Интернет библиотека Жанызак@басма
Самое дешевое издание книги за счет автора! 

Ватсап: +996777329784
Сотка +996700329784
емейл: janyzak@mail.ru

Книги автора Айгүл ШАРШЕН на кыргызском языке

Аруу махабат

- Өлүгүңдү гана көрөйүн какмар, түшкө чейин уктаганын кара, ата-энесин мен өлтүргөнсүгөн, тур шүмшүк! - деп үстүндөгү эскилиги жеткен кир төшөктү силкип жибергенде көзүн ушалай ыргып турду Шайгүл, - Өлүк-тиригиңди көрөйүн жетим, тур торпокторду кайтар, ойноп жүрүп албай отун тере кел! - деп ордунан туруп, саксайган чачтарын оңдомуш этип, дал-далынан кеткен көйнөктөрүн тартып коюп үн дебей сыртка чыкты:

- Ой, бирдеме ичип алсын, кечке ачка болбойбу? - деди Кемелбай аялына карай, - Бармактай кызды ачка өлтүрөсүңбү?

- Азыр, - Оңолкан Шайгүлгө карады. - Өлмөсөк болбой бетиңди жуу да жармадан ичип ал, бол тез, торпоктор ачка болот.

- Ой тигил Адыл менен Мадылды деле кайтартсаң боло, кыз баланы үй жумушуна жумшасаң кантет?

- Ыя, дагы эмне кылайын, жүктүн түбүнө чоюлтуп гана отургузуп койбоюнбу? - Оңолкан күйөөсүнө акшырая карап силкинип ары басып музоолорун бошотуп мойнуна жибин ороп ары айдап кетти, - Өзүм кайтарайын анда, кызыңды созултуп күнгө чыгарбай бак!

- Уул бала кайтарсын дегеним да, Шайгүл кыз эмеспи, аны өз балаңдай көрө албадың го? - Кемелбай күңгүрөнө үйгө кирди. - Байкуш кызым жүдөп да бүттүң, таенең болгондо да мынчалык кор болбойт элең, - деп Шайгүлдүн жанына отуруп чачынан сылап жатканда Оңолкан кирип келди.

- Эми көргөнсүп кызыңды жаныңа албай чыгар, торпоктор эки жакка кетип кала электе, каяктан дагы ушу сага жолуктум экен, жетимиң үчүн жаман-жакшы айтышып жадап да бүттүм! - дегенде Шайгүл ордунан бүжүрөй туруп сыртка жөнөдү.

- Айрандан куюп берип койсоң боло, кечке талаада куруйт.

- Өлбөйт! - деп күйөөсүнө булкунган Оңолкан Шайгүлдүн артынан кошо чыкты, - Жип алып ал, отун көтөрө келгенге.

- Алдым, - Шайгүл торпокторду көздөй жүгүрүп кетти.

Бул шордуу кыздын апасы үч жашында өлүп калган. Жыл айланбай эле Кемелбайдын туугандары ага Оңолканды алып берип эки уулдуу болуп калгандыктан аялына эчтеке дей албай секелек кызы үчүн аралжы боло албай өкүнүп жүргөн эле. Оңолкан Шайгүлгө келгенден мээр сала албады. Кемелбай бир бутунан сылтып басып жумушка жарачу эмес. Бир аз мал-кели, эки уй, бир жылкысы бар. Өтө бай болбосо да карды тоюп, кийими бүтүн, орто чарба жашоосуна ыраазы. Оңолкан эки уулун чалчаңдатып иш кылдырбайт. Шайгүл он экиге карап калса да кийим-кечесин оңдоп коюуну ойлободу, ал турсун тамакты жарытып бербейт. Коңшусунун баласы бар, ал Шайгүл менен кичинесинен бирге ойноп, ыйласа сооротуп, үйүнөн нан, кээде сүт алып чыгып берчү. Бүгүн дагы Шайгүл торпок артынан жөнөгөндө ал койнуна нан катып алып артынан жүгүрдү.

- Шайгүл токто! - дегенде кылчая берип:

- Келе бер, - деди да торпокторун кайрып сексеңдей жүгүрүп баратканда Амалбек ага жете келди.

- Шайгүл, сен окуйсуңбу быйыл?

- Апам макул болсо.

- Эмнеге, сен сабакты жакшы окуйсуң, сабактан калтыра бергени жаман, атаң болушпайбы?

- Болушат, апам тилин албайт да…

- Аа-а, нан жейсиңби?

- Кардым ток.

- Анан жейбиз ээ?

- Ооба, - деп отко кызыга жерден башын албай оттоп жаткан торпокторду жайына коюп отун термекке киришти.

- Отун тересиңби?

- Ооба, отун тере барбасам апам урушат.

- Кел, экөөлөп теребиз, отуруп эс алып албайлыбы? - деди Амалбек ага, токтоло калып ташка көчүк басты. Шайгүл экөө көпкө үнсүз отуруп, бири-бирин кыя карап коюшат, Амалбек балалык кыялында Шайгүлдү абдан аяйт, аны Оңолкандын урганын далай ирээт көргөн, ошондуктан анын көңүлүн көтөргүсү келди.

- А сен үйүңдө жумуш жасабайсыңбы? - деди бир топтон кийин Шайгүл ага карай.

- Жок, мен жасачу жумуш деле жок го, уйларды жайлоого эрте эле берип ийишет, а отун болсо көп, силерде деле көң бар го, эмнеге сени отун тер дей берет, мен Оңолкан эжени аябай жаман көрөм.

- Ал жакшы эле, отун баары бир керек, сүт бышырат, анан суу ысытып кир жууйбуз, - деп Амалбек карап тургандай көйнөгүнүн жыртыгынан чыгып турган тизесин жаап койду.

- Мен сага көйнөк алып келип берейинби? - Амалбек аңдоостон сурап калды.

- Эмнеге?

- Эжем сага берем деген…

- Апам урушат да.

- Аа-а, - деп унчукпай калды Амалбек.

- Сага жакшы, мен дагы апам өлбөгөндө же таенем өлбөгөндө минтип кор болмок эмесмин, - Шайгүл улутунуп алды.

- Капаланба Шайгүл, сен чоңойгондо аябай сулуу кыз болосуң, анан бактылуу күнгө жетип баарын унутасың.

