүн кадырына өзүм жетишим керек. Ѕекзат мени эмес, мен Ѕекзатты сүйгөм, демек аны кармап калууга аракеттенишим керек" деп өз жандүйнөсүндө бороондуу бурганак улуп жатканын жан адамга билгизбей үйгө кирип кетти. јкинай күйөөсү менен эркелешип, жаштыктын жакшынакай жаркын үмүттөрүн бирге кеңешип, бирге чечишем деген тилеги таш капты. Ўайымкүл анда-мында келип кетип турса да кайненесинин кылыктарын оозунан чыгарбады. јнан калса «ыйнат Ўайымкүл келгенде жаркылдап астына барын жайып, ысык оокат жасап бермейинче кетирбейт. Өтө куулугун байкаган ал бир жолу кызынын жүдөп баратканын сезип, мектепке барып жолукту.

- јкинай, эмне мынча арыктап кеткенсиң, эмне, үйүңдө жумуш өтө эле оорбу?

- ∆ок апа, жумуш деле жок, - јкинай эчтеме айтпай апасын жайкады, - ћени ойлобой эле коюңузчу эми, мен чоңойбодумбу?

- ја-а балам, "эненин көөнү балада, баланын көөнү талаада" дегенди билесиңби, көөнүм тынчыбайт, күйөөң качан келет?

-  елет да, жумуштан бошобой жатса керек.

- јндай иштейт экен, чогуу кетпейт белең ботом, ушу кантип болсун? —ен би€кта ал а€кта, үйлөнгөнүңөргө бир ай эле болсо...

- јнан экөөбүз тең кетип калмак белек? - јкинай жер карап күңкүлдөдү. ќшол убакта кенже класста окуган кайниси жүгүрүп келип жанынан өтүп кетти, - Ѕул кайненеме айтып барат.

- јйтса айтаар, корко турган жөнүң барбы, жумуштап жүрүптүр деп кой, - Ўайымкүл кызынын жүзүнөн бир нерсени окуй калгандай: - Ёмне, апаңа жолуктуң деп бирдеме дейби? - деп сурады.

- ∆оок, антпейт деле...

- јнда эмне минтип атасың, андан көрө Ѕекзат эми келсе кошо кетем дегин!

- Ёмнеге? - јкинай апасын карады.

- ∆аңы үйлөнгөндө чогуу болуш керек, алып коюп эле кетип калганы эмнеси, ботом.

-  ойчу апа, мен кеттим, - јкинай жөнөмөк болгондо:

- јй балам ай, өзүңө өзүң шор үйүп алдың окшойт, кантейин, - кейип калды Ўайымкүл.

јкинай ыйлап алды, апасына боору ооруду: "менин азабымды кошо тарта турган болду, эми үйгө барганда кайненем эмне дээр экен?" деп ылдамдай басып үйүнө жетип кирип кетээрде «ыйнат аны атайы тосуп тургандай алдынан чыкты:

- јпаң андай эле сени менен сүйлөшкүсү келсе би€кка келип сүйлөшпөйт беле, эмне талаадан жолугуп жүрөсүң?  удайга шүгүр үй бар, эшик-төрүбүз бар, тоодой таштай болгон кайнатаң турат, бизди теңиңерге албай калдыңарбы?

- јпам жумуш менен жүрүптүр, көрүп калып эле...

- џкы-ы, жөн элеби? Ѕиздин да дос-душманыбыз көп, "кудагыйың жолдон белден жолугуп кызы менен сүйлөшүп турат" десе өлбөгөн төрт шыйрагым калды!

- јпа, ал өзүнүн жумушу менен жүрүптүр.

-  ой ээ, калп айтып көнгөн экенсиң, ата-энең эки жакта өз арабасын сүйрөй албай жүрүп сени тарби€дан алыс кылып койгон тура!

- Ёмне деп атасыз, эне-атамдын тиешеси кайсы?! - јкинайдын жини келип кетти, - “арби€ны жакшы эле алганбыз.

- ∆аакташып тилиң чыгып калган экен, көчүгүм батып калды деп атасыңбы, ы€? - «ыйнат келинине зиркилдей карады, - Өзүбүз каалаганды албай кайдагы тарби€-таалим көрбөгөн немени алып келип, үйүбүздүн кутун учурмай болдуң!

- јзыр дагы кеч эмес, каалаганын алып алсын! - јкинай да тилин тартпай кирип кетип кийим-кечесин жыйнаштыра баштады.

 ичүү кайынсиңдиси карап турган, чыгып барып апасына айткан көрүнөт, ал “урдугулду киргизди.  айнатасы келинине:

- Ѕалам, Ѕекзат келгиче туруп тур, анан өзүңөр чечесиңер. —ага да кыйын, төркүлөбөй туруп апаңа кетип калсаң, эл эмне дейт? јчууңду токтот, айланайын, - деди.

јкинай улуу кишиге тил кайтаралбай отуруп калды ыйлаган бойдон.

—ыртка чыккан “урдугул а€лын урушуп жатты:

- —енин тилиң жаман, эмне кыласың, жолукса жолугуптур, бирөөнүн баласы ал деле, жалгыз кызыңды ойлосоң да келинге сүйлөбөй эле койо тургансың, азыркы балдар өзү билип, өзү чечет.

- ќшол "өзү чечет" деп жүрүп сенин кылганың, Ѕекзатың айткан тилди албайт.

- јлбаса апасы сенсиң, бир эле кы€лыңды тартса оңой болбойт!

-  ы€лым сага эмне кылды, ушунча жылдан бери жашап жүрүп эми билдиңби? - «ыйнат күйөөсүнө атырыла кетти, - ”шу келин келгени үйүбүздөн тынчтык кетти!

-  елинге асылбай өз ишиңди кыл, келин жаш, билимдүү, өз оокатын өзү кылат, - “урдугул а€лына жиндене караганда ал мурдун чүйрүй, оозун кыбырата ары басып кетти.

јкинай ыйлап көпкө отурду да, жумуш кылмак болуп чыкса кайненеси менен кайнатасы экөө отуруптур. јл акырын басып ашканага кирди.  ээде «ыйнат анын жасаган тамагын ичпей өзүнчө башка жасап иччү болду, ар кайсыны айтып күбүрөп шыбырай берет, аргасыз баарын көтөрүүгө туура келди. јрадан үч ай өткөндө Ѕекзат келди, јкинай өз бөлмөсүндө эртеңки өтө турган сабакка да€рданып отурган.

- јпа, кандай турасыңар?  елиниң кандай?

-  андай турмак эле, жүрөт. Үрдүн кызындай үлпүлдөгөн немени алып келип койдуң, келин алып колум узарат экен десе узарбай эле күң болдум, - «ыйнат ага дароо эле наалып кирди, - өзүм билем деп жүрүп кылганың ушу болду...

- јпа, "кандай келдиң, кандай жүрдүң" деп койбой дароо эле арызданып киресиң да, ал кайда? - Ѕекзат апасына нааразы боло сүйлөдү.

- ќтурат, чилистен боло тургансып!

- ќй - ушу! - Ѕекзат колун силке кирип барса јкинай чын эле жазып отуруптур.

-  андай сулуу? - деп артынан келип кучактап калганда јкинай шарт артын карап асылып калды.

-  елдиңби? - экөө бир топко сагынышканын жазып аймалашып турду да:

- јкинай, колуң бошой калганда апама жардам берип койбойсуңбу? - деди Ѕекзат.

- Ёмне дейсиң? - јкинай аны таңгала карады, ал анткени баарын эле өзү жасачу.

- јпам келээрим менен арызданып атат.

- Ёмне кылышымды билбей калдым, кылсам да кылбасам да баары бир апаңа жакпай койдум...

- "јпаңа" дебей, "апама" десең!

- јпама! Ѕолдубу эми?

- —ен ушу ага тил кайрып урушат окшойсуң, ы€? - Ѕекзат келинчегине ачуусу келгендей тиртеңдей кетти, - Ёй, ал деген менин апам, анын алдында бөжүрөп гана кызмат кылып турушуң керек, билдиңби?

- Ѕилем, кылганымды жактырбай кагып атпайбы?

-  өтөр баарын, канткен күнү да мен анын алдында милдеттүүмүн!

- ћага асылмактан өлтүрүп койсун, ата-энеме асылбасын, баарына мен сен үчүн чыдап жүрөм! - јкинай соолуктап ыйлап жатканда «ыйнат баш бакты:

- ќлда-а балам ай, беймаза немеге жолуктуң го-о, кантейин.

- јпа дейм, деги эс алдырасыңарбы?! - Ѕекзат жини келе апасын бир карады да чыгып кетти.

јңгыча “урдугул келип калды, ал кампада кароол болуп иштеп аткан.

-  ел уулум, иш кандай? - деп уулу менен учурашып төргө өттү, - ырас келбедиңби, келинди төркүлөтүп койолу.

- Ёмне-е? - «ыйнат күйөөсүн таңгала карап калды, - ќй кайдагыны ойлоп таба калдың?

- јл дагы бирөөнүн баласы, капаска түшкөн куштай болуп үйүңдө иш кылып жүрсө, ал сага эмне күң болуп келди беле? Ѕолду, эртең союш алып келем, кийитиңди да€рда, келинди төркүлөтөбүз!

- Ѕекзат, атаң эмне деп атат ы€, кийим-кече табыш керек да, оңой бекен төркүлөтүш?

- Ѕолду, оозуңду бас да камын, дагы, - “урдугул Ѕекзатты карады, - “өркүлөткөндөн кийин экөөң чогуу кеткиле!

- јта!

- “октот! —ен а€л алдың беле же аны бизге күңгө алып келдиң беле? - ”улун тике карап калганда Ѕекзат тайсалдап калды.

- јта, барганда үйүбүз болбосо...

- Ёлдин балдарынын баары эле батирде жашап-иштеп үйлүү болуп атат, жаша сен дагы, экөөлөп иштесеңер баарына жетишесиңер! - дегенде «ыйнат да, Ѕекзат да үндөбөй отуруп калышты,

јкинай ичинен кубанып атты. “урдугул а€лынан өтүп бийлик кылайын деген эркек эмес, бирок бир айтканынан кайтчу да эмес. јнын сырын билген эне-бала үндөбөй макул болууга аргасыз эле.

јйткандай эле эртеси “урдугул килейген куйруктуу кой алып келди. Ѕоорсогун жасап да€рданып жатканда «ыйнат:

-  апырай кудагыйга айтып койсок болбойт беле, - дегенде “урдугул ага акыра€ карады:

- Өзүңдөн башканын баары сага келесоо көрүнөбү? ћен аларга эки күн мурун айтып койгом!

- »й да... - «ыйнат унчукпай кам-кашегин бүтүп, жөнөп калышты.

Ўайымкүл күтүп аткан экен, тосуп алышты.  ыз-күйөөсүн, кудаларын сыйлап жөнөттү. јкинай менен Ѕекзат калып калды.  олунан келгенин алдына коюп кыздын көөнү болбосо таздын көөнү дегендей кызы үчүн күйөө баласын а€бай сыйлайт Ўайымкүл, бирок дегеле көңүлү тойбойт, же жүрөгү сезеби, ичи чыкпайт. јлар кетээринде кешигин салып, кийит-кечесин жакшы кийгизип узатты. јрадан он күндөй өткөндө алар шаарга кетмек болгонун угуп, барып калды. «ыйнат јкинайды кетиргиси жок, өзү жактырбаган менен анын кызматы ага жакшы эле да, анысын сыртына чыгара албай:

- Ѕир жыл, бир жыл келин деген кайната, кайнененин колунда эле болгону жакшы эмеспи. Ѕекзат го иши бар, јкинай жумуш тапкыча кыйналышат, - деди кейий.

- Ѕалаң иштеп атпайбы, келин иштегиче жетет, алып калып эмне кыласың? Ёкөө бирге болгону жакшы, - “урдугул ороңдоп койду эле унчукпай бир сыйра төшөнчүсүн берип таксиге салып жөнөтүштү.

јкинайдын кубанычында чек жок, күйөөсү менен ээн эркин жашаганга не жетсин. Ўаарга келгенден кийин бир жумадай гана жанында болду Ѕекзат, андан кийин ар кайсыны шылтоо кылып түн ортосунда, таңга маал келет, кээде кызуу келсе да јкинай унчукпайт, эмнеси болсо да сүйгөнү жанында отурганы ал үчүн чоң бакыт болчу.

”бакыт бат эле жылып өтүп уулду болушту. ќшондо да Ѕекзат кубанган жок. Ѕир күнү жаш баласы менен отурса келип алып:

- Ѕалаң кимге окшошуп калган, ы€? - дебеспи.

-  имге окшошмок эле, атасына эле окшош, - јкинай анын арам оюн билбей эле кудуңдап наристесин кучагына алып өөп алды.

-  ойсоңчу, мага каери окшош, же сага окшобойт, - деп чындап эле баланы колуна алып тигилип калганда јкинай жини келип кетти:

- Ќаристенин окшоштугу азыр билинбейт, болгону түспөлү гана бар, кичине чоңойо түшсө анан окшошуп чыга келет, эмне эле аңдып атасың?

- Ёмнеге ачууланып кеттиң, же билип койот деп коркуп атасыңбы?

- ќоба, сенин ушул сөзүң жүрөгүмдүн канча жеринен тилгендей канап атканын билесиңби?

- —енде жүрөк барбы, болсо да жинди жүрөк да, жүрөгү бар а€л башка! - деп Ѕекзат чалкалай жатып алды.

-  андай болот?

- Ѕашкача!

- јйтпайсыңбы? - јкинай көгөрө сурап туруп алды.

-  ойчу! - Ѕекзат ары бурулуп жатып алганда јкинай:

- ћенин жүрөгүм алп экен, сүйбөсөң да сени зордоп сүйдүрдүм, канчалаган азабыңа чыдап отурам, - дегенде Ѕекзат:

- ∆инди жүрөк ошондой болот, сүйбөгөнгө жармашат, сүйөм деп ыйлап кыз башың менен у€лбай койдуң. Ѕилесиңби, мен сени сүйгөн жокмун, а€дым, - деп шакабалай күлүп койгондо јкинайдын күйбөгөн жери күл болуп кетти.

- ћен сенин жашооңдон атайын кетип калганда эмнеге кайра келдиң, атайын сени көрбөйүн деп качпадым беле?

- ќх-хоо, качкан имиш, мейли эми, максатыңа жеттиң дейли, эмне таптың?

- ћына муну таптым, эми кете берсең да болот!

-  ызык, ал менин атыма жазылган бала, эгер атасы башка болсо айт, мен кете берем.

Ёкөө күндө ушинтип урушуп талашып жашап жатышты. ќшол кезде јкинайдын атасы башка а€л менен жашап жатып, бирок балдарынан кабар алып турчу.  ызына деп үй алып берип киргизип койду. Ѕир жолу Ѕекзат јкинайды а€бай сабап койгон экен, Ўайымкүл келип кызын “аласка алып кетип калды. Ѕирок ага болбой јкинай көгаласы кеткенде эле баласын алып шаарга кайра кетип калды.  ечке маал болчу, үйгө кире берээрде шыңкылдаган а€лдын үнү, эркектин коңур үнү угулганынан јкинай токтой калып тыңшаса Ѕекзат менен чоочун а€лдын үнү даана угулганынан кирип барды, кудай бетин салбасын, экөө тең энеден туума болуп алып төшөк үстүндө аймалашып жаткан экен.

- Ѕекза-ат! - јкинайдын ачуу үнүнөн экөө тең тура калышты. јкинай баласын жаздыкка жаткыра коюп тигил келинди колунан сүйрөп жөнөдү; - Ѕетпак десе, менин төшөгүмдү булгаган акмак, чык эшикке!

“игил жылаңач денесин калкалай шейшепти сүйрөп алып:

-  ийинип алайын, кетем, - деди эле ачуусуна чыдай албай јкинай ыйлап да сүйлөп да жатты:

- ”шул бойдон кет! —ени элге шерменде кылбасам элеби, акмак шурку€, жала-ап! - деп койо бербей сүйрөп баратканда ба€тан бери эмне кылаарын билбей туруп калган Ѕекзат аны кармай калды:

- Ёмне кыласың, кийинип алып кетсин, жөн кой!

- ∆өн койойунбу?! ”шундай шурку€лар үчүн мен токмок жеп отурайын, бул жыргап эркелеп күлүп атсын! - јкинай ага ээ бербей тигини дегдеңдете түртүп чыгармак болгондо Ѕекзат күч менен колунан тартып төргө түртүп жиберди.

“иги келин шашып-бушуп кийинип, колуна туфлисин алды да чыгып кетти. јкинай төшөктөрүн кагып ысырык күйгүзүп өзүнчө дулдуңдап сүйлөбөй убараланып жатты, Ѕекзат унчукпай чукуранып аткан уулун ала коюп эркелетип атты. ќшол бойдон эч кимиси үндөгөн жок. јкинай аны урушуп же ажылдап кетпеди, эч нерсе болбогондой өз тиричилигин жасап жүргөн менен жүрөгү жүз жеринен тилинип атты: "јттиң, неге ушуну сүйүп калдым экен?  анча жолу кетким келип, көрбөйүн деп ойлогон менен кайра эле эстеп туруп алам, эгер мен муну сүйгөндөй бу мени сүйсө мындай кылбайт эле" деп ичинен эзилип жүргөндө Ѕекзат жасакерлене:

- јкинай тоого барып келели, атамдар чакырып атыптыр, - деп калды.

- Ёмнеге чакырыптыр? - јры карап турган бойдон сурады.

- јйылга келип бышыкчылыкка жардам беришсин деген го?

- —ен бар, менин баладан колум бошобой, жардамым деле тийбейт.

- ∆умушчу?

- Ёмне, мен эле барып жардам беришим керекпи?

- “амак-аш жасагандан кыйналып жатыптыр апам, - Ѕекзат негедир күнөөлүүдөй сүйлөп жатты.

- Ѕаралбайм, мен баары бир баладан бошой деле албайм да, - јкинай көңүлсүз айтты муну, - Ѕаланы караганга бирөө керек болот, андан көрө өздөрү эптеп кыла берсин.

- Ёмнеге, баланы деле көрүшө элек...

- Ѕаланы сенин ата-энең келип көрсө эмне болот? Ќеберелүү болгондор жетине албай жүгүрүп келишет экен, же алар аман төрөп алганыма жини келип аткан го?

- јкинай, ал эмне дегениң, кантип эле ошентсин?

-  аалап алган келини болсо келмек, мени желкемин чуңкуру көрсүн деп отургандыр.

- јнтпейт, сен аларга тил тийгизе баштадыңбы, андай болсо каалаганыңды кыл!

- ∆аныма батып бүттү силердин кылганыңар, мен эмес сен каалаганыңды кыл да, өзүң каалаганды алпарып бер!

- —ен ушунчалыкка жеттиңби?

- јлда качан жеткем, сен деп апаңдын уу тилин угуп чыдагам, эми чыдай албайм!

- Ёне-еңди, атаңдын үйүнө кыйынсып атасыңбы?! јндай болсо кеттим, - Ѕекзат кийинип алып чыгып кетти.

јкинай көгөргөн бойдон кала берди, ал оюнда: "јкинай, мен сени сүйгөнүмдөн алардын жактырганын албай сага үйлөнгөмүн, кечирип кой эми, сен барып карыларга жардам бербесең болбойт, мен иштеп турайын" дейт чыгаар деп турган, бирок андай болбоду. јкинай ичи түтөп буулугуп уулун кучактап алып ыйлап жатты. Ѕирок дале аны кайра кирип келеби деген ойдо күтүп жатып уктап калды. Ѕекзат үч-төрт күн жоголуп кетти. јкинай жалгыз уулу менен алек болуп ишин кылып жүрө берди. Ѕекзат анан бир күнү келип алып:

- ћен бир туугандарыбыздын үйүнө сүйлөштүм, карап бергиле дейт. јкинай, өзүбүз үйлүү болгуча ошол жакта жашап туралычы, - деди момун болуп шүмтүрөй.

- Ёмне үчүн өз үйүм турса бирөөнүн үйүнө жашашым керек? Ѕиерде бизге ким жолтоо болуп атат? Өзүбүз жашай албай атабыз.

- —енин эмес, менин атам алып берсе анда башкача болмок, күч күйөөдөй болуп жүргүм келбейт! ∆үрү јкинай, кетеличи, өзүбүз үйлүү болгончо ошол үйдө эле туралы.

-  ой Ѕекзат, сен баары бир мени сүйбөйсүң, андан көрө ушундайда өзүң билип жаша, мен сени жалынып-жалбарып эр кыла албайт экемин, - јкинай ордунан козголуп койбой же өйдө карабай отурган жеринде ары карап алып сүйлөп жатты, -  өрүнгөн менен жүргөнүңдү көрүп, үйгө келбей сарсанаа кылып кыйнаганыңа чыдап түттүм, эми мени кыйнаба, өз үйүмдөн кетпейм.

- —ен үйлүү болуп калдыңбы, атаң алперген үйгө мактанып атасыңбы, мени ошентип басынткың келип атабы, ы€? Ѕаары бир менин а€лымсың, сүйөмбү же сүйбөймбү, алдымбы алдым, демек сен менин айтканым менен болушуң керек, эгер мени сүйгөнүң чын болсо кетебиз биерден, - Ѕекзат кызуулана сүйлөп анын теке маңдайына отуруп алды, - јкинай, сен мени укчу, тилимди алчы! ћени сүйбөйт деп таарынба, мен сени абдан сүйөм, бирок ошол сүйүүмдү далилдей албайм, түшүнчү мени.

 учактап өпкүлөп кирди. ј€л эмеспи, эркектин жылуу сөзү, ысык кучагы заматта эритип, алданганын билбей калат бечара а€л заты. јкинай үнсүз көпкө отурду. Ѕекзат бул жолу ага дүйнөдө кандай таттуу сөздөр болсо ошонун баарын айтты, кетирген кемчилиги, күнөөсү үчүн кечирим сурады. јкыры јкинай аргасыз көндү, өз үйү туруп өзгө үйгө барууга макул болду.

- Ёгерде сен мени алдабай турган болсоң барам, жумуштан өз убагында келесиң, башка а€л менен жүргөнүңдү токтотосуң. ћындайга алың жетпей турган болсо мага сүйлөп убара болбо, - јкинай ага шарт коюп убадасын алмак болду.

- јткарам, эмне десең баарына макулмун, менин тилимди алсаң эле болду жаным, сенсиз мен деле жашай албайт экемин!

јсты-үстүнө түшүп атып јкинайды жибитип алып, Ѕекзат такси алып келди да биртике жүгүн алып чыгып кетишти, үйдү кулпу салып бекитип койушту. јлар кеткендин эртеси Ўайымкүл келип аларды таппай калды.  айда кеткенин билбей күйөөсүнө чалды, ал алаары менен:

- јкинайлар кайда кеткенин билбейсиңби? - деп сурады.

- ∆ок, кайда кетмек эле?

- Үйдө эч ким жок, көчүп кетиптир!

-  ойчу, эки күн мурун эле барып келбедим беле?

-  айдан билем?

- ќшол жерде туруп тур! - деп ќрозбай трубканы коюп койду.

∆арым сааттан өтүп ал келип калды.

- —ен алардын айылга барганын да билбейсиңби? - ќрозбай Ўайымкүлдөн сурады.

-  айдан, айылга барса угат элем го, анда эмнеге келет элем?

- „унак балдар кайда кетишти экен? - Ёкөө эки жерде ойлонуп турганда бир окууну бүтүп, ушу шаарда иштеп жүргөн баласы Ѕектур келип калды.

-  айда кеткенин менден сурагыла, күйөө балага тундуңар го, кызыңардын шору чачынан көп экен, күч күйөө болбойм деп биерден көчүп кетишкен.

- Ёми кайда экенин билсең мени алып бар, - Ўайымкүл уулун карады, -  елип калганың жакшы болбодубу.

- ∆үр,- јнан атасын карады, кичинекейинде кетип калганы үчүн саал таарынгандай, өкүнүчү бардай суз гана, - —изчи? - деп койду.

- јпаңды салып алып алдыга айдай бер, мен артыңдан жүрөм, - деди ќрозбай.

Ѕектур Ўайымкүлдү жанына салып алды да алдыга айдап жөнөдү.  ууша айдаган эки машина келатканын көрүп Ѕекзат үйгө кирип кетти. јл ошол күнү дем алыш болгондуктан үйдө болчу. Үйдүн короосу жок эки бөлмө экен, эшиктин алдына токтоткондо у€лганынан чыга калып:

- јссалоом јллейкум! - деп экөөнө кол узатты.

- јллеки салам. јй бала, бу эмне айтпай-дебей көчө качтыңар? - ќрозбай көрө сала жапыра кетти, - Ѕул үйдү сатып алдыңарбы?

- ∆ок... - Ѕекзат башын кашылап унчугалбай калды.

јңгыча јкинай чыгып келгендерди үйгө киргизди. „айын коюп, ары-бери чызылдата куурдак кыла койду, Ўайымкүл небересин алып отуруп кызын карады: жүзү муңайым, бактылуу болуп турганы сезилбейт. " урган балам" деп сыздап кетти жүрөгү, сыр бербеди,

ќрозбай бак-бак эте:

- ќтко айдаса бокко качкан неме экенсиң, үйдү ээн калтырып бирөөнүн үйүнө көз каранды болбой жашай бербейсиңерби? јл үй экөөңдүн үйүңөр, ким бирдеме деп атат? Ѕекзат, ушу кызым үчүн ушинтип атам, же таластык болсо эле үй алып бере бермек белем?

- јта, өзүбүз үй алабыз, ага чейин тура туралы, - Ѕекзат намыстанып болбой койду.

јкинай атасына карап күлүп калды:

-  ыздын ата-энеси берсе болбойт экен, "көз каранды болбойм" дейт.

- ќй ата-аңдын көрү, намысчылын, мунун, анда баарын да€рдап алып үйлөнбөйт белең?

- Ўарт ошондой болуп калды, буйруса алабыз да.

- јлабыз да эмес, алам де!

- ∆езде, деги јкинай эжемдин көңүлүн оорутпаңыз, сизден суранам, азыр эшиктеги машинаны таштап кетем, мине бериңиз, - деп Ѕектур Ѕекзатты карады, - Ѕаш оту менен бердим!

- “уура кыласың уулум, кыздан алган жарыбайт деген сөз бар илгертеден, кызга болсо бергенге жеткирсин, - ќрозбай бакылдап уулун мактап койду, -  ой болбойт балдарым, өз үйүңөргө барып тайраңдап жашай бергиле.  арачы, бул үйгө эки киши келсе күтө албайсыңар го?

- ћейли жашай беришсин, өздөрү каалагандай болсун, тим кой, - Ўайымкүл сөзгө кошулду, -  аалаган күнү барып алат, же киши киргизип акчасын алып тургула бош койбой.

- “уура айтат, батирге берип койгула, - деп көпкө отуруп ќрозбай баласы экөө бир машина менен кетишти, Ўайымкүл калып калды.

ћашина мурунку моделдеги жигули эле, аны Ѕекзат ошол эле күнү айдап чыгып базардан эт алып келип кайненесин коноктоду. Ёки үч күн жүрүп анан Ўайымкүл айылга кетти. јкинай баласы менен алек. Ѕекзат он чакты күн тынчып эрте келип жүрдү, бирок көнгөн адат калмак беле, бир күнү машинасын айдап жумушка кеткен бойдон келбей, эртеси түштөн кийин келди. јкинай ал келээри менен алдынан чыгып ага:

- —ага жин тийдиби, соосуңбу деги? —арсанаа болуп сени күткөн адам бар экенин, жаш бала менен жалгыз отурганын ойлойсуңбу? - деди.

- »ш чыгып калды, бир достун үйүндө болдум, менин балалуу болгонумду угуп алар келебиз деп атат, таксилеп акча таппасам у€т болобуз го? - Ѕекзат жооп ордуна кайра ага суроолуу карады, ал билет јкинайдын урушпасын.

- Өзүң бил, - јкинай кайра кирип кетти.

Ѕекзат ичинен кым деп алды, анткени аны көптөн бери жүргөн келин күтүп аткан болчу. јл машинаны от алдырып жөнөмөк болгондо јкинай баш багып:

- Ѕирдеме ичип албайсыңбы? - деди.

- ∆ок, тигилердикинен ичип келгем, кечке иштей койойун.

- Ёти€т бол, кечке калбай эрте кел!

- Ёрте эле келип калам, - деген Ѕекзат зуулдата жөнөй берди.

јкинай уулу менен калып калды. ”улу күлүшүп калганга көзүнө жакшы көрүнүп колунан түшүрбөйт, жала€к жууп коюп узун күндө экөө кучакташып уктайт, кайра туруп эмизет. ќшону менен кечке убара. Ѕекзатка ал ишене баштаган, үйдө боло калса уулун алып, өзүн эркелетип көзүнүн агы менен тең айланып калган. јкинай: "Ѕалабыз чоңойот, анан жашообуз ойдогудай болуп кетет. ∆аштыгында кимдер жаңылбаган? јтам деле биз кичинебизде башка а€л алып кетип калбады беле, кокус кетип калса уулумду кор кылбайм, иштеп алам" деп да ойлоп кетет. јл күнү Ѕекзат түн ортосунда келди, иштебей эле таанышынан акча карыз алып алды, кечке Ѕүсайра менен болуп кечинде чарчадым деп кызуу келди.

- »чип алып машина айдаган кантип болсун, этиет бол дебедим беле, тамак ысытайынбы? - јкинай ага боору ооруй карады.

- ”бара болбой эле кой, таң атаарына аз калды, эртең менен ичем, - деп жатып алды Ѕекзат, -  ечке ушул болду, - деп ага эки жүз сомду кармата берди.

Үч төрт күн чындап эле андан кийин иштеди, досу а€лы экөө конокко келгенде аны коноктоп жан-алы калбай бапылдап атты.

- ”шу досум, үйлөндүм, балалуу болдум, кудайга шүгүр иштеген ишим бар, астымда машина бар.

- јзамат Ѕекзат, “аластын јйчүрөгүндөй кызды таапсың, бактылуу болгула.

- јйтканыңар келсин, - јз алып коюп отурушуп кызый башташты белем, эрди-катын экөө дасторкон четинде эле өбүшүп-жытташып жатты. јкинайга ал өөн учурап ичинен жаман көргөн менен сыртынан билгизбеди.

Ѕулар чындыгы эрди катын эмей эле мындай жүргөндөр болчу.

Ѕекзаттын Ѕүсайрасы аларды күтүп дагы бир үйдө отурган.

 оноктор күүгүм кире кетмек болушуп, досу  ыдырбек:

- Ѕекзат, бизди жеткирип кой эми, биз кызып калдык, - деди јкинайга байкатпай көзүн кысып.

Ѕекзат:

- јлбетте, жеткирем да, - дегенде јкинай:

- Өзүң кызуусуң, жолго чыксаң милици€ кармайт, тынч эле эс алсаңчы, - деди.

-  удай сактасын жаным, бат эле келип калам.

- ћаршрутка жүрүп атпайбы, салып эле кой.

- ∆о-ок, жеткиришим керек досумду, - Ѕекзат болбой эле аларды отургузуп алып айдап жөнөдү.

∆олдо келатканда  ыдырбек Ѕекзатты карай отургучка чалкалай минтти:

- Ёэ Ѕеке, а€лдын кусуруна калган болбойт, деген менен жакшынакай а€лың бар экен, балаң турат. ћенин бир акылым сага, бул жолуңдан кайт!

- Ѕир күнү кайтам дос, азыр эмес. Ёмитен а€лдын көзүн караган болбойт, анын үстүнө сулуу кыз менен таттуу шарапты татпаган эркек да эркекпи? - деп каткырып койду.

- ј сенчи, сен дагы бул жолуңдан кайткың келеби? - јйзуура кылыктана  ыдырбектин мойнуна колун ороду.

- ќоба, азыр ойлонуп отурам, бечара а€лдар, биз кечиксек сарсанаа болуп уктабай баласын багып, тамагын жасап алып күтүшөт. Ѕиз ар кайсы шылтоону айтып кулагына кесмеден илип коюп кыйынсынып басып жүрөбүз.

- ј мен кантем анан?

- —ен дагы бирөөнү таап аласың!

- —волоч! - јйзуура аны төшкө эки колдоп чаап-чаап ийди, - —енсиз мага баары супсак, "а€лымдын жанында жатып да сени ойлой берем" деген сөзүң кана?

- Ёркек эмнени гана айтпайт, -  ыдырбек күлүп калды, - Ѕир жомокту уктуң беле?

-  андай?

- ∆омокту.

- Ёмне деген жомок экен ал? - јйзуура чоюштай сурап койду.

- »лгери бир киши а€лы менен жатпайбы төшөктө.  үйөөсү өлө-тала "иштеп" жатса а€лы кем-карчын, сынык казанын айта берет. ќшондо байкуш киши: "баары болот байбиче, кичине үнүңдү чыгарып койчу, жаңы казан сатып берем!" деп атып, акыры "өх" деп кулап түшөт. Ѕир аздан кийин а€лы: "казанды качан алып бересиң?" десе: "ой, берилип атканда айтылган сөз аткарылат деп кайдан уктуң эле?" дептир. јнын сыңарындай, сага да берилип эри-ип турганда айткам да! - деп каткырып калды.

јлар Ѕүсайрага жетип андан ары кетишти...

јкинай уйкусу келбей күйөөсүнөн сарсанаа болуп кеч уктады. јнан бир убакта эшик такылдаганынан чыкса Ѕекзат экен, машинаны сүйрөтүп келиптир. јкинай талкаланган машинаны көрүп жүрөгү түшө:

-  удай сактап өзүңдүн аман калганың жакшы болуптур, кирбей тур! - деп үйгө шашып кирип чыныга суу алып чыгып башына айлантты, - Ѕаары ушуну менен чыгып кетсин! - деп сууну чачып чыныны көмөрдү да, -  ир үйгө!

Ѕекзат ушул саам өзүн жек көрүп кетти, өзүнө үзүлүп түшүп турган а€лын алдап, ымыркай бала менен таштап коюп ойноп күлгөнүнө жини келди. јкинай киргенден кийин тамагын ысытып алдына койду да, ойгонуп ыйлай баштаган баласын карап жала€гын которуп атканда Ѕекзат тамагын ичип болуп жанына барды:

- јсылым менин, мени кечирчи, сенин кадырыңды билбей жүрөм. ћаңдайыма сени жазган кудайыма миң мертебе ыраазымын!

-  ечиргени эмнеси, өзүңдүн аман келгениңе кубанып отурам, кызуу бойдон айдаба десе болбойсуң.

- —енин тилиңди албаганымды айтып атам. Ѕектурга эмне деп жооп беребиз эми?

- јл эмне демек эле, коркпой эле гой, алар эчтеке дебейт, - јкинай күйөөсүн жаагынан сылай эркелетип, - ”улум экөөбүз үчүн сенин амандыгың керек, - деп өөп алды.

Ѕекзат ушул жолу берилип а€лы менен жатты. јттиң, а€лдын мээримине таш ээрийт имиш, деңиз чайпалып, жер солкулдайт экен. јкинай өзүнүн сүйүүсү үчүн баарына чыдап, бу жолу сымаптай эрип жатты, дайрадай чалкып денеси от болуп күйүп турду. Ѕу жашоо дегениң кызык нерсе, билинбей өткөн күндөрүңө бир мүнөттүк гана бакыт татып калат, ошол күн эсиңде калат, ошол үчүн адамбыз. ”шул жолу тагдырына ыраазы болуп, көптөн күткөн бакыты башына конгондой, јкинай өткөн өкүнүчтүү күндөрүн силкип салды. Ѕекзат авари€дан чоочуп калган экен, көзү илинсе эле селт этип ыргыт кетип жатты. јкинай аны "молдого дем салдыр" деп ойгоноору менен айтканда Ѕекзат:

- ќй, мен жаш бала белем дем салдыргандай, - деп болбой койду.

- ∆аш балага эле дем салдырабы, чоочуп коркуп калса чоң киши деле ооруп калат, дем салдырып алсаң.

-  ой жаным, чоочуса чоочугандырмын, кудай бир сактады. ћашина талкаланып калгыча мен нан болуп калмакмын, эч жерим эчтеке болгон жок, андан көрө эс алайын дагы эртең ремонтко берейин.

- Өзүң бил, ремонтко көп акча керек, айлыгыңды алганда эле бербесең, азыр тим кой, мен жети токоч жасай койойун, коңшуларды чакырып койолу.

- ќшентсең ошентчи.

 еңешип отуруп чай ичишти, көңүл жай болуп отуруп чай ичкениң өзүнчө эле ырахат тура, ичте өкүнүч, сары санааң болсо май куйрук жегениңдин кайда кеткенин таппай каласың.

Ѕекзаттын машинасын уруп алганын угуп ќрозбай жетип келди, бирок эчтеке дебеди, айланып көрүп:

- Ѕашың аман калганы жакшы болуптур, мындайда аман калыш кыйын, катуу урган турбайсыңбы, кызуу окшойсуң? - деди.

-  ызуу деле эмес элем, эмне болуп кеткенин өзүм деле билбей калдым.

- Ёч нерсе эмес, кудай сактайм десе кызыл чоктон да сактайт деген ошол, багыңар бар экен балам, запчас кылып сатып ий.

- ќңдоюн дегем.

- ќңдотуп эмне кыласың, жакында дагы бир машина болот, ошону берем, - ќрозбай бакылдап койо берди, - Ёскини оңосоң да ошол бойдон калат, андан көрө жаңы аудини айдаганга да€рдана бер!

- ћакул, - Ѕекзат нымтырап тим болду.

 ыз-күйөөсүнүн абалын көрүп ичинен тынып жолуна түштү ќрозбай. јйткандай эле кийинки жумада аудини Ѕектур айдап келип, документтери менен өткөрүп берди. Ёкөө талкаланган жигулини чачып запчаска өткөрүп ийишти. Ѕекзат ичинен кайнатасына ыраазы болду: "өз атам бир машина мингизген эмес эле, булар эки машинаны берип отурат, бул да болсо јкинайдын кадыры" деп корстон боло а€лын карады:

- јкинай, мен урушат го деп жүрсөм кайната кайра жаңы машина берип салды го?

- јтам өзү мени жакшы көрөт, сени мендей көрбөсө айтмакмын эми эле.

- ќо жаным, чынында сенин баркың.

”нчукпай калды, анын оюна достору, көңүлдөшү түштү. Ѕирок бул жолу аларга барбастан айылына үйбүлөсүн салып барып келмей болду. јкинайга айтты эле ал каршы болгон жок, кайра сүйүндү:

- ћакул, апама да бара келели.

- —өзсүз барабыз. јтасынын көрү, айылды бир кыдырып келеличи, уулумду чоң атасына көрсөтүп.

- Ќебересине көрүндүктү камдап турушкандыр? - јкинай күйөөсүнө сынай карады.

- јтам а€нбайт, апам гана аны нукуп койот кээде, оюна койсо атам а€бай берешен да?

- јтам го жакшы киши, апамды билбейм. Ѕаса, бара турган болсок камыналы.

-  амынганда эмне, базардан алып ошондон ары жөнөйбүз, - Ѕекзат машинага отуруп оталдырып көрүп анан, - бензин аз экен, - деди.

- јкчаң барбы?

- Ѕар, жигулинин акчасын Ѕектур бүт эле мага берген.

- ја-а, анда кенен барып келет экенбиз, эки үйгө тең базарлык алып алалы ээ?

- јлбай анан, - экөө алчуларын алып камынып, “аласка жөнөп калышты.

јлар үйдүн жанына келип токтогондо сыртта жүргөн «ыйнат чыга калып уул-келинин көрүп утурлай басты:

-  елгиле, келген экенсиңер, айла-анайын, неберемди берчи мага? - јкинайдын колунан баланы ала коюп өөп-жыттап үйгө баштады, - Ѕу жамандын атын ким койдуңар?

- »зат.

- јтасына уйкаштырып койгон турбайсыңарбы, о-ой чоң атасы, неберең келди, барып көрбөдүңөр деп таарынып атат, - деп короодон кирип келатып эле үн салганда мал короодо жүргөн “урдугул чыга келди:

- ќо айланайын десе, келдиңерби? - ”улу менен учурашып, келинин чекесинен өөп анан баланы алайын дегенде «ыйнат ага култуңдап калды:

-  өрүндүгүң барбы?

- Ѕар эмей, - “урдугул төш чөнтөгүнөн жүз сом сууруп чыкты, -  өрүндүктү сага эмес келиниме берем!

- ћейли-мейли, чоң атасы, иши кылып куру көрбөй жаманга ырымы кылган жакшы, - кобурашып үйгө киришти.

«ыйнат оюнда: "уулум жакшы иштеп машийне алган экен" деп турган, уккандан кийин унчуга албай калды. јвари€ болгонун укканда экөө тең ыргып кетти.

-  апырай, этиет болбойт белең, эчтеке уккан да жокпуз.

- ”шу жүрөгүм сезген, мен барып келейин десем болбой койбодубу апаң, "би€кта эгин бышып кетти, куурап кетти" деп.

