»нтернет библиотека ∆анызак@басма
—амое дешевое издание книги за счет автора! 
¬атсап +996777329784 | емейл: janyzak@mail.ru

 нига “енгри писател€ ќрозобек ј…“џћЅ≈“а

“еңир

Ѕайыркы "кырк угус" же кыргыз элинин дүйнөнүн жаралышы жайындагы “эңири аңызы кийин эчендеген элдердин аңызына, кечээ эле пайда болгон далай диндердин (зороастр, христиан, будда, ислам ж. б. ) ыйык окуусуна айланып кетти. Ѕуга мындан алты-жети миң жыл мурда илгерки кырк угус элинен бөлүнүп кеткен сырдары€лык кеңгерликтер (шумерлер) эң ыңгайлуу шарт түздү. јлар өзүлөрү менен бирге тээ алыскы батыштагы эки дары€нын ортосуна (“игр, ≈фрат) жанагы "дүйнөнүн жаралышы" жөнүндөгү эң эзелки кыргыз аңызын ала кетти да, ошол аңыз кийин вавилондуктарга, арабдарга, еврейлерге, инди€лыктарга ж. б. жайылды. ј мезгил өтө, ал береги элдердин диний китептеринен орун алды.

Ѕиздин эң байыркы бабаларыбыз "дүйнө үч катмардан турат" деп ишенген. Ёң ∆огоркусу -  өк (јсман) же ∆арыкчылык, ќртоңкусу - ∆ер-суу же “иричилик, “өмөнкүсү - ∆ер асты же  араңгылык. Ѕүт дүйнөнү жаратуучу  өкө “эңири так ошол "эң жогорку" дүйнөгө тиешелүү болгон да, ал "тогуз катар асмандын үстүндө" турган.

“эңири аңызга караганда, " өкө “эңири адегенде "төбөсү ачык көк" менен "төшү түктүү жерди" жараткандан кийин алардын ортосунда "киши баласы" пайда болгон". ћына ушул эң байыркы түрк аңызы кийин бүтүндөй дүйнө элдеринин аңызына айланып кетти да, бардык диний китептердин "дүйнөнүн жаралышы жөнүндөгү" түшүнүктөрүнүн негизин түздү.

Ѕашка элдердин эзелки жылнаамаларында, анналдарында, санжыраларында: "байыркы түрктөр көп  удайга сыйынган" деген бир ооз гана кабар берилет да, алар кайсы " удайлар" экендиги эч жерде эскерилбейт. “ек гана, ошол "илгерки түрктөрдүн асманга эки колун созуп, "“эңиримЕ “эңирим деп атканы" гана айтылат. "јлар аттан түшөт да, баш кийимин алып, курун мойнуна салып, эки колун асманга созуп, ∆аратканга өзүнүн жоокердик тилинде сыйына баштайт".

Ёзелки кыргыздардын ишеними боюнча "көк асман" бу дүйнөнүн "калпагы" болгон да, а€кта "күндө күн", "айда ай" туулуп турган.  арысынан жашына чейин жоокер элде  үн “эңир айрыкча кадырлангандыктан бардык боз үйлөр "таңкы ырыскыга толсун" деп чыгышты каратылып тигилген да,  үн “эңир чыккан чыгыш жак "жогор жак" же "көкүрөк жак", а  үн баткан батыш тарап "а€к жак" же "төмөн жак" катары бааланган. ќшондуктан, “аласта (јлтайда) турган кара кыргыздар береги јла-“оону мекендеген кара кыргыздардан ар дайым жогору коюлуп келген. јлар "а€к алып ичээр" улук болгон.