- Унута албас чыгаармын… - Жер карап көзүнө жаш тегеренди, - Бул күндөрдү эч унуталбайм.

- Кел, нан жеп алчы, - Амалбек койнунан чачыкка оролгон бир бүтүн нанды алып чыгып сындырып сунду, - Ме жесең.

- Ошончо көп алып алдыңбы?

- Эмне экен, апам дандырга жабат, бул эчтеке эмес, сен экөөбүз мектепке бирге барабыз, ошондо да алпарып берип турам ээ? - Амалбек ага мулуңдай карады.

- Мектепке барганга кийимим жок, аз эле калды го, баралбайм го? - Шайгүл нандан тиштеп жер карап калды.

- Атаңчы, ал дагы окутпай коебу?

- Атам инвалид, пенсиясын апам алып коет, мага кийим-кече алгысы келбейт.

- Кийим болсо эле окуйсуңбу?

- Китеп, дептер дагы керек…

- Дептерди мен берем, китепти мектептен деле берет.

- Көрөбүз го. - Шайгүл ордунан тура калды. - Отун теришим керек, эми эле кеч болуп кетет. Отунду аз терсем дагы урушат, - деди да Амалбекке карады, - Сени апаңдар урушпайбы, бара берчи.

- Алар урушпайт, - деп Амалбек Шайгүл менен кошо куурай тере баштады.

Замандын гүлдөп турган учурунда тоолуу райондордун колхоз-совхоздорунда жетип-жетпей жашаган үйбүлөлөр деле болгон. Дал ошол гүлдөгөн союз учурунда Шайгүл Токтогул районунун Кара-Суу совхозунун көл жээктей жашаган айылдарынын биринде өсүп жатты. Кемелбай өтө жоош да, инвалид да эле, карыган апасы өтүп кетип, эки иниси, бир агасы бар, алардын өз чарбасы бар: "Атадан алтоо болсоң да, ар жалгыздык башта бар" дегендей, ар кимиси өз киндигин өзү кесмей.

Кечинде чоң таңгак куурай отунду көтөрүп, төрт торпокту айдап үйгө карай жөнөгөн. Элдин баары эле мал-салын койчу-уйчуларга кошуп ийчү, Кемелбайлар ошол жылы эки жылкы, торпогу менен эки уюн алып калышкан. Торпоктор ар жак, бер жакка качканда отунун жерге кое коюп улам тосуп кайра жонуна таңгакты көтөрүп, Амалбек экөө каш карайганда гана бөлүнүштү.

- Селбиреген өлүк, өлүп калган экен десе, тирүү белең, эртерээк эле келбейт белең, саан уйлар эбак келген, - деп алкына каршы алды Оңолкан. Жонундагы отунду жерге коюп үндөбөй торпокторду байлоого жүгүрдү, - Бир торпокту жөн гой, азыр саайм.

- Макул, - деди да тай торпокторду көнгөн адатынча короого камап, бир торпокту казыкка байлап, бирин энесине кое берди.

- Ачка болдуңбу, кызым? - деди ошол кезде таягын таяна жанына келген Кемелбай.

- Жок, ачка болгон жокмун.

- Садага болоюн, эптеп чоңоюп алсаң болду, жаның аман болсун, - деп чака көтөрүп келе жаткан аялын көрүп унчукпай калды.

- Тарт торпокту, ээмп койду? - деди жете келген Оңолкан.

Шайгүл эрбеңдей торпокту тартып казыкка байлай бергенде жулунган торпок бутун басып кетти.

- Аа-ай! - деп отура калды.

- Эмне болду, Шайы? - Кемелбай арытан үн салды.

- Эчтеке, - Шайгүл жаны көзүнө көрүнө бутун кармап отуруп атасына жай унчукту.

- Өлүп кеткенсип кыйкырасың да, атакеңдин жүрөгү түшө жаздады, - деп өзүнчө кагынып алды Оңолкан.

- Торпок бутумду басып албадыбы апа, - Ыйлап ийди Шайгүл.

- Өлбөйсүң.

- Ошого асылганды койбодуң, - деп Кемелбай көөнү тынбай кайра бери басып келди, - Үйгө кире берчи кызым, торпокторду мен эле байлап коем.

- Өзүм эле байлайм ата, сиз байлай албайсыз.

- Деги сенин азабың өттү да, өлүксүзүң же энеси менен кошо өлбөй чекеме чыккан чыйкан болду.

- Кой Оңолкан, мунун да көрөөр күнү бар, анчалык эле заар болбосоңчу, бала да бул деле.

- Бала болбосо башын жутсун, ушу болбосо тынч жашамакпыз, күндө ушунун айынан уруш-талаш болуп тажап да кеттим, - деп Оңолкан эки уйду саап үйдү көздөй сүйлөнө басып кетти.

- Катуу басып кеттиби, кызым?

- Жок, анча деле эмес, - Шайгүл торпоктордун моюнчасын түрүп, короого жетелеп киргизип коюп анан атасына кайрылды, - Ата, мен окууга барамбы быйыл?

- Барасың кызым, өзүм сага кийим-кече алып берем, канча калды окууңа?

- Бир ай.

- Шашпа кызым, окууга барасың.

- Чынбы, апам "окууга эмне бар" деп жатат го?

- Айта берет, Адыл менен Мадылга кийим алганда сага дагы алып беребиз, азыр илгерки заман эмес, сени окутам кызым, кам санаба, - деп кызынын чачынан сылап койду, - Капаланба ээ, мен сөзсүз окутам.

- Макул ата, - Көңүлү көтөрүлө түшкөн Шайгүл күндүзгү Амалбек экөөнүн сүйлөшкөндөрүн көз алдына келтирип алды: "Мен дагы окуйм, бешинчи класска көчүрдү бекен" деп ойлуу атасынын артынан үйгө кирмек болуп жуунуп алмак болгондо Оңолкан чыга калды:

- Казанга суу куюп от жага сал, жылыса кир жууп кой, эртең колуң бошобой калат.

- Бирдеме ичип алса боло, күнү кечке үйдөсүң, кирди өзүң деле жууйсуң, - деди Кемелбай кайра чыгып.

- Сен тамагыңды иче берчи, биягын мага кой.