- Ёчтеке эмес. ћашина жараксыз болуп калды, кайра кайнатам жаңысын алып берди, - Ѕекзат мактанып атты.

јнын сөзү «ыйнатка жага бербей турду, ичинен сүйбөгөнү билинип, јкинай баарын байкап койду. јерде эки күн туруп Ўайымкүлгө учурашып, андан ары кетмек болушту эле “урдугул машинасына бир козу салып берди:

- Ѕул уулуңардын көрүндүгү, апаңдын да берери бар, - дегенде Ѕекзат күлүп:

- Ѕолот ушул, жөн эле койгула, - деди.

- ∆өн коюп эмне, бу сен уулум оңолгонсуң го, "бер-бер!" деп эле турчу элең?  озу берип койду деп таарынба, баары силердики.

- Ёми өзүм балалуу болуп калбадымбы, - ќшол кезде «ыйнат килем көтөрүп чыгып машинага салды, - “аарынып не.

- ћашинаңардын көрүндүгү, ак жолтой, дөөтү колдогон, дөңгөлөгү зыпылдап тегеренген сайын акча тапкан машина болсун, балам!

- јйтканыңар келсин, - дешип экөө андан ары жөнөштү.

јлар келгенде Ўайымкүл үйдө жок эле, үйгө кирип инилери менен отуруп калды. јпасы оо бир топтон кийин гана келип шашкалактап, берээрге эчтекесин таппай кайсалап казан-а€гын калдыратып тамак жасап кирди. Ѕаласына дароо эле миң сом кармата койду:

- Үйгө келген үчүн ушу неберемдин, анан бир торпок энчилеп кеткиле, эшиктеги уйдун музоосун бердим.

- јнча эмне, коюңузчу! - јкинай апасын а€п турду: "байкуш апам ай, берээрге эчтекесин таппай калат" деп ойлуу Ѕекзатты караса ал аны карады.

-  ойбой эле, биринчи жээнибиз, "жээн киргиче жети бөрү кирсин" деп илгертен ошон үчүн айтылган да? - Ўайымкүл күлүп небересин жыттап койду.

- ќшондо деле, жээнине берип эле отуруп калыш керекпи?

- ќй аны колунда бары тай жетелеткен кызым, колунда жогу кайдан?  удайга шүгүр, өлбөгөндөй оокатыбыз бар, силерден а€п эмне кылам?

- јпа, сиз шаарга көчүп барып албайсызбы, үй бош турбайбы? - јкинай апасын карап эмне дээр экен деп күтүп калды.

- —илердин үйүңөргө барбайм кызым, бизге атаң башка үй алып берсин анан барам, болбосо барбай эле жүрөм. јл үй силердики да, менин анда акым жок.

- ќй апам а-ай, атам байкуш колунан келгенин жасап эле атпайбы. Ѕолбосо башка кетип калган аталарды угуп-көрүп эле жүрөм, үй алып бермек турсун кабар алып коюшпайт, - јкинай апасына таарынып калды, - атама көп эле жүк сала бергенде эмне, эки баласы турат.

- ћен ага эмнеге жүгүмдү салмак элем, кызым, - деп Ўайымкүл кызына ойлуу карады, - Ѕолгону "кетиптирсиң, мейли, бирок аталык милдетиңди аткар" деп көзүн ачып айтам, а бизге болсо үй алып берем деген өзү! -  үлүп койду.

- џраспы? - јкинай дагы кубана күлүп, -  өрдүңбү атам кандай адам, Ѕектурду жумушка киргизип карап турат, јртурду да шаарга барса эле жумуш таап берип койот.

- јл карабаса ким карайт? ћен болсо иштебей үйдө отурсам, соода кыла албасам, - Ўайымкүл ордунан туруп тамагын карамак болгондо јкинай:

- ќтура бериңизчи, мен деле карайм, баланы карап туруңуз, - деди.

- "“өркүнгө төбөлөгөн кыз келсин" деген сөз бар кызым, кыз келип сый көрүп, эс алып, көңүлү көтөрүлүп кеткен жакшы. —ен кызматты кайын-журтуңа кыл, мен өз энеңмин, азырынча баарына жарайм, - деп аны тургузбай өзү чыкты.

јл күнү аерде конок болушту, сыртка чыгып торпоктун кулагына Ѕекзатка эн салдырды.

- Ѕул силердики, кааласаң куданыкына кошуп койгула, кааласаң биерде болсун, болбосо чоңойтуп сатып алгыла!

-  ой, сатпай эле уй кылып саап ичебиз, - јкинай күлүп калды, колдору сербеңдеген уулуна карап, - »зат, бул сенин торпогуң уулум, көрдүңбү, таенең берди, - деп кубанып эркелетип жатты.

∆айдын күнү уюн алып келип саап ичип аткан эле Ўайымкүл:

- Ѕыйыл ар жерим ооруганынан сүт ичейин деп уйду алдырып алгам, өзүм дагы »зат келсе ушул торпокту берем деп ойлонуп жүрдүм эле, - деп торпокту жонунан сыйпалай Ѕекзатты карады, - јсыл тукум уйдун баласы, сүттүү уй болот, уй кылсаңар болот.

- ќоба, көрүнүп турат, асыл тукум уйлар өзү а€бай чоң болот да, жаңы төрөлгөн торпогу бул болсо...

- Ѕекзат јкинайды карап күлдү, - буйруса эки маал эки чакадан сүт берет.

-  үнүнө жыйырма литр болуп кетет го?

- “ойгузуп турсаңар сүттү жакшы берет, - Ўайымкүл балдарына сүйкүмдүү жылмайды, - јйран уютуп калтага куйуп койсоңор сүзмөсү жакшы, кыскасы мал деген адамды багат.

- —үтү жок уйларды көрүнүшүнөн эле билсе болот.

Үчөө көпкө кобурашып отуруп тамактанып анан кеч жатышты. јл күнү аерге жатып, эртең менен кетээрде Ўайымкүл үйдөн жаңы төшөктөн экини, төрт жөлөнгүч алып чыгып машинага салды:

- јтаңар машина берсе мен төшөк берейин, машинаңардын көрүндүгү!

- ќой, тим эле койсоңуз болот эле... - Ѕекзат у€лгандай јкинайды карады.

- Ёчтеке эмес балам, болсо беремин, а€бай калайын, алы-күчүм барында алып калгыла! - Ўайымкүл небересин жыттап алды, - јнанайын десе борсойгон, ырыстуу болсоң болду.

- јпа, тим койсоңуз болмок, эми берсеңиз ала бергидей бала эмеспиз, өзүбүз тапканга аракет кылалы, бекерге жамынбай, жакшы туруңуз, - јкинай апасын эки бетинен өөп машинага отуруп баласын алды.

- ∆акшы туруңуз! - Ѕекзат кайненесине сылык гана коштошуп жүрүп кетти.

- јман-эсен жетип алгыла, дөөтү ата колдосун!

Ўайымкүл узата карап калды, анын турушунда эмне деген көз караш турганын кандай жазмакер болсо да жеткире жазалмак эместир. "Ѕала деп балапан башым куурады" деген сөз бекеринен айтылбагандыр.  айрылып үйүнө кирди, үйдө экөө уктап жаткан. јкинайдан аз да болсо көөнү тынгандай болуп калды. Ѕектуру үйлөнсө, анан јртуру үйлөнсө, эң кичүүсү да чоңоюп мектепти бүтөөрүнө аз калды. "”шулар өз ордун таап алса анан көңүлүм тынып калат эле", деп ойгонбой уктап жаткан балдарын карап коюп ашканага кирип чай койду да өз ишине киришти.

јкинай менен Ѕекзат кечке жетип келишти. Ѕаштагыдан ынтымактуу, бир-бирине берилип сыйлап тургандай болгон менен Ѕекзат абдан зеригип кетти: "кызык, өмүр бою бир а€л менен кантип жашашат болду экен?  үндө бир тамакты иче берип көңүл калгандай, кайра-кайра бир эле кинону көрүп тажагандай болуп жашай беришкенин кара. ћен андайга чыдай албайм, јкинай акыры меники да, кайда качмак эле" деп эки күн үйдө жатып жумушуна жөнөдү. Ѕекзат менчик адвокат болгусу келип документ жасап жүгүрмөк оюнда, бирок ага адегенде эле јдел€ жолугуп калды:

-  андайсың красавчик, көрүнбөй куса кылып ийе жаздадың го? - ал дароо эле анын жанына отурду, - јйда, түштөнгүм келип жатат.

- јдел€, азыр мени у€т кылба, чөнтөгүм жука, эч нерсе алып бералбайм, - Ѕекзат анын сырын билгендиктен ушинтти.

- —ендей красавчикти мен өзүм сыйлайм, карман бош эмес! - јдел€ ага кыйшайып барып өөп койду, - Ѕол, кайда баралы?

- —ен айтчы.

- јнда  ербен-—арайга айда!

-  еттик, - машинасын айдап жөнөдү.

јдел€ өзү сойку кыз, өңдүү-түстүү, ба€гыда үйүнөн дырдай жылаңач кармалган ошол болчу. ќшондон бери жолуккан эмес.

- ј€лың ничего экен, ба€гыда жаныңды сууруду го дейм? -  үлүп койду, - ј€лы бар киши менен кармалган өтө оор ай, шерменде болуп кала жаздадым.

- јл мага унчуккан деле жок, үндөбөгөн оюн ойнодук экөөбүз көпкө чейин, - Ѕекзат ойлуу рулун карап кетип атып күңк этти, - ј€лым жакшы а€л, мен анын кадырын билбей жүрбөйүмбү?

- —ени а€бай сүйсө керек, сүйбөсө сени кубалап чыкмак менин артымдан эле?

- Ѕилбейм, алтын а€лым бар... -  ербен-—арайга жетип сто€нкага токтоду да ээрчише кафеге кирип јдел€ тамакка заказ берип вино кошуп атканда Ѕекзат:

- ћен рулдамын, ичкенге болбойт, бир бөтөлкө сага көп болуп калат го? - деди.

-  өп эмес, бүгүн эс алам, сен мени жеткирип койосуң да?.

- Өзүң бил, - Ѕекзат көңүлсүз баш ийкеп койду.

 өпкө чейин тамактанып отуруп јдел€ кызып калды:

- Ѕекзат, мен сени унута албай койдум, мурда кайда жүрдүң эле ы€? Ёгер а€лың болсом өмүр бою иштетпей багып алмакмын...

- Ёмне, сойкулук кылыппы?

- ∆о-ок, сен түшүнгөн жоксуң, мен окууну таштап салгам да, болбосо врач болмокмун.

- Ёмне үчүн окууңду таштадың эле?

-  онтрагымды төлөй албай калдым, атам ошол жылы өлүп калды, айылга апамдын жанына барууга туура келди.

- јнан кантип бул жолго түшүп кеттиң?

- Ёэ, сен сураба, мен айтпайын... - чылым түтөтүп көпкө ойлонуп отуруп анан сүйлөп киргенде Ѕекзат аны түрттү:

- ∆олдо айтасың, жүрү чыгалы.

- ƒагы бир вино ичпейинби? - јдел€ ага көздөрүн сүзүлтө карап калды.

- ∆ок, сени көтөрүп жүргөнгө убакыт жок, - Ѕекзат аны колтуктап алып жөнөдү.

- јй ушу эркектер жамансыңар, адамды эркин койбойсуңар? - јдел€ ага сүйөнө чыгып машинага отурду.

- »и-и, сүйлөй бер эми, - Ѕекзат айдап баратып ага бурулду.

- Ёмнени айтып аттым эле? - Ѕекзатка жөлөнүп алып сурап койду.

-  антип сойку болгонуңду...

- ја-а, - деп койду јдел€, - Ѕиздин коңшубуздун келини бар эле, ал шаарда иштечү. ћингени машина, дайыма барганда кычырап барчу. ћен апамды карап үйдө жүргөм, кыйналып бараттык, менден башка бир эле иним бар, апам оорукчан. Ѕир барганда мени көрүп калып жумуш таап берем дегенинен кызыгып калдым, мен дагы кычырап машина минип жүргөнүмдү элестете кубанып макул болдум, апам көңүлдөнбөй туруп алды:

-  ызым, шаарга кеткендер айда-жылда бир келет, сен мени көрбөй каласың го?

- јпа, иштеп калсам акча жөнөтүп турам. —ейитти да окутам, ал быйыл кийим кечеси жок окууга барбай жүрөт.

- Ёжем иштеп келе берсинчи апа, сизди мен өзүм багам, - деп —ейит да бир жагынан чыкты.

- ћейли кызым, өзүңөр билгиле, тез-тез кабарыңды билдирип тур анан.

- јнанчы, сөзсүз билдирип акча жөнөтүп турам, - деп апамды кучактап өөп коюп —оветкан эжеге жетип бардым, жөнөгөнү жатыптыр:

-  еттик, - деди.

-  ийимимди алып алайын.

-  ийимиңди эмне кыласың, мен сага жаңы кийим кече алганга жардам берем, - дегенинен апам менен коштошмокко жүгүрүп барып кайра келдим. ќшондо апамды акыркы жолу көрүп жатканымды кайдан билдим? Ўаарга барып заматта жумуш таап байып кете тургансып элеп-желеп боло жөнөп кеттим. Ўаарга да келдик, —оветкан үйүнө бараары менен бир сыйра кийим алып берди. Ѕирок ал алып берген кийимди мурда кийип көргөн эмесмин, у€лып ага карадым да:

- Ёже, ушуну кантип кийем, - десем ал мага күлдү:

- ”шундай кийим менен көчөгө чыксаң жигиттер карашат, анан акчаны жакшы табасың, мен сенин кыйналып атканыңды көрүп жардам берейин дедим.

- ќой эже, кантип көчөгө чыгам?

- ”шинтип эле. Өзүң көрдүң го, булар абдан кымбат кийимдер. ”нутпа, бул үчүн мага да карыз болгонуңду.

-  ызык, - ћен эжеге ка€ша айталбай же басып кеталбай турган жеримде катып калдым.

јл менин жаныма келип:

- ќйлонгондо эмне, кыйынчылыктан чыгыш керек, оорулуу апаңды, иниңди ойлон! -деди да бөлмөдөн чыгып кетти.

ћен мелтиреп кечке ойлондум, акыры мынча келгенден кийин эмне болсо да кайыл болууга да€р болдум, апама акча салам дегенимди эстедим, окубай менден үмүткер болуп калган иним —ейитти эстедим да, аргасыз макул болдум. Ѕирок биринчи түнүмдүн баасы канча экенин билген дагы жокмун, ошол түнү алгачкы түнүм мыкты бизнесмен, абройлуу адам болду, мен ага кызындай эле болуп калат экемин...

ќшентип иштеп жүрүп бир жыл өтүп кетти, апама акча деле берген жокмун, анан бир күнү —оветкан эжеге:

- ћен апамды көрүп тыйын-тыпыр берип келейин, - десем ал мени жини келе карап.

-  ызыксың, жеп-ичип жатасың, кийгениң, жашаганыңдын баары акча, анан кайсы акчаны берем? - дейт.

- Ѕир жылдан бери эшек такалап жүрдүмбү? - ћен жиндене бакырдым, - Ёгер сыйың менен бербей турган болсоң милици€га өзүм барып айтамын, алдап келип мени сатып бир жылдан берки акымды бербегениңдин артыгы чыгат!

Ѕакырып-кыйкырып сөгүп киргенде ал сестене калды, ал мурун эле апамдын өлүп калганын угуп айтпай жүрө бериптир, иним туугандарымдыкына кеткенин, үйүбүз ээн калганын да билет экен. Ѕир аз ойлоно калды да жагалдана түштү, кокус энесинин өлгөнүн билип кайра келгенде мени өлтүрүп койбосун дедиби:

- јзыр бир аз акча бар эле, ошону берейин, кайра келгенде иштеп бересиң да? - деп төркү бөлмөсүнө өтүп кичинекей сейфин ачып акча санап жатканда кирип бардым да колундагы акчаны жулуп алып:

- Ѕир аз акчаң ушубу?!  анчалаган кыздарды ыйлатып сатып акысын бербей атканың үчүн сени сызга отургузам! јнан да машина менен айылга барганыңды көрсөм "кыздарды сатып иштеген а€л" деп шермендеңди чыгарам, кайната кайненеңе ачык айтам! - дедим да өзүмө тиешелүү акчаны санап алып, калганын кайра бердим. јл үн деген жок:

- јдел€, айылга шерменде кылба!  өрдүң го, мен көчөгө чыкпайм, болгону үйдө кармайм, - деп жалдырады.

Ёгер мен чечкиндүү болбосом, эркектей орой мүнөзүм менен аны коркутуп сүйлөбөй бүжүрөп ыйлап отуруп берсем ал мени сабап туруп эчтеке бербей жолго салмак. ћен ага жооп бербей басып кеттим да, айылыма жөнөдүм. Ѕир жылдан бери эмне болду экен деп сарсанаа болуп келсем үйүм бек.  оңшубуздан сурасам:

- Ёэ кокуй, апаңды эки ай мурун коюп койгон, кайда жүрөсүң укпай? “иги —оветканга айтпадык беле, көрсөң жибер деп, - десе болобу!

- Ёмне, —оветкан эже укту беле?

- —ени "таппай атам", деп койгон.

- јкмак! - дедим да томсоруп ээн турган үйгө кирип алып өкүрүп-бакырып ыйлап жаттым.

 анча отурганымды билбейм, бирөөлөр менин келгенимди айткан экен, —ейит келип мени кучактап ыйлап ийди. Ёкөөбүз көпкө чейин ыйлап отуруп анан жеңем келип үйүнө алып кетти. јлып келгендеримди куран окутуп, апама деп арнап сатып алган көйнөк-жоолугумду жеңеме бердим, ал атамын инисинин а€лы. »нимди кийинтип алып бир жума туруп апамдын мүрзөсүнө барып куран окутуп келдим да, шаарга инимди алып баса бердим. »ним жетинчиге чейин окуп, анан окубай калган.  елген күнү батир таптым да —ейитти аерге калтырып, —оветканга жиним менен жөнөдүм.  елсем кыздар бар экен, алар менен учурашып сурасам уктап атат дешти. Ёшикти тээп ачканымда ал ыргып турду:

- “ынчыраак уктатпай койдуңар, эй жалаптар, андан көрө кечкиге камынгыла! - деп үн салып, мени байкабай кайра жатмак болду эле жетип барып жакасынан ала өйдө кылдым:

- —ен мени таппай жүрдүң беле?!

- јдел€, эмне болду? -  өзүн ушалай коркуп кетти.

- Ёмне болгонун сурайсыңбы менден?! јлдап алып келип сатып, акчасына жыргап сен жашасаң, мен апамдын өлгөнүн билбей денемди сатып сени багып жүргөн экемин да ээ?! —ен мени келесоо дедиңби? - ∆аактан ары чаап-чаап ийгенимде кыздар арачаламакка кирип келди. ћен аларды колумду көтөрүп токтоттум эле, селдейип-селдейип туруп калышты, -  ана эми өз колуң менен азыр жыйырма миң бер! ћен сенин итчилигиңди билгенде сага калтырбай он миң долларыңды кошо алмакмын! —ыйың менен бербесең өлтүрүп кетем! - деп коюп-коюп жибердим да, мойнунан кармап муунта баштаганда —оветкан:

- јдел€, жанымды кой айланайын, сураганыңды берейин! - деп жалдырап ийди.

 ойо бердим. јл менден корккону менен ичинен бирөөгө шилтеп койгусу келип турганын сездим, анткени ал менттер менен беш болчу, салыктарын төлөп, жаш кыздарды аларга салып берип жагынып турчу. Өзү да жылмаңдаган неме, күйөөсү өлгөндөн кийин балдарын кайын-журтуна таштап коюп ушул ишке өтүп алганын кийин билдим. Ёптеп ары карап ыйлап, бери карап күлүп атып жыйырма миң сомду бергенде:

- ѕаспортумду кошо бер, - десем ал кыйшаңдайт, - јдел€ күлүп алды, - јнан аны өйдө кылдым да:

- Ёми да сени менен иштешип сөөк талашат деп турасыңбы? ћени таза жолдон ыплас жолго салганың үчүн өлтүрүп салгым келип турат, кудайдан корком, келе паспортумду! - деп бакырганда ал:

- Ёртең келчи, кайда койгонумду билбейм, - деди.

ћен аны оюна койбой демиткенде акчалар салынган сейфтен алып чыгып бере койду да:

- јкыры бир жолдон жолугабыз, кыз болсоң да баатыр экенсиң! - деп кекенгендей кыжырлуу күлүп кала берди.

ћен үндөбөй чыгып кеттим.

»ним экөөбүз ал акчага кийинип, жарым жылдык акысын батирге төлөп коюп базарга чыгып жашап жаттык. ∆анагы жерде бир жылдай иштегенге бир топ киши таанып калып, эми айрымдары соода кылган жериме да келип, бир жолу алардын бири жаныма туруп калды.

- „оң кыз, сүйлөшсөк болобу? - деп маңдайымда жылмайып туруп калганынан —ейиттен у€лып:

- —из кимсиз? - дедим.

- “ааныбай калдыңбы? - деп келатканда аны сүйлөтпөй өзүм жеттим да, ары бастым: - —из кимсиз, инимдин көзүнчө эмнеге минтип атасыз?

- Ѕилесизби, сизди саунага алып барбадым беле?

- ∆ок, тааныбайт экемин, жашоо ушундай экен, кечиресиз. ћен азыр соода кылып атам, - —өзүм бүттү дегендей басып кетээримде колдон алды:

- —из мага жагып калдыңыз, көп кыздардын бири эмессиз, көңүлүм сизге түштү, жок дебеңиз, эки эсе төлөйм, бүгүн мени менен бирге болуңуз, - деп колумду койо бербей туруп алганынан:

- јлысыраак барып туруңуз, мен азыр барам, - дедим да —ейитке келип:

- —ен соода кылып тур, азыр келем, - деп “айырга жетип уруша баштадым, - —из мени түшүнбөйсүзбү, мен ал жолдон алда качан кеткем, тынчымды албаңыз!

- јдел€, эгер тилимди алсаң сага баарын берем, үй, машина, акча! ћенин шагымды сындырба!

- ∆ок, болбойт, кетиңиз азыр бул жерден! - десем ал жалдырай баштады.

ћен бир нерсени ойлой койдум дагы:

- јнда азыр төлөңүз, акчаны алып таштап коюп сиз менен кетем! - дедим эле ал чөнтөгүнөн эки миң сом алып чыгып бирин бере койду.

јнтээрин билген эмесмин.  лиенттер дайыма иш бүткөндө төлөшчү. Ёмне кылаарымды билбей туруп калдым. јры-бери өтүп жаткан элдердин ичинен мени тааныгандар соодалашып жатат деп ойлоп атабы деп у€лганымдан акчаны алдым да басып кеттим. —ейитке барып жумуш тапканымды айтсам ал макул болду. ћен жумуш менен таанышам деген шылтоо менен жөнөдүм. јл күнү ал мени абдан ыраазы кылды, тамактардын түрүн, пиво ичтик, арак ичпедим, ичип келгенимди көрсө иним эмне дейт деп өзүмдү тыйып отурдум. ќшентип аны менен кээде жолугушуп жүрүп сага кабылдым...

- ƒа-да-а, ошондой дечи?

- ќшондой, эми билсең эмне кылаар айламды таппай калдым. —енин үйбүлөң бар, мен сойкумун, сага менин керегим жок экенин билем, - јдел€ ойлуу Ѕекзаттын колун тартып кучактап алды, - —енсиз жашоо мага кыйын болуп калды.

-  ызыксың јдел€, менин үйбүлөм бар, анан кайдан сени менен... - Ѕекзат ага кыжыры келгендей сүйлөдү, - Ёкинчи минтип жолукпай жүр, жакшы жүрсөң өзүңө теңди таап аласың. јңгыча алар жашаган батирге жетип келишти, - “үш, мен кетейин.

- ∆ок дегенде нан ооз тий! - јдел€ аны кылгыра жылма€ карап отуруп калды.

- »ниң экөөң жашасаңар у€т го?

- јл бүгүн келбейт, айылга акемдер чакырып кеткен.

- ∆үрү анда, бат эле чыгам, кармала албайм, - Ѕекзат түшүп эшигин жаап коюп јдел€нын артынан басты.

Ѕөлмөгө кирип Ѕекзат а€бай таң калды, аны сезе койгон јдел€:

- јзыр бизде үй гана жок, башканын баары бар, - деп нан коюп, анан газ күйгүзө баштады, - Ѕир чыны чай ичип кет!

- ∆ок-жок, јдел€, мен шашып жаттым эле, көңүлүңдү кы€лбай эле келдим, - Ѕекзат нандан чымчый ооз тийип, эми кетейин деп өйдө болду, - ∆акшы кал, чайыңа рахмат!

ќшол замат јдел€ аны босогодон тосуп, эшигин ичинен илип:

- Ёмнеге Ѕекзат, бир аз убактыңды мен үчүн бөлө албайсыңбы?! - деп заматта анын мойнуна асылып, кийимин чечип ыргытып, өзү да жылаңачтана, - ћени менен акыркы жолу бир түн болуп кой, суранам! ћындан кийин мынабу эч кимге кереги жок сулуу денемди өмүр бою топуракта кала турган кылам, мага башка жашоонун кереги жок, - деп аны төргө жыкты да жанталаша өпкүлөп атып сүйлөй берди, - —ездим дүйнөдө сүйүү бар экенин, сездим сүйүүмө жетпей өтүп кетээримди! Ёми сени менен коштошом, Ѕекзат! јкыркы жолу менден жасалма сүйүүңдү а€ба, мени акыркы жолу өөп, жанымды жыргатып койчу?!

- јдел€, драма ойнобой койо берчи, эмне болуп атасың?

- ћен сени бүгүн издеп чыккам, эгер жолукпасаң арманымды ичиме катып кете бермекмин!

-  ойчу јдел€, сен жашсың, кайдагыны айтып башты оорутпай мени койо бер!

- ∆оок, менин каалоомду аткарасың, анан артыңды карабай кете берсең болот!

јдел€ каалагандай кучактап, бир кумардан чыгып жатты, ыйлап жатты.  өптөн кийин өзүнчө ары барып кийимин кийинди да:

-  ете берсең болот! - деп аны карабай туруп айтты.

Ѕекзат кийинип туруп кетти, ал а€лдардын кырк амалынын бири деп ойлоп үйүнө кетип калды.

ќшол күнү ал кийип жүргөн костюмунун төш чөнтөгүн караган да эмес.  остюму илинген жерде калган, жумушуна көйнөкчөн кеткен. јкинай отуруп-отуруп костюмду алып баласына жаап коюп, анан жала€к жууду. »зат ыйлап калганда костюмду ары таштап баласын эмизди.  өтөрүп алып сыртка басып келмек болуп баратып костюмду илип коймок болуп эңкейгенде кылтайып турган кагазды көрдү. јлып караса кат экен, таңгала окуп кирди:

"Ѕекзат, менин махабатымдын түбөлүк экендигин сага айтып жеткире албасмын. “агдырымдын талкаланган күнүн эстесем көз жашым жазгы ак жаандай төгүлүп, жүрөгүм сыздайт! Ёгер ал а€л себеп болбогондо мен дагы өз жүрөгүм сүйгөн адамдын ак никелүү а€лы болуп, эне деген аттын жер көтөргүс оор жүгүн мойнума жүктөп сүйүктүү күйөөм менен баламдын түйшүгүн тарткан бактылуу а€л болмокмун... Ѕирок менин тагдырым такыр башкача чечилди, ар кимдин оюнчугуна айландым. јнан.., анан сага жолугуп калып дүйнөдө болуп көрбөгөндөй сүйүүгө кабылдым, айтып бүткүс арманды арттырып тирүү жүрө албасымды билдим. —ен мени сүйө албайсың, аны билем, тоскоол болгум да келбейт, мен сүйүүнүн курманы болууга да€р болуп, бул жашоонун жыргалынан кечүүгө бел байладым. јнткени сенсиз жашай албайм!  ош менин махабатым, мендей акылсыз кызды эстеп жүр, жок дегенде кээде эстеп койоорсуң. јдел€".

јкинай нес болуп туруп калды. јкылына эч нерсе келбеди.  ечке кыжаалат болуп атып тамагын жасап болуп Ѕекзатты күтүп калды. ћашина эшиктин алдына токтогондо унчукпай отура берди, катты терезеге коюп койду да, өзү дасторкон жайып тамагын белендеп жатты.  ирип келген Ѕекзат колун жууп, аарчымак болуп терезенин тушунда илинген сүлгүнү алып жатып кагазга көзү түштү. Ёч нерсе оюнда жок аны окуп баштаганда эле јкинайга карап:

- Ѕул катты кайдан алдың? - деди.

- „өнтөгүңдөн түшүп кетти.

- ћенинби? - Ѕекзат андан сураган менен: "кайсы убакта салып койду экен, качан жазганга жетишти?  удай уруп байкабай калганымды кара", деп ойлонуп туруп калганда јкинай:

- ќтуруп тамак ич! - деди жай гана.

- јзыр, - Ѕекзат сыртка чыгып катты толук окуп кайра кирди, - јкинай, жүрөгүңө эч нерсе алба, бул бир байкуш кыз болчу, андан көрө куй тамагыңдан, - Ѕекзат эчтеке болбогондой тамагын ичип, баласын алып отуруп ичтен сызып атты: "куураган кыз, эмне болду экен, кокус өлүп калсачы?" дегенде жүрөгү зырп этип кетти. ”шул саам јдел€ны көз алдына келтирип алды. јл күнү-түнү менен ойлонуп чыкты.

Ёртеси эрте туруп да€р чайын ичип алып чыгып кеткенде јкинай телмирген бойдон карап турду: "Ѕул соо эмес, эмне кылышым керек, же өзүмдү кыйнабай эле кетип калсамбы?" деп улутунуп алды, уулунун үнүн угуп кирип аны карап өзүнчө алаксый түштү.

Ѕекзат башка ишин токтотуп, адегенде эле јдел€нын батирине жөнөдү, келип үйдүн эшиги кулпулануу экенин көрүп суу алып жаткан а€лга кайрылды:

- Ёже, бул үйдө жашагандар кайда кеткен?

-  имиң болот эле?

-  арындашым...

- ја-а, ал кечээ түнү бирдеке ичип алганбы, өлүп калыптыр, кечээ алып кетишти, - деди кейий.

-  ечиресиз...

Ѕекзат жаман акыбалда калды, теңселе басып машинасына жетти да башын мыкчый көпкө отурду. Ѕир кезде чоочуп кетти, көзүнөн жаш чыгып ыйлап жатканын сезди. Ёки жагын карана көзүн аарчыды да айдап жөнөдү, кафе-барга келип жүз грамм алып ичти да башын мыкчый отуруп калды. јдел€ менен таанышкан күнүн эстеди...

∆аңы эле үйлөнүп келген, жумуш издеп жүрүп ашканага кирип тамактанганы столго отурду. Ѕир кезде кыска юбка кийип, чачын жайып алган татынакай кыз анын жанындагы столго отуруп калды. Ѕекзат алдына келген тамакты ичип атканда тигил кыз көздөрүн жалжылдата күлмүңдөп:

- Ёмнеге жалгыз отурасыз? - деп койду.

- ∆алгыздык өзүмө жагат, - Ѕекзат көңүлсүз күңк эте тамагына карады.

- ∆алгыздыкты жактырган сиз кандай жансыз, деги эле эркектер ойноп күлгөндү жакшы көрүшөт го?

- ћен андайлардан эмесмин!

- ∆аныңызга отурсам болобу? - јл кайра эле кайрылып суроо узатты.

- ќтура бер! - деди да өзү салфеткага колун аарчый ордунан турду.

- —из кетсеңиз эмнеге мен аерге отурмак элем, бир аз отура туруңуз эрмектешип отуралы, - ћенюну колуна алып анын жанына келди, - ћенин атым јдел€! - колун сунду.

- Ѕекзат, - јны кандайдыр бир күч тартып тургандай отуруп калганын байкабай калды.

- ћына, биз эми таанышпыз, - јдел€ официант келгенде ага вино, эки кружка пиво, эки порци€ тамак заказ берди да, -  айда иштейсиз? - деп сурады.

- ∆умуш жок, издеп жүрөм.

- ја-а, - деп койду јдел€.

Ёкөө бир топко отуруп анан сыртка чыгышты. Ѕекзат кызып калган, јдел€ такси кармады да аны бир үйгө алып барды...

ќшондон баштап экөө а€бай ынак болуп кетти.  ийин јкинай кетип калганда үйүнө алып барып: "Ёгер јкинай келбесе экөөбүз жашай беребиз" деген эле, бирок эртеси јкинай келип калып јдел€ны сүйрөп чыкканда эч нерсе дей албай калган, анткени үй аныкы болгондуктан өзүн кармаган эле.

 өз алдынан чубап өткөн азыраак бактылуу күнү эми Ѕекзатты арманга бөлөп турду, көрсө келин-кыздарды жандап жүрүп јкинайдын өзүнө айткандары үчүн сүйөт экемин деп үйлөнүп алганын азыр гана билди.  өрсө сүйүүнү эми гана сезди, жалгызсырады, машинасын жин ургандай айдап жөнөдү. Ўаардын четине чыгып айылдан ээн жерге барып токтотту да башын койгулап кайра-кайра јдел€нын элеси көз алдына тартылып кыйналып атып уктап калыптыр, ойгонсо айлана капкараңгы болуп калган экен.  өзүн кайра жумуп, ошол жерде жатып уктап калды. Ёртеси үйүнө келип түнөрүп жатып алды. јлдына ашын, чайын коюп күйпөңдөгөн а€лына көңүл да буруп койбоду. јкинайдан да үн чыкпады, буулугуп бирөө менен урушкусу келген Ѕекзат бир кезде:

- Ёмне эле "ич, же" дей бересиң, ачка болсом өзүм эле ичем! - деп бакырып тура калды.

- Ѕекзат, анчалык эмне ачууландың? - јкинай аны үрпөйө карап калды.

- Ён-неңди урайын десе, көрүнчүдөй болуп өмүр бою артымдан ээрчип сенин азабың өттү!

- Ёмне-е? - јкинай мууну калтырап, ызасынан өзүн кармай албай калды, - ћен сага көрүнчүдөй болуп калдымбы?!  өрүнгөн сойкуларыңа баралбай кыжаалат болсоң жолуң ачык, азыр да кете бер!

-  ете бер дегидей сен кимсиң, керек болсо сен кет!

-  етсе кетем эле, - џйлап алган јкинай кийимдерин салыштырып, баласын көтөрүп чыгып жөнөп баратканда Ѕекзат:

-  айрылып изимди баспа, тажадым сенден! - дегенде јкинай буулуга:

- ”балым уктатпасын! јк сүйүүм, никебиз урсун! - деп жибергенде Ѕекзат ордунан туруп барып колунан тартып кайра үйгө киргизди да баласын алып өзүн бир чапты:

- ћени каргагыдай сен кимсиң?  ачан болсо сүйрөлүп сүйүүңдү колко кылып артымдан калбайсың! - Ѕекзат аны өчү бардай тепкилеп кирди.

 олундагы баланын чырылдаган үнүнөн улам дароо уйкудан ойгонгондой нестейе калып а€лын карады. «аматта бети-башы көгөрүп, ал ичин басып жатып калыптыр, баланы жаткыра коюп аны көтөрүп төшөккө алып барып жаткырды да тамырын текшерип көрсө согуп жатат. Ёсин жоготуп койгон јкинай түн бир оокумда өзүнө келип кыңкыстады эле жанына келип, суудан оозуна тамызды:

- ја-а, аа-а! - деп катуулап онтоп кирди.

јйласы кеткен Ѕекзат эмне кылаарын билбей ага тигилди:

- јкинай, јкинай! - деп жүзүнө тигиле аны карап коркуп турганда:

- Ѕекзат, бала кана, баланы ыйлатпа, - деп араң айтты.

- џйлатпайм, өзүң жакшы элесиңби, доктурга алып барайынбы?

- ∆о-ок, - јкинай алсыз шыбырады.

- „ай берейинби?

- ∆ок.

- ћени кечирип койчу јкинай, өзүмдү билбей калдым.

- »йи...

ќшондо ал ары карап кетти. "∆өн эле кетирип ийбей, ата-энеси көрсө эмне дейт?  ой, муну доктурга жаткырып коюп бала менен досумкуна бекинип турайын" деп ойлоп эртең жарыкта алып бармай болду. Ѕала эмизгенге акыбалы жок јкинай түнү менен онтоп чыкты, Ѕекзат баласы менен алпурушуп жатып јдел€ны да унутту. “аң атты, бала какылдап ыйлап атты, эмчеги толуп калган экен, јкинайды кырына оодарып эмчегин баланын оозуна салмак болуп жатканда ал бакырып ийди:

- ја-ай жаным!

- јкинай, бала ыйлап атат, эмизип койчу кудай жалгагыр!

јйласы кетип аны эптеп кырынан жаткырды да эмчегин баланын оозуна салганда чопулдатып кирди "ох" деп алды Ѕекзат. јкинайдын денесинде тамтык жок, беттери көгөргөн, кыймылдаарга алы жок жатты. Ѕекзат уктап кеткен экен, күн көтөрүлүп калыптыр. “ура калып кийинип, јкинайдын халатын таап киймин көтөрмөк болду эле ал:

- ћени кыйнаба Ѕекзат, денемди оорутпай тим кой! - деп араң айтты.

- ќоруканага алып барбасам болбойт јкинай, дарыланбасаң кантип айыгасың? ћендей акмакты кечир, ит болдум, - Ѕекзат анын колунан кармай жанына тизелей отуруп кечирим сурап жатты.

- Ѕолду Ѕекзат, кечирим сура-сураба баары бир. Ёми болбой калды, сен мени кечир, экинчи артыңдан баспайм, жолтоо болбойм...

”лутунуп алды. Ѕекзат үндөбөдү, балким ал дагы ошону каалап тургандыр, бирок ачык айтпады, ата-энеси келип көрбөсө экен деп кыпылдап отурганда сырттан машинанын үнү угулду. Ѕекзат јкинайды ички бөлмөсүнө көтөрүп кирип жаткыра коюп кайра чыга калып баласын колуна алып ички бөлмөнүн эшигин жаап туруп калды. ќрозбай кирип келип эле:

- јкинай кайда кеткен? - деди.

- ја-а, ал-ал базарга кетти эле...

- Ёмнеге, машинаңар туруп базарга жөө барасыңарбы?

- јкинай өзү болбой кеткен, баланы карап отуруп тур, жумуштарым бар дейби...

- ћейли, силерден кабар алайын деп эле келе калгам, анда мен кайтайын, - ќрозбек небересинин ууртунан өөп коюп чыгып кетти.

Ѕекзат кошо чыгып узатып кайра кирип "Өх" деп эс ала түштү. Үйдөн чыкпай јкинайды карап, жала€к жууп, тамак жасап жаны тынбай кыйналып кетти. Үч-төрт күн ал үчүн үч жылдай сезилип јкинайды эптеп эле сакайып кетип өзү чечсин деген ойдо болду. јдел€ны кез-кез эстеп ичи ачышып, бирок ортодо болуп өткөн жагымсыз оку€ны ойлоп өзүнчө тобо кылып алды: "јз болгондо өлтүрүп алмак экемин" деп ойлоп бүткөн бою дүр этип алды: " удай бир сактады".

Ѕир жумадан кийин јкинай ордунан туруп эптеп басып калган, бети менен көзүнүн тегерегиндеги көгөргөнү кете электе Ўайымкүл келип калды. Ѕекзат баласын алып отурган.  ирип келип эле төшөктө жаткан кызынын жүзүн көрүп чоочуп кетти:

-  аран гү-үн, эмне болуп кетти? - ∆анына отура калды, -  урган кызым ай, садага болоюн ай, тил албай сүйүү деп жүрүп бирди көрөсүң го? - џйлап чачынан сылап бетинен өөп жатты, - Ѕул эмне кылганың Ѕекзат, өлтүрүп койо жаздагансың го?

- јпа, - јкинай үнүн акырын чыгара Ўайымкүлдү карады, - јпа, мени ал урган жок, өзүм жыгылып алдым!

-  алп айтпа, - Ўайымкүл ага ишенбей булкулдап атты.

Ѕекзат јкинайдын сөзүн угуп ого бетер у€лды, ага боору ооруду: "Ѕайкуш, көр оозунан кайтса да мени калкалап атат" деп башын жерге салып үнсүз отура берди. Ўайымкүл сыртка чыгып кетип кечинде ќрозбайды ээрчитип келди да, кызынын абалын төкпөй-чачпай айтып берди. ќрозбайдын ошол кезде машинасы бузулуп ремонтто болчу, эртеси тачка алып келип кызынын өздөрү берген бир аз жүктөрүн салып алып кетти. Ѕекзатка эч нерсе деген жок.

јкинайды ооруканага жаткырып, ал бир ай дегенде зорго жакшы болуп чыкты. Ѕекзатты күнү-түнү ойлонуп атты, бирок эми ата-энеси уруксат бербесин жакшы билет. ”улу талпынып "апа, апа" деп калган.

