»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 

¬атсап: +996777329784
—отка +996700329784
емейл: janyzak@mail.ru

 ниги автора јйгүл Ўј–Ў≈Ќ на кыргызском €зыке

јйтылбай калган аруу сезим

 өздөрүнөн кек ойногон Ќурлан улутунуп алып ордунан турду. Ѕолгону күндө жеме угуп, ачуу сөз менен ур-токмокко көнүп да бүткөн жаш бала.  үндүзү жаны тынбай мал артында, үйгө келсе эки чаканы колуна алып дикилдеп булактан суу алып келет, эми көчүгүн басаарда "апасынын" уу тили жаш жүрөгүн ок тешип кеткендей ачыштыра зырп эттире сайып өтөт.

- ∆арыбаган өлүгүңдү көрөйүн десе, жашабай жатып мунун жалкоолугун кантесиң, тур отун алып келе кал, казанга суу жылыт!.

—илкине заарын чачкан —упакан анын жанына жете келип жонго бир чапты.

- јзыр алып келем даЕ.

Ќурлан аны жекире бир карап алып ордунан турду.

- “укумуң куруган жексур, көзүн кара, тим эле жеп ийчүдөй карайт да, каапырдын көзү жаман!

-  өзүм эмне кылып атат? Ѕашка балдарыңызды жумшабайсызбы, кечке эле менЕ - Ёки чаканы колуна алып жөнөп баратып сүйлөп баратты, - ќкууга да бара албай калдым.

- »й өлүгүңдү көрөйүн шүмшүк, окуп кыйратып ийгенсиген, балдарымдын балакетин алгыр. јларга атаандашпай жүр, болбосо башың баш, багалчагың кара таш, каалаган жагыңа кет, каерге барып батаар экенсиң! - —упакан көпкө чейин булкулдап жатты, -  аапырдын көзү жаман, арам тамакты багып башыма түйшүк үйдү, мындай неме түбүндө жакшылык кылбайт!

- Ёмне деп эле какшанып жатасың? - Ѕообек арытан басып келди, - јга көп эле сүйлөй бербесеңчи, бул баланын көзүндө бир шум бар, кийин өчүгүп калып бирди кылып жүрбөсүн?

- Ѕул бала соо эмес, эмитен мойнун толгоп ка€ша айтканын кантесиң? “ууган болбосо капкара жерге кирсин, бооруңду оорутуп багам дебей эле койсоң болот эле го, дагы бири алып кетмек!

- Ѕолду, жаагыңды бас, Ќурлан келатат..

Ёкөө тең үндөбөй калды. Ќурлан чакаларын жерге койуп казанды очокко асты да сууну куйуп, от жагууга киришти. ќтту тутантып койуп бошогон чаканы алып кайра сууга жөнөдү. јртынан карап турган Ѕообек ойго баттыЕ

Ќурландын атасы Ѕообек менен энелеш болчу. Ёкөө эки жакта өсүп, үйлөнгөндө эле катышышкан. јйбек абдан жоош, эч нерсе менен иши жок, өз ишине так жүрүп, калп айтпаган жан. ј€лы экөө ушу Ќурлан төрөлгөндөн кийин ажырашып кетишкен.  ундуз өтө жеңил, көп сүйлөгөн, көп баскан келин болчу. јга јйбектин жооштугу жаккан жок, ал тургай төрөгөн баласы Ќурланды көргүсү келбей жээрип, төрөгөндөн баштап эле: "ћен али жаш эмесминби, эмитен мага баланын эмне кереги бар? јндан көрө каалагандай жашоону тандап алышым керек" деген чечимге келип "ата-апалап" тамтуң басып калган уулун таштап басып кетти. јйбек уулун кучактап үңкүйүп кала берди. Ѕообек аны бир тууганы катары жанына эки бөлмө үй салып киргизип койду. Ёртели-кеч агасынын малына каралашып уулун багып жүрүп а€лынын кетип калганы жандүйнөсүн сыздатып, ичтен сызып жүрүп ооруп калды. јны врачка көрсөткөндө оорунун жараланып өтүшүп кеткени белгилүү болду. Ќурлан үчкө чыкканда јйбек ооруканада жатып көз жумду. Ѕообек үч жашар баланы бирөөгө кор кылгысы келбей өзүнүн беш баласына кошуп багып алды. —упакан аны негедир өз балдарындай көрө албады: "Ўордуу жетим, шүмшүк" деп уруп-согуп, берген ашын жөн бербей каргап-шилеп турчу болду.

Ѕообек аны далай жолу уруп да, сөгүп да койдура албады. Ёс тарта баштаганы Ќурлан өз ата-энем деп сезген адамдардан жылуу сезимди көрө албады. ∆аңы кийим кийгени эсинде жок, ар качан Ѕообектин балдарынын эскисин кийип, алар чалчаңдап жылуу үйдө тамак ичип жатышса Ќурлан малдын астын тазалап, чөп салып, сугарып, баары туруп кеткенден кийин гана жылымык бирдемени шам-шум этип алат да түгөнбөгөн түйшүктүн артынан түшөт. Ѕообек ага жаман айтчу эмес. —упакан жининдей жаман көрүп, уу тилин агыта берчү. Ёсинде калганы - биринчи класска барганда “ынарбектин эски кийимин кийип, китеп баштыгын асынып мектеп босогосун аттаганы. ќшондо бала болсо да: "ћен адам болушум керек, эски кийим менин келечек жолумдун ачылышына себеп болсун, булар мени кордосо бир кезде өчүмдү алышым керек" деген ойдо ой жүгүртүүсү чоң кишидей кадам таштап өзүнө окшоп алгач мектеп босогосун аттаган мотурайган балдардын арасында ойлуу арткы партага отурду. ∆ети-сегиз жаштардагы ата-энелүү балдарда кайдагы ой-санаа - каткырып ойноп, бири-бири менен талашып-тартышып атса Ќурлан томсоруп жарашыктуу кийинген балдар-кыздарды суктана карап: "ћенин ата-энем болсо ушулардай кийинип ойномокмун" деп ойлоп отура берчү.

Ѕообек ага карап кээде:

- ”улум, окууң кандай, жакшы окуп атасыңбы? - деп сурап калат.

- √орький чырак менен окуптур ата, мен свет барда кантип окубайын? ∆үрөгүмдү жылытаар гана адам жок!

јл ушинткенде Ѕообек аны жалт карады. Ќурлан да аны карап турган экен, көздөрүндө өкүнүчтүн, армандын учкуну жанып, теше тиктеп турганын көрүп, жүрөгү болк этип алды: "Ўумдук, баланын көзү мынча неге курч? Ѕул соо көз эмес, негедир кеги бардай.  ой, —упаканды айтайын, көп эле асыла бербесин, "кемчилдин кеги кайтпайт" дечү эле, балдарга же өзүбүзгө зы€ны тийип жүрбөсүн" деп демиге ойлуу отуруп, анан:

- ћен сенин атаңмын, анчалык көңүлүңө ала бербе уулум, сен баарынан кичүүсүң. ќшон үчүн апаң сени көп жумшайт. ќшого да өзүңдү капаланта бербе да? - деп башынан сылай далыга таптады.

- јта, ачыгын айтыңызчы, менин атам сиздин эмнеңиз эле? јнсыз да уккам, өзүңүз айтсаңызЕ - деп Ќурлан аны суроолуу тигиле карады.

-  им айтты, уулум?

-  ачан эле уккам, мен силердин өз балаңар эмесмин, чындыгын айтыңыз!

- ќп-паа, демек билем дечи?

- Ѕаарын билем, эгер өз балаңар болсом башкача болмок.. .

Ќурлан башын жерге сала үнү буулуп отуруп калды.

- ”улум, кулак салып ук эми, чындыкты айтса айтып берейин. —енин атаң јйбек менин энелеш бир тууганым, мени төрөгөндөн кийин атам өлүп калган экен, дал сенин курагыңда элем - Ѕообек Ќурландын ийинине колун койо ойлуу, - јпабыз жаш калыптыр. јкыры мени таштап төркүнүнө кетип а€ктан күйөөгө тийип кеткен экен, ошол бойдон каттабай жүрүп, ооруп калып өлөөрүндө атаңа: "Ѕалам, сен жалгыз болуп калдың, агаң бар, ошону таап аны менен катышып ал, атаң дагы жок, эми мен да минтип кеткени турам, тууган таап албасаң болбойт" деп аты-жөнүмдү, айылды айтып дүйнөдөн өтүптүрЕ

- јнан сизди өзү издеп тапты беле?

- ќоба, издеп келди. үйлөнгөн экен, сен бул жерге келгенден кийин төрөлгөнсүң.

- јтам ооруп өлдү беле?

- ќоруду, доктурга алып барганда "кеч болуп калды" дешти.

- јпамчы, апам кайда?.

 өздөрү жайнаган он эки жаштагы уул бала өзү жөнүндө баарын билгиси келгенин жашырбай дилгирлене кулак төшөп атасын суроолуу карап калды.

- јпаңдын кайда кеткенин билбейм, төркүнү кайдан экенин да уккан эмесмин, бир кеткен бойдон ал кайрылып келген жок.

- јнда ага менин керегим жок экен да, эгер балам десе келип алып кетмекЕ - Ќурлан ындыны өчө улутунуп жиберди, көз кычыктары жашка толо муңканып алды, - јндай энени ойлоп да койбош керек экен даЕ

-  ой уулум, балким ал атаңдын өлгөнүн укпагандыр, укса келмек же колу бошобой жүргөндүрЕ

- Ѕаласы үчүн эне деген баарынан кечет тура, ал тургай чымчык эне да балапаны үчүн өлүмгө да€р турат экен, ал менин төрөлүшүмдү каалаган эмес окшойт?

ќшол тушта Ќурландын көзүнүн жашы эки бети ылдый куйулуп, көкүрөгүнө тамчылап жатты. Ѕообек аны бооруна кысып алып кошо ыйлап отура берди. ”шул учурда экөөнү көргөн —упакан:

- Ёмне болуп кетти, жан этиңен чыккан эмедей кучактап алыпсың, эмне бирдеме болгону кылыптырбы? - деп кергиштей басып келди.

- ќй катын, балада эмне күнөө? Ёкинчи ушуга сүйлөгөнүңдү көрөйүн, оозуңду жырып алам. Ёртең балама бир сыйра кийим алып берем. Ѕыйыл алтынчы класска окуп калды, качанкыга чейин эски кийим киймек эле? - Ѕообек ордунан тура а€лына окура€ карады.

- ќшондо эле кемчилиги толуп укмуш болуп кетеби? “иги “ынарбектин былтыркы кийимдери ошол бойдон эле турат. ќшону кийсе деле өлбөйт, кайдагы акча буга кийим сатып бергидей? - —упакан эрин жиндене карап ажылдаганда ал унчукпай калды, - жетимге жетимдей мамиле, жетимдей кийим-кече гана жарашат. ћындай немени өлтүрбөй багып койсоң төбөңө чыгат!

- Ѕолду эми, жок дегенде китеп капты жаңы сатып берип кой.

- Ёчтеке сатып бере албайм, баары турат, кыйын экен ошолор менен окуп алса деле болот, мээси болсо эски менен чоңойсо, анан көрөбүз да! - —упакан күйөөсүн сүйлөтпөй койду, - јны бүгүн эле көрө калгансыбай кой жайыттан келе электе суу ташыт! - деп басып кетти.

- јпаңа теңелбей эле гой уулум, ажылдаганына отуз жылдан бери түтүп келатам, андан көрө эптеп жакшы окуп чоңойуп алсаң.. .

Ѕообек жер карай үшкүрүп алды. Ќурлан туруп көнүмүш адатынча чакаларды алып сууну көздөй жөнөдү.  айда барса жүрөгүндө —упакандын ачуу тили, заардуу көз карашы. өз балдарына мээрим чачып, айтканын аткарганы көз алдында. ”луу балдары —апарбек менен  умарбек үйлөнүп бала-чакалуу болуп өз алдынча түтүн булатып кетишкен. јлтынбеги чоң окуу жайында окуйт. «ыпар менен “ынар удаа мектепти бүтөйүн деп турушат. Ќурлан алтынчыда окуп калган.  үзгү окуу башталаарына аз калган, үйдө баары чогуу отурушкан. «ыпар бүтүрүүчү класста, “ынар тогузда.

- јта, мен мединститутка тапшырам, - деди «ыпар.

- Өзүң бил уулум, билим алганыңар жакшы эмей, - Ѕообек уулун карады, - ∆азга чейин тиги кысыр калган жылкыны жакшылап баксаң сатып берем.

- ћен дагы окуйм ата, физкультура институтуна барсам деп атам, силер кандай дейсиңер?

“ынарбек да өз ойун айтты эле —упакан:

- Ѕаарың эле окуп-чокуп кетип калсаң атаң экөөбүз эмне болобуз, мал карашканга бириңер калбасаңар жалгыз атаңар каржалып кетет го, чоңойуп алып өзүңөрчө кетип бизди ойлобойт экенсиңер да? - деди.

- ќй апа, Ќурлан турбайбы, атама жардам бербегенде эмне кылат? јндан көрө биз окуп алалы, ошонун арты менен эптеп бизди окутуп койгула да. јл окумак беле, окуп эмне кылат, эптеп а€л алып берип койсоңор силерди багат да? - «ыпар Ќурланга карап көзүн кыса аны шылдыңдагандай күлүп калды. -  айда бармак эле, анын күчүн эмне а€йсыңар?

- ћен да окуйм, отличник болуп жүрүп эчтекеге жарабай калмак белем? - Ќурлан анын кытмыр күлкүсүнө чыдай албай ордунан тура калды, - ћенин дагы максатым бар!

- Ѕай-бай, максатым бар дечи? ќкуш үчүн акча керек, атаңдан калган эчтеке жок болсо эмнеге окуйсуң? - «ыпар аны шылдыңдагандай сурады, - ∆е сени багып чоңойткону аз келгенсип, окутушка биздин ата-энебиз сен үчүн милдеттүүбү?

- ќшо да, эгер биз бакпай койсок эмдигиче өлмөксүң! - “ынар агасын кубаттап койду.

- ”шинтип баккыча бакпай койсо болмок, томсоруп мээрим көрбөй өскүчө өлүп калганым жакшы болчу!

- »йи, өлтүрбөй багып койгон күнөө бизденби?  өтөрүмдү көтөрүп койсоң көчүгүңө тебет деген ушул да.. - —упакан аны акыра€ карады.

- ќкуса окуйт да, апаңардын тилине кирбей Ќурланды бооруңарга тартпайсыңарбы? јтасы менин иним, бир тууган болосуңар, - Ѕообек балдарын нааразы боло карады. - ћени сыйласаңар Ќурланды кодулабагыла!

- ќй ата, кызык экенсиз, кайдагы бир неме келип "бир тууганбыз" десе ошого ишенип иним дейсиз, оокаты өтпөй жөн эле жармашкан бирөө да? - «ыпар атасына жылма€ карады, - —из ишенчээксиз, боорукерсиз, ошон үчүн сырыңызды билген бирөө жөнөтүп жиберген да?

- ”улум, силер биздин маңдайыңарда турганыбыздан минтип баатыр сүйлөп, ата-эне кадырын билбей атасыңар. ћени чоң энем айланып-үйрүлүп бакты, андан ушул мал, дүнүйө калды, өз энемдин өңүн көргөн жокмун. јйбек келгенде гана анын өлгөнүн билдим, чоң энемден укканым бойунча азыркы сүрөтү баарын далилдеп турат, антип менин жүрөгүмдү оорутпагыла! - Ѕообек жер карап отуруп калды.

- ћа-акул эми, атамдын бир тууганы биздин ат кошчубуз болсо болбойбу, кыскасы ат токуп берээрибиз, би€ктан мал багып шаарга акча жөнөтүп тургула иниң экөөң, - «ыпар алаканын ушалай туруп сыртка чыгып кетти.

- јтамын ойуна койсо бүт дүйнө-мүлктү Ќурланга тең шерик кылгысы бар, ушундайда муну айдап жибериш керек! - “ынар жини келе муштумун түйдү.

- —илерге айдатпай эле өзүм кетем! - Ќурлан ордунан октой атылып тура калды, - Ёртелеп эле томолой калдым эч кимим жок, кайда барсаң мамайдын көрү дегендей, өз киндигимди өзүм кесем! ”шунчалык багып койгонуңарга ырахмат! - Ёшиктен чыга жөнөгөндө Ѕообек анын күрмөсүнүн этегинен кармай калды:

- ”улум, мени таштаба, алар үчүн эмес, мен үчүн кайт сөзүңдөн, кетем дебе!?

- јта, мени кармабаңыз, сиз үчүн өлбөсөм бир кайрылып келем!.

Ќурлан кайрыла калып буулуга сүйлөдү.

- ∆ок-жок, уулум, инимдин арбагынын алдында күнөөлүү болбойун, мени таштаба! ћен өзүм сени үйлөнтүп, адам катарына кошууга милдеттүүмүн, кетпе уулум!.

Ѕообек Ќурландын бутунан кучактап жатып алды, ал ыйлап жатты. Ќурлан эңкейип аны өйдө кылды. “ынар менен —упакан экөөнү жактырбай чыгып кетишти.

- —издин пейилиңизге ыраазымын ата, мени эмнеге баары жек көрүшөт, жетим болгонум үчүн мен күнөөлүүмүнбү?.

Ѕообекти кучактап алып боздоп ийди, көз жашы жамгырдай төгүлүп жатты. ќшол көз жаш менен жүрөгүнүн түпкүрүндө арманы, өкүнүчү төгүлүп, кандайдыр бир кек көкүрөгүндө у€лап кимгедир өчөшүп турду. Ѕалалык таза сезиминде бир гана Ѕообектен башкасы ал үчүн душманы сы€ктуу элеЕ

ќшондон кийин «ыпары да, “ынары да кирсе чыкса аны жек көрө карап ичинен атасын андан кызганып кетчү болду. Ёкөө тең чыгып мал карап же чөп чарына жардам берүүнү ойлобой Ќурланга түртө салышат.

Ѕир жолу ал ооруп калды, эти ысып күйүп дөөрүп жатса Ѕообек өзү малына чөп салып кыгын чыгарып жүргөндө «ыпар:

- Ёй турбайсыңбы, атаңдын мураскери, бир аз ооруганга өлбөйсүң. јтаң өлгөндө, апаң таштап кеткенде өлбөй, эми өлмөк белең? - деди буту менен төшөктүн үстүнөн түртө.

- “им гой, арамзаланып жатат да, атам мунун сөзүн сүйлөп койсо менчиктеп алганын кара. ћураскер булбу же бизби, аны көрө жатаарбыз, - “ынар да чыга калып агасына кошулду, - јтам бир кызык киши да, ушуну коргогон.

- ћейли, биз сабакка кеттик. “уруп малга жардам бер, атаңды кыйнабай.

Ёкөө каткыра чыгып кетти. —упакан сырттан өзүнчө каргап-шилеп жатты:

- “узу арамды багып башыбызга балээни үйдүң, бул арамза боор көтөрүп алса куйругун кыпчып басып кетет, жайы келсе малыңды бактым деп талашышы да мүмкүн. Ѕул шүмшүктү ушундайда жогот десе эле болбойт, балдарга зы€ны тийбегендей эле.

- ќй катын, көп сүйлөй бербесеңчи, бала неменин көңүлү ооруп калат. јл дагы бир кезде киши болот, анан ошондо экөөбүз сый көрө турган болсок боло? - Ѕообек а€лына жини келип сүйлөп атып жүрөгүн мыкчый отуруп калды, - —ен мени жеп бүтмөй болдуң го, балдарды тескери үндөгөндөн көрө ынтымактуу болгула дебей.. .

ќнтоп дубалга сүйөнө калып көзүн жумуп алганда —упакан коркуп кетти:

- Ёмне болуп кетти?

- ∆үрөгүмЕ

- ƒоктур чакыртайынбы?

- ∆ок.

- Үйгө алып кирейинчи жүрү. ќй Ќурлан, келчи балам, атаң ооруп калды! - дегенде Ќурлан эптеп туруп келсе Ѕообектин өңү купкуу болуп отурган эле:

- јта, ата дейм, эмне болду? - Ќурлан аны булкулдатып ийди, - “урчу ата, оорубачы атаке? - џйлап жиберди.

- Ѕолду, күйүп кеткенсибей, өлсө өкүрүп алчулары бар. јндан көрө өйдө кыл!.

—упакан аны жактыра бербей чыртылдады. Ёкөө сүйөп үйгө киргизип башына бийик койуп жаткызышты, Ѕообек көптө барып көзүн ачты.

- Ёмне болду мага?

- Ѕир паста ооруп калдың. ƒеги сен ушу жетимдин айынан өлмөй болдуң го, эмне эле буга жан тартасың билбейм, мындай жетимдер азыр самсып жүрөт. өлбөсө бул деле бир кара жанын багат эле, түйшүк тартып ойлонбой эле каалаган жагына кетир десе болбойсуң.

- ƒагы баштадыңбы? - Ѕообек жаны кейий акшы€ карады.

- Өзүңдү а€п жатам, карыганда оорукчан болуп калсаң менин эле шорум, - —упакан кейип, кепчий эшикке чыга качты, - ƒеги өзүң эле билчи!

- јта, ойлонбой эле койуңуз, мейли кийин мени түшүнүшөт, мен алардын сөзүнө терикпейм, ооруп калбаңыз, - Ќурлан анын жанында отуруп чыйрыкканына карабай жалдырап атты, - ћен эми чоңойдум, сизге тоскоолдук кылып балдарыңызга жек көрсөтпөй кетсем кантет?

-  айда, кайда кетесиң кагылайын? өз энем өлөөрдө атайын аманат кылып инимди мага жөнөтсө, андан калган жалгыз ту€кты калкалай албайЕ - Ѕообектин көзүнөн чолок жаш куйулуп кетти, - ћенин көзүмдүн тирүүсүндө сени эч кайда кетирбейм, кудай буйруп бой жетсең өзүңчө энчи берип, үйлөнтүп бөлүп койсом, апамдын аманатынан кутулуп, анан өлсөм арманым жок элеЕ

- јтаке, өлөм дебечи, сизден кийин мага күн жок!.

Ќурлан анын төшүнө башын койуп алып буркурап ийди.

-  етем дебе садага, сени кетирип алып кантип тирүү жүрөм? - Ёкөө бири-бирин сооротуп, бири-бирине жылуу сөз айтып көпкө сүйлөшүп жатышты, - јтаңдын гөрү, а€лымдын жамандыгынан балдарым мени түшүнүшпөй кыйнап атпайбы, болбосо бир туугансыңар да, уулум.

- Ѕилем ата, алар мени тоотушпаса мен аларды сыйлайм, акыры түшүнүшөт.

- Ёсиңден айланайыным десе. јтаң өзү болгондо эмне, жаңы эле таанышып-боорлошуп келатканда өлүп калбадыбы, айла канча, уулум.

 өз кычыктарынан жаш мончоктоп жаздыкка тамды. Ќурлан алсыз сүйлөп жаткан атасынын колун кармалап өзүнүн ооруп жатканын унута ойго батып мелтиреп калганда сырттан —упакандын үнү чыкты:

- Ќурлан, оо-ой Ќурлан, чык бери!

- јзырЕ - јл ордунан козголгондо Ѕообек:

- —ен жатчы балам, этиңдин ысыгы кайта элек экен, мен дурус болуп калдым, - деди эле ал анын эки жагын кымтылап:

- ∆ата бериңиз, мен эле чыгам, - деп акырын жылма€ чыга жөнөдү..

Ѕообек оорукчан болуп кетти, жаз алды менен кысыр калды бээсин сатып, «ыпарды окууга жөнөттү.  ан басымы көтөрүлүп тез-тез төшөккө жатып калат, мындайда —упакандын оозу тынбай какшанып алат. Ќурлан чоңойо баштаганга үнү коңур болуп кыл муруту өсүп, бойу узун, келбеттүү жигитке айланып баратты.

“ынарбек экөө сабакка эки башка чыгышат. “ынарбек мектепке мурун жетип, классташтары менен сүйлөшүп турган. Ќурлан жетип келип классына кире берээрде коридордо сүйлөшүп турган балдарды күлө караган “ынар:

- Ѕул менин кулум, билесиңер да.  улга да билим керек экен, окутуп койсок пайдасы тийер деп ойлойм, - деди көзүн кыса.

- ”кмуш ой, илгери бай-манаптар жалдачу эле, сен укмушсуң го?

- „ын эле, бирок сойуз тараганы мындайлар толуп атпайбы, муну кайдан таап жүрөсүңөр?

- јта-энеси оокаты өтпөй калганда келген, анан баласын таштап жоголушту, - “ынар босогодон классына кирбей же сөз кайрый албай туруп калган Ќурланды карап койду, - ∆акшы болот экен, малың багылуу, үйгө барасың да чалкалап жатасың.

- “ынар, атаңдын бир тууган иниси экен деп укпадым беле? - „етте алардын сөзүн угуп унчукпай турган Ѕектемир аны карап таңгала суроо берди, - Ѕул ошол агаңдын эле баласы эмеспи?

-  айдан, оокаты өтпөй калса эле тууган издей берет да. јтам абдан жоош, боорукер адам, калкалап калды да? - “ынар анын сөзүн жактыра бербей ары басты, -  ыскасы акылың болсо, байлыгыңды кайтарганга, малыңды бакканга ушундай кул жалдап алсаң кандай жакшы, - јртын карап дагы эле турган Ќурланды көрүп, - Ёгер керек болсо муну сага берейин, жумушуңду жасатып ал! - деп койуп жанаша турган класска кирип кетти.

Ќурландын ачуусу келген менен атасын а€п үн деген жок, эрдемсиген агасынын акылы тайкылыгына, адамдык касиетинин пастыгына боору ооруй партага отуруп алып ыйлагысы келди, бирок анын эркектик намысы, жаңыдан өсүп келаткан боз уландын терең түшүнүгү, көптү түшүнө билгени, эркинин бекемдиги токтотту. ќшол убакта жанында отурчу —алый келип:

- Ќурла-ан, кандайсың? - деди отуруп сумкасын койуп жатып.

- ∆акшы, өзүң кандай? - Ќурлан аны көңүлсүз карап саламдашып койду.

 ласстагы улан-кыздар ызы-чуу болуп өздөрүнчө күрү-гүү түшүп ал экөө менен иштери деле болгон жок. јлар сүйлөшүп олтурушту, Ќурлан —алыйды жакшы көрөөр эле. јр дайым сабакты бирге да€рдап, чогуу чыгып жолдон да бүтпөгөн сөздөрү бардай зорго бөлүнүшчү. Ќурлан ага сырын айтпаган менен аны көңүлүндө ага арналган бир-эки сап ыр пайда боло турган.

- Ќурлан, мен тогузду бүтүп эле окууга тапшырмай болдум, кечээ шаардан таежем келип атамдарды көндүрүп кетти, жазында дароо кетем, сен окууга барбайсыңбы?

- —ен кетсең мен ким менен сүйлөшөм, ким менен сырдашам, —алый? - Ќурлан эңкейип кулагына жакындай, - —енсиз мага жаман болот го? - деди жылма€, - ћен азыр окууга баралбайм, “ынар байкем барат, - деди ойлуу.

- јй-иий, экөөбүз тең кетсек болмок, сени окутабы?

- Ѕилбейм —алый, окутабы же окутпайбы, алар билишет.

- ћакул Ќурлан, мен кат жазып турам ээ? - —алый аны жадырай карады.

- —өзсүз жазып тур, ага чейин да көп убакыт бир эмеспи, мезгил көрсөтөт.

- ќй, силер жөн эле укмуштай сырдашып жаткансыңар го, тоскоол болбоймбу?.

јлардын жанына Ўиринкан келип тийише сүйлөдү.

- ∆ашыра турган эч нерсе жок, мен тогузду бүтүп окууга тапшырам, ошону Ќурланга айтып жатам, - —алый курбусун колунан тартып жанына отургузуп өзү Ќурлан жакка жылды. - “аежем күбөлүк менен барып окууга тапшыр дейт, өзү училищада мугалим да.

- „ын элеби, мен барсам деле болобу?

- јнанчы, таежеме айтсам эле киргизип койот, - —алый мактана сүйлөдү, - јл деген кө-өптөрдү окууга киргизип жүрбөйбү?

- јнда мен атамдарга айтам да макул болсо сени менен кетем!.

Ўиринкан дилгирлене кызыгып калганда класс жетекчи кирип, ал өз ордуна жылды.

Ќурлан да “ынардын эмелеги шылдыңынан ооруп турган жүрөгү басылып алаксый сабакка көңүл койо отуруп калды.

ћектептен келатып сабыры суз үйгө баш бакты. јны көрөөрү менен —упакан:

- ”шу сен чилистен боло тургансып эле окуудан калбайсың! јтаң ооруп атканда жардамдашып үйгө каралашсаң боло, - деди.

- јпа, быйыл тогузду бүтөм, экзамен болот, артта калбай барып турушум керек, мына келдим, - деген Ќурлан ички бөлмөгө өтүп кетти.

јл үстүндөгү ушу быйыл гана Ѕообек урушуп-талашып жатып койун сатып алып берген спортивкасы менен ботасын чечип кайра чыкты да, идиш-а€к жакка өттү. ∆аңы эле түшкү оокаттарын ичишип “ынарбекке койуп койгон казандагы тамактан куйуп ичмек болуп жатканда:

- “амак десе өлүп кеткиче жанталашасың, иш дегенде арамзалыгың укмуш. јны “ынарга койгом, чай эле ичип ал, кечинде ичесиң тамакты, - деп —упакан кирип келгенде колундагы чыныны койо койуп ага карай минтти Ќурлан:

-  ачан эле тамакты тойо жеп жыргадым? ƒайым силерден калганын ичип жүрөм го. “ынар байкем бүгүн чай ичип койсун, мен койго кардымды койгузуп алып кете берейин.

“амакты болбой ку€ баштаганда —упакан булкуна жетип келип колундагы идишти жулуп алды:

-  ара муну, арам тамак шүмшүк десе, өлтүрбөй багып койсо тилинин узарганын! " иши арыгын сактаса башың кандайт" деп чын айткан тура илгеркилер. “ур, малды көздөп кайра кел!

- Ѕарбайм, кардымды тойгузмайынча эч жакка барбайм!

- ќм-ей, ой бала, эмне мага ка€ша айтып атасың ы€?.

—упакан ага кыйкырып келип чаап жибермек болгондо колун кармай калды.

- ћен эми кичине бала эмесмин, урбаңыз мени!

- ”рбаганда сени эркелетип төбөмө көтөрүп багайынбы?.

јңкылдап киргенде “ынар кирип келди.

- Ёмне болуп атасыңар?

- »мине болмок эле, бу тукумуң куураган шүмшүк мага тил кайрып атпайбы?

- Ёй, сен ошончолук эле кыйын болуп кеттиңби ы€, өзүңдүн ким экениңди билесиңби, же билгизип койойунбу?.

“ынар Ќурланды омуроолой муштумун түйө урмак болгондо ал аны көкүрөгүнө акырын түрттү:

- ћен өзүмдүн ким экенимди эч кимден сурабайм!.

Ѕойу кыска “ынарбек анын көкүрөккө түрткөнүнө жини келе колун шилтеп калды.

- Өзүңдүн кул экениңди билесиң, кысчу жериңди кысып жүрбөйсүңбү?

- ћен сен үчүн кул болсом өзүм үчүн адаммын, сенин бул сөзүң мени эч качан кемсинтпейт, өзүңдү шылдың кылып атасың, уктуңбу? - Ќурлан анын эки колун карыштырып кармап кыймылдатпай койду, - Ќамысың жок, ошон үчүн мага ушул сөздү айтып жатасың, азыр эки бүктөп коймокмун, атамды а€п, сыйлаганым үчүн сага колумду көтөрбөйм.

Ќурлан анын колун катуу силккенде —упакан экилене кыйкырып кирди:

-  о-оку-уй карангүн, бул бизди өлтүрөт, эл-жу-урт, арачага келе көргүлө! - деп сыртка карай жүгүрүп чыгып баратканда Ѕообек кирип келатып аны кармап калды:

-  удай аткыр десе, ушу балдарды бири-бирине сен душман кылып атасың.  анча айтам, бул да менин балам, көзүм өткүчө кашымда болот, кир үйгө!

-  арачы, “ынарбекти эки бүктөп койом деп атпайбы, качанкыга буга жагынып жүрүп өтөсүң ы€, өз балаңдан да ушу жетим артык болуп кеттиби?

- јкылы жок баладан акылдуу өзгө жакшы, өзүн сыйлаганды билбесе, балаң ошону көрөт да!

- ћен азыр өлтүрөм бул кулду! - “ынарбек жүгүрүп чыгып кетти, - кутурду жугундуга тойуп алып, экинчи сөз кайрыгыс кылбасам!

- ќй катын, алдагы баланы тый, эл-журтка шерменде боло электе.

Ѕообек ушинтип барып дагы жүрөк тушун мыкчый отура калды. Ќурлан сүйөй калып:

- јта, атаке, эмне болду? - деп аны менен алышып калганда колуна сойул көтөрүп кирген “ынарбек шилтеп калды эле Ќурлан дүп эте кулап кетти.

Ѕообек оозун араң кыбыратып:

- ∆еди-иңЕ - деген бойдон сулк жатып калды.

Ёкөө эки жерде жатып калганын көрүп —упакан айгай салып бакырып, күйөөсүн жулкулдатып жатты. “ынарбек эмне болгонуна көзү жетпей делдейе ордунан жылбай туруп калганда коңшулары кирип келишти. Ќурландын башынан кан жайылып эс учун билбей жатат, а€лдар эки-экиден Ѕообек менен Ќурланды көтөрүп жаткырышты. Ќурланды дароо ооруканага алып кетти. Ѕообектин денеси муздап, жүрөгү сокпой калган. «аматта эл чогулуп жайын алып койушту. —упакан дале Ќурланды каргап-шилеп сүйлөнүп атты:

-  айдан да бу шүмшүк келди? ”шунун айынан эле жүрөгү оорукчан болуп калбадыбы, ажалына жаралган тура, куу жетим!

- ќй —упакан, Ќурлан абыдан акылдуу бала эмеспи, ал сага эмне кылды? Ѕотом, жайы-кышы ички-тышкы жумушту ошол эле жасап жүргөнүн көрөм сербейип, - Ёшиктен коңшусу „ырман аны сүйө бербей кагып калды, - јны Ѕообек байке өзү да жакшы көрчү.

- ќшо жакшы көргөнүнүн азабынан ушу болду да, өз балдарынан ушу шүмшүктү артык көрүп жүрүп, - —упакан үңүлдөп ыйлап да, сүйлөп да жатты.

- ќбуң менен болсоң, сен энесиң да. ”шу балдарды бир туугандай кылып бөлүп-жарбай эле тарби€ласаң кызматын бир кезде көрөт элең, сенде да бар, өз балаңды андан бөлүп карапЕ - дешип аны сүйлөтпөй койушту көбү.

јргасыз үн дебей күйөөсүнүн тажы€сына балдары менен төркүндөрүн чакыртмакка кабарчы жөнөттү. “ынарбек эмне кылаар айласын таппай ыйлап турду, классташтары угуп келип калган экен, башын көтөрө албай отурганда бири:

- Ќурландын абалы да оор экен, кара кушка тийип жарылып кетиптир дейт, кан да кетип калса керек? - деди.

- Ёмне, өлүп калышы мүмкүн дейби? - “ынарбек ага үрпөйө карады.

- ќшондой го, азырынча эсине келе элек дейт.

- Өлүп калса эмне болот? - “ынарбек коркуп турганын билдире досторун карады. - ћени камап койобу?

- Ёгер сенин чапканыңды билсе соттоп ийиши мүмкүн, андан көрө жыгылып кетти дегениңер туура болоорЕ

- „ын эле, өзү жыгылды дейлиби? - јйласы кете жанындагыларды тегерете карады.

- ƒосум, Ќурлан абдан жакшы бала болчу, сен бекер кылдың. јндан көрө атамдын жүрөгү кармап жыгылганын көрүп жүгүрүп келатып жыгылып кетти деп көрсөтмө берип кой, - деди бири.

јңгыча ызы-чуу түшүп, келин-уулдары келип калышты. Үч күндөн кийин жайына узатып болуп анан улуусу —апарбек,  умарбек, јлтынбек үчөө ооруканага барып Ќурландын ал-абалын билмек болду эле, —упакан:

- ќшо жубарымбекти көрбөй эле койгула, өлмөк беле? јндан көрө жетилигин өткөргөнгө камына бергиле! - деди эле, —апарбек апасына катуу айта албай:

-  ызыксыз апа, анда эмне күнөө, атамдын толгон бир туугандары бар беле? ∆алгыз инисинин баласын биз карабаганда ким карайт? јтамын кадыры үчүн да аны биз бутуна тургузушубуз керек! - деп басып кетти.

—упакан дагы бирдеме демек болду эле оозун таптап барып токтоп калды. «ыпар менен “ынарбек бири-бирин карап байкелеринен тартынып кала беришти. Ёгер бир сөз чыкса иш дагы ырбаарынан коркуп “ынарбек өзү да эки көзү эшиктен өтүп: " ачан милийса келип мени алып кетет?" деп бүрүшүп бүтүп калган.  олунан келсе өлтүрүп койгусу келет, бирок кичүү болсо да ага алы жетпесин сезип ичтен өкүнүп жүрдү: "ћен ошондой бойлуу болгонумдабы көрсөтөт элем, байкемдер билбей турган болсун, өлбөй келсе, баары бир өзүм өлтүрөм" деп кыжынганын койо элек, ага кошумча болуп «ыпар аны көкүтүп жатты:

-  ызык экенсиң, аны үйгө камап алып өлөөрчө сабап туруп эч кимге көрсөтпөй жаткырып койобуз, бирөө сураса ооруп атат дейбиз, тамак бербей койсок өзү эле өлөт, - ал инисине шыбырады байкелери жокто.

-  өгаласын көрсө баары бир бизден көрөт да?

- јнда сабап, өлөсөлүү кылып түндөп талаага алпарып таштап койобуз.

- ќшентсек билинбей калабы?.

Ёкөө Ќурланды эптеп жок кылууну ойлоп жатканда ооруканага кеткен —апарбектер келип калды.

- Ѕаланын абал оор, катуу келтек тийген деди врач, шал болуп калышы да мүмкүн дейт, - —апарбек кейий дасторкон четине отуруп жатып кейий кетти, - Ўаарга ала кетип жакшылап каратпасак болчудай эмес.

- јны эмне кыласың шаарга жүк кылып? “им кой, өлбөсө эптеп жашаар.. .

—упакан дале уулунун сөзүнө макул болбой күңк этти.

- јпа, ушу кы€лыңыз качан калат деги? Ќурланды үч жашынан бери бактың, өз балаңдай эле болуп калды го? Ёне көрбөсө, бир бечараны эле эмне мынча жектейсиңер? Ѕирөө чапкан деп атат, балдарыңдын бири аны урган жок беле?.

 умарбек апасын карай сурап калды. јнткени аларга “ынарбектин чаап ийгенин эч ким айткан эмес, —упакан эле жыгылып кетиптир деп койгон. Ѕайкелеринин сөзүн уккан сайын “ынарбектин башы шылкыйып өйдө боло албады.

- Ѕотом, «ыпар Ѕишкекте окуп жүрсө, “ынар урмак беле, өзү эле атаңын ооруп калганын көрүп шашып келе жатып чалкасынан жыгылыптыр, - —упакан сөз бере койбоду.

- ћейли анда, дагы эки-үч күн күтөлү да, жакшы боло албаса  умарбек экөөбүз алып кетели, мындай абалда таштап кеткен болбойт.

- ќоба, алып кетпесек бөөдө майып болуп калат, кантсе да атамдын бир тууганы, -  умарбек агасына карады.

—упакан эчтеке дей албады, балдарынын Ќурланга боору ооруганына жини келген менен, сыртына чыгаралбай үнсүз гана угуп отурду. јлар ооруканага барып керектүү дары-дармектерин да€рдап берип жакшылап дайындап калганда врач аларга:

- Ѕиз да колубуздан келгенин жасадык, буйруса иниңер жакшы болуп кетет, эмгегибиз текке кетпей оорулуу сакайып кетсе биздин дагы кубанчыбыз эмеспи, жакында өзүнө келип калат, - деди.

- „оң ыракмат аксакал, сиз канчалык аракет кылсаңыз биз эмне керек болсо таап беребиз.

- ∆акшы, өзүңөр билесиңер бизде ушу дары-дармектер жетишсиз, болбосо өз ишин так, таза жасаган врачтар бар.

- ќшондой эле болсун!  өзүн ачып сүйлөп калса биз кете берели, апамдар кабар алып турушат.

 умарбек менен —апарбек врачка ыраазылыгын билдире жылуу коштошуп үйүнө кетишти. јйткандай эле Ќурлан эки күндөн кийин көзүн ачып, адегенде эле атасы Ѕообекти сурады, жанында —апарбек отурган.

- јта, атам кана?

- “ынчтан Ќурлан, атам жакшы. өзүңдү кара иним, жети күндөн бери биз сени карап атабыз.

—апарбек аны башынан сылай чекесинен өптү.

- ќорубай калдыбы?

- ∆окЕ.

—апарбек ага эмне дээрин билбей врачты карады.

- —енин абалың оор, көп сүйлөп кейигенге болбойт, эс ал.