“арыхый түрктөр жөнүндөгү башка элдердин маалыматтарында: "јсмандагы "жети жылдыз" өзгөчө кадырланган". Ѕул жердеги "жети жылдыз" дегени жети жылдыздан турган Үркөр топ жылдызы го! Ёски кыргыз аңыздарына караганда береги "жети жылдыз эжелүү-сиңдилүү жети кыз", а башкасында "агалуу-инилүү жети бир тууган". Ѕайыркы кыргыздар так ушул Үркөр топ жылдызын башка жылдыздардан ар дайым жогору коюп келген, не дегенде, алар ай эсептерин береги Үркөр топ жылдызына карап тактап, "тогоолдорду" чыгарган. Ёгин эгүү жана аны оруп-жыюу да алиги Үркөр топ жылдызынын абалына байланыштуу болгон. јйбанаттардын күүлөөсү жана теке менен кулжалардын чуркашы да дал ушул Үркөрдүн чыгышы менен батышына тыгыз байланышкан. јндыктан, жаралгандан мал менен өскөн эл Үркөрдү айрыкча кастарлаган. јга арналып эчен ыр менен аңыздар айтылган. јнын биринде:

- Үркөр, Үркөр топ жылдыз,

Үркүп кайда барасың?

- ∆оожелимге барамын!

- ∆оожелимде эмнең бар?

- јштык айдаар уулум бар,

∆ибек согоор кызым бар, -

деп кетет. Ѕайыркы кыргыздар башка жылдыздарга да арнап, ыр чыгарганы маалым, а Үркөргө арналган ыр менен аңыздар бир топ. ћына ушунун өзү береги топ жылдыздын эң эзелки жоокер элде айрыкча кадырланганын айгинелеп турса керек.

Ёкинчиден, эң илгерки кыргыздар мобу „ычкылуу жылдыз (ћеркурий),  ызыл „олпон (ћарс),  аракүч эже Ёшек кырган (ёпитер), —ары жылдыз (—атурн), —ары „олпон (¬енера) жана јй менен  үн береги ∆ерди айланып жүрөт деп ишенген. јл эң көөнө заманда јй менен  үн да жылдыздардын катарына кирген да, ушул жети жылдыз бир орунда турган ∆ерди айланып турат деп түшүнгөн. ∆анагы байыркы кыргыздар кадырлаган "жети жылдыз" так ушул жети жылдыз да болушу мүмкүн, анткени, ал доордо ”ран, Ќептун, ѕлутон планеталары али ачыла элек болучу. Ѕулардын кыргызча аттары болгон менен байыркы көчмөндөрдүн түшүнүгүндө алар аркы жалпы жылдыздарга тиешелүү элеЕ ћындан сырткары, алиги "жети жылдыз" тиги „оң ∆етиген менен  ичи ∆етиген да болушу ыктымал, анткени, „оң ∆етигендин абалына карап туруп, байыркы бабаларыбыз түнкү маалды аныктаган эмеспи.

∆ерди биздин эң байыркы бабалар оболу дүйнөнүн "төрт тарабы", "төрт бурчу" бар түздүк катары түшүнсө, алар, мезгилдин өтүшү менен гана же тээ  ан  ошой менен  ан ћанастын доорунда гана ∆ердин береги јй же  үн сы€ктуу "тоголок" ("жердин өзү дөңгөлөк, жеткен жан келээр жөрмөлөпЕ " же "түшүп кетти “ереңге (јмерикага ж. б. ) экенине көздөрү жеткен.

Ѕу жагынан алганда биздин бабалар дүйнөдөгү эң алгачкы материалисттер болгон. јлардын “эңири ой-санаттары, үлгү-акылдары нукура турмуштан кандай алынса, булардын ∆ер жөнүндөгү түшүнүгү да аалам чындыгынан так ошондой алынган. Ѕайыркы кыргыз билгелери: " үн тоголок, јй тоголок, ∆ылдыз тоголок болуп аткандан кийин ∆ер да тоголок" деген чечимге кэлген. Ќатыйжада, "ћанастан": "∆ердин өзү дөңгөлөкЕ " деген улуу саптар орун алган!