ќрозбайдын эки баласы жаңы үй көтөрүп жатышкан. Ѕир күнү ќрозбай алардын ал-жайын билейин деп келсе Ѕекзат аерде жүрөт.

- —ен кайдан?

- ∆ардам берейин деп эле... - башын жерге салды.

- Ёмне иш кылганыңды билесиңби? јл сенин урганыңды жашырып койбогондо азыр кайда отураарыңды билесиңби? - ќрозбай жини келе аны карады.

- Ѕилем, кечирип коюңуз...

-  ечирип кой деп, ал сага эмне таш жүрөкпү ы€? јл адам, болгондо да назик жүрөк пенде!

-  ечирип коюңуз...

- Ѕалаңар турат, ата-энең сендей акмак баласынын күнөөсү бар экенин билип, көрүп койгонго да жарабады, кайсы бетиң менен келип калдың биерге?

-  ечирим сураганы келдим, - Ѕекзат өлүмүш болуп нымтырап тура берди.

- јкмак, кандай гана жүрөгүм ооруганын билесиңби, сени јкинайдай кылып сабасам кантээр элең?

- ћейли ата, уруңуз, сабаңыз, эмнеси болсо да балам менен јкинайдан ажыратпаңыз!

- —ени јкинай кабыл алат деп ойлоп турасыңбы?

- Ѕилем, ал мени кечирет!

- ќй тобо-о! - ќрозбай башын чайкап жылмайып койду, ал азыр күйөө баласына таң калып турду, аргасыз күлдү, - ќй деги сенин бетиң барбы? - ћаңдайына келип заматта ачуусу келип бир койгусу келди.

- Өлтүрсөңүз да кетпейм!

- ћейли, - ќрозбай алакан жа€ кайра ары басып балдарынын ишин карап бир аз туруп анан кетип калды.

Ѕекзат кечке жардам берип, кечинде јкинайдын үйүнө барды. Ўайымкүл жаңы эле кетип, ал өзү жалгыз отурган болчу.  аалга тык-тык эткенде укпагандай унчукпады. Ёкинчи үчүнчү такылдаганда:

-  им? - деди ал отурган ички бөлмөсүнөн.  ээде иниси Ѕектур келип калчу, анткени азыр үй салып жаткан жерге чатыр тигип алып ошол жерге жатып атышкан. јкинай жүрөгү сезгендей бир аз козголбой: "Ѕекзат окшойт, эмне кылсам, апам дагы урушат" деп ойлонгуча тыкылдак көбөйө:

- јкинай, мен элемин, ачсаң! - деген Ѕекзаттын үнү угулду, - јч јкинай, ач!

- Ёмнеге келдиң Ѕекзат, үйдө апам бар.

- ћейли болсо, ачып кой!

- ∆өн кетип калчы, Ѕекзат!

- ћен эч жакка кетпейм, ачып койсоң јкинай! - деп кыйкырып ийип чоочуп кетти, анткени эшикти ачып маңдайында јкинай турган.

-  елипсиң, айтаарыңды айт да жолуңа түш!

- јкинай, кечир мени, кечирчи, уулумду көрүп сенин акыбалыңды көрөйүн деп келдим. —агындым силерди! - Ѕекзат аны кучактамак болду.

јкинай аны босогодон өткөрбөй көкүрөккө түрттү. Ѕекзат болбой эле үйгө кирип келди, төрдө уктап жаткан уулун отура калып өөп колуна алды. јкинай үнсүз карап жүрөгү туз куйгандай ачышып, урушкан күнүн эстеди: "сен эмнеге көрүнчүдөй болуп артымдан калбайсың?!  өргүм келбейт сени, кетсең кетип калчы!" деген сөздөр кулагына жаңырып атты, мелтиреп үнсүз тиктеп өзүн тик карай албаган Ѕекзатты жек көрүп турду, бир эле жүрөгүндө аны сүйөөрүнө зээни кейип турду.

***

јзимкандын бир уул, бир кызы бар, а€лы  үмүш экөө кырк жыл жашап "сен-мен" дешпеген жандар. Ѕаласы »маратты мектепти бүтөөрү менен эле тапкан ташыганын көтөрүп жүрүп окутуп койгон. јл борбордо чоң врач, балдары чоңоюп калды, а€лы Ѕермет да ыймандуу, келгенде жоолугун башына сала коюп кайненеси  үмүшкө жумуш жасатпай жыргатып койот. јлар бир жолу келгенде јзимкан уулуна:

- Ѕалам, апаң экөөбүз тең карып калдык, неберелерибиздин бирин таштап кетсеңер боло, - деди.

- јта-а, туура түшүнгүлө, балдар чоңойду, окуп-чокуш керек, биерде жүргөндө орусча билбей калат, мен жаңы барганда кандай кыйналдым.

- Ёэ мейли балам, жок дегенде кичинекейиңерди берсеңер боло, эрмек кылалы.

- јлар бакчага барат... - »марат нымтырай а€лына карады, - —илер кыйналып каласыңар го?

- Ёмнеге кыйналмак элек? јпаң экөөбүз да небере жетелеп мындай-мындай басып ырахаттансак болот эле го, эч кимиси жоктой соксоюп отурабыз... - јзимкан уулуна нааразы боло сакалын сылай оор улутунду.

- »марат, атамдардын шагын сындырбай Ќурини берип кетели, бириси карапайым болсо эч нерсе болбойт, - Ѕермет »маратты карады.

- Ёмне-е?! ћен балдарымдын баарын билимдүү, илимдүү кылсам деп жүрсө сен бирин тупой боло берсин дейсиңби?

- Ёмне болмок эле, карылардын көңүлүн калтырбай таштап койолу, - Ѕермет ушинткенде јзимкан уул-келинин урушуп кетпесин дегендей жайкай сүйлөдү:

-  ойгула балдарым, мейли өзүңөр менен өзүңөр болгула, кудайга шүгүр неберелүү болдук, аман болсоңор болду, - оор күрсүнө ордунан туруп сыртка чыгып кетти.

 үмүш ал чыгып кеткенден кийин:

- јтаңдын айтканы да туура, коңшулар неберелерин алып эки жакка ээрчитип алса ал да ичинен сызат экен. ∆алгыз бала болсоң, окутуп-чокутуп койолу деп шаарга кетирип ийсек минтип балаңарды бизден а€п атсаңар кейийт да, - деди.

- јпа, бизди түшүнсөңөр боло?

- »марат, сен түшүнбөй жатасың атамдарды, жок дегенде каникулда таштап кетели...

- ћакул, окуу башталганча Ќури жүрүп кетсин, - »марат аргасыз макулдугун берди.

Ёртеси жетидеги баласы Ќурини калтырып кетип жатып а€лына карады:

- јтамдар аны оюндагыдай койо берип ээн баш өсүп калабы деп ойлоп жатам.

- —ени деле оюң менен болуп чоңойтту, кана сен ээнбаш болуп чоңойгонуң, алар жаман болсун демек беле?

- јзыркы балдарды түшүнбөйсүң, - Ёкөө көпкө кер-мур айтышып жатып анан унчукпай калышты.

»марат хирург, болгондо да өз ишинин устаты, кадыр-барктуу. Өзү менен иштегендердин ичинен айырмаланып иштеген иши менен көрүнүктүү. Ѕир күнү өзү иштеген бөлүмгө санитарка кыз келип калды. јры басса да, бери басса да эсинен чыкпай жандүйнөсүндө бир башкача сезим туйлап жатты. јсылбү да атайын жасап жаткандай анын алдынан чыга калып, жазып жатса бөлмөсүн жууганы кирип келет. јл келээри менен кылган иши будуң-чаң болуп өзүн кармай албай баратты.

- јсылбү, - деди бир күнү, - ∆умуш бүткөндөн кийин жууп жүр, тоскоол болуп жатасың!

- ћакул агай, - јсылбү унчукпай чыгып кетти.

ќшондон кийин аны көргөнгө зар болду. јргасыз өзү бир күнү:

- Ёмнеге бөлмөнүн терезелерин тазараак сүрүп койбодуң, кирип барып тазалап чык! - деп басып кетти. јсылбү кирип терезени, столдун үстүн сүрүп жатканда »марат кирип кабинетинин терезесин ачып:

- √үлдөргө суу куйганды унутпа, - деди да ордуна отуруп кагаздарын карап жатып көзүнүн кыйыгы менен аны карап отура берди.  апкара чачын артына түйүп алып, иймейген каштарын өйдө ылдый кылып чекесин улам сүртүп ишин жасап жатты. »ш столдун үстүндөгү ручка салган идишти алып анын алдын сүртмөк болуп колун сунганда »марат ручка алганы келатып анын колун кармап алып чоочуп кетти, бүткөн боюн калтырак басып:

- Ѕара бер, күндө бир маал тазалап тур! - деп, жандүйнөсү дүрбөлөңгө түшүп, эмне кылаарын билбей башын мыкчып отуруп калды.

ќшол кезде оорулууну алып келишип аны тезинен операци€ жасабаса ичегиси жараланып кетерин айтты медсестра.

- ƒа€рдай бергиле, азыр барам!

- ћакул, - ћедсестра чыгып кетти.

»марат туруп операционныйга жөнөдү. ќорулуу жаш жигит экен. јны көргөндө јсылбү жолдон:

- »марат  асымович, сактап калыңыз, бул менин күйөөм, жардам кылыңыз! - деп босогодон бышактаганда:

- џ€? - деп алды »марат.

- ћенин күйөөмдү сактап калыңыз!

-  өрөбүз, дартына жараша, - деп ийгенин өзү да билбей калды, адатта мындай жардам сурагандарга: "эч кабатыр болбогула, биздин колдон келээр нерсе болсо эле алып салабыз" дечү, азыр негедир эмне деп сүйлөгөнүн да байкабай калды. џйлап эки сааттай турду јсылбү, качан гана »марат тердеп тепчип чыга калганда:

- »марат  асымович, кандай өттү операци€, абалы жакшыбы? - деди ага жалдырай.

- Үмүт аз... - деп басып кетти.

јсылбү ыйлап палатага алып кирбей реанимаци€га алып киришкенде артынан кошо жүгүрүп кирди:

- Ёдил, Ёди-ил!

- јкырын, ал эсине келе элек, жанында бол, тийбе! - деп аны медсестра калтырып чыгып кетти.

 олдорунда сайылган ийнелерди карап жанында көз жашын төгүп турган анын абалы өтө оор эле. ∆аңы гана үйлөнүшкөн. јта-энеси жок, ага-жеңеси бар. јлар келгенде киргизбей коюшту.

јсылбү өзү чыгып ыйлагандан башка эчтеке айталбады.

- јйтчы, Ёдилдин абалы жакшы элеби? - јбысыны аны карыдан ала жулкулдатты.

- Ѕилбейм, али эсине келе элек, наркоздон чыга элек окшойт...

- јй кудай ай, жакшы болуп эле кетсе экен, - јбысыны –ита аны кучактап алып ыйлап атты.

- Ѕолду ыйлабагыла, ушунча доктурлар жүрбөйбү, кантип анан алып калбасын, -  ерим а€лы менен келинин тыйды, - ∆аман жорукту баштабагыла!

јлардын сөздөрүн ары жактан келаткан »марат укту. ∆үрөгү бир нерсени сезгендей оорулуунун палатасына кирип тамырын кармап көрдү, араң эле кармап турат, алсыз. "Ёгер бүгүн аман калса жашап кетет, өтө өтүшүп кетиптир" деп ойлоп алардын жанына келди.

- Өтө өтүшүп кеткен, ичегилери ириңдеп кетиптир, колдон келген аракетибизди жасадык, жашырганда эмне, бүгүндөн калса жашап кетет, - деди алакан жа€.

- ƒоктор, жардам бериңиз, жалгыз иним. Ѕизде ата-эне да жок, экөөбүз эле... -  ерим анын кабинетине чейин кошо кирип келип, - Ёч нерсемди а€байм иним үчүн, жакшылап карап бериңиз, - деп алдына акча койду.

- Ѕул эмнеңиз, адам өмүрү кылдын учунда турса акча сунуштаганыңыз кандай?

- ƒары дармек үчүн, тууган, жалгыз инимдин жанын аман алып калыңыз!

- ∆ок-жок, биз кудай эмеспиз, жөн гана оору менен ажалдын ортосундагы дабагербиз, болгонун жасап жатабыз, азыр дагы коюлуп атат, биздин дагы оорулууну айыктырсак жүзүбүз жарык болот, ар бир оорулуу үчүн кыйналабыз, - »марат ага түшүндүрүүгө аракет кылып жандалбастап жатты.

 үнү-түнү эчтеке ичпей тикийип отурганда јсылбүнүн көзү илинип кетти, түш көрдү, түшүндө бир тоонун этегинде жүрүптүр. Ёдилдин колун кармамак болуп улам жетип барса эле ортосунда »марат тура калып ал алыстап кетет, аны түртүп эми жетээрде Ёдилди бир ак көйнөкчөн а€л пайда болуп: "балам, мынча эмнеге кыйналдың, жүрү кеттик, би€кта сага эчтеке калган жок, атаң күтүп жатпайбы" деп жетелеп алып кетип калды. јсылбү чоочуп ойгонуп, Ёдилди караса дем алуусу начарлап демигип жаткан экен, сестраны чакырып келди. јл уколдорду берди эле кайра артка кетип кабыл албай койду, тамырына да кетпей калды. —естра жүгүрүп чыгып күзөттөгү врачын чакырып келди. јл көрүп эле башын чайкады:

- јрга жок, дарыны кабыл албай калды, демек эчтеке кылалбайбыз, - деп тамырга сайылган ийнелерди алып, бетин жаап салганда јсылбү ачуу чаңырып алды.

- ∆о-ок, Ёдил, мени таштаба, мени таштай көрбө!

- јкырын, оорулуулар уктап жатат, чыгып коридордон туугандарыңды күт же телефон чал, -  үзөттөгү врач јсылбүнү ийинден ала өйдө кылып палатадан алып чыкты, - Ёмне кылабыз, колубуздан эчтеке келбейт, биз баарыбыз кудайдын колундабыз.

јл аны тынчтандырып коюп кабинетине кетип калды, коридордо ыйлап отура берди. јңгыча таң атып врачтар, күндүзгү сестралар өз ордуна келе баштаганда »марат кирип келатып јсылбүнүн ыйлап отурганын көрдү да:

- Ёмнеге ыйлап атасың? - деп изол€торду көздөй жөнөгөндө јсылбү:

- јл эми жок, менин Ёдилим жок! - деп кыйкырып ийгенде »марат делдейе туруп калды.

јл ушуну билген, эмнеси болсо да бир көрөйүн деген, бирок аны моргго чыгарууга да€рдап коюшкан эле. јңгыча  еримдер келип калды. Ёдилдин сөөгүн түштөн кийин алып кетишти. »марат: "Ѕүттү, баары бүттү, эми аны көрө албайм, келбейт дагы" деп жаман абалга келди. ∆андүйнөсү эңшерилип жүрөгү сыздап атты. Ёч нерсеге көңүлү келбей жумушунан ооруп жатам деп отпуска сурап алып үйбүлөсүнө алаксыгысы келди. јл келгенде Ѕермет аны-таң кала карап жанына жетти:

- Ёмнеге жумушуңдан баса бердиң?

- ∆өн эле чарчадым, балдарды алып айылга барып жүрүп келеличи, - деди аны араң зорго жылмайып карап.

- ћакул, а менин жумушум кандай болот?

- —ен бүгүн бар дагы отпуска сура!

- »марат, мен эки ай мурун эле отпуска албадым беле, эми болбойт да?

- јнда бир жумага зарыл иштерим чыгып калды деп суран!

- ћм, мейли, сурап көрөйүн... - Ѕермет күйөөсүнүн абалынын оордугун, бир нерсеге кыйналып жатканын түшүндү, сурабады, шашылыш кийинип чыкты дагы жумушунан суранып кайра келди.

Ѕалдарын алып ошол эле күнү айылга жөнөп кетишти. јлардын көпкө келгени ата-энесине абдан жакты.  үмүш ооруп жүргөн, неберелерин көрүп кубаттана түштү, балдары менен ырахаттана тамактанып, алардын күлкүсүн угуп бакытка магдырап турду. јраң басып жүрсө да неберелерин ээрчитип короодон чыгып эки жакка басып ойнотуп оңуп эле калды. јзимкан андан бетер бакылдап:

- ќйла-анайындар, силер келип үйүбүз толуп калбадыбы, апаңар да ооруп атты эле, силердин демиңер менен ооруганын сезбей калды, - деп кубанып чоңураак неберелерин ээрчитип бак ичинде жүрдү, - ћына, булардын баары силердики, чоң энең экөөбүз карыдык, арыдык, - деп короо ичиндеги түркүн жемиштерден быша элек болсо да үзүп берип атты.

»марат бир аз да болсо алаксыгандай болду. Ѕермет көпкө жүрө албады, жумуш күнү келип калганына байланыштуу шаарга жөнөп кетти.  үмүш жакшы болуп калгансыган менен кайра төшөккө жатып калды. »марат дары-дармек берип, укол сайып караганга болбой бир күнү тилден калды, үч күн жатып анан кете берди. Ѕермет келип эки жагын карап атты. ∆ылгыз кызы –ахат үйдөн, »марат сырттан ыйлап апасын жоктоп жатышты. —өөк чыгаарда молдо ага:

- —ен жалгыз баласысың, эл алдында милдетиңден кутул, - деди.

ќшондо »марат элди карап:

- јпам кандай киши эле? - деди.

- ќо  үмүш жакшы а€л эле.

- ∆акшы а€л эле, - дешти толкуган эл. јлардын арасында »мараттын иштешкендери, алар менен келген достору бар.

- јпамдын кимде карызы бар, болсо мен төлөйм, айтыңыздар!

- ∆о-ок!

-  ары жок!

- јласасы болсо кечтик! - деп элди айланта караганда баары жым болуп калды.

ќшентип акыркы зыйнатын кылып жайына коюшту. Ѕул элдин ичинде јсылбүнүн апасынын жүргөнүн »марат билбеди, ал эки көчө кийин жашаган  улманбеттин кызы болчу. јпасы  үмүшкө эки миң карыз эле, ошону айта албай койду. јсылбү жалгыз эле кызы, жакында күйөөсү өлгөн кызына кийит алып барам деп алган эле, көп элдин ичинде алган карызын айта албай кетти.

»мараттын ички арман, өксүгүнө апасынын күйүтү кошулуп ого бетер түнөрүп калды. јтасынын жалгыз калышы анын жүрөгүн өйүтүп "айылга келсемби?" деп да ойлонуп кетти. Ѕирок Ѕермет айылга келгенде жумушу жок калабы деген ойдо:

- Ѕермет, атам жалгыз калды, би€кка келбесек болбойт го? - деди, - ћен ата-энемдин өлүп калаарын эч бир ойлогон эмес экемин, - Ўуу үшкүрүп көз жашын аарчып алды.

- »марат, сенин диссертаци€ң эмне болот? јтама караан кылып Ёмирди коюп койобуз, ал Ќуриден чоңураак, атама карап турат.

- јл эркек бала, кирин жууп, тамак жасай албайт да, Ѕермет. ћен үчүн булар мага канча эмгек кылды, мен эчтеке кыла элекмин булар үчүн.

- јнда сен кал, мен шаарда эле болоюн, балдар мени менен болот, барып келип турат да?

- ќшондой кантип болсун, экөөбүз эки жакта, андан көрө ажырашып алган артык эмеспи! - »марат жиндене ордунан турду.

Ёкөө көпкө чейин кужулдашып чече алышпады, баарын угуп тышкы бөлмөдө отурган јзимкан келип:

- Ѕалдарым, мени кудай алмак беле, мен үчүн эки жакка бөлүнбөй жылуу очогуңарга бара бергиле, - деди.

- ∆алгыз... - деп келаткан уулун ата сүйлөтпөдү.

- ћен өлбөйм, үйбүлөң менен чогуу бол! - деп коюп кайра чыгып кетти.

Ёкөө эки жерде селдейе туруп калды.  ырк ашын өткөргүчө айылда калышып, анан Ёмир менен Ќурини таштап кетүүгө аргасыз болушту. Ѕирок жубайлардын ортосу акырындап сууп баратты. ”луусу  арина он бешке чыгып калган, үч эркектен улуу. јл өтө эрке, басам деген жагына басып, кийем дегенин кийет. Ѕир күнү »марат дагы а€лына:

- Ёркек баладан көрө айылга  аринаны таштап коюш керек эле, чоңоюп калбадыбы, атамды жакшы карамак, - деди.

-  ызыксың, кыз баланы аерге таштаганда кандай болот?

-  андай болмок эле, атасы туулуп өскөн жер, чоочун эмес, - ј€лын үтүрөңдөй карады, - Ёмне эле өзүңчө кыйын болуп атасың? јйт анда ачыгыңды, атамды кароосуз өлтүрүп алгым келбейт!

- »йи, эми ойлодуңбу? јпаңды деле ойлонсоң балким өлбөйт эле, сени ойлонуп жүрүп эле ооруга чалдыкты, - Ѕермет ордунан булкуна турду, - јндай болсо өзүң бак!

»марат токтоно албай ачуулана кыйкырып жиберди:

- ќшондо да сен кылгансың, аларга жакшы көрүнүп, мага бирди сүйлөп, балдар тупой болуп өсүп калат деп!

јкыры Ѕермет экөө катуу урушуп калды. »марат эми биротоло жумушунан чыгып, айылга кетип калды. Ѕермет ызаланып ыйлап, кызы менен кичүү баласын алып үч бөлмөлүү үйүндө кала берди.

јзимкан неберелери менен бак ичинде чарпа€да отурушкан. »марат эки сумка көтөрүп келип атасы менен учурашып, бет аарчы менен терин аарчый отуруп калды.

- јта кыйналган жоксузбу?

- ∆о-ок балам, мынабу жамандар менен жыргап эле отурам, апаң байкушка жаман болду, "неберелерим менен отурсам кандай жакшы, ээрчитип айылга барсам" деп кыйын ойлонот эле...

- јта, кечирип кой мени, мен апамды өлөт деп ойлобопмун...

- Ёэ балам, өлбөгөн жан болбойт, мен дагы бир күнү силерден кетем, чын дүйнөгө өтөм...

јта бала үндөбөй отуруп калганда короонун оозунан јсылбү апасы ћистекан экөө эки жакты абайлай кирип келе жатканын көрүп »марат тура калды. “игилер жетип келип эле:

- јта, бизди кечирип коюңуз, апам кемпириңизден эки миң сом карыз алган экен, ошону алып келдикЕ - деп јзимканды карай колундагы акчаны сунду.

- Ёэ балам а-ай, акча эмес азыр кемпиримди таппай калдым, аласасын уулум элдин көзүнчө кечкенин айткан.

- ∆ок-жок, мен болбой алып келдим, а кишинин арбагы ыраазы болсун, - јсылбү »маратка карады, - —из?Е

- ќоба менЕ - јл күлүп койду.

јсылбү да күлдү.

- —из биздин айылдык экениңизди уккан эмес экемин, апаңыздын арты кайырлуу болсун, куран окуп коюңузчу, - деп јзимканды карады.

- Өтүңүздөр өйдө, - »марат аларды өйдө өткөрүп өзү кырына отурду, јзимкан куран окуп бата кылгандан кийин »марат аларга карады, - јпамдын жаткан жери жайлуу болсун, биз аласасын кечтик, убара болбоңуздар.

- ќшо кантип болсун, өзүңүз билесиз, күйөөм өлгөндөн кийин кыркына чейин отурдум, анан апам алып келген, угуп алып...  удай ыраазы болсун! - деди.

- Ёчтеке эмес, баары боло берет, силер кайда турасыңар, кимдин...

- Ѕилет болушуң керек уулум, бул  улманбеттин а€лы, жакшы киши эле, жалгыз кызы ушул, - јзимкан уулуна аларды тааныштырып отурду.

- Ѕилем-билем, - »марат ыңгайсыздана кетти.

јлар кеткенден кийин ойлонуп калды: " андай кылып жолуксам экен, айылдын эли жаман болчу эле" деп ойлоп атты.  елгенине эки-үч күн болсо да кетпей жүргөн уулуна ата таң калды,

- ∆умушуң калды го, уулум? - деди анан.

- јта, мен би€кка биротоло келдим, айылга деле хирург керек чыгаар, иштеп алам.

-  елинчи?

- јл келбейт, мен сизди өзүм карайм.

- Ёмнеге папа, почему мама не приедет?

Ёмир атасына суроолуу карады, он үчтөгү бала турмуштун ачуу-таттуусун кайдан түшүнсүн. ”нчукпай ары басып кетмек болуп үндөбөгөн атасынан тажагандай басып кетти. јларды көрүп јзимкан ичинен күрсүнүп алды.

»марат бир күнү айылдык ооруканага барып башкы врачтын маңдайында отурду.

- ƒа-да-а, сендей өз ишин мыкты билген хирург бизге абдан керек, эртеңден баштап иштей берсең болот, - деди ∆усуп јбдраимович.

- ∆арайт, сизге ырахмат, ∆усуп јбдраимович, - »марат акырын чыгып кетти.

»марат иштеп калды, эси дарты јсылбүдө. јга кантип жолугуунун амалын таппай кыжаалат болуп а€лын түк ойлогусу келбеди. ќшол арада јсылбүнүн ооруканага кирип келатканын терезеден көргөн »марат ордунан тура калды, бирок ага эмне деп жолугаарын билбей кабинетинде отура берди. Ёки көзү терезеден арткы сыртта. јсылбү көптөп кийин гана чыгып баратты. јл жумуш издеп жүргөн эле. Ѕашкы врач ага жумуш жогун айтып жөнөткөн.

ќшол күнү жумушунан кечирээк чыккан »марат үйүн карай жай басып келатса жолдон окчунураак жерде бирөөнүн чаңырган үнү чыгып жардам сурап жатканын угуп жүгүрүп барса эки бала бир кызды басып алып тепкилеп, кыйкырганына карабай киймин чечкени жатыптыр. »марат аларды эки жакка алып ыргытып, жаткан кызды тургузуп ары коюп койду да:

- ”€тсыздар десе, бул кылыгыңар үчүн жооп бересиңер, кана бери келгиле! - деди эле экөө ары карай качып кетти.

- –ахмат сизге, - дегенде үнүнөн тааный койду.

- јсылбү, сенсиңби?

- —изби агай... - Ёкөө тең караңгыда бири-бири-бирин таанып экөө тең күлүп жиберди.

-  араңгыда чыкпай жүрбөйсүңбү, мындайлар азыр көп, - »марат аны караңгыдан пайдаланып колтуктап алды, - кайсы жылы бүткөнсүң?

- ∆ашымды сураганыңыз го?

- ќоба, жыйырма төрттөсүң го дейм?

-  антип билип алдыңыз?

- јйтып берчүм бар.

- ∆акшы экен... - Ёкөө бир азга үнсүз болуп калышты.

- јсылбү, алиге чейин сенин күйөөңдү сактай албай калганым үчүн өзүмдү күнөөлүү сезип жүрөм.

- Ёмне үчүн, ал өз ажалынан кетти да.

- ∆ок, балким сени тааныганым үчүнбү, айтор сенден кечирим сурамакчы болуп таппай жүрдүм эле.

-  ечирим сураганда не, өттү кетти...

- ќшентсе да, кечирээк алып барыпсыңар, кайда иштечү эле?

- Ѕазарда...

- —оода кылчу беле?

- ∆ок, тачка түртчү.

- ќшондой, өзүнө караган эмес, ичегилеринин баарын жара басып кетиптир.

- ћейли анда, жакшы барыңыз, мен барайын, - јсылбү жөнөй бермек болуп кайра бурулду, - —изге абдан чоң рахмат!

- Ёчтеке эмес. јсылбү, бир азга токтой турчу, айта турган сөз бар...

- јйта бериңиз, апам күтүп калды, мен кетишим керек.

- ∆олугушуп турбайлыбы?

- —из мененби, а€лыңыз эмне дейт?

- Ёми-и, аны ойлобой эле суроомо жооп берчи, јсылбү.

- ∆олуккандагы максатыбыз жөнүндө билсем болобу?

- Ѕилесиңби јсылбү, мен сени көргөндөн бери өзүмдү башка дүйнөгө кабылгандай сезип жүрөм.

- Ёркектердин дежур сөздөрүнүн бири го?

- јндай эмес, азыр а€лымдан кетип калгам, бул жерге ишке орноштум.

- —изби?

- ќоба.

- ∆акшы болуптур, бирок үйбүлөңүздөн кеткениңиз жакшы эмес.

- јйла жок, жүрөк иши көңүл ишин жеңет тура.

- јл го туура, балдарыңыз чоңоюп калган да?

- „оңоюп калды, а€лымды капысынан эле жолугуп калып үйлөнүүгө туура келген...

»марат он беш, он алты жыл мурун студент кездеги болуп өткөн оку€ны јсылбүгө айтып жатты...

»марат акыркы курста окучу.  урсташтары менен шаардын четиндеги ээн жерге майрамдап чыгышкан. Ѕермет өздөрү менен курсташ эле.  ечке ырдап, бийлеп, куушуп ойноп, кечинде отту чоң жагып алып кечени улантышты. јз-аздап ичилген вино, арактарга мас да болуп калышкан. јнда ал таптакыр кыз сүйүп көрө элек болчу.  атуу уктап калган экен, ойгонуп кетсе Ѕермет жанында ыйлап жатыптыр.

- —ага эмне болду Ѕермет, калган балдар кайда? - деди »марат тура калып.

- —ен, сен мени... - Ёчкирип жиберди.

- Ёмне?! - »марат ага ишене бербей карады.

- —ен... - Ѕермет болбой эле ыйлай берди.

- ћүмкүн эмес, андай жомогуңду башкага айт!

ќрдунан туруп басып кетмек болгондо:

- ћен муну менен калбайм, деканга кирем, - деди Ѕермет.

-  ирсең кире бер, сага ким ишенет? - деп алып кайра ойлонду, анткени деканы баш болуп баары ага жакшы карачу, "—енден үмүтүбүз чоң" деп мактап турчу, - Ёй кыз, сен соосуңбу, сен эмне менин жаныма келдиң?

-  елсе болбойт бекен, бирге окуйбуз, теңтушпуз деп отурса сен мага асылдың!

- ќюңду башкага айт, имерип алам деп эч качан ойлобо! - »марат туруп атканда арытан студенттер келип калды:

- ќй-оой сүйүшкөндөр, али да ойгоно элек го?

-  айдагы сүйүшкөн, силер мени эмнеге мазактап жатасыңар? - »марат аларга жини келип карады.

- »марат, кызыксың го, өзүң бизди кууп, "менин сүйгөнүм экөөбүзгө жолтоо болбогула!" деп уруштуң го?

- —ен антпесең биз да кетпейт болчубуз, - дегенде »мараттын жини келип кетти.

-  алп айтпагыла, атайын уюштурдуңарбы? ћен качан Ѕерметти сүйчү элем, экөөбүз качан кыз-жигит элек?

-  айдан билебиз? - »йиндерин куушуруп туруп калышты.

- ћенин күнөөм жок, эмне кылсаңар ошо кылгыла! - »марат колун шилтей басып кетти.

—туденттер унчукпай Ѕерметти карады. јл баш көтөрбөй отура берди. јны курбусу —ажира келип өйдө кылды:

- ∆үрү кеттик! - Ѕаары үнсүз томсоруп жолго чыгышты.

Ёки күндөн кийин милици€ келди. јргасыз ага үйлөнүүгө туура келди. јрадан бир жылдай убакыт өтүп Ѕерметтин боюнда барында анын курбусу —ажира »маратка жолдон жолугуп калды:

- »марат, кандайсың, иштер жакшыбы?

- ∆акшы, өзүң кандай?

- ∆үрөм. »марат, сен Ѕерметтин торуна илингениңди али билбей элесиңби?

- Ёмне, анын кандай тору бар эле?

- ќй, мен эмне деп эле жатам, убагында айтууга жетише албай айылга шашылыш кетип калбадымбы! Ѕермет сени сүйүп калып эле атайын ошенткен, ал сырын экөөбүз гана билчүбүз, ал мурда күйөөгө тийип чыккан, анысын айтпай эптеп күйөөгө тийиш керек болгон.

- ј сен ошонун баарын билип-көрүп туруп эмнеге ошондо айткан жоксуң? Ёми мени мазактаганыңбы, же бизди ажыраткың келип атабы? - »марат ачуулана ага катуу сүйлөдү, - Ёми мени эч ким эчтеке кылалбайт, мен аны сүйбөсөм да ичинде менин балам бар, ошону сүйөм! - деп басып кетти.

- »марат, кечир! - деген бойдон —ажира турган жеринде кала берди.

»марат үйүнө келип алып Ѕерметти карап көпкө отурду. јл анын жүзү кубарып турганын көрүп үндөбөй өз иши менен алек болуп атты. Ѕир кезде төрөйүн деп калган келинчегинин артынан келип кучактап:

- Ѕермет, мурун күйөөгө тийгениңди ачык эле айтсаң болмок, - дегенде ал чоочуп кетти.

- Ёмне?

- „оочубай эле кой, мен баарын билем. —ажира экөөң ошончонун ичинен мени тандаганыңарга тобо! - »марат а€лын койо берип ары басты, - ƒраманы жакшы коюпсуңар, азамат экенсиңер!

- Ёмне деп эле атасың, »марат? - Ѕермет күйөөсүн үрпөйө карады, - мени эзбей ачыгын айтчы?

- Ёзилип кеттиңби? ј менин эзилгеним, канчалык студенттердин көзүнчө у€т болгонум сен үчүн мааниге ээ эмеспи?

- »марат!

- Ѕолду, эртеңден ары каалаган жагыңа кете бер, акыры бир күнү билинет деп ойлодуңбу, же бул көк мээ укпайт дедиңби, түбөлүк ушул күнөөм үчүн азап тартып жүрбөйүн деп ойлогон жоксуңбу?

»марат кызуулана а€лынын ары жак, бери жагына өтүп сүйлөй берди. Ѕермет унчукпай ыйлап атты. »марат аны чаап, уруп ийгиси келди, бирок а€ды, колу барбады.  өптөн кийин баарын айтып бүтүп, көңүлү калгандай отуруп калды.  өпкө чейин сүйлөшпөй жүрдү. ”луу кызы  арина төрөлгөндө гана кайра сүйлөшүштү, анткени јзимкан менен  үмүш небересин көрөбүз деп келип калышты.

-  ана неберемди көрсөткүлөчү, айла-анайын, - јзимкан көбүрүп жабырып сүйлөп жатты. Ѕир козу сойуп, карын май, чанач сүзмө кылып алып келип  үмүш экөө наристени алмак-салмак алып жыттап кубанып жатышты.

- Ѕерчи мага, кагылайыным десе, айланайын жаңы көзүм, -  үмүш ого бетер айланып тегеренип жетине албай отурду, - Ѕермет айланайын, жылуу отур, төрөгөн а€л жакшы тыңыбаса оорукчан болуп калат.

- Ёчтеке болбойт, оор жумуш деле жок, - »марат апасын карады, - Ѕаласынын жала€гын жуугандан башка эмне иш бар дейсиңер?

-  ой балам, жаш төрөгөн а€л эти€т болбосо болбойт, каралашып тур айланайын.

- јпа өзүм эле жасайм, - Ѕермет күлүп койду, - ”шу тырмактай кызды кантип карай албай калайын.

- јйланайындар, ынтымактуу болсоңор эле болду, - Ёне уул-келинине ыраазы болуп ак батасын берип атты. јлар үч күн туруп анан кетишти.

»марат а€лына ичи муздаган менен кызынын көңүлү үчүн унчукпай жашай берди. ќшентип жүрүп акыры өз сүйүүсүнө жолукканын сездиби же сезбедиби, ойго батып ага көңүл бөлүп койбой айылга баса берген эле...

- ”шул менин тагдырым, сен мени туура түшүн јсылбү, сөзсүз а€лымдан ажырашып сага үйлөнөм, - »марат аны коомай кучактады, - мен сени эми таппай калдым го деп ойлогон элем, кудай бизди жолуктуруп олтурат, балким биздин тагдырыбыз биргедир...

- Ѕилбейм, ойлонуп көрөлү, өзүбүздү ойлоп балдарды ойлобосок болбойт, балким алар туура эмес кабыл алаар?

- Ѕалдар түшүнөт, азыр жаш, - »марат аны бетинен а€р өөп койду, - јзыр эле эмес, жолугушуп туралы, мен а€лым менен бүтүрөйүн.

- ћаакул, мен сизди сыйлайм, адамдын денсоолугунун жарчысы катары, адам өмүрүнүн сакчысы катары, - јсылбү ойлуу анын кучагында телмирди.

- јзыр сени мен жеткирип койойун, - »марат аны колтуктай басты.

Ёкөө катар басып кетип бара жатты, јсылбү да »марат да алдында кандай тагдыр жатканын сезбеди. »мараттын жүрөгү жаш кезиндегидей өрөпкүп турду. Үйүнүн жанына жеткизип анан өзү жолго түштү. Ѕул өмүрдүн жыргалчылыгын бирөө жалаң сүйүү менен чектесе, бирөөлөр байлык менен, дагы бирөөлөр тынч өмүр сүрүп, бала чакалуу болуп жашап өтүүнү жыргалчылык бакыт деп эсептешет. »марат дагы өмүрдөгү бир келген бактысын кармап калууну ойлоп ишти өзү эле бүтүрүүнү ойлонуп үйүнө келди. ∆ашоосунда бүгүнкүдөй бактылуу болуп көрбөгөндүр, жатып да, туруп да јсылбүнү ойлоп баарына кайыл болуп турду. Ёртеси эле шаардагы үйүнө телефон чалды. Ѕермет үйдө экен, дароо ала койду:

- јло, бул ким экен?

- Ѕермет, бул мен, »марат.

- ја-а сенби?  андай, балдар жүрөбү, атам денсоолугу жакшы эле жүрөбү?

- Ѕаары жайында. Ѕермет, мен сени менен ачык сүйлөшмөкмүн...

- Ёмнени?

- Ёкөөбүз жөнүндө, экөөбүздүн жашообуз жөнүндө...

- ƒагы эмнени ойлоп таба калдың?

- ќйлоп таппай эле ойлонуп бүттүм.

- јйта бер, кулагым сенде...

- Ёкөөбүз ажырашуубуз керек.

- Ёмне-е? - Ѕермет чоочуп кеткенде колундагы трубка ыргып кете жаздады, -  антип, »марат?

- —ен мени алдап максатыңа жеткенсиң, мен ачык эле жетишим керек!

- »марат, сен жакшылап ойлондуңбу? ЅалдардыЕ мени ойлобосоң дагы балдарды ойлонсоң боло?

- Ѕаарын ойлонуп бүткөм, арыз жазып таштап кой, менин чечимимди кечирип, көтөрөсүң го деп ойлойм...

- ћакул...

Ѕерметтин ыйлап жатканын сезди, бирок ага боору оорубады: "Ѕир кезде мен да ушундай абалда калгам, ким түшүнүп койду эле? јз өмүрдүн жарымын ойдогудай өткөрүү керек дегендей менин да акым бар, өзүм каалагандай жашоого" деп трубканы койду.

∆умушка жаңы киргендиктен шаарга барууга колу бошобой арадан ай өтүп кетти.  үндө јсылбү экөө бак түбүндө сүйлөшүп отуруп далай сөздөр сүйлөндү, ал дагы »маратты жакшы көрүп баратты.

- јсылбү, асылым менин, мени мендей сүйө аласыңбы? - деди бир кечте аны алдына алып отуруп, - ћен сени берилип жаным менен сүйдүм, жандүйнөмдү сага арнадым, жүрөгүмдү сага арнадым, берекем!

- ћен дагы, мен дагы өз жүрөгүмдү алда качан сизге арнап койгом, мени азыр сизден өлүм гана ажыратпаса башкалар ажыратышы мүмкүн эмес!

Ёкөө көпкө өбүшүштү, ыссык өбүшүү, кумарлуу сезимдерге балкыган экөө түн бир оокумда бөлүнүштү. ”йкудан калып кайра эрте жумушка келген »маратты башкы дарыгер чакырып алды.

- Ѕүгүн эрте жөнөп эртең саат тогузда борбордо болушуң керек, керектүү кагаздарыңды ал, кассадан жол акыңды алып ал да тез жөнө! - деди ал кирип келген »маратка.

- ∆арайт, - »марат чыгып баратып кубанып калды: "жакшы болду, биротоло бүтүрө келейин" деген ойдо кагаздарын алып, акчасын чөнтөгүнө салып жөнөп кетти.

јл күнү кечке зорго жетти, ал келгенде Ѕермет жок экен, кызы  арина да жок, он жашар уулу гана компьютерин карап отуруптур.

- јпаң келе элекпи? - деди ал уулунун бетинен өөп.

- јл үч күндөн бери жок,  арина эжем азыр келет, - дегиче эшиктен Ѕермет кызуу кирип келатты, ал »маратты байкаган да жок:

- јлтышка, ошентип мен эркинмин, мына экөөбүзгө кудай берди, сен ушуну каалагансың ээ?