¬рач дагы аны тынчтандырды. Ќурлан башынын ооруп турганын сезди, көзүн жумуп эмне болгонун эстөөгө аракет кылып жатты, бирок оңдуу эч нерсени ойлой албай жата берди. Өнтөлөп тамак берүүгө аракет кылган менен болбоду. Ѕаары кетип жалгыз калгандан кийин ойлонуп жатып ажайып түш көргөндөй элес-булас оку€лар көз алдынан өтө баштады. “ынарбек аны башка чаап жибергенде эстен танып жыгылып баратканын эстеди. ќшол замат ал ылдый көздөй туңгуйукка түшүп баратты, бир кезде караңгылыктан чыгып кооз талаага туш болду, как эткен карга, кук эткен кузгун жок ээн талаада жалгыз элеңдей басып баратса алды жактан апаппак кийинген адамдар көрүндү. Ќурлан аларга барып сүйлөшмөк болгон менен бири да ага көңүл бурбады, анын үнүн укпагандай каалгып ары-бери басып жүрүшөт. јргасы кеткен Ќурлан андан ары баратса бир топ адамдар жүрөт, анын арасында атасы Ѕообек да бар экен: "јта, сен ка€кта жүрөсүң, издеп таппай жүрбөйүнбү?" деди эле, ал: "”улум, сен мени издеп убара болбо, көрдүңбү мен инимди, апам менен чоң эне-чоң атамды таап алдым. јлар а€бай күтүптүр, эми мен булар менен болом, сен кет!" деди жүзүн буруп ары басып. јл басып бараткандай болгон менен буту жерге тийбей каалгып кетип жатты. Ќурлан анын артынан жүгүрүп: "јта-аа, мен сени менен барайынчы, ала кетиңизчи, атамды мен да көрөйүнчү!" деп кыйкырды эле, Ѕообек токтой калып: "—ен азыр би€кка келгенге болбойт, атаң тигинде турат, жолугуп бат кетишиң керек, убактың бүтүп калбасын, тез кет уулум" деп ары жакка барып бирөөнү жөнөткөндөй болду. Ѕир убакта узун бойлуу, дал өзүнө окшогон адам ага жакын келбей ары жүрүп алды да: "”улум, сенин алдыңда татаал жол башталганы турат, ачууга алдырба, өзүңдү-өзүң өлүмгө салып бербе. ћен сага жардам бере албайм, алсызмын, аргам жок. Ёгер туура жүрсөң алдыңда жаркыраган жашоо, шайтанга азгырылсаң кара туман каптаган каргашалуу күнгө кабыласың, сен мына буга кирбе!" деп колундагы картанын жети каргасын көрсөтүп: "Ѕул сен үчүн өлүм картасы" деп кулагына кайра-кайра жаңырып маңдайында турган атасынын кайда кеткенин таппай "ата-аа!" деп бакырып жатканда анын жанына ак сакалы жайкалган кары€ пайда болуп: "“ур балам, тагдырыңдан качып кете албайсың, кайгырбай жашоодон буйруганын ала бер, кандай болгон күндө да өлбөгөн жан болбойт бул карта адегенде сенин кадырыңды арттырып байлыкка тундурат, андан кийинкиси пешенеңден. “ур, мына бул туйуктан өтүп кет, тез кет!" деди да көздөн кайым болду.  өрсө кичинекей эле арыктын нугундай жер экен аттадыбы же секирдиби эсинде жок.  өзүн ачса жанында —апарбектер турган экен..

”шуларды ойлонуп атып: "јтам менен бирге жүрсө анда Ѕообек атам да өлгөн тура, кантип?" деп ыйлап жатты: "Өлгөн киши менен жүргөн киши соо болбойт. —ени шашпа, “ынарбек, эгер силер жакшы болсоңор атам өлмөк эмес, силер гана өлтүрдүңөр, мен сага көрсөтөм" деп солуктап ыйлап жатканда —апарбек,  умарбек, јлтынбек үчөө а€лдары менен тамак-аш көтөрүп кирип келишти. јнын ыйлап жатканын көрүп —апарбек шашып калды:

- Ќурлан, сен чоң жигитсиң да, ушунчалык жакшы болуп калганыңа мына баарыбыз кубанып биз келдик, эмнеге ыйлап жатасың?

- Ёмнеге тирүү калдым? јтам мага болушам деп ооруп калды, мунун баарына “ынарбек байкем күнөөлүү. јтам жакшы деп калп айтыңар, ал өлгөнүн мен билем, ал менин атам, чоң апамдар менен чогуу жүрөт, мен көрдүм!.

Ќурлан солуктап атып муну айтканда јсылкүл жанына келип:

-  ой антпе, сен аны кайдан көрдүң? - деп башынан сылап өөп калды, - ∆акшы болуп кетишиң үчүн антип ар кайсыны ойлоно бербечи, ээ?

- јнан эмне калп айтасыңар, атам өлүп калганын жашырдыңар?!.

Ќурлан јсылкүлдү мойнунан кучактап ыйлап жатты.

- —ени жакшы айыгып алсын деп атпайлыбы, ооруп калба, ыйлабачы!.

јсылкүл да аны кучактап алып, баары аны тегеректеп сооротуп жатышты. ”шул саатта ал буларга ичинен ыраазы болуп турду, ого бетер эреркеп:

- ћени “ынарбек келтек менен чаппаса атам өлбөйт болчу. Ёмнеге мени апам жаман көрөт? “ынарбек байкем менен «ыпар байкем дагы урушат, мени кордошот, "кулсуң" деп шылдыңдашат, - дегенде јлтынбек:

- Ёмне дейсиң, сени ошентишеби? - деп таңгала сурап калды.

- јр дайым ошентип шылдыңдап, мектепке да у€т кылышат, мен унчукпайм.

- —ен ага капа болбо, денсоолугуң жакшы болуп кетсе шаарга алып кетебиз.

- “им гой, аларды биз тарби€лап койобуз.

- ”€т эмеспи, атам байкуштун жүрөгүн оорутушуп жаман кылган экен.

- ћен аны эч кимге айткан эмесмин, атамды а€чумун.

Ќурлан көпкө чейин солуктап ыйлап жатып анан эс алды, алып келген тамактарынан аздап ичирип көңүлүн көтөрүп кетишти. —апарбек кабагы карыш түшүп үйгө киргенде —упакан андан бир нерсе билүүгө дилгирлене сурап калды, ал ойунда Ќурландан жаман кабар угам деп ойлоп турган:

- Ёмне болду балам, Ќурлан бери карай турганбы?

- ∆ок, ал бери карабай турган, чырагыңарга май тамдыбы? Ѕалдарыңды кой деп койбой тырмактай немени душман көрүп эмне кылганыңар, ошол өлсө эле табаңар канып жаныңар жай ала түшөбү? - —апарбек апасына жиндене карады. -  ана жанагы эси жок эки балаң?

-  апырай, мен эмне кылдым, бооруңарды көтөрүп үйлөнүп, жайланып алгандан кийин эненин кадырына түкүрүп койбой кайдагы бир жетимченин сөзүн сүйлөйсүңөр да?.

—упакан уулуна жүзүн үйрүй ары карап кетти.

- јкыл-насаат айтып, алысты алыс, жакынды жакын деп бириктиргендин ордуна жетим деп Ќурланды өгөйлөтүп балдарыңды ага тукурганыңыз жакшыбы? ∆етим болсо биз турабыз, ал биздин бир боорубуз!

- ќоба, бир тууганга жыргадыңар, эмне кылсаңар өзүңөр билгилечи.

—упакан силкине баласынын сөзүн жактырбай чыгып кеткенде —апарбектин а€лы акырын анын артынан кошо чыкты, өзүнчө сүйлөнүп, булкулдап жаткан кайненесинин жанына барып бир аз турду да:

- јпа, балдарыңызга капа болбоңуз, ырас эле Ќурлан азыр бала да, анын үстүнө өлбөгөн адам болбойт, атасы өлбөгөндө ал дагы өзү менен өзү болмок. ∆ашында колуңузда чоңойду, балдарыңыздай эле болуп калбадыбы? - деди аста, жумшак сүйлөп.

- Ѕала болбой жерге кирсин, дегеле жылдызы жок, ошону көргүм келбейт.

—упакан келинин карагысы келбей ары карап туруп айтты.

-  ойчу апа, сиз энесиз да, эненин жүрөгүндөй мээримдүү, сезимтал нерсе жок дүйнөдө. Ќурланга энелик мээрим бере албасаңыз дагы бооруңузга тартканыңыз жакшы го?

- ƒегеле акылман болуп чыга каласыңар да, мага акыл айтканды ким койуптур силерге?.

—упакан келинин жаман көрө карап койуп нары басып кетти. јсылкүл унчукпай үйгө кирди. ќшол бойдон эч кимиси үндөбөдү. Ѕеш-алты күндөн кийин Ќурланды чыгарып келишип түлөө өткөрүп койуп "жумуштарыбыздан кечигип калдык" деп бир-бирден кете башташты. Ёң акырында —апарбек улуусу катары апасы менен эки инисин, Ќурланды маңдайына койуп алып аркы-беркини айтып отурду.

- јпа, эми Ќурланды жакшы карагыла, абыдан жакшы боло элек, ооруп калбасын. Ѕиздин акыл кошчубуз да, тирегибиз, өбөк-жөлөгүбүз да өзүңүзсүз, атам бир топ эңшерип кетти, айла жокЕ - Ѕир азга түнөрө туруп калды, - —илер экинчи дагы Ќурланды "кул" деп кемсинтсеңер бир туугандыктан кечип, мени агам деп эсептебей эле койгула! - деп эки инисине карады.

- Ѕолуптур балам, ага эмне демек элек, өзү деле мектепти бүтсө биерге турбайт, окуп-чокуп кетет да.

—упакан эртерээк эле кетсе экен дегендей уулуна шыпылдай калды.

- ∆умуштан калдым, эми биз дагы кетели.

—апарбек ордунан турду. ƒа€рданып машинасына отуруп жатканда Ќурлан аны кучактап алып ыйлап калды. јсылкүл кайненеси менен жаркылдай коштошуп, Ќурланды өөп, жөнөп кетишти. Ќурлан агаларына ичинен ыраазы болуп турду. “ынарбек менен «ыпар үндөгөн жок, бирок алардын аны тууган катары кабыл алууга кудурети жетмек эмес. “үшүнүктөрү таптакыр башкача эле. „огуу бир дасторкондо отурушпайт. Ќурлан жаңы келип отурганда эле экөө туруп кетишет.

”бакыт жетип «ыпар шаарга кетип үчөө калды. ∆аз келип малдарын тоого кетирип жер айдоого киришишти. Ќурлан сабагына барып, кайра талаага айдоодо жүрүп абдан кыйналып кетти. “ынарбек болсо экзаменди шылтоо кылып кол-кабыш кылууга барбады. ∆азгы түйшүктүн баары бүтүп жандары жай алып “ынарбек шаарга окууга кеткенде —апарбек бир уулу менен кызын жөнөттү. јлар —упакандын колуна кол, бутуна бут болуп оңуп эле калды. Ќурлан ошол кезде негедир өзүнчө жандүйнөсү жай албай буулугуп, жалгыздап басууну адат кылып өмүрүндө бир ачылыш болчудай жүрөгү бир нерсени сезе эч ким менен иши жоктой жүрө берген адат тапты.

ќшол күнү дагы көчө бойлой ойлуу келаткан, алдынан чыга калган —алый:

- Ќурлан, кандайсың? - деп калды.

- ∆акшы.

- ћен атайы сага жолукканы бараткан элем, бүгүн бошсуңбу?

- Ёмне болду?

- ћенин шаардан келген досум бар, анын бүгүн туулган күнү, чогуу барып келбейлиби?

-  ызык, сен аны тааныйсың, мен тааныбайм да? - Ќурлан аны көңүлсүз карады.

- јл менин курбум, ошондуктан мен өзүм каалаганды ээрчитип барам, - —алый аны сыпайы карап койду, - ∆е мени менен баргың келбейби?

- ћакул, барса барабыз.

- јнда кечки алтыларда ушул жерден күтөм! - деп койуп —алый жүгүрүп кетти.

—алый экөөнүн мамилеси бала кезден жакшы. Ќурлан ага анча көңүл бөлбөсө да ал аны өзүнө каратууга аракеттене берчү, өзү бир үйдүн жалгыз кызы. Ѕолжогон убакта Ќурлан кийинип алып чыга берээрде —упакан:

-  айда жөнөдүң? - деп калды.

- јзыр келем.

јшыкча сөз айтпай жөнөп кетээрде —упакан ажылдап кирди:

- ”шуну бооруна тартабыз дешет! јдам болмок беле, кичине боор көтөрүп алса артын карабай басып кетет!

- јпа, классташтарым чакырып жатса барбайымбы?.

Ќурлан ушинтти да кете берди.  елсе —алый аны чыдамсыздык менен күтүп турган экен, ал болушунча жасанып колуна үйдө өскөн гүлдөн тутам кылып алып алыптыр.  өздөрү жайнаган, эки бетинин оту анардай кыпкызыл, он алтыларга келген тал чыбыктай секелек кыз Ќурландын жүрөгүн ойгото алмак эмес. јнын жүрөгү муз болуп тоңуп, эки а€ктуу адамдардан көңүлү калып, жаш жүрөгү көңүл эргиткен сулуу табигаттын жан-жаныбарга тирүүлүктүн кымбат белеги болгон өмүр тартуулаган жарыкчылыктан да тажап бүткөндөй суз гана учурашып, экөө катар басып айылдын орто чениндеги заңгырата салынган кабат үйгө жетип келишти. јл жерде алардан мурда келген жаштар бар эле, —алый көрүп эле учурашып калды. Ќурлан тааныбаган да үч-төрт кыз менен уландар да жүрөт. „огуу таанышып короонун эшигинде туруп калышканда ичтен узун бойлуу татынакай кыз келип калды. —алый менен өбүшө калып, анан тургандарга:

- Ёмнеге бул жерде турасыңар балдар?  иргиле үйгө, биз күтүп жатпайбызбы? - деп баарын айланта карап жылмайып койгондо Ќурлан экөөнүн көздөрү бири-бирине кадала түшүп негедир жүрөгү зырп этип айды: "—улуу кыз экен" деп койду өз ойунда. ∆ашоонун ысык-суугун али сезише элек кыз-уландар шатыра-шатман көңүлдүү отурушту. Ќурландын эки көзү  айыркүлдө болуп отурганын байкаган —алый аны акырын түртүп койду:

- Ќурлан? эмнеге көңүлүң жок? јнсыз деле эки жылдан кийин ар кимибиз ар кайсы жакка кетип көрүшпөй калабыз, бүгүн жакшылап отурчу.

- ∆акшы эле отурам, - деген менен, Ќурландын эки көзү дале  айыргүлдө эле. јнын жылмайганы, күлүп сүйлөп жатканы, чачтарынын далысына төгүлүп, маңдай чачтары улам көзүнө түшүп кетсе серпий калганы өзүнө жарашып, колунан келсе ар бир кыймылын карегине катып алгысы келгендей телмирип отуруп: "Ѕул байдын кызы болсо мендей жетимди карамак беле?  ой, андан көрө өз жолум менен болгонум туурадыр, али жаш эмесминби" деп карегин андан тартып алды. ќшол кезде  айыргүл:

- Ѕалдар, азыр бийлейбиз, - деп музыканы койуп бийлей баштады.

-  айыргүл, азаматсың! - деди уландардын бири, - кантсе да шаардыксың да?

- ћенин досум ушундай бир ажайып кыз дейсиң, өзү шаардык эмес, ушул жерде чоңойгон, атасынын кызматына байланыштуу шаарда жашап, окуп калган! - —алый туруп барып  айыргүлдү кучактап өөп, анан бийге кирди.

јлар бийлеп калганда улан-кыздар дагы жапырт туруп бийлеп күлкүлөрү үйдү көтөрүп шарактап жатышты. Ќурлан отурган ордунда аларды жылма€ карап турганда  айыргүл аны жалт карап көздөрү күлүңдөй:

- Ѕу мырза неге бийлебейт, мындайда көңүлдү чөгөрүп отуруу жаштарга жарашпайт го? - деп —алыйды карап койгондо ал жетип барып аны колдон ала тургузуп келди:

- Ёмнеге бийлебейт, Ќурлан бийлегенде баарыбызды таң калтырып койот!

-  им билет, ушундай күндөрү маанайды көтөрбөсө качанЕ

-  ыздар, капа болбогула, мен бийге жокмун, - Ќурлан  айыргүлдү жал-жал карап туруп калды.

јнын кысынып турганын байкаган кыз:

- «аматта үйрөтүп койобуз, бүгүн мен он алтыга толуп олтурам, менин туулган күнүмдө көңүлдүү отурганыңарды каалайм! - деп Ќурланды колдон ала бир колун өзүнүн белине алып барып, бир колун ийнине койду да тегерене бийлеп кирди.

Ќурлан кыздын назик үнүнөн, жумшак аппак колдорунан, күлмүңдөгөн көздөрүнөн жалтайлап мууну билинээр-билинбес калтырай чекесинен майда тер чыбырчыктай кошо бийлеп жатты. ”шул кезде —алый аны кызганып кетти көрүнөт:

- ќй экөөңөрдүн бойуңар да бирдей экен, тим эле жарашып калат экенсиңер! - деп жанындагы улан менен бийлеп кирди, улам тигилерди карап койот.

Ѕир аз көнө түшкөнгө Ќурлан кыз илебине кумарлана ага ыктай жеңил гана эки колу кыздын белинен коомай кармап акырын:

-  айыргүл, көпкө болосуңбу? - деп сурады.

- ќоба, каникул бүткөнчө.

- ∆акшы, жолугуп турсак болобу?

- Ёмнеге? -  ыз андан билип турса да, жүрөгү аны өзүнө энчиктеген сымал пейилинен жактырып турса да сурап койду.

- ћм. ∆өн эле, жолугуп сүйлөшүп турсак дейм да.

- ћакул, үйдө чоң-энем менен чоң-атам эле бар, түз эле келе берсең болот.

- јлар эчтеке дебейби, баса жигитиң барбы?

- ∆ок, алар унчукпайт, сен келсең үйдө отуруп кино көрөбүз, мен сага компьютер үйрөтөм, макулбу?

- Ѕолуптур.

Ќурлан жүрөгү элеп-желеп боло ушул мүнөттөрдө ажайып кооз дүйнөнүн кереметин сезгендей толкунданып турду, айланасын мурда көрүп же туйбаган башка дүйнө курчап алгандай кыз жанында өзүн эң бактылуу сезип жатты. Ёкөө жай музыканын ыргагы менен бийлеп жатышканда баары каткырып ийгенде чоочуп кетип бир-биринен бөлүнө жаштарды караса алар отуруп алып —алый музыканы эбак токтотуп койгон экен, алар жөн эле баарын унуткандай термелип жатышыптыр:

- ќх-хо, бул кыз-жигит болбойт го ы€, көрдүңөрбү музыкасы жок деле ыргалып жатканын? ƒеги силер кайда жүрөсүңөр, чексиз ааламдын бир четинде учуп жүргөн жоксуңарбы? - —алый аларды шакылдай тамашалаган менен ич күйдүлүгүн билдирбеске аракет кылып күлө карады, - Ѕир көргөндө сүйүшүп калгандан соосуңарбы?

-  ойсоң —алый, кантип эле, жакшылап таанышып алдык, анын эмнеси бар? -  айыргүл эки бети кызара отура калды.

- Ѕолсо эмне экен, сүйүшсө сүйүшөт да! - —алтанат аны жактырбай карады, - ∆е эмне, Ќурланга кызганып жатасыңбы?

- ќшондой го, болбосоЕ - дешип бири-бирин тамашалап отурганда сырттан тамак көтөрүп эки келин кирип кайра чыгып кетти.

 өпкө отуруп тамактанышып, ыр кесе уйуштуруп түнү бойу шаңдуу кече уланды. “аң ата тарап, Ќурлан үйгө кирип жатып алды. Ёртең менен эрте турган —упакан ал жаткан бөлмөгө баш багып:

- Ѕала эмес эле балээ болдуң го, ушинтип жүрүп бирди көрбөгөндөй элең? - деп какшанып калды.

- јпа, теңтуштарым менен жүрсөм да болбойбу?

- “еңтуш деп.. —ага теңтушту ким койуптур, күндөп-түндөп жүрүп азап тарттырып бир балээнин үстүнөн чыгып жүрбө? " азы-картасын артасың, бир азабын тартаарсың" дегендей, биртике малга зы€н кылбагай элең?

-  оркконуңуз, мал-салыңыз өзүңүзгө буйрусун.

”йкусу ачылып кеткен Ќурлан төшөктү чүмкөнө жамынып алып ызаланып алды: "Ёмне деген а€л, кичинемден колунда өсүп келатам, бир жолу мээр салбады го" ойлонуп көпкө жатты да  айыргүлдү ойлоп ыргып турду: "∆олугуп келейинчи". јл сыртка чыкты да жуунуп алып көчөгө чыгып кетти. “аң зааркы тамагын ичпей кетип жатса, аңдып тургандай —алый чыга калды.

- ќой Ќурлан, кайда жөнөдүң?

- ћындай элеЕ - јл  айыргүлгө баратканын жашырып тайсалдай түштү.

- Ќурла-ан, сен жашырбай эле кой, мен билем кайда баратканыңды, - —алый каткырып күлүп калды, - Ўаардык кыздар бойонуп алса көзүңөргө периштедей көрүнөт экен, жаныңдагы кыздарды көрбөй бир көргөн кызга тузга үйүлгөн малдай жабышарыңарды жакшы билем.  айыргүлгө биздин айылдын балдары бүт ашык болуп калганын көрүп турам!

- —алый, сенин көзүң ачылайын деп калган го, бирок чындыкты эмес жалганды көрөт экенсиң, - Ќурлан дагы күлүп, уурусу кармалгандай кайсактап калды.

- јктанбай эле кой, андан көрө мен сага чындыкты айтып берейинби? - —алый ага маанилүү сөз айтчудай эки жагын каранып шыбырап койду, - Ѕилесиңби ал мага сен жөнүндө айтып берген түндө эле.

- Ёмне деп?

- ћм, тиги-и сени жактырбайм деп, ал тургай анын ата-энеси шаардан а€бай бай бизнесмендин баласына кудалап койуптур.

-  ойчу? - Ќурлан ага чын дилинен ишенип кызыга карады, -  им айтты?

- Өзү.

- „ынбы?

- Ёмне, мен сага калп айтып жүрдүм беле?

- ∆ок-жокЕ - Ќурлан эмне кылаарын билбей ойлонуп туруп калды.

- —ен аны сүйүп калгансың го?

- —үйүү деген эмне? - Ќурлан ага сынай карап, жылма€ күлүп койду, - “еңтушпуз, жолугуп сырдашсак болбойбу? —ен экөөбүз кечээтен бери ушул жерден сүйлөшкөндөй жолугуп калып жатабыз, муну бирөөлөр сүйүү деп ойлойбу?

-  ойсоңчу, биз классташпыз да?

- Ёмне экен, баары бир, элди билесиң го, дароо ушак кылып жиберишет.

- јндай болбойт, мен андайга жол бербейм!

- ћейли эми, өзүң сүйүүнү билбей туруп сүйүү жөнүндө сүйлөбөй жүр да.

- Ѕолуптур эми, кайда жөнөгөнүңдү айтпайсыңбы?

- ”шундай эле, зериккенимден чыккам.

Ёкөө бир азга туруп анан бөлүнүп кетти. —алый: "„ын эле мен сүйүүнү билемби? өзүм эчтеке түшүнбөй туруп бирөөнү кызганып койом да, балким мен аны сүйбөйм, бирге отуруп чогуу окуганга жакшы көрөт чыгаармын, анын жетимдигин а€рмын. ќшого эле аны башкалардан кызгана берсем керек" деп өзүнчө ойлуу үйүн карай жөнөдү.

Ќурлан өз ойу менен алек: "ƒемек  айыргүлгө баруунун кереги жок. Ёгер чын эле кудалап койгон болсо ашыкча жүк болуунун, жөнү жок сүйүүмдү таңуулагандын мааниси жок.  ой, өз жолум менен болойун, мендей төрт тарабы кыбыла болгон тоголок жетимди кайсы кыз сүймөк, ким кызын бере коймок эле" деп жолдогу таштарды тээп койуп кардынын ачканына кайыл болуп, үйгө барса эле уу сөздөрдү угаарына зээни кейип кетип баратса жолунан јртур жолугуп калды:

- ќ жигит кандай? Ѕу сен чоң жигит болуп калыпсың го, сени өзүм тарби€лайт экемин буйруса, - деп кол суна учурашып сөз бербей сүйлөп жатты.

- ∆акшы-жакшы, байке, өзүңүз кандайсыз?

- Ѕаары окей. Ѕаса иним, сен азыр мени менен барасың, байкеңдин ойунун көрүп бир ырахатка батчы!

-  айда, кандай ойун?

- ќй кокуй десе, менин ойунчулардын көзүрү экенимди билбейсиңби? - јртур, эки жагын каранып көзүн кысып койду, - „ш-ш, эгер биздин сөзүбүздү жанагы кызыл шапкелер угуп калса балээ башталат, ансыз дагы артымдан аңдып аныгын биле албай зорго жүрүшөт.

- Ёмнеге аңдышат? - Ќурлан ага түшүнө бербей таңдана карады.

- Ёэ иним, эмнени билесиң? јкеңдин бир өнөрүн үйрөнүп алсаң дүнүйөдө кор болбойсуң. Ёгер жолуң болуп турса баары сени аке-жакелеп жаныңдан чыкпай чотур сурашып шынаарлашып турушат.  ыскасы, өкчөгөн чүкөң алчы түшүп турса ишиңдин жүргөнү, кыздар да сенден кы€ өтө алышпайт, баарын мынабу чечет! - деп бармагы менен сөөмөйүн жанып койуп Ќурландын макулдугун сурабай эле колтуктап алып жөнөдү.

- Ѕайке, апамдан тил угуп калбайын, түндө дагы кеч келип ачуусуна тийип койдум эле.

Ќурлан тарткынчыктай тигиден бошонуп үйүнө кетмек болгон менен ал койо бербеди:

- ∆үрсөңчү, бир кызыкка батасың, бүгүн шаардан атайын достор келген, мен ошолорго сойгонго козу таап кетип жаттым эле, ал эми-ии, - јртур аны далыга таптай эңкейе жүзүнө тигилди, - —ен да менин тууганымсың, ал жеңе сага жакшылык кылбайт. Ёми чоңойдуң, өз арабаңды өзүң тарт, ага түрткүнчүк болбой.

- Ѕайке, мен эмдиги жылы бүтөм, анан окууга кирип алсам дедим эле. јз болсо да багып өстүрдү, тилдесе да, урса да апамдай болуп калды да?

- ќшонун заар тилин угуп чоңойдуң ээ. Ёми өзүң деле түшүнүп калдың да, окуганда эмне? јндан көрө акчаны заматта таба турган өнөр үйрөнүп алсаң сен бат эле айылдын көзгө илинээр адамына айланасың.

Ќурлан унчукпай калды: "„ын эле мени окутабы, окутпайбы ким билет? "∆игитке жетимиш өнөр аздык кылат" деген сөздүн чындыгы бардыр, андай пайдалуу өнөр болсо үйрөнүп деле алайын. Ѕыйыл онунчуну бүтөм, андан кийинкисин көрө жатаармын" деп ээрчип кетип баратты.

јртурдун үйү заңгыраган чо-оң верандалуу, бак-шактуу, короосу кенен үй. Ёшигинде бузук волга, камаз дайым токтоп турчу. Ќурлан аны бала кезинен тааныган менен мындай жакындан сүйлөшүп көргөн эмес. јртурдун а€лы үйүнүн жанындагы дүкөнүн иштетип, бир топ эле бардар жашашчу. “өрт уул, бир кызы бар. јлар ээрчише кирип келишкенде үйүндө курсактуу үч адам менен арыктыгы чөп жетпей кыштан зорго чыккан уйга окшогон дагы бирөө отуруптур:

- ќо ƒаке келгиле, силерди келет деп тоого сойушка балдарды жөнөттүм, - деп јртур алар менен кош колдой учурашып калды.

-  андай өзүң, иш болуп жатабы, мал-жан аманбы? - ƒаке дегени аны менен баш тийиштире учурашып сурамжылай кетти, - Ѕул кызың бой жетиптир дос, сөйкө салаар кез келген го дейм?.

јл көзүн кыса салаңдаган богоктуу тамагын былкылдата күлүп калды.

- јпасы укпасын, азыр жашыраак досум, кыз чоңойсо досума куда болбогондо.. - јртур кайсалактай сыртка карап койду, - Ѕыйыл окуусун бүтүп окууга тапшырып келди, акчага келиптир, кетет жакында.

- ќй, окуудан ары бирөө-жарым илип кетпесин, сулуу кыз менен жакшы матанын ээси бат чыкчу эле?

-  ам санаба, жок дегенде биринчи курсту бүтүп алса анан сүйлөшөбүз.

- “айсалдап эле калдың, менден башкага сөз берип койсоң керек. Ќу ладно, убагы келгенде көрөөрбүз. - ƒастан жайкай сүйлөп отуруп калды.

-  ой, өз жумушубузду кылалы, "ырдайм деп келдиңби ырда" дегендей, ойунду баштайлы, - деди анын жанында отурганы. јнын аты Өмүрбек, бала кезинен карта ойноп бир топ ойунчулардын арасында кадыры күчтүү, элүүдөн ашкан киши. - Ѕу жигит кайдан? - јл Ќурланга карап ээк кагып койду.

- Ѕу иним болот, сиздердин кешигиңиздерден ичирип, өзүмө орун басар кылайын деп ойлоп алып келдим, - јртур Ќурланга карап койду.

- ќо жакшы экен, убагы келгенде айыл эмес бир өлкөгө аты чыкчудай түрү бар го, азыр балдыркан бойдон тура, - деп калды кабагын кере көздөрүн үкүнүкүндөй кылып ирмей тиктешип калды, - јтың ким, жигит?

- Ќурлан.

- ƒуру-ус, демек бу чыйрак келген адамдын оозу катуу, сөзгө так, убадага бекем болуш керек, жанагы жаман катындарча көргөнүн көрүнгөнгө ташыган эркек болбош керек!

-  амтама болбоңуз, инимдин жаштыгы бар, бирок убагы келгенде жигиттин гүлү болчудан.

јртур Ќурланды далыга таптай мактап калды.

Ѕиз кезде Өмүрбек башын ийкей жанындагыларга карап койду эле, бир убакта тегеректеп отуруп алды да сырттан да беш-алтоо келди. јнан чүкө алып келип Өмүрбекке беришти, ойной турган төртөө, калгандары чотур аңдыгандар экени дайын болду. Ќурлан мурда-кийин мындайды көрбөгөнгө таңыркап отура берди. ќртолорунда үйүлгөн акча. јл түнү ойунду кызыгып карап отуруп үйүнө барбай да калды. ќшондон кийин ал үйгө келгени азайып баратты. —упакан аны ого бетер каргап-шилеп жатып калчу болду. ћындай ачуу сөз, уу тилден заарканып, Ќурлан јртурдун айтканына көнбөскө аргасы жок экенин сезди да, ойунга аралашып кетти. јдегенде јртур ага чүкөнү кандай таштаганды үйрөтүп, экөө күндө ойноочу. Ѕара-бара Ќурлан колдоочусу бардай өкчөгөн чүкөсү алчы түшө баштаганда, јртур аны чоң ойунчуларга алып барам дегенде ал:

- Ѕайке, азырынча мен бул жерде эле болойун, окуум жакындап калды, - дегенде јртур аны жооткотуп:

- Ёэ балакай, канчадасың? - деди.

- ќн алтыдамын.

- ќй кокуй күн десе, мен он үч жашымда аралашып, он беш жашымда чоң ойунга катышкамын, анда мен сендей ойной алчу эмесмин.

- ќшентсе да, - Ќурлан ачык баш тарталбай мукактанды.

- ∆анагы жеңенин уу тилин укканча менин жанымда жүрсөң үч жылда заңгыраган үйлүү болуп, машина минип каласың. јнан жанагы апаң сенин көзүңдүн агы менен айланып кошомат кылбаса мага кел!

- ∆ок, мени асырап чоңойткон адамдын мага жалдыраганын каалабайм, кандай болгон күндө да ал мени багып чоңойтту.

Ќурлан акырын чыгып үйүнө келсе, —упакан анын алдынан чыга калды да:

- Өлүгүңдү көрөйүн жетим, сенделбей жогол, сенин барыңдан жогуң, экинчи көзүмө көрүнбө, эмгегим ургур! - деп алкылдап кирди.

- јпа, экинчи эч кайда барбайм, кечирип койуңуз, үйдөн чыкпайм.

- ∆огол дейм шүмшүк, желкемдин чуңкуру көрсүн, садагам кеткир! - деп —упакан колундагы шыпыргы менен чаап-чаап жиберди.

- јпа, кечир мени, айтканыңыз менен болом!.

Ќурлан ыйлап —упаканды кучактамак болду эле ал аны түртүп ийди. Ќурлан чалкасынан түшүп, дөңгөчкө башы тийип, эсин жоготуп жатып калды. —упакан делдейе түшүп бир аз карап туруп, ага жетип барып булкулдатып ийди эле эч нерсе сезбеди.

- Ёл жу-урт, жардамга, айланайындар, жардам бергиле!.

—упакан коркконунан ыйлап ийди. ∆үгүрүп келген а€лдар Ќурланды көтөрүп үйгө киргизип врач чакыртты. ƒоктор келгенче Ќурлан көзүн ачып өзүнө келди, эки жагын карап:

- јпа, мени кечиресизби, мен эч жакка барбайм, - деди ыйламсырап.

јнда:

- Ќурлан, сенин күнөөң кайсы балам, апаңдын алдында сенин күнөөң болуп эмне? - деди коңшусу јлтынбүбү.

-  апырай —упакан, айтсаң боло, кирип-чыгып малыңды багып, сырткы-ички жумушуңду ушундан башка ким кылып жатат?  ерек болсо балдарыңа бересиң, малың багылуу, кудай десең боло? - деди дагы бири, ал —упаканды жакшы билчү.

- Ёгер бул болбосо сенин чулгооң чубалмак! - ∆ээнкүл аны жаман көрө карады, - ”€тың жок сенин, тырмактай баланын жүрөгүн оорутуп кы€лыңды карматканыңды койбосоң бул бала кек сактап калаарын билесиңби?

- ћен эмне кылыптырмын, багып чоңойткон күнөөмбү, өлтүрбөй-житирбей, жетимдин кийимин кийгизбей бакканымбы? - —упакан купшуңдай башын чулгуп алды.

- Ѕообек байкуш болбосо сен эбак көчөгө чыгарып коймоксуң.

- ќоба десең, Ѕообек байкуш ушуну калкалап жүрүп өтүп кетти. »нисинин арбагы үчүн корголотуп бакпадыбы, сени көрүп эле жүрдүк го, жонуна жаңы кийим ыраа көргөн эмессиң. - ∆ээнкүл аны өчү бардай баса айтып жатты, - Ёшиктеш туруп көрүп эле турбайбызбы?

- —илердин эмнеңер кетип жатат?

—упакан ушинтип алар менен уруша кетмек болгондо врачтар келип калды. ќозун таптап келаткан —упакан элейе отуруп калды.

-  ана оорулуу?

- ћына, жыгылган окшойт, - ∆ээнкүл Ќурланды көрсөтө мындай боло берди.

- Ёмне болду? - врач Ќурланга карап суроо узатты.

- ∆ыгылып кеттим, башым дөңгөчкө тийип кетти.

- Ётиет болбойт белең, кана көрөлүчү? - деп текшерип жатып, - Ѕу сени бирөө түрткөн жокпу, мурда башыңдан травма алыпсың. јзыр сен ооруканага жатышың керек, болбосо жаман болот, мээ чайкалып калган, - деди Ќурланды үңүлө карап.

- Өзүм эле жыгылып кеттим, - Ќурлан башын ары буруп, - Үйдө болом, эч жерим деле ооруган жок, - деди ал.

јнын азыр көздөрүнө жаш тегеренип кеткен эле, ба€тан бери а€лдардын айткан сөзү анын балалык жүрөгүн сыздатып: "џрас эле мага эмне күндү көрсөтпөдү, качан болсо куураган жетим, шүмшүк жетим деп, асылып кордогонуна чыдадым. јртур байкенин тилин алып эле келбей койсом болмок экен. ќкуп кайсыга жетмек элем, андан көрө жашоом оңоло турган жакка ооп кете берейин" деп тамагына келген ызанын жашын кылк жутуп алды.

- Ѕолбойт, дарыланбасаң жаман болосуң бала, жаштык кылба, кокус дарыланбай ооруган жериңди жашырсаң жинди болуп калышың мүмкүн! - дегенде Ќурлан коркконунан көздөрүн алайта карады:

- Ёмнеге?

- јйттым го, мээге доо кеткен, кокус дарыланбай басылып калды деп балалык кылып жүрүп алсаң арты жакшы болбойт. —ен али жашсың, жүрү ооруканага.

- Ѕалам, аны ооруканага алып барганда дары, уколуна акча керек да? - —упакан сыйпаланып туруп калды, - ∆акшы болуп калаар.

јл ичинен: "∆инди болуп калганы жакшы, мал багып балдарымдын эшигин кайтарган кулу болуп жүрө берет" деп ойлоп турду.

- ∆атсын анан көрөбүз, баланын тагдырын ойлош керек, - врач ага бурула, - ”шинтип жүрүп жинди болуп калса кантесиз?

- ∆инди болмо келиптирби, жетим калып деле өлгөн эмес, мен муну жинди-минди кылбай эле чоңойтком!

- Ѕолуптур, өзүңөр билгиле! - врач Ќурланга дары-дармек берип укол сайды да кетип калды.

∆ээнкүл менен јлтынбүбү врач кетип жатканда жолдо турушкан, кайра киришти. јларды сүйбөй —упакан сыртка чыгып кетип калды.

- Ѕул өлүгүңдү көрөйүн өзү жетим болуп чоңойгон, каапырдын мерез болуп калганын кара. —адага болойун Ќурлан, сен өзүңө-өзүң карабасаң бул шүмшүк сага жакшылык кылбайт, - ∆ээнкүл башынан сылай эңкейе бетинен өөп, -  агылайын, өз денсоолугуңду кара, көз алдыбызда чоңойдуң. Ѕаарын көрүп, билип эле турбайбызбы, ал сага жакшылык кылбайт, доктурга жатып дарылан, бизге баарын айтты, - дегенде Ќурландын бир жагына отура калган јлтынбүбү:

- ќшент балам, дарылана гой, - деди.

- Ёмне эле "күйбөс катын кошокчу" болуп атасыңар, өлбөйт этпейт!.

—упакан кирип келип атырылып бир тийди экөөнө.

- јпа, буларда эмне күнөө, урушсаңыз мени урушпайсызбы! - деп Ќурлан катуурак сүйлөп жиберди эле, башы ооруп кетип эки колу менен кармай калды.

∆ээнкүл менен јлтынбүбү чыгып кетип врачка барып машинага сүйлөшүштү да Ќурлан чыдай албай калганда ооруканага жеткиришти. —упакан карап да койбой кайра каргап калды:

- Ѕул өлүгүңдү көрөйүндүн жанынын бекемин кара, өлбөй-житпей койду, кеткениңден келбей калгыр!

- ќозуңа карап сүйлө —упакан, бул да бирөөнүн баласы, өлбөсө сага кор кылат беле? - ∆ээнкүл аны кагып койду.

-  иргизип ал ошону!

- „оң эле катынсың, акылың жок, тайкылыгыңды кара, сага кор болгон кайран жан!.

јлтынбүбү да ага кошулуп машина менен ээрчий чыгып кетишти. —упакан өзүнчө алкынып-булкунуп сүйлөнүп кала берди.  өчөгө чыккан эки а€лга коңшулар кошулуп —упаканды жамандап жатышты. Ѕаары Ќурланды а€п, ага боору ооруп шыпшына көпкө турушту да тарап кетти.

Ќурландын ооруканага жатып калганын угуп јртур жетип келди, врачка жолугуп керектүү дары-дармегин да€рдап берип:

-  андай иним, дурус болуп калдыңбы, башың оорубай калдыбы? - деди аны эркелете карап, - јл жыланга барбай эле гой деп айтпадым беле?

- Ёчтеке эмес байке, эми ал үйдүн астанасын аттабай турган болдум го? - Ќурлан улутунуп алды.

-  ой, көп ойлонбой эс ал. ¬рач менен сүйлөшүп койдум, буйруса куландан соо болуп сакайып чыксаң, өзүм үйгө алып кетем.

јртур аны башынан сылап, ийинге таптап койуп чыгып кетти. Ќурлан бир айдай жатты. —апарбектин улуу кызы ј€на —упакандын Ќурланды түртүп ийгенин көрүп верандага жашынып калган, ал аны менен ынак болуп байкелеп жакшы көрчү. јтасына переговор берип сүйлөшүүгө почтага барганда баарын төкпөй-чачпай айтып койгон. јл жетип келди. јпасына катуу айта албады, врачка барып сүйлөшүп, жакшылап дайындап анан кетти. ќоруканадан чыгаарда келмек болуп кеткен, бирок келе албады, анткени командировкага кетип колу бошобой калды. Ќурлан жакшы болгондон кийин јртур үйүнө алып кетти. јртурдун а€лы Ўайыр абдан жакшы келин, аны жаркылдап тосуп алды. јртур ага бир сыйра кийим-кече алып берип, өз бир тууганындай карап жүрө берди. јнткени ал буга сарп кылган чыгымын бир эле убакта кайтарып койоорун сезген.  өпкө чейин ага эч нерсе дебеди. ¬рач јртурга: " өп капа болуп ойлонбой көңүлү жайында болсо ордуна келет, дагы жакшы болуп калды" деген эле.