- Оңолкан, балдарды төрөп койдум деп милдет кылбай жүр, кызымды ошол эки баладан кем көрбөйм, үстүндөгү кийимин карачы, эл журт деле кеп кылып жаткандыр…

- Ой-ой-оо-ой, милдет кылбаса билгениңди кыл, кааласам балдарымды алып кетип калам. Жүдөп-какап кызың экөөң биттегенде жалдырап барасың, - деп булкунуп алды Оңолкан.

- Эк барсаң бара берчи, катыны жок жүрсөм болмок экен, кызымды жалдыраткыча, - деди Кемелбай дагы кайраттана, - Балдар сен турганда кор болбойт, аман-эсен чоңойсо таап келет! - деп ичкери кирип кетти.

Бул кезде эмне кылаарын билбей аларды карап туруп калган Шайгүл делдейе:

- Ата, мен үчүн урушпагылачы, мен баарын аткарам, кирди да жууйм, торпок кайтарам, андан эчтеке болбойм, - деп ыйлап ийди.

- Ишиңди кылчы! - деп Оңолкан силкинип үйгө кирип кетти. Ошол кезде короонун оозунан Амалбек үн катты:

- Шайгүл.

- Эмне?

- Бери келсең, - дегенде Шайгүл жүгүрүп жетти.

- Апам көрсө урушат, эмнеге келдиң?

- Тамак алып келдим, кел жеп алчы.

- Кандай тамак?

- Эт бар, апама айтып куйдуруп келдим, - деди эле Шайгүлдүн карды ачып турганга эттүү тамактын жыты мурдун жара кесени алып кашык менен ичип кирди:

- Апам көрүп калса жаман болот, - деп алды да шашыла ичип жатты, Амалбек аны карап турду, негедир аны үйүндө жатып да ойлой берет, шашыла ичип, - Мен сага ыраазымын, - деди да идишти берип жүгүрүп кетти. Арыдан бери кирди жууп, Оңолкан берген кийим-кечелерди бүткүчө кеч болуп кетти, Кемелбай жанында отуруп карап ойлуу:

- Каргадай болгон садагам, мени кечир, калкалай албадым, эптеп бой жетип алчы, - деди, күңгүрөнүп сүйлөп эки сөзүнүн бири: "Каралдым" деп жатты. Түн бир оокумга чейин жууп жайып анан кирип жатып алмак болгондо Кемелбай, - Шайы, тамак ысытып ичип алчы, - деди.

- Ата менин кардым ток.

- Кантип, эртең мененки жарма менен жүрөсүң го?

- Жо-ок ата, кам санабаңыз, кардым ток, - деди да ордуна жатып калды. Кызына боору ооруган Кемелбай кыңырылып кыңкайды. Ал убакта Оңолкан коңурук тартып уктап жатканЯ.

Мындай күндөрдүн далайы өттү, аялын далай жолу кетирмек болсо да кете койбоду. Ичтен тынып Шайгүлдүн ал акыбалынан зээни кейисе да колунан эчтеке келбесин сезгенде каңырыгы түтөп тим болот. Эртеси дагы Оңолкан күндөгүсүндөй эле алкынып келди да:

- Тур ой кыз, уйду саа, мен ооруп турам, - деди.

- Азыр апа, - деп уйкусурай туруп келе жатканда Кемелбай аялына карады:

- Үстү башын оңдоп койсоң боло, мындан башка кийими жокпу?

- Кайра эле кирдетет да, өзү таза жүргөндү билбесе…

- Бир айдан бери которуна элек, окуу жакындап да калды, чачы биттеп кетпесин.

- Окуганда кайда бармак эле, балдарыңды окутуп алчы, кыз баланын окуганы кимге пайда?

- Окуйт, мен кийимин даярдап берем, эртең мал сатам да үчөөнө тең кийим-кече, окуусуна керектүүсүн алып келейин, - дегенде Оңолкан жиндене кетти:

- Ушул окуганда эле заман оңолуп кетмек беле, келжиреп чоңоюп алып дагы бир өзүнө окшогон бирөөгө тийип кетет да, сени карап коймок беле?

- Өзү менен өзү болгуча курутуп бүтмөк болдуң го, чырымалында жүрөк суусун алып. Элдин бетин карай албай калдым, "кызыңды кор кылып койдуң, эмнеге аялыңа айтпайсың?" деп жатышат.

- Ошо эл келип сенин ашыңды жасап берет бекен, бирдемени айтып койсо ишенип алат экен, алардын биз менен кандай иши бар экен? - деп алкынып өздөрүн карап турган Шайгүлдү алая карады, - Эмне турасың, сеттер!

- Бакырба, уйду өзүң саа!

- Сен баатыр боло баштадың, мени кетирип ала турган аялды даярдап алгансың го, мейли анда, өз билгениңди кыл, сага жабышпай мен дагы өз билгенимди кылам, эки баланын энчисин бөлүп алып кетем!

- Эмне кылсаң ошол кыл, катыны жок эле жашайм, - деп Кемелбай колун шилтей сыртка чыгып кетти.

Шайгүл тырмалаңдап торпок жетелеп келип энесине салып ийитти да кайра тартып алды, кечээки торпок басып кеткен буту сыйрылып көгөрүп оорутуп жаткандыктан аярлап эптеп байлады да уйду саап кирди. Мурун саап көрбөгөндүктөн акырын окчундай отуруп эмчегине колун сунуп чоочулай саап кирди. Бутун серпе чоочуркай эки жагын карап алды да айбан болсо да бала экенин билгендей маңыроо кепшеп туруп берди. Уйду саап, торпокторун байлап уйларды айдап келип кайрадан торпок кайтарганга жөнөмөк болуп үйгө кирсе Оңолкан эки инисин кийинтип, жүктөрүн таңып жатыптыр.

- Апа, кайда кетесиңер, мен үчүн урушпагылачы, - Шайгүл аны ыйламсырай карады, - Адыл менен Мадылды менден бөлбөңүз, атамды кечир, апа?

- Ийи акылдуусуң го, балдарды сага бир тууган болот деп турасыңбы? Билип кой, булар менин балдарым, сендей сетерди балдарымдын жанына жолоткум келбейт, жугуштуу оорудай болбой ары турчу!

- Апа-а, апакебай мен силердин күңүңөр болоюн, кетпегилечи эч жакка! - деп Шайгүл Оңолканга жармаша түшкөндө аны түртүп жиберди:

- Ары турчу өлүк, сен болбосоң уруш-талашы жок жашамакпыз. Же жоголуп кетпей же өлүп тынбай азабың өттү.