 өкө “эңири калган “эңирлердин эң башкы эгеси болгондуктан ага „оңбий (каракан) баш болуп, жылыга бешинчи айдын орто ченинде күркүрөп аккан дары€нын боюнда жылкыдан курмандык чалып, бүткүл элдик сыйынуу өтүп турган.  өкө “эңири жоокердик эге болгондуктан аны эл "шумдуктуудай алп, баатыр" же "тоодой дөө" түрүндө гана элестете алган. Ѕатыш (алатоолук) түрктөрдө  өкө “эңирге сыйынуу  ан “эңир тоосунун этегинде өткөндүктөн курмандыкка чалынган малдын каны ошол тоонун этегине агызылып, союлган малдын башы менен териси шырыкка сайылып коюлган.

 өкө “эңирдин калган “эңирлерден бар болгон айырмасы анын "баатырдык башталышы" (героическое начало) эле. јл бирден бир ∆аратуучу, киши баласын ар кандай жамандыктан коргоочу же өч алуучу, жер бетиндеги бардык тиричиликти жөнгө салуучу жана киши тагдырын аныктоочу эге болгон.  өз жеткен жердеги бардык тиричиликти жана бүт дүйнөнү жараткан ошол го! јл эми ”май эне - ургаачылык башталышты туюнтуп, ќчок ээси жана түшүмдүүлүктүн эгеси катары саналган.  өкө “эңири менен ”май эне, түпкү тегинде, жоокерлерди колдоочу эге болгондуктан бул экөө тең жоокер элдин ата-энеси катары кадырланган.

џйык жер-суу (идук йер-су) ќртоңку дүйнөгө тиешелүү болгон да, ал киши баласына тиричиликке керектүү нерсенин баарын берген жашоонун булагы катары бааланган. ∆ер-суу ырайымдуулук менен жазалоочу озуйпаны да, јта-∆урттун милдетин да аткарган. џйык тоого сыйынуу да ∆ер-сууга тиешелүү болгон. јндай џйык тоо  у уул (—ол кары элинде "ча€н" деген сөз "∆араткан" же "“эңир" деген мааниде колдонулган, жанагы географи€лык карталардагы "—а€н тоосу" деген ат, түпкү тегинде, "„а€н тагы" (“эңир “оо) го, тек гана, береги "ча€н" деген сөз орус тилине "са€н" болуп өтүп калган,  у уул тукумдары так ошол "“эңир тоого" („а€н тагына) сыйынган) жеринде,  ызыл уул мекенинде (јлтайдын батышындагы “эңир тоо, ал "өлкөнүн колдоочусу" катары саналган), јк уул жеринде („үйдөгү "џйык тоо" же "“эңир тоо") да бар эле. ∆ер тайуу, суу тайуу, тоо тайуу өңдүү ырым-жырымдардын баары тең —уу, “оо, ∆ер “эңирлерине арналып өткөрүлүп, сыйынуу же жалбаруу сөздөрүнүн баары тең эң башкы эге - "ќо,  өкө “эңири!" деген сөздөр менен башталган, демек, ошол ырым-жырымдардын эң башында  өкө “эңири турган.

ј "төмөнкү дүйнөнүн эгеси" - ∆ерлик кан (Ёрлик кан) эле. јл "∆ети катар жер астында туруп", өлгөндөрдүн үстүнөн бийлик кылган же "өлүүлөр дүйнөсүн" башкарган. Ѕул өтө ырайымсыз, кайрымсыз, абдан каарлуу кан болгон.  ишилерди "тез өлтүрүүнүн эгеси" - Ѕөрт (Ѕөрү ит) анын жандоочусу эле. "јла атчан жол эгеси" менен "кара атчан жол эгеси" ∆ерлик кандын элчилери болучу. ћындан сырткары, ∆ерлик канга жер астындагы жети эге да баш ийген. јлар ∆ерлик кандын бардык буйруктарын кыңк этпей аткарган. Ёгелер элеЕ ќо, кийин, байыркы кеңгерликтер —ыр боюнан Ёки дары€ ортосуна ооп кеткен соң "төмөнкү дүйнө" жөнүндөгү эң байыркы кыргыз аңызы тигилер аркылуу батыштагы башка элдерге тарап кеткен да, ал мурдагыдан да өркүндөтүлүп-өөрчүтүлүп, диний китептерден орун алган. јлардагы тиги дүйнөдөгү бейиш менен тозок, жан алуучу азирейил менен жебирейил ж. б. сы€ктуу түшүнүктөр мына ушундайча пайда болгон. “үйүндөй айтканда, кийинки диндердин баарынын башаты  өкө “эңирден келип чыккан, анын "“эңири аңыздарында", "“эңири жомокторунда", "“эңири ба€ндарында", "“эңири ой-санаттарында", "“эңири үлгү-накылдарында" жаткан.