Ќурландын јртурдукунда жүргөнүн угуп —упакан өзүнчө күйүп-бышып жүрдү.

- Өлүгүңдү көрөйүн тузу арам десе, жерден боорун көтөрүп алса жетимдин кылаары ушу да, - дегенине ј€на:

- „оң апа, ал аз жерден өлүп кала жаздабадыбы, кантип келмек эле? јга эле анча жинденип жатасыз, каргап атсаңыз кантип келмек эле? - дегенде —упакан ага акыра€ карап алды.

- »йи, сен дагы атаңдан бетер ошо өлүксүзгө болушуп калдыңбы?

-  өргүңүз келбесе аны эмне сөз кылып жатасыз? “им кой жүрө берсин, күйөөр адамы жок жетимге каерде жүрсө баары бир эмеспи!.

ј€на чоң энесин жактырбай чыгып кетти.

Ќурлан абыдан жакшы боло элегин өзү да сезип жүрдү. “уруп-туруп башы катуу ооруп калганы калбай, өзүнчө санаага батып бир күнү көчөгө чыгып жолдо турса  айыргүл өтүп баратып аны көрүп токтой калды.

- ќой кандай, Ќурлан?

- ∆акшы, өзүң кандайсың?.

Ёкөө кол алыша учурашып туруп калды.

- Ќурлан, келип турам дебедиң беле?

-  ечирип койчу, - Ќурлан жер карай берди.

-  ыздарды алдаган адатың барбы?.

 айыргүл ага жадырай карап күлүп койду.

- ∆ок-жок,  айыргүлЕ

- Ёч нерсе эмес, мындан ары калп айтып, алдабай жүр ээ, Ќурлан?

- јлдабаймЕ - Ќурлан аны тигиле ойлуу карады да, -  айыргүл, жигитиң барбы? - деди.

- Ѕашым бош! -  айыргүл дагы аны жадырай карады.

- Ўаарга кетериңе аз калдыбы?

- Ѕир жумадан кийин кетем, жолугуп турасыңбы?

- ћакул.

Ќурлан андан көзүн ала качып: "ћендей жетимдин кимге кереги бар, жолугушпай эле тынч жүрө берейин, бир кезде адам болоормун, ошондо мен да бирөөгө жолугаармын" деп жер карап туруп калганда:

- ћен кеттим, үйдү билесиң да, барып тур! - деп  айыргүл басып кетти.

- ∆акшы бар.. .

Ќурлан аны армандуу көз карашы менен аны узата карап тура берди: "ћенин карегимде түбөлүк кала берет ушул турпатың, жүрөгүмдө жашайсың, сени эч качан унуталбайм,  айыргүл, менин тунгуч сүйүүм, кош бол!" деп ойлоп көзүнүн жашы төгүлүп жетимдигине, жалгыздыгына зээни кейип көпкө турду да, артына кайрылып үйгө кирсе Ўайыр ага күлө карап:

- ќй сага эмне болду, жигит болуп калбадыңбы эми.  ой, капаланбай жүр, көп ойлонуп минте берсең кайра ооруп каласың, - деп бооруна кысып төргө өткөрдү, - ќтур, отура гой, тамагыңды ичип эс ал.

- ∆еңе, мен жетиммин, мендей жетимдин кимге кереги бар?  ыз сүйө албасаң, жашоодо колдоп, жүрөгүңдү жылытаар адамың болбосо кимге керексиң!.

Ќурлан ойлуу жер карап туруп айтканда Ўайыр аны эркелете карады:

- Ёкинчи мындай сөздү айтпай жүр. јртур байкең сени жакшы көрөт, мен дагы, буйруса биз сени үйлөнтүп бутуңа тургузабыз. Ёч ойлонбо, макулбу?

- –ахмат жеңе, сиздерге абдан ыраазымын.

Ќурландын көздөрүнө тамчы жаш кайрадан пайда болду. Ѕул жаш анын кубанычтагы көз жашы болчу.  абыргасы ката элек боз уланды бооруна тартып, жакшы сөз айткан адамдарга жүрөгүнөн ыраазы болуп турган: "—апарбек байкем үйдөн кетип калдың деп жаман көрбөс бекен" деп да ойлоп алды ушул кезде.

”бакыттын өткөнү көр тирликтин артынан жүргөн пендесине билинбейт эмеспи. Ќурландын жүрөгүндө таза, аруу сезим ташкындап турган менен, ал өзүн башкалардан кем сезип  айыргүлгө жолугуудан баш тартты: "ћен ага жолугуп сүйүүмдү билдирген менен ал мени теңине алмак беле? јтасы кызматчы болсо, өзүмдү да,  айыргүлдү да кыйнабай өз жолум менен болгонум туура болоор, мен аны сүйгөн менен ал мени сүйбөй койор" деп санаага батып, анын кетээр күнүн санап жүргөндө сыртта жүргөн Ўайыр: "јзыр, мен чакырып койом" деп бирөөгө айтып жатканда Ќурлан чыга калды.

- Ќурлан, чыгып жолугуп койчу, бир классташың келиптир.

-  им деген? - —уроолуу Ўайырды карады.

-  айдан билем, классташымын деди го?

- јзыр.. .

Ќурлан шаша дарбазадан чыга калса  айыргүл бет маңдайында турат.

- Ќурлан, кандайсың? - јл күлө суроолуу тигилди.

- ∆акшы, өзүң кандай?

- Ёң сонун. —ени күтсөм жоксуң, эртең кетем, жолугуп кетейин дегемЕ -  айыргүл Ќурланды у€ң, жылдыздуу көз карашы менен аста карады, - Ёмнеге келбей койдуң?

-  айыргүл, капа болбочу, мен бир аз ооруп калдым, анан сага баралбай эле.

Ќурлан күнөөлүүдөй жерди бутунун башы менен чукулап туруп калды.

- ја-а, эчтеке эмес, эгер бул жерде болсом өзүм тез-тез келип турат элем, кат жазып турайын, жооп жазасыңбы? -  айыргүл жылмайганынан жазбай жанына жакын келди, - Ўаарга барсаң мага сөзсүз жолуккун, ээ?

- Ѕолуптур, барып калсам табам, сен күйөөгө тийип кетпесең эле табам, - Ќурлан ага тамашалай күлүп койду.

-  антип, мен окууну бүтмөйүнчө күйөө-пүйөөгө тийбейм! -  айыргүл таарынгандай буру€ калды.

-  ечирип кой  айыргүл, тамашалап койдум, сен бойго жетип чоңойгондо мени тааныбай калсаңчы?

- Ёң сонун тааныйм, мен сени эч качан унутпайм, а сен дагы унутпагын, макулбу?

- Ёч качан!.

Ќурлан ушинтип алып улутунуп ийди.  айыргүл экөө көпкө чейин каткырып, жол бойунда турушту. ”шул кезде алардын тунук сезимдеринде бири-бирин жүрөктөр аркылуу сезип, туйуп турган менен жаштык у€ңдыгы аларга тоскоол болуп купу€ гана коштошуп турган эле.. .

јңгыча  айыргүл жөнөмөк болду:

- Ќурлан, мен кеттим, чоң энем күтүп калды, эртең эрте кетем, атам мени алып кеткенге өзү келгенЕ - деп колдорун ушалай бир аз тайсалдай туруп, Ќурланга жакын келип бутунун башы менен тура калып бетинен өөп алды да, эки бети кызара түшүп, -  ош, жакшы кал! - деп жүгүрүп кетти.

-  о-ош, жакшы бар!.

Ќурлан кыз өпкөн бетин сыйпалай жүрөгү толкундана кубанычы койнуна батпай, кетип жаткан кыздын артынан кол булгалап тура берди. "ƒемек мени сүйөт тура. —алый мени алдаган экен, ал бузган тура, ошондо барып жолуксам болмок экен" деп күүгүмгө чейин ары басып, бери басып чоң кишидей ойлуу жүрдү.  еч күүгүмдө гана јртур келгенде кошо ээрчий үйгө баш бакты. Ўайыр жаркылдап чай, тамагын да€рдап, балдарын башка бөлмөгө отургузуп үчөө тамактанышты. Ѕалдары тартиптүү, чоочун адам келсе үстүнө кирбейт, ар дайым өздөрүнүн бөлмөсүндө. Ўайыр абдан жакшы келин, өзгө да, жатка да бирдей мамиле жасап келим-кетими өтө көп эле.  өбүнчө дүкөнүн ачып соода кылып колу бошобой калганда ушу кызы јтыркүл үй оокатын өзү жасачу. јл Ќурланды жакшы көрөт, экөө ынак. Ѕош убактыларында сүйлөшүп отура беришет. ќшол күнү јтыркүл экөө сүйлөшүп отурганда:

- —из билесизби,  айыргүл деген кызды? - деди.

- Ёмнеге сурап калдың?

- ƒеги да, ал менден сизди сураган элеЕ

- ќоба таанычумун.

- ∆акшы кыз ээ?

- ћүмкүнЕ

- —из аны жакшы көрөсүзбү? - Ќурлан аны жалт карады, - ћага абдан жагат, ага канча балдар кат жазганын билем, - јтыркүл жылмайып койду.

- Ѕалким жакшы кыздыр, мен ага тең эмесмин јтыркүл, менин ата-энем жок болсо ал мени жактырмак беле?

- —из андай дебеңиз, ал а€бай түшүнүктүү кыз, ал сизден бир сөз күтүп жүргөн чыгаар? - јтыркүл он үч, он төрттөрдөгү бой жете элек ойноо кыз болсо да ага жан тартып көңүлүн көтөрүүгө далбастады, - Ёгер мен өзүмө жаккан жигит болсо эч нерсесине карамак эмесмин!

-  ойчу, чын элеби? - Ќурлан аны сынай карады.

- „ын, ата-энеси болобу, болбойбу - жакса эле болду да.

- јзамат, бирок јртур байкем сени жетим балага бербейм деп каршы болсочу?

- јндай болбойт, мен өзүм каалаганга барам, көрөсүз го?

- ћа-акул, бактылуу бол карындашым, - Ќурлан ойлуу анын башынан сылап койуп ордунан турду, - ∆үрөк каалап турса да көңүлдөгү көйгөй ага жол бербей жатпайбы, жалындап күйүп турган жүрөктү муздаткан жаман сөз угуп калбайын деп артка чегинип жүрүп баарынан калаарым турган иш го, тартынчаактык мени өз сүйүүмдүн алдында алсыз чымчыктай чыркыратып, жүрөгүмдө муңдуу музыканын кылдары көкүрөгүмдө чертилип сыздап турат, ушуну ким сезет, ким жүрөк оорума себеп болот?

- ћен! - јтыркүл байкоосуздан ушинтип жибергенин өзү да сезбей калды

. Ќурлан жалт бурулуп селдейе туруп аны таңгала карап:

- Ёмне дедиң? - деди.

- ћен, мен сиздин жүрөк ооруңузга дары болом, сизди мен жакшы көрөм!.

јтыркүл жер карап туруп сүйлөгөндө Ќурлан басып келип аны өйдө кылды да, көздөрүнө тигиле карап, анан чекесинен өптү:

-  арындашым, мен сага абдан ыраазымын, көңүлүмдү көтөрүп койдуң, биз тууганбыз, бири-бирибизге жөлөк болуп жүрөлү.. . - деп сыртка чыгып кетти.

јтыркүл турган жеринде катып көпкө туруп анан жол жактагы терезеге келип сырты карады. Ќурлан дарбазадан чыгып ары-бери басып жүргөн: " ызык, јтыркүл эмне дейт, али эне сүтү оозунан кете элек жаш кыз, менден көп болсо төрт жашка кичүү.  ой, бул жерде көпкө жүргөнгө болбойт. јртур байкем менен Ўайыр жеңем эмне дейт, андан көрө ушундайымда эптеп кетип калганым жакшы" деген чечимге келди. Ѕирок ал өз чечимин тактап бүтүп айтпай кетип калаарда јртур аны таңата тургузуп машинасына отургузуп алып шаарга карай жөнөдү. јнын ишенимин актоо үчүн ал чындап ушул күнү чечүүчү ойунда жеңип чыгууну көздөп жатты. „оң ойунчулар келбей калып бул күнү ортодо элүү миң сом утушка койулду. „ынында ар бир ойногондо жүз, эки жүз миң сомду ойночу эргулдар ичи толбой турду. „үкөнү тегеретип ар бири калчап келип Ќурланга кезек келди. јл мындай ойунга алгач катышып жаткандыктан жүрөксүп турду, ичинен жалынып жатты кудайга. јкыры көзүн жума:

- ƒарткем! - деп жиберди чүкөнү ортого карай серпип.

- јз-замат!

- ќй укмуш! - дешип бири-бирин карап баары чүкөнү карап калганда көзүн акырын ачып караса төрт чүкө тең таа түшүп калыптыр.

ќйунчулар таңгалып да, ушул көчөт баланын колуна түшчү ортодогу акчаны кызганып да эч нерсе дегенге ооздору барбай бир топко жымжырт боло калды. ќшондо јртур ордунан туруп келип:

- јзамат иним, эмгегим текке кетпептир! Ѕул сенин алгачкы кадамың, ошондуктан бул акчага биз чогуу тойлойбуз да, сенин тушооңду кесебиз! - деди Ќурланды далыга таптай.

- “уура, бул бала анык азамат экен, кезеги келгенде алдына эч кимди салбайт го?

- јртур өзүнүн приемдорун үйрөтсө деле кандай. өткөндө Өмүрбектин айтканы туура экен: "Ѕиздин арабызга өтө кыйын жигит келет, эгер ал артына кайрылбаса дүйнө бойунча аты угула турган экен. јнын бир гана жолу бар, эгер бул жолдон кете албастай болуп көнүп алса өзүнө кыйын болот" деген эле, - деди бүркүт кабак, каштары калың, мурду коңкойгон, өзүбекке окшогон “урусбек.

- џраспы ошентип айтканы? - јртур ага карай суроо берди.

- „ын, анын алды жакты көрүп коймой адаты бар.  ыскасы, алдын ала билет көп нерсени.

-  ызык экен.. .

јртур унчукпай калды. јндан кийин баарына кеңешип, кой сойуп тойломок болушту.  алгандары ойноп жатты. Ќурланды јртур ойунга кошкон жок, сыртта казанга от жактырып, тамак бышыртып койду. Үч күндөн кийин олжолорун алып айылга жөнөмөк болгондо, Ќурлан:

- Ѕайке, мен шаарда калып —апарбек байкемдерге жолугуп кетейин, - деди башын сыйпалай.

- Ёмне, сени жалгыз таштап кантип кетмек элем? јндан көрө —апарбекти экөөлөп издеп таап жолугуп кетели.

јртур машинасын ордунан жылдырып шаардагы —апарбек иштеген мекемеге келип сураштырып бат эле таап алды, бирок ал ордунда жок экен. Үйүнүн дарегин сурап алып жетип келишсе, јсылкүл эки баласы менен отуруптур. Ќурланды көрүп эле ордунан тура калды:

-  ел Ќурлан, келе гой! - бетинен өөп јртурга баш ийкей учурашкан болду, - ∆өн-жай эле келдиңби, айыл тынчпы?

- ∆акшы эле.. . .

Ќурлан башын жерге салып отуруп калды, јртур аны бир карап койуп јсылкүлгө башын бурду:

-  елин бала, Ќурлан азыр биздикинде, уккан чыгаарсыңар. Ѕир жумуш менен шаарга келдик эле, силерге жолугайын дегенинен ээрчитип келгем.

- ∆акшы-жакшы, байке, эми калтырып койуңуз биерге, байкеси келсе кетирбей койбойсуңбу деп мени урушуп жүрбөсүн?

- —апарбек иним андай адам эмес, Ќурлан бүгүн мында кала берсин, мен эртең менен келип өзүм алып кетейин, - јртур јсылкүлдү карады, -  енен сүйлөшүп алсын, - Ќурланга бурулуп, - ћен барайын, сен эртең мен келгенче да€р бол, - деди да чыгып кетти.

Ќурлан ага баш ийкеген менен кеткиси келбей: "∆о-ок, мен эми ушул жерде калышым керек. ∆умуш таап берсе иштейм, јтыркүлдүн мени жакшы көргөнүн билип калса алар үйүнөн кууп чыгат, андан көрө алыс болойун" деп телмирип туруп калды. јсылкүл аны коноктоп тамагын жасап, душка түшүрүп кийимин алмаштырып, төркү бөлмөсүнө киргизди. Ѕалдары аны тегеректеп ойноп жатты. —апарбек жумуштан келип эле тамактанганы отурганда кичүү уулу јкылбек:

- јта-а, Ќурлан байкем келбедиби? - деди эркелей тизесине отуруп жатып.

-  ойчу, ал кантип келип калды? - —апарбек ишенип-ишенбей а€лын карады.

- јртур байке менен келиптир.

јсылкүл жооп берди.

- ја-а, - деп койду —апарбек ойлуу, - јл ошонун үйүндө дебеди беле баса. „акырчы, кайда жүрөт?

- јзыр, - деген јкылбек жүгүрүп барып кайра келди, -  елатат.

- ќо кел Ќурлан, кандай денсоолук, дуруспу? - ∆анына келген Ќурландын сунган колун алып бетинен өөп, - ќтур, - деди.

- ∆акшы.

- Ёмне, шаарга јртур менен келдиң беле?

- ќоба.

- ∆акшы-ы иним, бирок јртурдун жаман жолуна түшпөсөң эле болду.

-  ойсоңчу, жаш балага бирдемени айта бербей, - јсылкүл күйөөсүн ты€ сүйлөдү.

- „ындыкты айтыш керек. јл өзү ошондой жол менен жашап көнүп калган. Ѕуга да үйрөтүшү мүмкүн.

- Ќурлан али жаш, бала немеге кантип ошол жолду көрсөтмөк эле?

- ∆ок, јртур өзү жакшы адам, бирок арамдык менен нан таап көнүп калган да, - Ќурланды карады, - —енин келечегиң алдыда, јртурдун андай ишине аралашпагын. Ѕиерде каласыңбы?

- ќоба.

- Ёң сонун, өзүм сени жумуш таап иштетип койом, анан бир эки жылдан кийин окууга тапшырып окуп алсаң адам болуп каласың.  ыскасы, адал эмгек менен жашасаң өзүңө да жакшы, - деди —апарбек ойлуу, анткени анын да жашоосу өзүнө жетээрлик, төрт баласын жалгыз өзүнүн айлыгы менен багып жаткан.

јсылкүл жаш төрөп үйдө отуруп калгандан бери бир аз кыйнала түшкөн эле. јзыр Ќурландын бул жерге келиши да ага оор тийди. ∆акында жумушунан которулуп кызмат орду ылдыйлап, өзүн жаман сезип жүргөн. „ынында ал Ќурланды колунан келсе бапестеп алмак ойдо эле.

Ёртеси јртур эрте келди, —апарбек жумушка кете элек болчу.

- ќо тууган, кандай?.

јртур кош колун суна учурашты.

- ∆акшы-жакшы, байке, келип калыпсыз? - —апарбек ордунан тура калып ызаат кыла орун көрсөттү, - өйдө өтүңүз.

- “ынч, аман жатсаңар эле болду. Ѕу, Ќурланды ала кетейин деп эле кайрылып калдым.

- ја-а, ал биерде калам дебатат го?

- ќй аны бул жерде кармаганда эмне, шаарды жакшы билем иним. Ќурлан сенин иниң болсо менин да иним, ага мен жамандык каалабасымды өзүң билесиң да?

- ќоба-ооба, деңизчиЕ - —апарбек өйдө карабай күңкүлдөй, - ћектепти бүтөт эмдиги жылы, анан окуп дегендейЕ

- јл жагынан кам санаба, мектепке барат сөзсүз.

- Ќурлан, өзүң эле чеч, јртур байкем деле бизге тууган, арабыз алыстап кыз алышып калганыбыз эле болбосо..

- јп-бали иним, туура айттың, мына эми кайра сөөк жаңыртып алсак деле болот? -  аткырып калды, - ќго бетер жакындап калабыз.

- јны эми көрө жатаарбыз, - —апарбек Ќурланды карады. - Өзүңө жаккандай иш кыл, тиер менен биердин айырмасы деле жок, байкем туура айтат.

- ћейли, сиз эмне десеңиз ошондой болсун.

Ќурлан келгенден бери бир нече саат болсо да агасынын кыйналып турганын сезип калган. ќшондуктан ал азыр јртур менен кетүүгө да€р турду. јлар аерден чыккандан кийин јртур: "Ѕул балага акча, байлык деген эмне экенин билгизип койушум керек, бир кызыгына батып алган соң баш тарта албай калат" деп дүкөндөн бир сыйра кийим алып берип:

- Ѕыйыл окууга бара бер, он бирди бүтүп алсаң анан көрөбүз калганын, - деди ага жылма€ карап.

- ћакул байке, сиз оку десеңиз окуйм, окууга барбай эле кой десеңиз ага да макулмун.

- јзамат десе, улууну угуп элпек болсоң кимге болсо да жагасың. јйылдын өзүңө жаккан кызына үйлөнтүп койом, өзүңчө үй салып берем!.

јртур келээр келгиче ага убада берип да, келечеги үчүн кам көрөөрүн баса айтып да келатты. ќкуу башталаарына он беш күн калган эле. јнтип минткиче окуу да кирип келди. Ќурлан кадимки өз классына кирип окуй баштады.  елген күндөн эле —алый аны жандап бежиреп сүйлөй берди, Ќурлан аны сүйбөсө да унчукпай уга берет. Ѕир күнү ал танаписте сыртка чыгып кетти эле, —алый анын китебинин ичине атайын жазып койгон катты салып койду. јл аны билбеди, јзиза деген кыз китебин сураганынан ага бере салды.

- Ёртең ала кел, мен да окуйм.

- ћакул Ќурлан, эртең бул кирбейт, мен бүгүн окуп алып эле, эртең берем.

јзиза аны сумкасына салып койду. —алый аны байкаган жок, катты салып койуп билмексен боло чыгып кеткен. Ёртеси јзиза сабакта отуруп жанындагы ∆азира экөө улам Ќурланды карап күлүп жатышты. јңгыча сабак башталып бүткүчө тынч отурушкан, мугалим кетээри менен экөө кайрадан кагазга үңүлүп күлүп жатканда ƒоктурбек деген бала байкатпай жетип артынан колун сунуп кагазды жулуп алып качып жөнөдү. ∆азира менен јзиза —алыйды жаман көрүшчү, унчукпай тиктешип кала берди. ƒоктурбек доскага барып катты ачып үнүн чыгара окуй баштаганда балдар каткырып калышты, —алый кызарып-татарып ордунан тура калып, ага жетип катты талашмак болгондо балдардын баары күлүп ийди. Ќурлан эч нерсеге түшүнбөдү.  аттын мазмуну мындайча экен:

"Ќурлан, бул катты кандайча баштаарымды да билбей турам, анткени сүйүү деген ушунчалык сүрдүү да, күчтүү да экен. ∆аш жүрөгүмдүн жараланганын сезбей сен билмексен болосуң, неге? ћен сени таза балалык сезимим, назик көңүлүм, чын жүрөгүм менен сүйөм! Ѕашкалардан сени кандай кызганаарымды билбейсиң, билип турсаң да билгиң келбейт. Ѕирок күнөөсүз жаш жүрөгүм сенин бир кезде меники болоорун сезип турат, мен сени өмүр бойу жанымда жүрөөр жарым болушуңду каалайм. —үйүүмдү кабыл алчы, суранам Ќурлан, мен сени сүйөм, сүйөм, сүйөм!!! —алый".

—алый ыйлаган бойдон чыгып кеткенде ƒоктурбек катты толук окуп берди эле балдардын баары Ќурланды карап калышты. јл унчуккан жок, ордунан туруп ƒоктурбектин жанына келди да:

- Ѕүттүңбү? - деди.

- ќоба, эмне болду?.

јл дагы керсейип аны тике карап туруп калды.

- Ёчтеке, бүтсөң бер бери!

- Ѕербесемчи?

- Ѕересиң!.

Ќурлан аны жакадан ала доскага жабыштыра түртүп барып колундагы кагазды алды да басып кетти. Ёч кимиси үндөгөн жок. јлар аны сыйлачу анын сабакты жакшы окуганы, боорукерлиги, тартиптүүлүгү мугалимдерге да жакканынан эч кимиси үндөбөй отуруп калганда Ќурлан жай басып өз ордуна отурду да кагазды окубай туруп тытып —алыйдын сумкасына салып койду. —абак бүтөөрдө —алый кирди да сумкасын алып чыга жөнөдү эле, ƒоктурбек аны босогодон тосуп:

- Ќурланды эле сүйбөй мени да сүйүп койчу, ага караганда менде баары бар, анын эмнесин сүйдүң, ы€? - деп кытмырлана күлгөндө —алый аны жакка чаап туруп жүгүрүп кетти.

ƒоктурбектин ата-энеси ошол убакта акимчиликте иштечү, заңгыраган үйү бар, окууда дайым ал Ќурлан менен атаандашып турчу. Ёптеп аны шылдың кылгысы келсе да калган окуучулар аны коштобой койгондон кийин класстан чыгып баратып:

- Ќурлан, кечирип кой, дагы далай кездешебиз да. " ыздардын сүйүүсүнө арзыйт экемин" деп көөп кетпе. „ынында сенин эмнең бар, айтчы: ата-энең жок болсо, бирөөнүн үйүндө кул катары зорго батып жүрсөң сенин кимге керегиң бар? - деп колун көтөрө башын буруп жылмайып койгондо Ќурлан туруп барып аны кармап калды:

- Ёмне деп былжырап жатасың? ћен жетим болсом сен да бир күнү жетим болооруңду унутпа, же сенин ата-энең өлбөс болуптурбу? - деди эле экөө алышып калды.

 оридордо мушташып жатканда окуучулар экөөнү ажыратып койушту.

-  ыйынмын деп жүрөсүңбү, шашпа мен сага көрсөтөм! - ƒоктурбек кийимин оңдоп сумкасын алып басып кетти.

-  өрүшөбүз, - Ќурлан класска кирип китеп дептерин алып үйүнө жөнөдү.

ќшол күнү анын маанайы пас келгенин Ўайыр көрдү да үндөгөн жок: "Ѕир нерсеге капа болсо керек, ого бетер жүрөгүн оорутуп сурабай эле койойун" деп алдына тамагын койуп жатканда јтыркүл келип калды, экөө тамактанып отурганда Ўайыр чыгып кетти. Ќурлан: " ызык, —алый качан салып койду?  өрбөгөнүмдү кара, эгер көрсөм мурун эле жок кылып коймокмун" деп ойлонуп жатты.

- Ќурлан байке, сиз жөнүндө мектепте а€бай сөз болуп жатат. —алый менен сүйлөшүп жүрдүңүз беле?.

јтыркүл анын ойун буза сүйлөгөндө Ќурлан башын чулгуп алды:

-  им, эмне дешти?

- ќкуучуларЕ

- ∆алган!

- Ёмнеге, окуучулардын баары айтып жатышат?

- Ѕилбейм, баары калп јтыркүл, сен ишенбе ал сөздөргө.

- ћакул, мен сизге ишенем, бирокЕ - јтыркүл Ќурланды карап көпкө отурду да, - —из —алыйды сүйбөйсүзбү? - деди.

- ∆ок, мен эч кимди сүйө элекмин јтыркүл. јзыр эрте, сүйүү келе элек, сүйүү эмне экенин сезбей туруп сүйөм деп айтуу жарабаган иш да.

- “үшүндүм, - јтыркүл дале Ќурландан көзүн албай карап, - —үйүүгө ишенесизби? - деди.

- Өзүм сүйүп көрбөгөн соң ишене албайм!

- Ѕолуптур, - јтыркүл чыгып кетти.

- “ентек, - Ќурлан анын артынан карап жылмайып алды: "Ѕул шайтан кыз эмнени ойлонуп жатат болду экен, эч нерсе менен иши жок тентек бирдин ичинен чыкпагай эле" деп ойлонуп жатты.

ќшол күнү алардын үйүндө ойун болду. Ќурлан дагы катышты, бул жолу ал дагы жолдуу болуп жүз миң сом утуп алды. Өмүрбек менен ƒайыр абыдан жинденип кайра-кайра ойноп, болгон акчаларын койсо дагы утулуп жатты, бирок аргасыз күлгөн болуп күпүлдөй Ќурланды жонго таптап жатты.

- јзамат Ќурлан, азыр сенин ооматың келип турган экен. ƒа-даа демек биздин кезегибиз өтүп кетти окшойт, эсиңде болсун, мунун да арты болот! - Өмүрбек сөзүнүн артын кыжырлана бүтүрдү.

- “уура, Ќурлан азыр жаш, бул кумардын анты бар, бир жыгылсаң өлүмгө жеткирет, - ƒайыр аны коштоду.

јртур алардын сөзүнө анча маани бербегендей коноктоп узатты. Ќурландын тапкан акчасына јртур ошол айылдан үй сатып алып койду. Ќурланга ачык айтып:

- Ќурлан, бул үй сеники болот, азырынча эч ким билбей эле турсун, анткени сен мектепти бүтө элексиң, мен сага үй сатып бергенимди —апарбек укса капа болот, - деди дасторкондо отуруп.

- ћакул.

Ќурлан ушул саам ичинен абдан толкунданып турду. ”шул тапта: "Өмүрүмдүн акырына чейин ойнойм, буйруса јртур байкем колдоп койсо үйбүлө күтүп өзүмчө жашап кетем" деген ойго келди. јнын өмүрүндө өчпөс так калтырчу оку€ турганын балалык байоо сезими сезген жок, болгону жетимдиктин азабын тартып жакшы айтаар адамы өтүп кеткенден кийин жаш болсо да алга карай үмүт жетелеп, жашоого бел байлап турду. “үнү менен келечеги жөнүндө ойлонуп бакыбат жашоону көз алдына элестетип уйкусу качып, таң эрте туруп жуунуп алып мектепке карай шашып жөнөдү. јл келгенде класста бир гана бала бар экен, партасына отуруп алып сабакка да€рдык көрүп отурганда топурап окуучулар кирип келди. “амара отуруп-отурбай жатып эле:

- Ѕалдар, силер туура эмес кылдыңар кечээ, —алый кечээ күнү үйүнө барып муунуп алыптыр! - дегенде баары аны карап элейип калышты.

-  ойчу, чын элеби? -јзиза озуна сурап ийди.

-  алп айтып эмне кылам? Ёмнеге өз жанын кыйганын билбей ата-энеси ыйлап жатат деп апам айтып келди.

- јй-иий, жаман болгон тура! Ѕайкуш —алый, намысына чыдабай өлүп калган экен да?.

∆азира ыйлап кирди.  ыздардын баары ыйлап жатканда математика мугалими кирип келди.

- —аламатсыңарбы, балдар!

- —аламатсызбы? - деп чогуу айтышканда:

- ќтургула, сабакты баштайлы, - деп журналын ачып жатып бышылдаган үндөн окуучуларды айланта карап, кыздардын ыйлап басылалабай турганын көрүп чоочуп кетти:

- —илерге эмне болду?

- Ёже, —алыйЕ ћолдокулова —алыйЕ - деп јзиза токтоно албай эчкирип ийди.

- Ёмне болду, айтпайсыңарбы?

- Ёже, ћолдокулова —алый кечээ өлүп калыптыр! - деп Ќуржан тура калып айтканда мугалими да чоочуй:

- Ёмне болуп? - деп балдарды карады.

ƒоктурбек башын жерге сала астыртан Ќурланды карады, ал ага муштумун дептерине далдоолоп көрсөткөндө ары карап кетти. —абак бүтөөрү менен чогулуп классташтар —алыйдын үйүнө жөнөдү. Ќурлан көзүнүн жашын көлдөтүп ичинен сыздап турду: "—алыйдын өлүмүнө мен гана күнөөлүүмүн, эгер катты көрүп катып алганымда мындай болмок эмес. ƒоктурбекти өлтүрөм, ошол болбосо өлбөйт болчу" деп ойлонуп, анын анык өлгөнүнө көзү жетип кайтып келатканда ƒоктурбекти карады:

- —ен эркек эмессиң, эгер эркек болсоң жүрү экөөбүз сүйлөшөбүз.

- —ендей катын эмесмин!

-  им катын, оозуңа карап сүйлө! - Ёкөө бири-бирине тирелишип калганда Ќурлан анын жакасынан алып силкти:

- Ёркексиңби, жеке сүйлөшөбүз.

- —үйлөшсө сүйлөшөм эле.. . .

јлар ары көздөй басканда Ќуржан:

- Ѕалдар, бири-бириңден кыйын боло бербей ынтымакка келбейсиңерби. ћына чоңойдук, келерки жылы ар жакка тарайбыз, ушунуңардын айынан бир кызыбызды жоготуп алдык.  ойгула эми, уруштан эмне пайда чыкмак эле? - деп алдын тосту.

- “урчу мындай, акылдуусунбай мага! - ƒоктурбек аны көкүрөккө түртүп ийди.

- —ен акмаксың ƒоктурбек, Ќурлан түшүнөт баарын, ушундайыңдан аны да бир балээге кабылтпасаң болду! - јзиза аларга жакын келди, кыздар чогулуп Ќурланды тегеректеп алышты:

- Ќурлан, сен ага теңелбе, анын чиренгени ата-энесинин акчасы, сага ал тең эмес!

- —ен эстүүсүң Ќурлан, ал хулиганга теңелбей эле кой. Ёгер ал катты окуп берип у€т кылбаганда ал өлбөйт болчу.

- јнын өлүмүнө ƒоктурбек гана күнөөлүү! - дешип чурулдай Ќурланды токтотуп калганда ƒоктурбек жиндене сөгүнүп кыйкырып кирди:

- ќоба, менин ишенээрим ата-энем, мунун эмнеси бар экен? өлсө көмүп алаары жок селса€кты коргоп калдыңарбы, Ќурлан эркексиңби бас!

- Өз убалың өзүңө!.

Ќурлан кыздардын тосконуна карабай аны жетип карыдан алды да сүйрөп жөнөдү, классташтары алардын артынан кошо баратты.

-  ана эмне демексиң? - ƒоктурбек ээн жерге келгенде муштумун түйө атырылды.

Ѕалдар аларды беритен көрүнбөй карап турушту.

- —ен —алыйдын өлүмүнө күнөөлүүсүң, эгер эркек болсоң аны у€ткарбайт болчусуң!

- Ёмне, катын жашырып албай китебиңе салып, јзизага мактангың келди беле?

- ћен катты көргөн эмесмин!

-  алп, —алыйды шылдың кылгың келген өзүң!

- Ёч качан, мен катты көргөнүмдө эч кимге көрсөтмөк эмесмин, а сен катынсың!

-  им катын?.

Ёкөө жакалашып бири-бирин тепкилей баштады. ќшол убакта балдардан бөлүнүп калып Ќуржан класс жетекчисин ээрчитип келип калды. Ѕири-бирин а€бай тепкилеп, оозу-мурду канжалаган ƒоктурбек жалдырай баштаган эле.

- “октогула, эмнеге урушуп жатасыңар? - ∆унус келип аларды эки жакка ажыратты, -  ана, күнөө кимиңерде?

- јгай, күнөө менде, мен —алыйдын өлүмүнө күнөөлүүмүн! - ƒоктурбек тура калып кан болгон жерин сүртө жер карады, - ћен аны шылдыңдап койгом.

- Ёмнеге шылдыңдап жүрөсүңөр? - ∆унус балдарды аркы-терки караганда алар түшүндүрүп болгонун айтып берди эле, ал ойлуу отуруп калды.

- јгай, ƒоктурбек катты баарыбызга ачык окуп бербегенде ал өлмөк эмес! - дешип кыздар ƒоктурбекти жек көрүп, күнөөлүү катары аны жамандап жатты.

Ѕирок —алыйдын ата-энеси ким күнөөлүү деп эч кимден сурабады. јнткени —алый кат жазып койуп, анан муунуп калыптыр, аны кийин апасы ∆азира менен јзиза барганда көрсөтүп ыйлаптыр.

јзиза аны Ќурлан менен классташтарына айтып берип:

- Ќурлан, сен —алыйдын апасына жолуксаң, ал бир буйум берем деди, байкуш ал өз өлүмүнө эч кимди күнөөлөбөптүрЕ - деди ыйламсырай.

-  ызык, мага эмне бериши мүмкүн? - Ќурлан аны ойлуу карап жооп күттү.

- Ѕилбейм, балким —алый сага берсин деп атайын берген буйумдур?

- „ын эле, ал сени жакшы көрүп жүрсө..

- ќшону айтсаң, байкушту биз жаман көрүп жүрсөк ал а€бай адамгерчиликтүү тура, - дешип улутунуп эскерип жатышты.

јнын жакшы сапаттарын айтып бир топко сүйлөшүп, анан үй-үйлөрүнө тарады. јзиза Ќурланды жандай басып:

- Ќурлан, өлгөн адамдын арбагын нааразы кылган болбойт, сен сөзсүз жолугуп кой, - деди.

- Ѕарса барайын, бирок эмне деп барам?

- Өзүң билесиң, анын кечээ гана жетилигин берди, сен ага куран окутуп барган бол, жаныңа Ќуржан же дагы бирөөнү кошуп алсаң болот.

- „ын эле, Ќуржанды ээрчитип алайын.

Ќурлан арыта кетип жаткан Ќуржанды карап кыйкырды:

- Ёэ-эй Ќуржан! - ∆алт карай берген ага колун булгалады, - Ѕери келсең.

- Ёмне болду? - Ќуржан басып келатып сурап калды.

- »ш бар.

јл жете келгенде Ќурлан јзиза экөө ага айтты эле, ал макул болду. јзиза алардан бөлүнүп үйүнө жөнөдү. Ёкөө —алыйдын үйүн көздөй ээрчишип басып баратканда Ќуржан:

- Ёмне болду деп сураса эмне дейбиз? - деди Ќурланды карап.

- Ѕилбейм, балким сурабайттырЕ

- ∆акындаган сайын жаман болуп жатам.

- —абырдуу бол! - Ќурлан аны карап жылмайып койду.

јңгыча жетип келишти. —ыртта жүргөн —алыйдын атасы жанындагыларга бирдеме деди окшойт, эки жигитти утурлап тосуп алышты.

- —алом јлейкум!.

Ёкөө жарыша салам айтканда, алик алышкан экөө аларды үйгө киргизди. јтасы кирип куран окуду да чыгып кетти. јпасы  үлүйпа ыйлап отуруп ары жагынан чоң дептер алып чыкты:

- Ѕалам, —алыйдын каты ушунун ичинде. „ырагым жаштайында өз жанын өзү кыйды.  улунчагында эле сүйүү деген балакетке кабылып, жашоодон аша кечиптир, -  өз жашын жүз аарчы менен аарчыды да, -  улунум аман-эсен чоңойсо жакшы эле болмок экен, сен аны бактылуу кылмак экенсиң балам, кез-кезде келип тур! - деди да колундагы дептерди сунду.

Ќурлан кургап-тердеп, мууну калчылдап зорго алды аны.

-  айгырбаңыз, - дегенге араң жарады ал, - Ѕиз кетели, жакшы калыңыз.

ќрдунан туруп, сыртка карай баратып жер үстүндө басып баратканын же учуп баратканын сезбей, үйдөн алыстаганда гана "өх" деп жиберди экөө тең.

- Ќурлан, сен кандай акыбалда калдың, мен а€бай жаман болдум, - деди аны карап.

-  антип кирип, кантип чыкканымды сезбей дагы калдым. Ёгер —алый өлбөгөн болсо минтпейт элек да, - Ќурлан дагы аны карап койду.

∆олдон буруу жерге баргандан кийин дептерди ачып көрмөк болушту. Ќурлан ачкысы келбесе да Ќуржан анын жанын койбоду. јлыс барып кырка өскөн талдын түбүнө отуруп алышып эки жакты абайлап карап алды да ачып эле бир барак кагазды көрүп окуй баштады. јнда сулуу, тегиз кылып жазган табышмактуу кат экөөнү алыска жетелегендей отуруп алып окуп жатканда Ќурландын көзүнүн жашы барак бетине тамчылап жатты.