- Оңолкан! - Кемелбай кыйкырып ийди.

- Ийи, эмне болуп кетти, кызың өлүп калдыбы? - деди Оңолкан ага көзүн алайта карап жини келгендиктен өңү кумсара.

- Анын өлүмүн тилегенче өзүңдү сакта да балдарды таштап туруп өзүң кет, биз өзүбүз оокат кылабыз.

- Ыя, мен сага балдарды таштайт бекенмин, менин баркым жок дагы, тууган балам керекпи?

- Ооба, бала меники, сотко барсаң да бала меники, жашасаң үчөөнү бирдей кара, болбосо өзүң кет! - деп Кемелбай кайраттана айтканда Адыл атасынын жанына барып артына жашынды:

- Мен эч жакка кетпейм, атамды жакшы көрөм.

- Мен дагы кетпейм, калам атам менен, - деп Мадыл да Кемелбайга жармашты.

- Силерди бул жерге өлүп таштабасам тирүүмдө таштабайм, баскыла кеттик, - деп эки уулун колунан тартканда, экөө тең ыйлап артка тартынганда Шайгүл Оңолканга жармашты:

- Апа-апакебай, мени Адыл менен Мадылдай көрүңүз, айланайын апа, мен сени өз энемдей эле көрөм апаке, бир туугандарымдан бөлө көрбө!

- Мага жакындаба, көзүмө көрүнбө деп жатам жетим, сенин энеңди мен өлтүргөн эмесмин! - деп Оңолкан аны дагы түртүп ийди эле жыгылып түшүп жамбашы ооруй түштү, көзүнөн жашы төгүлө сүйрөлө ордунан турду да, сыртка чыгып торпокторду короодон айдап чыгып талааны көздөй илкип кетип баратканда, Амалбек өз короосунун оозунда аны карап турган, дароо үйүнө жүгүрүп кирип:

- Апа, Шайы ыйлап кетип жатат, аны апасы урган окшойт, ал ачка, нан-айран берчи апа, карды ачып калат.

- Боорукерлигиң ченде жок каралдым, ал шордууну Оңолкан кор кылды го, үстүндөгү кийимин которуп да койбойт, убал-сообун ойлобогон катын тура, - деп апасы Маржан кейий банкага айран куюп, бир нан менен баштыкка салды да уулуна берди, - Колуна берип тез кел.

- Ооба, берип келем, - деген Амалбек кудуңдай жөнөгөн уулун карап туруп калды эне.

Бир кезде уулу дал ушул жетим кыздын айынан отузга чыкканча бойдок жүрүп азап тартып үйдөн безээрин ойлогон жок, тек гана уулунун боорукерлигине ичи жылып анын ою менен айтканындай болот. Үч кыз эки уулу бар, Амалбек кичүүсү.

Амалбек жүгүрүп Шайгүлгө жетти:

- Шайгүл, - Өзүн карабай кетип жаткан Шайгүлдү колунан тартып токтотту, - Шайгүл.

- Амалбек…

- Эмне сен ыйлап жатасыңбы, апаң дагы урдубу? - Шайгүлдүн ыйлап жатканын көрүп селдейе түштү.

- Жок, урган жок, апам мен үчүн атамдан кетем деп жатат.

- Ошого ыйладыңбы?

- Ооба.

- Кетсе кете берсин, сени ал жаман көрөт да?

- Инилеримчи, аларды алып кетем дейт.

- Кайра келишет, - деди Амалбек кызга боору ооруй, - Адылдар кошо кетебиз деп жатабы?

- Жок, алар барбайм дешти, баары бир апамдын кеткенин каалабайм, апамдын ордунда апам эмеспи… - Буркурап ийди.

- Койчу Шайгүл, ыйлабачы эми, мен сага айран менен нан алып келдим карасаң, мен торпокторду карап турам, сен отуруп ичип ал, - деди да колундагы баштыкты ага карматып өзү төрт торпокту көздөй жүгүрдү.

Шайгүл көз жашын аарчып таш үстүнө отуруп алып айран менен нанды жеп Амалбекти карап отуруп бырс этип күлүп алды. Анын балалык сезиминен эмелеги кайгысы кайда учуп кеткени белгисиз көңүлү көтөрүлө түштү. Жерден баш албай оттоп жаткан торпокторду имерип коюп Амалбек анын жанына келди. Экөө тең ошол кезде тагдырлары чаташып, акыры кайра бир жолугушаарын сезишпеди…

- Ырахмат, - деп жылмая карады Шайгүл ага.

- Эчтеке эмес, сен рахмат айтканың болбойт, сен менин карындашымдайсың, - Амалбек аны ойлуу карады, - Шайгүл.

- Ийи.

- Мен сени аябай жакшы көрөм.

- Мен дагы, биринчи атамды, анан сени.

- Чын эле мени дагы жакшы көрөсүңбү? - Амалбек ага жадырай карады, - Кел анда, экөөбүз дос болобуз.

- Доспуз.

- Доспуз, - деп экөө кол алышты.

- Маржан эже сени урушпайбы?

- Эмнеге?

- Мага тамак ташыганың үчүн.

- Жо-ок, ал сага боору ооруп Оңолкан эжени жаман көрөт, апам сенин апаңды көп мактайт, жакшы аял болчу дейт.

- Чын элеби, апамды жакшы билет бекен?

- Ананчы, жакшы аялдын кызы жакшы болот деген.

- Апам, - Шайгүл кайрадан ыйлап кирди, - Апам тирүү болгондо мындай болмок эмесмин…

- Ыйлабачы Шайгүл, сен экөөбүз чоңойгондо үйлөнүп алабыз, мен сени ошондо эч качан ыйлатпайм, көрөсүң го…

- Амалбек, сен эмне деп жатасың? - Шайгүл аны жаштуу көздөрү менен карады, - Үйлөнөбүз дейсиңби?

- Ооба, биз бири-бирибизди жакшы көрөбүз да? - деди Амалбек корсое, ал өзүн акылдуу бойго жеткен жигиттей сезип Шайгүлгө көрүнгүсү келди.

- Биз жашпыз, мен сенден мындай сөздү күткөн эмесмин, сени мен досум деп кабыл аламын.