Ёчендеген миң жылдыктар бою өзүнүн  өкө “эңирине сыйынып келген биздин жоокер эл кийинки диндерге кечээ гана туш болду. јлардын таасири да бизде анчейин, бул диндер элибизге али да сиңелек, баары үстүрт. "ћусулманбыз" дегенибиз менен мусулман болуп деле жарытпадык. "“эңир" деген сөздүн өзү биз үчүн " удай" же "јлла" дегенден алда канча кымбат турат. јндыктан, чоң жана кенже эпосторубуздагы каармандарга чейин, алардын башына иш түшкөндө ооздоруна пайгамбарлардын аттары кирбейт, алар, ир алды, " өкө “эңирге", "төбөсү ачык көккө", "төшү түктүү жерге", јй-жылдыздарга,  үнгө жалынат! јнт бергенде да "төбөсү ачык көк урсун!", "төшү түктүү жер урсун!" деп ант берет. јлиги пайгамбарлардын атынан эзели ант бербейт. ќшондуктан, өткөн эле кылымда кыргыз жерине келген орус тыңчысы „. ¬алиханов: " ара кыргыздардын јлласынын аты  өкө “эңир (небо Ѕог)" деп жазса, ћ. ¬еньюков: " ыргыздар башына иш түшкөндө бөлөк мусулмандар сы€ктуу "јллага" эмес,  өккө сыйынат" деп жазган эмеспи!

—анжыра-эпосубуздагы:

”шул сөзүң чын болсо,

јйтканыңды кылбасам,

“өбөсү ачык  өк урсун!

“өшү түктүү ∆ер урсун!

јтагы урсун “аластын!

јрбагы урсун ћанастын! -

деген саптар мунун ачык-айкын күбөсү эмеспи! Ѕайыркы кыргыздар ант бергенде илгерки јта-ћекени "“аластын (јлтайдын) атагына, ћанастын арбагына" койот! Ќе дегенде, ћанас (јсман) деген аттын өзү  өкө “эңирдин жердеги синоними эмеспи! Ѕиз аны ошондуктан "“эңири ћанас!" деп, баарынан ыйык тутабыз го!

Ёлибиздеги бардык ырыстуу нерселер  өкө “эңирге ыйгарылган! Ёл-журттун маңдайына бүткөн бүт жакшылык-жамандыгы ”луу “эңирдин кудуретине чегерилген. Ёлибизде ушу күнгө дейре сакталып калган: "“эңир берди!", "“эңир буюрду!", "“эңир жалгады!", "“эңирдин эрки!", "“эңирдин жазганы!" же "“эңир, колдой көр!", "“эңир, сактай көр!" же "“эңир урду!", "“эңир жазалады!" сы€ктуу толуп жаткан ыйык сөздөр мына ушунун айныксыз далили болсо керек! Ѕайыркы көчмөндөр уулдуу болсо да бул жакшылыкты ”луу “эңирге тогоп, баласынын атын "“эңирберди" койгон эмеспи!