"јпа-ата, силер мени кечирип койгула, алпештеп баккан гүлүңөр элем, үйүңөрдө" жалгыз күйгөн чыгаргыңар элем, багыңарда сайраган булбулуңар элем, чынбы? √үлүңөр соолуп, чырагыңар өчүп, булбулуңардын тили катты! ћен бул жашоодон тажап кеттим. Ёмнеге дейсиңерби? Ѕул жашоодо адам болуп жаралган эки а€ктуулардын адам деген гана аты болгон менен айбанча акылы жоктугуна жүрөгүм ооруду. “ирүүлүктө ыпластыктын орун алып алганына зээним кейиди. јпа, мен аз өмүрүмдө бир адамды сүйүп калдым, балким муну силер менин акылсыздыгым деп билээрсиңер. ∆ок андай эмес. јз жашасам да тирүүлүктүн адам баласына тартуулаган эң аруу, эң назик, ыйык махабат деген бактынын бийик мунарасына чыгып сүйүү деген сезимдин даамын таттым.  ыз болуп калганым өкүнүчтүү, намысымдан улам өз сүйүүмдү билдире албадым, эгер уул бала болсом өз тилегиме жетмекмин! ћен Ќурлан деген баланы сүйөм, апа. јл билбейт, билсе эмне дээр эле, аны түшүнбөйм. ∆ашоодон тажаганымдын себеби, ойумду ачык айталбай кысынып жүрүп азап чектим. Ёгерде менин аны сүйүп калганымды классташтарым билген болсо кандай гана шылдың кылышмак, аны сезип турам. ќшондуктан бул ыплас жашоодон таза бойдон көчкүм келди. ћени кечиргиле атакебайым, апакебайым, көзүңөрдүн карегиндей сактап, үлпүлдөтө үйдө өстүргөн гүлүңөрдүн соолуганына ичиңер ачышып, өмүр бойу көкүрөгүңөрдөн кеткис арман кылаарсыңар. Ѕаары бир мен силер мененмин ата, апа!!! јруулукту эңсеп учкан көгүчкөнүңөр —алый.

јта, апа менин акыркы суранычым, дептерди Ќурланга бергилеЕ "

Ёкөө мелтиреп көпкө отурушту. јнан бири-бирин карап күлүп ийишти, анткени экөөнүн тең көздөрүндө жаш агып турган эле.

- Ѕайкуш —алый шылдың болгонун жазбаптыр ээ? - Ќуржан андан озунуп сөз баштады, - —ен анын китебиңе салган катын чын эле окуган жок белең?

-  өргөн эмесмин, - Ќурлан дептерди барактап ача баштаганда эле биринчи бети бош экен, андан кийин ачса Ќурландын сүрөтүнүн жанына өзүнүн сүрөтүн кесип жабыштырып аны жүрөкчөнүн ичине кооздоп койуптур, алдында сулуу кылып бадырайта:

"∆үрөгүмдүн тереңинде жалгыз сен,

“үбөлүккө сүйүп жүрүп өтөөрмүн.

јруу сезим ичте калса айтылбай

—үйүүм үчүн кайырчыдай кезээрмин"

- деп жазып, эки жагына кептердин сүрөтүн тартып канаттарын күүлөгөндөй, талпынып учуп баратканын түшүрүптүр. јндан ары ача берди, сүйүүдөн чаңкаган акактай сезимдеринин гүлдөй жайнап ачылганы, кайрадан соолуп калганы, баары жаратылыштын кооздугу, жүрөктүн канап кыпкызыл канга толгонун өзгөчө көрсөтүп, ар бир бетинде махабаттын улуулугу, тазалыгы бийик жана ыйыктыгы жөнүндө түр калем менен кооздоп жазылыптыр. Ќурлан таңгалып: "ћенин сүрөтүмдү бул кайдан алды экен?" деп ойлоп жатты. јчып жатып дагы бир куплет ырга көзү түштү.

"ћен календер, жер кезип сүйүү издеген,

ћахабаттын жалынына күйүп денем.

Ѕул дүйнөдө жеталбасам сүйгөнүмө.

∆үрөгүмө атын катып өтүп кетем".

" ызык, —алый мени ушунчалык сүйгөн экен, эмнеге мен аны сезбедим? ћен да аны сүйгөн белем? ∆ок, ойлоочу эмесмин. јнан эмнеге ал мени сүйөт? —үйүү эки адамда бирдей пайда болгондо гана сүйүү деп эсептелет да. јл жаштык кылды, жакшы көрүү менен сүйүүнүн айырмасын билбей калды окшойт" деп отурганда Ќуржан аны нукуду:

-  еттик, кеч кирип кетти.

- ∆үрү кеттик.

∆олдо келатканда Ќурланга Ќуржан жылма€ карады:

-  айрат кыл досум, эми —алыйдай сени башка кыз сүйөбү, ким билет?

-  ойсоңчу, —алый балалык кылып жаңылышып калды го. Ќуржан, сен бул жөнүндө эч кимге айтпа ээ, балдарды билесиң да? - јга тигиле карап, - јдамдар неге —алый айткандай арам ойлуу болушат? - деди.

- Ѕилбейм дос, сен эч нерседен кабатыр болбо, - Ќуржан кадамын жайлата Ќурландын ийинине колун койду, - Ёкөөбүз доспуз, демек сенин сырың - менин сырым!

- џраспы? - Ќурлан аны күлүмсүрөй карады.

- џрас айтам, менден кабатыр болбой эле кой?

- –ахмат!.

Ёкөө кучакташып анан өз жолдоруна түштү. Ќурлан иңирде үйгө кирди. јл кирип келатканда јтыркүл алдынан чыкты.

- Ёмне мынча кеч келдиңиз?

- ∆умуштар мененЕ

- ја-а, сүйгөнүңүзгө кайгырып жалгыз басып жүргөнсүз го? - јтыркүл ага шыбырап, ойнок көздөрүн кадап оң көзүн кысып койуп кирип кетти..

"Ўайтан кыз" деп ойлоп алды Ќурлан. јл ойунда дептер менен катты кайда катаарын билбей сумкасын колуна кармаган бойдон туруп калды.  окус јтыркүл аны көрүп койсо баарына жа€ары бышык эле. јкыры өзүнүн кийим-кечеси турган бөлмөгө кирди да эптеп катып чыкты. јл артынан билгизбей аңдып жүргөн јтыркүлдү байкаган жок.  ийимин алмаштырып анан столго келип отурду.  ечинде чогуу тамактанып жатканда јртур:

- Ќурлан окуулар кандай? - деди.

- ∆акшы.

- ∆акшы оку, буйруса окутам.

- „ынбы? - Ќурландын көздөрү жайнап, кубанып кетти.

- „ын, жеңең экөөбүз кеңешип жатабыз, окуп алсаң бакыйган кызматкер болосуң. Ёч чөкпөгүн, иним, мен сага жамандык каалабайм, кийин ыраазы болосуң бизге.

- џраазымын байке!

- јзыр эрте, убагында айтасың рахматты, - јртур аны далыга таптап койду.

јтыркүл ага астыртан эч кимге байкатпай көзүн кысып койду эле, Ќурлан жер карап калды: "Ѕул эмнеси, —алыйдан бетер бул дагы мени бир балээге кабылтпагандай эле" деп ойлонуп, дасторконго бата кылып туруп кетти. ќрдуна барып сабак да€рдамак болду эле көз алдынан —алый кетпей туруп алды. ∆атып алса да жандүйнөсү жай албай анын ар бир сөзү мээсине кадалып маңдайында туруп айтып жаткандай кыйналып сыртка чыкты.  араңгыда ары-бери басып жүрүп бир топто кирип жатып уктамак болду эле, жыла басып јтыркүл кирди.

- Ќурлан байке!

- ќов.

- ”ктай элексизби?

- ∆ок.

- ∆аныңызга отуруп турсам болобу?

- Ёмнеге, уйкуң келбей жатабы?

- »й-и.

- ћен уктап бараттым элеЕ

- Ѕир азга элеЕ

- ћакул, отура бер, - Өйдө болуп төшөк үстүнө отурду да, - —үйлө, чоң кыз, - деди.

- —из сүйүп көргөнсүзбү?

- —ага эмне кереги бар, али жашсың, бойго жетсең анан түшүнүп аласың.

- ћен баарын билем, ал турсун бирөөнү катуу сүйүп калдым!

- ∆ок, андай болушу мүмкүн эмес! - Ќурлан кыздын оозун баса калды, жүрөгү болк этип, жаш жаны сыздап кетти, - јтыркүл, карындашым, сүйүүнү азыр ойлонбо, азыр сен абдан жашсың, экинчи мындай сөздү мага угузба! - јнын көз алдына —алый келип шурудай тизилген жазуунун ичинен аны карап тургансыды.  өзүнө жаш кылгыра јтыркүлдү бооруна кысты, - —үйөм дебе, сүйүүнү ойлобо, суранам сенден, карындашым!

-  антип, мен өзүмдүн сүйүүм үчүн күрөшкүм келет!

- Ѕолду жетишет!.

Ќурлан үнүнүн бардыгынча кыйкырып ийгенин сезбей калды. јтыркүл чоочуп ордунан тура калды, анын үнүн уккан јртур менен Ўайыр баш багып экөөнү көрүп үрпөйө карап туруп калышты.

- јта, Ќурлан байкемдин классташы өлгөн, ошого капа болуп эле өзүнчө жаман болуп кетти, ошону сүйлөшүп жатканбыз, - јтыркүл ата-энесинин түрүнөн чоочулай жооп берди эле, Ўайыр анын жанына келип:

- „оочуп кетпедикпи балам, байкең капа болуп турганда бөлмөсүнө кирбей койбойт белең? - деди.

- “ур кызым, ордуңа жат, - јртур кызына карап башын булгады.

- ћакул, - јтыркүл өз бөлмөсүнө кетти.

- Ќурлан, көп капа болбой жүрчү, ооруп каласың, - јртур аны ийинге таптап койду, - јжал улук деген, ажалы жеткен адам жашпы-карыбы, жарыкчылык менен кош айтышып кете берет, жашоодон буйруганын алып калууга үлгүрүш керек!

-  айгырган деле жокмун.

Ќурлан ордуна жатып алып ары карап кетти, анын көз алдына јтыркүлдүн "ћен бирөөнү сүйүп калдым, сүйүүм үчүн күрөшүшүм керек" дегени тартылып уктай албады, өзүнөн-өзү коркуп жатты.

”бакыт ооруну дарылайт демекчи, Ќурлан бара-бара болуп өткөн ишти унутуп калды. ќкууга чын дили менен көңүл буруп, сабакты окуй баштады. ќкуучулук мезгилдин ойноок кы€лдары өспүрүмдөрдү сүйүүгө азгырып, кыздарга кат жаздырып, шатыра-шатман өтүп жаткан менен Ќурлан мындайдан таптакыр алыс.  ээ-кээде гана  айыргүлдүн жылдыздуу жылмайганын, көздөрүнүн мээрим чача күлмүңдөгөнүн көз алдына келтирип өзү да жылмайып алат.  ыш келип суук боло баштаган, сампарлаган кар кайкып учуп, жел менен кошо алда кайда адамдын ойун жетелегенсийт. Ќурлан жер карап  айыргүлдү эстеп, улам эки жагын карап эргип келаткан.  ышкы каникул болуп зеригип басып жүргөн эле.

-  андайсы-ың? - деген үндөн башын көтөрө койсо  айыргүл туруптур.

- ќо-ой сенсиңби? - Ќурлан эмне дээрин билбей кубанычтуу кыйкырып ийди, -  ачан келдиң?

-  аникулда чоң энеме келгемин, сени үйүңө барып сурасам жок дегенинен кетип жаткам.

- ∆акшы болгон тура, өзүм да зеригип турдум эле.

Ёкөө кол алыша көпкө сүйлөшүп туруп калды.

- Ќурлан, —алыйга жаман болгон тура, ээ? - дегенде, Ќурландын жүрөгү тыз этип сайгылашып кетти:

- ∆аман эле болду, эмнеге ошого жеткенин билбейм.

- —ага бир нерсе таштаптыр дешти го?

- Ёмне, ким айтты?

-  ыздар. Ѕилесиңби Ќурлан, мен сенин классташтарыңды бүт тааныйм, бул жерге бир аз окуп кеткем да, жашырбай койсоң да болот, -  айыргүл аны жылма€ суроолуу карады.

- ќоба, демек уккан экенсиң да, жөнөкөй эле дептер экенЕ

- Ёмнелер жазылыптыр? - Ѕаарын билгиси келгендей,  айыргүл дилгирлене сурап жатты, анын балалык сезими, жан дили менен сүйгөн жүрөгү тынчсызданып, Ќурланды кимдир бирөөлөрдөн кызгангандай түр көрсөттү, - јйтсаң, Ќурлан?

- Ёч нерсе  айыргүл, болгону ал мени сүйгөнүн жазыптыр. ћен эч нерсе билбейм. „ынында сүйүү деген эмне экенин билбей туруп эле өзүн-өзү өлтүрүп алды, мен аны сүйгөн эмесмин да?

-  ызык..

 айыргүл ойлуу туруп калды, экөө бир азга бирге басып жүрүштү.  ар жаап жаткан менен күн ным тартып анча суук эмес эле.  айыргүл колдорун оозуна такап үйлөй баштаганда Ќурлан анын кол кабын алып таштап колун жылытып жатты.

-  олуң ысык экен, үшүгөн жоксуңбу?

- ∆о-ок үшүгөн жокмун, сен үшүкчөл турбайсыңбы? - Ќурлан анын жүзүнө тигиле карап сүйкүмдүү жылмайып койду.

- ћен эшикке чыксам эле үшүп кетем, -  ыз ага ыктай кыналып турду.

Ќурлан кыздын деминен улам жүрөгү бат-бат кагып калтырап эки жагын каранып бирөөлөрдөн корунуп турду.  антсе дагы айылдык жаш улан тартынып да, сүрдөп да жатты.  айыргүл болсо ушул көз ирмемдик жигит деминен ырахат ала көзүн жумуп өзүнүн колун кармалаган жигиттин колунун назиктигин, жылуулугун сезип бакытка тунуп турду. Ёх чиркин, жаңыдан жетилип келаткан кыз-улан бири-бирин чын жүрөктөрүнөн сүйүп турса да ачык айталбай үнсүз сүйлөшүп, үнсүз махабаттын улуулугун сезип турду.

- Ќурлан, - деди бир топтон кийин  айыргүл, - ћага —алыйдын дептерин көрсөтөсүңбү?

- ћакул, - Ќурлан дароо эле макул болду, анткени ал  айыргүлдөн эч нерсе жашырууну каалаган эмес, - ћен азырЕ - деп жөнөгөндө:

- —ен кайда? - деди  айыргүл таңгала.

- “октой тур, мен азыр эле алып келем.

- ”шул жергеби?

- ќоба, күт мени, - Ќурлан жүгүрүп көчө бойлой он чакты үй арыдагы үйгө жетип, койгон жеринен дептерди издей баштады.  ийимдерин чачып таппай жатты: " айда кетти, ушул жерге эле койбодум беле?" деп ал кайра издесе да жок. ќшол кезде босогого жөлөнүп јтыркүл турган эле.

- Ёмнени издеп жатасыз? - јл сырдуу жылмайып койду.

- Ѕир нерсеЕ

- јйтсаңыз, мен таап берем!

- —енЕ сен алдыңбы? -  ара терге түшкөн Ќурлан ага ачуусу келе карады, - ћенин буйумдарыма тийбей жүрбөйсүңбү?

-  өргөн жокмун, эмне экенин айтпайсызбы?

- ƒептер, жөнөкөй эле дептер?

- ја-а, андай болсо издешип койойунбу?

-  айдан, кайдан издейсиң? Ёгер алган болсоң бер азыр, керек мага, - Ќурлан аны жиндене караган менен чаап, же уруша алмак эмес.

- ћына булбу? - јтыркүл күлө артына бекитип турган дептерди көрсөттү. - Ѕул жөнөкөй дептер эмес го?

- Ѕер дейм, аны эмнеге алдың?

- ќкуп көрөйүн дегем.

- ќкуганга кандай акың бар? —ен али жашсың, мындайды окуганга болбойт!.

ќшол убакта Ўайыр келип калды:

- —илерге эмне болду?

- Ёч нерсе, јтыркүл менин тийбе деген буйумумду алып алыптыр, ага тийбе деп айткам даЕ - Ќурлан јтыркүлдүн колунан алган дептерди артына беките күңкүлдөдү.

- —ен байкеңдин буйумуна тийбе да, бөлмөсүнө баш бакпа дебедим беле?.

Ўайыр кызын жемелей ары алып кетти. Ќурлан шашып сыртка чыгып  айыргүлдү издеп таппай калды.  өрсө арадан эки сааттай өтүп кетиптир, ал үшүгөнүнө чыдабай кетип калган экен. Ўашкалактаган Ќурлан анын үйүнө жөнөдү, аралыгы бир топ эле, күйүгө жүгүрүп келип дарбазасын каккылады.  өптө барып эшикти карыган кемпир ачты.

- —ага ким керек, уулум?

-  айыргүлдө жумушум бар элеЕ

- ја-а, ал азыр эле үшүп келди.  ир, кире гой, - деп эшигин чоң ачып колун жаңсады. - јзыр анын бөлмөсүн көрсөтүп койойун, -  емпир анын алдына басып баратып, -  айыр, ээ  акин, сага бир бала келди, чыга калчы? - деди.

ќшондо үстүңкү кабаттан үстүнө жеңил халат кийген  айыргүл жүгүрүп чыкты:

- Ќурла-ан, сен келдиңби? -  өздөрү жайнап кетти, - ћен сени алдап кетип калды го деп ойлогом.

-  антип, мен дептерди издеп таппай жаттым.

- ћейли, кел менин бөлмөмө, чогуу көрөбүз, - деп аны колдон ала үстүнкү кабатка алып барды, - —енден такыр эле түңүлүп калгам. ∆аман ойлоп жибергенимди кечирип кой, ээ?

- ∆о-ок  айыргүл, эшик суук, үшүп калдың го? - Ќурлан жайланып отургандан кийин дептерди  айыргүлгө берди.

јл ала салып көпкө тиктеди, анан андан ары барактап жатып ыйлап жатты. үндөбөй солуктап ыйлап отуруп, анан:

- Ѕайкушум десе, экөөбүз абдан ынак элек, бирок мага эч нерсе айтпаптыр да.  өрсө эч жанга айткыс сыр болот турбайбы? - деди көз жашын сүртө.

- “уура айтасың  айыргүл, жан адамга айтпай турган сыр болот, ал жүрөк түпкүрүндө гана сакталат.

- „ын эле, а сенин дагы эч кимге айтпаган сырың барбы, Ќурлан?

- Ѕар, ал менин өмүрүмдө жүрөккө так салган өкүнүч, арманым эч кимге айтылбаган сырларым. Ѕалким кийин-кийин адам болуп калсам балдарыма айтышым мүмкүн.

- ј магачы? -  айыргүл аны жалжылдай карады.

- ∆ок, айтууга болбойт.

- Өзүң бил, -  айыргүл таарынгандай ары бурула берди, - —ен мени менен сүйлөшкүң келбейт тура.

- “аарынбачы  айыргүл, мени кыйнабачы!

- Ёмнеге, мени менен сүйлөшкөндө кыйналып каласыңбы? - ∆аштуу көздөрүн көрсөткүсү келбей ары караган бойдон үн катты, - ћен сени.

-  айыргүл, эмне деп жатасың?.

Ќурлан ордунан тура калганда кары кемпир баш багып:

- „ай ичип алгыла, балдарым, - деди да кайра кетип калды.

 айыргүл көзүнүн жашын аарчып күлө карап аны колтуктап алды:

- „оң энемдин чайы да€р экен, жүрү чай ичебиз.

- ћакул.

Ёкөө ээрчише ылдый түштү да ашканага кирип дасторконго отурушту.

- Ѕалам, кимдин баласысың? - Ёне Ќурланга карай суроо узатты.

- јйбектин.

-  айсы јйбек?

- џлдыйкы көчөдөгү Ѕообектин иниси.

- ја-а кагылайын, билбейт окшойм, тааныса тааныйт чыгам, карылыктыкы го, унутуп калчу болдум.

- „оң эне, ушу карыган кишилердин сурай бергени жакпайт, кимдин баласы экенин эмне кыласыз? -  айыргүл чоң энесин мурчу€ карады.

- јлда-а каралдым ай, киши болгондон кийин сурайсың да, адам адам менен гана адам.

-  айыргүл, энемди капа кылба да, сураса эмне болмок эле? - Ќурлан  айыргүлдү карады, - Ёски кишилер сурап-сурап тууган чыгып калышат да.

-  ойчу, ошондойдун эмне кереги бар? - јл Ќурланга карады, - —енин ата-энеңди сураганда эле бирдеме чыга калабы?

- ќшентсе делеЕ - Ќурлан ордунан турду, - Ёне сизге рахмат, мен барайын, кеч болуп калды.

 айыргүл кошо чыгып узатты.

-  айыргүл, дептерди окусаң оку, кетээрде таштап кетесиң да?

- ћакул, чынында кызыгып көргүм келген, мага кереги деле жок дечи.

- ќкуп көр, жакшы тур анда.

- ∆акшы бар!.

Ёкөө коштошуп бири жолуна түштү,  айыргүл үйүнө кирип дептерди окуганга шашып бөлмөсүнө жүгүрдү.

Ќурлан ойлуу басып шашпай келсе јртур аны издеп жаткан экен. Үйүндө коноктор көп.  өкжал атанган лөкүйгөн кыйыны кошо келиптир. јга шериктери он жети жашар Ќурлан жөнүндө айтышканда ишенбей: "Ѕолбогон сөздү сүйлөйсүңөр да, чычкак бала кайсыны билмек эле, өзүңөр алданып калгансыңар го?" деп атайы келген экен. јртур аны ээрчитип киргенде эле каштары жыйрыла, өңү түктөйө түштү.  анчалык бала болсо да Ќурлан абдан сүрдүү, бир караганда адамды апкаарыткан сапаты бар эле. —алам айтып жаш болсо да ушу адамдардын үстүнө сөөлөт кармап кирди. Ќегизи өтө токтоо да, чоң кишидей салмактуу жүрүшү Ќурланды бир топ азап тартканынан го деп ойлошчу билгендер, билбей бир көргөндөр ага абдан таң калып тамшанып калышчу.

" ысталак, жолборс сүрдүү бала тура, кезинде тиги илбирстин ордун алчу неме экен" деп  өкжал копшонуп койду да саламга алик алып тим болду. јр кайсыдан кеп кылып кимди жыкканын, кимден жыгылганын сүйлөп отурушту. јдатта дайым эл тынчып калганда түнкүсүн ойношчу.  өкжал бу жолу куру кол кайтаарын сезип эле турса да Ќурлан менен күч сынашкысы келип ойнобойм деген Ќурланды чакыртты:

- Ёэ јртур, тиги иниңди неге кошпой жатасың? ћен атайын ат арытып алыстан келдим, жаш болсо да атын алыстан уктум, чакыр бир көрөлү.

- јл азыр жаш, анын үстүнө мектепте окуйт, угулуп калса окуудан чыгарып койот, жазда сиздер жакка барсак ошондо ойнойт, - јртур алакан жа€ жылмайды, - Өзүм турбаймынбы?

- Ѕолбойт, сени менен далай жолу чабыштык, атыштык, бүгүн Ќурлан менен сынашам!.

 өкжал мойун бербей туруп алганда эшик, терезелерин бекитип алып Ќурланды отургузду.  езек менен чүкөнү калчап жатышты, ортого үйүлгөн акча, жүз элүү миңди чыгарып тобокелге салган  өкжал. Ёки көзү Ќурланда болуп турду. јртур кыпылдап сүрөп жатты. Үч-төрт жолу тегеренген менен эч кимисине түшпөдү.  езек Ќурланга акыркы жолу келгенде ал көзүн жумуп бирдемени шыбырагандай болду, анысы тигилерге дуба окуп жаткандай сезилди.

- ƒарткем! - деди.

ќйунчулар үнсүз бири-бирин карап туруп калышты, чүкөнүн үчөө алчы, бирөө чик болуп калды эле дым болуп калганда ойунду кайрадан улантууга киришти.

- ƒарткем! - деп бакырды  өкжал.

јнда да жеңүүчү аныкталбады.

- ƒарткем!.

”лам бири чүкөнү чыныга салып алып калчап отуруп, кезек дагы Ќурланга келди. јртурдун чыйпыйы чыгып жатты, сыртынан билгизбеген менен баары "ортодогу акча кимибиздики болот?" деп өз ичтеринен кудайга жалынып жатты. " ачкан да, кууган да кудай дейт" деген сөз бар эмеспи.  езекти алган Ќурлан мурдагыдай ойлонбоду, чыныны ары-бери чайкап чүкөлөрдү аралаштырды да:

- ƒарткем! - деп серпиди эле, төрт чүкө атайылап тизгендей алчы түшүп калды.

- ќо!

- јзамат!

-  олдоочуң күчтүү экен, бала!

- Ўумдук, - дешип күүлдөп жатты чотур аңдып отургандар.

ќйунчулардын эч кимиси үндөгөн жок.

- јзамат, жолборс экенсиң, бала, - деди  өкжал. - јл, бул утуш сеники болду, эч тартынба, эмгек сеники!

- џраазысызбы? - Ќурлан ага жалт карап сурап койду да, акчаны өзүн көздөй тартты.

јдатта утулса кайрадан утуп алуу үчүн күчөнө ойноочу эргулдар бул жолу анткен жок. јйрыкча  өкжал: "Ѕул бала отурган жерде эч кимдин жолу болбойт, бул оңой бала эмес" деп ойлоп турду. јртур аларды коноктоп жакшы узатты. Ѕирок айыл эли мындайда узун кулак болоору анык го, эл ичинде күбүр-шыбыр сөз пайда болду.

- Ѕаса јртурдун үйүндөгү бала кумар ойнойт дейби? - деди бир күнү эки кошуна сүйлөшүп турганда бири.

- ќшондой дейт го, ал ошол үчүн аны үйүнө батырып жүрөт да, пайдасы болбосо бир күн токтотпой калсын.

-  умарды өзү үйрөткөн да, эч жерде иштебей эле жалаң кумар ойноп мал күтүп, заңгыраган үй салды, анан да кумарды укмуш ойнойт дешет го?

- јнысын ким билсин, жетим баланы кумарга көндүрүп бекер кылыптыр, - дешип билип билбей көбүртүп-жабыртып жатышты.

Ѕул сөз мектептин директору јбды —ариевдин кулагына жетти. јл ошол эле күнү Ќурланды кабинетине чакыртып алды.

- јгай чакырдыңызбы? - Ќурлан босогодон баш бага сурады.

-  ир, —адыров, кире бер, - деди директор ага карап.

-  ана —адыров, өзүң айтчы, сен кумар ойнойт экенсиң, андай болсо сени окуудан чыгарабыз.

- јгай, ким айтты? - Ќурлан агайын таңдана карады.

- "”кпайт деп ууру кылба" деген сөз бар, элдин көзү көрөгөч, алакандай эл ичинде эмне болуп жатканы белгилүү да. Ѕиринчи жолу кечирип койойун, эгер дагы уксам окуудан чыгарып койууга туура келет.

-  ечирип койуңуз агай, андай болгон эмес, болбойт дагы, - Ќурлан шек билгизбей, калп деп далбастап калбай бир калыпта туруп жооп бергенде директор ага ишенип калды.

- Ѕолуптур бара бер, - деп койду ал жөн гана: "Ѕул адам болчу бала, өтө уруша бергенде болбойт, өзү жетим болсо катуу айтканым болбос" деп карап кала берди.

ќшондон кийин классташтары дагы аны тамашалап: " умарчы" дешчү болду, бирок ага Ќурлан терикпеди, чычалабады, эмне деп жатасың дегендей маңыроо мамиле кылып тоотподу. ќшондо гана ал келип түштөнүп отурганда:

- Ѕайке, элдин баары эле мени кумарчы деп алышыптыр, - деди кабак бүркөй.

-  им айтыптыр, өзүңдүн оозуңдан чыккан жок беле? - јртур кайра өзүнөн сурады.

- ∆ок, мен айтып жинди эмесмин да?

- јнда кам санаба, - деп койду јртур.

Ќурлан ага директордун айтканын да айтты. Ёртеси јртур директорго барып жолугуп койду. ќшондон кийин ал жөнүндө сөз болбоду. јртур ага эмне дегени, кантип оозун жап кылганы эч кимге белгисиз. Ќурлан андан кийин ойногон жок. јртур ага үйдө болгондо карта ойногондун ыкмасын да үйрөттү. јдеп картаны көргөндө эле анын көзүнө жети карга көрүнүп кыйналып жүрдү.  ыскасы андан кийин далай жолу кирешелүү болуп да, уттуруп да жиберген учурлар болду. јртур аны анча-мынча ойунга киргизчү эмес, чоң ойунга салчу. өзү уттуруп койсо Ќурлан сөзсүз аны кайтарып алат. ќн биринчи классты бүтүп жатканда Ќурлан ого бетер бой тартып, керилген жигит болду.  лассташтары ага суктанып да, көрө албай ичи күйгөнү да болду. јнткени ага ашык болгон кыздар көп эле. јкыркы коңгуроодо √үлира деген кичинекей ак бантикти барпайта тагынган кызды көтөрүп алып коңгуроону Ќурлан какты. јл бүтүрүүчүлөрдүн алдыңкысы болгон. √үлираны жерге койо койсо маңдайында  айыргүл менен бир салабаттуу адам турган эле.  өрсө √үлира  айыргүлдүн сиңдиси экен.  айыргүл сиңдиси менен Ќурлан экөөнө тең гүл берип куттуктады.

-  уттуктайм! - деп бетинен аста өөп да койду.

- –ахмат, - деп Ќурлан ага карап жылмайып алды.

- Ќурлан, бүгүн меникине барасыңбы?

- Ёмнеге? - Ќурлан анын атасынан жазгана сурады.

- ”нутуп калдыңбы, туулган күнүмө барган элең го? -  айыргүл жасана кийинип өзүнө жарашыктуу, алгачкысындай бырс күлүп койду.

- јндай болсо сөзсүз барышым керек экен.

- ∆арайт анда, күтөм!.

 айыргүл аны сырдуу карап койуп басып кетти. Ёкөө сүйлөшүп жатканда атасы ары басып бараткан. Ќурлан  айыргүлдү артынан карап туруп: "—өзсүз барам, барганда дагы жүрөгүмдү тынч алдырбай келген сүйүүмдү айтам, кандай кабыл аласың, жал-жал көзүм?" деп өзүнчө толкунданып алды.

 ечинде  айыргүлдүкүнө келсе улан-кыздар бар экен. џрдап-бийлеп көпкө отурушту. Ќурлан бир айласын таап өз сүйүүсүн кызга айтууга ашыккан менен даай албай турду. Ѕир кезде ал сыртка чыкканда Ќурлан артынан чыкты да сүйлөшүп турушту. Ќегедир кыз алдында өзүн ушунчалык алсыз сезип, оозунан сөзү түшө, көкүрөктөгү сөзүн айталбай турганда ары жактан дабыш чыгып калды. Ќурлан шашып: "—өзсүз бүгүн айтышым керек" деп кайраттана:

-  айыргүлЕ

- јйтчы, айта бер Ќурлан, -  ыз да андан өзү күткөн сөздү уккусу келип ого бетер шаштырды, - „оң энем көрүп калса урушат, чоңойгон кыздын чоочун эркек менен караңгыда бирге турганы у€т деп көп айтат.

-  айыргүл, мен сага бир сөз айтайын деди эле.

- јйтпайсыңбы?!

-  айыргүлЕ - деп эми айтмак болгондо артынан жөтөлгөн болуп атасы көрүндү.

Ќурлан там айлана басып кетти.  айыргүл болсо кирип кетти. ќшол бойдон сүйүүсүн айталбай калды. јнткени  айыргүлдү ала качмак болуп аңдыгандарды угуп калган атасы аны кайтарып сыртка чыгарбады. јл курбуларын үйдөн гана узатып кала берди. Ќурлан ичтеги сырын, ага арнаган ак сүйүүсүн, арзуу тилегин айталбай үйүнө көңүлсүз келди. јртур аны куттуктамакка күтүп отуруп, келбегенинен жатып калышкан. “үн ортосунда шырп алдырбай акырын кирип ордуна жатты. Ёртеси күн тийгенде ойгонуп тура албай жатса јртур кирди:

- „оң жигит, мектепти ийгиликтүү бүтүшүң менен! - деп эңкейип бетинен өпкөндө, Ўайыр:

-  уттуктайм, мындан аркы жолуң шыдыр, жолдошуң кыдыр болсун, - деп, берки бетинен өпкөндө эрксиз Ќурландын көзүнө жаш тегеренди: "Өз ата-энем болсо да ушинтмек, Ѕообек атам тирүү болгондо кандай сүйүнөт эле! —упакан апам бир келип үйгө жүр деп койгон жок, демек мени өз баласындай көрбөсө да көңүлүмө карап, жакшы сөз айткан адамдарга өлгүчө кызмат кылышым керек" деп өйдө болуп:

- џраазымын сиздерге, ыраазымын! - деп ийди.

- ћурдуңду урайын десе, жашып кеткен тура, сага канча айтам, биз тууганбыз деп, - јртур аны бооруна кыса далысынан таптады, - ∆ашык болбо, сен эми турмуш жолуна түшүп жашоо үчүн күрөшүшүң керек!

- —өзсүз, менин ойлогонум да ошол, - Ќурлан жер карай ишенимдүү сүйлөдү, - ћага кайрат, күчтү сиздер гана бердиңиздер, Ѕообек атамдан кийинки жакшы айткан сиз гана болдуңуз.

-  елгиле, тамак да€р болду, - Ўайыр үн сала чакырды.

Ёки уулу окуудан тарап уктап жаткан. „огуу отуруп тамакка жаңы отурушканда јтыркүл эшик тыкылдаганынан чыкса —упакан туруптур: јл үйгө кирип эле:

- Өлүгүңдү көрөйүн куу жетим, элге шерменде кылып үйдөн качканын кантесиң! Ѕоор көтөрүп чоңойуп, боктон арылып алгандан кийин ушул экен да, - деп каргап-шилеп кирди.

- ќй жеңе, сизге эмне болду, жай отуруп сүйлөсөңүз боло, - јртур ага ачуусу келип турса да жай айтты.

- ќоба, жай отурганда эле укмуш болуп кетээр! Ѕузуп жарып жаш баланы үйүңө азгырып киргизип алып малыңды бактырып, ишиңди жасатып оңуп калган экенсиң! - —упакан айкырып койо берди.

- ∆еңе ушунуң кантип болсун, андай күйүп кетсең окутуп адам кыласыңбы, алып кет! - јртур ачуулана ага колун шилтеди.

- ќкуганда чилистен болмок беле, азыр алып эле кетем, - деп Ќурланга карады, - ќй бала, басасыңбы же жокпу?

- ћен эч жакка барбайм! "∆етим, шүмшүк" деген сөздөн кутулуп калдым билсеңиз, мен эми жаш бала эмесмин.

- ќмээй, муну кара ой, киши болуп калдыңбы?

- ќоба, жакшы мамиле, жылуу сөз мени адам кылды! - Ќурлан сыртка чыгып кетти.

—упакан оозуна келгенин сүйлөп алкынып, жер-жеберине жетип дарбазадан чыгып жолдо баратып да сүйлөнүп баратты. Ќурландын жүрөгү ооруду, көңүлү калып, жандүйнөсү тарыды: "Ќеге а€лдар ушундай болушат? ∆ок-жок, бир гана —упакан апам ушундай, Ўайыр жеңем, јсылкүл жеңемдер кандай мээримдүү. ј менин апам кандай а€л болду экен? јл деле мээримсиз болсо керек, болбосо мени жетим дедиртип таштап кетмек эмес" деп ойлоп басып жүргөндө јртур анын көңүлүн жубатып жанында турду. ѕенде ар түрдүү, беш кол бирдей эмес деп бекеринен айтылбаса керек. Ёгерде Ќурландын пайдасы болбосо бул да аны жанына жолотмок эместир. ќйу ордунан чыгып, бала туруп турган турпаты сөөлөттүү, кылган иши, ар бир ишти илгиртпей аткарганы, анан дагы үйрөткөндү так эсине тутуп, жолдуу болуп, киреше алып келгени аны Ќурландан көптү үмүттөндүрүп, анын арты менен өзү да байлыкка тунгусу келген. Ѕирок јртурда адамгерчилик сапат бар эле, калыс ойунан жанган жок, ошол жылы окууга жиберди, эч нерсени а€ган жок. Ќурлан окууга өтүп студент болду, бирок ар бир жолугушууда аны ойунга чакырып койот. Ќурлан эми баш тарткан жок, анткени ага акча абыдан керек эле. јкыркы жолу ойунга катышканда Ќурлан ал жерге кыздардын келгенин көрүп таңгалды: сулуу-сулуу кыздар чылым чегип, лөкүйгөн адамдардын ийнине колун койо жанында отурушат. јртур байкесинин дагы жанында бирөө бар. Ќурлан алардан кысынып отурганда,  өкжал:

- Ёэ балакай, эми жигит болуп, баралыңа келип калыпсың, эми сага бир кыз керек? - деди ага сырдуу жылма€.

- ∆ок, мага кереги жок, - Ќурлан у€лып жер карады.

ќшол кезде јртур сыртка тигил а€л экөө чыгып кетти.

-  ереги жок болчу беле балакай, кызыктын баары, ырахаттын баары ушул кыздарда да! - деп жанындагы кызды кучактап койду эле, ал аны жан-алы калбай өөп, сылап-сыйпап кирди. -  ел чылымдан тартып үйрөн, бул да өзүнчө ырахат. ∆аш кезде жанып-күйүп, жарыкчылыктын берген тартуусунан куруу калбай пайдаланып кал, бул бир келчү өмүрдө эмнелер гана болбойт! - деп чылым күйгүзүп сунду.

- ∆ок чекпейм!.

Ќурлан ордунан туруп, коңшу бөлмөгө кирип кетмек болду эле: "∆аным, сагынып кеттим, бол эртерээк!" деген үндү угуп тык токтоду.  өрсө јртур селкиси менен ошол бөлмөдө жыргап жаткан экен. Ќурландын артынан бир сулуу кыз кошо чыгып келип артынан кучактап:

- —улуу жигит, таанышып албайлыбы? - деди.

- “аанышуунун кереги эмне? - Ќурлан артына бурула берип такыр көрбөгөн, бойонуп алганы менен өзүнүн сулуулугу ашыкча көрүнгөн узун бойлуу кызды көрүп апкаарый түштү. јл ойунда үйдөгүлөрдүн биридир деп ойлогон эле.

- “аанышуунун жакшы жери бири-бирибизди жакындан тааныйбыз, ар дайым бирге болобуз, -  ыз каштарын кере ага ыктай калды. - ∆е сизге мен жакпаймбы?

- ∆ок-жокЕ - Ќурландын денесин майда калтырак басып, чекесинен чылпылдап тер чыгып кетти.

-  ел, менин атым —айрагүл, жөн гана —он€ деп койсоң болот, - јл колун сунду.

- Ќурлан.

- ∆акшы анда, мурда кыздар менен өбүшүп көрдүң беле?

- ∆ок.

- јнда бала эле бойдон экенсиң. ∆үрү сыртка чыгып бир аз сейилдеп келели.

—айрагүл андан жооп күтпөй эле сыртты көздөй басканда Ќурлан аны карап туруп калды: ипичке бели, түптүз буттары, артына төгүлүп далысын жапкан капкара чачы уланды кызыктырбай койгон жок.  ыз дагы өзүнө ишенгендей артына кылчайып койбой каалгый кетип жатты: "Өзүң келесиң, эркек болсоң кызыкпай көр, далай эркекти артымдан ээрчиткемин" дегендей кербездене басып босогодон чыгып кетти.

Ѕул кызды атайын алып келишкен эле. Ќурлан үндөбөй көпкө турду да кандайдыр бир күч аны кыздын артынан жетеледи: " айыргүл кайда болду экен, мени эстейби? Ѕир жолуксам болот эле" деп улутунуп алды. јл сыртка чыкса —он€ чылым чегип туруптур.  үңүрт көрүнгөн эшиктин алдында кыска юбкадан көрүнүп турган аппак сандары, узун буттары аны бир башкача көрсөтүп, Ќурлан анын жанына жакын барганын да сезбей калды.

- Ќурлан, а€лдарга бардың беле?

- Ёмне? - Ѕул сөз ага өөн угулду.

- ∆инди десе, а€лдарга бардың беле деп жатам! - —он€ каткыра күлүп аны көкүрөккө нукуп койду. - —ендей жигиттер мектептен эле окуп чыкчу эле го, өзүң келбеттүү жигит экенсиң, далай кыз-келиндин көзүн күйгүзгөндүрсүң.

- ∆ок, андай болгон эмес.

- јнда сени өзүм үйрөтөм!.

—он€ аны кучактап алып оозуна оозун алпарып, адегенде назик, анан берилип соруп кирди. Ќурлан тартынып, андан бойун ала качып жатты.. .

ќшондон тартып Ќурлан кыздар менен көңүл ачканга үйрөндү, бирок чылым тартканды, ичимдик ичкенди ойуна да албады. ќйунга катышып јртур экөө бирдей утушка ээ болуп, кээде жеңилип, убакыт өтө берди.  анчалык эстеп, кы€лданган менен Ќурлан  айыргүлдүн үйүнө барып, ал шаарда окуп жатканын укту. Үмүтү жанып толкунданып, Ќурлан шаарга окуу башталардан мурунураак жөнөп кетти: анын эң асыл максаттарынын бири өз сүйүүсүн,  айыргүлдү эңсеп жаткан. јңгыча ары жактан Ќурланды жылма€ карап колуна бажырайган кыпкызыл розаны алып, жанында узун бойлуу жигитти колтуктап келе жаткан кызды көргөндө анын жүрөгү тыз этип алды:

- Ќурлан, кандайсың? - деп  айыргүл жайдары күлө колун сунду, - Ѕул јзиз, - Ќурлан экөөнү алмак-салмак карай, - ј бул менин айылдашым.