„оп эттире бирөөнү өөп койду. »чки бөлмөдө уулунун жанында турган »марат унчукпады, а€гына чейин укмак болуп турду оюнда.

- —ен эбак эле ошентишиң керек болчу, менин сени кандай сүйөөрүмдү билесиң, - Ёркектин үнү тааныштай угулду.

- јлтышкам го менин, - јшкана тарапка кирип кетишти.

»марат эмне кылаарын билбей бир аз турду да, алардын артынан кирмек болуп баратып коридордо токтоп калды.

- ∆аным десе, коркпой-үркпөй эркин жашайт экенбиз да! јның өзү шал да, сенин эмне кылып жүргөнүңдү билбеген, - дегенде »марат сүйлөп жаткан адамды дароо тааныды, ал өздөрү менен катышып эле жүргөн –асулбек деген врач экен, ал көп жылдан бери бойдок болчу.

»марат жини келип жетип барып аны жакадан алды:

-  им шал? - ћойнунан муунта кармаганда мындайды күтпөгөн Ѕермет да кызуу болсо да оозунан сөзү ыргып туруп калды, - “апкан экенсиңер шалды, ак никемди булгаган акмак! - бир колу менен аны жаактан ары коюп жиберди, -  ана сүйлөчү, жанатан бери эмне деп аттың эле? - Ёкөө тең көздөрү чакчайып оозуна сөз кирбей тура берди эле, - дудук болуп калдыңарбы, эртең моралдык жактан бузулуп ойноштук кылганыңар үчүн экөөңдү тең жоопко тарттырам!

- »марат, кечир мени, экинчи мындай болбойт, - –асулбек жалдырап ийди, - ј€лыңа тийишпейм дагы.

- јл а€лдын азыр мага кереги да жок, никемди булгап, төшөгүмдү тебелеткен а€лды урдум! - дегенде Ѕермет ары жакта турган бычакты ала коюп:

-  олуңа өлүп берем, ушунча балам менен ансыз дагы таштап атканың жетишет! - деп өлөрмандана кеткенде »марат аны жылма€ карап:

- ∆ашагың келбесе өлө бер, сени өлүп калат деп азыр –асулбек эле коркпосо, мен коркпойм! - деди жай гана.

ќшол кезде “емир кирип келип:

- јпа, эмне болуп атасың, тажатып жибердиң го, мен эми биерде калбайм, атам менен кетем! - деди ыйлап. Ѕерметтин колундагы бычагы өзүнөн өзү түшүп, чөк түшө буркурап атты, - —из кеткенден бери дайым экөө келет, ичип алып ырдашат, тынчтык бербейт, - деп атасына арыздана кетти.

- јзыр үйдү бошотуп койгула, бул үйдө ак никеден жаралган балдарым бар, жалапкана эмес! - »марат аларды түртүп чыгарып койду. Ѕермет чыкпаганга аракет кылды, ыйлап өжөрлөндү, бирок аргасыз чыгып кетти, - Ѕалдарды көрөм деп ойлобо, эгер үйдөн ала турганың болсо баарын ал, үйдү бошотуп кой, эртең соо кел! - деп эшикти жаап алды.

ќшондо уулу “емир:

- јта, апамды кетирбей эле, тиги –асулбек дегенин экинчи келбегидей кылып сабап койсоңуз, - деди апасына боору ооругандай.

- јпаңды алып кала албайм уулум, өзүнө өзү кылды, - »марат уулун башынан сылай ашканага кирип чай койду.

ќшол бойдон эч кимиси унчукпады, “емир атасына башка сөз айта албады. Ёртеси жумушун бүтүрмөк болуп чыгып кетип баратып “емирди карады.

- Ёгер апаң келсе баарын алсын, компьютериңди,  аринанын пианиносун албасын, - деп чыгып кетти.

- ћакул, - “емир эшикти илип алып кала берди.

Ѕермет түшкө жакын келди:

- јтаң кеттиби?

- ∆ок, жумушу бар экен, азыр келет.

- “емир, атаңды мени кечир деп айт, мен эми эч ким менен сүйлөшпөйм, сени угат атаң, - деп уулуна жалдырай карады.

- „оң кишилердин ишине киришпей жүр дебедиңер беле, мен айталбайм, - “емир тетири карап басып кеткенде Ѕермет баласына жетип жонго бир койду:

- ћерез!

- ћама, сама виновата, а не €! - дегенде ого бетер жинденип кирди:

- Өлүгүңдү көрөйүн десе, силерди төрөгүчө жылан төрөсөм болмок.

-  арина эжем кечинде келген жок, ал дагы сиздин күнөөңүз, атама айткан жокмун.

јлар ошентип айтышып жатканда »марат ишинин оңой чечилээрине кубанып жүрдү. "Ёң сонун убактан пайдаланып калдым, талашса үйдү тим эле койойун" деген ойдо болду да, –асулбекти ойлогондо алардын кечиндеги сөзү кулагына жаңырып: "Ёнеңди урайын десе", деп кыжынып алды. јл күнү жумушу бүтүп үйүнө келсе  арина менен “емир бар экен. јтасы менен учурашкан соң  арина:

- ѕап, что с вами, что-то случилось? - деп карап калды.

-  ызым, сен чоңойдуң да, апаңдын кылган иштери менин жаныма батты.

- јл кандай, мен билемби?

- ћен жокто көргөндөрүңдү билээрсиң.

- ј мама сказала, что ¬ы виноваты!

- јйта берет, ал өзүнүн күнөөсүн сезгиси келбейт да?

- ј € не знаю, кто виноват, сами решайте, - деп бөлмөсүнө кирип кетти.

 ызынын орус кы€лдуу мүнөзүнө ичинен зээни кейип, өзүнүн "орусча өскөнү жакшы" деген оюнан »марат азыр кайра баш тартып, балдарын айылда чоңойткусу келип турду.

-  арина! - деди анан.

- ƒа, па-ап!

-  елчи кызым, кеңешчү сөз бар, -  арина келип стол үстүнө колун койо атасын көңүл койо карап калды.

- я слушаю ¬ас.

- Ёртең мен кетем, жумушум бүттү. “емир мени менен кетет, сен эмне кыласың?

- ј что, мама останетс€ одна?

- ƒа, - »марат кызын ойлуу карады.

- Ћа-адно, € тоже уйду с тобой.

- Ѕолду анда сүйлөштүк, эс ала бергиле, - деди да отуруп кубанып жатты: "демек балдар мени менен кеткен соң ал эчтеке кылалбайт, мен убакытты өткөрбөй эле үйлөнө берсем болот" деген чечимге келди. Ёми жатайын деп жатканда эшик такылдады, туруп барып ачса Ѕермет экен, унчукпай артына кайрыла берди.

- Ёми каалагандай жашай бер Ѕермет, жаш кезде бир илингем капканыңа, балдар деп жашап келдим, бул үйдүн документтерин мен алып кетем, үй сенде калсын, балдардын кадыры үчүн.

- ќшончолук эле карайдыңбы?

- Ёбактан бери эле ачыкка чыгарбай кызымдын, балдарымдын кадыры деп чыдап келгем, эми мага баары дайын болду, бир мүнөт да туралбайм!

- Ѕолуптур, балдарды эмне кыласың?

- Ѕаары өзүмдө болот!

- Ѕалдар ошого макул болоор бекен?

- Ёмнеге болбойт, өз балам да?

- јнда сен жакшылап угуп кой,  арина сенин кызың эмес! - Ѕермет үнүн катуу чыгарып айтканда жаткан менен уктай элек  арина чыга калды.

- ... ћам, ты така€... - деп келатканда Ѕермет ага кыйкырды:

- ќоба, дал ошондой, сен анын кызы эмессиң!

- Ѕас жаагыңды! - »марат аны бетке чаап жиберди, - Ѕаладан айлангыр десе! јзыр чыгып кет, сага эми эчтеке жок! -  олунан сүйрөп баратып анын дагы ичип алганын билди, анткени ага арактын жыты бур дей түштү, чыгарып эшикти илип алды,  аринанын бөлмөсүнө баш бакса ал көмкөрөсүнөн жатып алып ыйлап жатыптыр, -  ызым, ал ичип алыптыр, сүйлөй берет, өзү сыйдан кетет.  апа болбо, өзүмдүн эле кызымсың, - деп чачынан сылап чекесинен өөп көпкө жанында отурду.  арина эчтеке дебей жатып калды, »марат өз бөлмөсүнө өттү. “ез арада эле ичкенге үйрөнүп алганына таңгалды: "–асулбек экөө кайсыл учурда жолугуп жүрдү экен, неге ошону сезбедим?" деп уйкусу келбей он алты жылдан бери койнунда жаткан а€лынын кылыгына жини келип жатып уктап кетти.

Ёртең менен ойгонсо саат тогузга он мүнөт калыптыр, балдарын тургузуп шашып кийинди да, жолго чыкты. Үйүн кулпулап коюп ачкычты ала кетти.  аринаны чоң атасы сүйүнүп тосуп алды:

- јлтын кызым келген тура, оо садага болоюн десе, -  аринаны эки бетинен өөп, “емирди өөп анан, - Ѕермет келген жокпу? - деди.

- ќна не придет, - деп  арина орусча жооп бергенде, јзимкан:

- Ёэ айланайын, ал эмне дегениң? - деди.

- јл келбейт, - деп күлүп калды  арина у€лып.

-  ыргызча эле сүйлө, садага, јзимкандын небереси орус болуп калыптыр дейт эл.

- ѕускай говор€т!

-  окуй кызым, экөөбүз сүйлөгөндү үйрөнөлү, сага кыргызча үйрөтөйүн, - јзимкан күлүп калды.

- ƒавай, -  арина ого бетер чоң атасына тийише орусча сүйлөп атты, - мен сиз менен кыргызча сүйлөшөм, - деп койду эле кары кубанып кетти.

- “ентек кызым, кыргызча билет тура, - јзимкан култуңдай небересинин чекесинен өөп эркелетип койду.

јларды карап турган »марат:

- јта, Ѕермет эми келбейт, биз ажыраштык, - деди.

- ќк, эмне дейт? -  ары€ уулун оңура€ карады.

- ќшондой ата, өзү ошого алып барды, менден кеткен жок.

-  ой балам, төрт бала менен үй бузулган кантип болсун?

- Ѕолду, ал жөнүндө сөз жок! - »марат үйгө кирип кетти.

јзимкан үнсүз отуруп калганда  арина ага эркелей:

- Ќе переживай, дедушка, они сами решат, - деп койду.

- ћине деп атасың, кызым?

- Өздөрү чечет деп атам.

- ќй каралдым ай, эне тилин унуткан кантип болсун? - деп кейип калды јзимкан.

- ќни так воспитали нас, өзү кылды бизди ушундай, -  арина чоң атасына карап, - јйтыңызчы, орусча жаманбы? - деди.

- ∆аман эмей... - Ќеберелери менен отуруп күндүн кечтегенин байкабай калган јзимкан, - Ќамаз убагы болуп калыптыр, балдарым, - деп ордунан турду.

 арина кирип чай кайнатмак болду.

- ќй боже, здесь нету газа, что ли? - деп эки жагын карап туруп калды.

»марат ага плитаны көрсөттү:

-  ызым, орусча сүйлөбөй жүрчү, инилериң жакшынакай эле сүйлөп атпайбы. Ѕүгүндөн баштап ушуга тамак жасап, инилериң менен чоң атаңды карайсың, - деди.

- ’орошо, - деп койду  арина.

Ўаардагыдай бир жеринен суу алып, бир жагына чай, бир жагына тамак жасамай жок,  арина тажап кетти. Ёмир менен “емир суу алып келип беришет.  үмүш барында очокко эле казан асып жасай койчу, эми аны ким кылат?  үндө душка эки маал түшүп сыланып-сыйпанып жүргөн кыз жүдөп да кетти.  үздө тогузунчу класска барат.

јсылбү менен »марат чындап үйлөнө турган болгондо, »марат атасына:

- јта, мен үйлөнөм, антпесем шаардан өскөн  аринам түйшүктөн жүдөп баратат, бир үйдүн түйшүгү ага оордук кылат экен, - деди бир күнү жумуштан келээри менен.

- ”улум, жаңылып калба, Ѕермет келип калса эмне болот?

- Ѕети болсо келбейт, ата. јнын үстүнө ал мага тоскоолдук кылганга акысы жок.

- Ёмнеси болсо да этиет бол, бала эмессиң, турмуш оюнчук эмес, өзүң ойлонуп кыйналбай турган бол!

- —из уруксат берсеңиз эле болду, ата.

- ћен уруксат бербегенде кайда барам? - Ѕир азга ойлонуп туруп, -  имге үйлөнгөнү жүрөсүң, ушул айылданбы же шаардыкпы? - деди.

- ”шул айылдан ата, шаардыкка капысынан кабылып калбадымбы, болбосо... - ∆ылма€ атасына карап, -  улманбеттин кызы јсылбүгө үйлөнөм! - деди.

- Ѕалакет бас! јнын быйыл эле эри өлбөдү беле?

- Ёмне экен, балалуу болбоптур, биротоло баса берген, башы бош, - »марат күлүп койду.

- ћейли балам, өзүңө туура келгенин жаса, - деген менен атанын көңүлү уйгу-туйгу болуп кетти: "ботом, каралуу а€лды алганатканы эмнеси?  ара жаздык деп илгери жыл маалга чейин үн салып отурчу эле, ашын берип карасын алмайын күйөөгө тийчү эмес эле" деп ойлонуп калды.

Ќе деген менен көңүлдүн көксөөсү канмайынча адамдын ички сезими тынчыбасы чындык эмеспи, бир жумадан кийин кам-кашеги бүтүп, »марат јсылбүнү үйүнө алып келди, төркүндөрүн чакырып ырым-жырымын жасады.  арина аны анча жактыра бербеди. јсылбү тың келин эле, керээлден кечке жан-алы калбай кир жууп, үй түйшүгүн артынып алганы менен тагдырына ыраазы. »мараттын иштешкендери келип куттуктап кетишти. Өңгөдөн  аринага јсылбүнү атасынын жакшы көргөнүн каалабайт, кээде экөөнүн сүйлөшүп турганын көрсө жини келип кетчү болду.  үз келип балдар окууга да€рдана баштаганда  арина:

- ѕап, € уйду к маме, - деди.

- ѕочему?

- ќшого папа, мамамды сагындым, - деп ыйлап ийди.

»марат токтотууга канчалык аракет кылса да болбоду, аргасыз окуу башталаарына үч күн калганда аны жөнөтүп жиберди, үч баласы атасынын жанында калды. ћектепке барып сабактарын окугандан башка санаасы жок, балдары чоң атасынын жомогун угуп санаасыз чоңойо берди. Ѕерметтен кабар болгон жок, кышка жакын кызынан кабар алганы »марат өзү барды. Ѕа€гы Ѕерметтин түрү жок, ичип алып же иштен, же башкадан жок үйдө экен. –асулбек да аны менен,  арина үйгө келбегенин айтканда »мараттын жүрөгү болк этип алды: " айда жүрөт, эмнеге би€кка келбеди, же балээ болуп менин үйлөнгөнүмдү жактырбай экөөнө тең керегим жок деп бир жакка кетип калдыбы?" деп жини келип Ѕерметти өйдө кылды:

- Ёмне болуп калгансың, сени ушул акыбалга алып келген адамды ушунча сүйдүңбү, карачы кебетеңди, кана кыз?

- ћен ка€ктан билейин, - чачтары саксайып көздөрү чүңүрөйүп кирип кеткен, - јны имине кыласың, баары бир ал сенин кызың эмес! - дегенде »марат аны тээп жиберди:

- ќн алты жылдан бери менден жашырып жүрүп эми мага айтып мактанып атасыңбы? јндай болсо кызыңды өзүң багып ал, тур үйдү бошот, сатып кетем!

- Ѕул үйдө менин да тиешем бар!

- Ёмне, энең же атаң сатып берди беле? ћенин атам сатып берген, сендей сыйы жок а€л үйдөн айлансын! - деп колунан сүйрөп тургузганда –асулбек өзү туруп сыртка чыгып кетти.

- ”р, урбайсыңбы, өлтүрүп сал! Ѕолбосо мен бул үйдөн кетпейм! - деп Ѕермет долулана баштаганда »марат жини келе сыртка чыгып кетти.

–асулбек кайра кирип:

- ќй кеттик жүрү, тигиниң экөөбүздү өлтүрүп койбосун, үйүн берсең берчи, - деди.

- Ёмне, бомуш болобузбу, же сенин үйүң жок, кайда барабыз?

–асулбек шүмүрөйө аны карады:

- Ёптеп бир жай табабыз да, сен жанагы кызыңды эмнеге айтып жатасың? Ёгер экөөбүздүн мурун тааныштыгыбызды билсе ошол замат сойот. —енин мага тийип чыкканыңды, кайра келип күйөөң менен тааныштырып коюп, мени менен жүргөнүңдү укса өлдүк!

- Өлдүк деп койот, сен эмне »мараттай болуп иштеп жашай алган жоксуң? —енин үй-жайың болгондо ошондо эле кызым менен сени ээрчип кетип калмакмын!

-  ойчу эми, өткөн ишти козгобой, үйүн бер, тынч жашайлы, жакында туугандарыма барабыз, кызыбызды тааныштырсак алар бизди талаага таштабайт, - деди –асул.

ќшол кезде »марат кирип келип аны жакадан алды:

- јкмактар, кыздын канын текшертем, эгер меники эмес болсо ошол жерден экөөңөрдү тең өлтүрөм, - дегенде артынан эки милиционер кирип келди, - ћына бул менин он алты жыл чогуу жашаган а€лым, мунусу менен да жашап келиптир! —оттон угайын кантип экөөбүз менен бирге жашап келгенин! - жини келгенинен тамырлары көөп сүйлөп атты.

- “ынчтаныңыз, текшеребиз.

ћилиционер экөөнү участкага алып кетти.

- ћен кызың эле эмес, балдарды да текшертем, кокус каны туура келбесе өзүңө берем, мага кереги да жок! - деп »марат ачуусу келгенинен калчылдап отуруп калды эле,  арина кирди:

- ѕап, как дела? - деп, ал атасын өөп койду, »мараттын денеси дүр дей түштү: "сенин тийип чыккан күйөөң экенимди билсе экөөбүздү тең өлтүрөт, кызыбызды туугандарга тааныштырабыз" деген –асулдун сөздөрү мээсине орноп, заматта кызын кыртышы сүйбөй ары карап кетти, - Ќу пап, что случилось?

- ¬се хорошо, иди к себе, - деп койду.

јнан  аринаны –ќ¬ƒга ээрчитип барып өзү арыз жазды. “игил экөөнүн сүйлөшкөнүн атайын диктофонго жаздырып алган, аларын коюп берди. ќшентип ишин сотко ашырды. Ѕир ай жумушунан суранып балдарынын анализдерин тапшыртып, баарын текшертип аныкталгандан кийин эс алды:  арина чындыгы башка болуп чыкты, калган балдары өзүнөн экен. Ѕермет аны алдап тийип алганын жазып, он алты жыл мурун Ѕерметтин жазган арызын чукуп таап чыкты. ќшентип адвокаттын жардамы менен өзүн актап, моралдык жактан бузулган, үйбүлөлүк кодекстин шартын аткарбаган, аферисттик кылган делинип Ѕерметти беш, –асулбекти алты жылга кестирип жиберди.  аринаны шаардагы үйүнө аргасыз калтырып, өзү айылга жөнөдү.

ќшентип көзү ачылып а€лдын бир амалы кырк эшекке жүк экенин даана түшүнүп, убагында ага ишенип жүргөнүнө ичинен жини келип зымылдай кетип жаткан машиналардын дөңгөлөгүн телмире карап кетип жатты. јсылбүнүн капкара көздөрүн эстегенде ал дагы өзүн алдап жүргөндөй бүткөн бою дүр этип алды. ƒеги адам бирдекеден көңүлү калса башкага ишеними жоголуп, ал тургай кээде өзүнө да ишенбей кетээрин жашоодон көрүп эле жүрбөйбүзбү. Ѕирок »марат акыл менен иш кылып, өзүн токтоо кармады: ""беш кол бирдей эмес, Ѕерметтин ошондогу сөзүнө ишенбей текшертип көрсөм болмок. "—урак берип, милици€да жүрбөйүн, алсам ушундай эле а€л алам да", деп үйлөнүп албадымбы, көрсө балалыгым, жаштыгым экен" " деп оор улутунуп алып үйүн көздөй бурулду.  өз алдында өзүн күтүп жаткан јсылбү тартылды, апакай узун салаалары, жумуру билектери, өзүн жалжылдай карап күлмүңдөгөн көздөрү! ћунун баарын эстеп, жүрөгү кубанычтуу өрөпкүп алды: "ћенин сүйүүм, махабатым, бакытым" деп алды өзүнчө. јңгыча эшиктин алдына токтогон машинанын үнүн угуп јсылбү, анын артынан балдары, јзимкан болуп жарданып чыга калышты. —үйгөнүн ушунчалык кучагына кыскысы келип эңсеп келген »марат алар менен суз учурашты.

- »йи уулум, иш кандай? - јзимкан уулун карады.

- ∆акшы, иш жакшы бүттү...

јзимкан уулу Ѕерметти соттотконун, келининин кылган иштери жөнүндө эч нерсе билбейт, жөн гана "ажырашып келди" деп ойлогон. јл тургай: "төрт балам менен кайда барат элем, ажырашпайм, деп »марат менен кошо келип балээ болбогой эле, уулум ортодо кыйналып калбаса экен" деп санаасы тынбай жаткан. "»ш бүттү" деген уулунун сөзүн угуп ишенбей, Ѕермет машинадан түшө кала тургандай карап турду.

- ћейли балам, ишиң бүтсө жакшы, - деп, јзимкандын эми чындап санаасы тынып, үйгө кайра кирип кетти.

Ѕалдары атасына бир сыйра учурашып, эртеңки мектепке бараарга акча, тыйын сурап чурулдай үчөө үйгө кошо кирди. јнткени мурда өзү жумушка кетип калганда апасы баарын жайгарчу, эми эрте кетээрин билген балдар биринен бири жарыша өтүп атышты:

- јта, жаңы жылга жүз сом чогултат экенбиз, - деди эң кичүүсү, өзүнө окшогон уулу.

- —ага, сага, - »марат беркилери карай күлдү.

- ћага жүз элүү...

- Ёки жүз сом керек, мектепке - бир, подарокко - эки, - Ёмир чоңоюп калганга алардын артында туруп жооп берди.

- јзаматтар, менин айлыгымдын жарымы болот тура, - »марат чөнтөгүнөн акча алып чыгып, - —ага, муну сага, а бул сеники! - деп Ёмирге эки жүз сомду сунду, -  ана бүттүбү, жумушуңар жокпу? јнда эс алгыла, эртең окууга барасыңар!

- ќоба, - дешип, балдары өз бөлмөлөрүнө жүгүрүп кирип кетишти.

- ј сизге эмне керек? - »марат јсылбүнү карай кучагын жайып, күлмүңдөп келип эки бетинен өөп атканда јсылбү эркелеп:

- ћага бир гана өзүң керексиң, сен жанымда болсоң чексиз ааламда жалгыз учкан куш болуп учуп жүргөндөй сезем өзүмдү, - деп мойнуна колун орой жаагынан сылап келип, - Ёмнеге кеч жолуктук, жашымда жолуксаң эмне? - деди сумса€ түшүп.

- Ёмнеге жаным сен али жыйырма-жыйырма беш, мен отуз беш, экөөбүз тең жашпыз керек болсо, эч кам санаба!

- ƒеги да, балдарың мени анча жактырбай жүрөт, канчалык өз баламдай жакшы көрөйүн десем деле мени четке сүрүп коюшат, ошон үчүн эртерээк жолуксак ушулар экөөбүздүкү болот беле дейм да?

-  апаланба, баары жайына келет, алар акырындап түшүнөт, - »марат аны кучактап өздөрүнүн бөлмөсүнө өтүштү.

џссык өбүшүүлөр, таттуу сөздөр, кыңкыстаган үн көптө барып анан басылды. јдам баласы махабат оюнун ойноп атканда асмандан таш жааса да көзүңө эч нерсе көрүнбөй эрип бараткан коргошундай көлкүлдөп, бул ааламда өзүңдүн бар экениңди да саамга унута түшөт эмессиңби? »марат менен јсылбү эшикти ичинен бекем илип алды да, махабат көлүнө чумкуп, бирде тумчугуп аба жетпей, бирде чексиз ааламдын кучагына кол кармашып учуп бараткан канаттуудай канат сермеп күүлөнүп жатып, көптөн кийин кара терге түшүп жатып калышты.

- ∆аным, - »марат дагы эле тойбой өөп алды.

- Ѕолду эми, эс алалы, -  ылыктана кыңкыстап койду јсылбү.

- —агындыңбы, јсылым?

- јнанчы, эми жетип мойнуңа асылгым келип жүгүрүп чыксам, баары чыга калып у€лып тим болдум.

- ∆а-ным, сен менин бакытымсың!

- —ен менин жүрөгүмсүң, сенсиз менде жашоо токтойт.

- Ёкөөбүз узакка-а бактылуу жашайлычы, мен баарынан жүрөгүм муздап, көңүлүм калып келди, мени ошол көңүл калуудан сен гана сактап калдың, сенин элесиң мага дем берди, јсылбү!

- „ын элеби? - јсылбү наздана аны бекем кучактап алды.

- јнанчы, сенин элесиңди көз алдыма сүртүп алып өзүмдү оор жүктөн арыла түшкөндөй сездим.

- јр мүнөт сайын сен эсиме түшсөң өмүрүмдү канаттуу куштай эркин сезем, дүйнө кезип са€каттап жүрүп өмүр өтөөчүдөй сен үчүн эрким жетсе сенин жаныңда гана көрүнбөй ийиниңде конуп ар кандай кокустуктан сактап тургум келет, - јсылбү күйөөсүнүн колтугунда эркелеп, аны мойнунан жыттап алып, көзү сүзүлө бакыттын кучагында бейиштин сыйкырдуу суусуна кирингендей уктап баратты.

- Ѕакытым менин! - »марат анын чачтарынан өөп коюп ойгоо көпкө жатты.

»марат эртеси жумушка чыкты, күндөгү көнүмүш көрүнүш уланып жумуш күнү ойдогудай башталды.

 арина өз ою менен өсүп, кайда барса-койсо өзү билип жүрүп, өзүнө окшогон бейбаш кыздарга кошулганына көп болгон. Ёркелетип, сүйүп-багып чоңойткон ата-энеси заматта чакчелекейи чыгып ажырашып, анан да өзүнүн атасы бөлөк болуп чыкканына бала болсо да шагы сынды. јдегенде төрөгөн энесин күнөөлөдү: " айра-кайра эле "сенин кызың эмес" " дей бергени кулагына угула берип үйдө үч күнү катар ыйлап жатты.  етээринде »марат ага:

-  ызым, апаң кандай акылсыз, экөөбүздү бөлүп салды, ушуну менен он алты жыл эч нерсени сезбей жашаганымдын өзү канчалык адамгерчилик экенин өзүң кийин таразалаарсың, мен дагы да сени жакшы көрөм, анткени сени өзүм багып чоңойтком, өзүм келип турам, сен дагы барып тур, экөөбүздөн башка эч ким билбейт, - деп чекесинен өөп колуна акча карматып кеткен эле.

јзыр ошолорду эстеди, атасынын кичинекейинде мойнуна көтөрүп алып көчөдөн ар нерсени алып бергенин эстеп дагы ыйлады. јнан ошол акчаны алып көчөгө чыгып жегенге бир нерсе алып келди. √азга чай коюп ичти, анан эчтекеге көңүлү келбей диванга жатып алып ойлонуп телефон чалууга турду.

- јло, «арима, сенсиңби?

- јло,  арина, кайдасың, эмне кылып жатасың, кабарың жок да, жолукпайлыбы?

- —ен келбейсиңби, мен үйдөмүн, эчтекеге көңүлүм жок, келип кетчи. —умира кайда?

- јл менин жанымда, азыр барабыз, - деди эле  арина трубканы ордуна коюп койду.

јрадан жарым сааттай убакыт өткөндө эки кыз келип калды.  олдорунда көтөрүнчөгү бар, артында үч-төрт өздөрү курактуу жигиттер. Ўарактап кирип келишти.

-  арина, кандайсың?

- —алам,  арина!

- ѕривет! - јр бири учурашып залга өтүштү.

- ќой  арина, сен жалгызсың го, мамаң кайда?

- јлар айылга кеткен, чоң атамды карашат, ал жалгыз калбадыбы. -  арина көңүлсүз жооп берди.

- јнда давай устроим вечеринку!

- я согласна, а то мне очен скучно, -  арина ага карады, - ћарина, менде азыр акча жок, өзүңөр тапкылачы, анан кийинкиде менден...

- Ёч кам санаба курбум, өзүм да а€бай зеригип турдум эле, € все сделаю, за теб€! - ћарина аны кучактап өөп койду, - ƒевочки, пошли на улицу, - деп чыгып кетишти.

Ѕираздан кийин алар кайра келишти. Ѕулар шаардагы "мен!" деген көрүнүктүү адамдардын кыздары эле.  олдорунда дайыма акча, жанында боз балдар. ƒароо эле отуруш уюштуруп жиберишти. Ѕаары чылым чегип, вино конь€ктан ичип, тооктун этинен кууруп алып шарактап отурушту. Ёрлан мурунтан эле  аринаны жандап жүрө турган.

-  арина, негедир мурдагыдан башкачасың да? - Ёрлан ага имериле сурап атты.

- Ќичего, не волнуйс€ Ёрлан, мне нужно лишь некоторое врем€, -  арина ушинтип койду.

ћарина жаңыдан чөптөн кошуп чегип үйрөнүп жүргөн, ал бир аздан кийин кыйшайып жатып калды. ∆анындагы жигити экөөнү өзүнчө чакан бөлмөгө жаткырышып коюшуп, өздөрү вечеринканы улантышты.

-  арина, за теб€!

- «а теб€! - деп  аринаны шынаарлап эки боз бала ага жармашып атканда, —умира:

-  арина, жигиттердин баары сени карашат, мени неге карабайт? - деди каткыра, - ћен деле сулуумун го?

- Ѕулар сага даабай жаткан го, потому что ты очень скромна€, -  арина ага жылмайды.

- “амаша, мен да сендей сулуу болгум келет, бирок жете албайм го?

- —умира, мен сени качандан бери сүйөм, а сен мени жактырбайсың, - —апар ага жакындап колунан кармап алды, айтчы, сен мени сүйөсүңбү?

- —апар, эмитен сүйүүнүн эмне кереги бар, али жашпыз, жыйырма биринчи кылымдын жаштарына сүйүү деген оору жукпай эле койсун, биз только жаштыгыбызды каалагандай өткөрүшүбүз керек! - —умира аны жактыра бербей мурчуюп койду.

- —умира, что ты?

- ј чо?

- ѕризнайс€ а?

- Ќу, мне не надо любви...

-  ыздар, жаштар бар жерде оюн-күлкү, кыз-жигит бар жерде сүйүү болот, келгиле сүйүү жөнүндө сүйлөшөбүз, - Ёрлан аларды карады, - ћисалы мен  аринаны чын жүрөгүмдөн сүйөм!

- Ёрлан, прекрати!

- Ќет, € и не подумаю, сенсиз өзүмдү элестете албайм!

Ёки кыз, эки жигит отуруп аз-аздан ичип кызый баштаганда музыка коюп бийлей башташты, улам винодон куюп кыздарга жуткуруп, өздөрү алып, түн бир оокумда алар ырдап бийлеп жатып чарчашты, кызуу абалда төртөө катар жатып уйкуга киришти. ќшондон баштап  арина мектепке барганын токтотту.  үндө достору менен шарактап вино ичип алып бийлешет. ћарина болсо өзүн кармана албай героинди таппай калса сайына баштады.  аринаны коңшулары урушуп:

- јй кыз, ата-энең жокто кутурдуңбу, апаңдын деле чоочун эркек менен келип тынчыбызды алганы жетишет, - деп нааразылыктарын айтып жатышты.

Ѕир күнү бет маңдайындагы а€л эшигин чертип, "милици€ чакырам!" деп катуу эле айтты.

-  ечирип койуңузчу, экинчи мындай болбойт, -  арина кечирим сурап, у€лганын билдирди.

- ћейли, мындан ары мындай болбосун, - јл а€л кайра кирип кетти үйүнө.

-  ыздар, мени урушуп жатышат, эгер участковыйга айтса, бизди өлтүрөт, - деди кайра кирген  арина.

- јнда биздин үйгө кетебиз, ал жерде эч ким жолтоо болбойт, - деди эңги-деңги болуп героин жыттап алганга башы айланып турган ћарина.

- ћарина, ата-энеңе бир жолу телефон чалып койсоң боло, сени издеп жатышат го? - —умира ага карап тынчсызданганын билдирди.

- ќой, - деп ћарина колун шилтеп койду, - ћени алар билип калышкан, "өлгөн кыздын бирисиң" деп коюшкан.

- џраспы? -  арина таңгала карап калды, - „ын эле алар билишеби?

- Ёбак билген, дарылатканга аракет кыла башташканда качып кеткем!

- ћарина, сен жаман болуп баратасың, атаңдын тилин алып дарыланышың керек, - —умира ага жакындап чачылган чачтарын жыйды, - —апар экөөң тең дарыланбасаңар болбойт.

- Ѕиздики бүттү кыздар, мен абдан эрте баштагам. —апар мурун чекчү экен, мени үйрөткөнүнө үч жыл болду, мен азыр он алтыдамын, он үч жашымда үйрөнгөм.

- ќшончодон бери биз билген жокпузбу, как жалко-о теб€!

 арина аны жаман көргөндөй болду, бирок негедир аны бир нерсеге пайдалангысы келди. јл атасы менен апасын бөлгөн жалгыз гана јсылбү деген ойго келген. "јл болбосо биз бактылуу үйбүлө болчубуз, атам ага азгырылбаса апамды да каматмак эмес, мени да бөлдү, мен ага көрсөтөм" деп ойлоп жүрдү ичинен.  үндөр өтө берди,  арина ал убакта жигити Ёрландан боюна болуп калып, акча чогултуп алдырмак болду. Ёрлан аны алганга ата-энеси уруксат бермек эмес. јл жалгыз балаЕ

 аринанын боюна болуп калганын угуп ал ээлигип үйүнө барды:

- јта, мен үйлөнөм, - деди тике эле.

- Үйлөнөм дейсиңби? - апасы угуп алып каткырып калды, -  им экен ал, келин болчу кыз?

-  арина, »марат  асымовичтин кызы.

-  ызы-ык, ал кадыр-барктуу, жакшы адис эле, а€лынын жүрүштүүлүгүнөн у€лып иштен кетип калган. јл турсун кызынын өзүнүкү эмес экенин билбептир да? - дегенде күйөөсү а€лын карады:

- Ёмне деп жатасың?

- ќй жөн эле ушак дейин десең, болуп өттү ошондой оку€, - —онунбү ∆амгырбекти жылмайып карап койду, - укмушуң кургур, жанагы ким элеЕ өзү артист болчу, кийин ичип кеткен, ошону менен »мараттын а€лы качантан бери жүргөнүн билбептир да? - деп укканынын баарын айтып келип, - ”улум, андай атасы баш тарткан кызды үйүбүзгө киргизе албайбыз, атаң кадырлуу адам, дос-душманыбыз күлкү кылбайбы?!

- јпа, мен аны сүйөм!

-  ой, балам, сен он алтыга зорго чыктың, окушуң керек, ал кызга бул акчаны берип кой, алдырып койсун! - деп —онунбү баласынын колуна акча карматты эле, аны албай:

- јнда мени бул үйдөн экинчи көрбөйсүңөр, - деп эшикти көздөй жөнөгөндө ∆амгырбек уулун токтотту.

- “окто, ал кыз канча жашта?

- ќй анын жашынын эмне кереги бар, көчөт да бир! - —онунбү ортодон чыкканда ∆амгырбек ага орой:

- Ѕалада эмне күнөө, аны жараткан акмактарда, эгер кыз өзүңө теңтуш болсо, сүйсөң алып кел! - дегенде —онунбүбү ыргыштап кетти эле, ∆амгырбек аны акшы€ карады, - тойго камын, уулуң чоңоюп калган тура, үйлөнтөбүз!

- јта, ыраазымын! - Ёрлан атасын кучактап өөп ийди, -  ачан апкелейин?

- Ѕиз камыналы, анан апкелесиң, - ∆амгырбек ойноо бала деп жүргөн уулун бүгүн чоңойгон катары карап, жылмайып койду.

—онунбүбүнүн кыжыры келип, эмне кылаарын билбей, оюнда кызга жолукмак болду. Ёртеси күйөөсү жумушка кеткенде шашылып чыгып кетти.  аринанын үйүн кантип табаарын билбей, алар жөнүндөгү жаңылыкты айтып берген курбусуна келди. јга болгонун айтып, андан кеңеш сурап көрдү эле, ал:

- ќй, ал кыз бузулганы качан, эсебин оңой эле табабыз, ошого да башыңды оорутуп отурасыңбы? - деди.

- Ѕилесиң да ∆амгырбектин кы€лын, үйлөнтөм деп атпайбы, ошону кантип үйүмө киргизем, ы€?

- Ёч кабатыр болбо, мен ал кыздан балаң өзү кача турган кылып койом! - Ёкөө көпкө чейин шыбырашып отуруп, каткыра күлүп калышты, -  алганын мага койо бер!

-  урбум, сага ишенейин, күйөөм камын деп атпайбы.  ой мен барайын, бул жакшылыгың үчүн буйруса, баары бүткөндөн кийин ыраазы кылам, - —онунбү ылдамдай басып жөнөп кетти.

 лара күйөөсү жок а€л, —онунбү экөө кээ-кээде жолугуп калганда кызыл шараптан иче коюшчу.  лара ошол эле күнү өзү менен жүргөн жигитин  аринанын үйүнө ээрчитип барды.  арина ошол күнү жалгыз болчу, эшигин ачып:

- —издерге ким керек? - деди чоочун а€л менен эркекти карап.

- »й садага болоюн десе, дегеле талтөөндөй болуп чоңоюп калган турбайсыңбы! Ѕиз Ѕерметтин эже-жездеси болобуз, - деп  лара аны кучактап өөп, жаны-алы калбай, жалынып- жалбарып кирди, - јпаңды угуп сенин абалыңды билели деп келип калдык

-  ириңиздер, -  арина аргасыз аларды үйгө киргизип чай койду, - „ай ичиңиздер!

- јйланайын, жалгыз үйдө кыйналган жоксуңбу?

- ∆о-ок, эмнеге кыйналмак элем, -  арина чай куюп коюп ашканага кеткенде бири-бирине ымдаша уктатчу дарыны анын идишине салып койушту.  арина бир топто келип муздаган чайын ууртап ичип отуруп түгөнгөндө ордунан турмак болуп баратып жыгылып калды. Ёкөөнүн тилегени ордунан чыгып, кызды арыдан-бери спальныйга алып барып дырдай жылаңачтап жаткырышып, эшиктин чыр эткенин күтүп жатышты. Ѕир кезде эшиктин коңгуроосу чырылдаганда  лара бекинип калды, “олик чечине салып үстүнө шейшеп жамынды да босогого келип:

- Ѕул ким? - деди.

- ћен, Ёрланмын,  аринаны айтып койосузбу? - деди үйүндө тууганы же атасы болсо керек деп ойлогон Ёрлан.

-  аринаны эмне кыласың, ал азыр мени менен, карааныңды көрсөтпөй жогол!

- —из кимсиз?

- ћен  аринанын жигитимин!

- јчыңыз, андай болушу мүмкүн эмес! - Ёрлан эшикти түрткүлөп такылдатканда “олик ачып жиберди, -  ана  арина? - Ёрлан аны төшкө түртүп кирип барып анын дырдай жылаңач жатканын көрүп делдейе туруп калды.

- Ѕолдубу жигит? Ѕул мени менен качантан бери акча керек болгондо жатып турат, кааласаң кал, мен кете берейин, азыр эле уктады, - деп жылма€ күлүп койгондо Ёрлан башка келтек менен чапкандай бурулду да чыгып кетти.

 лара менен “олик каткырып күлүп алды да үйдөн чыгып кетишти. Ёртеси уйкунун дарысы тарап, башы ооруп ойгонгон  арина чоочуп ыргып турду. Өзүнүн жылаңач жатканын көрүп, туруп келип халатын кийип залды, кичи бөлмөнү карады, эч ким жок.  өптө барып алардын соо келбегенин сезди, ичимдик ичкендей башы ооруп окшуганда оозунан дарынын жыты келип кусуп жиберди. Ёмне кылаар айласын таппай: "Ёрлан келмек эмес беле, тигилер кайда кетти, мен эмнеге жылаңач жатып алдым?" деп ойлоно берди, бирок эч нерсе эсинде жок. Ѕашын мыкчып отурганда эшик ачылып Ёрлан кирди:

-  арина, мен сени мындай деп ойлогон эмес экем, көрсө сен ушундай турбайсыңбы? - Ѕосогодон эле ал ич күптүсүн чыгара айтып жатты.