ћенин баамымда,  өкө “эңири демейдеги дин эмес, андан да зор ƒүйнө! ћен аны бул жерде шарттуу түрдө гана дин деп олтурам. ј чындыгында ал дин деген ба€гы түшүнүккө сыйбай турган, анын чегинен эбак чыгып, кыргыздын бүтүндөй өмүрүнө айланып кеткен, андан да терең, андан да кең, андан да чексиз, андан да бийик дүйнө! јл биздин элде тээ эң байыркы доорлордо эле калыптанып, эзелки кыргыздардын күндөлүк тиричилигине, тилине, дилине, ой-кы€лына, каада-салтына, жашоо-шартына эбак сиңип кеткен. јнын асыл ой-санаттары адепки табигаттын өзүндөй кол тийгис, көккашка сууларындай мөпмөлтүр, јла-“оонун абасындай таптаза, Ѕай- өлү менен џсык- өлүндөй өтө терең,  ан “эңириндей абдан бийик улуу руханий ƒүйнө! јдам менен табигаттын бири-биринен ажырагыстыгы - бир бүтүндүгү жайындагы ыйык ой, ыйык дүйнөтааным. јл  ыргыз жашоо-тиричилиги менен жоокердик өмүрүнүн дал өзүнөн келип чыккан, турмуш сыноосунан эбак ийгиликтүү өткөн ”луу ќй, ”луу ƒүйнө!  ыргыз үчүн ал баары! Ѕүт баары!  өкө “эңири - Өмүр! ”лук Өмүр!  ыргыз Өмүрү!!!

ћен мындан ары " өкө “эңири дини" деп айтып атканда, окурмандар да аны шарттуу түрдө гана кабыл алып, азыркы айтылгандарды эстерине бе-ек тутуулары зарылЕ