- ја-а жакшы. - Ќурлан экөөнү карап жылмайууга аракет кылды, - Өзүң кандайЕ

- Ёң сонун! -  айыргүл кубанычтуу күлө карап, - Ќурлан, бул менин келечектеги жолдошум болот!

- ∆акшы-ыЕ - Ќурлан башын ылдый кыла оозуна сөз кирбей мукактанып калды.

- Ѕиз жакында үйлөнөбүз, - јзиз кошумчалап койду, - јнда биз кеттикпи? -  айыргүлдү карады, аны колтуктап алганына Ќурландын ичи ачыша түштү.

- јзи-из, сен бир азга машинага бара тур, Ќурлан экөөбүздүн сөзүбүз бар эле, -  айыргүл жигитине эркелегендей түр менен карап, -  ызганбай эле гой, биз бир айылда өскөнбүз, бир туугандай мамилебиз бар.

- ћакул  айыргүл, мен зеригип кетем, тезирээк, мейлиби? - јзиз кызды жаагынан аста өөп койуп ары басып кетти.

- Ќурлан, жолукканың жакшы болбодубу, мен сага ба€гы дептерди кайтарып бермек элем.

-  айыргүл, мейли, дептер эч нерсе эмес, өзүң жөнүндө айтчы, бул жигитиң менен канчадан бери сүйлөшүп жүрөсүң? - Ќурлан адегенде эле ушинтип сурап жиберип, кайра өзү жаман абалда калды: "—үйгөнүңдүн жанында бечара болуш жаштар арасында боло берет, бирок сүйүп турсаң да сүйөм деп айтыш оор да" деп ойлонуп ага жалооруй карады.

- Ѕилесиңби Ќурлан, ата-энем өздөрү таап, мени јзизге бергени жатат, -  айыргүл заматта жаркылдаган мүнөзүн жоготуп сумса€ калды, - ћен алардын сөзүн аттап кете албайм.

- ƒеги өзүң аны сүйөсүңбү?

- Ѕилбейм, сүйүү жөнүндө угуп, окуп жүрөм, бирок чыныгы сүйүү эмне экенин билбейм!

- —үйүүнү билбей туруп, жүрөгүң каалайбы же жокпу, тагдырыңды тобокелге салып жатасыңбы?.

Ќурлан күйүп-бышып колдорун серпе сүйлөгөндө  айыргүл аны карап каткырып ийди:

- Ќурлан сага эмне болду?

- ћм, - Ќурлан ыңгайсыздана туруп калды.

- јйтчы, эмнеге мынчалык жиндене сүйлөдүң, айтсаң? -  ыз көздөрүн күлүңдөтө жигитти маанилүү сөз күткөндөй тигилди, - Ёмнеге күйүп-быштың, менин тагдырымдын сага тиешеси канча?

-  айыргүл, кечирип койчу, мен, сен өзүң аны сүйөсүңбү деп сурайын деп элеЕ

- —үйөсүңбү дегиң келдиби, Ќурлан? -  ыз сумса€ түштү, -  ыз сүйүүсү арзыбаган кеп, өзүң сүйгөнгө эмес, өзүңдү сүйгөнгө үйлөн дегенди билесиңби?

- ƒеги эмне десем, деги бирөөнү сүйдүң беле?

- —үйгөм, бирок ал мени сүйгөн эмес, сүйөбү же сүйбөйбү билбеймЕ ј сен бирөөнү сүйүп көрдүң беле?

- ћен, мен.. . .

Ќурлан аны карап өз сүйүүсүн айтууга белсенгенде јзиз басып келип:

-  айыр, биз кечигип жатабыз, - Ќурланга карай, - Ќурлан, эгер мүмкүнчүлүгүң келсе биздин той жыйырма бешинде болот, келээрсиң? - деди.

- ја-а, сөзсүз келем, - Ќурлан ичтеги сөзүн айталбай нааразы болгон түрдө  айыргүлдү карады, -  ош эмесе, жакшы баргыла! - дегенде  айыргүл колун көтөрө јзиздин жетегинде кетип жатты.

 өздөрүндө кылгырган жашты Ќурлан байкады, бирок унчукпай телмире узатып кала берди: "Ќеге ушул кыздын алдында өзүмдү алсыз байкуш сезе берем? Ѕолбосо алда качан айтышым керек эле.  айыргүл кайдыгер эмес, али да болсо кеч эмес, мен аны сөзсүз жолугуп ансыз жашай албасымды айтам" деп жолуна түштү.

Үчүнчү курска келгенде сырттан окуу бөлүмүнө которулуп алды. јртурдун айтуусу бойунча үйдү өзүнө жаздырып, ичине керектүүлөрдү киргизип болгондон кийин, јртур:

- Ќурлан, эми бой жеттиң, үйлөнүшүң керек! - деди.

- ЅайкеЕ

- ∆ок, минтип жүргөнүң болбойт! јйт, сүйлөшкөн кызың барбы?

- ∆ок, - ∆ер карап күңк этип койду.

- јнда биз өзүбүз табабыз, өзүм кепке калбагандай болушум керек. —ени быйыл үйлөнтөм, керектүүнү Ўайыр да€рдап койот, күздө киргизебиз. - јртур сөз бүттү дегендей бүтүм чыгара сүйлөдү, - јга чейин өзүң да караштыр.

- ћакул, мен эртең шаарга барып келейинЕ

- Өзүң бил, эгер шашпасаң үч күндөн кийин мен да барам, чогуу кетели.

- ћейли анда.

Ќурлан: "∆ыйырма бешине чейин эки жума бар, бул убакыт аз, бирок  айыргүл каршы болбойт" деп ойлоп, ойунда кызга жолукмак болуп атты.

јйткандай эле шаарга барып бул жолу карта ойунуна катышты. ќйун абдан кызуу өтүп жатты. —ыртка эки-үч жигитти койуп койушту да, ойун улантып жатты. Ѕирок Ќурлан жети карганы көрсө эле жаман абалда калат да, ортодогу үйүлгөн акча, алтын буйумдарды ойлогондо баарына кайыл болуп кетет. ќшончо ойноп жүрүп жети карга бир да жолу колуна илинген жок. ∆олдуу болуп, утушту өзү алып келди. ∆ашыруун ойнолгон ойундар ага киреше берип турганда адам дүнүйөгө азгырылып кетээри бышык го? ”ткан акчаларын јртурга кошуп берип, өзүнө керектүүсүн ченеп алды да,  айыргүлдү издеп жөнөдү. јны окуу жайдан таппай бирөөсүнөн сурады эле:

- јл бүгүн келген жок. Ёртең келсеңиз, - деди.

- Өзү окуп жатабы?

- ќоба, -  ыз жал-жал карай ары басты.

- —из анын үйүн же жашаган жерин билбейсизби, чоң кыз? - Ќурлан кетип жаткан кыздын артына үн салды.

- Ѕилем, - деди кыз токтой калып. Ќурлан ага жете келип:

- јтыңыз ким чоң кыз, таанышып алсак болобу? - деди.

- јйзада, -  ыз күлүп койду.

- ћүмкүн болсо көрсөтүп койосузбу?

- ћакул.

-  ана анда кеттикпи?

-  еттик, - јйзада Ќурланга карап, -  айыргүлдүн эмнеси болосуз? - деди.

-  лассташы, жердеши болом.

- ја-а ошондой, тойго келгенсиз го?

- Ёмне тойу болуп калдыбы? - Ќурлан кызды элейе карап калды.

- Үч күн калды, сиз билбейсизби?

- ∆ыйырма бешинде дебеди беле?

- ќшондой дешкен, бирок эртелеткенге туура келип калса керек.

- »й-ии.

Ќурлан айласы куруп басар-басмаксан болуп кетип жатты. “аксиге отурушуп жөнөп кетип баратып, жеткенде токтотуп:

-  елдик, - деди јйзада.

- јйзада, ушунча жакшылык кылдың, эми өзүң эле чакырып бер. - Ќурлан сурана карады.

јйзада үндөбөй түшүп үйдү көздөй басып кетти да тез эле кайра келди.

- јл жок экен, јзиз экөө кетиптир.

-  а-ап, - деп алды Ќурлан, көңүлү чөгө түштү да таксистке, - јйдай бериңиз, - деди.

∆олдон токтотуп бир аз ойлоно туруп калып таксистин акысын берип кетирип ийип, јйзадага карады:

- Ёмесе чоң кыз, бир жерге кирип чайлашалы, жакындан таанышып жакшылап сүйлөшөлү, сизди убара кылып койдум.

- Ёч нерсе эмес, убара болбоңуз, мен кетишим керек.

- Ѕир азга эчтеке болбойт, - Ќурлан бул көп сүйлөбөгөн сырдуу кызды а€луу карап: "∆акшы кыз экен, балким жигити бардыр.  айыргүлдөн айырылдым, ал эми меники эмес, өзүмдүн чечкинсиздигим" деп отуруп, - жигитиңиз кызганчаак эмеспи? - деп жылмайып койду.

- Ѕалким болсо кызганмактыр, тилекке каршы азырынча жигиттер мага көңүл бура элек, - деп ал дагы күлүмсүрөп койду.

-  антип?! —изге окшогон сулуу кыздын жүрөгүн ээлей албасаЕ

- Ѕалким, жакпайт окшойм го?

-  ойсоңузчу, сулуу кыз, - Ќурлан өзүн алаксытмакка кызды тамашалап отуруп кафеге бурулушту.

- џрас айтам, - јйзада бырс күлүп койду.

”шул тапта кыз жүрөгү негедир жигитке тартылып, "кетем" деген менен кете албай катарлаша басып кафеге киришти. Ёкөө көпкө отурушту, кызды жакшылап сыйлап, анан таксиге акы төлөп салып ийди. Ёртеси  айыргүлдүн үйүнө дагы келди: "Ёгер мени сүйсө той болоор күнү да артка кайтууга барат. Ёми жолуксам сүйөөрүмдү айтам да алып кетем" деп ойлоп барып дарбазаны какты. ќн эки, он үч жашар кыз чыга калды:

- —изге ким керек?

-  айыргүлдү чакырып койосузбу чоң кыз?

- јл жок, күйөөсү менен тойго камынып жүрөт, жумушуңуз болсо айта бериңиз, мен айтып койом, - деп чекилдеди.

-  ачан келээрин билбейсизби? - Ќурлан секелек кызды жылма€ карап атайы сылык сурады.

- ∆ок, качан келээрин айтышпайт, балким алар ойноп жүрүшөт, кайдан билем? - »йинин куушуруп койду.

- јнда мен кечинде келем, сен эч кимге айтпай өзүнө айт, макулбу? - Ќурлан эңкейип ага шыбырап койду.

- јл кечинде чыкпайт, јзиз келсе гана жооп беришет, анткени ал анын күйөөсү болот да, -  ыз эшикти жабаарда Ќурлан түртө калды:

- —ен эч кимге айтпа да, өзүнө айтсаң билет.

- ћа-акул, бирок сиз башкаларга көрүнбөңүз. - јл дарбазаны жаап кирип кетти.

Ќурлан ал күнү ойу алда кайда кетип басып жүрүп күүгүм кире эшик чертти.  өптө барып эшик ачылды, ал  айыргүл болчу.

-  им?.

ƒарбазанын артына жашына калган Ќурлан анын үнүн уга калып:

- ћен эле,  айыргүл, - деди.

- Ќурлан, эмнеге келдиң? үйдө јзиз бар, атамдар эмне дешет, мага капа болбо, -  айыргүл босогодон чыкпай туруп муну айтканда Ќурлан шашып калды.

-  айыргүл бир мүнөткө эле, чыксаң бери.

- ∆ок болбойт, -  айыргүлдүн үнү дирилдей, - Ёмнеге келдиң Ќурлан, мен күткөн учурда кайда жүрдүң эле? Ѕаары бүттү! -  айыргүл эшикти шарт жаап салды.

Ќурлан селдейе туруп калды: "“уура айтат, неге мурун эле айтпадым?" деп башын шылкыйта артына бурулуп кайдадыр басып кетип жатты, жүрөгү ыйлап баратты. ∆андүйнөсү сыздап туш келди кете берди: "Ёгерде ата-энем тирүү болгондо алда качан айтмакмын, жетимдигим жолтоо болду, эми мага баары бир, ким болсо ошол болсун. ∆ашоом ойдогудай, а€лым, эл катары балам болуп, өзүмчө түтүн булатсам болду. —үйүүм менин кайкып учкан куш болду, сүйүүмдү жоготтум, мага чала!" деп түн ортосуна чейин басып жүрүп, анан таксиге түшүп айылга жөнөдү. “үнөрүп эч ким менен сүйлөшпөй кирип-чыгып, короодогу малга көз салып жардамдаша койуп алаксыган болот, бирок баары бир  айыргүл көз алдынан кетпей кыйналып жатты.  үндөр бат эле алмашып, жайкы каникул келип, јтыркүл үйдө болуп калды. Ќурлан үйдө болгондо да бейчеки чыгып, жолдош-жоро же кыздар менен сүйлөшчү эмес.  лассташтары окууга кеткени окууга тапшырып, үйлөнгөнү үйлөнүп, кээ кыздары турмушка чыгып кеткен.  ороодон чыгып эки жакты карап турса ƒоктурбек өтүп баратыптыр, Ќурланды көрүп эле кайрылып калды:

- Ќурлан, кандайсың?

- ∆акшы, өзүң кандайсың? - Ёкөө кол алыша учурашты.

- Ќурлан акыбал кандай, көрүшпөй да кеттик, окуп жатат деп уктум, окууң кандай?

- Ѕаары жакшы, - Ќурлан аны менен көңүлсүз учурашып анча маани бербей койгондо, ал ыңгайсыздана:

- Ѕала экенбиз, өткөн-кеткенди кечир, досум, сага жолуга албай жүрдүм эле, - деп күлгөн болду, - Ёми чоңойуп адам болдук, балалык өттү.

- ћен түшүнөм ƒоктурбек, кечирим сураганда эмне, анын баары өткөн чак, эстеп кереги жок.

- ќшентсе деле, өзүмчө ойлоп кээде у€лып кетем. Ѕаса бүгүн менин уулумдун туулган күнү, бир иш менен кетип жаттым эле, бүгүн меникине конок болуп, а€шың менен тааныш, - деп калды ƒоктурбек.

- ќй, сен үйлөнүп, балалуу да болуп калдыңбы? - Ќурлан ага таңгала карап, -  уттуктайм! - деди кучак жа€.

- –ахмат, мен сенин кечиримдүүлүгүңдү, кек сактабасыңды билгенмин, эми биз бөлүнбөс дос болобуз, - ƒоктурбек бакылдай сүйлөп жатты.

Ѕир топтон кийин ал жөнөп кетти. Ќурлан дагы ойлонуп калды: "Үйлөнүп, бир баланын атасы болуп калган тура.  ой, мен да үйлөнөйүн. ƒемек, ƒоктурбек тез эле токтолгон экен, эчтеке эмес, кектегендей киши өлтүрдү беле? Ѕалалык кезде баары боло берет, башкысы өз күнөөсүн сезе билген адамдык сапаты болсо болду, достошсо достошом", деп биразга көңүлү көтөрүлө түшүп үйгө кирди. Ўайыр кайдадыр бир жакка кеткен. јтыркүл тамак жасап, экөө отуруп тамактанды. Ѕыйыл мектепти бүтмөк, бойго жетип чоңойуп калган.

- Ѕайке, сиз үйлөнгөнү жатасызбы?

-  им билет, болсо болоор. - Ќурлан көңүлсүз жооп берип тамагын ичип отуруп алды.

- —үйлөшкөн кызыңыз барбы? - јтыркүл ага сырдуу жылма€ карады.

- ∆ок карындашым, үйлөнүү жөнүндө ойлоно элекмин. Ѕуйруганы тургандыр, андан көрө күйөө бала болчу жигит таптыңбы? - Ќурлан тамашалап койду.

- ∆ок, андай жигит табылса да көңүлүм жок!

- Ѕолбойт! ќкушуң керек!

- ќкугум келбейт, -  ыз ыйлап жиберди.

-  ой карындашым, ыйлабагын садага, окубасаң да бактылуу бол! - Ќурлан кыздын чачынан сылап койду.

- Ѕайке, мен сизге бир нерсе айтайынбы?

- јйт, айта гой.

- —из атама мени окубай эле койсун деп айтасызбы?

- ∆о-ок, мен антип айталбайм.

- јйтасыз. - Ёкөө айтышып отуруп акыры Ќурлан макул болду.

ќшол күнү Ќурландын чөнтөгүнө јтыркүл кат жазып салып койду. Ёч нерсе менен иши жок кийимин которунуп алып ƒоктурбектин үйүнө жөнөдү.  елсе коноктор келип жайланышып калган экен. Ќурланды көргөн ƒоктурбек бакылдап тосуп алды.

- “уугандар, бул менин классташым жана досум, биз он жыл чогуу окуганбыз.

- ќоба, чогуу окуганбыз, - Ќурлан башын ийкеп күлүп калды.

- ∆акшы, мындай досуң бар экен, неге мурунтан келбей жүрдү? - ј€лы «амира ƒоктурбекти карады.

- ќй бул шаарда жүрдү, окумуштуу болуп чыгат. ƒагы жакшы мен жолугуп калдым, болбосо дагы келмек эмес, - Ќурлан наристени колуна алып колуна акча карматып, сүйлөп жаткан ƒоктурбекти укпагандай болуп:

- јзамат болуп өс, акыл-эстүү болуп, ата-энеңдин үмүт тилегин актай турган эр жигит бол! - деп бетинен өөп төрдөн орун алды, - ƒоктурбек, уулуңдун аты ким?

- јскар.

- ќо, жакшы ат экен, келечекте бир элдин башчысы бол, садага!.

Ќурлан јскарды алдына алып отуруп өзүнүн кийинки ата болгон учурун элестетип кетти. Ќаристе чоочуркабай анын алдында отуруп алып костюмунун топчусун кармалап жатып, ички чөнтөгүндө салынган каттын учунун көрүнгөн жеринен тартып алды. Ќурлан аны көрүп таңгалды да акырын алып кайра салып койду: " им салып койду, үйгө ким келди эле? ∆ок, эч ким келген эмес, бул јтыркүлдүн эле кылганы" деп чоочуп кетти. Ѕакылдашып, наристеге келечектеги бак таалайды, узун өмүрдү каалап жатышты. Ѕир кезде ƒоктурбек отургандарды карай:

- “уугандар, мен бүгүн силердин көзүңөрчө Ќурланды өзүмө дос кылып алмакмын. ƒос дегенди жакшы билесиңер, бир-бири үчүн жан берүүгө да€р, ошондуктан бүгүндөн баштап Ќурлан менин эки дүйнөдө бир-бири үчүн жан кыйбас досум! - деди.

- јзамат десе, туура кыласыңар, анда төш тийгизгиле!

- ƒостун ортосунда ак боз ат жүрөт, ак тайлак колдойт!

- ƒостошуунун анты бири-бириңерди алдабай, жамандык-жакшылыкта бириңерди бириңер таштабайсыңар!

- ћен да€рмын, эгер ƒоктурбек достошууну кааласа мен каршы эмесмин! - Ќурлан туруп ƒоктурбектин жанына келди, - ƒос деген атыбызга шек келтирсем достуктун анты урсун!

- ƒосумдун душманы менин душманым, досумдун атына шек келтирсем ак боз аттын, достуктун анты урсун!.

Ёкөө кучакташып турганда отургандар кол чаап жиберишти. Ѕака-шака түшүп отуруп кеч тарашып, кетээрде Ќурланга костюм-шым баш кылып бир сыйра кийгизип, астына токулуу ат мингизип, атасы јйтаалы алакан жа€:

- Ѕалдарым, ылайым  амбар ата колдоп достугуңар темирдей бекем болуп, ар дайым бири-бириңерди колдоп, сыйлап, өмүрүңөр узун, өрүшүңөр жайык болсун, бир өмүр үзөңгүлөш дос болгула, оомийин! - деп батасын берди.

- џраазымын, ата!

- џраазымын, ата! - ƒоктурбек менен Ќурлан экөө тең јйтаалыга баш ийе таазим кылышты.

Ќурлан кубанычы койнуна сыйбай атты мине үйгө келсе јртур менен Ўайыр келип калыптыр, анын ат минип келгенин көрүп јртур:

- ќй, бу кайдагы атты минип алгансың? - деди.

- ƒосум мингизди!

-  айсы досуң?

- ƒоктурбек, экөөбүз жаңы достоштук.

- ќо азамат десе, эң сонун болуптур, мына жигит деген ушундай болот, адам болгонуң ушул, дос кут болсун!

- ƒосуң кут болсун Ќурлан, ылайым дос-жороң көбөйүп душманың жок болсун! - Ўайыр келип аны эки колу менен ийинден алды да чекесинен сүйдү, - Өмүрүң узун, бак-таалайлуу бол, садага.

- –ахмат!.

Ќурлан мындай жылуу сөздөргө жүрөгүнөн ыраазы болуп: "”шул учурда  айыргүл жанымда болсо эмне?! өмүр бойу өзүмдү-өзүм кечирбейм, өз сүйүүмдү өзүм жоготтум" деп ойлоп алды.

- Ёми сен үйлөн жигит, биздей бир туугандарың бар, досуң-теңтуштарың бар, эми сен жетим эмессиң, адам болдуң.  ана эми, кыз таптыңбы?

- ∆ок!

- јта-аңдын көрү, өзүң көркөмдүү жигитсиң, ушу кыздарга келгенде мокок окшойсуң? - јртур жылмайып колун жа€ сүйлөдү. - ”шу сага ашык кыздар көп эле чыгар?

- Ѕуйруганы болот да.

- јнтпе, күздө үйлөн да, үйүңдүн эки жагын карап, мөмө-чөмө тигиш керек, - Ўайыр Ќурланды башынан сылай жанына отуруп, - ќйлон, үйлөнүүнү эртелет, - деди.

-  өрөйүн, - Ќурлан сыртка чыгып кетти.

Ўайыр менен јртур айылдагы кыздардан тандап отуруп чыга калса, јтыркүл Ќурландын бөлмөсүнөн чыгып келаткан эле, аны көргөн Ўайыр:

- ј€кта сен эмне кылып жүрөсүң? - деди.

- ∆өн эле, Ќурлан байкемди карагам.

- јл сыртта жүрөт окшойт, эркек баланын бөлмөсүнө кирбей жүрбөйсүңбү? - јчуулана карады.

- Ёмне болмок эле, мен жөн эле киргем!

јтыркүл тултуңдай чыгып кетти. јңгыча Ќурлан костюмунун чөнтөгүндөгү катты окумакка бөлмөсүнө кирди да, эшикти бекем жаап алып окуй баштады:

"Ќурлан байке, бул катты окуп адегенде мени жаман, көрөөрсүз жек көрүп каласыз, аны сезип эле турам. Ѕирок жүрөгүмдүн эңсөөсүн кантип басам?! ∆аш жүрөк жалгыз сизди каалап, күнү-түнү азап чекти. Ѕул азап мага үч-төрт жыл мурун секелек күнүмдөн баштап жармашты. јргасызмын, кыз башым менен жигитке өз сүйүүмдү таңуулап олтурам, жаш жүрөгүм эзилип бүттү, канткенде сиздин каракөз селкиңизге айланам, канткенде сиздин жаныңызда түбөлүк калам? ∆абыркаган жандүйнөмдү жай алдыраар жалгыз сиз! —издин бизге тууган болуп калганыңыз айыккыс дартка кабылтты. Ёгер башка болгонуңузда эбак сизди жандап жаш жүрөгүмдүн жалынын басмакмын, анткени жашырууга чыдамым жетпей баратат. —издин ар бир күнүңүз, аткан таңыңыз менин көз карашымда, көз алдымда, анткени мен сизди сүйүп калдым! "—ен али жашсың, сүйүү жөнүндө азыр ойлонбо" дегенсиз, кантип ойлобой койо алам? Ѕассам-турсам ойумдан, түндөсү түшүмдөн кетпейсиз. —изди ойлоп жатып уктасам ойгоноорум менен эсиме түшөсүз, денемде агып жаткан канымды, дем алган абам да сизге байланыштуу, сизди мүнөттө көрбөй калсам тынчым кетип, кимдир бирөөлөрдөн кызганып жаным жай албай соо туруп ооруп калам. ћен сизсиз жашай албайм! Ёгер ата-энем каршы болсо мен жашоодон кечем, өзүмдү-өзүм өлтүрөм! јтыркүл"

дегенди окуп алып дендароо болуп —алыйды эстеди, бүткөн бойун калтырак басып, јтыркүлдүн да өлүп жатканы эсине түшө калып, өзүнчө кыйналып жатканда јртур аны чакырып калды.

- Ќурлан бери чыкчы.

- јзыр, - Ќурлан дивандын үстүндөгү өзү жатчу төшөктүн ичине катты ката салып жүгүрүп чыкты, - Ёмне болду, байке?

- Ѕери кел, мынабуларды алып барып үйүңдүн эки жагын короолойлу, - деп јртур темир-тезектерди, жыгачтарды чогултуп, экөөлөп машинасына жүктөдү.

 ерээлден кечке үйдүн айланасын тосуп, эшигинин алдын тазалап жүрүштү. Ўайыр кир жуумак болуп жаткан, јтыркүл дүкөндө соода кылып жатты. Ќурландын бөлмөсүнө кирип шейшебин жуумак болуп ала койсо кагаз жерге түшүп кетти, ала койуп көз жүгүрткөн Ўайырдын өңү бузулуп, оозун колу менен басып калды: " удай уу-ур, бул эмне деген шумдук, мунусун јртур укса эмне дейт?!  ой, шерменденин жаагын жабайын" деп ачуусу менен дүкөнгө кирип барып:

- ƒүкөндү жаап үйгө кир, сүйлөшчү сөз бар! - деп кайра чыгып кетти.

јтыркүл дүкөндү жаап кирип келгенде ачуусу келип турган Ўайыр өзүн токтото:

- Ѕул эмне деген шумдугуң кызым, бизди у€тка калтыргың келип калдыбы, бой жетип бир жакшы жерден куда күтөбүз деген тилегибизди сен өчүргөнү жүрөсүңбү? - деди жанына келип катты көрсөтө.

- јпа, ошого у€т болмок белеңер, Ќурланды сүйүп калсам эмне кылам?! - деп јтыркүл эч тартынбай жооп берди, - Ёгер силерге өөн болсо, менден түңүлүп эле койгула, мен өзүмдү-өзүм өлтүрөм! - јтыркүл тултуңдай чыгып өзүнүн бөлмөсүнө кирип эшигин бекитип алды.

Ўайырдын эси чыгып кетти:

- јтыркүл, алтын кызым, чыкчы бери, сүйлөшөлү. ћени азапка салбачы, садагам? - деп такылдатса да ачпай, аргасы кетип жатканда јртур келип калды.

Ќурлан үйүнүн эки жагын карап кала берген. Ўайыр ичинен тынчсызданган менен күйөөсүнө сыр билгизбей алдына тамагын койуп жатканда деле өзүнчө бушайман болуп жатты.

- Ќурлан келген жокпу?

- јл азыр келет, өзүнүн үйүнө үйүр алсын.

- ћм.. јртур, аны ошол үйгө эмитен эле берчүсүн берип бөлүп койсок кантет?

- Ёмнеге, келинди бул жерге эле киргизип анан алып барып койобуз да?

- ∆о-ок, өз үйү болгондон кийин ошол жакта эле болгону жакшы го?.

Ўайыр ачык айталбай ар кайсыны шылтоо кылса да болбоду. ќшол бойдон тим болуп кызынан кабар алганы анын эшигин түртсө ачык экен. јкырын караса уктап жатыптыр, кайра каалганы жаап койуп, дүкөнүнө киши келип соода кылганга чыкты.

јтыркүл ыйлап жаткан: " елсең көрсөтөм, катты апама берип койгонун кара! “ак сенин көз алдыңда бычакка жарынып өлбөсөм элеби?!" деп көгөрүп жатты.  ечинде келип бөлмөсүнө кирген Ќурлан төшөгү жерде жатканын көрүп делдейе туруп калды. ∆ана Ўайыр катты көргөндөн кийин эсинен баары чыгып, төшөктү жыйнабай, шейшебин албай чыгып кеткен, ошол бойдон ойу чаржайыт болуп кирин да жуубай калды. Ќурлан акырын чыгып жаңы үйүнө кетип, ошол жерде түнөдү. Ёртеси эртең менен јртур эрте келди, ал анын үйгө барып кайра кеткенин байкаган эмес эле.

- Ќурлан, эмнеге үйгө барбадың, төшөнчү жок кантип түнөдүң биерге? Ѕас, кардың ачты, үйгө жүрү.

- јзырЕ - Ќурлан кыңырыла ордунан туруп атып, - Ѕайке, мен шаарга барып жумуш издейин, үйлөнсөм үйгө бирдеме керек го, баарын өзүм да€рдап албасам болбойтЕ

- ќй азаматым десе, туура айтасың, баары керек, бирок жеңең сага атайын берем деп баарын да€рдап койгон. јндан көрө жакында ойун болот, ушул утуш келсе бүт өзүң ал да, мал-сал сатып алып керектүүнү алып үйдү толтурабыз.

- ќшентсе деле жумуш керек гоЕ

- ќкууңду бүтсөң бакыйган кызматкер болосуң. ћына эми эки жылда дипломдуу болосуң, ага чейин эч ойлонбой жүрө бер.

јртур аны эч жакка жибергиси келбеди. Ўайыр баарын түшүнгөн менен унчуккан жок. јтыркүл болсо күн-түнү "ооруп жатам" деп бөлмөсүнөн чыкпай, эч нерсе ичпей жатып алды. Ќурланды көрбөгөнгө үч күн болду. јртур машинасына төшөнчү салып алып келип берип, Ќурлан өз үйүндө болуп жаткан. Ѕир күнү ойлонуп эч жакка чыкпай отурса јтыркүл кирип келди, бычакты жеңине катып алган.

- ћенден качып кутулам дедиңизби, мен өлмөйүнчө сиз менден кутулбайсыз! - деп көзүнүн жашын куйултуп маңдайына туруп калды.

- јтыркүл, бул эмне дегениң? Ѕиз бир тууганбыз, сен жаңылып жатасың, учурунда сен өзүңдү сүйгөн жигит табасың. Ѕайкем менен жеңем мени жаман көрүп калат, эсиңе кел, акылың бар кызсың!

- ћен акылдан азып бүткөм, сизди сүйөм! Ѕилесизби, мен сизди сүйөм!!!

- Ёч качан, эч качан андай болбойт!

- јндай болсо мен дал сиздин маңдайыңызда өлөм!.

јтыркүл колундагы бычагын чыгарып жүрөк тушун мээлей калганда Ќурлан ага жетип кармап калды.

- ∆инди болдуңбу?! - ќшол кезде жол бойуна машинасын токтотуп келе калган јртур босогодон үндөрдү угуп токтой калды, - Өлсөң өзүңө жаман, ата-энеңди у€т кыласың! Ёсиң барда токтот, мен биерден биротоло кетем, өлөсүңбү же жашайсыңбы, ал өз эркиң!

-  ачан мени "сүйөм" деп айтмайынча, "сенден башкага үйлөнбөйм" деп сөз бермейинче мен өлүмдөн кайра тартпайм!

- јтыркүл, эгер ушинте берсең үйгө сени өзүм алып барам!.

Ќурлан аны колунан бычакты алып жетелеп жөнөдү. —ырттан баарын угуп турган јртур артына бурулуп үйүнө кетип калган: " ызың кургур, ушунчадан Ќурланды жакшы көрүп калганын жашабай жатып! Ёнеси укса ал чалкасынан кетет го, эми эмне кылдым?  ой, Ќурланды шаарга жөнөтөйүн. Ёмнеге үйдөн качат десе куураган кыз аны жарга такап алган тура" деп ойлуу отурганда Ўайыр кирип:

- —ага эмне болду? - деди, - Ѕир жериң ооруп жатабы?

- Ёч нерсе, башым ооруп турат, - јртур телевизорду тиктеген бойдон үн катты. -  ызың кайда?

- Ѕилбейм, бөлмөсүндө эле жаткан.

-  арап көрчү?

- јны эмне кыласың?

- ∆өн эле, окууга барса жакшылап да€рданса болбойбу, келээрки жылы мектепти бүтөт го?

- ќкуп жаткандырЕ

- »ши кылып айтып кой, - деди да, јртур үнсүз отуруп калды.

Ўайырдын опкоолжуган жүрөгү ылдыйлай түштү: "Ѕилип калса эмне кылам" деп чоочуп турган.

јңгыча јтыркүл ыйлаган бойдон ички бөлмөгө кирип кетти. јртур кызын а€бай жакшы көрө турган, эмне кылаарын билбей турду. ∆үрөгү ооруп, эмеле өз кулагы менен уккан сөзү кулагынан кетпей денеси от жалын болуп күйүп чыкты.  ызын урушаарын же Ќурланга үйлөнтүп койорун билбей нес болуп ооруп калды. јга доктур чакыртып келишти. Ѕир жумадай жатып зорго эс алды. ќшол учурда кызы анын жанына бир жолу келип ал абалын сурабады, мелтейип өз керебетинде жата берди. јртур бир аз жакшы болуп калганда Ќурлан шаарга кетти. јтыркүл ботодой боздоп ыйлап калды. јртур менен Ўайыр бири-бирине ооз ачпай өз ичтеринен сызып жүрө берди. јтыркүл эч нерсе ичпей же туруп жумуш жасаганга кол кабыш кылбай ыйлап жатып арыктап да, ооруп да калды. ¬рачтарга көрсөткөндө ага диагноз койо алышпай дары-дармек жазып берип: "јйыгып кетет" дегенден башка эч нерсе айта албады. јкыры ордунан турууга алы келбей оозуна суу тамызып калганда јртур эч кимге кеңешпей туруп шаарга жөнөдү: "Ёл эмне десе ошол десин, кызымды өлтүрүп албайын, жок дегенде Ќурланды алып келсем кызым сакайып, окуусуна барып калаар" деп ойлоп кетип жатты.

Ќурландын кайда экенин билүү үчүн —апарбектин үйүнө барды, аны көргөн јсылкүл:

-  елиңиз, - деп жылуу тосуп алды.

-  елдим, кандай, жакшы жатасыңарбы?

- ∆акшы, өзүңүздөр жакшы жүрөсүздөрбү, жеңем жакшыбы?

- Ѕаары жакшы, - јртур төргө өтүп жайланышып отургандан кийин, - Ќурлан келип атабы? - деди.

- ќоба, ал биздин бала менен курулушта иштеп жатат.

- ∆акшы болгон тура, жумуш чыгып калды аны алып кетейин деп келдим элеЕ

- јл жакшы жумушта иштеп жатты эле, барар бекен?

- Ѕарат, өзүнүн бүтүрөөр жумушу бар, ага үй алып бергем, ошону актап-сырдап бүтүрбөсөк болбойт.

- јйткан, сизге —апарбек менен кайнилерим а€бай ыраазы болуп жатышат.

- Ёчтеке эмес, "жетимдин акысы загырдын огу" дечү эле илгеркилер, бечараны көтөрмөлөп жакшылык кылса бир күнү кайтаар. ћен өзүм да жетим өскөм, апам бар болуп эчтеке сезген жокмун да, - сүйлөшүп отуруп чай ичип жатканда Ќурлан келип калды.

- ќо азаматым кандай, иш жайындабы? - јртур аны далыга таптай сүйлөдү, - Ѕиз сага көнүп алыптырбыз, балдар дагы сурап жатат.

- ∆еңем жакшы жүрөбү?.

Ќурлан жер карай сурап койду. Ѕир аз отургандан кийин сыртка чыгып ээн жерге барып јртур жай сөз баштады.

- Ќурлан, экөөбүз азыр тууганча эмес, эркекче сүйлөшөлү, - јртур ушинтип сөздү эмнеден баштаарын билбей ары-бери баса ээгин сыйпалап калганда Ќурлан: "Ёмне дегени турат? јтыркүл катты көрсөтүп койсо керек, курган кыз мени да, өзүн да кыйнады" деп јртурду карап сөз күтүп калды, - Ќурлан, мен баарын билем. јтыркүлдү жанымдан жакшы көрөөрүмдү жакшы билесиң, ал балалык кылдыбы, жеЕ  ызымдын абалы өтө начар, аны сен гана дарылай аласың. Ёч кабатыр болбо, мен кызым үчүн баарын жасайм!

- јртур байкеЕ

- Ѕолду, мен сага келдим, тезирээк барбасак алЕ

- Ѕайке!

-  еттик! - јртур анын сөзүн укпай үйгө карай басып —апарбектин үйүнө баш бакты, - биз кеттик, келин бала, —апарбекке салам айт, бир-эки күндө Ќурлан кайра келет, - деди.

- “амак ичип кетсеңер болот элеЕ.

јсылкүл ыйбаа кыла унчукту.

- ∆ок, рахмат.

- ∆акшы тургула, жеңе!.

Ќурлан дагы коштошуп чыкты, экөө жолдо келатканда эч кимиси үн катпады. јлар келгенде кеч күүгүм болуп калган, эки түн катар жол жүргөн јртур кирип жатып алды. Ќурлан өмүрү баш бакпаган јтыркүлдүн бөлмөсүнө баш бакты. јтыркүл чалкасынан жаткан, өңү купкуу болуп, көздөрү чарасына кирип, чачтары уйпаланып, көзүнө алда кандай көрүндү: "Ќурлан, ушунун баарына сен гана күнөөлүүсүң. —алыйдын, эми јтыркүлдүн убалына калдың" деп бирөө желкеге койуп жибергендей болду. ∆етип жанына отура калды. ƒабышты сездиби, көзүн ачпай:

- —уу, суу, суу! - деди оозун кыбырата јтыркүл.

ќшол убакта Ўайыр колуна чыны көтөрүп келаткан. Ќурланды көрүп:

-  ачан келдиң? - деп ийди.

јга јртур эч нерсе айткан эмес эле:

- јзыр келдим жеңе, јтыркүл ооруп атабы?

- ќоба, - Ўайыр ыйлап жиберди, - ооруп атат, врачтар диагнозун койо албай койду.

-  ызыкЕ.

Ќурлан кайра кызды карады, акыркы жолу бычакты жүрөгүнө мээлеп: "Ёгерде жооп бербесең өлгөндөн кайра тартпайм" дегени кулагына жаңыра түштү.

- Ќурлан, сууну сен берчи, - Ўайыр чыныны ага берип өзү кетип калды.

- јтыркүл, суу ичесиңби? - Ќурлан ага үңүлө сурады.

- —уу, суу- дегенде Ќурлан анын башын көтөрө калып, - мен келдим, јтыркүл, ач көзүңдү!

- Ѕайке, Ќурлан байке-е! - јтыркүл араң зорго ачып оозун кыбыратты, бирок анын үнү угулбады.

-  андай јтыркүл, жакшысыңбы? - Ќурлан эмне деп сүйлөөрүн билбей эле эптеп аны карап тура берди.

јртур эч нерсе дебеди. Ќурлан түндөсү ордуна жатып, күндүзү јтыркүлдүн жанында болуп жатты. јнын үнүн угуп, жанында турганын сезип-туйуп турган, алсыз болсо да баарын билген јтыркүл акырындап өзүнө келе баштады. јл бир аз баш көтөрө баштаганда јртур:

- Ќурлан, эми эмне кылайын деген ойуң бар? - деди.

- Ёгер сиз уруксат берсеңизЕ - деп туруп калганда јртур менен Ўайыр бири-бирин карап: " удай ур, үйлөнөбүз дейби" деп калганда, - —издер уруксат берсеңиздер мен шаарга эле кете берейин, - деди экөөнү алмак-салмак карай.

- ћакул, иштесең иште.

јртур ушинткенде јтыркүл каалганын артында угуп турган, ордуна жете албай алы жок неме жыгылып кетти. Ѕаары ордунан туруп чыга калса ал босогодо жаткан экен.

-  агылайын ай, деги эмне кылам?.

Ўайыр чыйпылыктап көтөрмөк болду эле, Ќурлан:

- ћага бериңиз, - деди да көтөрүп ордуна жаткызды.

-  ызым, эсиңе келчи, көзүңдү аччы, садага!

-  өзүңдү ач, каралдым, - дешип эне-ата экөө эки жагынан жалдырашканда Ќурландын көзүнө жаш тегерене: "ћинтип үйрүлүп түшүп турган ата-энеси бул бирдеме болсо эмне болоор экен, эми эмне кылам?" деп ары бурулуп ойлуу турду.

ќшол күнү Ўайыр: " ой, эмнеси болсо да ачыгын айтып катын окутайын, ата эмеспи, бир чечимди чыгараар" деген ойдо жатмак болуп калганда:

- Ѕул катты окуп көрчү! - деп јртурдун алдына катты таштады, -  окус Ќурлан алыс кетип келбей койсо, кызың бул оорудан өлөт!

- јта-аңдын оозун урайын десе, ал эмне дегениң? - јртур аны ала€ карады. Ўайыр унчуккан жок.  атты окуган јртур, - —ен эбак эле билипсиң, эмнеге мага бир ооз айтпадың? - деди.