- Мейли, дос экенибиз чын.

- Мындан ары мага тамак ташыганды кой...

- Сен ачка болуп каласың да?

- Мейли, иши кылса атам менен апам бирге жашаса эле болду, инилерим жанымда.

- Оой, торпоктор кетип калыптыр, - Амалбек тура жөнөдү, анын артынан Шайгүл жүгүрүп экөө тең эки жакка жүгүрүп таппай калды. Көпкө отуруп калышканын ошондо билип, суу жээк жакка барып ар жерден оттоп жүргөн торпокторду таап, анан арчалардын куураган бутактарынан отун чогултуп кирди Шайгүл. Ал муну өзү эле билип жасап жатты. Оңолкан апасына жагып, колунан келгенин жасагысы, атасынын кайгырган жүзүн көргүсү келбеди. Өзүнүн азабын эмес атасынын бактысын ойлоп турду. Бала болсо дагы жүрөгүнөн жанындай көргөн атасынын капаланышына жол бергиси келбей турду. Аны менен бирге отун терип жүргөн Амалбекти карап:

- Сен үйүңө бара бер, - деди.

- Жок, мен сага жардамдаша коеюн.

- Өзүм эле…

- Жок, жалгыз айылдан алыс болгондон коркосуң.

- Коркпойм, мен атамдын капаланышынан корком, мени көрүп атам дайыма капаланат, кейий берет, ооруп калса кантем деп ошондон корком.

- Коркпо Шайгүл.

- Кудайымдан суранаарым атамды аман койсо экен.

- Капаланба Шайгүл, биз чоңойсок ата-энебизди кубантып, алар каалагандай адам болобуз.

- Сен чоңойгондо кандай окууга тапшырганды каалайсың?

- Менби?

- Ооба.

- Ойлоно элекмин, бирок мен учкуч болгум келет, Тынарбек акем быйыл окууга кетти, мен али мектепти бүтө элекмин, эми ойлоном да, а сен ким болгуң келет?

- Мен кайдан, мектепке барганга мүмкүн болбой калды, анан ким болууну кантип ойлоном.

- Сен жакшы окуйсуң, былтыр бир ай барбай калдың, эми ордуңда калтырып койбосо болду…

- Көрөм да.

- Быйыл окуйсуңбу?

- Билбейм, ошол үчүн атамдар урушуп жатышат.

- Көрөбүз да ээ. - Амалбек чогулткан отундарын таңып коюп, кепшеп жаткан торпокторду карап. - Биз айылга жеткенче күн батат, кеттик анда.

- Кеттик, - Шайгүл жылмайып койду. Экөө торпокторду айдап айылга жеткенче Амалбек отунду көтөрүп алды.

- Аябай оор болуп калыптыр, кантип үйүңө жетесиң?

- Жетем.

- Кел мен биротоло жеткиришейин.

- Жок, атаңдар көрсө урушат.

- Алар урушпайт.

- А апам көрсө кандай уруш чыгаарын билбейсиң, - Кыз муңая карады, - Ага бир себеп табылса эле урушуп кирет.

- Мейли үйүңөрдүн жанына чейин…

- Өзүң бил, - Секире баскан Шайгүл торпокторунун артында, ал канчалык эскилиги жеткен, көрүнгөн жери айрык көйнөк кийип жүрсө да сүйкүмдүү эле. Көздөрү бүтүйүп, мурду кырдач, оозу бөйтөгөй, эндик сыйпап алгансып эриндери кыпкызыл. Амалбек аны карап алып, өзүнчө жүрөгү дүкүлдөп кетти: "Мен сени эч кимге бербейм, сени сүйөм, Шайгүл" деп аны күлмүңдөп карап коюп, улам тынып кайра жонуна отунду арта сала үйгө жакындаганда Шайгүл короого торпокторун айдап кирип кайра жүгүрүп келип, - Рахмат, - деди да жонуна сүйөй кондурган таңгакты коюп ийиле калып эптеп короого кирип эле таштап ийди. Анан торпокторун байлап жатканда Адыл чыга калды:

- Атамдар үйдөбү? - деди инисин көргөн Шайгүл.

- Апам жок.

- Кайда кетти?

- Мадылды алып кетип калды.

- Атамчы?

- Үйдө.

- Аа-а, - деди да кайра уйларын карап короодон чыкты, кеч кирип баратса дагы уйлары келе элек эле. Жолду карап көрүнбөгөнүнөн үйгө кирди, - Апам кетип калдыбы ата?

- Кетти, - деди Кемелбай үңкүйгөнүнөн жазбай.

- Эмнеге аны уруштуңуз анан?

- Ошонусу жакшы болду кызым, сени кордогону менин зээнимди кейитип ийди…

- Өз апам деле урушмак ата, апамды кайра алып кел.

- Кой кызым, өзүбүз оокат кылабыз, сен эми чоңойдуң, сенин ыйлап турганыңды көргүм келбейт, үйлөнүп бекер кылыптырмын, - деп унчукпай калды.

Адыл эч нерседен капарсыз телевизор көрүп отурат, ал үчүнчү класста окуйт, Мадыл биринчи класста окумак быйыл.

- Ата, уйлар кечикти, карап келейинби?

- Тим кой, караңгыда кайдан тапмак элең?

- Келип калаар, мен тамак жасайынбы?

- Ооба кызым, бирдеме жаса, адегенде үстүңдү оңдоп алчы, кийимиңди которунуп, чачыңды жуучу кызым.

- Макул, - Шайгүл ичкери кирип ирдүү кийим деле таппады, эски болсо да жуулган көйнөгүн кийип чачын тарап байлап алды да тамак жасаганга киришти. Ал этти туурап, картошка аарчыды да пияз туурап, бирок кайсынысын биринчи салаарын билбей көпкө турду…

Андан кийин үчөө отуруп тамактанмак болуп дасторконго келгенде Шайгүл атасына куюп берип:

- Ата, тамак жасаганды билбейт экенмин, көрчү кандай болду экен, - деди жалдырай карап.

- Үйрөнөсүң кызым, али жашсың да, - Кашык менен даамдап көрүп, - оо, кызымдын тамагы абдан даамдуу болуптур го, дагы жасаганды билбейм деп коет, - деп күлмүңдөй карады.