- Ёмне, эмне деп атасың Ёрлан, мен эмне болуптурмун? -  арина аны таңгала карап турду.

- Өзүң айтчы, акча керек болсо менден сурабайсыңбы? —енин сатылып жүргөнүңдү мурда билсем ата-энеме айтпайт элем.

- —ен түшүндүрүп айтчы, мен кимге сатылыптырмын? -  арина түшүнбөй кайра андан сурай берди, аны таңгала караган Ёрлан көргөнүн айтканда ал бетин баса бакырып жиберди, - ∆алган, баары жалган!

-  өз менен көргөн эч качан калп болбойт, кулагым менен уксам ишенбейт элем, өз көзүм менен көрдүм го,  арина!

- ∆алган, мени атайын сага ошондой көрсөткүсү келген көрө албастар болсо керек? -  арина ыйлап отуруп үйүнө келген а€л эркекти айтып берди эле, Ёрлан:

- ћен келгенде эч кандай а€л жок экен, чоң эле киши экен,  арина, - Ёрлан ичкери жулунуп кирип баратып, - јл тургай бул жерде акчаңды коюп коюптур болчу! - деп көргөн жеринен акчаны көтөрүп чыкты, - Ѕул эмне, айтчы бул эмне?!

- ћен андай акчаны да, эркекти да билбейм Ёрлан, алар мага апамдын эжесимин деп келишкен, чай бергемин, анан, анан билбейм, башым айланып жыгылып калган окшойм...

- »шенбейм  арина, атам уруксат берген, эми эмне дээримди билбейм, сага ишенейин десем акча, чоочун эркек. »шенбейин десем сөзүң башка! - Ёрлан көпкө чейин башын мыкчып отура берди, ыйлап көз жашы соолугандай  арина өзүн токтото тобокел кыла аны карады:

- Өзүң бил Ёрлан, менин сага айтаар сөзүм да калган жок, актанбайм дагы, чындыгын айттым, эми жалгыз кой! - деди.

-  арина, мага бир аз убакыт керек, жаман абалда калдым, үйгө барсам эми атам сурайт, эмне деп жооп берем? ћен сени сүйөм,  арина, сүйөм! - Ёрлан отуруп алып столду ургулап ийди, - јйтчы  арина, эмне кылышым керек?

- ћен эчтеке айталбайм, мен азыр жалгыз болгум келет! -  арина бакырып жиберди эле Ёрлан унчукпай чыгып баратып:

- ћейли  арина, мен сени дагы эле сүйөм, мен да өзүмдү тыңдап алайын.  ечир мени, эгер менден кетсе, - деди да эшикти жаап кетип калды.

јл чыгаары менен  арина эшикти илип туруп спальныйга үстөмөнүнөн кулап, бакырып-өкүрүп ыйлап жатты: "ћен бактысызмын, адегенде атамдын үйдөн кетиши менен башталды" деп ойлонду да Ѕерметтин айтканын эстеди: " арина, »марат мени менен ажырашмак болду, сага айтып коюшум керек, сен анын кызы эмессиң, ал жаман ойун сага буруп жүрбөсүн. јнын кеткенине мен кейибейм дагы, –асулбек менен жашай берем. —ен ошонун кызысың, ошону эсиңе салып койойун, ал сенин атаң. “емир укпасын, оозуңдан чыгарба, макулбу?" деген эле. "∆ек көрөм баарыңарды, атам гана жакшы болчу мен үчүн, аны жакшы көрөм, силерди жек көрөм, жек көрөм!" - дей берди.

 арина ошол бойдон үйдө болуп калды, эч ким менен сүйлөшкүсү келбей жата берди. “елефон чырылдап калды, көңүлсүз трубканы алса —умира экен.

- ”гуп жатам, - деди суз.

-  арина, эмнеге дайның чыкпай калды, жолукпайлыбы?

- Ёч нерсеге көңүлүм жок...

- Үйдөсүңбү?

- ќоба, эгер келсең келип кетчи, —умира.

- ћакул, мен азыр барып калам! -  арина телефонду коюп отуруп калды.

 өп өтпөй —умира келип, экөө өбүшүп учурашты да:

- —умира, мен эмне кылаарымды билбей калдым, мага акыл айтаар эч ким жок, же өлүп калсамбы? - деп  арина ыйлап ийди.

- Ёмне болду, айтчы тезирээк?

- ћенин боюмда бар!

-  антип?

- ”шинтип эле. Ёрлан экөөбүз жатып койгонбуз, ал мага үйлөнөм деген...

- јнан, ал баш тарттыбы?

- ∆о-ок! -  арина бакырып жиберди, - ∆о-ок... - —умирага жөлөнүп алып ыйлап да жатты, болгонун болгондой кылып айтып да жатты, - ќшентип эмне кылаарымды билбей калдым —умира, мага акыл айтчы?

- Ёмне дейм, менден кайсы акыл чыгат,  арина?- —умира кошо ыйлады.

Ёкөө бир топко томсоруп отуруп, анан  арина:

- —ен мага жардам бер, мен ошол а€лды табышым керек. јдегенде аны таап, анан эркегин табабыз, мен ушул абалга алып келгендерди өз колум менен өлтүрөм! - деп ордунан тура калды.

 өздөрүнөн кек кайнаган кызды азыр мурунку назик кызга окшоштуруш кыйын эле...

- —енин колуңдан эмне келет, аларды кармап бериш керек, милици€ берет жазасын.

- ∆о-ок, мен өзүм берем, чындыкты билишим керек курбум, менин сатылып жүргөн эркегим кандай экенин өз көзүм менен көрөйүн, -  ыздын көздөрү карышкырдын көзүндөй күйүп турду, - ћага жардам бересиңерби?

- ћарина азыр оңолуп калган, ал мындайды жакшы аткарат, ага кеңешели...

- јны үйүнөн табамбы?

- ∆о-ок, ал азыр —апар экөө атасы алып берген үйдө жашап жатышат. ќой ал укмуш, атасы ага кызматчы да жалдап берген!

- јлардын кереги эмне, үйүнүн телефонун билесиңби?

- Ѕилем!

- јнда чал, мен сүйлөшөм! -  арина буйрук бере айтканда —умира туруп барып телефондун кулагын бурады.

- јло, бул ким экен?

- ћен ћаринамын, сен —умирасың го, кандайсың? - деп ары жактан ћаринанын үнү угулганда  арина алып:

- ћарина, мени тааныйсыңбы? - деди.

-  арина, мо€ алтышка, —умира экөөңөр мага келип кетпейсиңерби, силерди көргүм келип турдум эле...

- Өзүң менин телефонумду билесиң, бир жолу чалып койбойт белең? Ѕиз бири-бирибизди унутуп калабызбы? - деди.

- ћени —апар эч жакка чыгарбайт, атам ага мени катуу дайындап койгон!

- ћен сенден жардам сураганы турам. ∆алгыз калганымды билесиң да ээ, ал абалымды сурап койсоң болобу? -  арина ага таарыныч кыла сүйлөп жатты.

- Ёмне болду сага,  арина?

- —ени менен эртең —умира жолугуп баарын айтат, анан сен мага чалып жообуңду бер, мен сенден жооп күтөм! - деди да трубканы коюп койду.

ќн беш, он алтыдагы кыздын жүрөгү музга айланганга жашоо, тагдыры себеп болду, ал азыр ага кабылганды мойсогону турган ажыдаардан айырмасы жоктой сезилди —умирага, курбусуна боору ооруду, өлүмгө да болсо башын байлап жардам бергиси келип турду.

Ёртеси —умира менен ћарина телефон чалбай эле келип калды, үчөө көпкө сүйлөштү, жөн эле кримдүйнөнүн адамдарындай сөз бекитип,  аринага жардам бериш үчүн бири-бирине ант берип атышты.

- Ѕул ишти колубуздан келишинче билгизбей жасаганга аракеттенебиз.

- Ѕирибизден сөз чыкпашы керек!

Үчөө жолго чыгып шаарды кыдырып көчөлөрдөн тааныш а€лды издеп жүрүштү. Ёч жерден таба алышпады.  үндө кечке чейин эл ичинен, дүкөндөрдөн, базардан карап суй жыгылышты. —умира  аринаны карап:

- ƒареги же сүрөтү жок адамды табыш оңой эмес  арина, бекер убара болуп атабыз, жок дегенде аты жөнүн билсек бир жөн. јнан да сен көргөнсүң, биз көргөн эмеспиз, - деди сабыры суз.

- “уура, мен силерди кыйнадым окшойт, мени кечирип койгула, өзүм издеп тапсам силерге айтам.

- ∆о-ок  арина, мен сени менен болом, табыш керек аны, сен аны жаңылбай таанысаң болду, - деди ћарина.

- Ёң сонун тааныйм, көз алдымда турат анын кебете-кешпири, көздөрү кичикей, кара каш а€л, -  арина ойлуу айтып жатып да, көз алдына келтирип алды.

- јнда табабыз, эч кабатыр болбо. Ёң башкысы —апардын бир досу бар, ал милици€, аны чакырып коюшубуз керек.

-  ечирчи  арина, мен сени капа кылып койдум, канча болсо да чыдайбыз, издеп табабыз, - деп —умира у€лып кетти.

- Ёчтеке эмес, - деп келатып эле, -  ызда-ар, мен аны таптым, ана, анакей! - деп кыйкырып ийди.

-  ана, кана?

-  айсыны айтып атасың? - деп экөө жолдон өткөн адамдарды карап атканда  арина экөөнү эки жагынан колтуктап алып колун созуп көрсөткөнгө аракет кылып жатты, - “игине бир кыз экөө кетип атат, такси токтоочу жайга барды!

- “етигиби? - —умира аны көрө койду, - „ын эле ошобу, тактап тааныдыңбы?

- ќоба, так өзү, такси жалдап анын артынан түшүш керек!

—умира:

- “окточу шашпай, ал эле болсо мен аны тааныйм! - дегенде экөө тең аны жалт карашты.

- —ен аны тааныйсыңбы?

- Ёгер точно ошол болсо аны мен билем, анын дүкөнү бар, мен силерди алып барам, зачем такси?

- јнда кеттик, бүгүнкүгө ушул жетет, - деди ойлуу  арина. Үчөө унчугушпай үй үйүнө тарады.

Ёртеси кечке чейин эс алышып, саат алтыларда —апар менен анын досу  умар экөөнү ээрчитип алып дүкөнгө келип, бешөө пиво ичип отурушту. Ёл суюлуп, түнкү он экиге чейин козголбой отура беришти,  лара келип:

-  ыздар, мен дүкөндү жабам, тургула, - деди эле —апар менен  умар туруп дүкөндүн артын көздөй басып кетишти,  арина шл€па кийип көзүнө түшүрө отуруп өйдө караган жок, пивону ичип отурду. ћарина:

- Ёжеке, бир аз отуруп туралы, бирден пиво ичебиз, - деп аны ээрчий басты.

ќшол убакта карап турган  арина:

- јна, тээтигил эркек болчу, келди анысы, - деп —умирага түртүп көрсөтүп койду.

јңгыча ћарина үч пивону көтөрүп келип калды. Үчөө бир аз отуруп эл көрүнбөй азайып калганда, үчөө дүкөнгө ээрчише кирип артынан келаткан  арина эшикти ичинен бекитип алдыга өттү да шл€пасын өйдө кылып:

- —аламатсызбы, таеже? - деди эле,  лара аны карап чоочуп кетти:

- ∆акшы, жакшы, - тайсалдап калды.

- —изди таап алганым жакшы болбодубу? - деп көзүн кыса күлүп койду.

- јй кыз, сен мени бирөөгө окшоштуруп жатпа, мен сени тааныбайм! - деди анан ал.

- “ажездем тааныса керек, сиз тааныбасаңыз? - ал жанында турган “оликти карады, - —из жакшы тааныйсыз, ээ?

- Ѕул кайдагы кыз, тобо азыр кыздар эмне болуп баратат деги? -  лара калп эле наалый кетти, -  ыздар болгула, мен жабам!

- —из бүгүн жаппай эле койсоңуз таеже, соодаңыз жакшы болот, -  арина  ларанын жанына өттү, - —издей таежемди тапканыма кубанып турам, - деп курбуларына дагы айтпай катып алган бычакты оңойлоп ала койду да ага такап, - ћендей жээниңиз сагынып келди сизди, эмнеге тааныбай атасыз?! - деп кыйкырганда кыздар андан коркуп кетти, бирок билгизбей диктофонду ачып туруп калышты.

- Ёмне дейсиң, мен сени тааныбайм!

- јнда тааныбаган бойдон тиги жайга кете бересиз, - деп бычакты кекиртегине алып баратканда “олик бери басты эле, - “окто, экөөңдү тең өлтүрөм азыр, менин бир түнүм силердин болоор болбос акчаңарга эмес, өмүрүңөргө тете! - деп бакырды, - ∆ооп бер, эмнеге мени шылдың кылгыңар келди, өчүңөр бар беле, айт дейм!

- —ен бизди чаташтырып жатасың, сени биз тааныбайбыз.

-  ана, акыркы жолу сурайм, болбосо өмүрүңдү менин абийирим үчүн садага чабасың, тирүү калам деп ойлобо! - теп тигиге бычактын учун тийгизе такап койду эле:

- ∆анымды кыйба кызым, баарын айтам! ћунун баарын Ёрландын апасы кылган, сени келин кылгысы келбейт, баласына ыраа көрбөйт! - деди жанталаша.

- јнан канча турду менин абийирим?

- ќн миң сом!

- јкмактар! - деп  арина аны түртүп ийди, - Ѕолду, мындан артык далилдин мага кереги жок! -  арина эшикти ачты эле  умар менен —апар кирди.  умар визиткасын көрсөтүп:

- —из участкага барып арыз жазасыз, бул кызды шылдың кылганыңар үчүн сураласыз, жооп бересиз, - деп “оликти карады, - —из дагы.

- јйланайын эртең барайынчы, өзүм эле барам!

- Ѕолбойт, - деп экөөнү алдына салып алып бөлүмгө келишти.

 арина арызын жазып таштап коюп кетип калышты. Үйүнө келишкенде ћарина:

- ќй, сен тим эле кинодогу каармандай болуп кеттиң го,  арина? - деп күлүп калды.

- „ын эле, мен дагы кино көрүп аткандай туруп калыптырмын, - Ёки кыз каткырып күлүп алышты.

„огуу отуруп  аринанын үйүндө тамактанып сүйлөшүп отурушту.  ызыгы, ошол күндүн эртеси Ёрлан келип кечирим сураганда  арина үн деген да жок, мостойо карап туруп көптөн кийин гана:

- ћен сени тааныбайм, сен кимсиң? - дегенде ал чыдабай кетти.

-  арина, кечир мени, күнөө менин апамдан кетиптир.  ечир мени  арина, мен сени сүйөм!

- јзыр кетип кал, милици€ чакыра электе, мен сени тааныгым да келбейт! ∆огол деп атам! -  арина аны түртүп жиберди.

Ёрлан ордунан туруп чыгып кетти. “аш жүрөк кыз турган ордунан козголбоду: " олунда байлыгы болгон менен жандүйнөсү жарды бечаралар, мен да жакшы үйбүлөдө чоңойгом, "а€л а€лга душман болсо эки шаар талкаланат, эркектер душмандашса достошуп тынат" деп туура айтылган, атам апама өчөшпөй койсо баары ордуна келмек" деп мелтиреп тура берди. Ёки курбусу кетип жалгыз калган. Ёч нерсеге көңүлү келбей уктап калган экен, телефон чырылдап калды, саатты караса эртең мененки он болуп калыптыр. “рубканы ала койсо —умира экен:

- јло,  арина, сенсиңби? - деди.

- ќоба, сен кимсиң?

- ћен —умира,  арина сен уктуңбу?

- Ёмнени?

- Ёрлан муунуп өлүптүр!

- Ёмне-е?

- ќоба, кечээ кечинде өлүп алыптыр!

-  а-антип? -  арина трубканы кармаган бойдон туруп калды.

 өз алдында өзүнөн кечирим сурап келген Ёрландын элеси: " ечир мени  арина, апам күнөөлүү" дегени кулагына угулуп, турган жерине кулап түштү. —умиранын: " арина, сага эмне болду, мени угуп жатасыңбы, сүйлөбөйсүңбү,  арина дейм!" деп көпкө чейин үнү чыгып жатты. ∆ооп болбогон соң —умира үйүнөн шашып чыга жөнөдү.  елгиче ар кайсыны ойлоп жетип келсе эшик ичинен илинүү экен. Ёшикти буздуруп кирсе ал сулк жатыптыр.  олдорун кармалап тез жардам чакырды, тез жардам келгенче  арина өзүнө келген жок, аны дароо ооруканага алып кетишти. —умира аны менен кошо барды. јерден ћаринага чалып чакырып, болгонун болгондой айтып берди. Ёкөө сыртта күтүп орундукта отурганда врач чыкты, экөө ордунан тура калышты.

- ƒоктор,  аринанын денсоолугу кандай?

- —илер кимиси болосуңар?

- Ѕиз курбуларыбыз, абалы кандай?

- ∆аман эмес, бир аз жүрөгү начар, бир жума жатып дарыланышы керек, боюнда бар экен, күйөөсү барбы?

- ∆ок... - Ёкөө бири-бирин карады.

- Ёчтеке эмес, денсоолугун жакшылап алгыча биерде болот, ата-энеси болсо жолуксун мага!

- Ѕиз кирип чыксак болобу?

- “ез кирип чыккыла, көпкө сүйлөгөнгө болбойт, - врач басып кетти.

ћарина менен —умира кирип келгенде  арина көзүн ачып жаткан экен.

-  арина, абалың кандай?

- Өзүңдү жакшы сезип калдыңбы?

Ёкөө эки жагынан келип өөп алын сурап атканда:

- Ёрландын өлгөнү чынбы? - деп сурады  арина.

- ќоба... - дешип эки кыз бири-бирин карап калганда ал ыйлап жатты:

- ћен да өлүшүм керек, мен эми тирүү жүрө албайм! јны мен өлтүрдүм, өзүмдүн кара мүртөздүгүмдөн болду...

-  ойчу  арина, ал өлсө сен балаң үчүн жашашың керек, сага көп ойлонгонго болбойт деди доктор, сен эми балаңды сакта!

- ћарина туура айтат, балаң менен өзүңдү сакта,  арина!

- ∆о-ок кыздар, Ёрланды мен гана өлтүрдүм, аны укпай өзүмчүлдүгүмдү карматтым... - јл ыйлап жатты дагы өңү бозоруп барып жатып калды.

- ƒоктор, доктор! - ћарина коридорго чуркап чыкты, сестра жүгүрүп келди:

- Ёшикке чыгып тургула, абалы оор, - деп колундагы ийнелерин жакшылап карап, кайра жамбашына укол сайды, - чыгып тургула, азыр врач келет!

Ёки кыз чыгып баратканда врач кирип келди:

- Ѕаргыла, эртең келгиле, эс алсын, - дегенде алар башын жерге сала чыга жөнөштү.

—ыртта караңгы түн болгондуктан  аринанын үйүнө эптеп жетип жатып алмак болуп келатышканда алардын артынан үч-төрт бала көрүп кууп жөнөдү.  оркуп кеткен кыздар качып баратты.

- Ёй кыздар токтогула, биз менен көңүл ачсаңар кайдыгер калбайсыңар! - деп кубалап келаткандар каткырып калды.

∆үгүрүп кетип атып ћарина жыгылып кетти, аны —умира колунан тартып тургузганча жетип келип бириси:

- —улуу кыздар экен, бүгүн бир жыргайт экенбиз, - деди.

- „ынында сулуу кыздар экен, - деп тегеректеп калганда экөө ызылдап:

- ∆арда-ам, жардам бергиле!

- ∆ардамга! - деп кыйкыра башташты.

Ѕалдар ал экөөнү кармап калганда жулунуп түртүп ыйлап кыйкыра беришти эле, ооздорун бекитип сүйрөп жөнөштү. ћарина анын колун күч менен тартып:

- ∆ардамга-а! - деп үнү үзүл-кесил чыкканда алды жактан үч-төрт караан көрүндү.

Ѕулар алаксып калганда, —умира:

- ∆ардам бергиле, бандит... - дегиче балдардын бири анын оозун бекем баса калды.

јлдыдагы караандар жетип келип калганда, жанагылар кыздарды койо берип качып жөнөштү.  ыздар экөө тең жыгылып кетти.

- Ёй, эмне караңгыда жүрөсүңөр? - деди жетип келгендин бири, - кайдан келатасыңар?

- Ѕиз ооруканадан келатканбыз, - ћарина бутунун ооруганына чыдабай ыйлап ийди.

- Өзүңөр менен жүргөндөр эмеспи? - деди бири жылма€.  өрсө алар түнкү сакчылыкта жүргөн милици€лар экен.

- ∆ок-жок, биз курбубуз ооруп ооруканадан келатканбыз.

- ћейли баскыла, кайда барасыңар? - деди бири, - биз жеткирип койолу, - дегенде коркуп калган кыздар акырын көз кыйыгы менен карап:

- ∆акын эле калды, жетип алабыз, - деди калтырай —умира.

-  оркпогула, биз силерди аман-эсен жеткирип койобуз.

- –ахмат, - деди ћарина, - Ѕул эле жерде, - деп кабат үйлөрдү көрсөттү.

- јнда карап турабыз, кирип кеткиле, экинчи минтип караңгыга калбагыла, - деп милийса барлар кала беришти.

Ёлеңдеген кыздар подъездге кирип үчүнчү кабатка чыгып үйдү ачып киргенде карашса экөөнүн тең тизелери сыйрылып кетиптир. Ёптеп бирдеме алып сыйпап отуруп чарчагандай уйкуга киришти. Ёртең менен эшиктин такылдаганынан ойгонуп кетип каалганы ача койсо эки а€л, бир эркек туруптур.

-  арина деген кыз ушул үйдө турабы? - деди а€л.

- ќоба, бирок ал азыр жок, сиздер эмнеге?

-  аринаны алып келгиле деп жиберген, Ёрланды акыркы сапарга узатаарда анын башында болсун деди атасы.

- ја-а, ал ооруканада, - ћарина —умираны карады.

- ќоба, ал азыр баралбайт, Ёрландын өлгөнүн угуп ооруп калды, эч нерсе сезбей жатат!

- јлда-а бечара ай-€а, жаман болгон тура, кой биз барып аны күтпөй койо бергиле дейли анда, - деп жөнөп кетишти.

- Ёми эмне болот?

-  айдан билем? - экөө ойлонуп бир аз турду да, -  ой биз андан кабар алалы, - ћарина курбусун карады. Ёкөө шам-шум этип алганга чай коюшту.

јнан экөө ашканада отуруп чай ичишти.

-  аринага жегидей бирдеме алып алыш керек?

- „ын эле, эчтекеси да калбаптыр, мен —апарды чакырып акча ала кел деп айтайын, - деп —умира айтканда ћарина аны токтотуп:

- ћен өзүм айтпасам ал сага ишенбей койбосун? - деди.

- ќшент анда, бизде азыр жолубузга эле калган да.

Ёкөө кеңешип —апарды чакырып күтүп калганда эшик кайрадан такылдады.

-  им? - деди ћарина.

- јчып койгула, - деди эркектин үнү.

- —илер кимсиңер?

- Ѕиз эле, ачсаңар сүйлөшөлү.

- јчпайбыз.

- ћен Ёрландын агасы болом, - дегенде ачып ийди, -  ыздар, мен сөзсүз ал кыз менен жолугушум керек!

- јл азыр эч нерсе билбейт, - деди —умира.

- јнда бул катты берип койгула, биз дагы келебиз, - деп чыгып кетти.

Ёки кыз катты окуп кирди:

"јта, мени кечириңиз, мен сизге ыраазымын, апам болбогондо үйлөнүп мен дагы бактылуу болмокмун, эми кеч болуп калды, өмүрдү кыска кылып берген экен кудай. Өкүнөм, өзүм каалагандай жашай албай, каалаганыма жетпей арманым ичте кетти... Ќеге апам мага душманга кылбасты кылды? Ёгер апам көр дүйнөнүн кулу болбогондо  аринага үйлөнөт элем, ал силер ойлогондой жеңил кыз эмес, балким ал эмгиче ичиндегисин алдырып салды, апамдын кылган кылыгы үчүн анын жүзүн кароодон көрө өлүм жакын болду мага, кошкула, ата-апа! —илердин жалгыз көчөт уулуңар Ёрлан".

Ёкөө окуп жатып ыйлап жатканда —апар кирип келди. јларга карап таңгала колундагы кагазды алып окуп көрүп:

- Ёмне, Ёрланга бирдеме болдубу? - деди.

- јл..., аны бүгүн койот экен...

-  ойчу? - —апар уккан кулагына ишенбей турду, - мен уккан эмесмин.

- ”кпасаң ошол,  арина ошон үчүн эс учун билбей жатат.

-  айда?

- ќоруканада.

-  ой анда, ага баралы, - деди —апар кыздарды шаштыра, -  ачан жатты эле?

-  ечээ, - ћарина болгонду айтып ооруган бутун көрсөттү, - —умира экөөбүз аз жерден калдык.

- Ётиет болбойт белеңер, кеч болсо ошол жерде эле калсаңар болмок, жүргүлө эми.

јлар келгенде  арина эс алып кроватта отурган экен. јл-абалын сурап үчөө анын жанында көпкө турушту. ћарина менен —умира бири-бирине көздөрүн ымдай катты берер-бербесин билбей атканда —апар  аринага байкатпай, тигилерге башын чайкап койду. јлар унчукпай калышты.

- Ёрланды кайда койорун билбедиңерби? -  арина аларга күтүүсүз суроо берди.

- ∆ок, билген жокпуз.

- Ёгер мени курбум деп санасаңар анын кайда коюлганын билип бергиле!

-  арина, туура айтасың, мен аны койгонго жетип калышым керек. —илер отура бергиле, өзүңдү кара,  арина! - —апар шашып жөнөдү.

- Ёми койот бекен? -  арина аларды жалдырай карады.

- ќоба, бүгүн чыгарат экен, сен ооруп калба, сак болчу, ойлонбочу? - Ёкөө ага алып келгендерин берип алаксытып жатышты, баары бир  арина кабагы ачылбай үнсүз аларды жалдырап карап тура берди.

- Ѕирдеме ичип алчы  арина, ооруп каласың, сен ооруй берсең ичиңдеги балаңа жаман, аны сен денсоолугун таза төрөшүн керек!

-  елчи, бир аз эле шам-шум этип алчы!

 арина өзүнө жалдырап жанында отурган курбуларына ыраазы боло:

- јлтышкаларым, силер болбосоңор мен кантет элем? —илерге ыраазымын, эмнеге жапжаш туруп эмнеге боюма болтуруп алдым? ћени урушсаңар боло, кайра төрөп ал дебей, -  арина аларды кучактап алып ыйлап турду, - ”рушуп койгулачы, менин апам, атам жанымда жокто силер мага жөлөк болдуңар, мени урушкулачы?!

-  арина, эмне деп атасың, сүйүүңдөн тапкан балаңды а€!

- —ен эне болосуң, биз чогуу багабыз аны! - Ёкөө эки жагынан көзүнүн жашын аарчып отурганда врач келип калды.

- Ѕолду, курбуңар эс алсын, тынчтык керек буга.

- јгай, мен кете берсем болобу, өзүмдү жакшы сезип калдым, -  арина докторду карады, - ”руксат бериңизчи, кете берейин.

- ∆ок, дагы эки күн жатып дарыланышың керек, анан жооп берем.

-  арина, биз бара берели, сен жакшылап дарылан, - ћарина менен —умира өөп коштошуп чыга беришти.

јлар катты беришкен жок. Үйлөрүнө кетип жатып алар бири-бири менен өбүшүп:

- Ёртең оорукананын жанынан жолугалы, мен бүгүн барбасам болбойт, - деди ћарина.

- —апарыңды сагындың го ээ? - —умира ага сырдуу карап койду, - ћакул, жакшы бар.

- Өзүң дагы, - Ёкөө бөлүнө бергенде жанына машина токтоп, ћаринанын апасы көрүндү.

- ћарина!

- ћама, сизби?

-  айда жүрөсүң, үйүңө чалсам эч ким албайт да, —апар кайда?

- јл азыр үйгө барат, - ћарина машинага отурду.

√ул€ кызынын бетинен өөп:

- јлтын кызым, сени ушундай сагынып кеттим, тиги сенин курбуңбу?

- ќоба апа, биздин дос кызыбыз ооруканада, ошондо жүрдүк, - деди ћарина.

- —адагам десе, сенин ушундай жакшы курбуларың бар тура, коркуп кайдан издээримди билбей бараттым эле, токтотчу! - деди айдоочуга, —умиранын тушуна келгенде, -  ел кызым отур, ћаринанын сендей курбуларын сыйлап койойун... - —умира отура бергенде, - јйда, жакшы кафеге алып бар, - деп буйрук берди.

- ћм, апа эмнеге кафеге, - ћарина апасына таңгала карады.

- —ен жакшы кыздар менен жүрүп мени кубантып койдуң, - деди √ул€, ал азыр оюнда ћаринаны дагы нашаа чегип бир жерде жаткандыр деп ойлоп келаткан, анысын айтпай, -  ызым менен жакшылап таанышып алайын, мындан ары кыздарды үйгө алып барып тур, макулбу кызым? - деди, - јтың ким, кызым?

- —умира.

- ∆акшы атың бар экен, ооруп жаткан кыздын атычы?

-  арина.

-  арина? - √ул€ атты кайдан уктум эле дегендей ойлонуп калды, -  айдан уктум эле...

- ќй мама, окшош аттар көп да, - ћарина апасына эркелей карап койду.

- ∆о-ок кызым, ∆амгырбек ћусаевичтин уулун бүгүн койбодубу, ошондо уккан экемин...

- ј сиз аны кайдан тааныйсыз?

- јпей, ал атаңдын абдан жакшы досу да?

-  оюп коюштубу?

-  ызды сөөк койгонго алып келмек болуп атканда анын ооруп калганын угуп коюп койду. Ѕайкуш ∆акеме жаман эле болду, жападан жалгыз уулу болчу, биз мурдатан эле анын баласы экөөңдү үйлөнтөбүз деп сүйлөшүп койгонбуз, сен тигинтип жүрүп алганыңдан атаң ага "кой, достугубуз эле калсын" деп койгон, көпкө таарынып жүрүшпөдүбү.

-  ыз-зык, Ёрлангабы? -ћарина ойлуу отуруп калды.

- јны билчү белең?

- Ѕиз чогуу, —апар,  арина, болуп дайыма бирге жүрчүбүз да...

- јнда ошол, бечара өзүн асып алыптыр, ал кыздын боюнда бар имиш деп атышат, - √ул€ уккандарынын баарын айтып кетип атты.

јңгыча кафеге жетишип, шоопур машинени автожайга токтотту.

- јпа, кереги эмне, үйгө эле барганда болмок, - ћарина апасын карап мурчуюп койду.

- Ѕул жерде ээн-эркин сүйлөшөбүз, кызым, - √ул€ алдыга кирип барып бурч жактан орун алып үчөө отуруп калды, бир аздан кийин, алдыга тамактын түрлөрү келди, андан кийин кока-кола баш болгон суусундуктарды алып келип коюп жатканда ћарина дагы мурчуңдады, ага √ул€ болгон жок, үчөө көпкө отуруп тамактанып атканда, -  ызым, эми сен, кудайга шүгүр, чоңойдуң, —апар экөөңөрдүн тоюңарды берсек боло, анын ата энесине айтып үйлөнүшүңөр керек, - деди эле ћарина секирип кетти.

- ћа-ам, адегенде —апар менен өзүм сүйлөшөйүн, анан...

- Ёмне, ал сага үйлөнгөндөн баш тартат беле?

- ∆о-ок, бирок баары бир биз сүйлөшүшүбүз керек да?

- ћаакул, үч күн уруксат берем, - √ул€ кызынын башынан сылап койду, -  ызым, сен чоңойдуң, —апардын ата-энеси кайда иштейт, кандай адамдар экенин билесиңби?

- ћына ушинтесиңер ср-разу! јнын ата-энеси карапайым адамдар, силерге тең эмес! - ћарина ары карап кетти.

- ќшону билип туруп... - √ул€ дароо өзүн токтото калды, - ћакул-макул, эмнеси болсо да өзүңөр бири-бириңерди жактырсаңар болду.

- Ёже, —апар менен ћарина бири-бирин а€бай сүйөт! - —умира ортодон чыга калды, - Ѕуларды бөлүүгө мүмкүн эмес!

- џраспы?

- јч-чык чындык!

- јнда атаң менен сүйлөшөм да экөөңөрдү үйлөнтүп койолу.

ћарина бул жолу унчукпады, жүрөгү тынч ала түштү, ал ата-энесинен ушул жагынан чоочуп жүргөн: "ƒемек каршы болушпайт" деп ойлоп калды.  афеден чыгып —умираны үйүнө жеткирмек болуп ага кайрылды эле, ал:

- ћен мындай эле кетем, убара болбоңуздар, - деп түшүп басып жөнөдү.

јнын ата-энеси батирде тура турган, ошондон у€лды.  ол булгалай коштошуп алар жылып кеткенден кийин өзү жөнүндө ойлонуп баратты: "ј менин —апарым жакшы адамдардын баласы, ал мага үйлөнөм десе да макул болбойт го, мен андан ушундайда алысташым керек, өзүмө теңди табаармын" деп көзүнө жаш кылгыра басып кетип атты, ал ушул учурда ата-энесинин колунда жок жашагандыгы үчүн күнөөлөп жатты, "Ёгер алар да колунда бар болгондо мен корунмак эмесмин, —апарга да басынбайт элем" деген ойдо сабыры суз үйүнө келди...

 арина өзүнө келип, жакшы болуп калгандан кийин да Ёрланды ойлой берип кыжаалат болуп атты. —умира күнү-түнү жанында, батирден көрө бул үй ага абдан жакчу, күндө душка түшүп, музыка угуп отура беришет, кээде —апар келип отуруп кетет. Ѕир жолу экөө отурганда эшик чыр этти, барып  арина ача койсо »марат экен:

- ѕапа! - деп мойнуна асылып калды, - Ѕез теб€ мне скучно, папочка!

-  ызым, - »марат дагы аны чачынан сылап, чекесинен өөп, -  ыйналган жоксуңбу? - деди анан үйгө кирип.

- Ѕаары жакшы, пап, сагындым силерди! Ёмирлер жакшы жүрөбү, чоң атам кандай жүрөт?

- ∆акшы, алар салам айтты. ј баса, чоң атаң сени өөп кой дебеди беле, келе гой кызым, - деп аны кайра кучактап эки бетинен өптү. Ѕир топ тамак аш, эт алып келген, аларды үйгө киргизип муздаткычка салды да, -  ызым, мен кайра эле кетем, окууң кандай? - деди.

- ∆акшы эле... - ƒароо —умираны карап оозун сөөмөйү менен басып "унчукпа" дегендей болду.

-  омпьютерди балдарга алып барып бербесем болбойт, зеригип кетишти.

- ја-а, -  арина башын ийкеп тим болду.

»марат компьютерди, балдарынын дагы башка оюнчуктарын баарын алып чыгып машинасына салды да:

- ∆акшы оку, кызым, - деп чачынан сылап машинаны айдап жөнөдү.

јны узата карап турган  арина атасына ыраазы болуп турду: "Өз атам болсо болмок, апамды жек көрөм, эмнеге бир адам менен жашабай мени ортодо кыйнады, кантип мен анысын ата демек элем?" деп ызалуу үйгө кирди. јнан —умираны карап:

- “амак жасачы, —умира, - деди.

- ћакул, сен эмнеге капа болуп калдың  арина?  андай жакшы атаң бар, жалгыз башыңа үч бөлмөлүү баардык шарты бар үйдө турасың, минтип сени кыйналбасын деп акчасын, эт ашын да€рдап келип турат, эмне арманың бар деги?

- јрманым деле жок —умира, ошол бактым тоодой үчүн ыйлап жатам!

- ∆инди десе, бакытты көтөрө албай ыйлаган болбойт, мен ата-энемдин жардылыгына ыйлайм кээде. —апардан корунам, эгер ал "үйлөнөм" деген күндө да ата-энеси мени кабыл албайт болуш керек, ошон үчүн андан, өзүмдөн өзүм качкым келет,  арина!

- —илер бири-бириңерди сүйөсүңөр да?

- ќшол сүйүүдөн да качкым келет  арина, жупуну, жарды үйдө жашаганым, төрөлгөнүм үчүн!

-  ойчу —умира, кайдагыны айтасың да! ћына мега ћарина экөөңөр дайыма акыл айтып: "балаңды сакта, сүйүүңдүн белегин сактап жарыкка чыгарышың керек" дебедиңер беле, эми мен минтип ичиме баардык арманымды, сүйүүмдү көтөрүп жүрбөймбү, ичим чоңойгондо көрсө атам эмне болоор экен?

Ёкөө бир ыйлап, кайра бири-бирин сооротуп отурганда эшик чыр этти:

- —апар келди! - —умира жүгүрүп барып эшикти ача койгондо чоочун а€л турган эле, —умира кетенчиктей түштү, - —из кимсиз?

-  арина барбы, кызым?

- ја-а ооба... - деп аны койо бергенде ичкериден  арина үн салды:

- —умира, ал ким?

- —аламатсыңбы кызым, - деп анын үнүнө жооп кылып —онунбү кирип келди.

- —из... - деп  арина тура калды.

- ќтур, отура бер кызым, - —онунбү  аринанын маңдайындагы отургучка отуруп, -  ызым, мени кечир... - деп көзүнө келе калган жашын аарчып ойлоно аны караганда  арина:

- —из... - деп келатты эле дагы токтотту:

- ќоба кызым, Ёрлан менин жалгыз уулум эле, эми ал жок... - бышактап токтоду, - Ѕиз сени үйгө алып кетели деп чечтик...

- Ёже... -  арина жер карап туруп, - Ёрлан барында болсо болмок, эми кеч болуп калды, убара болупсуз...

- јнте көрбө, кагылайын, күйөөм мени үйгө киргизбейт, "уулумду сен эле өлтүрдүң!" деп мени урушуп атат.

- ћурун ойлосоңуз болмок, эми эч качан барбайм. —из менен сүйлөшө турган сөзүм жок, мен өзүм ооруп атам, тынчымды албаңыз! -  арина үйүнөн чыгып кетмек болгондо —умира аны токтотту:

-  арина, улуу киши алдыңа келип атканда андай кылба, мейли барба, бирок сен аны менен сүйлөшүп кой да, ага деле кыйын...

- —умира, мен азап тартып көз жашымды төгүп атканда өзүң жанымды болдуң... -  арина канчалык өзүн кармаган менен ыйлап ийди, - Ёрлан экөөбүз тоскоолдук болбогондо бул кишинин алдында ийилип кызмат кылууга да€р элем го, эми ал жо-ок!

-  ызым айланайын, мени кечир, көп кейибе, ичиңдеги баланы аман эсен төрөп бер! - —онунбү  аринаны келип кучактап калды, - ћендей акылсыз а€лды кечире көргүлө, мен мындай болуп кетээрин билбей калдым, оо шордуу башым!

- —из эмнени айтып жатасыз? -  арина эч нерсе билбегендей аны атайын суутмакка, - ћен алда качан алдырып койгом! - деди андан боюн ала кача, - јтам да кадыр-барктуу адам, эрсиз төрөсөм ага да у€т, кадырына доо кетмек...

-  оку-уй кызым, эмне деп атасың?! ћен эми өлгөн турбайымбы! "∆алгызымдан тукум калды" деп атасы өзүн алаксытып жүргөндөЕ ќо кудай, ушундан көрө мени неге албадың! - деп отуруп алып ыйлап жатты.

 арина үнсүз ары карап тура берди: "ћен кандай азап тарттым, бул да кыйналсын, мендей болуп сыздасын, теңине албаганын көрөйүн. “өрөсөм да сага көрсөтпөйм, Ёрландан калган баламды өзүм гана багам, атам мага түшүнөт, мени кечирет" деп ойлоп атты ал.

 өптөн кийин ыйлап басылган —онунбү ордунан туруп жөнөдү:

- ћакул кызым, баары бир биз ишенбейбиз, сени сыртыңдан карап багып турабыз, бизден жашыра албайсың. —ага түшүнөм, карайып алыпсың, кечире албасыңды да билем, анткени жашсың, курч убагың, аман бол кызым! - деп чыгып кетти.

—умира менен  арина үнсүз эки жерде туруп кала беришти.

-  арина, сен туура эмес кылдың, кандай абалда турганын көрдүң го, тагдыр ага жалгыз баласын буйрубай бир сыздатса, сен эки сыздатып койдуң!

- јл да көрсүн, менин кандай намыстуу, эрктүү экенимди, тартсын ал дагы азапты, эгер ошол болбогондо Ёрлан өлмөк эмес! -  арина ары караган бойдон үн катты.