- Ёмне деп, кызың өзү Ќурланды сүйөт экен деппи, же ушинтип кат жазыптыр деп айтмак белем? өтүп кетээр бала эмеспи деп ойлогонмун.

-  ызың түшкүр, эми эмне кылдык?

-  айдан билем?

- Ќурлан эч жакка барбайт, быйыл мектепти бүткөнчө унчукпа, дагы байкап көрөлү, балким жаштык кылып, эркелиги да кошумча болуп аткандыр, азыр бул ушундай куракта эмеспи, бул ойунан кайтаар. “илдебей-урушпай өз ойу менен бол, арада дагы бир жыл бар, өзгөрүлүп кетээр.

јртур а€лына ушинткен менен өзүнчө кыжаалат болуп жатты: " ызым чоңойду, жакшы жерден куда күтөм деп кубанып жүрсө, муну кара" деп ойлоп өзүн колго алалбай сарсанаа тарта берди.

јтыркүл аз-аздап тамак ичип, өзү басып тура баштады. Ќурлан анын жанында, канчалык аны сакайып кетсин үчүн күлдүрө сүйлөп көңүлүн көтөрүп керээли кечке кашында болсо да ага бериле албады, аны сүйө албады, качан болсо  айыргүлдүн элеси жанында коштоп жүрөт. “агдырына таарынат: "јта-энем болгондо өз сүйүүмдү тартынбай айтмакмын, бактылуу болмокмун" деп ойлоп заматта көңүлү кирдей түшөт.

- Ќурлан байке, - деди бир күнү јтыркүл, -  арасаңыз, чачым түшүп жатат!

-  ана? - Ќурлан анын чачын тарап жатканын көрүп тарагындагы чачты карап чоочуп кетти, - ќй-иий, мынча эмне түшүп калды?

- Ѕилбейм, тарап көрсөңүз.

“аракты ага бере салды. Ќурлан колуна таракты алып, артына карай тараса жыдыган теринин жүнүндөй болуп түшө баштады, ого бетер коркуп кетти.

- јтыркүл, жеңемди чакырайынчы, - Ќурлан жүгүрүп чыгып Ўайырды чакырып келди, - ∆еңе караңызчы, чачтары жыдып түшүп жатат го?

-  ойчу? - Ўайыр көрүп алып тызылдап ийди, -  атыгүн ай, ооруп көпкө жаткандыкы го? - деп врач чакыртып көргөзмөк болдуЕ

Ќурлан окуусун бүтүп, шаарга бир мекемеге орношуп иштей баштады. —апарбектерге каттап турат. Үйлөнөөр ойу да жок. јртур аны шаштыра баштады. Ѕирок кызынын жүрөгүн оорутуп анын көзүнчө эчтеке дебейт. јтыркүл мектепти бүтүп үйдө, ба€гыдай эркелиги калып өтө оор басырыктуу болуп, ооруп айыккандан кийин эч ким менен сүйлөшпөй өзү менен өзү. Ўайыр кызынан кабатыр болуп анын көзүн карап турат. Ќурланды "јтыркүлгө үйлөн" деп айтууга ооздору барбайт. јртур болсо аны ба€гыдай ойунга катыштырбай калды, өзү дагы тынч оокат өткөрүүнү ойлонуп, мал менен алек болуп калды.  ээде гана эски достору келгенде үйүндө ойношот, бирок ал катышпайт.

Ўаардан Ќурлан келип калды. јтыркүл аны көрүп үйгө кирип кеткен, учурашкан да жок, Ўайыр кызынан саксактап кайтарып турчу болгон.  ечинде Ќурлан сыртка чыгып кайра келатканда јтыркүл далдоодон чыга калып:

- Ќурлан байке, мен сизди күтүп жатам, - деди дароо эле.

- јтыркүл, сенсиңби?

- ќоба менмин, өзөгүмдү өрттөп, жүрөгүмө айыккыс ооруну берип койуп басып жүргөнүңүзгө жол болсун!

- јтыркүл, андай дебечи, менЕ

- Ёмне, сиз мени сүйбөйсүзбү?

- ∆ок-жок, јтыркүл, биз сүйүшө албайбыз да, бир тууганбыз, сен эми чоңойуп, баарын түшүнүп калбадыңбы? - Ќурлан тайсалдап, үйдөн бирөө чыга калабы деп тартына карап алды, - ћен андайга баралбайм!

- ”шул акыркы сөзүңүзбү?

- ќоба, акыркы сөзүм. —ен мени түшүн, - Ќурлан кирип кетмек болгондо јтыркүл колунан кармап калды:

- јнда менин акыркы сөзүмдү угуп койуңуз, түндөп үйдөн кетем, бирок сиз гана күнөөлүү болоруңузду унутпаңыз!

- јндай болбойт, мен азыр байкем менен жеңеме айтып, сен эмес, бул үйдөн биротоло мен кетем! - Ќурлан да көгөрүп үйгө кирип кетмек болгондо алдынан чыга калган јртур:

- Ёкөөң тең эч жакка кетпейсиңер! - деди салмактуу сүйлөп, - —илердин тагдырыңарды мына мен чечем!

- ЅайкеЕ - Ќурлан сүйлөмөк болгондо јртур аны сүйлөтпөй колун көтөрүп токтотту.

- “окто, мен сөзүмдү бүтө элекмин, киргиле үйгө!. - Ќурлан башын жерге сала кирип келатса Ўайыр дагы селдейе күйөөсүнүн артында турган экен, аны бир карап өтүп кетти. Үйгө кирип отургандан кийин чымындын үнү угулчудай жымжырт болуп турду саамга, эч кимиси үн катпады. Ѕир кезде јтыркүл өз бөлмөсүнө кетмек болуп ордунан турганда аны јртур бир карап алды да. - ќтур! - деди.

- ∆атам, - јтыркүл бурк этип жер карады.

- “окто, сен эмне болуп жүргөнүңдү, эмне деген сөздөр оозуңдан чыгып жатканын билесиңби?

- Ёмнеге сүйлөбөйм? —илер мага жолтоо болуп жатасыңар, мен Ќурланды сүйөм. Ёгерде бул башкага үйлөнө турган болсо, менден түңүлүп эле койгула, мен жашагым келбейт, уктуңарбы?!.

Ўайыр да аны караган бойдон отуруп калды. Ќурлан эмне дээрин билбей башын жерге салып отура берди.

- —ен Ќурланды сүйсөң, ал сени сүйөбү, ошону ойлодуңбу? - јртур кызына боор ооруй карады. - —ен балалык кылып жатасың кызым, жаңылып жатасың, Ќурланды да кыйнадың.

- Ѕаары бир мен аны сүйөм!

- Ќурлан, сен эмне дейсиң? - јртур жер карап отурган Ќурланга карады, - —ен кандай ойдосуң?

- Ѕайке, биз тууганбыз, јтыркүлдү карындашымдай эле көрөм.

- ”шу бүгүн силер менен ачык сүйлөшпөсөм болбойт экен. ќтур, јтыркүл.

јртур экөөнү маңдайына отургузуп алды да бир топко сүйлөшүп жатты, эмне сөз болду, кандай чечилди ким билет, эки-үч күндөн кийин јртур экөөнү түндөп шаарга жеткирип келди.  ызын абдан жакшы көргөндүктөн андан ажырап калуудан коркту. јзыркы жаштардын кы€л жоругу башкача эмеспи, анан да —алыйдын муунуп өлгөнүн уккан, ошондон коркуп ата-эне јтыркүлдүн ойу менен болуудан башка аргасы жок экенин сезишти, "кызыбыздан бекер ажырап калбайлы" деп ойлоп түн катып Ќурлан экөөнү бир бөлмө батирге киргизип койуп кайра келди.

Ќурлан јтыркүлдү жакшы көрчү, бирок сүйүү жок эле ортосунда. јлар бирге бир бөлмөдө турган менен эртели-кеч гана жолугушуп сүйлөшүп жашап жатышты.

јртур Ќурланды бөлүп:

- Ёл эмне десе ошо десин, кызым үчүн баарына чыдайм. өзүбүз той өткөрүп үйлөнтөйүн, бири-бириңерге көнүп сүйлөшкүлө. Ѕалким јтыркүл өз ойунан кайтаар. —ен ага орой мамиле кылып, өзүңдөн алыстатканга аракет кыл, - деген кетээринде.

- јтыркүл! - деди бир күнү кечинде жумуштан келген Ќурлан, - ћенин кийимдеримди эмнеге жууган жоксуң?

- ∆ууп койгомун, байкеси, - јтыркүл жылма€ ага үтүктөлгөн кийимдерин алып берди, - ”шулбу?

- ја-а, кечирип кой.

Ќурлан унчукпай ары карап жатып алды. јтыркүл анын далысына далысын тийгизип жатып гезит окуп атып:

- Ќурлан байке, муну караңызчы! - деп калды.

- “ынч уктатасыңбы, ы€? - Ќурлан акырын ары түртүп койду, - Ѕар ордуңа жат!

- ∆атпайм!

- јнда отура бер, мени тынч кой!.

јл кайра жатып алды эле јтыркүл бир кезде жаткан жеринен эле чаңырып кирди.

- Ёмне болуп кетти? - Ќурлан ыргып тура калды, - јйтпайсыңбы, эмне болду?

- »чим, ичим тырышып атат.

јтыркүл тырыша жатып калды. Ќурлан коркуп кетип аны көтөрүп ордуна алып барып:

- Ѕасылдыбы? - деп сурады.

- »чим, ичим жаман болуп атат!.

јтыркүл жаткан жеринде онтолоп ооналактап жатканда:

- ¬рач чакырайынбы? - деди Ќурлан.

- ∆о-ок, жакшы болуп калат, - јтыркүл аны көз кыйыгы менен карап койду.

Ќурлан кабак бүркөй аны карап турган: кашы ипичке, көздөрү жумулуу жатканда јтыркүлдүн кирпиги төгүлүп, куурчактын өзү болуп калат экен. "“обо-о, такыр эле көңүл бурган эмес экемин. “атынакай кыз тура, үйлөнүп алсам болчудай экен.  айыргүл эмдигиче эки балалуу болуп калды го, мен дагы үйлөнүшүм керек. Ёми ал менин жүрөгүмдүн төрүндө кулпулануу сандыктын ичиндеги катылган сыр бойдон калсын. ћен сүйбөсөм да, мени сүйгөн кыз турат маңдайымда, буга деле убал. јта-энеси каршы болбоду. Ёл бир аз сөз кылаар, бирок акыры токтойт да, кайда бармак эле? ”нутулат, эскирет" деп ойлонуп жатты.

јтыркүл көзүн жумгандай болгон менен кирпик астынан аны карап жата берди.

- јтыркүл, ичиң басылдыбы? - деди Ќурлан бир топтон кийин.

- ќоба, басылып калды.

- јнда укта, мен эртең жумушка барам, эс алайын, - деп ордуна жатып алды.

ќшонун эртеси јртур, Ўайыр экөө келип кызы менен сүйлөшүп аркы-беркини айтса да јтыркүл мойун бербей, айтканынан кайтпай ыйлап-сыктап туруп алды.

- —илер каршы боло турган болсоңор мен дайынсыз жоголом, экинчи жүзүмдү көрбөйсүңөр!

-  ызым, өзүң ойлонсоң боло, Ќурлан жакшы жигит, бирок анын көңүлү болбосо эмне кыласың? Ёлдин сөзүнөн, ушагынан коркпой сенин ойуң менен болуп жатабыз, ансыз да силер үйлөнсөңөр кандай сөздөр чыгат, ким билет? - Ўайыр асталап кызын жоошута сүйлөдү. -  ыз бала ата-эненин намысын ойлочу элеЕ

- ћейли, эл эмне десе ошо десин. Ќурлан бизге тууган болгондо мындай эле тууган, кыз алышкан жагынан куда болуп кетебиз, эч нерсе болбойт, - јртур кызына болуша кетти. -  ызым өзүмдү тартып өз билгенин койо бербейт, - јртур кызынын чачынан сылай эркелетип койду, - Ѕактылуу болсоң болду, кызым.

-  атуу айтып тилдеп койбой сен жаман үйрөттүң, Ќурланга өзүбүз таңып бергендей болуп жатпайбызбы? - Ўайыр күйөөсүнө нааразы боло сүйлөдү.

- јндай деп ойлобойт, Ќурлан абдан эстүү, бизден эле тартынып жатат да, кызым эмне элден кемби? —улуу десе сулуу, акылдуу десе акылдуу, - јртур күлүп койду.

јл деле ойунда жакшы жерден куда күтүп бакылдап жүргүсү келген, бирок кызын жакшы көргөндүктөн аны а€п ойу менен болуп турган эле. јргасы кетип јтыркүлдү айнытууга аракет кылган менен анын сөзүнөн кайтаар түрү жок экенин сезип, баарына кайыл болду. Ёкөө кызы менен сүйлөшүп, акча таштап, анан жөнөп кетти.

 ечинде Ќурлан келгенде јтыркүл ыйлап жаткан.

- Ёмне болду? - деди Ќурлан аны көрүп.

- Ёч нерсеЕ

- “амак барбы?

- Өзүңүз жасап ичиңиз, мен азыр концертке барам, - јтыркүл туруп чачы-башын оңдоп, кийинди да чыгып кетти.

јртынан эшикти ачып Ќурлан ага кыйкырды.

- јтыркүл, ким менен барасың?

-  ыздар бар, - деп койуп, јтыркүл кете берди.

Ёшикке караңгы кирип көз байлана баштаган эле, тынчы кетип үйдү кулпулап Ќурлан дагы чыкты. јнын артынан акырын бара берди, жолдон бир жигит аны тосуп алып экөө маршруткага түшкөндө удаалаш келаткан Ќурлан да түшүп ары карап туруп алды. јны јтыркүл байкаган жок, тиги жигит менен сүйлөшүп бара берди. ‘илармони€нын жанынан алар түшө электе түшүп алып карап турду. Ёкөө түшүп басып баратканда жай артынан жөнөдү эле, тигилер токтоп калышты. Ќурлан решеткага жөлөнүп аларды карап калды.

- “аанышып алалы, менин атым —ейит, - деп жигит јтыркүлгө колун сунду.

- јтыркүл.

- ∆акшы, жүрү, концерт баштала электе кирели.

Ёкөө ээрчише басып жөнөштү. јртында аларды карап жүргөн Ќурланды јтыркүл байкаган да жок. Ќурлан билет алып алардын артынан кирип отурган жерин көрдү да экөөнүн асты жагына шапканы баса кийип далысын сала отуруп алды.

- јтыркүл, окуйсуңбу?

- ∆ок.

- Ёмне иш кыласың?

- Үйдө элемин.

-  им менен турасың?

- Ѕайкем мененЕ

- јл иштейби?

- ќоба.

јңгыча ойун башталып унчукпай калышты. Ќурлан концертке анча кызыкчу эмес. јнын эси-дарты, кулагы тигилерде.  өптөн кийин Ќурлан акырын туруп кетмек болду. Ѕирок: " ой, түн болсо эмне болуп кетет, чогуу эле чыгайын" деген ойдо обдулуп барып отуруп калды.

- јтыркүл, жолугуп турбайлыбы? - деди —ейит бир кезде.

- ћаакул.

- Ёртең паркка келбейсиңби?

- —аат канчада?

- ќндордо, мен сабактан чыгам, анан сени күтүп алам.

- ЅолуптурЕ.

 онцерт бүтүп эл жабыла туруп жөнөгөндө Ќурлан алардын артынан кошо жөнөдү. ћаршрутканын акыркысына түртүшө түшүп батирдин тушунан түшүп калышты. Ќурлан эртерээк басып үйүнө келди да төшөгүн салып кайра караса сүйлөшүп турушат, ал кирип жатып алды: "Ёми эч нерсе болбойт, келип калды" деп көңүлү ток боло уктамыш болуп калды.

јтыркүл акырын кирип төшөгүн салып жатып алды. Ќурлан билмексен болуп эртеси ишке жөнөп: "«арыл жумушум чыгып калды" деп суранып чыгып белгиленген паркка эрте келип күтүп эки жакты карап турса, јтыркүл келатыптыр. јл отургучка отуруп калганда арытан —ейит келип калды. Ёкөө учурашып сүйлөшүп калышты. Ќурлан алыстан карап туруп: "∆аман эмес, көрүнүшү дурус эле экен, сүйлөшө берсин" деп ойлоп кетип калды. ќшондон баштап јтыркүл жасанып, түзөнө баштады.

јнын мындай абалын көргөн Ќурлан бир күнү:

- јтыркүл, —ейит кандай жигит экен, жактыбы сага? - деди жылма€.

- Ёмне дейсиз? - јтыркүл аны таңгала карап калды.

- —ейит кандай жигит экен дейм.

-  айдан билесиз аны? - јтыркүл кайра өзүнө суроо берди.

- ћен баарын билем, демек эми үйгө кете берсең болоор?

- Ёч жакка барбайм, иштегени жатам.

- јнда башка батирге кирип ал, ээ?

- Ёмнеге?

- Ѕат-бат жолугуп турганыңа жакшы болоор дейм да?

- ∆ок, мен эч жакка барбайм! - јтыркүл адатынча таарына кетти, - —ейит менен сизди унутуш үчүн гана сүйлөшүп жүрөм.

- ћисалы-ы, ал мага жакты.

-  антип?

- —импатичный жигит экен, студент, жакшы үйбүлөнүн баласы окшойт.

- јны кантип билдиңиз?

- ”шинтип эле, абдан мадани€ттууЕ

- ”шунча сынчысызбы? - јтыркүл каштарын кере көзүн бакырайта карап калды.

- —ынчы деле эмесмин, көрүнүп эле турбайбы?.

Ќурлан муну айткан менен өз ичинде: "ƒемек сулуу кыздарга кимдин көзү түшпөйт? Ѕалким, бул аны же башканы сүйүп калаар. ћейли, өзү билсин, иши кылып бактылуу болсо болду" деген ойдо турду.

 үндөр өтө берди, Ќурлан √үлзат деген кыз менен таанышып, экөө жолугушуп жүрдү.

Ѕир күнү экөө паркта отурса өзүн көздөй  айыргүл күлүп келе жатат.

- ќо-ой кандайсың, Ќурлан?

- ∆акшы, өзүң жакшы жүрөсүңбү, күйөөң кандай?

- ќй ал жок, ажырашып кеткенбизЕ -  айыргүл мостойо туруп калды, - Өзүң үйлөндүңбү?

- ∆о-окЕ

- јлигиче бойдок жүрөсүңбү анан? -  айыргүл күлө карады.

- Ѕойдокмун, а-аа баса таанышып койгула, бул менин классташ жердешимЕ - деп √үлзатка карады.

-  айыргүл, - деп колун сунду ал.

- √үлзат.

- Ќурлан, мен кетейин анда, эгер жолуккуң келсе телефонум мына, -  айыргүл номерин жазып берип кетмек болду.

- ∆акшы, анда көрүшкөнчө.

Ќурлан ба€гыдан да сулуу болуп өңүнө чыгып толуп калган  айыргүлдү узата карап туруп: "∆акшынакай келин болгон экен. Ёмнеге ажырашып кетти?" деп ойлуу турганда √үлзат аны түртө:

- —изге эмне болду анчалык, классташыңызды а€бай сагынгансыз го? - деди жылма€.

- ∆акшы кыз эле, күйөөсү менен эмнеге ажырашты экен? - деп дагы эле ал кеткен жактан көзүн албай карап туруп, анан, -  ечирип койчу, √үлзат, - деп аны колтуктай басты.

- ∆игиттер сүйлөшүп жүргөндө баары эле бирдей болушат, жашай келгенде а€лдын кадырына жете алышпайт.

- „оң энедей акылың бар го? - Ќурлан күлө карап койду.

-  анчалык акылдуу болсоң да жигиттердин алдында алсыз болуп калат экенбиз да кыздар, сүйбөй турса деле ага жалынып-жалбарып, өзүбүздү жеңил кылып алабыз.

- √үлзат, ата-энең барбы?

- ∆ок, таенемдин колунда чоңойдум, - √үлзат аны карай суроолуу, - —издин ата-энеңизчи?

- ћенин ата-энем да жок, апам мен кичинемде кетип калган экен, дайын-дарегин да билбейм, "балам бар эле" деп издеп да келген жок.

- ја-а. ћенин апам башка күйөөсү менен жашайт, мен ага барбайм. “аенем мени колунан келишинче багып чоңойтту, анын неберелери бар, мен иштейм деп баса бергем.

Ёкөө көпкө чейин сүйлөшүп басып жүрүштү.

- √үлзат, таенең менен тааныштырбайсыңбы?

-  ойуңузчу, эмне деп ойлойт ал.

- Ёмне болмок эле, сен мага жактың, экөөбүз үйлөнүп калсакЕ

- Ѕилбейм, - √үлзат жер карап калды.

јнын апасы  ундуз, күйөөсү катуу уруп койуп үйүндө жаткан.

- √үлзат, кандай дейсиң, тааныштырасыңбы таенеңе?

- Ѕолбойт.

- Ёмнеге?

- ќшого.

- ∆о-ок, экөөбүз азыр ээрчишип барабыз да, мен сага үйлөнөөрүмдү айтам.

Ќурлан анын ой бойуна койбой эле макулдатып алды.

- Ќурлан, - деди √үлзат аны тике карап, - үйдө оорукчан эжем бар, ошол сакайып күйөөсүнө кетсин, анан барасың.

- Ѕолбойт, бүгүн барабыз.

- ћакул, - √үлзат аргасыз макул болду.

јлар өтө начар жашашчу, ошондон улам ал тартынып турган. Ёкөө ээрчише таксиге отурушту. √үлзат шаардан алыс тоо этегиндеги айылдын четиндеги эскирип, сыртынын куму жаанга жуулган үйдүн жанына токтотту. "Өтө эле начар турушат тура" деп ойлоп алды Ќурлан. “аксистке:

-  үтө туруңуз, кайра кетем, - деди да √үлзаттын артынан үйгө кирди.

јбдан карыган кемпир төрдө отурган экен, жанында бети-башы көгала болгон оорулуу а€л жатат.

- —аламатсыздарбы? - Ќурлан кирип эле салам айтып туруп калды. “өшөктө жаткан а€л башын көтөрө обдулуп барып кайра жатып калды.

-  ел айланайын, келе гой, -  емпир ага карап төр жакка колун жаңсады.

- јпа, бул бала менин агайым, - √үлзат таенесине Ќурланды атайын ошентип айтып койду.

- »йи айланайын десе, - деп тим болду кемпир..

Ќурлан үй ичин айланта карап, эптеп-септеп жашап жаткан бул үйбүлөгө боору ооруй ички үйдүн төрүндө илинип турган сүрөттү көзү чалды, ал ачылган каалгадан көрүнүп турду: " айдан көрдүм эле? ћага тааныштай көрүнөт, балким окшоштуктур" деп көзүн албай отуруп калды. јл атасынын сүрөтүн көргөн эле Ѕообек байкесинин үйүнөн, ошого окшоштуруп жатты. ∆анындагы а€лды тааныбайт экен. јңгыча √үлзат дасторкон жайып чай сунду эле, ал кемпирге сунду.

- јла бер балам, сен коноксуң, - кемпир оозун бүлкүлдөтө бирдеме чайнап жаткансып отура берди, өтө эле карып калыптыр.

- Ёне, келиңиз чайга, - деди Ќурлан ага карап.

- ∆ок балам, азыр эле ичкенбиз.

Ќурлан унчукпай калды. ƒасторкондо кара ундан жасалган нан, кумшекер, андан башка эч нерсе жок: "Ѕекер келген экемин да, √үлзат ошон үчүн каршы болгон экен" деп ойлоп бир чыны чай ичти да:

- √үлзат, үйдөгү сүрөттү көрсөм болобу? - деди.

-  айсы?

- »линип турган, кимдин сүрөтү?

- ја-а, атам менен апамдыкы, - √үлзат туруп барып сүрөттү алып келип берди.

- јтаңдын аты ким эле?

- јйбек. ћен көргөн жокмун, бойунда бар экенимде баса бериптирЕ

- јпаң кайда анан?

- јпамЕ апамЕ - √үлзат таенесин карап туруп калды.

- јпасы мына, уулум, - деди кемпир үшкүрүнө, - Ѕул да шору көп да, жоош момун күйөөсүн чанып, ушинтип отурат!

Ќурлан көзүнө жаш тегерене сүрөттү √үлзатка сунду да коштошпой чыгып кетти. јртынан √үлзат чыгып:

- Ќурлан, Ќурлан, сага эмне болду? - десе да унчукпай таксиге отуруп кетип калды.

Ёчтеке түшүнбөй калган √үлзат ызалана "Ѕиздин начар жашаганыбыз жакпай калды го, жок дегенде коштошпой кетип калганы эмнеси? ƒеп үйгө кирип ыйлап жатты.

- ∆акшы эле жигиттерге жолугам, жашаган үйүбүздү көрүп эле айнып кетишет, - деп тагдырына таарынып ыйлап, - Ќурлан дагы ошондон айныды.

- Ќурлан дейсиңби? -  ундуз башын көтөрө кызынан сурады.

- ќоба, Ќурлан. јл болбой таанышам деп келген. јзыркы жаштар жашоосун, ата-энесин көрүп анан үйлөнөт экен да, "апасы бул болсо кызы кайсы болот эле?" деп кетти да!

- √үлзат, кагылайын кызым, ыйлабай дурустап айтчы, кайсыл айылдан экен, мен сага айтпадым беле, "Ќурлан деген агаң бар" деп.

- Ёмне дейсиз? - √үлзат эми гана эстеп, Ќурландын сүрөттү а€бай карап атын сураганын көз алдына келтирди.

-  а€кта калды эле ал?

-  еминде калган, атаңдын колунда болчу.  ызым, аны тап, ал сенин агаң, менин балам окшойт, сүрөткө башка бирөө андай көңүл бурмак эмес! -  ундуз ордунан кыймылдоого аракет кылган менен таштай оор болуп кыймылдай албады, - ќлдо шорум ай, "энең таштап кеткен" деп айткандардын сөзүн далай уккандыр. Ёми мага келбейт ал, кечирбейт мени, - деп  ундуз да жатып алып ыйлап кирди.

- "Өзүң кылган иш, өз башыңа муш" деген ошо, чырактай баланы тууп койуп таштап кетсең, ал энеси жок ар кимден кагуу угуп чоңойсо сени кечирмек беле? јйбекке кеңешкени кеткендир, - деп карыган апасы —ырга кейип-кепчий сүйлөдү.

√үлзат мостойгон бойдон отура берди: "џрас эле башка бирөө менин атамдын сүрөтүн эмнеге көргүсү келмек эле? ƒемек, атамдын сүрөтүн тааныган экен" деп нес боло отурганда,  ундуз:

-  ызым, аны сөзсүз тап, жок дегенде сени караар бир тууган эмеспи, жардам берээр. ћен аны эми көрө албай калдым го, мени көргүсү келбей качты, - деп муңкана ыйлап жатты.

јлар ошентип отурганда Ќурлан такси менен батирине келсе јтыркүл жок экен, үстөмөнүнөн түшүп жатып алып ыйлап жатты: "”шунчалык оор абалда жашашат тура! √үлзат бир тууган карындашым болуп калганы кызык. јтам да жашында өлүп калган, апамдын акыбалы тигил, барбай койсом эмне? ∆ок-жок, анда кеч болуп √үлзатка үйлөнүп алсам кантет элем?" деп ойлоп жатып ордунан ыргып турду: "ќшол акыбалын көрбөсөм болот эле, көрүп туруп кантип чыдайм? —өзсүз жардам беришим керек", деп ойлоп, алган айлыгын каткан жеринен алып чыкты да дүкөнгө барып ун, май, кантты алып, бир койдун бүтүн этин таксиге салып күүгүмдөп жетип барды. ∆анында бир жолдош баласына:

- —ен киргизип бер, мени сураса "билбейм, жеткирип бер деген" деп кой, - деп өзү бери жакта кала берди.

-  ызык, эмнеге өзүң барбайсың? - деген ‘архат үндөбөй жөнөдү.

јл барып эшигине машина токтогондо √үлзат жүгүрүп чыкты: "Ќурлан байкем келип калдыбы?" деп чоочун жигитти көрүп унчукпай туруп калды. ‘архат таксиден алып келгендерин түшүрүп берип эшигинин алдына ташып жатканда, √үлзат:

-  им алып келди буларды? - деди.

- Ѕилбейм, жеткирип бер деди го?

- јнда алып кетиңиз кайра!

- Ёмнеге? - ‘архат кызды караңгыда көрө албаса да үнү назик чыкканынан улам кызыга карады, - Ѕирөө жеткир десе, бирөө алып кет десе, таң калаарлык, - деп ийнин куушуруп койуп таксиге отурду да жөнөй берди: "”шул кызды жактырып калган го, начар жашаган немеге жардам берейин десе анысы намыстанып жатат окшойт" деп ойлонуп калганда такси токтоп Ќурлан отурду.

- ќй, тигил үйдөгү кызың кайра алып кет дейт, баса бердим, - деп ‘архат Ќурланды карады, - —ен жардам берейин десең аның керсейет, куру намысчыл неме го?

- јны эмне кыласың?.

Ќурлан күңк эте жооп бергенде анын каш кабагынан түрүн байкап, ‘архат унчукпай калды: "“аарыныша кеткен окшойт, сүйлөшкөн кызы экен" деген ойдо болду ал.

Ќурлан үйүнө келсе јтыркүл жатып алды, ал баштагыдай ага сүйлөбөй калган. јнын келгенин көрүп:

- “амак ичесизби, ысык тамак жасап койдум, - деди.

- ∆ок, кардым ток, - деп Ќурлан төшөгүнө жатып алды: "Ѕул —ейитке күйөөгө тийгени калдыбы же ал муну эрмектеп эле жүрөбү" деп ойлонуп:

- јтыркүл, күйөө бала кандай, качан үйлөнөсүңөр? - деп сурап койду.

- —үйлөшүп койсо эле үйлөнүш керекпи?

- јнанчы, сүйлөшүп жүргөндөн кийин үйлөнүш керек!

-  ойуңузчу, сүйбөй туруп үйлөнгөндү кайдан көрдүңүз эле?

- —үйбөсөң сүйлөшпө! - Ќурлан жуурканга оозун басып алып күлкүсү келип быш этип алды, - Үйлөн де, же мен барып бурап койойунбу?

- Ёмне деп?

- " арындашымды эрмектебей үйлөн" деп.

- ќшо кантип болсун? - јтыркүл ары карап алып таарынгандай, - —из мени шакаба кылып атасыз го, ээ? - деди.

- —ени шакаба кылгандай душманым белең? „ын пейлим менен айтып жатам, кыйшаңдаса айтып кой, мойнун бурап койойун.

- Ќурлан байке, аны мен сүйбөйм, жөн гана алаксыйм, - ”лутунуп алды, - ћен сизди гана сүйөөрүмдү билесиз да?!

- ?

- ”гуп жатасызбы?

- ?

- Ќурлан байке дейм!

- Ёмне болду? - Ќурлан чоочуп кеткендей үн катты, - ”ктап бараткан турбайынбы?

- ∆алган, уктабай эле уккуңуз келбейт, мен сиз үчүн адам эмесмин, тоготпой басып жүрөсүз.

- Ёмне кыл дейсиң?

- ∆үрөгүңүз таш экен, ушунчадан сизди катуу сүйүп калганымды кара. ћенин сүйүүмдүн жообу жок, барксыз сүйүү болду сиз үчүн, "кыз сүйсө калат, жигит сүйсө алат" деген сөз туура экен, - јтыркүл солкулдап ыйлап жатты, - ћен эми сизге жалдырабайм, эртең айылга кетем!

- „ын элеби?

- ќоба, эртең кетем. јйылга барып жинди болсо да күйөөгө тием, сүйүүдөн тажадым!

- јтыркүл, капа болбочу эми, мен байкем менен жеңемден у€лып жатам, үйүңөрдө жүрүп кызын алып алсам, эл эмне дейт?

- Ёлдин кандай иши бар? јны шылтоо кылбай эле койуңуз, көңүлүңүз жок, эч болбосо көз ирмемчелик мен жөнүндө ойлосоңуз бактылуу сезет элем өзүмдү.. .

- јтыркүл, сен капа болбо, айылга барсаң бар, - Ќурлан ушул кезде боору ооруп кетти. - —ен дагы жакшы жигитке жолугасың, карындашым деп агаң катары катышабыз, сен а€бай бактылуу болосуң.

- ћен бактымды сизден гана издегем, эми мага баары бир!

-  ой антпе, бактылуу бол!.

Ќурлан ага төгүлүп, чачылып сүйүүсүн кабыл алып, јтыркүл менен бирге өмүр дайрасын кечип, тагдырын ушу кызга байлап, ачуу-таттуусу, ысык-суугу, өмүр менен өлүм коштой сыдырым жел менен кошо сызып өтүп жаткан тирүүлүктөгү жашоо деген чоң арабаны айдап жөнөгүсү келип турса да өзүн кармады.  ыз үн дебеди, кы€зы ал ыйлап жатты, туруп барып аны сооротууга кудурети жетпеди. ќйлонуп жатып уктап кетти.

Ёртең менен турса јтыркүл кийимдерин алып кетип калыптыр, жаткан жеринде алакандай кагазга кат жазып таштап койуптур.

"Ќурлан байке, - деп баштаптыр ал, - Ёгер менин сүйүүмдү кабыл алсаңыз артымдан үч күн ичинде барып калыңыз. ћенин сүйүүм сиздин таш болуп каткан жүрөгүңүзгө дагы эле жетпесе, анда мен бул жашоодон аруу сүйүүмдү жүрөгүмө жашырган бойдон кете берем! ћен үйгө барбайм, Ѕишкек шаары, ѕанфилов көчөсү 71де болом. јтыркүл".

деп кыскача жазып койуптур.  өз алдына —алый келди, анын ыйлап отурган апасы, атасы... ”шуларды ойлонуп, бүткөн бойу дүр дей түштү: "ћынчалык катуу болбосом болмок.  ой, мен ага барбасам өлүп калышы мүмкүн. јртур байкем менен Ўайыр жеңемдин көз жашын төкпөйүн" деп ойлонуп жумушуна келди. јл күнү бирде оор абалда жаткан апасын, бирде өзү үчүн өлүмгө бел байлап турган јтыркүл көз алдына келе берип, жумуштан башы ооруп чыкты. јдегенде апасын ооруканага алып келмек болду.  арып калган таенесин а€ды. Ѕойго жетип калса да жупуну кийинип, иш таппай жүргөн карындашына жүрөгү ооруп такси жалдап барып  ундузду ооруканага алып келип жаткырып, врач менен сүйлөштү.  өрсө аны күйөөсү а€бай сабап койгон экен, коркунуч жок экенин угуп көңүлү тына түштү.  үнү кечке чарчаганга жатып эле уктап кетти. Ёртеси туруп жуунду да јтыркүлгө жөнөдү. јны терезесинен көргөн јтыркүл курбусу јйжамалды чыгарды.

- —из кимге? - јйжамал узун бойлуу, кашы калың, кара көз сулуу жигитти көрүп суктанып алды, - Ѕиздин кыздардын сиздей сулуу жигити жок эле?

- јтыркүлдү айтып койосузбу? - Ќурлан колундагы кармаган гүлүн ылдый кыла сурады. - Ёгер чыкпаса кете берейин.

- јзыр айтып койойун.

јйжамал кирип кетти. Ѕир топтон кийин јтыркүл чыгып өзүн көздөй басып келе жатканда:

-  уттуктайм, туулган күнүң менен! - деп Ќурлан ага кучак гүлдү сунду.

„ынында јтыркүл туулган күнүн да унутуп калган эле.

- –ахмат, а бүгүн канчасы? - деп күлүмсүрөй сурап койду кыз.

- ќн жетинчи август!

- ќй иий, сиз унуткан жок белеңиз? - деп јтыркүл жоодурай карап туруп калганда Ќурлан аны биринчи көрүп тургандай күлүмсүрөй тура берди.

- ћен унутпайм, јтыркүл. —ендей эрке талтаң кыздын туулган күнүн кантип унутам? - деп кучагын жайганда јтыркүл ага бойун таштап, көзүнүн жашы он талаа болуп:

-  елдиңизби? „ын эле мага келдиңизби?!  учак толгон сүйүүм сиз үчүн ашып-ташып турганын чын эле сездиңизби?! - деп ыйлап, бекем кучактап алып тура берди.

-  елдим садага, келдим сага, сенин кучагың толгон сүйүүңдү өзүм аздектеп алайын дедим!.

Ёкөө көпкө чейин бири-бирин бекем кучактап тура берди. јнан бир маалда јтыркүл:

- —из атамдарга барасызбы? - деп сурап калды.

- Ёмнеге?

- ∆өн эле.

- Ѕарам, жумуштар чыгып калдыЕ - Ќурлан ойлуу анын көздөрүнө тигиле карады, - ћенин азап-тозогума кайыл болуп, ысыгыма күйүп, суугума тоңууга чыдай албай жүрбө?

- Ёмнеге, мен баарына кайылмын, чогуу кезип, деңизди кечип, ызгаардуу бороондо калсаңыз да бирге болууга да€рмын!

- ћен сени көкөлөтүп багып алууга сөз берем! - деп экөө бири-бирине сөз берип турду.

јйрыкча јтыркүлдүн соолуган гүлдөй бозоргон жүзү албырып, ушул мүнөттөрдө бактылуунун бактылуусу болуп турду. Ѕатирине келишип, Ќурлан көңүлү жайлана: "ћендей жетим балага күйүп, бышып сүйүүнүн кереги эмне? јртур байкем мага жардам берет, арка-жөлөк болот. јтыркүл жакшы келинчек болуп, апамды сыйласа болду" деген ойдо жүрдү. Ёкөөнүн көз караштарынан эле мамилеси жакшырганын сезген јртур үндөгөн жок. јл ошол күнү көнгөн адатынча ойунга катышканы келген.  өптөн бери катышпай койсо достору аны болбой чакырып, "Ќурланды ала кел" дешкен эле. Ќурлан каршы болбоду, анткени ага акча зарыл керек болуп турган. Ёкөө келишсе ћосквадан да келген адам бар экен, эки өзбек, эки казак келишиптир. јлардын баары Ќурланды угуп, аны сынап көргүсү келгенин айтышты. Ѕа€гыдай эле жашыруун үйдө ойун башталды. Үчкө бөлүнүп ойношту, ортолорунда миллион сом бар экен, каныккан ойунчулар Ќурланды көрүп, аны ойунга салды.  еримбай деген казак: "Ёэ бул мадырабаш боз бала турбайбы, даңаза кылганыңар ушубу?" - деди таза кыргызча сүйлөп. Ѕуларды кызыгып карап тургандар чын эле Ќурланды баласынтып жатты: "ќн алты жашымда канчаны чүкөдөй оңко түшүргөмүн, азыр жыйырма төрттөмүн, кудай колдоп берсе баарыңды кур жалак калтырамын" деп ойлоп, Ќурлан карышкырдын бөлтүрүгү сымал тикирейе карап туруп калганда кээси: "Ѕул баланын көзү тирүү, сүрү жолборстукундай экен", деп сестенип калышты. ќшол күнү Ќурлан миллионду утуп чыкты. ќюнчулар ызылдап, аз жерден уруш чыгып кете жаздады. јртурдун да жолу болуп, утушка ээ болду. Ёкөөнө чычалагандар кайра ойноду, дагы жеңилди. јртур акырын Ќурланга көзүн кысып койду эле, ал акчаны алып чыгып таксиге отуруп жөнөй бергенде экөө-үчөө аны ээрчип кууп жөнөдү. “аксист артын улам карап коркуп калганда Ќурлан таксистти карап: - јртка жылыңыз, - деди эле, ал рулду бошотуп артка жылды да:

- —ен бандит окшойсуң? - деди корккон түр менен.

- Ѕасып кал үнүңдү, андан көрө бул жакка өт. Ёгер атып ийсе башың кетет! - деди эле, ал жанталашып Ќурлан отурган орунга өттү.

Ёшикти ачып жапчы, бош экен, - деди Ќурлан аны карап.

јл эшикти ачып, кайра жапмай болгондо Ќурлан аны түртүп жиберди. јл тоголонуп кетти эле, каалганы эңкейип катуу жапты да зымырата айдап жөнөдү. јртын караса бир машина келатыптыр, бири тигини Ќурлан экен дедиби, кала бериптир. Ќурлан эми тигини адаштырууну ойлоп круговойго келгенде үч-төрт тегеренип туруп өтүп бараткан машиналардын арасына кирди да, бир буйтка жерден бурулуп кетти. —ветофорго карабай өтүп кеткенде тигилер адаша түштү, анткени алар адашып калганда Ќурлан быты-чыты майда көчөлөргө кирип кетти да, бир жерден машинаны таштап жөө жолго чыгып таксиге отурду, жетип алып акысын берип үйгө кирсе јтыркүл аны күтүп туруптур.

- Үйгө кирип муну кат да, жата бер! - деп кайра шашып јртурдан кабар алганы тааныш үйгө барды.

јл сыртынан акырын тыңшаса эч дайын жок. јртур аерден алда качан кетиптир.  айра келди да, түндөп таенеси турган үйгө келди. јларды көргөн —ырга:

- јйланайын, караңгыда эмне кылып жүрөсүңөр? - деди чоочуй.