- Ыраспы ата? - Шайгүл кубана карап өзү да ичип кирди.

- Чын эле даамдуу экен, - Адыл да мактап ичип жатты.

- Чоңоет деген ушул кызым, сен бизди багасың, - деди ойлуу Кемелбай тамак ичип отуруп.

Бир аздан кийин мөөрөп уйдун үнү угулганда Шайгүл жүгүрүп чыгып киргизип байлап саады да сүттү бышырып, эртең мененкисин уютуп коюп жатып калышты. Ошол күнү ал өзүн бактылуу сезди, каалагандай эркин отуруп тамактанып тое көңүлү көтөрүлдү, бирок дилинде бир нерсе жетпегендей кыжаалат болуп жатты, канчалык өзүнө заар тилин агытса да апа деп калган бул аял ага жакынындай сезилип аяп кетти, инисин ойлоду. Ар кайсыны ойлоп жатып уктап кетти. Жашоо ойдогудай болуп Шайгүлдүн көңүлү сергилең, күндө көнгөн жумушу менен алек, өз боюн таза кармап, жуунуп таза жүрө баштады. Амалбек анын жанында, мурдакыдай тамак көтөрүп келбейт, бир аз керектүү отунун алып, экөө кечке кубалашып ойноп кечинде бирге келет. Балалык сезимдин улуу күчү Амалбекте таза эле. Ал Шайгүлдү эч кимге теңегиси келбейт, негедир анын жанында болгусу келет.

Арадан билинбей бир ай өтүп кетти, окууга эки-үч күн эле калган, Кемелбай торпогунун бирин сатып балдарына кийим-кече, окуу куралдарын алып келгенде Шайгүлдүн кубанганын айтпа, чачына барпырайта лента тагынып, форманы кийип, фартугун тагынып алып күзгүгө улам көрүнүп, ары-бери басып жатып анан кайра чечип өз ишине киришти. Ошол күнү анын үйүнө Кемелбайдын карындашы Шекергүл келди. Ал Оңолкандын кетип калганын билгенде кейип-кепчип отурду:

- Мен жеңемди алып келейин, сизге оор болот, эгер Шайыны ошончолук оор көрсө мен өзүм алып кетем.

- Шайыны өз колумдан чыгарбайм, келбесе тим кой, Мадылга кийим алдым, өзүм жеткирип берем, - деди Кемелбай каршы боло.

- Ушинтип жашай бересиңерби?

- Кызым бизди кор кылбайт, баарын өзү жасап калды, өзүн-өзү карап тың, карындашым. Башында үйлөнүп бекер кылыптырмын, кызыма кордукту көп көрсөттү, балдарым үчүн үндөбөй эсине келээр десем болбоду…

- Ошентсе да аял болбосо болбойт аке, Шайы окууга кеткенде мал-салды карай албай каласыз да?

- Ал Шайынын мектепке баруусуна каршы болуп жатпайбы, оюнда окутпай эле ушуну жумшап коюп өзү жата бергиси бар, ал болгон күндө дагы иш кылбайт, баарын тырмалаңдап ушу жасайт, боорум ооругандан кетсең кет дедим.

- Анан Мадыл аякта өсөбү?

- Өзүм карап турам.

- Мейли өзүңүз билиңиз, - деп Шекергүл Шайгүлдүн жасаган тамагын көрүп ыраазы болду, үйдү жаштыгына карабай таза кармап, чоң кишидей бир үйдүн түйшүгүн көтөрүп, кир жууп, малды жайлаштырып жүргөнү чынында жүрөгүн оорутту. Булардын баарын Кемелбай жасай алмак эмес, эки таяк менен баскандыктан жардамы болмок эмес. Ушуларды ойлоп кыңырылып кайра эки күндөн кийин шаарга кетти. Ушул окуу жылында Шайгүл мектепке жаркылдап кийинип келди, ал бешинчи класска отурганына сүйүнүп жатты. Аны класс жетекчиси чакырып алып:

- Сенин жакшы окуганыңды эске алып ордуңда калтырбадык, быйыл сабактан калчу болсоң ордуңда каласың, - деди.

- Калбайм эжеке.

- Анда бар, окуй бер.

- Рахмат эже… - деди дагы класска кирди, классташтары аны карап шыбырашып калды, ал унчукпай ордуна отуруп кулагы аларда:

- Шайгүл быйыл форманы жаңы кийген го?

- Ооба, анын өгөй апасы кетип калыптыр да.

- Ошондой, кийимге жетип калганы…

- Койчу байкушту, өгөй апага чыдады да, андан көрө ага жардам бериш керек, өзү жаман кыз эмес.

- Сабакты жакшы окуганга көтөрүлгөнү жакпайт.

- Ал эч качан көтөрүлбөйт деле, - дешип өздөрүнчө шыбырашып жатканда класска мугалим кирди.

- Саламатсыңарбы балдар?!

- Саламатсызбы агай? - дешип окуучулар бир ооздон тура калышты:

- Отургула, кандай каникулуңар көңүлдүү эле өттүбү?

- Жакшы агай.

- Бир гана Шайгүлдөн башкабыздыкы жакшы өттү, - деди Белек деген бала.

- Шайгүл торпок кайтарып бизден да көңүлдүү өткөргөн болуш керек, жылда бизге уюн кошчу, быйыл кошпой өзү кайтарды, - деди Акмат аны карай кылтыя.

- Балдар, ата-энеге жардамдашкан акылдуу кыз экен Шайгүл, албетте ал сабакты жакшы окуйт эмеспи, кана анда каникулда көргөн-билгениңер жөнүндө жазгылачы, - деп журналга балдардын ысымын жазып тактап жатты. Асылкүл Шайгүл менен башынан ынак эле, ал ошол күнү келген жок, көрсө ал ооруп ооруканада жаткан экен. Баары угушуп ага бармак болушту, акча чогултмак болгондо Шайгүл.

- Мен кийин өзүм барам, - деди.

- Эмнеге, сен анын жакын курбусу эмессиңби?

- Азыр акча жок, атамды кыйнагым келбейт.

- Өзүң бил, - деди Кайыргүл ага.

- Келгиле балдар, Шайгүлдү түшүнөбүз, андан көрөкчө ар бирибиз ага кошуп туралы, чогуу барганыбыз жакшы, - деди Седеп деген кыз.

- Макул, туура айтасың.