ќшондо гана эсине келген —умира Ёрландын катын таап ага берди. ћарина экөө аны качан жакшы болгондо беребиз деп сүйлөшкөн бойдон унутуп калган эле.  арина аны окуп атып ыйлай берди, кагазга тамган көз жаш катты заматта суу кылып ийди.  арина өз бөлмөсүнө кирип спальныйга кулады. —умира эч нерсе дей албады, курбусун тыйууга алы да келмек эмес, антмек да эмес, анткени анын жүрөк тушундагы кичинекей бармак басым такка окшогон кара из анын өмүрүндө из салып түбөлүк анын жашоосун өзгөртмөк. јны ал да билет бирок эч нерсе дей албай тамак жасоого киришти.  аринанын кайгысын тең бөлүүгө кудурети жетпеди, тамагын жасап чайын кайнатып күтүп атканда эшик шыңгыр этип —апар менен ћарина келди, анын артынан —умиранын —апары келди. „огуу тамактанып отурушуп баарын сүйлөштү.

- —апар, сен ћаринаны сүйсөң үйлөн, - деди —умира экөөнү карап.

- ќоба, биз баары бир үйлөнөбүз, - деди —апар ага карап.

- —ен ћаринаны алдайсың, мейли, бирок улуу кишилерди алдай албайсың, анткени ћаринанын апасы мага жолугуп эмне деген гана сөздөрдү сүйлөбөдү! Ёне-ата бала үчүн баарын жасайт, а бала ата-эне үчүн эчтеке жасай албайбыз.

—умира муңайым айтып отурганда —апар:

- —умира, кечир эгер менден кетсе, бирок мен түбөлүк ћарина менен калгым келет, колуңардан келсе жардам бергиле, сураныч, - деди.

- —илер үчүн эч нерсемди а€байм, сүйүү өмүрүңдү сүйүп өтүү, эгер сүйө албасаң өмүрдөн өксүп өтүү, мен өксүп өткүм келбейт, - —умираны карады —апар, - Өмүр жыргал, өмүр жашоо, улануу! ƒемек, биздин өмүрүбүздү улантуучу балдарды биз өстүрүшүбүз керек!

- ћен жашоону жашап өттүм, токсондогу кемпир мен билгенди билбес чыгар, -  арина сүйлөгөндө баары үндөбөй калышты, - ћен көп нерсени аз жашоомдо түшүнүп калдым, -  арина айланта карап курбуларынан жооп күткөндөй болду, - Ѕалким мен жаңылып жаткандырмын, бирок жашоо өтө татаал, сен куруп бүтүрө албаган имарат сы€ктуу тура!

- “уура айтат  арина!

- —ен сексендеги кемпирдей акылдуусуң го?

- ћынчалык муңдуу болбочу  арина, сен жашашың керек, али жашсың, эч нерсе көрө элексиң!

-  ой, антсеңер мен өзүмдү токтото албай өмүр бою жер кезип кетип калуум мүмкүн! -  арина муңкана отуруп калды.

- ƒостор, келгиле ырдайбыз, бийлейбиз, - деди —апар.

јл азыр —умиранын көңүлүн таба албай турган. —умира андан алыстоонун амалын таппай өзүнчө кыжаалат:

- —апар, сен мени кечир, мен сага тең эмес экенимди сездим. —езээрим менен сени кыйнагым келбей турат, ушундайда сен өз бактыңды тап, менден издебе башкадан изде бактыңды, мен сени бактылуу кыла албайм! - деп аны жайкаганда —апар:

- Ёмне деп жатасың —умира, мен сен деп жүрөм го? - деди.

- ∆ок, мен сага татыктуу эмесмин, - —умира жер карап калды.

- —ен анда өзүңдү менден ала качып жатыпсың, эгер мени сүйсөң минтпейт элең.

∆игиттер унчукпай калышты.

-  ыздар, бир азга бизге көңүл буруп койосуңарбы? - деди ћарина, - Ѕиз эмки жумада үйлөнөбүз, —апар экөөбүз биргелешип чечиштик!

-  уттуктайбыз!

- ћолодцы!

- Ѕактылуу болгула, - —апар ордунан туруп досу —апардын колун кысты, -  уттуктайм дос, силерден кийин —умира экөөбүз үйлөнүп, татыктуу, бири-бирибизди сыйлаган достордон бололу. ћарина, бактылуу болушуңарга тилектешмин! - деди.

- –ахмат, силер да бактылуу болгула!

∆аштар уу-дуу болуп шарактап жатышты.  арина өзүнчө ойлуу: "Ёгер азыр Ёрлан болгондо ал дагы ушинтмек. ћен бактысыз турбаймбы, неге эртелеп жаныңдан кечтиң, Ёрлан? Ѕилбей калбадымбы антээриңди.. ћени томсортуп кеттиң го, бүт өмүрүмдү азап менен өткөрөм го сенсиз, сенин уулуңбу же кызыңбы, көтөрүп жүрөм, ал менин сүйүүмдүн далили, мен аны көзүмдүн карегиндей сактайм. —енин мага деген сүйүүңдөн үрөн калтырып кеттиң, ушуга канимет, жаткан жериң жайлуу болсун, Ёрлан" деп улутунуп сыртына чыгарбай умсунуп алды.

 урбулары көпкө шарактап отуруп анан үйлөрүнө тарады. Ѕул жолу дагы —умира анын жанында калды. ќшентип көңүл чөгөргөн күндөр билинбей өтө берди.  арина өз оюнда айылга ичи билине электе бир барып келгиси келип турду, бирок өз оюндагысын аткаруу үчүн азыр болбосун билди...

 арина кечке маал үйдө отуруп тажагандан сейилдеп чыккан, —умира кеткен бойдон келбей калды. ∆алгыз өзү ого бетер зеригип ары бери басып жүргөн, ичи бир аз билинип калган эле. —онунбү аны алыстан көрүп ичинен тынып тим болду: "дагы он, он беш күндөн кийин үйүнө барам, ичин кайда жашыра алат? ”улумдан калган ту€кты сөзсүз алышым керек", деп ойлоп кете берди. Ёртеси түш ченде эшик такылдаганынан чыкса бейтааныш бирөө, коробкага тамак аш, витаминдүү алма, мейиз, жаңгак, эт кылып толтура алып келиптир.

- Ѕулар кимге? -  арина таңгала сурады андан.

- —изге чоң кыз, атаңыз берип жиберди, - деп дароо киргизди да кетип калды.

ќшондон баштап ага посылкалар үстү-үстүнө келип турду.  арина кийинчерээк түшүнүп калды, бирок унчуккан жок. "Ёмнеге жашырышым керек, баланы мен төрөгөн күндө дагы алардын баласы, жалгыз баласынан айрылып кан жутуп турган адамдарга кайрадан уу ичирүүнүн кереги не? ћен өз өчүмдү алдым, намысымды коргодум, жетээр ошол мерездик кылганым" деп ашыкча сөз айтууну эп көрбөдү. “өрөөр күнүнө аз калганда —умира дайым жанында болуп атты, ага карап —апар дагы аерден кетпейт.  аринага алар эрмек болуп көңүлүн көтөрүп турушат.

 аринанын айы-күнү жетип, отуруп-туралбай калган.  арина түшкө чейин уктап, —умира аны ойготуп тамак ич деп атканда эшикти бирөө каккылады. —умира жетип ача койсо —онунбү туруптур:

-  елиңиз, - —умира артка чегине берди.

-  андай кызым, жакшы турасыңарбы?

- ∆акшы, кириңиз.

—онунбү кирип келгенде  арина не кылаарын билбей калды, ал диванда отуруп жаш балага байпак токуп аткан.

- ƒенсоолук кандай кызым? - —онунбү анын жанына отурду.

- ∆акшы...

-  ыйналбадыңбы кызым, врачка көрүнүп атасыңбы?

- ∆ок.

- ќшо кантип болсун! Ѕаланын, сенин денсоолугуң үчүн врачтын кеңеши жакшы эмеспи. Ѕиринчиң, анан да өтө жашсың, кийин дагы жашаш керек? - јл  аринаны сынай карады, - Ёгер макул болсоң өзүм врачка көрсөтүп келейин азыр, дайындап да койом.

-  арина, эже туура айтат, сен сөзсүз көрүнүшүң керек, аз калбадыбы? -—умира аны коштой сүйлөдү.

- “илимди ал кызым, кекти капырга берген экен кудайым, башканы кектесең да жарыкка келчү наристени, өзүңдү кектебе.

—онунбүбү аны акырын айтып көндүргүсү келди, улоо тайдай секирген секелекти чоочутуп алгандан коркту: "ушу көчөт кыздын ушунчалык күчүнө баш ийип бердим ээ, кантсе да уулумдун эстелиги үчүн жөрмөлөп бутунан кучактасам да кайылмын" деп мелтирей ойго батты.

-  арина, көрүнүп келесиңби, апаңдай киши сенден жооп күтүп атат!

- јзыр... -  арина ордунан зорго туруп бөлмөсүнө киргенде —умира кошо кирди.  арина кийине албай дайым кыйнала берчү, ичи өтө чоң. Ёптеп жатып кийинип,  арина —онунбү менен ээрчише сыртка чыкты, ал аны колтуктап алып үчүнчү кабаттан түшүп эшиктин алдында турган машинага отургузуп алып жөнөдү. јны көргөн врач:

- ”шул убакка чейин бир да көрүнгөн жоксуңбу? - деди аны карап.

- ∆ок, -  арина нымтырай жер карады.

- Ёмнеге азыркы жаштар өтө кайдыгерсиңер? Ѕашкага эмес, өзүңөргө да кайдыгер мамиле кыласыңар! Ѕалаң өтө чоң, такыр кыймылдабасаң керек, каның аз, кантип төрөйсүң? - деп урушуп жатканда —онунбү:

- –ина  асиевна, жакшылап карап койсоңуз, бул менин келиним, жалгыз уулумдун бизге калтырган акыркы белеги! - деди жалдырай.

-  ам санаба —онунбү, болгону бала өтө чоңоюп кеткен, мөөнөтү болуп калыптыр, бир-эки күндө төрөйт. Ѕаланын да, эненин да денсоолугу үчүн күрөшүшүбүз керек.

- ќоба, экөөнү тең жакшылап карап бериңиз, биз үчүн эң негизгиси экөө тең!

- Ёки күн жатсын, керектүү дары-дармектерди алсын, каны да аз экен.

- ∆ата гой ээ, кызым? - —онунбү  аринага карады, аны тил албай басып кетеби деп чоочулап аткан, - буттарың да шишип кетиптир, балам.

 арина чындап ойлонду, өзү да отуруп-туралбай кыйналып жүргөнгө макул болду. јны жаткырып коюп —онунбү заматта керектүүсүн алып келип берди. ¬рачтар улам бири келип көрүп, өздөрү да чоочуп атты. Ѕир кезде бири келип:

- Ѕул кыз эгиз төрөйт, этиеттеп төрөтүш керек, толгоо башталганда көз болуп тургула, - деди.

ћуну уккан  арина коркуп кетти: "экөөнү бирдей кантип төрөйм, кантип эле экөө болмок эле?" деп ишенип ишенбей жатканда ичи бурап ооруй баштады, толгоо экенин билбей жата берип, качан чыдабай калганда жанындагы а€лга айтты. јл туруп барып акушерканы ээрчитип келди.  өрүп эле  аринаны креслого чыгарышты. јл көпкө кыйналды, айласы кетип эми операци€ жасаганга да€рдап жатканда ачуу чаңырып алды, баары тегеректеп туруп баланын келатканын көрүп:

- јз калды, бир эле ыйынсаң түшкөнү калды, - деди бири сүйүнө.

јңгыча дагы бир бакырып кара терге түшкөн  арина эс алып көзү илинип уктап кетип бараткандай болуп сүзүлүп баратканда тургандар дүргүп калышты. ќшол убакта негедир ыйынып жиберди эле бала бакырып түшүп калды, баланын үнүнөн  аринанын көзү ачылып, жүрөгү кубанычтан толкуп алды: "мен эне болдум, мен энемин!" деген сезим башына келип, маңдайында тарбаңдатып кармалап аткан кызыл этке көзү түштү. јңгыча кайрадан ичи бурап, "булк" этип барып түйүлүп кетти.  өп өтпөй экинчиси "ба-а" деп акушерканын колуна түшүп бергенде баары эс ала түштү. јлар абдан коркуп жатышкан: "он алтыга толуп толо элек жаш кызды кантип төрөтөбүз? ќпераци€ гана жасаш керек" деген ты€накта турушканда кубанып кетишти.

“өрөткөн акушерка:

- јзаматсың  арина, сен эне болдуң, болгондо дагы эки уулдуу болдуң! - деди ага сүйкүмдүү карап.

- Ёже, экөө тең уулбу? -  арина ишене бербей сураганда ал ары жактагы жаңы эле ороп койгон көзү ачыла элек наристелерди көрсөттү:

- ћына көрдүңбү, татынакай эгиз эркектерди таптың, эми эс ал, чарчадың, - деди.

∆амгырбек менен —онунбү муну укканда жүрөгү жарыла жаздап жетип келишти.  аринанын үстүнө кирген —онунбү көзүнүн жашын көл кыла наристелерди колуна алып былбыраган ууртунан өөп:

-  агылайын белектерим, каралдыларым! - деп ичиндеги арманын чыгара буркурап, анан  аринанын жанына чөгөлөй калды, - —адага болоюнум, ушул наристелерди көзүбүзгө көрсөткөнүңө ыраазымын, өмүр бою сенин көзүңдү карап өтөйүн, кулуң болоюн!

-  оюңузчу, анчалыкка барбаңыз, канткен менен дагы сиздин балаңыздай элемин го? -  арина акырын өйдө болуп боору ооруп кетти, кучактап калды.

Ёки а€л эки дүйнө, өз ичтеринен өкүнүч, армандарын кубаныч жеңип ыйлап турушту. Ѕир кезде халат жамынып алып ∆амгырбек кирип келди. јл  аринаны көргөн эмес эле. ∆амгырбекти көрүп,  арина кымырыла өйдө болмок болгондо:

-  озголбо кызым, жата бер! - деп келип аны чекесинен өөп койду. ”шул убакта ичи күйүп, өрттөнүп, аргасыздан көзүнүн жашы агып кетти: "јттиң, ушул кыз үчүн уулумдан ажырадым эле, көрсө ай чырайлуу кыз тура! —онунбүнүн каршылыгы болбогондо босогомду аттап, ак жоолукту үлпүлдөтө салынып уулумдун жанында жүрбөйт беле?!" деп жүрөгү зыркырай бир демге туруп калды.

-  ана менин уулдарым? - деди анан эсине келе.

- ћына атасы, карачы? - —онунбү аны ары жакка чакырды, - ћына биздин күчүктөр!

- “уулганына эмес турганына сүйүнөлү кемпир, аман болушсунчу!

∆амгырбек наристелерди алмак-салмак алып өөп, анан чыгып кетти. јнын жандүйнөсүндө арман атылып жатты: "Ќеге ушул акактай аруу кыз менин эшигиме буйрубады, неге уулумдун колуктусу болуп коюнунда жатпады, оо жараткан, калыстыгың ушулбу?" деп өзүнчө басып сыртта жүрдү.

—онунбү  аринаны врачтарга дайындап, көрүндүк берип көптө чыкты.

 аринанын эгиз төрөгөнүн угуп курбулары жетип келишти, колдорунда бажырайган роза гүл, аны куттуктап жатышты, анын жаткан жерин көрүп суктанып турду, анткени аны өзгөчө бөлмөгө жаткырышып, бир врач менен акушерка карап жаткан болчу.

Үч күндөн кийин  аринаны үйүнө чыгарып кетишти. јл барбайм деп айта албады, алардын кайгы-кубанычын өз көзү менен көрүп туруп каршы боло албады. Үйүнө киргизээрде —онунбү  аринаны босогодон өткөрбөй туруп жоолук салды, ∆амгырбек аны тамакка отурганда жанына отургузуп алды:

-  ызым, жалгызым Ёрландан калган ту€ктарды аман-эсен колубузга тапшырганыңа ыраазыбыз, сен ыйыксың, эгиз төрөгөн а€л ыйык эне болот, - ойлуу башын жерге салып отуруп, анан, - ушул эки наристе үчүн өмүрүмдү да а€мак эмесмин, бирок азыр мен сага, - дегенде —онунбү дипломат көтөрүп келди, - бул арзыбаган нерсени тартуу кылам! - деди эле  арина: "булар мени балдарды таштап жолуңа түш дегени турабы? ∆о-ок, мен балдарымды акчага алмашпайм" деп ойлоду да кайраттана:

- Ёрландын арбагы үчүн, анын мага деген сүйүүсүнүн чексиздиги үчүн, сиздердин кайгыдан эзилип, кубанычтан жүрөк жарыла жаздаганыңыздарды көрүп жүрөгүм чыдабай, сөзүңөрдү кайтара албай, эшигиңиздерди аргасыз аттадым, анткени мен дагы ата тарби€лаган кыз элем, жаштыгым, тагдырым тартуулаган белеги сүйүүнүн кулу болдум, сиздер мени акчага алданып балдарды алмашат деп ойлосоңуздар жаңыласыздар! - деди көз жашына мууна, - ћен төрөп таштайм деп сактаган эмесмин!

-  ызым, сени таштап кет дегенибиз жок, бул биздин сыйыбыз, уулдарыбызга берген көрүндүк. ”улубуздун көзү болбосо да үйүбүздүн бир мүчөсү катары берген белегибиз! - ∆амгырбек  аринанын аппак жүзү аркылуу агып жаткан жашты сөөмөйү менен сүрттү, - ћындан ары бул жаш кубанычта кана көзүңдү жуусун, неберелеримдин өмүрү узун болуп биздин кубанычыбызды арттырсын, кызым...

∆амгырбек сүйлөп жатып муңканып алды. јндан кийин эч кимиси үндөгөн жокЕ

Ёки балага эки керебет коюшуп, —онунбү бирин,  арина бирин карап калды. ћомурап экөө тең жоош, карды тойсо эле жата берет.  ыркы чыкканча атын коюшпады, кыркын чыгарып андан кийин азан чакырып аттарын койду. ”луусуна Ѕакберген, кичүүсүнө  утберген деп ат беришти.  арина курбуларына жолукканда: "атам келсе мага чалып койгула, мени билбесин, өзүм жолугуп келем" деген эле. ќшол күнү телефон чырылдап калды, ал тартынып ала албай калганда —онунбү:

- “елефонду алып койчу, кызым, - деди жумшак гана.

Ѕарып алса —умира экен.

-  арина, атаң келгенинен азыр келип калат деп койдум.

- ћакул... - деп балдарды терметип отурган —онунбүгө карап койду, - Ѕарып калам.

-  им экен? - —онунбү аны таңгала карап сурады.

-  урбу кызым, үйгө атам келиптир, мен жолугуп келе калайынчы...

-  ой балам, »маратты биз билебиз, үйгө эле чакырып кой, атайын чакырганга шарт болбой жатат, - деди —онунбү.

- ∆ок, атам билбеген бойдон калсын...

-  антип кызым, анда болбой калат, аны чакырышыбыз керек, шопурду жөнөтөйүн, барып келе калсын.

- ∆өн эле коюңуз... ћен өзүм эле жолугуп келем.

 арина болбой чыгып кетти. —онунбү ойлуу отуруп калды: "уулум тирүү болсо куда күтүп сыйлашпайт белек, бул дагы минтип басып кетпейт эле, жашырынып жүрбөйт эле", деп бир кылган кесир ооз сөзү үчүн өмүр бою өкүттө өтөөрүнө ичинен сызып кала берди. —онунбү ал ишти ∆амгырбекке айтпай бүтүргөн болчу,  лараны да куткарып кечирим сурап берчүсүн берген, күйөөсүнөн коркот, кокус аны укса эмне болоорун билбейт, бир жагы аны а€йт, жалаң кайгыдан карып болуп бараткан күйөөсүнөн бул ишти угуп калбаса экен деп корко берчү болгон.

 арина такси менен жетип келсе »марат жок экен. —умира экөө кучакташа учурашышты, отуруп аркы беркини сүйлөштү, анан  арина өз шифонерине өтүп үйдө кийчү кийимин кийинип күтүп калды. јнткени ал ∆амгырбектикине киргенден бери халат, көйнөк кийип жоолук салынып жүргөн. Ѕир аз өзүнө келип күзгүгө каранып көрүп мурдагыдан арыктап башкача болуп калганын сезип, ичинен түпөйүлдөнө:

- —умира, мен эмне болуп калгам, атам көрсө эмне дейм, ы€? - деди айласы кете.

- Ёмне демек элең, ооруп айыктым деп кой, сен чын эле а€бай өзгөрдүң,  арина?

- “өрөгөн а€л белгилүү болуп калат турбайбы, ай кудай ай, азыр келбей турса болмок, - деп атканда эшиктен »марат кирип келип үн салды:

-  арина, келдиңби?

- ѕапа кандай, келдиңизби? - деп атасы менен коомай учурашканда »марат таң калды, чекесинен өөп анан:

-  ызым, кебетең эмне болуп калган, мынча эмне арыктап өңүңдөн азып кеткенсиң да? - деди.

- ќоруп атам папа, жакында эле ооруканадан чыктым...

- јйтып койбойт белең, кызым, - »марат кызын боору ооруй карап, -  ыйналган турбайсыңбы, айтып койсоң келип кетмек экемин, - деп чөнтөгүнөн акча алып чыгып берди, - ∆акшылап дарыланчы кызым, а€бай арыктап кетипсиң. —үзмө, май, бир козунун этин алып келдим, вареньелер бар јсылбү салып берген.

- Ёмир, “емир, Ќурилер чоңоюп жатышабы папа, аларды а€бай сагындым.

- „оңоюп атат. Ѕаса инилүү болдуң, сүйүнчү! јтын ƒосбол койдук, чоң атаң салам айтып өөп кой деген, - »марат жанында отурган кызын жүзүнөн сүйө, - —ени инилериң да сагынды, бир барып келсең боло, - деди.

јнан ойлоно калды, негедир кызынан сүт жыттанганын сезди: "бул эмнеси, сүт жыттанат да, төрөгөн а€лдан бетер, жаш эмчектүү а€л жыттанчу эле, ба€гыдай ойноок баладай мүнөзү жок, бул соо эмес" деп ойлоно кетти. —умира  арина кеткенден бери бул үйдө өзү жашап жаткан, ал чай коюп, тамак алып келди. Үчөө отуруп тамактанды, анан »марат ордунан туруп жөнөмөк болуп бөлмөлөрдү бир сыйра карап чыкты, орду-ордунда турганын көрүп ичинен ыраазы болду. јл: "акчадан кыйналып сатып ийди бекен" деп ойлогон.

- ѕап, кетесизби эми? - деп  арина андан сурады, ал тынчсызданып турган эле, эмчеги ийип балдарын эстеп кыжаалат болуп турган.

-  етейин кызым, сенден кабар алайын деп эле келгем, - »марат босого тарапка басып баратканда  арина кошо басты.

 абат үйдөн чыга бергенде ал токтой калды, анткени анын алды жагында ∆амгырбек машинасынан түшүп аларды көздөй келе жаткан экен.  арина эмне кылаарын билбей артка чегине берип подъездге кирип жашына калды.

- ќо »маке, кандай?

- ∆аке! - деп экөө эски тааныштардай учурашканын көрүп таңгалганы бир, у€лып атасынын жүзүн кароодон бети чыдабай үчүнчү кабатка кандай чыгып кеткенин байкабай калды. јл кирип кийимин алмаштырып башына жоолук салынып алып: "Ѕаары бир айтты, эми үйгө киришет, укту да, урушпайт атам, түшүнөт" деп ойлоп турганда душтан жуунуп чыккан —умира:

-  еттиби? - деди.

- ∆ок, кайната келип калыптыр, алар сүйлөшүп атышат. Өлдүм —умира, айбым ачылып калды, кайненеге айтпай койсом болмок экен, атам эми эмне дейт, бетин кантип карайм? - деп  арина ыйлап жиберди.

- Ёшикте турушабы?

- ќоба, ал айтканы келди да?

јлар ошентип турганда кайнатасы менен атасы кобураша кирип келишти. »марат эмне дээрин билбей, кирип эле:

-  арина, кел кызым, сүйлөшөлү, у€лба кызым! - деди.

- ћейли, бала да, балалыгы үчүн өзү жолугам деп баса бергенин карабайсыңбы? - ∆амгырбек токтоо үйгө кирип басып келди:

-  арина, кел кызым!

- јзыр, - —умира ички бөлмөгө кирип аны колтуктап алып келди.

 арина бетин басып ыйлап аткан.

-  ызы-ым, у€лба кагылайын, сен чоңоюп калган турбайсыңбы, мен сени дале ба€гы секелек деп жүрсө, - »марат аны бооруна кысып алып көзүнө жаш тегеренип кетти, - ћен сени менен сыймыктанам, садага! - көзүн жумуп ошол калыпта көпкө турду. јнан аны эңкейе калып жашын аарчыды, -  ана, мен азыр неберелеримди көрөйүн...

- ѕа-ап, кечир мени?!

- ќй секелек десе, сен эмне күнөө кылдың? Ѕол эми, мен угуп алып чыдай албай турам, кеттикпи?

- ∆үрү кызым, балдар ыйлап калды, - ∆амгырбек арыдан үн катты.

 арина башын ийкей атасы менен кошо басты. јлар бат эле келип калышты. —онунбү аларды күтүп жаткан залга карай ээрчитип жөнөгөндө, »марат:

- ћен адегенде неберелеримди көрүп алайын, - деди жылма€.

- ќоба-ооба, анан эмне, жамандарыбыз күлүшүп калды, - —онунбү кубана балдардын жанына алып барды. Ёкөөнү окшош кылып кийинтип, ооздорунда бирдей соска соруп көздөрүн алаңдатып бейкапар күлүп колдорун сереңдеткен балдарды »марат колуна алып экөөнү алмак-салмак өөп:

- јнанайындар, өмүрлүү эле болсун. ∆аке, тилегиңерди берсин, ушул экөөнүн үйлөнүп балалуу болгонун көрүңүз, а мен та€тасы болуп бир жеринде отураармын, - деди бакылдай, - —адагам кызым, сени менен сыймыктанып турам, кантсе да акылың бар экен, карыларды кубанычка бөлөгөнүңө! - деп  аринаны чекесинен өөп койду.

- Ѕатабызды бергенден тажабайбыз. Ёрланым ушундай кызды тандаган экен, уулумдун өзү өлсө да тукумун бизге жеткирди, эки бирдей жаманды белек кылып отурат, - ∆амгырбек »мараттын колундагы эки баланын бирин алды, - ∆үрү »маке, сен экөөбүз эми да куда катары сыйлаша беребиз, балдар турганда биз жакын адамдарбыз!

«алга киришип столго отурушту. —онунбү жаңы союлган койдун этинен бууланта ортого алып келип койду, дасторкондо баары бар, экөө койкойгон импорт аракты коюп аз аздан ичип отурушту.  өп сөздөр айтылды, »марат Ёрландын өз ажалынан өлбөгөнүн билгенден кийин жүрөгү ооруп чыкты. " аринанын алдырып койбогонуна шүгүр, чырактай эки баланы бирдей жок кылып койсо эмне болмок? Ёси бар экен кызымдын, энесин тартса жеңил болмок, бул менин кызым, эч качан аны балдарымдан бөлбөйм" деп ойлонуп калганда, ∆амгырбек:

- »маке, эмне ойлонуп калдың? Ѕиз  аринаны өз кызыбыздай көрөбүз, аны эч качан бактысыз кылбайбыз, өзүбүз күйөөгө берип анын келечеги үчүн кам көрүүгө да€рбыз, - деди.

- џраазымын ∆аке, балдар чоңойо берсинчи, мен да кызымды бактылуу болсо дейм, силердин да биздин да милдетибиз, - деди жылма€.

јл күнү »марат аерге конок болду, сый көрдү, анан эртеси ага бир сыйрасын кийгизип, сыртта турган машинанын ачкычын берди.

- Ѕалдарымдын көрүндүгү, сүйүнчүсү, »маке, жок дебей алып кет! - деди ∆амгырбек.

- Ёмнеге ∆аке, бул өтө эле ашыкча го?..

- ∆о-ок, уулдарым үчүн бүт дүйнөмдү берүүгө да€рмын, ушулар көрүнгөнү өлгөнүм тирилгендей, өчкөнүм тамгандай болду, маңдайым жарылып кубанганымдан жүрөгүм токтобой аз жерден тирүү калдым.

- Ѕолот, баарын жашоодон күтсө болот ∆аке, мени кечирип кой, - »марат ∆амгырбекти карыдан ала силкилдете, - ƒенсоолукта болсок баары болот, эмесе коштошолу! - деп экөө кучакташа коштошту.

 арина атасын узатып чыгып:

- ѕапа, мени кечириңиз, апасы жокто ээнбаш болуп кеткен экен деп иренжибеңиз, мен сизди жакшы көрөм, инилеримди бетинен өөп, чоңатамдарга салам айтып, жеңемди дагы өөп, уулуңузду өөп коюңуз, ата, мени кечириңиз! - деп кучактап өөп узатты:

-  ам санаба кызым, балдарыңды жакшы кара, чоң атаң болуп жакында келип кетебиз, - »марат машинага отуруп жөнөп кетти.

”зата карап турган  арина: "алтындай атам бар, эмнеге мындан бөлүп койду, энем ушунчалык акылсыз беле, же башында айтпай мен чоңойгондо эмнеге?" деп көз жашын кылгырта туруп калганда —онунбү жанына келди:

-  арина, кир кызым үйгө, эшик суук, ооруп каласың.

- »йи, -  арина үйгө кирди.

—онунбү абдан чалкалаган бир топ айымдарга караганда өтө эле кесирдүү а€л боло турган, аны уулунун өлүмү жумшак, токтоо болууга аргасыз кылды, ал жалгыз гана өзүн күнөөлүү деп эсептеп: "Ёрланым мен болбосом өлмөк эмес, эмнеге  ларага бара койдум, курган жаным, кесирим өз башыма жетпей балама тийди" деп түнкүсүн ыйлап күндүзү эптеп күлүп жүрүп ушу неберелерин көргөндөн бери кудайга тобо келтирип калган. ∆ашоо деген ааламдын бир сырдуу бөлүгү, алды артыңды карабасаң таштак жолдо мүдүрүлүп бир жериңди кокустатып алууң мүмкүн, биз адамдар көп нерсени аңдабай жүрүп кийин гана өкүнүп калабыз го, —онунбү да азыр өкүнүп ичтен сызып арыктап да кеткен. јл  аринага жумуш жасатпай "ич, же" деп атайын кийим-кечени алып берип өнтөлөп турат. ∆амгырбек кызматта болгондуктан анын көзүн карап, кошомат кылгандар жок эмес. "∆акелеп" небересин көрүп, далайлар келип баалуу белектерин тартуулап атышат. ∆амгырбек башынан токтоо, барга-жокко бирдей карап, дүнүйөгө көп маани бербеген адам. јнын бир сүйлөгөнүн аткарган адатын билген —онунбү мурда аны менен талаша кетип өзүнүн оюн айта берчү, азыр ашыкча сүйлөгөнүн койгон. —ый гана адамдардай жашап калышкан. Ѕул да болсо өлүмдүн улуулугу, адам баласынын колунан канча дүнүйөң болсо да ажалга арга кыла албагандыгы, улуу жараткандын жазганынан бир сөөм да өзгөртө албаган алсыздыгы!

 аринаны кызындай караган менен анын ыйманы аны өзүн аларга келин катары кирип чыкканда, алдынан чыга калганда ийменип кымырылып, кымтынганы ого бетер ичин жылытса, уулунун барында башына ак жоолугун салып ак батасын берип келини катары босогосун аттата албаганы бир жактан жүрөгүн оорутуп бул үйдө жалаң гана наристелердин үнүнөн башка чымындын дабышы угулгандай жымжырттык өкүм сүрүп турат. Ёрландын ашын берип башына баргандагы  аринанын топуракты уучтай үн чыгарбай көздөрүн жума жашы бетин жууп турганы атанын жандүйнөсүн сыздатты, ошондон көпкө чейин ооруп жумушка чыга албай көпкө жатып калды, эч ким менен сүйлөшпөйт.

јрадан билинбей жыл өтүп наристелер жөрмөлөп "ата, апа" деп аларды кубанычка бөлөп калган. »марат атасы менен јсылбүнү ээрчитип жетип келишти, неберелеринин көрүндүгүнө тай алып келип машинадан түшүргөндө ∆амгырбек жок эле.  арина чыга калып чоң атасын кучактап калды, улуу иниси Ёрлан кошо келген, алар менен учурашып анан јсылбүгө жетип колундагы басып жүргөн уулу ƒосболду алып учурашып үйгө киргизди. —онунбү жөрмөлөп жүргөн неберелеринен чыгалбай үйдө болчу, алар киргенде жаркылдай тосуп алып учурашып калды.

-  елиңиздер, төргө өтүңүздөр!

- “өргө өткөндү койо тур балам, мен кичинекей чөбөрөлөрүмдү көрөйүн, ошолорго батамды берейин, жаман эмес сексен сегизге чыктым, жараткандын ушунусуна шүгүр, чөбөрөлөрүмдү көрдүм, ушул жашымдагы кийген кийимимди ушуларга берейин, - деп јзимкан жетине албай барбаңдап атканда баары аны жылма€ карап турушту. јл килемде жөрмөлөшүп, толгон оюнчуктардын бирин алып, бирин ыргытып, өздөрүн бейкапар карап санаасыз "ата, апалап" ойноп жаткан наристелерди эки тизесине отургузуп алып кубанычы койнуна батпай, - айла-анайын чүрпөлөрүм, кудай өмүр берсин, ырыстуу болгула, ата-энеңдин кубанычы болуп көп жашагыла оомийин, кыдыр колдоп бакыт жылоолоп маңдайыңар жарык болсун! - деп алакан жайганда —онунбү карынын этегине жыгылды:

- јйланайын ата, айтканыңыз кабыл болсун, сиздин чапаныңызды ороп жүрөйүн, куда эмес ата дейин... - деп ыйлап ийгенде јсылбү менен  арина аны өйдө кылды.

-  оюңуз, сабыр кылыңыз, уулдарыңыз аман болсун, - деди јсылбү.

»марат ушул учурда ары карап кетти, —онунбүнүн ушу турушуна зээни кейип кеткен эле. јңгыча ∆амгырбек келди, алар менен учурашып конок камын көргөнү телефон алып бирөөлөрдү чакырды эле көп өтпөй алар келип калып кой союлду, меймандостук ата-бабадан калган салтка жараша карыны сыйлап баш тартып улуу жиликтерди өз-өз орду менен алдыга алып келип конок каадасын ирети менен жасап жатышты. Ѕу жолу алар улуунун сөзүн угуп, насаатына тунуп турушту. јзимкан төрдө отуруп тамак желип бүткөндөн кийин:

- Ѕалдарым, арбак ыраазы болбой тирүүнүн иши жүрбөйт, куран окуп койолу, балдарга да батасы тиет, - деди эле каршы болушпады, туура көрүп туура кабыл алышты. Өзү куран окуп келип, - Ёэ жараткан, маркум ∆амгырбек уулу Ёрландын жаткан жери жайлуу, топурагы торко болуп кетирген каталарын, күнөөлөрүн кечирип жан-наттан жай бер, өмүр жашын балдарына берип колдоп жатсын, ќомийин! - дегенде баары бата кылышты.

“аң аткыча сүйлөшүп отуруп конокторду жайгарууга келгенде гана ордуларынан турду. Ёртеси күн көтөрүлө узамак болду, »марат ба€гы айткан машинаны алып кеткен эмес, ошону атайын тай салып келген машинага жүктөп анан жолго чыгышты.  етээрде јзимкан аларды карап,

-  аринаны үйгө балдары менен алып барып келгиле, тайке-тайын таанып биле жүрсүн балдарым, менин да эчкинин жашындай жашым калды, учурашып барып келип тургула! - деди.

- јлып барабыз аксакал, силердин бала азыр биздин бала, сиздей карысы бар »марат бактылуу жигит экен. јта көп, нускалуу сөз сүйлөгөн сиздей кары аз, дайым уулуңуздун жөлөгү, неберелериңиздин сыймыгы болуп жүрө бериңиз, буйруса күздө барабыз кызым, ээ? - деп  аринаны карап койду ∆амгырбек.

- ∆акшы тургула балдарым, - јзимкан —онунбү менен  арина көтөрүп турган койондой окшош, көздөрүн ойноктото колдорун булгалап талпынган балдарды чекесинен өөп анан »мараттын жанына отурду.

 оштошуп алар кеткенден кийин ∆амгырбек ойлуу: " андай бактылуу адамдар, акылман адам тарби€лаган уул, нускалуу кары€Е јттиң, уулумдун пешенесине жазган жашоосу кыска тура, ушундай адамдар менен түбөлүк кадырлашып, күйөө бала болуп жүрө албады, кантейин арга канча, ар кимдин өз пешенесине буйруганы бар, өздөрүнө кут кылсын" деп улутуна үйгө кирди.  ирип келип талпынып өзүнө жүткүнгөн уулдарына кулачын жа€:

- ќо кагылайын жөжөлөрүм, күчүктөрүм, кубатым, жыттоочторум! - деп экөөнү эки жагына алып өзүнчө кубана эмелеги ички өксөгү кайда кеткени билинбей алаксып жалбарып жаттыЕ

***

јкинай аргасыз күйөөсүн, андан төрөлгөн уулун кы€лбай орто жолдо азап чегип жатты. Ѕекзат күндө келип јкинайдын айласын алты кетирип:

- јкинай, эгер сен мени сүйсөң мындай болмок эмес, сүйгөнүң жалган! - деп зээнин кейиткенде ал:

- Ѕекзат, менин сүйүүмө берген жообуң ошолбу?  өр оозунан кайттым, жүзүңдү көрбөйүн өз жүрөгүм менен өзүм кеңешейин, деп жашоомдогу бардык өкүнүч, арманымды, жандүйнөмдүн арзуусун көкүрөгүм менен тосуп, жашоомду бүт өзгөртөйүн дегем.

- Өзгөртөсүң жаным, өзгөртпөскө аргаң да жок, тагдыр жолуңду астыңа жа€ салып тагдырың узак жол болуп берсе кайда бурула аласың?

- Ёмне дегиң келет Ѕекзат, ушул аздыр-көптүр жашоомдо арзыбас өмүрүмдү татырлык турмушта жашап өтсөм дедим эле, неге мынча тоскоолдук кыласың? - јкинай өксүп жиберди.

- јлтыным, өткөн иштер үчүн мени кечир, уулум үчүн мени кечир! - Ѕекзат бечара кейпин кийип ак никелүү а€лынын балтыр бешик наристесинин алдында кечирим сурап турду.

ј€л жүрөгү деңиз, чексиз аалам, мээрими миң сандарды жылытып бүт жер жүзүнө жылуулук чачкан күн сымал назик, сулуулугу жаңы ачылган гүл сымал аңкыган бир керемет нерсе эмеспи, унчукпай укту, мелтиреди, баарына күндөн бийик, гүлдөй үлбүрөгөн назик жүрөгү менен кайыл болду, кечирди. јттиң, не деген керемет а€л, күйөөсүнүн бүт күнөөсүн кечирип ата-энесине айтпай Ѕекзат менен кетүүгө дилинде да€р турду:

- ћен сени сүйүүмдүн тазалыгы, уулумдун кадыры үчүн кечирем Ѕекзат, бирок иним же ата-энемдин сага жаман сөзү тийип калуусунан корком.

- Ѕиз айылга кетебиз, мен жер иштетип, мал баксак да жашайбыз, бактылуу болобуз, тилимди ал јкинай, экөөбүз айылга кетеличи? - Ѕекзат анын алдында сабыры суз, бечара болуп кечирим сурап атты.

јдам ата жаралып, ќбо эне менен жалгашкандан бери а€л-эркектин ортосунда сүйүү деген ыйык сезим жашап келет. "—үйүү" деп көрүнгөндү сүйө берген алсыз жүрөк, же бирди сүйүп, өмүрү өткөнчө ошонун караанын көрсө ыйык туткан асыл жүрөк миңдин биринде же дүйнөнүн жартысында ашып кетсе экөө болору шексиз.

Ѕекзат бирөөнү сүйүп, өмүрү өткөнчө ошонун элеси менен жашагандардан эмес, ал жүзү жылтырап биринен бири өткөн өңү жылма кыз-келиндин баарын сүйө берчү.  айрадан өз жүрөгүндө а€лын сүйөөрүн айтып тажабастан бутуна жыгылып, өлгөнчө карганып, өзүн анын алдында күнөөлүдөй көрсөткөн менен, баары бир адатын кыла берээрин ак жүрөк, пейли таза јкинай кайдан билсин?!

- Ѕекзат, мен сага дагы бир жолу ишенейин, эгер дагы бир ушинтсең анда өзүм сотко берип сени менен ажырашам!

- Ѕолду, айтканыңдай болсун, деги мени уулум экөөң таштай көрбөгүлө! - деп ал бүжүрөп турду.