- ∆өн-жай эле, таене, чоочубаңыз. —изге кеңешейин деп эле келдим. Ёртең шаардан √үлзат менен јтыркүл сатып алганга үй издесин, биериңер болбойт, - деди жай гана.

- ја-а садагаң кетейин, √үкүмө жакшы болбодубу, - деп умсунуп алды.

Ќурлан үйдөн чыкпай жатып калды. Ѕир жумадан кийин келишкен үй сатып алып, көчүрүп кетти.  ундуз абыдан айыкканча ооруканада жатып чыкты. Ќурлан √үлзатты ƒордой базарына чыгарып койуп, јтыркүлдү айылга жөнөттү. јртур үйдө эле экен. јны кысмакка алганда ал мойун бербей: "Ќурландын кайда экенин билбейм, ойундун баардык шарты аткарылды, силер туура эмес кылдыңар, өзүңөр чакырдыңар, болбосо мен алда качан бул ойундан кеткем, таза ойун болду. јкчаны ал уурдап алган жок, утуп алды" деп досторун чакыртып, ортого салып жатып тым-тым болуп калыптыр. Ѕирок ал деле эки жакка чыккандан коркуп калган экен. јтыркүл келгенде аны көрүп сүйүнүп кетти:

- Ќурлан аман-эсенби?

- ќоба, ал жашынып жатат, сизден кабар алып кел деп жиберди, - дегенде анын көңүлү жайлана түштү.

јтыркүл кийим-кечесине ороп, беш жүз миңди ала келген.

- Ёми коркпой койсо деле болот, бирок алардын ичи ачышып калды. Ѕир-эки жыл алыс жакка кетиш керек.

-  антип, ка€кка барат?

- Үйдөн чыкпай койсун, - деди ойлуу.

Ќурлан менен јтыркүлдү шаардан «ј√—ка барып үйлөнтүп, чакан той өткөрүштү.

 ундуз кызы √үлзат экөө Ќурландын јтыркүл экөөнүн бактысын тилеп, конокторду кубанычтуу тейлеп жүрүштү.

Ќурлан үйлөнгөндөн кийин үйдөн чыкпай жата берди. јтыркүл менен √үлзат соода кылат. —ырганы үлпүлдөтө аппак жоолуктан салып кийинтип койгон.

 ундуз бир кездеги каталыгын эстеп өзүнчө ойлонуп уулуна тике карай албай жүрдү.

Ќурлан артынан киши түшкөн-түшпөгөнүн билбей кыжаалат болуп жатып уктап калган экен, ба€гы өмүр менен өлүмдүн ортосунда алышып жатып көргөн түшүн кайра көрүп жатыптыр: "Ѕалам, эми жолуң ачык, бир чоң балээден кутулдуң, эми жөн жүр, эгер дагы ошол жолго түшсөң сен өлөсүң" деп көздөн кайым болду аксакал кары€. ќйгонуп кетсе түшү экен. " удайга шүгүр.  утулган экемин, эми эч качан ойнобойм" деп ойлоп мыйыгынан жылмайып алды: " ызык, эмнеге колума алсам эле утуш келет?" деп ойлогон менен жооп табалбады. Ёкинчи кабаттын терезесинде ойлуу турган Ќурлан өткөн өмүрүн көз алдынан өткөрө сыртты тиктеген менен, ойу башкада болуп телмирип тура берди: "Ёмнеге а€лдар өз баласын таштай качат, ошол баласынын томсоруп, кор болуп өсүп жатканын сезеби, же сезбейби, алар мерез а€лдарбы?" деген тейде өткөнүнө өкүнүп,  айыргүлгө деген таза махабатынын айтылбай ичте калганына жүрөгү "зырп" этип алдыЕ

***

Ќурлан убакыттын өтүшү менен баардык нерсе унтулуп өз ишине киришти.  ундуз андан тайсалдап батына албай жүрдү. —ырга кемпир сексен тогуз жашта экен, жаш баладай, таңдан кечке отура берет, кээде гана  ундуз менен кобурашканы болбосо, үргүлөп уктап жатканы же ойгоосу билинбейт.

-  ундуз, жашыңда эселек кыздай жеңил болдуң, ушул баланы таштап баса бердиң эле, атасы да өлүп тоголок жетимдин күнүн көрүп өсүптүр, сүйлөш аны менен өзүңө тарт, мээримиңди төк, Ќурлан акыл-эстүү болуп өсүптүр, аны өзүңө тарт кызым, - деди бир күнү отурган калыбынан жазбай.

- ќшону ойлонуп эле турам, батына албай жатпайынбы апа, күнөөлүүмүн анын алдында, тырмактайында таштап кетип кандай күндү көргөнү менен ишим болбоду, эми кечирим сураймынбы?

-  ечирим да сура, балаң катары имер, бооруңа тарт!

- ќшентейин, -  ундуз ойлуу апасына чай сунду.

- јл сени кечиргени үчүн минтип карап отурат, кандай болгон күндө да ичиңден чыккан балаң, ага сенин жылуу мээримиң, камкордугуң керек, жашында көрбөгөн, укпаган жакшы сөздү эми ага айтышың керек. —енин багыңа ушунун адам болуп калганына шүгүрчүлүк кыл кызым. Ёне бала сүйлөшүп көпкө отурушту. —ырга ушунчалык жашка келсе да акылынан айный элек, баскан-турганы тыкан, алдына койгонду өзү алып ичет. ќтуруп, турса жаратканга жалынып: "Ёэ жараткан, өмүрдү узак бердиң, эми өлүмдүн жакшысын берегөр, жамбашым жерге тийип төшөккө жатпайын, жүгүрүп жүрүп, мүдүрүлтүп алагөр, неберем Ќурланга узак өмүр бер, √үлзатка бак бер жараткан, көрчүмдү көрдүм, жарыкчылыгыңдын ачуу-таттуусун таттым", деп күбүрөнө берет. Ќурлан эшиктен кирип эле —ырганын жанына келип:

- “аене кандай анан, зерикпей отурасызбы? - деп жылма€ тизесине колун койо үңүлө карады.

- Ёэ кагылайын десе, мен зерикпейм, силердин бактылуу болгонуңар мен үчүн кубат, дем эмеспи, - деп, —ырга тиши жок ээгин бүлкүлдөтө сүйлөгөндө, жүзү жылмайгандай көрүнсө да бозоруп, соолуган булактай жылтыраган көздөрү, кабат-кабат тырыштары анын далай оор турмушту башынан өткөргөнүн сезип жүрөгү ачышып кетти.

- —изди эртең бир концертке алып барып, оюн көрсөтпөсөм, - Ќурлан күлүп апасын карады. Ёртең √үлзат менен јтыркүлдү жумушка чыгарбай эле коюңуз, таенемди алып, чогуу көрүп келели, айтыш болот экен.

- ћакул кагылайын, -  ундуз тартына бош унчукту.

- џ€ апа, мынчалык эмнеге батымыңыз жок, мен сиздин балаңызмын, керек болсо буйрук бериңиз, туура эмес иш кылсам урушуп, тилдеңиз. Ќурлан  ундуздун жанына келип, карыдан ала жүзүнө тике карады. ћен башка бирөөлөрдүн жемесин угуп, муштумун жегенде да өлгөн эмесмин. —из өз энемсиз, сиздин урушканыңызды, тилдегениңизди, мээрим чачып, мага карап сүйлөгөнүңүздү сагынгамын.  андай гана күтпөдүм дейсиз, бир күнү мени эстеп кирип келеби деп күткөнүмчү? - дегенде,  ундуздун оозуна сөз кирбей көзүнүн жашы төгүлүп кетти, ∆үрөгү ийне менен сайгылагандай тыз-тыз этип, уулунун жүзүнө тике карай албай:

-  ечир уулум, кечир мендей акылсыз энеңди - дегенге зорго жарады.

- ∆аш болгонсуз да-а апаке, менден кечирим сурабаңыз, эгер мурдараак билгенимде жакшы болмок экен деп, өзүмчө өкүнүп жүрөм. Ќурлан ойлуу апасынын жанынан ары басты. Ёне деген кандай болот болду экен деп, башкалардын энесин көргөнүмдө элестей алчу эмесмин, укканым шоркелдей жетим, шүмшүк, арам тамак деген сөздөр болду. ћына эми чоңойдум, ошентсе да эненин мээрими керек экен, сиздин үнүңүздү, эркелете караган көз карашыңызды күтөм, менден тартынбаңыз, сизди таап алганыма бактылуумун, апаке?!

-  агылайын ай! -  ундуз отура калды. - ћени бычаксыз өлтүрдүң го балам, ушундан көрө көзүңө көрүнбөй өлүп тынбай не болдум, ансыз да у€тымдан өлүп кала албай жердин катуулугу, жандын таттуулугунан зорго жүргөндөЕ

- јпа, андай дебеңиз, сизди көзүмө көрсөткөнүнө кубанып жүрбөйүнбү, мен сизди төбөмө көтөрүп багам, ак сүтүңүздү актоого аракет кылам! - Ќурлан  ундузга жетип өйдө кылып кучактап калды. Ёкөө көпкө чейин ыйлап жатты. Ѕулар жолуккандан бери чогуу жүргөн менен чечилип сүйлөп, сыр бөлүшкөнү, көңүл өксүсүн толтуруп, ички бугун чыгарып турганы ушул эле. Ёне, бала кучакташып турганда сырттан јтыркүл менен √үлзат келип калды, делдейе экөө бири-бирин, кайра тигилерди карап турганда —ырга:

- јйла-анайындар десе, чарчадыңар го, делдейбей бери кире бергиле, эне, бала өздөрүнчө ички бугун чыгарып алышсын, - дегенде гана Ќурлан √үлзатка карап:

- ћенин ушундай сулуу карындашым бар туура, садагам менин, сен менин ак жолтоюм болдуң, сен болбосоң кантип табат элем? - деп √үлзатты да апасына кошо кучактап чекесинен өптү.

- √үлзат экөөбүз бүгүн абдан кубанып келсек эле силер ыйлап жатыпсыңар, коркуп кеттик, - јтыркүл күлүп калды.

-  андай кубаныч эле, айта койгулачу, биз дагы бирге кубаналы? - Ќурлан ага жылма€ карап шаштырып кирди.  андай кубаныч экен?

-  ызыбызга куда түшкөнү жатышат, - јтыркүл √үлзатты караганда ал у€лып жер карады.

-  им экен ал? - Ќурлан жылмаюусу жоголо а€лын суроолуу карап калды.

- „оочуп кеттиң да Ќурлан, абдан жакшы адамдар, колунда бар, жигит болсо окуйт экен.

-  айдан таанып жүрөсүң?

- ∆еңеси базарда отурат, кайната-кайненеси колунда бар, кызматта жүрүп, пенси€га чыккан экен.

-  өрөбүз да, - деп койду Ќурлан. ќшону менен сөз бүтүп, чогуу дасторкондо отурушту.

√үлзат јсек менен жолугуп, сүйлөшүп жүргөнүнө көп эле болгон, кыргыздын салты менен алабыз деп жеңеси аларга бүгүн келээрин айткан эле. Ќурлан ойлонуп жатты: "√үлзат өзү сүйсө мейли, окутуп коюшум керек эле, мейли бактылуу болсун, ошентсе да бир ооз өзүнөн сурап көрсөмбү?" деп ойлоп √үлзаттын бөлмөсүнө кирди:

- √үлзат, өзүң билесиңби ал жигитти?

- јкеЕ

- Ёч тартынба, мен сенин ыйлаганыңды көргүм келбейт. Ѕактылуу болушуңду каалайм, чыныңды айт, мындай эле айтып жатабы же өзүң сүйлөштүң беле, менден жашырба садага, - Ќурлан карындашынын жанына отуруп далысынан таптай өзүнө тартты. - —ен бактылуу болсоң менин бактым.

- јке, јсек экөөбүз сүйлөшкөнбүз, - деди жер караган бойдон √үлзат акырын.

- јндай болсо камынышыбыз керек экен, көзүңдүн жашын агызбай турган болсо болду, - деп ээгинен ала өзүнө каратты да көздөрүнө тигилди. - »шенесиңби ага?

√үлзат башын гана ийкеди.

- Ѕолду, ишенсең эле болду, адамды ишенич алдабайт, бактылуу бол садага.

„екесинен өөп коюп, кайра чыкты. Өз бөлмөсүнө киргенден кийин јтыркүл моюнуна асыла кетти.

-  ечке чейин сагынып кетем жөн эле, үйгө келгенде да көңүл бурууга чолооң жок?

- јтыр, сен мени түшүнчү, сага көңүл бурбай кантип коймок элем, андан көрө айтчы, √үлзаттын жигитин сен көрдүң беле?!

-  өргөмүн, узун бойлуу абдан жакшынакай жигит, аты јсек, быйыл окуусун бүтөт экен, эмдиги жумада сөйкө салабыз дейт, да€рданып жатышыптыр.

- ћм, демек сен аларды жеңе болуп сүйлөштүрүп жүргөн экенсиң да, азыр мен сага көрсөтөм! - деди эле јтыркүл аны таңгала карап калды. -  ана кантип сүйлөштүрүп жүрөсүң ы€? - Ќурлан јтыркүлдү жерден так көтөрүп алып диванга алып барганда гана ал күлүп ийди.

- ∆инди, коркуп кеткенимчи.

-  оркпо-о жаным, мына минтип көрсөтөм сага! - деп өпкүлөп жатып калды.

- ”шунча да коркутасыңбы? - јтыркүл таарына тултуюп жазылбай көпкө кыйнады, анан экөө көпкө чейин эркелешип, махабаттын таттуу даамын татып, төшөктө оонап жатышты.

 ундуз көзү илинбей шыпты тиктеп жата берди, өткөнүн эстеди, уулунун айткан сөздөрү көкүрөгүн өйүтүп чырым этип көзү илинбеди: " урган жаным, јйбектин да убалына калдым, жоош, момундугунан өзүм билип басып кетпегенде ал өлбөйт беле, баламдан мындай сөз укпайт элем, ал дагы кордук көрүп өспөйт эле" деп ар кайсыны ойлоп жатып, таң аппак атканын сезбей да калды.

Ќурлан апасынын корунганын көрүп жүрөгү ооручу болду, көңүлүн көтөрүп, кадырлап алууга да€р турду. ќшол күнү алар чогуу театрга барып айтышты көрүштү, —ырга барбайм десе да болбой ээрчитип алышты эле, кийин кубанганын айтпа:

-  агылайын Ќукеним алып барбаса кайдан, канча жылдан бери артис көрбөй калбадым беле, абыдан жакшы болду да, өчөөрүмдө бир курсант болуп алдым, - деп Ќурландын колунан кармап алып өөп-жыттап жатты. ∆амандык көрбө кагылайын, кө-өп жашап, бала-чакалуу бол, өнүп өс. —ырганын сөзүн уккан јтыркүл Ќурланды көз кыйыгы менен карап койду эле, ал көзүн кысты, экөө астыртан көздөрү менен сүйлөшүп жымыңдап тим болду.

- “аене, эми биздин балабызды көрсөңүз кайра жашарып каласыз да? - Ќурлан —ыргага карап күлдү. јнан экөөңөр балдарымды багасыңар да?

- ќо каралдым, эзилип бышкан алмадай зорго турам кагылайын, сенин балаңды көрсөм кана, андан көрө жүгүмдү салып бактырбай эртерээк эле кете берсем болот эле.

-  ой таене, кетпеңиз, азыр √үлзатты күйөөгө берсек кудалардын сыйын көрөсүз, төрүбүздө сиз отурсаңыз кут өзү эле келбейби?

-  аралдым, өткөн өмүрүмдө жалгыз  ундуздун азабын тартып келдим, ушунумдун тайкы тагдыры мени көп кейитти, эми өз көзүм менен сени көрүп көөнүм тынды, жалгызымдын бактылуу болуп турганына жетине албай турам, силер аман болсоңор ушул бактылуу болот, сыйлап алгыла балам апаңарды, - —ырга эмшиңдеп барып токтоду.

-  ам санабаңыз таене, апамды өзүм карайм, ансыз да энеге зар болуп өстүм. Ќурлан —ырганын колунан кармай эркелеп койду. —из жүзгө чыгасыз, анан дүңгүрөтө той берип, жүз жылдыгыңызды өткөрөм.

- ќо-ой каралдым десе, анча жашты көтөрө алаар бекемин? - —ырга тамырлары көгөрүп эти качкан арык колдорун Ќурландын жүзүнө алып барды. - ќшол жашка сен чык кагылайын, өмүрлүү бол, - деп жээн небереси менен сүйлөшүп отурган апасын карап турган  ундуз жылма€ басып келди:

- јпа, Ќукен сени жүзгө чык деп жатабы?

- ќоба, капырай күн чыккандан батканга чейин өлгөн эмедей отура берем, мага мындан аркы өмүрдүн кызыгы деле болбой калды айланайындар, сенин муңайганыңды көрбөсөм болду, сен деп канча өмүрдү текке кетирдим, жетип-жетпей жашадык, эми мына Ќукеним келип, эмне гана жок үйдөЕ

- “аене кайгыра бербеңиз, кудай буйруса √үлзатымды жакшылап узатып алсак, ал бактылуу болсо баары жай-жайына келет, апамды эч качан муңайтпайм!

- ќшент каралдым, сени  ундуз ойлобой койду дейсиңби? јргасы жок эле, балам жаман күйөөнүн азабын тартты, төрөбөй койдуң деп канча кордоду.

- Ѕашында билсем кана, кор кылбай эле алып келип алмакмын! - Ќурлан муштумун түйө ордунан турду. - ћурун эле бир жолу көрүнүп койсоңуз эмнеЕ

- џлаажым болбоду балам, оюмда эле турдуң, айла жок чыдап жүрдүм. -  ундуз улутуна сүйлөдү. -  олубузда жок эле, анын үстүнө тигил мага тыйын карматчу эмес.

Ќурлан унчукпай калды. √үлзат өзүнчө камынып, өзүнө жарашыктуу кийимди јтыркүл экөө алып, үйгө да кам көрүп жүрүштү.

Ќурлан машина менен кетип жатып жол боюнда унаа күтүп турган  айыргүлдү көрүп калды. ∆анына токтогон машинадан ары жыла берген  айыргүл Ќурланды көрүп эмне кылаарын билбей калды.

-  андай  айыргүл, денсоолуктар жакшыбы? - Ќурлан күлө кол сунду.

- ∆акшы, өзүң кандай? -  айыргүл жылма€ учурашып туруп, анан өзү түшчү унааны күткөндөй жолду карап, тартынып турду.

-  айыргүл, мүмкүн болсо бир жерге отуруп, жай сүйлөшөлү, өткөн-кеткенди, балачакты эстейли.

- ”бактым жок эле, ЌурланЕ -  айыргүл көзүн ала качып жооп берди. - ∆олдошум күтүп калды го?

- “урмушка чыктың беле?

- ќоба, азыркы жолдошум түшүнүктүү. ∆ашоо деген ушул экен, Ќурлан.

-  айыргүл, дүйнө ушунчалык кең, ааламда канча адам, кандай гана жандыктар бар, бирок экөөбүз үчүн кең ааламдан азыраак убакыт табылбады, жок дегенде бир жолу кенен отуруп сүйлөшүүгө мүмкүнчүлүк табылбады го? - Ќурлан  айыргүлгө таарыныч кыла капалуу карады. - Ѕир эле жолу, бир азгаЕ

- ћакул Ќурлан, капаланбачы эми, кайда десең да барайын, жок дебейин, - деп жиберди  айыргүл.

Ёкөө бак ичиндеги барга киришти. Ѕир саамга үнсүз отурушкан соң алдыларына тамак келди, улам бири-бирине көз кыйыгын жиберип жатып, анан Ќурлан сөз баштады:

-  айыргүл, сени менен дагы жолукпай калам го деп жүрдүм эле, эмне дээримди да билбей турам. Ѕалалык кезден сени канчалык жакшы көрсөм да бизге жол ачылбады, өзүң билесиң да жетимдигимден тартынып жүрүп, сага айтам деген сөзүмдү айталбадым, - Ќурлан ойлуу столго чалкалай отуруп өзүнчө жылмайып алды. -  өрсө тагдырыбыз кошулган эмес экен, канча жолу эми сөзсүз айтам деп, айта албай убакыт өтүп, өзүңдөн айрылып калдым.

- Ќурлан, кейигенде эмне, баары өттү. —ен деп жүрүп биринчи күйөөмдү сүйө албай ажырашып кеттим, анан сени үйлөндү деп угуп түңүлгөндө, жакында күйөөгө чыктым, -  айыргүл дагы муңа€ көзүнө жаш кылгыра сүйлөдү. - —енин оозуңдан бир сөз күтүп жүрүпЕ

-  ечир мени,  айыргүл, - Ќурлан келиндин колун кармап жүзүнө тигилди. -  ечир мени! јйтчы, эмки күйөөң жакшыбы?

- ∆акшы элеЕ ∆акшы болобу, жаман болобу, ага өз тагдырымды тапшырдым, жүрөгүмдүн эңсегени башка эле, кантейин, ушундай болуп калды. -  айыргүл жашына мууна тамагын кылк эттирип калды. - Ќеге менин сени гана сүйөөрүмдү сезбедиң, неге бир ооз айтпадың??? - Ёчкирип ийди.

-  ечир мени,  айыргүл, - Ќурлан ордунан туруп анын жанына жетти. - ћени кечир! - Ёки ийинине колдорун коюп, жаагына жаагын тийгизди. -  ечир мени, аруу махабатым, жүрөгүмдө сен гана жашайсың,  айыргүл.

- ќоба, болгону эки жүрөк эки жакта жабыр тартаар, өмүр өтүп бизге да күүгүм кирээр, бирок биз эч качан бири-бирибизди унутпайбыз. ћахабатыбыздын аруулугу ушунда болсун. Ёми экөөбүз тең алган жарларыбызды сыйлап өткөнгө аракет кылалы, бул биздин акыркы жолугушуубуз болсун, бизге ишенген адамдардын жүрөгүн оорутпайлы. -  айыргүл ордунан туруп баратып улутунуп алды. - Ёми коштошолу, биерден чогуу чыкпай өз-өзүбүзчө кетели.

- ћа-акул  айыр, кош махабатым менин, жүрөгүмдө сакталып, элесиң менен атың өлгөнүмдө бирге кетет! - чекесинен сүйдү. -  ош, жаркыным, аман жүр!

-  ош Ќурлан!.

Ёкөө кылчак-кылчак карап коюп, бири биринен узап баратышты.  айыргүл солкулдап ыйлап, анын карааны алыстаганча уурдана карап туруп, анан өз жолуна түштү. Ќурландын абалы андан да оор болчу. јл эми да болсо аны ой-боюна койбой үйлөнүп алгысы келди, бирок өзүнө үйрүлүп түшүп, көздөрүн ботонукундай жайнатып, жаш баладай өзүн зарыга күтүп отурган јтыркүлдү а€ды. јндан кете албайт эле. јртур дагы аны өз баласындай сыйлап, айтканын эки кылбайт.  ызы үчүн баарына да€р турган кайната-кайненесин ойлоду. ∆ан дүйнөсү сыздап, ушул ирээт эмне кылаарын билбей машинасын айдап кетип баратып алдыдагы машинаны сүзүп алды. „оочуп кетип токтоп, түшүп жетип барса ал жаш жигит экен. Ёкөө ары сүрүлүп, бери сүрүлүп сөзгө келе албай, милици€ жетип келип экөөнү бөлүмгө алып кетти. јрткы жарыгы сынып, кабырылып кетиптир. јйтканын төлөп берүүгө макулдашып, анан үйүнө келип акча алып, кайра алиги жигиттин дареги боюнча жетип барды. Ёшикти ача койгон келин Ќурланды көрүп эле:

-  елиңиз, келиңиз, - деди каалгасын чоң ачып. -  ириңиз.

- ∆ок, ушул үйдүн дарегин берди эле. »ниңизби, ким? - деп күлө карады. - Ѕир аз кокустук болуп, машинелерибиз кагышып, бересе болуп калдым эле.

- Ёмне дейсиз, јсек экөөңүздөрбү?

- јтын да сурабаптырмын, - дегенде јсек чыга келди эле келин ага бурула:

- јй бала, бул бала √үлзаттын агасы даЕ - деп жиберди. -  ирсеңер боло, даам сызып кеткиле.

-  ойчу?! - јсек башын кашылай туруп калды.

-  ой ботом, јтыркүл мага сүрөтүн көрсөткөн эле, ошондон таанып калбадымбы?

-  ечириңиз аке, билбестикЕ - јсек кызара эч нерсе дей албай туруп калды.

Ќурлан да не дээрин билбей туруп:

- ∆игит, мен шашылыш элем, мына макулдашкан чыгымды алып келгемин, - деп төш чөнтөгүнөн акчаны алып сунду:

- ∆ок-жок, тим эле коюңуз, жаңылыштыгымды кечириңиз, "тааныбасты сыйлабас" деген болду. јсек шашкалактап кетти. “им эле коюңуз!

- Ѕолбойт, мына ал!

Ќурлан веранданын кырына коюп койду да бурулуп басып кетти.  етип баратып: "Ёмне деди, күйөө бала болчу жигит ушул тура, у€т болдум, катуу ойлонуп кеткен турбайынбы" деп ойлоп, сабыры суз үйүнө келди. √үлзат менен јтыркүл келе элек экен, ичке кирип жатып алып кайрадан ойго батты: " айыргүл, сен экөөбүздү кудай кошподу, армандуу дүйнөдө жашап өтө турган болуп, пешенеме жазылган туура, ардагым  айыргүл, өмүрүм өткүчө сени эстеп күлүп, сени эстеп кайгырып да өтөөрмүн". ќоналактап жатып кайрадан јсекти көз алдына келтирди: "∆аман эмес, дурус жигит көрүнөт. √үлзатты ыйлатпаса эле болду, жеңеси жакшы неме экен, у€лып калды, ырас эле тааныбаса ошол да", деп туруп сыртка чыкса —ырга аны бир карап алып:

- —адагам, сабырың суз да? - деди.

- “аене, эч кабатыр болбоңуз, менин көңүлүм айттагыдай, - деп күлүп койду.

- Ѕирдеме ичесиңби, уулум? -  ундуз ичкериден үн катты.

-  ардым ток апа, таенемдин кардын тез-тез тойгузуп турсаңыз, карыган неме аздан, тез-тез ичип турсун.

- Ѕерип эле жатам, таенең ачка болбойт. -  ундуз күлүп калды. - јпам сени айта берип эле тоюп калат.

- јлтын таенем бар да, сиз өлсөңүз булгаарыга ороп койом, таене. јзыр эмес, сиз дагы көп жашайсыз, макулбу?

- ћейли садага, ошентсең тиги дүйнөдө бир керилип жатып калайын. - “арамыштары көрүнгөн колун өйдө көтөрө, жүзүн тырыштыра сүлкүлдөй күлгөн болду. - Ѕулгаарыга ороп койсо сооп болот экен балам, аны сен кайдан билип жүрөсүң?

- ћен иштеген жерде шефтин атасы өлүп, ошону булгаарыга орошуптур, уккамын да.

Ќурлан алаксымакка алар менен сүйлөшүп жатты: "јтыркүлүм турганына шүгүр кылайын,  айыргүл менин арзуум, алгачкы балалык махабатым", деп ойлоно түштү да ары-бери басты. јңгыча јтыркүлдөр ээрчише келип калды. јтыркүл Ќурландын жанына келип:

- —ен эмне кылмыш кылып жүрөсүң ы€, болгондо да болочок күйөө баланы сүзүптүрсүң, - деди күлө.

- јны кайдан уктуң? - Ќурлан таңгала карады.

- Ѕиз угабыз да. Ётиет болбойт белең, өзүңө кокустук болсо эмне болот эле?

-  удай сактасын.

Ќурлан колун шилтей ары карап кетти эле јтыркүл анын алдына өтүп, акчаны көзүнө жакын алып барып:

- јкчаңды алып барып берди, "кечирип койсун, билбестик болуп калды" дейт, - деди.

- јнда эмне күнөө, чынында менден кетип калган, албай койбойт белең? - Ќурлан а€лын жактырбагандай карады.

- Ѕолбой койду, мен деле айттым. - јтыркүл актана карады. - јкеси, мындан ары жолдо жакшылап жүр, сары санаа кылбай.

-  оркпо, - деп койду Ќурлан.

√үлзат үндөбөй кирип кетти. јл агасынан ийменип: "јтамды көрбөсөм, агамды зорго таптым, эмдигиче эмне болмокпуз? »тке минип отурганыбызда саздан сууруп алды, бир агамды сыйлай албасам кантип болсун, агамды атамдай сыйлайын, мындан башка эмнем бар?" деп ойлой турган. ќшондуктан эч нерсе билбегендей кирип кеткен.

√үлзатка бир жумадан кийин келип сөйкө салып кетишти. ќшондон баштап ал базарга чыкпай үйдө болуп калды.  ундуз төшөк-жууркан жасап, √үлзат жардам берет.  өшөгөсүн өзү тикти. јрадан бир ай өткөндө √үлзатты алып кетишти. —ырга эненин кубанычында чек жок, кары киши дал ошол мүнөттөрдө √үлзаттын бактылуу болуп турганын көрүп бирде ыйлап, бирде тобо кылып отурду.  арынын алдына келип жээн кызы менен күйөө баласы бата тилешти.

ќшондон көп өтпөй токсон жашында —ырга бул дүйнөдөн өттү. џзаат-сый менен, ырым-жырымын жасап жайына коюшту.  ундуз ыйлап-сыктап отуруп, акыры башка салганын көтөрүп, уул-кызынын амандыгын тилеп отуруп калды.

”бакыт өтүп, јтыркүл уул төрөдү. Ќурлан кубанып төрөтканага гүл көтөрүп келип, уулунун көрүндүгүн берип, јтыркүлгө ыраазылыгын билдирип, ушул ирээт аны чексиз сүйүп турду:

- јтыр, уулубуздун атын ким койобуз? - деди эркелете мурдунан чымчый.

- Ѕилбейм, - јтыркүл жылма€ күйөөсүн карады. - јтамдарга сүйүнчү жөнөттүңбү?

- јнанчы, буйруса келип калышат.

- Ќурлан, сен мени сүйөсүңбү? - јтыркүл Ќурланды тике карап турду. - ”шул убакка чейин сенин сүйүүңдү, жалгыз гана бир ооз сөзүңдү күтүп келатам, балалык кылдымбы деп да ойлодум, бирок сенсиз жашай албасымды билип чыдап келатам.

- јтыр, койчу эми капаланбай, сени сүйгөнүм үчүн маңдайыңда турам, мына балалуу да болдук, сүйүү болбосо биз бирге болбойт элек да, туурабы? - Ќурлан келинчегин бооруна кыса көздөрүнөн өөп. - —енин мына бул бажырайган көздөрүңдү сүйөм, апакай жүзүңдү, бала кы€л мүнөзүңдү, уктуңбу? - деди.

- ∆алга-ан Ќурлан, сенин жүрөгүңдө башка бирөө жашаарын жакшы билем, жаныңда мен турганым менен сенин ой-чабытың, көңүлүң башка жакта, ушул бүгүн сенден чындыкты талап кылам! - јтыркүл мостойгонунан жазбай суроолуу тигилди. -  ана айтчы чыныңды, качанкыга мен сага өз сүйүүмдү таңуулап жашайм Ќурлан? - јтыркүлдүн үнү буулуга чыкты.

- јлтыным, жаным десе, мен сени гана сүйөм, сени! ”ктуңбу, сенсиз өзүмдү бактылуу сезе албайм, эми уулубуз бар, бактылуубуз, жаным.

Ќурлан келинчегин өпкүлөп, кучактап туруп, түшүндүрүп жатты.  өптө барып кана јтыркүл жаш баладай жарк этип күлө Ќурландын көкүрөгүнө башын койо үнсүз көз жашын агызып солкулдап ыйлай берди.

- Ёркем десе, дагы эле бала бойдонсуң. Ёми балабыз бар, у€т эмеспи уулуң менен кошо ыйлаганың, - Ќурлан анын көзүнүн жашын аарчып жүзүнөн сүйдү. -  ана айтчы, уулубуздун атын ким койобуз?

- Ѕилбейм, апам өзү билсин.

јтыркүл ушинткенде Ќурлан аны жерден так көтөрө айлантып кайра жерге койду.

- јкылдуум менин, чын эле та€та-таенеси келгенде, апам болуп чогуу атын койобуз, ээ?

- »и-ии, - деп койду јтыркүл жарк эте.

- Ёркем менин! Ёмесе уулум ыйлап калбасын, кир эми, кечинде дагы келем, апам дагы барам деп жаткан, чогуу келебиз, макулбу?

- ћейли.

јтыркүл палатасын көздөй басты.

- ”улумду ыйлатпа макулбу?.

Ќурлан колун көтөрө аны узата карап, анан жолуна түштү: "Ёх секелек десе, ансыз дагы сеникимин го, неге түшүнбөйсүң? џрасында жүрөгүмдө башка бирөө жашаарын сезип, сен дагы эзилип жүргөн экенсиң да. ∆аш жүрөгүңдү жаралабайын алтыным, менин өмүрлүк жарым бир гана сенсиң!" деп толкундана жумушуна кетип жатты. ќшол күнү керээли кечке өзүнчө кубанычтуу жүрдү.  өз алдына бирде  айыргүлдүн муңайым жүзү тартылса, бирде јтыркүлдүн бакырайган көздөрү тартылып, заматта көңүлү кирдей түштү: "“агдыр, тагдыр ай" деп алды.  өптөн кийин өзүн колго алып: " ой, минте бөргеним болбойт, јтыркүл туура айтат. Ёми мен балам үчүн дагы аны сүйүп жашоого акылуумун" деп ордунан туруп үйүнө жөнөдү.

Ќурлан келгенде үйдүн алдында үч машина турган экен, алардын бири јртур менен Ўайыр эле. јны таанып, ичке кирип баратып тааныш үндөрдү кулагы чала босогодон аттабай туруп калды:

- Ќурланды өз баламдай өстүрдүм эле, кийинчерээк такыр каттабай кетти, анан балдарымды алып учурашып, келинимди көрүп келейин деп келип калдым.

—упакандын үнүн дароо таанып ичиркенип алды: "ќоба, өз балаңдай өстүргөнүң эсимде" деп ойлонуп туруп калганда өзүн көздөй басып келаткан дабышты уга калып, эми эле кирип келаткандай үйгө баш бакты. јл —апарбек болчу.

- ќо Ќурлан, кандай иним? - деп кош колун суна бакылдап кирди ал. - Ѕиз сени күтүп жаттык эле.

-  елгиле аке, көпкө күттүрүп койдумбу? - Ќурлан да ага кош колун берип, жакшы кабыл алып ээрчише үйгө киришти.

- —адагаң болойун десе, зыңкыйган жигит болуп калган тура, качандан бери көрүшө элекпиз, кел кагылайын!.

—упакан Ќурланга кучагын жа€ умтулду. Ќурландын көз алдына бала кезиндеги уу тилин агыткан а€лдын жүзү тартыла ичтен жини келип турса да улуулугун, аздыр-көптүр даамын татканын эстеп сыпайы гана жанына келип учурашты.

-  елиңиз апа, келип калыпсызЕ.

—апарбек башын жерге салып отурду, апасынын Ќурланды кордоп, каргап-шилеп үйүнөн чыгарып жибергенде, јртур калкалап калганына ал у€лып турду.

- јйланайын, үйлөнүп, ал турсун балалуу болуп калыпсың, бир кайрылып барбай койдуң?.

—упакан калптан да болсо жан алы калбай Ќурланга үйрүлө карап, чала-була көз жашы кылып отурду.  ундуз эмне демек, аргасыз келгендерди тейлеп кирип-чыгып жатты, абысыны какшанып дегеле жаагы тынбай сүйлөй берди. јртур менен Ўайыр төрөтканага барабыз дешти эле Ќурлан алар менен чогуу жөнөдү:

- —издер отура туруңуздар, биз бат элеЕ

-  ам санабай барып келе бер, биз эртең өзүбүз барып келин балага жолугабыз.

—апарбек ага жооп берди. јлар чыгып кеткенден кийин —упакан:

- Ѕотом, дегеле бооруң таш экен, жаңы баскан баланы таштап коюп жоголдуң, кайним байкуш сенин азабыңдан эле ойлонуп жүрүп өлүп калды, - деди  ундузду жактыра бербей карап.

 ундуздун кымбат баалуу халатын, бутуна үй бут кийим кийип, жакшынакай болуп турганына ичи күйүп турган: "”шунча баланы багып өстүрдүм, колумдан чор кетпейт. үстүнө кийгенин кара, багып-тигип койгонсуп эне болуп, эми сүлкүлдөп сый көрүп отурганын" деп ойлонуп.

- Ёми кайнимден кийин тийген күйөөңдөн бала-чакаң барбы? - деди.

- ∆о-ок жеңе, јйбектен кеткенимде үч айлык боюмда бар болчу, тийген күйөөм аны жактырбады, андан башка төрөбөдүм, ошол бойдон кызымды апам экөөлөп багып жүргөм.

 ундуз муңа€ унчукту.

-  апырай үч айлык боюңда бар экенин билсең эмне кеттиң? Ѕалким ал кайнимден эместирЕ

-  ойчу жеңе, жаштыгым жамандыгым да, билип туруп эле кеткем, јйбекке айткан эмесмин. Ќурлан экөөнүн ортосу бир эле жаш болмок да.

-  ызың кайда эми?

- ∆акында турмушка чыкты.

- »й-и, аны да Ќурлан бергендир да. „оңойтуп эрезеге жеткирип койсо чыга калдыңар анан.  андай гана мээнетим бар эле ушул Ќурланда, баккан калып, тапкан ээ болот экен да, - дегенде —апарбек апасына ачуусу келсе да а€р унчукту.

- јпа, ал эмнең эми, энесин тапканы жакшы эмеспи. ∆акшы да, ушинтип адам болуп бир тууганын, апасын бириктирип отурат.

- ќоба, жакшы эмей, карында кеткен бала атасын издеп келет имиш. Ќурлан деле ак-караны тааный электе калды да энесинен, ал үчүн чалымЕ - деп келатканда —апарбек аны дагы нукуп койду.

 ундуз үн дебеди, ордунан туруп ашканага кеткенде:

- Өз балаңдай кылып жетимдигин билгизбей баксаң Ќурлан үйдөн кетет беле. јртур акеге ырахмат, аны биротоло бала кылып алды. Ѕолду, көп сүйлөбөй отур, - деди —апарбек акырын.

- јйтам эле, өлтүрбөй баккан кишини айт.  арабай койсом ким билет, ушинтип энесинин маңдайында отурат беле же атасынын жанында болот беле? - деп силкинип койгондо —апарбек анын кы€лына нааразы боло эшикке чыгып кетти.

 ундуз кайра келип:

- ∆еңе чай ичип отур, - деди.

- »чтим.

—упакан кашын кере, көздөрүнүн кыйыгын  ундузга жибере оозун түйрүп койду эле, ал анысын байкамаксан болуп унчукпай калды. ќшондо ал өткөн бир күндү көз алдына келтире мелтиреп отуруп калдыЕ

јйбек экөө жаңы келгенден эле —упакан жактырган эмес. Ѕообек инисин жакшы кабыл алып, аларга жанына эки бөлмө үй тургузуп берип, короосунан жандык энчилеп, уулун ары-бери көтөрүп жүрсө —упакан:

-  удай гана бардыр ээ, кайдагы бир азып-тосуп келген эмеге бооруң ачып сүйүнүп, сүрдүгүп калдың да? - деп өзүнчө эле туураланып кирди.

- —упакан, андай дебе, өз энемди көргөнүм жок, эми бир тууганым келсе эмнеге боорума тартпайм?  өп сүйлөбөй камыңды көр, буларды өз үйүнө киргизип, элден бата алабыз, - деди Ѕообек.

-  өрөм, сага ошонун күйүп кетээрин, - деген —упакан ары көздөй басып кетти.

Ѕирок күйөөсүнүн айтканына каршылык кыла албады.  ундуз абысынын айтканына жини келип, кеткиси келип турду. Ќурлан балтыр бешик бала эле.  ой союлуп ичеги артылып жатканда жардам берип жүргөн  ундуздун кылган ишин —упакан жактырбай кагып-силкип, анын жууганын кайра өзү жууп, кы€лын көрсөтө берди.

- ƒегеле бирдеме жасап көрдүң беле, өмүрү эчтеке көргөн эмессиң го? - деп алдындагы жууруп жаткан камырын тартып алып коңшусунун келинине карматты, - ће, сен жууру, ушунун колунан келет дейсиңби, бар сен от жак!.

 ундуз унчуккан жок, сыртка чыгып очокко от тутантып жатып, көз жашын сыгып алды: "Ёмнеге би€кка келдим, јйбекти өзүң бара бер деп келбей койсом болмок экен", деп кайра сыр билгизбей жумуш кылып жүрө берди.

Ёл чакырып, аларды туугандарына тааныштырып бата алып, үйгө өзү төшөнчү менен казан-а€к берип, тууган-туушкандар, коңшу-колоңдор алып келип үйүнө толтуруп берип Ѕообектин көңүлү жайланып калды. Өз үйү, өз короосу болгон менен, —упакан баары бир кирип-чыгып ар кайсыны сүйлөп,  ундузга асылганын койбоду. јйбек ошол күнү жумушка кирип үйдө жок болчу. —упакандын үнүн уккан  ундуз баласын көтөрүп сыртка чыга калса, ал бөйрөгүн та€на эшиктин алдында турган экен.