- Ошенткенибиз туура, - дешип ага жан тартып Шайгүл үчүн дагы акча кошушмак болуп тарашты. Амалбек "Б" класста окучу, ал сабактан тараганда аны күтүп туруп экөө бирге үйдү көздөй келе жатты:

- Шайгүл, окуу кандай башталды?

- Жакшы, өзүң кандай?

- Жакшы эле, сенин өз ордуңда калышыңды куттуктайм!

- Рахмат, силерге дагы жаңы агайлар кирдиби?

- Ооба, биз эми чоң класс болобуз да.

- Бүгүн булакка барасыңбы?

- Жок, торпокторду карашым керек.

- Анда мен сени менен барам.

- Эмнеге?

- Мен сүрөт тарткамын, сага көрсөтүшүм керек.

- Кандай сүрөт?

- Анан көрөсүң, эрте чыгасыңбы?

- Ооба, кийимимди которуп алып эле чыгам.

- Анда күтөм, - деди да короосуна кирип кетти. Шайгүл үйгө кирип келип эле таңгалып туруп калды, төрдө Оңолкан отурган эле.

- Ийи, мени көргөндө желмогузду көргөндөй эле болдуң окшойт, - деди Оңолкан абалкысындай эле кекете сүйлөп.

- Эми кер какшыгы жок эле сүйлөсөң боло, бала неменин назарын сындырбай, - деп Кемелбай аны жактыра бербей карады.

- Апа, мен андай ойлогон жокмун…

- Анан эмнеге кел дебейсиң? - Мурдун чүйрө карады.

- Келгиле, Мадыл дагы келдиби?

- Мадылды эмне кылат экенсиң, ал эми келбейт, мен аны шаарга өзүм менен алып кетип жатам, - деп кыйгачтай сүйлөдү Оңолкан, - Андан көрө баланын энчисин бер!

- Эмне деп жатасың? Балдарды бөлбө, кетсең өзүң кете бер шаарга. Мадылды өзүм багам.

- Кете бер деп, кызың экөөң жыргап калгансыңар го, мен жок кудай берип, кел жашайлы дегендин ордуна кете бер дегениңе жол болсун, же эмне өмүр бою кызың менен жашамак белең? - деп кекеткенде Кемелбайдын ачуусу келе түштү:

- Өз ырыскыңды өзүң тепкен аял экенсиң, кенедей кызга эрегишип "кетем" деген өзүң, сага бирөө бирдеме деди беле?

- Кызыңа болушуп кет дебей эмне кылдың эле?

- Бала төрөгөн аял баланын кадырын билсе болот да, сен ушул бармактай кызга айыгышкан жоодой асылып туруп алдың. Сени эне дейт Оңолкан, эми да кеч эмес, эки бала турат, үйдүн ээси бол, үчөөнө бирдей болбосо да энелик мээримиңдин үчтөн бирин Шайыга төк, өз үй өлөң төшөгүңдө жашай бер…

- Болуптур, - деди Оңолкан зорго тургандай, анткени ал өз төркүнүндө ээн-эркин боло албай, келиндеринен тажап атайы Кемелбай барбай койгондон улам өзү келген эле, - Бала эмеспи, кээде тилдеп урушканымды көңүлүңө алба, өз энеси деле уруп-согот тура, балдарды айрыгым келбейт, - деди да унчукпай калды. Ошондон баштап кайрадан Шайгүлдүн кабагына кар жаады. Сабактан бир аз эле кечиксе кулагынын кужурун алып кирет. Сабагын даярдамак болсо, отургузбай какшанып жанын койбойт, кайра жүдөй баштады. Кээде чачын эптеп тарап алып, сабакка жөнөйт, кийимдерин жуумак болсо эки инисинин, өзү менен атасынын кийимин алып чыгып кошуп коет. "Жуубайм" деп айта албай кечке жууп, сабагын түндө даярдамак болсо да урушат.

- Оңолкан, сабагын даярдап алсын, эртең мугалими урушпайбы, болоор болбосту өзүң эле жасасаң боло? - деди аны сабак даярдап жатканда жарыкты өчүрүп койгондо Кемелбай.

- Түнү менен өчүрбөсө акчасын ким төлөйт, сен анын кийимине табасыңбы же светкеби? Балдар чоңоюп келе жатат, улам сата бербей ошол эки уулуңду окутканга даярдансаң боло, кыз бала эмне окубаса деле эрге тийип жашап кетсе болот.

- Эрге тийет деп теңтуштарынан артта калмак беле?

- Андай бооруң ооруса байлыкты башынан жыйып койбойт белең, биртике малыңды ушуну кийинтем, окутам деп сата берип акырына чыга турган болдуң, - деп алкынып ордуна жата кетти.

- Андан көрө эки баланын сабагын карап койсоң боло, Шайыны болсо жугуштуу оорусу бардай ага жолотпойсуң, - деди Кемелбай.

- Күндүзү эле текшерип койгомун, алар жакшы окуп жатышат, сен алардын кандай экенин билбейсиң.

- Мейли уктай бер, - деп койду, анткени менен кызына жүрөгү ооруп жатты.

- Шайгүл, эмнеге кабагың бүркөө? - деди ага Амалбек эртеси сабакка баратканда, - Апаң келген тура ээ?

- Ким айтты?

- Апам кечээ күнү келгенин көрүптүр.

- Ооба, келген.

- Эми кетпейби?

- Жок.

- Мадыл дагы келдиби?

- Жок бүгүн алып келет.

- Сен эмнеге капасың?

- Жөн эле…

- Уруштубу?

- Жок.

- Ошону көргөндө жаман жиним келет, - Амалбек муштумун түйүп алды.

- Эмнеге? - Шайгүл эмелеги түнөргөн жүзүн жарк эттире ага карады.

- Ал келсе сенин көңүлүңдү чөгөрүп коет, жогу жакшы эле…

- Жо-ок, анын бары жакшы, үйбүлөбүз толук болот да.

- Баары бир, сени урушканы үчүн жек көрөм.

- Өз апам болгондо башка эле, мен ага таарынбайм деле.

- Эртең менин туулган күнүм, сен келесиңби?

- Апам жиберсе.

- Мен суранып келем ээ?

- Кимдер келет?

- Классташтарым, силердин класстан Бообек келет.