Ѕекзат эртеси эле такси алып келип, азын-оолак жүгүн алып “аласты көздөй жөнөштү. јта-энесинин кашына барып аз болсо да жүрөк басып тынчтана жашай башташты. —үймөнчүк болгон уулунун күлүп, талпынып, күлгөнүнө ырахаттанып жашай башташты. Ѕекзат айылдан жер бөлдүрүп алып, фермерлик кылып өкмөттөн чоң суммадагы акчаны кредитке алып, иш жүргүзүүгө жүгүрө баштады. јрадан эки ай өткүчө жакшы күйөө, татыктуу ата болуп эртели-кеч үйүндө болуп атты. Ѕир күнү адатынча кечигип жатты, јкинай эч нерсе менен иши жок, "жумуш менен жүрөт го" деген ойдо жатып уулу экөө уктап калды. ќшентип, Ѕекзат ал түнү үйгө келген жок, эртеси түшкө жакын ал "чарчадым" деп келип жатып калды. јкинай ысык чайын, тамагын алдына коюп күйпөлөктөп атты, кайната-кайненесинин көзүнчө күйөөсүнө өйдө карабайт, өз жумушуна чыга элек, баласын карап үйдө.

- јкинай, мен бүгүн эс алайын, сен тынчымды алба, кечинде кайра кетем, анткени облустун бүт фермерлери чогулат, көп иштер бүткөнү турат, - деп тескери карап жатып алды.

- ‘ермерлер күндүзү эмес, түндөсү жолугушат бекен?

- ќоба, анткени жолугуп чече турган маселелер бар, анан кайра облуска барабыз, - деди.

- ћейли, иши кылып иштин көзүн таап кетсең болду да, - деди јкинай, анан өз иши менен алек болуп кетти.

Ѕекзат ал кезде јйнагүл деген күйөөсү жок келин менен таанышып калып андан чыгалбай калган эле. Ѕой жашаган јйнагүл аны имерип өзүнө тартып, алыстаткысы келбей азгыра баштады. јкинай уулун кучактап алып далай түндөрдү уйкусуз өткөрдү. «ээни кейиди, апасы Ўайымкүл кулак мээсин жеп атты:

-  өңүлүң калбады, ушул күйөөң жакшылык деле кылбайт кызым, ба€гы бойдон жолотпой койсоң болмок.

- јпа, эми мындан ажырашсам дагы эле ушундай күйөөгө чыгам, же балам менен жалгыз өтөм, андан көрө баламдын атасы эмеспи...

- Ѕалаңдын ырыскысы өзүндө, бу беймазадан кутулганың жакшы эле го?

- јпа, менин жашоомо кийлигишпегилечи, балам менен силердин төрүңөрдө отургуча ушул жерде болгонум жакшы, баламды атасыз өстүрмөк белем? - јкинай апасынын тилине кирбей өзүн да, аларды да алдап аргасыз баш ийип турганын өзү да билет, бирок ошого муктаж болчу.

- јлда кызым ай, кантейин эми, тагдырыңдын татаал болуп калганын кара, менин оюма койсо сени бир мүнөт койбойт элем, - деп Ўайымкүл кейий жолго түшөт.

јкинай эч ким жокто ыйлап алып уулун эрмектеп өз ишин улантат.  оңшусу √үлсүн деген өзү курдуу келин экөө кээде жолугуп сүйлөшүп калышат. јны «ыйнат жаман көрчү, ошондуктан аны менен да кенен туруп сүйлөшө албайт.

Ѕир күнү кайненеси жокто баласын көтөрүп короодон чыкса √үлсүн да жаңы баскан баласын ойнотуп жүргөн экен, ал өзүн көздөй басып келди:

-  андайсың, дегеле эшикке чыкпайсың, кайненең ажыдаардай эле неме, кантип чыдап жүрөсүң?

- Ёмне кылам анан, балам турса. јкыры сүйлөп-сүйлөп калат да, эмне кылмак эле? - јкинай күлүп койду.

- јкинай, сенин күйөөң үйгө келип атабы?

- ∆умушу бүтпөй аткан го, облуска кеткен, бүтүрүп алса жакшы болот эле, - деп санаасы жок сүйлөдү.

-  ойчу јкинай, Ѕекзат тигил өйүздөгү эле јйнагүл менен жүрөт имиш, андан көрө мен сени алардын үстүнөн чыгарайынбы? - деди ал шыбырай.

- √үлсүн, эркектин артынан түшүп аңдыган а€лды жаман көрөм, - јкинай ичинен жаман абалда калган менен, сыртына чыгарбай тим болду.

-  ызык экенсиң јкинай, күнөөнүн баары сенин эриңде, сен аны катуурак эле кармабайт белең, - √үлсүн ого бетер жинин келтире айтып атты, - јндай эрдин азабын колуна бериш керек.

-  ой, мен үйгө кирейин, баламдын курсагы ачты, - јкинай анын сөзүн уккусу келбей кирип кетти.

∆андүйнөсү жабыркап үйгө кирип алып ыйлап жатты, көптө барып томсоро отуруп калды. "Ёмне кылышым керек, мен аны канча жолу кечирем, деги менин анын алдында кандай күнөөм бар, неге мени кыйнайт? —үйбөсө жайыма койсо болбойт беле, канткенде мындан кутулам?", деп санаанын сазына батып отурганда «ыйнат келип калды:

-  апырай, бу келин керээлден кечке отура бергенден тажабайбы, эшик-эликке чыгып койбойт, - деп наалып кирди ал сырттан эле. - ќй јкинай, ботом үйдө эле отура бербей чыгып койсоң болбойбу, - деп колундагы баштыгын, бир колундагы чоң куржунун жерге коюп үн салды.

- јпа, азыр эле келдиңизби? - деп јкинай чыга калды.

- ќоба, азыр эле келдим, ордуңдан турбай отура бергенден көчүгүң деле жоорубайбы ботом? - «ыйнат кыйгачтай сүйлөп кирип кетти.

јкинай унчукпай баштыктарды киргизип анан кайненесине чай коюп отуруп:

- јпа, Ѕекзатты сиздер деле айтпайсыздарбы, мен качанкыга анын кылыгын көтөрүп жүрө берем? Ёгер айтпасам күнөөнү мага койосуңар, - деди.

- Ёмне болуп кетти, койнуңдагы эриңе алың жетпей "силер айткыла" дегениң эмнең? - «ыйнат силкине ары бурулду.

- ћен айтып да, колунан өлүп кала жаздап да жүрдүм, келбей койсом жанымды койбойт, баламды атасыз калтырбайын деп минтип элдин ушагынын баарын кулагымдын сыртынан кетирип жүрүп чарчадым! - јкинай дагы ордунан булкуна турду, - ћен эми чыдай албайм, баламды алам да кетем! - деп кийимдерин чогултуп киргенде «ыйнат:

-  айда кетсең кете бер, баланы ташта!

- Ёмнеге таштайм баланы, апа? ќшол менден жакшы көргөн а€л төрөп берет, мен баламды бир мүнөт да койбойм! - јкинай ыйлап ийди.

- ∆о-ок, сен баланы алып кеталбайсың, ташта баланы, баары бир биздин балабыз да?

- ќоба, силердин балаңар. јпа, мен баланы таштап эч жакка кетпейм, Ѕекзатты тыйасыңар же мен баламды алып кетем! - јкинай ошентип кайненеси экөө баланы талашып жатканда “урдугул келип калды.

- Ёмне болуп кетти?

-  өрүп атпайсыңбы, јкинай кетем дейт, мен кетпе десем болбой атат! - «ыйнат күйөөсүнө калп айтып өзүн актагандай айтты, - Ѕаланы таштап кет десем болбойт.

- Ёмнеге кетет, бирдеме болдубу балам?

- Ѕекзат үйдө а€л-балам бар дебесеЕ  етип калсам жанымды койбой алып келет, же үйгө келбесе, элдин ушагынан баса албай калдым. ќшону айтсам апам мени кайра урушуп жатат.

- —ен бир кудай урган а€лсың да! Ѕалдарды кой дегендин ордуна кайра урушканың эмнең? џрас эле өз балаңды тыйбайсыңбы! - “урдугул а€лын тилдеп кирди, - јл акмагыңды эми көзүмө көрүнсө сабайм! - деп чыгып кетти.

- Ѕекзатты тый деп койотЕ јл эркек, "ат айланып казыгын табат" дейт, отурган катын орун табат, акыры токтолот, анын күнөөсү үйгө келбегени эле болбосо, кардың ток, киймиң бүтүн, башканын сага кереги эмне? - «ыйнат силкине күйөөсүнүн артынан чыга жөнөгөндө јкинай унчукпай кала берди.

јл азыр ойлонуп жатты: "√үлсүн анын үйүн көрсөтсө мен аны көрсөтөм, анан биротоло кетем, баламды таштамак турсун бутун карматпайм" деп ойлоп калды.

Ёртеси атайын эле √үлсүнгө жолугуп јйнагүлдүн үйүн сурады. јл аны анын үйүнө өзү алып бармак болуп сүйлөшүштү.  еч кире ал уулун уктатып коюп √үлсүн экөө жөнөдү. Ѕекзат үйүнө таптакыр келбей калган болчу. Ёкөө жетип келгенде √үлсүн:

- —ен тээтиги үйгө бар, мен бул жерден сени күтөм, эгер Ѕекзат мени көрсө жаман көрөт, ушул жерден калайын, - деди.

- ћакул.

јкинай абайлап барып үйдүн артына чыгып терезеден караса көрүнбөдү, арткы терезелеринен эчтеке көрүнбөдү же үн угулбады, бет маңдайындагы терезеге келгенде Ѕекзаттын каткырган үнү угулду. ∆үрөгү дүкүлдөп барып, анан өзүн кармап акырын эшигине жетти, түртүп көрсө каалга бош жабылыптыр. јчып кирип барды. јкинайды көргөн Ѕекзат ордунан тура калды.

- јкинай, сен кайдан?

- —ени облуста жүргөн экен деп келгем, облустун контору ушул жерде тура көрсө. ‘ермерлер кеткен тура, жүрү кетели! - деди жай, өзүн токтоо кармап.

- јзыр... - деп кийине баштаганда јйнагүл аны карап:

- Ёркектер ушундай а€лдын алдында өтө алсызсыңар! јзыр эле "сени сүйөм, керек болсо а€лымды кетирем" деп жаттың эле, эми а€лыңды көрүп алдына түшүп жөнөп калганыңды кантип түшүнсө болот? - деди жылаңач жатканын көрсөткүсү келип төшөктөн бутун чыгара өйдө болуп.

- ∆аныңда бир күн түнөгөн эркек сага эр болот деп ойлодуңбу? ∆аңыласың, биздин балабыз, ортодо ак никебиз бар! - јкинай аны токтоо карап, - Ёкинчи ушул үйгө азгырат экенсиң, төбөңө төрт чач койбой жулуп салам, менин эрим сенин эрмегиңе айланбайт! - деп айтканда јйнагүл кыйкырды:

- „ыгып кет азыр!  ерек болсо Ѕекзат меники! —енин салынды болуп калганың качан, эриңе ээ боло албай элге асылганыңды кой да, менин үйүмдөн чыгып кет деп жатам!

- —ендей, көрүнгөн менен түнөгөн а€лдын касиети кеткени, сенин колуңдан тамак ичкен адам жийиркенип тамагы ооруйт, арам жашооңо менин эримди аралаштырба!

- јкинай, азыр сен бара бер, артыңдан барып калам, - деди Ѕекзат.

- Ѕарсаң мени менен кетесиң, болбосо мен кетем! - јкинай шарт артына бурулду.

- ’а, ха, ха! Ўалпайып "эрим бар" деп келгенин кара, эрин алып кетет имиш! - јйнагүл аны мыскылдап күлүп кала берди.

џзасынан ыйлап ал а€лдын өзүн мыскылдаганына өчөшүп √үлсүн экөө үйүнө келди, келсе »зат ыйлаганынан «ыйнат алып отуруптур. јны көрүп:

-  айда жүрөсүң, ботом? - деди жаман көзү менен карап, - “обо, эркектен кем калышпай жолго жортуп кеткенин кара.

- Ѕалаңыздын алган а€лын көрүп келдим, эми менин биерде тура турган алым жок!  анчасын кечирдим, менчелик болоор болсо, жолумду тоспоңуз, баламды талашпаңыз! - деди, - ћенин унчукпасымдан пайдаланып далайды кылды, этимди көгала кылды, эми ошол а€лы менен жашай берсин! - деп айтып кийимдерин салыштырып жатканда Ѕекзат кирди:

- —ен карыганда бизди куураттың го, мына а€лыңды кой десем болбой кеткени жатат!

- јкинай, мени кечир, чынында азгырып атпайбы, мындан ары мындай болбойт! - јл јкинайды карап салбырап башын жерге салып калганда «ыйнат:

- ќк арам! Ёркек деген а€лдын алдында салбырабайт, күнөөң болсо да эркиңди башкара бил, башкаралбасаң балакетке жүрөсүңбү! - деп аны кайрап кирди.

- јпа! - Ѕекзат апасын караганда алардын үнүнөн уктап калган “урдугул чыга келди:

- џзылдап эле эмне болуп атасыңар?

- Ѕалаңдын күнөөсү башынан ашып кетиптир, катынынын алдында киши өлтүргөн кишидей салбырап башын жерге салып кечирим сурап атат! - «ыйнат жактырбагандай ары басты, - “об-бо-о, эркек деген басат, турат, а€лдын алдында мынчалык алсыз болчу эмес!

- Ѕасчы жаагыңды! - ј€лын урушуп уулуна карады, - ќй бала, а€лың, балаң турса кайда жүрөсүң ы€?

- јта...

- “октот! —ендей убакта үй салып, балдарды чоңойтуп, жашоонун даңгыр жолуна чыйыр салып калгам!  ана сенин кылган ишиң? Ѕир жерге күлүң додо болбой жаш баладай дагы эле менин колумда жүрөсүң, өзүңчө да жашай албадың. Ѕул да бирөөнүн баласы, андай көңүлүң болбосо кетир, өзүң жүрө бер каалаган жагыңда - сага баланын, а€лдын эмне кереги бар? - деп ачуусу менен бакылдап урушуп жатты.

јкинай унчукпай бөлмөдөн чыгып кетти. Ѕекзат атасына үн дей албай туруп калды. «ыйнаттын оюна койсо јкинайды сабатып экинчи сүйлөгүс кылып койгусу келип турду.  үйөөсүнөн айбыгып ордуна жатып алды. “үнү менен уул-келининин дабышын тыңшап алардын урушканын укмак болду эле, бирок дабыш чыкпады: " емпай, а€л алдында бүжүрөгөнүн карабайсыңбы" деп жинденип атты «ыйнат.

- јкинай, мени кечирип койчу?

-  ечирип бүттүм, сеники аз келгенсип апаңдыкы да өттү, жетишет, мен күңдүккө келген эмесмин, мен дагы адамча жашашым керек, - јкинай тескери карап алып бурк этти, -  айдагы бирөөнүн сөзүн угузгандан көрө менин жолумду тоспо. Ѕиз эми ажырашабыз, мен сенин теңиң эмесмин!

-  ойчу эми, таарынбачы јкинай, сен менин акактай таза сүйүүмсүң! јдам сүйгөнүнөн сырткары көңүл ачуусу керек тура, чынында сен менин эң кымбат адамымсың! —енсиз мага жашоо кыйын, өзүм да билем, сен мени сүйөсүң, таштап кеталбайсың, мен сага ишенем! - ∆анына жатып алып кучактамак болду эле, јкинай аны түртүп жиберди.

- “арт колуңду, сени көргүм келбейт!

- јкинай, акыркы жолу бир кечирип кой, эми эч качан андай жолго барбайм! - деп төшөктүн сыртынан келип аны кучактап жатып алды.

"ƒеги мында у€т деле жок тура, ушунчалык да байкуш болуп төрөлөбү адам? јйры бут адам экени гана болбосо буга караганда иттин дагы акылы бар" деп ойлоп жатты јкинай.

јл ошол түнү уктабай чыгып, эртең менен үрөң-бараңда эч кимге билинбей уулун кучактаган бойдон чыгып кетти.

јнын келгенин көргөн Ўайымкүл:

- “аң атпай эмне болду, кызым? - деди колундагы баласын ала коюп.

- Ёч нерсе, биротоло келдим, апа! - деди жер карай јкинай.

- “уура кылдың балам, өмүр бою эзилип жашай берет белең. —ен эми биерге турба, шаарга бар да иште, баланы өзүм багам.

Ўайымкүл кызын ээрчитип үйгө кирип таңкы чайын коюп анан төшөнчүсүн жыйды. Ёкөө отуруп чай ичишти. Ўайымкүл кызына бекитип жүргөн акчасын алып чыгып:

- »затты мен бага берем. —ен кет шаарга, антпесе сен кайра эле кетип каласың, эриңдин көңүлүн кы€ албай, - деп кетирмек болуп да€рдап жатты.

»затты эң кичүү иниси көтөрүп жүргөн, ал кирип эле:

- ∆ездем келатат! - деди.

- »й өлүгүңдү көрөйүн желмогуз, деле ушунун азабы өтүп кетти, - Ўайымкүл наалый отуруп калды.

- ∆акшысызбы, апа, - Ѕекзат кирип келип босогодо туруп калды.

-  ел айланайын, - Ўайымкүл аргасыз аны төргө өткөрдү, - Өт өйдө!

- јпа, јкинай менен сүйлөшөйүн...

- —үйлөшүп эмне кыласың балам, эми аны өз жайына кой, кыйналып бүттү, экөөң жашай албай калдыңар...

- јпа, мен јкинайды капа кылбайм экинчи, акыркы жолу ишенип коюңуз, мен аны жакшы көрөм, сүйөм апа!

-  урулай сөздүн эмне кереги бар?  ой, өзүңдү да аны да кыйнабай тынч бол. ћурда јкинай өзүн өзү билген, эми аны мен билем, эч жакка барбайт!

- ћен јкинайдын өзү менен жолугушум керек! - Ѕекзат ички үйдү карамак болуп тура калды эле Ўайымкүл:

-  ирбе! - деп катуу айтканда ал токтоп калды.

- јпа, мен бул жерден јкинайсыз кетпейм!

- ћен сага айтчумду айтпадым беле? - деп аңгыча јкинай чыга келди, - ћенин сени көрөйүн деген көзүм жок, тажадым сенден, азыр сыйың менен кетип калбасаң участковыйды чакырам!

- јкинай, мен эч жакка кетпейм, андай эле сен барбасаң баламды алып кетем! - деп кайниси Ёдик көтөрүп турган балага жутунганда Ўайымкүл аны ала койду.

- Ѕаланын жүрөгүн түшүрөсүң, баргын өз үйүңө, оңолгондо келесиң, ага чейин экөөң тең ойлонгула! - деди ал эптеп кетириштин амалын кылып, - Ёкөөң эки жакта болуп көргүлө, анан көрөсүңөр. Ѕар балам, бара гой!

- ћакул, - деди башын жерге сала Ѕекзат, - јкинай ойлон, баары бир мен сени таштабайм! - деди да чыгып кетти.

- Ѕул балакет немеге жолобо деп алдакачан айткам, өзүңдү өзүң кыйнап атасың, - Ўайымкүл наалый отуруп калды.

-  иришпечи апа, мына келдим го, эми барбайм дедим го, дагы эмне керек? - јкинай ыйлаган бойдон кайра ичке кирип кетти.

Ёненин жүрөгү канчалык "бала" деп сыздабасын, бала өз баласын ойлоп тирүүлүктө ар бир пенде өз арбайын өзү согот эмеспи. јкинай чынында уулун ойлойт, атасыз өскөнүн элестете албайт, туруп-туруп кайрадан өзү баргысы келип, өзүн өзү араң токтотот.

Ёки күндөн кийин ал шаарга келип, өзүнүн үйүнө жашай баштады. Ёки инисине жолукканда алар ага баскан-турганына акча берип, тамак-ашын белендеп коюшту. ∆умушка орношуп иштей баштаганына он күндөй болуп калган.  анчалык эстебейин десе да Ѕекзаты эсинен кетпей, басса-турса ойлонуп, кээде ыйлап да алат. —үйүүнүн даамы таттуу, ырахаты жандүйнөңдү жыргалга бөлөйт. Ёгер өзүң бирөөнү чексиз сүйгөнүң менен, бирок өзүңдү сүйдүрө албасаң, өмүр бою азаптан кутулбайсың. јкинай Ѕекзатты жүрөгүнөн сүйүп, кайталангыс махабатка кабылып алып, өмүр бою андан башканы сүйбөй же көңүлүнө эч кимди жактырбай өзү менен өзү болуп жүрө берди.

Өзү менен иштеген  урман деген бой жигит бар эле, ал аны имерчиктей баштады. Ѕир жолу жумуштан чыкканда кошо чыгып аны жандай басты.

- јкинай бирге тамактаналы, жүрү мени менен.

- ∆ок, мен шашып жатам, эч нерсеге көңүлүм жок!

-  ойчу эми, мына бир жерде иштешип жатабыз, бири-бирибизге таанышпыз. Ёмне, коллега катары чогуу отурсак болбойбу?

-  урман, мага капа болбочу, көңүлүм тартпай турганын айттым го?

- јнда үйүңө жеткирип койойун.

- ∆ок болбойт, күйөөм көрүп калса...

- ќй кокуй күн десе! Ёмне, иштешкен катары жеткирсе да болбойбу?

- “үшүнчү мени  урман, үйдө инилерим күтүп атат, кечиксем издеп келишет... - јкинай ылдамдай басып кетип калды.

 урман аны артынан узата карап туруп калды: "Ёх кыздар, кыздар, кылыктуусуңар, сулуусуңар, табышмаксыңар" деп ойлоп машинасына отурду.

ќшондон баштап  урман аны имерчиктегени имерчиктеген. “үштөнүүгө, кечки тамакка, эс алып келүүгө чакыра берди. јнын сөздөрү јкинайдын кулагына кирбеди, зымпы€ басып өз ишинде иштеп жүрө берди. јга шарт бербеди.

јңгыча май майрамы болуп калды, иштешкендери чогулуп майрам тосмок болду, јкинай алардан бөлүнө албады. Ѕирге кафеде отуруп аз-аздап ичкен кызыл винодон башы айланганынан ал кетмек болду.  урман аны узатмак болуп машинасына салып алып жөнөдү. ∆олдо келатып јкинай анын ийнине жөлөнүп алганын байкабай калды.  урман аны жылма€ карап коюп түптүз узун жолдо кубанып кетип жатты. јл чын дилинен аны сүйүп калган.  урман бир жолу үйлөнүп, а€лы жүрөгү кармап каза болуп калган. Ѕалалуу болушкан эмес. јндан кийин далай эле кыз-келиндерге жолукту, бирок көңүлүнө жакпады. јдатта пенде өзүнүн жаңылыштыгын сезбей көңүлүнө жакканын "сүйдүм" деп адашып алат эмеспи, анын көңүлүнө бир жан жакпай жүрүп јкинайды көргөндөн бери жандүйнөсү жалынга кабылып, жүрөгү отсуз күйүп баратты. ∆анында жүрөгүнө жакын адамдын өзүнө жөлөнүп отурганы анын жүрөгүн элеп-желеп кылып турду. Үйүнө келгенинен кабары жок уктап калган јкинайды  урман ойготпой тим коюп көпкө карап отура берди: " үйөөсү болбогондо мен сөзсүз үйлөнмөкмүн. “агдырдын табышмагын кара, ушунчадан башы бош а€лды эмес, күйөөлүү а€лды жактырып калганымды айтпайсыңбы - айла канча", деп ойлонуп атып өзүнүн да уктап кеткенин байкабай калды. “үнү менен машинанын ичинде уктаганга чыйрыгып калган јкинай башын көтөрө чоочуп кетти.  урман катуу уктап жаткан эле, акырын козголуп аны карап өзүнчө жылмайып алды, ага дилинде ыраазы болуп турду: "адептүү жигит экен", деп койду ичинен. јл ойлонуп турганда  урман көзүн ачып:

- ја-а сулуу, ойгондуңбу? - деди.

- ќоба, түшүп кетейин деп сени ойготуп албайын дебедимби, - јкинай күлүп калды.

- Үйүңдү билбей калдым жеткирип койойун деп, кана кеттикпи? -  урман аны жылма€ карады.

-  еттик! - јл да жылма€ карады.

- јкинай айтчы, күйөөң урушпайбы?

- Ёмнеге, күйөөм азыр жок, ал айылда...

- ќй жинди десе, мен эми түндөп кайда жүрдүң деп урушат деп сени а€п атпайынбы?

-  оркпой эле гой  урман, ал биерде жок.

- јнда азыр кафеге кеттик, бүгүн иш күнү эмес, майрамда бир жакшылап эс алалычы! -  урман машинасын чукул буруп кайра артка айдап жөнөдү.

-  урман, токтот дейм, мен эс алышым керек, жумуштарым да бар, - деп јкинайдын тызылдаганына карабай зуулдата кетип жатты.

- јкинай, бир сөз айтайынбы?

- Ёмне сөз?

- —ен күйөөң менен сүйлөшүп баш коштуңар беле?

- јнын кереги эмне сага?

- Ѕилгим келет!

- Ѕилгенде эмне, мен аны сүйөм  урман, а€бай сүйөм! - јкинай эмне деп атканын да сезбей, - Ѕилесиңби, аны мен бүт жандүйнөм менен сүйгөм... Ѕирок, бирок ал мени сүйбөйт! - деди да эчкирип ыйлап кирди.

 урман алдастап калды:

- јкинай, капа болбочу, мен сени капа кылгым келген эмес.

- ∆ок  урман, мен сага капа эмесмин, тагдырыма капамын, мен абдан бактысызмын. Ѕилсең мен бактысызмын! -  урманды карабай отуруп сүйлөп жатты, - кечирип кой  урман, булардын баарын эмнеге сага айтып жатканымды өзүм дагы билбейм!

- Ёчтеке эмес, -  урман ойлуу жолду карап кетип жатып айтты, - јдам ичтеги бугун качандыр бир кезде чыгарып алыш керек, антпесе адам оорукчан болуп калат, бирок менде бир ой пайда болду, сүйүп сүйүүнүн кадырын билген кандай бакыт! —ен бактылуу экенсиң, јкинай!

-  урман, бул эмне тамашаңбы же мени шакаба кылып турасыңбы? - јкинай аны мостойо карады.

-  антип, сени шакабалагандай жинди белем? „ындыгын айттым јкинай, чындыгында эле адамга сүйүүнүн келгени өзүнчө эле зор бакыт да, сени сүйбөгөн менен аны сен сүйөсүң, ошол бакыт, сүйбөгөн адамың менен жашоонун өзү тузу жок аштай. Ѕалаңар барбы?

- Ѕир балабыз бар!

- ƒемек, дүйнөдөгү чексиз бактылуунун бактылуусу сен экенсиң, јкинай! -  урман жол жээгине токтотуп жатып аны көз кыйыгы менен карады, - “үштүк, бирдеме кайсап албасак болбойт, кардым ачты, - јл јкинайга колун сунд. ”шул саам јкинай күйөөсүн эстеп анын бир да жолу машинадан ушинтип түшүрүп албаганын, баласын алып өзү түшүп анын артынан жөнөгөнүн ойлоп ызаланып кетти:

- ћен өзүм эле...

- ∆о-ок, кыздарга мындай мамиле майдай эле жакчу эле, анын үстүнө жигиттердин кыздарга жасаган сыйы ушул эмеспи, кабыл алыңыз, сулуу! - јл жылма€ колун кармаганда жүрөгү зырп этип алды, анан аны менен ээрчише кафеге кирип келишти.

-  урман, бул кафе абдан кымбат го, жүрү башкасына эле баралы, курсак тойсо болду да, - јкинай у€лгандай аны карады, анткени өзүндө жолуна деген гана акчасы бар болчу.

- ќтур, бүгүн биринчи май, жаз айынын өзгөчө майрамдарынын бири, мындайда арзан кафенин кереги не, бир жыргап алыш керек!

 урман ага карап сүйлөп атканда официант келди. «аказ берип жайланышып отуруп калышты. Ѕир топко сөз уланбай өз ойлору менен алек болуп отурушканда алдыга тамак менен вино келди:

-  урман, ичимдиктин кереги жок, мындай эле тамактаналычы?

- Ёчтеке эмес јкинай, бүгүн бир жакшы отуралычы.  ана сулуу, тамакка карайлы, - жадырай карады, - ћындан кийин дагы качан чайлашабыз кудай билет, сени машинама отургуза албай канча азап жедим.

-  ойсоңчу  урман, ушак болуп кеткенден корком, көргөнү-көрбөгөнү да окшоштурбай айта беришет эмеспи...

- Ёкөөбүз эмне күнөө кылдык, јкинай? јйтса айтып тим болот да. Ёчтекеден коркпо, биз күнөөлүү эмеспиз, -  урман винодон куюп, - „егиртке жеп койот деп эгин экпеген дыйкан болуп куру сөздөн корунууга алым жок! - деп вино куюлган идиштин бирин ага сунду, -  ел эмесе бүгүнкү майрамың менен, јкинай!

- ћайрамың менен! - јкинай дагы жылма€ стаканды кармап ага карады, - сенин дагы майрамың менен!

- –ахмат! - Ёкөө алып жиберишти.

- ќй ии-й  урман, эми мен ичпей эле койойунчу, башым эмеле айлана баштады, мас болуп калбайын?

-  ойчу јкинай, кичине эле ичкенге кантип мас болуп калсын. —ен бүгүн күйөөңдү, башканы эстебей жаныңда отурган мени ойлон, майрамды ойлон!

- ћа-акул, - јкинай дагы жылмайды, ушул азыр жанында отурган жигитке боору ооруду, жан дили менен аны коштоп койду, - џлайым ушул майрамдагыдай маанайың жарык болуп жүрө бер,  урман!

- јйтканың чын болсо кана ушуну калтырбай алып ийели! -  урман стакандарды кагыштырып алып ийди. јнын ички сезими ыйлап турган, ушул жакшынакай жумшак мүнөздүү, көздөрү дайым муңайым тартып, санаа чегип турган жүзү адамга ишенбегендей карап суз жүргөн келиндин жүрөгүнөн орун ала албастыгын сезип өкүнүчтүү ага карады, - јлып жиберчи, јкинай.

- ћына, албадымбы! - ”шу жолу јкинай аны карап бир ажайып жылмайып алды, - —ага ыраазымын  урман, чөккөн көңүлүмдү көтөрүп минтип майрамдатып атасың, мен качантан бери майрам дегенди унутуп да калган элем...

- џраспы?

- џрас айтам, жүрөгүм кайгынын чеңгээлине түшүп жалгыз гана бир адам үчүн жашап, ошону гана ойлоп өмүрүмдү ага арнап, жанымда ал турса эле болду деп жашап калган экемин, өзүм сүйгөн адам жанымда болсо өзүмдү бактылуу болом деп жүрүпмүн, сүйгөнүңдүн жанында жүрүп муздап, таштай каткан жаман тура!

- Ѕүгүн майрам, ошондуктан сага бүгүн кайгырууга жол бербейм! -  урман анын колунан кандай кармай калганын билбей да калды.

-  урман! - јкинай колун тартып алды.

-  ечир... - јл тайсалдап кетти: "мен жаңылдым, анын жүрөгү мен деп сокпойт, ал мени сүйбөйт" оор улутунуп ийди, -  ечир јкинай!

- Ёч нерсе эмес, кана эми кетели, мен үйгө барбасам инилерим күтүп калды го?

- ћен өзүм жеткирем!

- ∆ок-жок, бирөө көрсө у€т, өзүм эле кетем!

-  антип, жок дегенде үйүңө жакын алпарып таштайын, -  урман андан сураныч кыла карады.

- ћейли, бирок эч ким шекшинбегидей болсун, - јкинай күлө сыртка чыгып машинанын алды жагына отурду.

 өчөлөрдөн бурулуп майда көчөгө киргенде:

- ”шул жерден түшүрүп кой, - деди јкинай.

- ћакул анда, көрүшкөнчө, - јкинайдын колун бекем кыса коштошуп ал түшүп эшигин жаап делдээ туруп калды: анын маңдайында Ѕекзат келаткан.

- »йи, сайрандап жүргөн экенсиң го, эки күндөн бери келип таппайм! - деп кекетип келип жаакка чаап жиберди, - Ёэн-эркин болоюн деген экенсиң?

- Ѕекзат, сен эмне деп жатасың, ал мени менен бирге иштейт, - јкинай ага актангандай болду, -  андай түшүнбөйсүң?

-  өрдүм, күндөп-түндөп ээрчишип жүргөнүңөрдү!

- Ѕайкап сүйлө тууган, а€л кишиге мындай мамиле кылган болбойт, биз коллегабыз, чогуу болдук, көптөгөн адамдар турат аерде!

- —ен биздин арабызга киришпе иничек, биз эрди-катын өзүбүз чечишебиз.  ана, шурку€лык кылып түндө кайда болдуң?

- Ёл менен болдум, алардан бөлүнүп калмак белем?

- ја-а, буга окшогон жигиттер жанымда болду дечи?!

- ќоба, көрүп турганыңдай! - јкинай өчөшкөндөй ага көздөрүнөн заар чачырай карады, - экөөбүз эбак бүтпөдүк беле, эмнеге мага келип адатыңды карматып жатасың?

- —ени мен койо берген эмесмин, ажырашкан да жокмун, эч качан ажырашпайм! - Ѕекзат аны колдон ала дегдеңдетип сүйрөп жөнөдү.

-  ойо бер, эл көрсө эмне дейт? Үйгө сени баары бир киргизбейм, жоголуп кет азыр! - дегенде Ѕекзат јкинайды карап алды да:

- Ёмне, тигиниң менен кеткиң келип турабы? - деди токтой калып, -  анчадан бери жытыңар сиңишип калган го дейм?

- Ѕас жаагыңды, мен сен эмесмин көрүнгөн менен басып кеткидей! Ёлдин баарын өзүңдөй ойлобо!

- јнан эмне менден качасың? - деп дагы чаап-чаап жибергенде ба€тан бери кетпей карап турган  урман түшө калып анын колунан кармап калды эле ал аны да муштумун түйө уруп калганда экөө мушташып кетти. јкинай ортого түшүп экөөнү арачалай албай убараланып атканда өтүп бараткандарды жардамга чакырды эле, алар экөөнү ажыратып жатса Ѕекзат аларга дагы кол көтөрдү.

- јдам эмес экенсиң, мындай немени өлтүрүп койсо болот! - деп алар басып кетти.

-  урман, кетип калчы, муну менен өзүм сүйлөшөм! јлда качан менин жашоомдон кетиши керек болчу. ћага жыргал жашоо берип койгонсуп ушунуку өттү, сен кетип кал! - јкинай ыйлап ушинткенде  урман кетип калды.

Ѕекзат аны кайрадан колдон алып сүйрөгөндө ал колун күч менен тартып алды:

- ћен сага канча айтам сени менен жашабайм деп!

- џкы, - Ѕекзат кытмырланып жини келгендей ага карады, - —ен бир кезде мени кандай гана кылып өзүңө каратып алгансың! Ёми мен сага тынчтык бербейм, жашайсың мени менен, мен сени кыйнап жашатам, уктуңбу?

- јнтүүгө акың жок, мен эми сени көргүм келбейт, көңүлүм качан эле калган, жогол азыр сыйың менен! - деп јкинай безеленгенине карабай, Ѕекзат аны ошол эле жолдун боюнда элдин карап өтүп жатканына карабай тепкилеп кирди:

- —ен мени кыздар менен сүйлөштүрбөй тынчымды алгансың, эми мен сени тынч жашатпайм!

- јпей карангүн, а€лыңбы бул? ”шунча дагы урасыңбы, өлүп калса эмне болот? “ур би€кка! - деп бир а€л аны түртүп ооздору канап кеткен јкинайды өйдө кылды, - ќлдо курган келин ай, ушундай жинди күйөөдөн көрө тийбей эле койбойт белең? - ал а€л киймин кагып, -  айда жашайсың? - деди үңүлө.

- Ѕул эле жерде, сизге ырахмат.

јкинай көз жашын сүртө эки жагын карады, Ѕекзатты издеп жатты, анын карааны көрүнбөдү. јкырын басып үйүнө жөнөдү, келип ачкычын таап алып кирди да оронуп алып ыйлап жатты, ага баарынан  урмандын көзүнчө ургу-бергиге алган күйөөсүнө жини келип жатты. ќшол убакта Ѕектур келип калды:

- —ага эмне болгон? - деп жанына отуруп үстүндөгү төшөктү ачып, - ƒагы эмне болду? ∆инди күйөөң келген го, ушуну өлтүрүп салыш керек болуп калды, - деп ачуулана ордунан турганда, јкинай:

- Ѕолду, сен киришпе, өзүм жоготом аны, - деди.

-  ачан болсо ошону коргоп басып жүрөсүң, бир күнү ал сени өлтүрүп койот минтип жүрсө!

- јжалым ошондон болсо көрөөрмүн, көрөөр күнүм болсо аны жолотпой коюуга алым жетет, - јкинай күңкүлдөп инисине айтып коюп ары карап жатып алды.

Ѕекзат ал күнү келбеди, Ѕектур уктабай күтүп жатты. Ёртеси ал эжесине карап:

- ∆алгыз калганда келип дагы асылып жүрбөсүн, үйдө болбо, мен жумушума барбасам да болбойт, - деди үңкүйө боору ооруп.

- ”шул кебетем менен кайда барам? Өлтүрүп ийбейт, жумушуңа бара бер.

- —ыртыңдан кулпулап койойунбу?

-  ой тим эле кой! -  өңүлсүз күңк этти, - бара берчи!

Ѕектур унчукпай чыгып кетип баратканда алдынан Ѕекзат чыгып калып учурашып калды.

- ∆езде, бул эмнеңиз, мынча эмне кордойсуз? ћындай болсо жашабай ажырашып алгыла да. ”шул убакка чейин мен бир ооз эчтеке деген жокмун. Ѕалаңар турат.

- Ѕектур, кечирип кой, мындан кийин мындай болбойт.

Ѕекзат андан кечирим сурап күнөөлүдөй башын жерге салды.

- јзыр аны докторго көргөзөм, сиз бара бериңиз, үйгө кирбей эле коюңуз, - деди Ѕектур.

- Ѕектур, аны докторго өзүм эле көрсөтөм, бара бер, - дегенине ал болбоду, үйгө ээрчий кирди.

Ѕекзат јкинайдын жанына отуруп алып көпкө үнсүз аны карап отурганда ќрозбай келип калды:

- ќй бала, сен көпкөн экенсиң, менин кызымдын кайсы күнөөсү үчүн минтип жүрөсүң? “ур азыр чыгып кет, мен сени менен жашатпайм мындан ары! - деп бакылдап кирди.

- јта, сотко берип эле ажыратып коюш керек, минтип жүрсө бир күнү өлтүрөт, коопсуздугун коргоп койбосо болбойт, - Ѕектур ќрозбайды карады.

- —отко өзүм берем, ушинтип ызылдашып жүрө беребизби. јкинай, тур кызым, сени ооруканага жаткырып келейин, - деди.

јкинай ордунан козголуп бери караганда ќрозбай чындап чоочуп кетти. Ѕекзат андан бетер коркуп кетти: јкинайдын ооздору долдоюп, мурдунун үстү жарылып, чекеси томпоюп кеткен эле, өзү ооруксунуп эти от менен жалын болуп турган.

- ћени эмне кыйнайсыңар, эч жакка барбайм. Ѕекзат менен да жашабайм, баарынан көңүлүм калды! - деди өйдө болуп.

- ”шуну көрүп туруп кантип чыдайм, кызым?  ой, дарыланбасаң болбойт, карачы бетиңе так салып койгон тура, кантип кечиребиз ы€? - ќрозбай Ѕекзатты уруп ийгиси келип токтоду.

Ѕекзат үнсүз ордунан турду, ал бул жерден тынч гана чыгып кетмек болуп босого тарапка басканда ќрозбай:

-  өрдүңбү, эми мындан ары келгениңди токтот! —ага уруксат, башкага үйлөнүп ал, кызымды жайына кой, тынчын алба, экинчи көрбөйүн! - деди.

Ѕекзат чыгып кеткенден кийин јкинайды ооруканага алып барып жаткырышты. Ѕул жолу айылдан “урдугул менен «ыйнат келип кечирим сурап жатты. Ѕир кой союп, куда-кудагыйына кийит-кече кылып јкинайга бир сыйрасын алып келип ооруканадан болбой түз эле айылга алып кетишти. ƒагы да јкинайдын Ѕекзатты кы€лбаганынан болду. Ѕирок Ѕекзат баргандан көп өтпөй эле –осси€га жөнөп кетти. јнын јйнагүл менен бирге кеткенин јкинай кийин укту, жүрөгү жүз жеринен тилинип, көзүнөн жаш чыкпаган менен ичтен ыйлап жатты. ”улун көтөрүп алып апасына барып аны менен кеңешти да, мектепке иштемек болду. јл кайненесинен тартынып корунбай да калды: "Ёмне кылса ошол кылсын", деп отуруп алат көпчүлүк убакта. Ѕекзаттын иш баштамак болуп алып койгон кредити төгүлбөй өсүп жатты. јргасы кеткен јкинай шаардагы атасы алып берген үйүн сатып келип төктү.  айнатасы аны менен иши жок, кийинки күндөрү жашынын өткөнүнө карабай өзүндөй теңтуш чалдар менен кошулуп ичип келчү болду. јкинай иштеген айлыгын аларга жумшап коюп азап чекти. Үйүн сатканда жаңыдан чыккан телефондон алып алган эле, Ѕекзат менен сүйлөшмөк болду, бирок дал ошол күнү ал өзү чалып калды, анткени переговор менен сүйлөшкөндө телефон алганын айткан болчу.