- Ёмне болду, жеңе? -  ундуз аны таңгала карап сурады эле ал ого бетер аңкылдап кирди.

- "Ёмне болду" деп! үйлүү болуп көчүгүң көтөрүлбөй калдыбы, барып бир жардам берип койсоң бирдеме болосуңбу ы€? ∆етесизди жетелесең болбойт, көргөнү жаманды көтөрмөлөгөн болбойт имиш!

- јнчалык эле эмне болду жеңе, жумуш болсо балдарды эле жиберип ийбейт белеңиз.

 ундуз тарткынчыктай ызаланып жооп берди эле ал ого бетер аңкылдап:

- »йи, сен эмне министир белең, балдарды жумшап чакыргыдай, өзүң барсаң өлөсүңбү? - деген сөзү жүрөгүн оорутуп унчукпай барып, керээли кечке кирин жууп берип, кечинде келди.

јйбекке даттанды эле, ал  ундузду жубатып тим болду. јл өтө жоош болчу.

”нчукпай жүрүп,  ундуз акыры чыдай албай:

- јйбек, биерден кетели, - деди бир күнү.

-  айда барабыз? „акан болсо да үйүбүз турат, жумуш да таптым, жеңем акыры унчукпай калат, чыдай тур, - деп койду јйбек.

- јнда мен кетем!

”шул жерге келгенде  ундуздун оюн —упакан бузуп жиберди.

- јй,  ундуз, эмне, отурган жериңде уктап кеттиңби?

- »и-ий, ойлонуп кеткен турбайынбы? - ∆ылма€ абысынына карады. - ∆еңе билесизби, ошол жерден кетүүгө да сиз мажбур кылгансыз, уу тилиңизди агытып, мага күн көргөзбөй асылып албадыңыз беле, сиз менен айтышып-урушуп тең тайлаша турган куракта эмес элем, жыйырма экидеги жаш келин, бирөөнүн эркелетип өстүргөн жалгыз кызы андайга чыдабадым.

-  ойсоңчу, жадагалса там-туң баскан балаңа карабай кеттиң эле го? - —упакан мойнуна алгысы келбеди.

- ∆етесиз деп кимди айтат? ∆ети атасын билбеген, никесиз төрөлүп, ар кайсы жерде жүргөндү айтат. ћенин ата-энем тектүү жерден болгон, атам мен чоңойгондо эле өлдү, апам токсон жашка чыгып жакында жайына бердик. ”у тилиңиз менен жаш жүрөгүмдү оорутуп, жан чыдагыс абалга келтирсеңиз анан кетем да.

- ћейли-мейли эми, болсо болгондур, "абысын аңдышкан жоо" дейт, мен деле анда жаш элем да, - —упакан күлгөн болуп тим болду.

- —из болбогондо, ал жерден кетмек эмесминЕ.

”шул учурда Ќурландар кирип келди. Ќурлан алдыда келаткан, апасынын акыркы сөзүн угуп калды: "ƒемек апамды дагы кордогон экен да, ушул а€лды көргүм да келбейт, эмнеге келди?" деп ойлонуп суз кирди.

- »и-ий айланайын, келиним менен неберем жакшы бекен, көрүп келдиңерби? - —упакан озуна сурап калды. - јйланайын десе чоңойо берсин, өзүм келип көрүп кетем.

- ∆акшы, экөө тең жакшы, - Ўайыр жооп берип отура кетти.

- јтыркүл өзү жакшы бекен? -  ундуз Ўайырды карай суроо берди. - јтын ким койобуз эми?

- Ќурлан да айтып жатат, "апам болуп чогуу койгула, биринчи небереңердин атын өзүңөр билгиле" дейт, - Ўайыр кудагыйын кубанычтуу карады. - —из эле айтыңызчы, ким койолу?

- ћен билсем неберемдин атын Ѕакберген койсокпу дейм, ылайым эле бактылуу болсун.

- „ын эле жакшы ат экен, Ѕакберген деп койолу анда.

Ёкөө антип сүйлөшүп отурганда, —упакан кыйгачтай тууралана кетти:

-  апырай, мен деле чоң энесимин, ысыгына-суугуна күйүп чоңойттум эле, менден деле сурап койбойсуңарбы?

-  ечир жеңе, сиз деле апасындайсыз дечи. Ёми наристеге чогуу-чаран эле койолу атты, - деп,  ундуз ыңгайсызданып калганда —упакан ого бетер кергиштеди.

- Ѕалаңдын кандай өсүп жатканынан кабар алып койбой, изи жок жоголдуң эле, эми белен ашка келип эне болуп чыга келдиң?.

ќшол убакта дасторкон четинде а€лдар калып, калгандар башка бөлмөдө болчу. —апарбек апасынын сөздөрүн угуп, алардан кечирим сурады да кетмек болду.

- ∆үрү, апа, кетели, менин жумушум бар эле, кечигип калдым, - деп —упаканга нааразы болуп турду ичинен.

- —апарбек аке, сиз эмнеге шаштыңыз? јпамдын сөзүнө капа болуп жатасыз го, тим кой сүйлөсө сүйлөөр, кулакка тааныш кепке бышып калганбыз да, кары киши сүйлөсө сүйлөөрЕ - Ќурлан —апарбектин ийинине колун койо жылмайды. - “амак бышып калды, жээнтек башы кылып кой союп коноктоп жатсам кетип калганыңыз болбойт.

- Ќурлан, апамдын ушул кы€лын койдура албадым, карып деле калды, у€лат экенсиң, сен ага капа болбо, ээ?

- Ёч капачылык жок аке, түшүнөм сизди, сиздин ба€гы мен ооруканада жатканда барып, жеңем экөөңөр жакшы сөз менен жубатканыңар али эсимде. Ѕиз бир тууганбыз, аке.

- џрахмат иним, мен сенден кол үзбөйм, апамдын сөзүн кулагыңа илбей эле кой, аны биз калтыра албайбыз.

—апарбек Ќурланга ыраазы боло дасторконго отурушту. јртур бажактап эң улуу небересин кайра-кайра айта берип, сөзү түгөнбөй жатты.

- ќй, көздөрү тим эле Ќурландын көзүндөй экен, буйруса чоңойсо Ќурлан менен јтыркүлдүн оң колу болот.

- ќшентсин, аман-эсен чоңоюп алса эле болду, - деп Ўайыр күйөөсүн коштой күлүңдөдү.

- јрам жаман десе, эки күн болду, жүлжүйтүп көзүн ачып, эки жакты карап койот.

јртур терисине батпай сүйүнүп жатты. —упакан андан кийин улам —апарбектин нукуганынан улам сүйлөбөй калды.

јңгыча алдыга тамак келип, Ќурлан улуулата жилик тартып, конокторун сыйлап, анан жөнөттү. —упаканга бир сыйра кийит кийгизгенде:

- џраазымын балам, аман бол, бактылуу болуп агарып, көгөргүлө, - деп батасын берип анан уулунун жанына отуруп жөнөп кетти.

Ќурландын капа болуп чөгө түшкөнүн байкаган  ундуз:

- Ѕалам, бирдемеге капа болдуңбу? - деп сурады.

- ∆ок апаке, капа деле эмесмин, —упакан апамдын келгени жөн эле жүрөгүмдү оорутту, ушунчалык көңүлүм калыптырЕ

- Өткөнгө өкүнгөн болбойт уулум, сокурдун көөдөнүндөй сезими болсо ошол жеңем жаш кезимде мени ошол жерден кетирбей алып калмак.  еткенимден кийин "күйөөсүн чанып кетти" деп сөз таратып далай сөз кылыптыр. Ёми мунун кы€лы көрүнө кошо кетет, оңолбойт эми, - деп  ундуз уулун сөз менен жубатты. -  удайдын көзү түз экен, минтип табышып калдык, зарымды кудай угуп тилегимди берди, балам. Ёми сен ата болдуң, бир үйдүн ээсисиң.

- ќоба апаке, мен баарын унутушум керек, сизди капалантпай төрүмдө сыйлап, каалаганыңыздай бага алсам болду.

Ёне, бала көпкө сүйлөшүп отуруп, анан өз ордуларына жатып калышты. Ёртең бул үйгө жаңы көз келмек, аны жакшылап тосуп алууну көздөп ойлонуп жатты.

јртурлар туугандарынын үйүнө кеткен, таң атпай жетип келди. „огуу барып төрөтканадан јтыркүлдү алып келгенге жөнөштү. џрым-жырымын жасап үйгө алып келип, босогодон киргизбей, башынан суу айлантып чачып, анан киргизишти. Ќаристеге Ѕакберген деген ат коюшуп бапырап жатышты.

-  ана, жээнимди өзүмө берчи, бир эркелетип алайын, - јртур наристени Ўайырдын колунан алып көтөрүп алып бөлмө ичинде ары-бери басып жүрдү.  үчүгү го, та€тасынын эрмеги го, кана көзүңдү ачып карап койчу?

- “им эле бала болуп кетесиң да, чоңойо түшсө анан сүйлөшөсүң го? - Ўайыр аны карай күлүп койду.

јтыркүл өзүнчө бактылуу, ага төшөк салып жаткырып коюшкан.  ундуз тамак ашын жасап, жан алы калбай жүрөт. Ќурлан мурунураак чыгып кеткен. јртур менен Ўайыр јтыркүлдүн жанында жээнин алып сүйлөшүп отурушат. Ќегедир јтыркүлдүн көңүлү айныгандай көзүн жумуп бир аз жатты да:

- јпа, мен жаман болуп жатам, - деди кара терге түшө.

- Ёмне болду кызым, эми эле жакшынакай эмес белең? - Ўайыр анын үстүнө үйрүлүп түшө калды. - “өрөгөнүңө төрт эле күн болду, жылууланбай суукка урунуп алгансың го?

- Ѕилбейм, этим бир ысып, бир муздап алым кетип жатат, көзүм да караңгылап кетти го?

- ¬рачты чакыралыбы? - јртур чыйпылыктап баланы жаткыра коюп, сыртка жөнөп баратканда алдынан Ќурлан көрүндү. - ћен врач чакырайын, јтыр ооруп калды, - деди шашкалактай.

- Ёмнеси ооруп жатат, жакшы эле эмес беле? - Ќурлан дагы эч нерсеге түшүнбөй шашып, јтыркүлдүн жанына келди. - Ёмне болду, каериң ооруп жатат?

- Ёч жерим деле ооруган жок, алым кетип көзүм караңгылап кетти, - деп јтыркүл алсыз үн катты.

- јнда ооруканага алып барайынбы?

- Ѕилбейм, жакшы болуп калаармынЕ.

јтыркүл онтолоп кирди. Ќурлан чекесин басып көрсө эти от менен жалын болуп ысып калыптыр, шашып калган Ќурлан дароо эле јтыркүлдү көтөрүп алып жөнөдү. Ўайыр менен  ундуздун "токто" деп айтканына карабай чыгып кетти. јл кеткенден кийин јртур врачты алып келип калды.  айрадан чогуу оорукананы көздөй барып дүрбөлөң түшүп калышты. јтыркүл үч күнгө чейин жөөлүп, көзүн ачпай жатты. Ѕир жума жатып, эч оорусу аныкталбай көз жумуп, кете берди. џмыркайдын төрт күн эмчек сүтүн эмгени болбосо, энесинин жүзүн көрбөй кала берди. јли эч нерседен капарсыз наристе, эне сүтүн кана эмбей, какылдап ыйлап жатты. Ќурландын туугандары, жоро-жолдоштору жанында тикесинен турушту. јртурдун боздогонун уккан адам жанына тура албай жатты. Ўайыр андан бетер өксүп жатат.  ундуз баланы өзү карап үйдө. Үч күндөн кийин өлгөндүн жазасы көмгөн деп, он тогузга жаңы чыккан јтыркүлдү коюшту.

Ѕаары кетип, Ќурлан апасы экөөлөп, наристени карап калды. √үлзат дагы күйөөсү экөө ошол жерде. Ќурлан эч кимиси менен сүйлөшпөй түнт болуп кетти. Ёки жумадан кийин куран окутуп, јртур менен Ўайыр келди да Ѕакбергенди алып кетели дегенде  ундуз болбоду.

- Ѕала атасынын эле колунда болсун, мен өзүм эле багайын, кыйналып деле кетпейм. Ќурланга деле кыйын болду, силер баланы алып кетип калсаңар, ал капа болуп, ого бетер чөгүп кетпесин.

- ћейли анда, бала бизде болсо кызымды көргөндөй болуп жүрөлү дедик эле. јтыркүл жалгыз кызыбыз эле, үчөө эркек бала, - деп Ўайыр улутунуп тим болду.

- џрас айтат кудагый, Ќурлан Ѕакбергенди көрүп, кичине көңүлү ачылып, өзүнө келсин, биз өзүбүз келип-кетип турабыз, - деди јртур.

- ќшенткиле айланайын, ким ойлоптур ушундай болуп кетет деп, ойдо жок иш болду, јтыркүлүм жаркылдап өзүмдүн эле кызымдай элеЕ -  ундуз бышактап алды.

-  антейин, колдон келбеди, чырактай кызымдан айрылып калдым, - деп Ўайыр буулугуп барып буркурап ийди.

- Ѕолду кемпир, "өлөм-өлөм!" дей берчү, "буттан жаңылган турат, ооздон жаңылган турбайт" деген ошол да, кызымдын көрөөр күнү бүтүп баратса айла канча? - јртурдун үнү каргылданып кетти.

Ќурлан келгенден кийин бир аз отурушту да жөнөп кетти.

 ундуз √үлзат кеткенден кийин бала менен алышып жалгыз калды. Ќурлан жумушуна кетет, кечинде келип уулун көтөрүп, ары-бери басып анан жатып алат.

Ѕилинбей эле арадан үч жыл өтүп кетти. Ѕакбергендин тили чулдурап  ундузга керээли кечке эрмек болот. Үйгө келгенде Ќурлан аны алдына алып отуруп алып, жарпы жазыла күлүп, уулун эркелетип отура берет.

- ”улум, Ѕакберген чоңоюп калды, эми үйлөнсөң боло? - деди  ундуз бир кечте.

- јпа, үйлөнгүм келбей калды, уулум чоңойо берсинчиЕ

-  ой балам, ошонуң кантип болсун, үйлөнбөсөң болбойт. јлы-күчүм барында балдарыңды багайын, колумдан келишинче жардамымды берем, бала жашында апалап көнүп калат эле.

- Ѕилбейм апа, ушуну өз баласындай көрөбү?

- ∆акшы болсо өз энесиндей эле болуп калат.

- »шене албайм апа, өзүңүз чоңойтуп, өстүрө бериңизчи.

Ќурлан андан ары сүйлөшкүсү келбей туруп кетти. Ѕирок ойлонуп калды: " ой үйлөнбөсөм болбойт, үй түйшүгү, бала караган апама деле оор чыгаар, тарткан азабын унуткарбай эле түйшүккө салдым" деп ойлонуп жатып уктап кетти. “үшүнө јтыркүл кирди. јл аппак кийинип алыптыр. Ќурлан аны көздөй кулачын жайып жүгүрүп жөнөгөндө ал: "Ќурлан, сен мага жеталбайсың, андан көрө үйлөнүп ал. ћен сенден кетким келген эмес, эми сенин тагдырыңа тең орток болчу кыз бар, сен жакында жолугасың, уулумду жакшы кара" деп көздөн кайым болду. „оочуп ойгонуп ыргып турса, түшү экен. "Өх" деп алды да кайра жатып калды. Ќурлан ошондон кийин ылайыгы болсо сүйүүсү жок эле үйлөнүп, жай турмуш өткөргүсү келип калды.

Ѕир күнү базарда жүрүп, ал суусагандан суу ичкиси келди да суу саткан кызга кайрылды:

- „оң кыз, сироп берчи.

- јзырЕ.

—ууну куюп берип жаткан кызды жалт бир карап алды. Ќегедир ал кыз  айыргүлгө окшошуп кетти.

- –ахмат, - деп тыйынын берип жөнөй берди.

 ылчак-кылчак карап кетип жатып: " айыргүлдүн сиңдиси эмеспи" деп да ойлонуп алды. ƒал ошондон баштап, ал суу саткан кызга барып, бир стакандан суу ичет да көргөнүнө ыраазы болуп кете берет. јрадан бир айдай өтүп, күн сууп, суу саткандар азайганда ал кызды таппай калды: "ќшондо эле сүйлөшсөм болмок, жок дегенде атын сурап албай" деп кыжаалат болуп, дилиндеги адамды издеп таппай азап чекти.

 үндөгүсүндөй эле жумушунан чыгып жөнөөрдө телефон чыр эткенинен ала койсо, бирге окуган курсташы экен. јл аны үйлөнүү тоюна чакырып калды. јл чет өлкөгө окуусун улантып кетип, үйлөнө элек эле.

Ќурлан чакырган жерге кеч келди. јны көргөн  убат:

- ќой дос кел, мынча неге кечиктиң?  елбей калды го деп ойлогом, - деп кучакташа учурашты.

-  антип келбей койом?  ана, а€ш менен тааныштырчы? - деди Ќурдан күлө карап.

- јнанчы, а€шың менен тааныштырбай анан, - деп экөө ээрчише ары көздөй жөнөгөндө өздөрүн көздөй келе жаткан той көйнөкчөн кыздын жанында өзү издеген кыздын келе жатканын көрүп, Ќурлан токтоп калды, эч нерсе кулагына кирбей бейтааныш кызды карап тура берди. - Ёй дос, сага эмне болду?.

 убат аны колунан силкип ийгенде эсине келе:

- ќой, кечир досум, - деп абалдан чыгууга аракеттенип жанында турган кыздарга карады.

- Ѕул а€шың јсел, таанышып кой, а бул чүрөк болсо јселдин курбу кызы ∆ибек.

-  убанычтуумун, таанышканым үчүн кубанычтуумун, менин атым Ќурлан, - деп эки кызга күлө карап койду эле, ∆ибек:

- —из менен таанышканыбызга биз дагы курсантпыз, - деп жылма€ карап койду.

Ќурлан ∆ибек менен жолугушуп жүрдү. јл  айыргүлдүн бир тууган таежесинин кызы эле.  айыргүлдөн улуу, бир күйөөдөн жолу болбой бойдок жүргөн. “агдырдын тайгүлүк ташын кара, келип эле  айыргүл менен кайрадан бир дасторкондон даам сызып, жамандык-жакшылыкта чогуу болоорун ким билиптир. Ќурлан ∆ибекке үйлөнгөндө  айыргүл күйөөсү менен келди. Ўарактап отурган элдин ичинде эки адам гана ар кайсыны ойлонуп, жан дүйнөсү сыздап отурду. јл  айыргүл менен Ќурлан. Ѕул кезде  айыргүл эки балалуу болуп калган.  үйөөсү  анжарбек абдан түшүнүктүү адам, а€лын сыйлап отурду. Ёлдин жакшы каалоолору ∆ибек экөөнө айтылып жатканда, Ќурлан көз кыйыгын  айыргүлгө жөнөтүп коюп, ойлуу тунжурап, ∆ибектин бөлөсүнө абдан окшош экенин көрүп ичинен: " ызык, мага  айыргүлдү буйруган эмес экен, бөлөсү менен тагдырым биригип түбөлүк жашап,  айыргүлдү анда-мында көрүп турсам болду" деп конокторуна көңүл бура карап, ар бир айткан сөздөрүнө баш ийкей жылмайып отурду.

 онокторун узатып ийип, туугандары менен ал түнү таң атканча бирге болушту. ∆ибек жаркылдап маанайы ачык.  ундузду апалап, келген эле күнү колунан жумушун ала коюп жатты:

- јйланайын, бир, эки күн өзүм эле кылам, отура берсең боло? -  ундуз келинине ичи жылый ого бетер жалынып-жалбарып кирет.

-  оюңузчу апа, сизге жумуш жасатып коюп кантип отурам? ћындан ары өзүм баарын өткөрүп алам, - деп ∆ибек күлүп койду.

-  елиниң жакшы болсо, балаң дагы жакшы,  ундуз.  елиниң жаман болсо, анда балаңдан үмүт этпей эле кой, - деди ”улкан деген абысындарынын бири.

- јна эмне, келинден болот баары, - дешип күүлдөп отурганда —апарбек а€лы јсылкүл экөө келип калды.

Ѕаары орундарынан туруп, орун көрсөтүштү. ∆ай алып отургандан кийин —апарбек Ќурланды куттуктап, белектерин берип, бапыраңдап жатты:

-  уттуктайм иним, бактылуу болгула, ∆ибек келиним экөөңөр узак жашап, уул-кыздардын ата-энеси болуп, ынтымакта өмүр сүргүлө.

- јйтканыңыздар келсин аке, - деп Ќурлан күлө карап, кабыл алып, ыраазылыгын билдирди.

Ёки-үч күн коноктор келип, үйдө опур-топур болуп жатты. Ѕакберген  ундуздун карамагында, ал кайда барса, кошо ээрчип, чулдурап жүрөт. ∆ибек сүйкүмдүү болтойгон балага мээрими түшүп: "ћен ушуга окшотуп төрөп алсам кандай жакшы" деп улам карап коюп жатты.

Ёл кетип, ээн калгандан кийин ∆ибек Ќурланга эркелей карады:

- Ќурлан, бактылуусуңбу?

- јбыдан бактылуумун, а сенчи, өзүң бактылуусуңбу, ∆ибек? - Ќурлан келиндин чачтарын сылап колдору менен жүзүнөн сылап, көзүнө тике карады.

- јй-€бай бактылуумун, сага жолукканым үчүн жаратканга миң мертебе ыраазымын!

- ћен дагы, мен дагы ыраазымын.

Ёкөө эркелешип, төшөктө көпкө оонап жаттыЕ

∆ашоонун өз мыйзамы бар, бирөө өлсө, бирөө анын ордун басып, турмуш улана берет. Ѕул эки жаш дагы тагдырына көнүп, мындан аркы жашоолорунан үмүттөнүп, бакытка магдырап турушту. ∆ибек өзү ачык айрым, ак көңүл келин. Ѕакбергенди жанындай жакшы көрүп кетти. Ѕала неме "апалап" жанынан чыкпай калды. ∆ибек  ундуздун колун жумушка тийгизбей, баарын өзү кылат, ан сайын ал келинине айланып, үйрүлүп, алкап, жан алы калбай кубанып: "Ёэ айланайын кудай, уулумдун багына жакшы келин жолукту, ушуну кут кыла көр.  арыган кезимде кор болбойун, өнүп-өсүп жалгызымдын учу узарсын, өксүбөй жашаса экен" деп ойлонуп, баса-турса кудайга тобо кылып калды. Ќурландын дагы көңүлү ток, үйгө келсе  ундуз төрдө уулун алып отурат. ∆ибек казан а€к менен алек. үй ичи таза, тамак ашы да€р, ал тагдырына ыраазы.  ээде јтыркүлдүн жаш баладай кы€л жоругун эстеп: "Ѕайкушум десе, жаш кеттиң, өмүрүң кыска тура, жаткан жериң жайлуу болсун" деп улутуна кейип алат.

Ќурландын жашоосунда билинбей жакшылыктар болуп жатты. ∆ибектин төркүндөрү ага сеп алып келип, бир туугандары кайра-кайра келип, ал-абалын билип катышып турду. Ѕир күнү Ќурлан үйдө Ѕакбергенди карап калган.  ундуз менен ∆ибек туугандарыныкына кеткен. ”луу баласын ээрчитип, базарлык көтөрүп алып,  айыргүл келип калды. Ќурланды көрүп, адегенде селт этип алды.

- ∆акшысыңарбы, ∆ибек үйдөбү? - деп шаша сурап жиберди.

-  ел-кел,  айыргүл. ∆ибек апам экөө конокко кетти эле.  ел кирип отура тур, келип калышат, - деп Ќурлан дагы шашып калды. ќтур, ой азамат десе, бул уулуңбу,  айыргүл?

- ќоба, улуу балам, -  айыргүл диванга коомай отуруп, - ”улуң чоңоюп калган тура, - деп Ѕакбергенди өпмөк болду эле, ал ыйлап, келбей Ќурланга жабышып алды. - Ѕалаң өзүңдөй го? - деп  айыргүл айласыз сырдуу жылмайып койду.

-  айыргүл, тагдыр деген укмуш экен ээ? —ен экөөбүзгө эч кандай жол болбоду, эми бир жакын адамдардан болуп калдык.

Ќурлан ойлуу аны акырын карады.

- ќшондой экен да, баары өзүңдүн чыгынбастыгыңдан болду, Ќурлан. „ечкинсизсиң да. Ёми баарын айтканда не, биз эми жакын адамдарбыз. ∆ибек экөөң бактылуу болсоңор болду. Ѕаса, мен тезирээк кетишим керек эле, учурашып келейин деп эле келе калгамын.  анжар үйдө калган..

ќрдунан туруп калганда Ќурлан аны токтотту.

-  айыргүл, бир аз отура тур, мен чай койойун, чай-пай ич, аңгыча келип калышат.

-  ой, кечигип калам.

- ∆о-ок, кетирбейм, ∆ибекке эмне деп жооп берем? ƒаам сызбай кеткениң болбойт.

Ќурлан туруп барып, чай коюп, дасторконун алып келди.

- ”бара болбой эле койсоңчу, -  айыргүл жылма€ карап күлүп койду. - ƒасторкон жайганга эптүү экенсиң.

- "Ѕашка келсе, байтал жорго" дейт эмеспи, сени менин өз колумдан даам сызып кетсин деп жатпайынбы? - Ќурлан дагы күлүп койду.

Ёкөө кобураша чай ичип жатты.  айыргүл унчукпай чайды аста ууртап коюп, көз кыйыгы менен карап отурду.

- Ќурлан, ∆ибекти сүйөсүңбү? - деди бир кезде.

- —енчелик эмес.

- ќюнуңду койчу, сүйүүсү жок деле жашаса болот тура. —ен ∆ибектин менин бөлөм экенин билдиң беле?

- ∆ок, кийин гана сен келгенде билдим. „ынында ∆ибекти сага окшоштуруп үйлөнгөмүн, адегенде эле сага окшоштугунан жакшы көрүп калгамын.

- ќшондой де?

- ќшондой, сулуу кыз! —ен жолукпай качып, карматпай койсоң, элесиңди көзүмө сүртүүгө тура келди да?

-  ойсоңчу, Ќурлан.

- Ёкөөбүздүн сөзүбүздү ∆ибек угуп калса, таарынып жүрбөсүн, ал айтканынан кайтпаган неме. Ёкөөбүздүн аралыгыбыз жарым жаш, абдан ынак элек, -  айыргүл Ќурланды карай муңа€ сүйлөдү.

-  өрүнүп турат, - Ќурлан аргасыз жылмайып күлгөн болду. - ќкшоштугуңар эле айтып турбайбы?

- ∆ибек жакшы, Ќурлан, эми аны сыйлап ал, аны бактылуу кылсаң, мен сага ыраазымын! - деди  айыргүл аны карап.

ќшол убакта кобур-собур угулуп,  ундуз менен ∆ибек кирди үйгө.

- ќой  айыргүл, качан келдиң? - ∆ибек экөө кучакташып учурашышты, - —агынып кеттим, ырас келбедиңби, сүйлөшүп отуруп кет.

- ∆ибек, менин келгениме көп болду, кетишим керек эле, - деди  айыргүл ыңгайсыз абалда калып.  ундуз менен баш ийкеше учурашты. - “ез эле келем дегем, жок экенсиң, күтүп отуруп калдым.

- ќтур айланайын. ∆ибек экөөбүз конокто болдук, кешик бар. ќоз тийип, чай ичип, жай кетерсиң.

 ундуз дагы ∆ибектин айтканына кошула аны отургузуп койду.  айыргүл мындай мамиледен басып кете албай тим болду. ∆ибек арыдан-бери алып келгендерин жа€ салып, импорт винодон алып келип, бөлөсүн сыйлап отурду, аңгыча тамагы да бышып калды.  еч курун аны Ќурлан менен ∆ибек машинага отургузуп, үйүнө жеткирип келишти.

үйүнө кайтканда ∆ибек Ќурландын ийинине башын жөлөп:

- Ќурлан, мен бир нерсе айтып берейинби? - деди ойлуу.

- јйта бер!

-  айыргүлдүн тагдырына кейип кетем. јл биринчи күйөөсүнө деле бирөөгө өчүшүп чыгып алса керек, бирок ага эки ай зорго чыдады, анан өзү эле баса берди. јнын жүрөгүндө бир каткан сыры бар, эч кимге айтпайт, бир кезде өзү бирөөнү сүйүптүр. јбдан бекем жан да.

- —ага дагы айткан жок беле?

- ∆ок, "ал жөнүндө сурабачы" деп койгон.

- јнан жана эмнени айтып берем дедиң эле?

- ќшону, биринчи күйөөсү жинди болуп кете жаздап, кайра-кайра келип жатты, бир жибибей койду чиркин.  айыргүлдүн катуулугуна ошондо а€бай таң калгамын.

-  үйөөсү жакшы беле?

- јбдан жакшы жигит болчу. Ѕилбейм, эмнеси жакпай калганын.

јңгыча үйүнө жетип келишти.  ундуз Ѕакбергенди алып эбак уктап калыптыр. Ёкөө өз бөлмөлөрүнө өтүп, жатууга камынышты.

- ќшентип бөлөңдүн сырын билбей жүрөм дечи? - Ќурлан ∆ибекти эркелете кучактап өөп койду.

- ќоба, ал ошондой жан, кичинебизден таенебиздикине чогуу барып, бирге өстүк, мамилебиз деле жакшы, бирок ички сырын укканга кызыксам да айтпады.

- јзыркы күйөөсүн өзү жактырып тийгенби?

- јны жездем таап берген.  анжарбектин эки-үч ишканасы бар, абдан бай турат, экөөнү кандай кылып жолуктурганын билесиңби? - ∆ибек күлүп койду. - ћенден улуу эжемдин күйөөсү аны менен дос.  анжарбектин а€лы өлүп, бойдок жүрүптүр көпкө чейин. ∆ездем менен эжем аны концертке ээрчитип барып, анан таштап коюшуп, өздөрү акмалап карап турат.  анжарга  айыргүлдү көрсөтүп койгон, анан эле ал эжемдерди таппай жолго чыгып, элеңдеп турганда  анжар машинасы менен анын жанына келип токтоп:

- „оң кыз, жеткирип койойун, сен јшымбектин балдызы эмессиңби? - дейт.

- —из жездемди тааныйсызбы? - деп  айыргүл андан тактап сурап алып, эч тартынбай түшүп алат.

∆еткирип келгенден кийин  анжарбек үйгө келип жездеме күлө карап:

- Ѕалдызыңды жоготуп жиберген жоксуңбу? - деп тамашалайт.

Ёкөө тамашалашып жатканда  айыргүл таарынып, эжеме карабай ыйлап жатып алыптыр.  ийин  айыргүл жумушунан чыкканда эле  анжарбек да€р боло калып, жеткирип келип жүрүп, үйлөнүп алышты. Ѕиз дагы түшүнбөй калдык.  ийин эжем менен жездем ага атайын калтырышканын айтканда чычалап тим болуптур.

-  ызык экен,  анжарбек андан бир топ улуу го?

- ќн жаштай улуу дейт, бирок экөө а€бай ынтымактуу, бири-бирин көз карашынан байкап турат.

- ƒемек эми гана бактылуу болгон экен да. Ѕалким анын жашыруун сыры ошол адамга байланыштуу чыгаар? - деп Ќурлан а€лын сынай карап кучактап жатып сурады.

- ∆о-ок, андай болушу мүмкүн эмес, бирок бактылуу болушу мүмкүн, эки балалуу болуп калбадыбы?

- »и-ий да.  ой жаным, уктайлы, түн бир убак болуп калды.

Ќурлан колтугуна башын катып алган а€лын өөп коюп, көзүн жумуп  айыргүлдү ойлоп жатты: "Ѕайкушум ай, неге чечкинсиз жаралдым экен, мен тартынбай чын сырымды айтканда эч кимиси каршы болмок эмес экен, мейли эми, буйрук эмес тура" деп умсуна улутунуп алды да жатып калды.

Ѕир күнү жумуштан келген Ќурлан √үлзаттын үйдө оронуп жатып алганын көрүп:

- Ѕуга эмне болгон апа, бир жери ооруп жатабы? - деди.

- ќшентсе керек, келип эле жатып алды го, эч нерсе деген жок.

- ћинтчи эмес эле го, бир жери ооруп жаткан окшойт.

Ќурлан карындашынын жанына келип, тизелей калып, чекесин басып көрдү: "∆акшы эле экен, эмнеге келип жатып алды, күйөөсү экөө келип, кайра эле кетип калчу эле, бир сыры бар" деп ойлонуп, сырт кийимин чечип илгичке илди да, сырткы бөлмөгө келип  ундуздун жанына отурду.

- √үлзат уктап жатабы же ойгоо бекен? -  ундуз уулун карай суроо берди. - Ѕир аз уктап алсын, кайра кетет да.

-  ызык, а€ктан уктай албай калыптырбы?

- Ѕалам аа-ай, абысын-кайнагасынын көзүнчө жата албай жаткан го?

- ја-а мейли, - деп койду Ќурлан жүйөлүү сөзгө муюп.

Ѕирок √үлзат ал күнү, анын эртеси, андан кийин да кетпеди. Ќурлан өз ичинен ойлонуп анын жанына отурду.

- √үлзат, садага болойун десе, акең менен сүйлөшчү, - деди  ундуз жанына келип.

- јпа, бул соо келген эмес, жок дегенде силерге айткандыр, сурасаңар боло? - дегенде  ундуз унчукпай сыртка чыгып кетти. Ќурлан √үлзаттын баш жагына келип.

- √үкү, туруп мени менен сүйлөшчү, сенин бир жериң ооруп жаткан жокпу? - деди эле ал ба€тан бери ыйлап жаткан, башын көтөрө буркурап ыйлап жиберди.

- јке!

- Ёмне болду, айтчы деги сары санаа кылбай кишини, күйөөң бирдеке дедиби?.

√үлзат эчтеке дебей ыйлай берди, алар ошентип жатканда, сырттан кайра кирген  ундуз кейий сүйлөдү.

- Ѕалам, √үлзатты јсек уруп коюптур!

- Ёмне-е?! јл ургудай эмне күнөөсү бар экен?

-  айдан билем, бүткөн боюнун баары көгала, доктурга көрсөтөйүн десем болбой койду.

- ћен јсекти көргөзөм, кара муну сурап алаары жоктой кылып урганын.

Ќурлан ордунан туруп сыртка чыгып баратканда ∆ибек аны токтотту:

- —абыр кыл, эми кечээ кечирим сурап келишкен экен, сени билет деп болбой койдук, бүгүн өзүң сүйлөшөсүң келсе. “ура тур, келип калышат, - деп сөзүн бүткүчө эле үйдүн жанына машина келип токтоду.

Ќурлан аларды эшиктен тосту. Ёралы менен —айракан алдыда, алардын артында јсек башын сала келатты. Ќурлан токтоолук кыла унчукпай алардын алдын утурлай басты.

- ќо кандай куда, жакшысыңарбы? - Ёралы кош колун суна учурашты.

-  елиңиздер, - Ќурлан алар менен суз учурашып жер карап турган јсекти карай, - »йи баатыр, эмне болду силерге, жашаганыңарга бир жыл болбой жатып? - деп кекете ачуусун зорго кармап турганда ∆ибек чыга калды.

- Үйгө кирип сүйлөшкүлө, эл укпасын, - дегенде аны Ќурлан ормойо бир карап коюп, үйгө карай жол баштады.

∆айланышып отургандан кийин Ёралы сөз баштады.

-  уда, итчилик бизден кетти, жаштар эмеспи, бири-бирин кызганып ушундай болуптур. Ѕиринчи жолкусун кечирип койгула, √үлзат өз бүлөбүз, алып кетели.

- јпа, √үлзатты алып келчи, мен экөөнүн өз оозунан угайын, күнөө кимисинде экенин, эгер андан кымындай күнөө кетпесе, мен аны эч жакка кетирбейм! - Ќурлан √үлзаттын кирип келатканын көрүп жанына чакырды. јнын чекеси томуюп, көзүнүн тегереги көгөрүптүр, аны көрүп, ого бетер жини келди. -  ана адегенде сен айт, кайсы күнөөң үчүн ушунча кордук көрүп жүрөсүң ы€, келген күнү кандай айтпайсың!

- јке, менин эч кандай күнөөм жок элеЕ - √үлзат шолоктоп ийди.

јсек ошондо башын ылдый сала:

-  ечириңиз, √үлзатта күнөө жок, менде күнөө! - деп жиберди.

- Ќурлан, куда айланайын, кантсе да жашың жагынан кичүүсүң, булардын урушу деле жок. Ѕолгону кызганыч, экөө отурушка барып, аерден √үлзат классташы менен сүйлөшүп калат, кетээр кеткиче аны менен сүйлөшүп, кетээрде коштошуптур. ќшонун баарын көргөн балабыздын ичи кайнап чыгып, үйгө жетпей жолдон эле ачуулана баштаптыр. Үйдө биз жок элек. Ѕиз келсек √үлзат жок, - —айракан кайнисине карай кол жаңсады. - Ѕолбосо ичпейт, чекпейт.

- »чпей-жебей, эч күнөөсү жок а€лды жолдо жүрүп урушкан адам ким өзү? Ѕилимдүү акыл-эстүү жигит сен ушуну кылып жатсаң, башка карапайым адамдар кантет? ћен карындашымды бербейм., Ёмитен мынчалык кылып отурсаң бир күнү өлтүрүп койушуң мүмкүн! - Ќурлан √үлзатка карады. √үлзат айтчы, чындап күнөөң жокпу?

- ∆ок!

- јнда кирип жата бер, эч жакка барбайсың, башың аман болсо мындай күйөө табылат! - дегенде јсек чыйпылыктап ийди.

-  ечириңиз аке, мен у€т болдум. √үлзатты сүйөм, ошон үчүн кызганып кеттим.  лассташы өөп койду да кетээринде. ћени кечириңиз, √үлзатсыз мен эч жакка, кетпейм! - “изелей √үлзатка жетип, - √үлзат, кечир мени, кечир, мен сенсиз жашай албайм, сени катуу сүйгөнүм үчүн кызганып кеттим, кечир! - деп ыйлап ийди.

јны көрүп √үлзат да ыйлап жатканда Ёралы:

-  уда, бир жолкусун кечирип койгула, биз да у€т болдук, экөө тең жаш, булар да токтолот, келинибизди албай биз да кетпейбиз, - деп күлүп калды.

Ќурлан эч нерсе дебей  ундузду карады, ал апасынан кеңеш сураганы, чечимди ошол чыгарсын дегени болчу.  ундуз аны түшүндү, уулуна ыраазы болду, кыз-күйөөсүн карап, анан куда-кудагыйына.

- Ёми-и жаштыкта, үйбүлөдө эмнелер гана болбойт, мен √үкүнү ажыратып алайын деген оюм жок, мына агасына айтпай отурдук: "јчуу душман, акыл дос", дейт. Ѕа€ күнкү акыбалын силер көргөн жоксуңар, Ќурланга дагы көргөзгөн жокпуз. јзыр үйдө эле калсын, бир аз көгаласы кетип айыксын, анан келип алып кеткиле, бүлө силердики! - дегенде —айракан кубанып кетти.

- –ахмат кудагый, ыраазыбыз силерге, бүлөбүздү эмки жума күнү келип алып кетели. өткөн-кеткендин баарын кечиришели, мындан ары болбойт, куда! - деп Ќурланга карады.

- Ѕиз анда кайталы. јсек жүрү иним, мындан ары жаңылыштык кылбай жүр, Ќурлан айткандай өзүң юрист болуп туруп түшүнсөң болмок.

Ёралы да инисин ээрчите сыртка чыгышты.

ќшондон көп өтпөй эле јсек кайра-кайра келип жатып, √үлзатты ээрчитип кетти. џсык-суугу аралаш бири кем дүйнөдө пенденин көрөөр күнү бүтүп, ичээр суусу түгөнмөйүнчө тоголок жердин үстүндөгү ой-чуңкурдун баарын басып чыгат тура.

јңгыча жыл айланып √үлзат уул төрөп алды. јсек жумушка кирип бакыйган юрист болду. Ќурлан ∆ибек экөө ынтымактуу, Ѕакберген эч нерседен капарсыз "апалап" жашай беришти..

”бакыттын өткөнү билинбейт, улгайганыңда билесиң" дегендей, зуулдаган канаттууга окшоп убакыт зуулдап өтө берди. ∆ибек кыз төрөп алды. Ќурландын кубанычы,  ундуздун мээрими, Ѕакбергендин "апалап" турганы ∆ибекти зор бакытка жеткирди. Ќурлан а€лын төрөтканадан чыгарып жолдогу жык-жыйма болгон унааларды ойлуу карап келатып: "Ёэ кудай, бир кезде эски кийим, жыртык өтүк кийип, ашты тойо ичпеген куу жетим элем, мына минтип алдымда машина, үстүмдө үй, койнумда суйкайган а€лым, кучагымда уул-кызым бар, мен бактылуумун" деп ойлонуп үйүнө карай бурулду. јларды  ундуз менен √үлзат,  айыргүлдөр күтүп турушканЕ


“олук окуйм десеңер, алуу шарты биерде >>>



пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