- Кыздар дагы барбы?

- Ооба да, баса сенин туулган күнүң качан, Шайгүл?

- Мен майда төрөлгөм.

- Чынбы?

- Ооба, - деп аңгыча мектепке кирип келе жатышып, экөөнү карап эки кыздын күлгөнүн көрүп унчукпай класска бөлүнүп кетишти.

- Шайгүл, акча чогулуп бүттү, түштөн кийин барабыз, - деди аны көрөөр замат Седеп.

- Мен баралбайм го?

- Эмнеге?

- Апам урушат.

- Келип калдыбы?

- Ооба.

- Оой жаман болуптур, ал сени эми окууга жибербей коеор…

- Окуудан калбайм.

- Чынбы?

- Атам айткан.

- Анда мейли, сенин атыңдан салам айтабыз.

- Ооба, келгенде өзүм айтам, - деп китеп-дептерин алып даяр болуп отуруп калды.

Кечинде даярдай албай калган сабагын окуп, даярдап кирди. Окуучулар ызы-чуу түшүп өздөрүнчө, Шайгүл аларга суктанып алат: "Апам тирүү болгондо мен деле ушулардай ой-санаасыз болбойт белем, эмнеге ал эрте өлүп калды экен, эми мени окуудан калтырса канттим, эжекеге калбайм деп убада берип койдум эле" деп дептерине үңүлүп отуруп ойлонуп жатты. Ошол убакта мугалим кирди, тапшырмаларды текшерип келип, Шайгүлдүн тапшырмасына беш коюп:

- Азамат, баарыңар Мусаевадай окубайсыңарбы, быйыл жалаң беш менен бүтсөң отличникке жетесиң, Шайгүл, - деди балдарга карап.

- Агай, менин тапшырмам так эле го?

- Сенде эки ката бар экен.

- Эмкиде мен дагы так чыгарып келем, Мусаевага жете албасам элеби? - деп Сагынбек деген бала атаандашып калды.

- Азаматтар, атаандашуу эң сонун, бири-бириңе атаандашып окусаңар билимиңер терең өсөт, жетишкендиктер көп болот, кызыгууңар артып баарыңар алдыңкы окуучулардан болосуңар, - деп мугалим сабагын өтүп жатты.

Сабак бүтөөрү менен Шайгүл бир аз отуруп бүгүнкү тапшырмасын аткарып кирди. Кирүү болгончо даярданып болуп эми чыгаарында Амалбек класстын эшигин ачты:

- Сен эмнеге кетпей отурасың?

- Сабакка даярдандым, сен кете элексиңби?

- Сени күтсөм жоксуң, анан кирип көрөйүн дегем.

- Аа-а, - деп экөө ээрчише сыртка чыгышты. Катар басып сүйлөшүп келе жатышкан, Оңолкан короонун жанында коңшусу менен сүйлөшүп турган эле, алар ылдамдай басып кирип кетишти.

- Өлүгүңдү көрөйүн селпейген, дегеле эмитен эркек жандуусун кара, мындайыбызда балдар менен бирге басмак кайда? - деп ага акшыя караганда Сонун:

- Койсоңчу Оңолкан, азыр заман башка, биздин убак таптакыр бөлөк болчу, анын үстүнө Амалбек экөө бир окуйт эмеспи, тырмактайынан ынак дегеле, экөө жетелешип алып ойносо Маржан менен Гүлүйпа кыйын сүйүнүп калаар эле, буйруса кудагый болобуз деп, - деди күлгөн болуп, - Байкуш Гүлүйпа тилегине жетпей өлүп кетпедиби?

- Ушуну эр алаарын кудай билет? - деп Оңолкан сүйүнкүрөбөй үйүнө кирип кетти.

Анын бул түрүн көргөн Сонун.

- Бечаранын шору көп тура, өз энеси кызынын караанына жалынып турбайт беле, мунун айтканын карачы, - деп алып, ал дагы үйүн карай басты.

Шайгүл кийимин алмаштырып жаткан, Кемелбай жок болчу. Туугандары той өткөрмөк болуп кеңешке чакырып кеткен.

- Эй каракчы, кенебей эркек бала менен жолдо келе жатканың эмнең ыя, бизди жаман атты кылгың барбы? - деп Оңолкан алкынып кирип келди, - Жашабай жатып эркек жандуусуң го өлүк тиригиңди көрөйүн селпейген, - Жетип бир муштады.

- Эмне болду, апа?

- Апа дегенден айлан, тиги Уйчубайдын баласы менен эмне келдиң, уялбайсыңбы ыя?

- Апа, мектептен чыкканда чогуу чыгабыз…

- Мектептин балакетин ал ий, дегеле окумушчулун мунун, эртеңден баштап окууга барбайсың, мен күң болуп келдим беле? Үйдүн тиричилигинен тажап кеттим, сен чойкоюп окумуш бол, мен жанымды жанга уруп жумуш жасайын.

- Эмнеге апа, окуудан калба деген зам директор эже.

- Ошо башка балдарды окута берсин, атаң эчтекеге жарабаса, сен мага жардам бересиң да?

- Сабактан кийин деле жардам берип жатам го?

- Тилиңе тибиртке чыккыр десе, - Оңолкан аны чачтан алды, - Мага тил кайрый турган болуп калдыңбы ыя?

- Апа-а!

- Өлүп кет, сени көргөндө итиркейим келет, мындан ары үйдөн чыкпайсың! - деп чачын кое берип жонго бир коюп, эшикке чыкмак болгондо алдынан кирип келе жаткан Кемелбай ага катуу айтты:

- Сен аны көргүң келбесе бар азыр, дагы кордой баштадыңбы, окутпай койчу сен эмес!

- Тим эле аңдып тургансың го, кызыңдын ээнбаштыгын билбейсиң, чак түштө жашабай жатып Амалбек менен келе жатат, тууп кетсе эмне кыласың ыя? - деп Оңолкан кайра ага алкына кетти.

- Басса басат да бирге окуса, коңшубуз экөө бармактайынан бирге чоңоюп келе жатат, ага эмеле ичиң бышып жатат?


Толук окуйм десеңер, алуу шарты биерде >>>



п»їjanyzak@mail.ru

+996777329784
Алган материалга шилтеме бериңРёР·!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
Ссылки на взятые статьи обязательны!
Яндекс.Метрика