- јло јкинай, - деди ал алаары менен.

- Ёмне?

- јкинай, сен кете бер, экөөбүз жашай албайт экенбиз, мен би€ктан үйлөнүп алдым, - дегенде јкинай саамга үн катпай калды, - ”гуп атасыңбы, мен барганча үйдөн кетип кал!

-  етип, кайра келе бергидей мен сага оюнчук эмесмин.  редит алган сенсиң, мен үйүмдү сатып төлөдүм. Ёми ал акчаны сот менен болсо да өндүрүп алам, сен үчүн мен үйүмдү саткыдай ким экенсиң? јйнагүлгө коротконсуң, экөөң жакшылыкча акчаны салып ийбесеңер розыскка берем!

- Ён-неңди, үйүңдү эмес өзүңдү сатсаң да төлөп бербейм, эмне кылсаң өзүң бил! - деп трубканы коюп койгондо јкинайдын заманасы куурулуп, катуу ойлонгондон турган жеринде жыгылып калды.

јны көргөн «ыйнаттын жүрөгү түшүп, күйөөсүн карады. јл мас эле. ∆үгүрүп чыгып коңшусун чакырып келди. Ёкөөлөп үйгө киргизип колдорун ушалап эс алдырды.  өзүн ачкан јкинай:

- ћени кыйнады го, ушунчалык эмне кылдым эле ага? јл "үйлөнүп алдым, кете бер" дейт. ћен анын кредитин төлөгөнүмдү айттым, мен эми токтой албайм, кетишим керек! - деди.

- Ёмне кылайын айланайын, аман-эсениңде кетсең кет, жүрөгүмдү түшүрдүң, - деди «ыйнат кейий.

- Ѕекзатың начар жигит болду, «ыйнат, керимселдей керилген келиниңдин баркына жете албады. јйнагүлдүн мындан эмнеси артык? Ёгер ал сенин үйүңө көчүгүн батырып алса, жатып алып чай кайнаттырып ичет сага! - деди коңшу а€л Ѕурул.

- Ёмне кылайын эми, баланын өзүн тууйсуң, кы€лын туубайт экенсиң да?

- “уура, башка балдарың бир тең, мунуң бир тең болду.

- Өзү билсин, - «ыйнат мелтиреп отуруп калды.

јкинай ордунан туруп кийим-кечесин чогултуп, уулун кийинтип алып:

- ћен Ѕекзаттын айтканы менен болдум, барса балам үчүн кайра-кайра келип аны сыйлаганымды билбеди, мага ыраазы болуңуздар? - деп үйдөн чыгып кетти.

«ыйнат отурган жеринде үндөбөй кала берди: "Ёне болгонум үчүн канча анын сөзүн сүйлөп келинге деле жаман көрүндүм. џрас эле јйна келин болуп келип алса “урдугул экөөбүздүн эки бутубузду бир кончубузга тыгат, Ѕурул айткандай күң кылат" деп телмирип отура берди. Ѕурул аны жайгара:

- Ёмне кыласың эми, бечара жүдөп деле бүттү, кетсе кетсин. Ѕекзат кетип атканда эле √үлсүн айткан, јйнагүлдү алып кетет имиш деп, - деди да аны карады, - —енин да шоруң көп экен, улуу балаң урушуп койсо болмок, аларга айткан жоксуңарбы?

- јларга айтканда эмне, өз оокат, тиричилиги менен алек, бала-чакасы бар, колдору деле бошобойт... - «ыйнат улутунуп алды: балдары айда-жылда бир келсе келип келбесе жок, кабар алчу эмес, аны эне кантип айтат, өз карачечекейлерин жаман дейби?

-  ой эми үйгө барайын, жок дегенде келинге кошомат кылып баласын алып турбасам болбойт, болбосо бирдеке бербей ачкадан өлбөйүн, - деди күлө.

-  ойсоңчу Ѕурул...

- јпей ботом, келинге кошомат кылып эле калдым, катуу айталбайсың, сый болуш үчүн өзүңдү сыйлашың керек да кокуй, сүйлөмөк турсун "√үлсүн,  үкү" деп отурам, - деп белин та€на сыртка карай жөнөдү.

- ћейли, барсаң бар, - «ыйнат аны ээрчий чыгып короонун эшигине чейин кошо барганда √үлсүн келе жаткан экен:

- јпа, заматта кайда кетип калдыңыз? ћен тамак жасайын десем ”рмат ыйлап жасатпай жатат, көтөрүп алыңызчы, - јл дароо жете келип Ѕурулдун артына баласын мингизди да кайра кетти.

- ћына көрдүңбү, ушунда-ай, - деп акырын башын чайкап койду Ѕурул.

Ёкөө көпкө кобурашып жол жээгинде турушту.

“урдугул короодогу жыгач-ташын карызына карматып, аракка берилип кетти.  арыган кезде ичкиликке алдырып, балдарындай немелерге у€т болду.  арыздап ичип, үйүндө болгонун өткөрүп, келини јкинай там салабыз деп алып койгон бир үйдүн материалын түгөл бүтүрдү.

- —ени кудай урду карыган кезде, Ѕекзат болсо тигинтип ти€кта жүрсө жалабын ээрчитип, сен биерде эчтеке менен ишиң жок ичип-чыгып жүрө берчү болдуң. Ёми алтымыштан ашканда аракка кирип жиндисиңби ы€?

- Ёй кемпир, мени жайыма кой, менде кандай санаа бар экенин билбейсиң. ќшо балдарыңды багып чоңойтуп койсок минтип биз менен иштери да жок. јрзыматың болсо эки жылда бир келет келсе, келбесе жок. Ѕаласы жоктон бетер экөөбүз сүзүшүп отурабыз. Ѕекзатың үйбүлө дегенди билбей келин-кыздын артынан кетип дейди болду, анан мени ичпе дейсиң!

- »йи, ошо жинди сууну ичкенде эле баардык кемчилигиң толукталып калдыбы анан?

- “олукталбаса да унута түшөм да-а кемпир, жок дегенде кыздарың келип турбайбы. “ентини кыздары эле багып жатат, ай сайын акча салып, кант-чайын жөнөтүп багып атканын сен деле көрүп атпайсыңбы?

“урдугул күйүткө ичип жатканын түшүндүргөндөй болду, аны «ыйнат кайдан түшүнмөк: "калжаңдабай жерге кир десе, башка азабым деле жетиштүү эле, ушунуку өттү" деп кирдеген кийимин жууп атты. ”луу кызы келип калган экен, кейип-кечип ага арыз арманын айтып отурду. јл атасын урушуп, кийимин которуп жатып:

- јта, экинчи дагы ичсеңиз апамды алып кетип калам, карыганда сиздин ылайга чыланган кийимиңизди жууп куурамак беле? - деди.

- »чпейм кызым, экинчи ичпейм, апаңды алып кетип мени жалгыз тамда өлсүн деп атасыңбы?

- Өзүм баргандан кийин —ейилди жиберем, ал силерди карабаса болбойт, - деди ∆анаркүл, - јрзыматка да барып айтам, балдарыңды чогултуп жыйын кылбасам болбойт, экөөңөрдү карыганда караганга бирден балдары менен кошо азык-түлүгүн алып келе тургандай кылам!

- Өзүңөр эле билгиле. Ѕалдар караан болмок, бизге ошол керек, тамак-ашы курусун, мал-сал турат, өлбөстөй оокат турат, - «ыйнат муңайып турду, чынында балдарына таарынып турган.

∆анаркүл үч-төрт күн туруп анан кетти.

 өп өтпөй эле —ейил келип калды, ал он алтыдагы мектеп окуучусу, бою узун, чачтары тармал, көздөрү көгүш, оруска окшоп музоо кирпик сары кыз. јлар жээни келгени оңуп эле калды. “урдугулду эки жакка чыгарбай аз аздап арактан алып келип берип аздап ичкилигин койгонго ал да оңоло баштады. —ейил шаарда чоңойгонго назик, илмейип арык, ошентсе да ал таене-та€тасына бир топ жеңилдик кылып койду, анан да эрмек болгонучу. Ѕекзат телефонго чакырган экен, «ыйнат “урдугул экөө тең барды.

- јта, - деди Ѕекзат, - јкинай кеттиби?

- ќх атаңдын оозун урайын, "кеттиби" деп, ал кетпегенде сага зы€ны тийдиби? јл кетип үйдө апаң экөөбүз картайганда жалгыз калдык, силердин кызматыңарды качан көрөбүз ы€? - деп “урдугул анын үнү угулары менен урушуп тилдей баштады.

- јта, ал кетсе кете берсин, јйнагүл силерди жакшы карайт, жакында барабыз, анын ата-энесине баргыдай болуп камына бергиле! - деди Ѕекзат эч кам санабай.

-  елбе, јйнагүлдү алып келсең үйгө киргизбейм! ћен неберем менен јкинайды гана киргизем, башканы алып келем деп ойлонбо! - деп трубканы коюп койгондо «ыйнат ага жини келе:

- ќй жинди болдуңбу, мен сүйлөшпөйт белем, ушу сен акылыңдан айнып баратасың го дейм? - деди.

- —үйлөшпөй эле кой, тиги —апарбектин кызын үйгө алып келем дейт аның, дейди атаңоозурайын десе...

- јлыста жүргөн балага антип жаман айтпай жүрбөйсүңбү, "эмне болот, эмне жок" деп ойлосоңчу? - Ёне кабатырлана аны ээрчий басты, - Ѕалаң өзү катынпоз болду го, жаш кезиңде сен дал ошондой болчусуң, ал сени эле тартты.

- ћен сени кет дедим беле?  алганы болсо болгондур, - “урдугул мойнуна албай астыда кетип жатты. Ёкөө ээрчише үйүнө келди.

јкинай эми өзүнө келип, жасанып-түзөнүп ишке киришти, ал  урман менен эми а€нбай жолуга баштады, экөө сый гана бирге басат, сейилдеп көңүл ачып барларда отуруп пиводон ичип эс алышат. Ѕа€гы токмоктон кийин анын оң жаагында, эрдинин үстү билинер-билинбес тырык болуп, мурдунун үстүнө так түшүп калган. —үйлөшүп отуруп  урман ойго батат: "кайран келин, айдай бетине так түшүп күйөөсүнүн азабын тартты, эми ал ушул бойдон ажыраса түзүк, баскан жолунан чыга калып уруп-сого берсе күн көргөзбөйт го?" деп.

 үндөн күнгө экөөнүн мамилеси ысык болуп, анча-мынча мугалимдер аларды билип калышты. јрадан үч жыл өтүп кетти. Ѕекзат кайрадан јкинайга жалынып-жалбарып телефон чала баштады, јкинай телефондун номерин которуп эс ала түштү. »зат үч жаштан өтүп чулдурап ширин тили менен анын эбедейин эзип, кубанычка бөлөп өзүнчө эле бактылуу. Ѕектур үйлөнүп өз үйүн бүтүрүп өзүнчө жашап калды. Ўайымкүл балдарынын баары чоңоюп шаарга баса бергенинен улам јкинайдын үстүнө көчүп кирип алды. ∆ашоо өз нугу менен өтүп жаткансыган менен жүрөктүн түпкүрүндөгү өкүнүчү јкинайды уктап жаткан жеринен ойготуп айсыз караңгы түндүн далайын уйкусуз өткөрдү. ќрозбай өзүнчө үйбүлөсү, эки баласы болсо да аларга ар дайым келип кабар алып, кеп-кеңешин айтып турат. јкинайды кытай тилин үйрөнүүгө атайын курска киргизди. Үч айдан кийин ал сертификат алып,  ытайга жөнөгөнгө документ да€рдап жатты. јнын кабарын уккан  урман бир күнү атайын келди. јнын короонун оозуна келип телефон чалганын билбей јкинай "үйдө эмесмин" дегенде ал каткырып күлүп калды:

- јло јкинай, мен сени көрүп турам, калп айтпай жүрчү ээ?

-  айдан көрүп турасың? - јкинай калдастай түштү, - “амашалабачы?

- —ен короодо апаңа билгизбейин деп сүйлөп атасың, мен сыртында жүрөм, он метр бассаң мени көрөсүң! - дегенде јкинай жүгүрүп чыга калса өзүн күлө карап туруптур.

- ќой жинди десе... - јкинай каткырып ийди, - жөн эле кирбейт белең?

- —үзө кагып киргендей ыймансыз жигит эмесмин да!

-  ойдум байкеси, кир эми үйгө!

- ∆ок, ушул жерден эле кетем, бир аз колуң бошосо мээ сергитип келбейлиби?

- ќой жок, иштер көп, жетише албай атам, капа болбочу  урман.

- Ёч нерсе эмес, бирок менден качсаң да тагдырыңдан качалбайсың јкинай, эмнеге мага айтпай  ытайга кетип жатасың?

-  им айтты? - јкинай таңгала суроолуу карады.

- ”ктум да.

-  ызык экен, бирок сага айтканда не  урман, биздин жолдор бирикпейт, бекер убарачылыктын эмне кереги бар экөөбүзгө? - ќйлуу телмирди, - ћен өзүмдөн өзүм качып атам, бул жашоодо арманым, өкүнүчүм менен кубанычым шерик болуп санаа менен өтө турган болду өмүрүм, өзүм менен кошо бирөөнү да кайгыга салгым келбейт.

- јкинай, сен антпе, эгер тил алсаң эч жакка кетпей эле кой, үйлөнүп алалы, мен сени кадырлап алганга алым жетет!

-  ой  урман, Ѕекзат көптүн бири эмес, мени кандай гана кыйнады, ажырашам дегениме болбой...

- јндан коркпо, биз алыс-алыс кетип калабыз, менин ата-энем сени абдан жакшы тосуп алат, кызындай көрөт, көрөсүң го, мен эң кичүүсүмүн...

- ∆ок болбойт! - јкинай терс бурулуп кетти, - —ен мени кечир, аздыр көптүр бирге жүрүп теңтуштарча мамиледе болдук, сен менин эсимде дайыма бирге болосуң, унутпайм...

- “окточу јкинай, бир мүнөткө? -  урман сураныч кыла анын артынан ээрчий басты, - Ѕир гана адамга көңүлүң ооруп калса башканы да ошондой сезгениң болбойт, ушул бойдон өтпөйсүң, мезгил өткөн сайын баары унутулат.

- ћен унуталбайм  урман, кийимге түшкөн жашты жууса кетет, жүрөктөгү карайган такты жууса да кетпейт. јпам эмне деп ойлойт, мен үйгө кирейин.

- ћакул, көрүшкөнчө, -  урман машинасын көздөй басты.

- ∆акшы бар! - јкинай колун булгалап күлүп кала берди.

—анаа басып кирген кызын Ўайымкүл боору ооруй карады:

- Ёмне болду?

- Ёч нерсе, иштешкен таанышым келиптир.

- »и-ий да, - унчукпай калды, - Ѕаса ишиң бүттүбү, качан жөнөгөнү жатасың?

- јзырынча так эмес, бир аз документтер бүтпөй жатат.

- ја-а, - деп койду Ўайымкүл.

јндан башка сөзгө өтүшкөн жок.

Ёне ойлонуп жатты дилинде: "∆анагы жигит дурус неме көрүнөт, ошого күйөөгө чыгып алса жакшы болот беле, Ѕекзат да үмүтүн үзөт эле, эми мен айткан менен укпайт, жүрөгүн оорутпай эле койойун", деп ойлонот, бирок айтууга оозу да барбайт.

јкинай эч нерсе болбогондой зымырайып жүрө берди.  үндөрдүн өтүшү менен јкинай өзүнө келип, жүрөгүн өйүгөн санаадан бир аз арыла баштагансыды.  етээрине эки күн калган. Ѕекзат телефон чалды. јны биле коюп апасына берди:

- јло, ким экен бул? - деди Ўайымкүл билмексен боло.

- јпа, кандай жакшы жатасыздарбы, »зат чоңоюп калдыбы?

- ∆акшы, чоңоюп атат.

- јкинай иштеп жатабы, телефонду берип койосузбу?

- јл жок Ѕекзат, жакында турмушка чыкты. Ёми анын да, биздин да тынчыбызды алба!

-  антип, ажырашпай туруп кандай....

- ”шинтип эле, эгер алгың келсе бала сеники, келип алып кет! - Ўайымкүл телефонду өчүрүп койду, - “уура кылдымбы кызым? Үмүтүн үзүп калсын.

- ∆о-ок апа, туура кылган жоксуң! јл жөн эле калып калчудан эмес, ал ошондой жүрөгү таш неме, ого бетер өчөшөт эми, - јкинай апасына нааразы боло үн катты, - —ен аны билбейсиң, ал жетип да келиши мүмкүн!

- ќпей ботом? - Ўайымкүл чоочуп кетти, - бирок билгизбе, сени бир жумага чейин менин курбумдун үйүнө катып койойун.

- Ёч жакка барбайм!

- јнда эмне болот?

- Ёмне болсо ошол болсун, тажап кеттим деги ушинтип жашоодон, - јкинай ыйлап алды.

- Ѕолду эми, өзүңдү өзүң кыйнабай, - Ўайымкүл јкинайды бооруна кысып көпкө отурушту эне бала.

Ёртеси Ўайымкүл јкинайды көндүрүп теңтуш курбусу ∆амийланын үйүнө алып барып койду. Ѕир жумадай аныкында зеригип жаткан јкинай: "келбей калды, келсе эмдигиче келип калмак" деп ойлоп үйүнө кетмек болуп кийинип жатканда алардын телефону чырылдап калды, ∆амийланын кызы алып јкинайды карады:

- —изге чалып жатат.

- јло, - деди трубканы ала койгон јкинай.

- јкинай, Ѕекзат келип кетти, мен атаңды чакырдым, сен жылбай отура тур.

- ћакул, ал эмне деди?

- Ёмне демек эле, "жашайм, –осси€га алып кетем, мени алдабагыла, ишенбейм" дейт.

- јл ошентет апа, бекер кылдың... - јкинай дагы көзүн жаштап алды.

-  оркпо, мен сени "күйөөсү экөө  ытайга кетип калды" деп койдум.

јкинай сүйлөбөй тилден калгандай тура берди, жанына а€ш энеси ∆амийла келип трубканы алып ордуна койду да колтуктап диванга отургузду:

-  апаланба кызым, бул күндөрүң да билинбей өтүп кетет, баары унутулат. Ѕаса, чын эле күйөөгө тийип кетпейсиңби, менин иним бар, өзүм келин кылып алайын сени.

- ј€ш эне, кереги жок, ушундай түшүнбөгөн эрим турганда кантип...

- ќй андайлар тез түңүлөт, сенин кошуналарыңдан сурап билип алып ишенбей жатат да, эгер чындап тийип кетсең айласы жок унчукпай калат.

јкинай үнсүз отура берди, көптө барып жуунуп келип столго отурду, ошол убакта сырттан бирөө кирди. ∆амийла туруп барып бирөө менен шаңкылдай сүйлөшүп атты, анан ээрчишип кирип келатты. јкинай унчукпай ойлуу эч кимге көңүлү келбей отурганда:

- јзыр эле сен жөнүндө јкинайга айтмак болуп отурган элем, келгениң жакшы болду, - деп ∆амийла шакылдап отура кетти. јкинай башын өйдө көтөрүп  урманды көрүп элээ карап калды.

-  андай јкинай, -  урман баш ийкей учурашып калды эле, ∆амийла инисин таңгала карады:

- ќй, силер таанышсыңарбы?

- Ѕир мектепте иштейбиз да?

- ќшондой! Ѕул менин бир тууган иним, эң кичүүбүз, - деп тааныштыра кетти ∆амийла, - өзүңөр тааныш экенсиңер, - »нисин карады, - Ѕул подругамдын кызы.

- ∆акшы, сиздин а€ш кызыңыз тура?

- ќоба, менин а€ш кызым десем да болот.

Үчөө көпкө чейин сүйлөшүп отурушуп чай ичишти.  урман ал күнү аерде калып калды. јкинай көңүлсүз жатып алган. ∆амийла инисине јкинайды айтып көрдү эле ал өзү да жактыраарын билдирди.

Ўайымкүл балдарын, күйөөсүн чакырып алып Ѕекзаттын ата-энесине барып милици€га берээрин айтты эле, “урдугул алар менен кошо келди.  оркунучтуу айыпкерди күткөндөй үч күнгө чейин күтүп атып, Ѕекзат түндөсү мас болуп келгенде баары аны каршы алды эле, ал делдээ түштү. ћастыгы заматта таркай:

- јта, биерде эмне кылып жүрөсүңөр? - деди.

- Ёмне, келсем болбойбу? —ени алып кетейин деп келдим. јкинайды кыйнабай үйгө жүрү же түрмөгө отургуң келип жатабы? - деп “урдугул ачуулана урушуп кирди.

- ћен дагы ошону ойлоп »затты бир көрүп анан кетейин деп жаткам, - деп Ѕекзат тайсалдай желкесин кашыды.

- »заттын атасы болгонго татыктуу боло алдыңбы? јны козгобой тим кой, чоңойо берсин!

- “ийбейм, жөн эле көрүп, анан өөп алайын.

- ћейли, өпсөң өп, - “урдугул ушинткенде Ўайымкүл »затты уктаган жеринен көтөрүп келди.

Ѕекзат аны эки бетинен өөп анан чыгып кетти. “урдугул эртеси андан өз колу менен жазылган арызды алып келип берди. јнтип Ѕекзат биротоло келбес болуп кеткенде ти€ктан ∆амийла инисине јкинайды мактап аны ага үйлөнүүгө көндүрүп жатты.  урман өзү жакшы көрөөрүн ачык айтпаган менен ага макул экендигин ачык эле айтты.

- —ен макул болсоң Ўайымкүлдү мага кой!

- Ёгер јкинай сизге жакса мага да жагат, аракет кыла бериңиз, эже.

- ќй алтыным десе, кокоюп бойдок жүрө бербей атамдарды сүйүнтүп келиндүү кыл! - ∆амийла инисин далыга таптады, - јларга эртең сүйлөшүп анан айылга телефон чалалы.

- —из эмне десеңиз мен ошомун, -  урман эжесине ыраазы боло жылмайып койду.

ќшентип эртеси Ўайымкүл келгенде дароо сөз баштады. јкинайды карады апасы, ал башын өйдө көтөрүп да койбой эчтеке укпагандай отура бергендиктен унчугушкан жок. Ўайымкүл өзүнө сыртынан жагып жүргөн жигит курбусунун иниси экенине, анын јкинай экөөнүн ортосунда бир сыр барын билгендей купу€ кубанып алды.  өп өтпөй эле экөө тымызын үйлөнүшмөк болуп айылга жөнөштү.  аникул болуп калгандыктан айылда көпкө жүрүп калышты.  урман јкинайдын көңүлүн оорутпай жар кылып жаркылдатып алып жүрүүгө өзүнө өзү ант берип атты. јкинай андан бетер аны колунан келсе сыйлап өтүүгө да€р. ∆айы менен айылда болуп окуу башталаарга жакын шаардагы үйүнө келишти.  үзүндө мектепке ээрчишип барганда кесиптештери куттуктап жатышты:

-  уттуктайбыз, бактылуу болгула!

- јбдан бири-бириңерге төп келген жар болупсуңар, ылайым бактылуу болгула! - дешип бири тамашага чалдырса, бир даары чын дилинен каалоолорун арнап куттуктап атышты.

- “ойду качан бересиңер? - деп экөөнөн доолашып калышканда  урман аларды үйүнө чакырды.  оллегалары белектерин көтөрүп келип шарактап ырдап-бийлеп, көңүлдүү отурушту. Ёкөөнө арналган жакшы сөз, каалоолор ыроолонуп түнү менен көңүл көтөрүштү.

***

∆амгырбек сырттан кирип келгенде эле эки небереси ага жүгүрүп жетип асылып калышты.

- јто-о!

- јпа-а!

- ќов-оов, каралдыларым овов! - көтөрүп ала коюп өпкүлөп, жан алы калбай жалбарып киргенде —онунбү менен  арина артынан карап турушат. Ёгиздери үчкө чыгып, тили чыгып чулдурап чоң ата, чоң энесин, өз энесин кубанычка бөлөп турган кез.

јзимкан бир күнү »маратты жумуштан келээри менен жанына чакырды. јл токсондон ашса да кирип чыгып денсоолугу жакшы, неберелери ага кубат болуп бүгүн эртең алыс сапарга аттанчудай таза кийинип эки жакты карап тың. »марат атасынын жанына отурду:

- јта, чакырдыңыз беле?

- ќтур уулум, сүйлөшө турган сөз бар, - деди јзимкан. ∆анында чапанынын этегине оронуп ƒосбол атасын карап кылтыйып отурган, аны колу менен кымтылап койду, - ”улум,  аринанын башын ачып элге кошпосок болбойт, ал өмүр бою ошол жерде жүрө бермек беле?

- јта, аны мен деле ойлогом, ал балдарын таштап кете алабы?

-  етет, ал жерде жүрүп карып кетмек беле, өз бактысын табыш керек ал дагы. Ќеберемдин аерде түбөлүк калышын, сарсанаа, убайым тартышын каалабайм.  амынгын, эртең барып ∆амгырбекке кеңешип,  аринага жооп берсин.

- Ёмне кылайын?

-  озу сойдур, јсылбүнү, анан тиги  ушубактын а€лы —алкын жеңеңди кошуп алалы,  аринаны алып келебиз, - деп буйрук берди јзимкан.

јнын айтканы айткан каршы болгондо болбойт. »марат да ичинен туура көрдү, неберелерине белектерди алып, козу союп  аринага, куда-кудагыйына кийит-кечелерди алып эртеси жөнөп калышты.  арымшакты а€лы менен ээрчитип алды, ал јзимкандан кичүү иниси, жетимиштен ашкан кары€.

јлар келгенде ∆амгырбек неберелерин ойнотуп чечекейи чеч боло кубанып отурган эле. Өзү чыгып кары€лар менен ийиле учурашып ызаат менен үйгө киргизди. ∆айланып отуруп бир чыныдан чай ичкенден кийин ∆амгырбек чыгып конок камын көрүүгө буйрук берип кайра кирди.

- Ѕалам, биздин келгенибиздин себеби, биз  аринанын башын азат кылууңарды суранып келдик, - деп јзимкан сөз баштаганда ∆амгырбек менен —онунбүнүн башы шылк эте жер карап тунжурай түштү. Ёртеби-кечпи акыры ушундай болоорун сезип жүрүшкөн менен негедир аны өзүнүн кызы катары ойлоп өз үйүнүн мүчөсү катары кабыл алып калышкан: "аттиң, ушинтээрин билгем, келин түбөлүк балаңдай болбойт тура", деп экөө тең ичтен сызып баары сөзгө кулак салып дым эткен дабыш угулбай дымып калышты, - —илерге да оор экенин сезип турам, бирок  арина жаш, анын багын байлабайлы. »лгертен салтта бар, эри өлгөн а€л өмүр бою тул бойдон калбайт, башы азат болот же агасы өлсө иниси дегендей кайнисине нике кыйылган, бирок азыркы жаштар ал салтты четке кагып заманга жараша өз тагдырларын өздөрү чечишет. ”руксат бер балам,  аринаны алып кетели, ал силердин да балаңар, балдары турат, келип турат! - деди јзимкан.

- јксакал, туура айтасыз,  арина жаш, биз да аны кармай албайбыз, ыраазыбыз кызыма, бирок мен  аринаны татыктуу күйөөгө узатууну пландаштырып койгомун, эгер туура келсе силерге аны тааныштырайын, - деди ∆амгырбек чечкиндүү сүйлөп. јнан телефон чалып бирөөлөрдү чакырды, - ћен  аринанын уулумдун учугун улантаар уулдарымды өз колума алып келип, ыймандуу бүлө болуп үйүмдө татынакай өстүргөн гүлүм сымал, үйүмдүн кубанычы, бактысына шериктеш болгонуна сыймыктанам жана ыраазычылыгымды билдирип, - јл —онунбүнү карады, ал туруп барып дипломат көтөрүп келди, - ”шуну үч жыл мурун үйгө келгенде  аринага бергемин, биерде бир үй, бир машинанын ачкычы бар! - деп ортого койду, - ћен ыраазымын, ушундай тарби€луу кызды өстүрүп койгонуңарга. Ѕир гана арманым, уулум тирүү болгондо  аринам үйүмдүн куту, жаркыраган жылдызы, ушул үйдүн кожейкеси болмок, ошону буйрубаптыр. јргам жок, мынабу эки чүрпөмдү көргөнгө кубаттанып ушуга топук кылып отурабыз, - деп сөзүнүн артында муңканып кетти.

јңгыча эшиктен машинанын сигналы угулду. ∆амгырбек чыгып салабаттуу эки адам, бир а€л анан жаш жигитти коштоп кирди.

- —аламатсыздарбы? - дешип, алар карылар менен учурашып орун алышты.

∆аш жигит тартына четке отуруп калды.  арина ∆амгырбек отурган жерге баш бакчу эмес, ал азыр дагы бул бөлмөдө өзү жөнүндө сөз болуп, тагдыры чечилип жатканын билбей уулдары менен алек, тамак берип, кайра уктатып балдарынын бөлмөсүндө. јңгыча тамак астыга келип конокторду ырааты менен сыйлап атышты. Ёт желип, колго суу куюлуп бата кылгандан кийин ∆амгырбек тамагын кыра үнүн жасап алды:

- ”рматтуу коноктор, туугандар, мен силерди чогултуп отурганымдын негизги себебин айткым келет! - деп —онунбүнү карап койгондо ал ордунан туруп барып балдарын уктатып коюп отурган  аринаны алып келди. -  ел кызым, - деп койду ∆амгырбек аны карап, - ћен  аринаны өзүмдүн кызым катары, анын тагдырын дагы өзүм чечким келет! - дегенде  арина селт этип алды, бирок ага каршы сүйлөөгө батынмак эмес.

јзимкан менен »марат бири-бирин карап калды.

- Ѕалам, бизди жөнөтүп коюп өзүңөрчө кеңешсеңер болмок, - деди јзимкан салмактуу.

- јксакал, мен ушу силердин көзүңөрчө бир орчундуу маселени чечмекмин, кызым  аринаны өзүмдүн жардамчым ƒениске күйөөгө бермекчимин!

 арина үндөгөн жок, анткени ƒенис кээде келип-кетип,  арина да аны ичинен жактырып жүргөн.  алгандары жапырт  аринаны тигиле карап калышты, ал жер карап отурганынан жазбады. »марат чыйпылыктап атасынан озунуп сүйлөгөнгө батынбай бир сыйра баарын карап тамагын кыра:

- ∆аке, бул сиздин оюңуз, атасы болгонумдан кийин мен кызымдын тагдыры үчүн камтама болуп отурам, анын оюна туура келбеген иш кылып албайлы! - деди.

- Ѕул иш мурдатан сүйлөшүлгөн,  аринам менин сөзүмө менимче каршы эмес, - ∆амгырбек ага карады, -  ана кызым, бул жерде сенин тагдырың чечилип жатат, мен да өз атаңдай эле болуп калдым, булар болсо өзүңдүн ата-энең, эч кимден тартынбай өз оюңду айт! - дегенде  арина башын өйдө кылып —онунбүнү карады эле, ал жылма€ башын ийкеп койгондо ата-энесин, чоң атасын карады да:

- ћен атамдын сөзүн кайтара албайм, сиздер кандай чечсеңиздер мен ошого макулмун! - деди.

Ёч кимиси үндөбөй калышты.

- Ѕалдар! - деди јзимкан ортодогу тынчтыкты буза, - Ёгер  арина каршы болбосо биз да каршы эмеспиз, бирок кызыбызды үйүбүздөн узатууга уруксат бергиле!

- “уура, кыздын төркүнү болгондон кийин өзүбүз узаталы, - деп коштоду  арымшак.

- Ѕолду, сөз бүттү, биз макулбуз, - ∆амгырбек баарына ыраазы болгон түр менен жылмайып койду, - эмесе чечиштик да?

- Ѕиз макулбуз, - деп »марат эс ала түштү.

ќшентип жакшы адамдар чогулган жерде жакшы маселе козголсо жакшы иш бүтөөрү маалым эмеспи, бабырашып сүйлөшүп тойду кайсы күнгө өткөрөөрдү кеңешип алышты. —онунбү  аринаны жакшы кийинтип, кеткенге да€рдап аны сооротуп атты, анткени ал балдарынан бөлүнгүсү келбей ыйлап отурган.  антсе да эне эмеспи, тойпоңдоп жүгүрүп калган бири-бирине куюп койгондой окшош наристелерин кы€лбай жатты.

-  ызым, сен үчүн эшигибиз дайыма ачык, качан келсең келип тур, сени биз колубуздан келсе өмүр бою колубуздан чыгаргыбыз келген эмес, бирок жашоо деген ушул тура, сен дагы өз жолуңду табышың керек, жашооңду улантышың керек. Өмүр деген кыска, ошол кыска өмүрдө ар бир адам баласы алдыга максат коюп жашап, максатына жетүүгө аракет кылат, капаланбай атаңдар менен бар, алар да сенин тагдырыңды ойлоп кабатыр болуп атышат, тойдо балдарды алып атаң экөөбүз барабыз.

- јпа, апакебай, Ёрлан өлбөй койгондо эмне-е?! - деп кайра —онунбүнүн сай-сөөгүн сыздата боздоп жатты  арина.

- —онунбү, балдар менен  аринаны алып чык! - ∆амгырбек оозгу бөлмөдөн үн салганда —онунбүнүн жүрөгү болк этип алды: "балдарды дейби? јларды кошо берип ийип экөөбүз сүзүшүп кантип отурмак элек?" деп ойлоп жүгүрүп чыкты:

- Ѕалдарды эмне кыласың, уктап атышат.

-  ийинт, ала барып кайра келет!

-  ызык, - —онунбү аргасыз бейкапар уктап жаткан неберелерин жыттап алып ойготуп кийинтип кирди.

 арина экөө бат эле кийинте салып көтөрүп чыгышты.

-  ызым, балдарды этиет кыл, сак бол балам, өзүңдү соксойтуп жөнөткөнгө дитим барбады, буларсыз апаң экөөбүз кандай күндө калаарыбызды өзүң билесиң. —ен балдар аркылуу бизди кайгыдан сактап калдың, сендей бир эле кызы болгон адам кандай бактылуу? - деп күрсүнө ийнин кагып алды.

- Өзү деле бир кызым бар, калганы уул, - »марат күлө небересин —онунбүнүн колунан ала машинага отурду.

Ѕирин  арина алып чоң атасынын жанынан орун алды, анын жанына јсылбү отуруп  арымшак менен а€лы экинчи машинага түшүп жөнөп кетишти. јларды узата карап турган ∆амгырбек ойлуу:

- ∆акшы адамдар, ушундай адамдар менен түбөлүк даам татышып куда-кудагый болууну бизге буйрубаган экен, шаарда чоңойгон менен  арина анык кыргыз кызындай. јкылкарачачтын өзү... - деп үйүнө кирип баратты.

—онунбү "байкушум ай, өмүрүң өткүчө ичтеги сырыңды айтып мени жемелей албай жүрүп өтмөй болдуң го.  антейин, өз текеберчилигим, кесирим өзүмө көрүндү" деп анын артынан ээрчий үнсүз басты.

јсылбү  аринаны үйгө киргизбей туруп башынан суу айлантып чачып:

- ”шуну менен баары чыгып кетсин, кудай мындан кийин бактыңды берсин! - деп үйгө киргизди.

”шул учурда  арина өз энеси Ѕерметти ойлоп кетти: "апам кандай абалда жүрөт болду экен, андан кабар алган эч ким жок, мен өзүм менен өзүм болуп калдым" деп көкүрөгүндө ызасы кайнаган менен јсылбүгө ыраазы болуп турду.

Ёки күндөн кийин тойго чакыра тургандарды бир сыйра тизмелеп келгенде јзимкан:

- Ѕа€гы бакылдак ќрозбай байкеңди да айтып кой! - деди »маратка.

- ћакул ата, ал шаарда эмеспи, азыртан айттырып коюшубуз керек.

- ќшент уулум, сенде бир гана кыз бар, аны жакшылап узат, эмки бактысын берсин кудай. ћен да силерден бөлүнөөрүмө аз калды көрүнөт, ушунун жадырап үйдөн узап, алганы менен кол кармашып жүргөнүн көрүп өлсөм арманым жок. јдам жашка тойбойт деген чын экен.  арысам да, алы-күчтөн кайтып баратсам да "эртеңки күндү көрөөр бекемин" деп кечинде жатаарда жүрөксүчү болдум. Өлүм менен өмүр сөөм жакын турат, апаң байкуш ушуларды көрбөй кете берди.

- јта, апам баары бир биздин жүрөгүбүздө, аны унуталбайбыз, сиз дагы тура туруңуз, биздин ырысыбызсыз, "карысы бардын ырысы бар" деген чын тура, - »марат карынын көңүлүн көтөрө бала кезиндегидей эркелеп койду, - ћен сизди машинама салып дагы далай ойнотом!

- јйланайын, кудай сага өмүр берсинчи, мынабу балдарың да чоңоюп калды. Ёмир менен “емир удаа бой жетип келатат, Ќуриң болсо азыр жаш. “атыктуу болгула балам, ƒосболум болсо мени билбей калаар...

јта-бала көпкө сүйлөштү, сөздөрү түгөнбөйт. Ѕерметтин камалганын укпаган кары »маратты олура€ карады:

- Ѕу Ѕерметти дагы чакыраарсың, апасы эмеспи?

- јта, ал –осси€га кеткен бойдон келе элек, келгенде катыша берет да? - »марат уккусу келбей ордунан туруп кетти.

Ѕолжогон күн да келип, коноктор беш бөлмө үйгө батпай сырттагы эки кабат тапчанга чейин толду. Ёки бээ союлуп, кыз-күйөөнү узатууга айыл кошуналар да келип жатышты. ƒенис күйөө жолдош кылып  урманды ээрчитип келген, алар өздөрүнчө бак ичиндеги боз үйдө. јкинай менен  урман жаңы а€шы менен бирге алардын жанында. »марат тойду шаңдуу болсун деген ойдо жакшы ырчылардан чакырткан, тойдун ар бир кадырлуу коноктору микрофон менен сүйлөп белектерин берип жатты. Ѕакберген менен  утбергенди эл көзүнөн алыс кармап эшикке чыгарбай Ёмирландар карап атты. јкырында ƒенис менен  аринаны чакырып јзимкан ак батасын бермек болду, бакыйган бул кары€ сүлөөсүн тебетей кийип үстүнө түлкүдөн колго тигилген ичик кийип элдин чок ортосуна коюлган узун столдун башында отуруп алып экөөнүн колун кармаштыра:

- Ѕалдарым, кармашкан колуңар ажырабай, өмүр бою бири-бириңерди сыйлап, уучуңар узарып, уул-кыз өстүргөн татыктуу ата-эне болгула, улууну сыйлап, кичүүнү ызаттап, ыймандуу болгула, ылайым бактыңар ашып ташып, толгон а€гыңар бөксөрбөй элдин уул-кызы дедирген ырыстуу үйбүлөдөн болгула! ќомийин, өмүрүңөр узун, өрүшүңөр жайык болсун! - дегенде тургандардын баары бата кылып калды.

ƒенис менен  арина карынын алдында ийиле таазим кылып:

- јйтканыңыз келсин! - дешти жарыша.

 оноктор тойдун шаңын чыгара ырдап бийлеп микрофондун үнү айылды жаңыртып турду. »мараттын иштешкендери да катардан калбай кыз-күйөөгө гүл алып келип анын кубанычын тең бөлүшүп атты.  ыз-күйөөнү узатаарда адегенде јзимкан экөөнү чекесинен сүйүп  аринаны өзү колтуктап келип машинага отургузду. »марат кызын эки бетинен өөп:

- Ѕактың ачылсын, кызым! - деди көзүнө жаш кылгыра, экөө кучакташып ыйлап бир топко турду. јндан кийин ∆амгырбек менен —онунбүбү коштошушту.  урман ƒенистин жанына,  аринанын жанына јкинай отуруп, машина ордунан жылды. јзимкан аларды узата колун булгай жол жээгинде жалгыз тура берди.  арынын оюнда эмне бар экенин ким билсин, калгандар өздөрүнчө тойдун шаан-шөкөтүн улантып даңазалуу тойду көркүнө чыгарып бака-шака болуп жатышты...


“олук окуйм десеңер, алуу шарты биерде >>>



пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