 өкө “эңирдин алгачкы ой-санаттарынын, үлгү сөздөрүнүн, осу€т-насы€ттарынын пайда болуусу тээ эң байыркы энелик доордо башталып, андан соң аталык же тарых тили менен айтканда, патриархалдык-уруучулук доордо биротоло калыптанган. ј энелик доор дегенибиз жогорку палеолиттен өнүккөн неолитке чейинки тарыхтын өтө узак мезгилинин кучагына алган же адам коомунун тарыхындагы алгачкы адам тобунан (палеолит же алгачкы таш доору, мындан 2 млн. жыл мурда башталган) кийинки а€лдар үстөмдүк кылган алгачкы коомдук түзүлүш го! јл палеолиттин а€гы же мезолиттин (орто таш доору, мындан 15-20 миң жыл мурда) баш ченинен тартып өзүнүн гүлдөө дооруна жетип, неолит (жаңы таш доору, мындан 8 миң жыл мурда) мезгилине дейре уланган алгачкы коомдук түзүлүш эмеспи! ћындан соң энелик доордун ордуна аталык доор келет да, анын а€бай гүлдөгөн мезгили коло жана алгачкы темир дооруна дал келет. Ѕайыркы кырк угус эли энелик доордо ”май энеге гана сыйынса, аталык доордо  өкө “эңирге гана табынган же тактап айтканда, энелик доордо ”май эне баш болгон  өк (јба) “эңири,  үн “эңири, јй “эңири, ∆ол (∆ылдыз) “эңири, ∆ер “эңири, —уу “эңири, “оо “эңири,  ан (—огуш) “эңири деген тогуз “эңирге сыйынса, аталык доордо  өкө “эңири баш болгон ”май эне (ќчок “эңири - џйык эне же бүткүл жандуу жарандардын энеси),  үн “эңири, јй “эңири, ∆ол (∆ылдыз) “эңири, ∆ер “эңири, —уу “эңири, “оо “эңири,  ан (—огуш) “эңири аттуу тогуз “эңирге табынган экен! “ек гана, аталык доордо  өкө “эңири береги “эңирлердин эң башкысы катары урматталган жана ардакталган. јндыктан, эзелки кыргыздар асманда жайгашкан  өк,  үн, јй, ∆ылдыз “эңирлерди өтө ыйык тутуп,  өкө “эңири деп атаган го! Ёл да асманга кол созуп, сыйына баштаганда эң алгачкы табынуу сөзүн: "ќо  өкө “эңир!" деп баштаган эмеспи! ј  өкө “эңири (јсман “эңири) бүт дүйнөгө (космоско же ааламга) өмүр, тиричилик берген кудурет катары баалангандыктан байыркы кыргыздар  өктү (јсманды) - јта - Өмүр деп тааныган го!  алган “эңирлер ошол  өкө “эңирдин кудурети астында болгонун кантип жашырабыз?! Ѕайыркы көчмөндөр  өк (јба) “эңирине,  үн “эңирине ( үнгө), јй “эңирине (јйга), ∆ол “эңирине (∆ылдыздарга), ∆ер “эңирине (∆ерге), —уу “эңирине (—ууга), “оо “эңирине (“оого),  ан (—огуш) “эңирине сыйына баштаганда, ошол “эңирлердин айгаптасында, сөзсүз түрдө, баарынан улук  өкө “эңири турган. ќшондуктан, байыркы кыргыздар же тарых тили менен айтканда, эзелки тарыхый түрктөрдүн эң алгачкы сыйынуу сөзү: "ќо,  өкө “эңир!" болгон эмеспи! јйталык, жыл түшүмдүү болсо экен деп ∆ер тайыганда же жыл жаанчыл, суулуу болгой эле деп суу тайыганда эл табынуу сөзүн: "ќ,  өкө “эңир!" деп баштаган го!  антсе да,  өк “эңири,  үн “эңири, јй “эңири, ∆ылдыз “эңири деген “эңирлер алиги  өкө “эңирдин көктөгү синонимдери эле!  өкө “эңирге сыйынган эл жаңы чыгып келаткан  үндү тогуз жолу жүгүнүп тосуп алган да, ошо жүгүнгөн сайын "ќо,  өкө “эңири! Ѕүгүнкү  үндү байгер кыла көр! ћал-жанга тынчтык бере көр! ћолчулук менен токчулук бере көр!" деген өңдүү тогуз тилек айткан. ћында, бир эскерте кетчү нерсе,  үн “эңирине тогуздан да көп жүгүнүп, тогуздан да көп тилек айтса боло берген, бирок, байыркы кыргыз баласы  үнгө тогуздан кем жүгүнгөн эмес, ашса ашкан, эзели кемибеген. ћында, ар ким  өкө “эңирге өз кара башына гана тиешелүү тилек-мүдөөлөрүн да билдирүүгө акысы бар эле. ј јй “эңирине сыйынганда эл жаңыдан туулган айга да тогуз же үч жолу жүгүнүп, "ќо,  өкө “эңири! јйдан аман, жылдан эсен кыла көр! ћал-жанга тынчтык бере көр! ћолчулук менен токчулук жаадыра көр!" деген сы€ктуу тогуз тилек тилеген. Ёгерде эл  үнгө күн сайын таң менен тогуз жолу жүгүнүп, тогуз тилек айтып тосуп алып, а батып баратканында аны жүгүнүп узатса, јйга јй жаңырганда гана бир жолу табынган. јл эми ∆ыздыздарга эл чоң жолго чыгаарда гана сыйынса, алиги жол ийгиликтүү а€ктаган соң дагы бир жолу табынган, не дегенде, алар түнкүсүн жол багытын так ошол жылдыздарга карап аныктаган го! ћында да байыркы көчмөндөр өзүлөрү ыйык туткан жылдыздарга тогуз жолу жүгүнүп, тогуз тилегин билдирген. јлиги "јсман - јта-Өмүр" деген касиеттүү түшүнүк  өк “эңирден сырткары  үнгө, јйга, ∆ылдыздарга да тиешелүү болгон. јлар ∆ердеги бардык мал-жанга өмүр берчү кудурет катары таанылган.

јл эми "∆ер - Ёне - Өлүм" деген түшүнүк жердеги тиричиликке байланыштуу келип чыкканы шексиз. Ёл алиги ∆ер “эңирине табынып жер тайыганда, —уу “эңирине табынып суу тайыганда, “оо “эңирине табынып тоо тайыганда алар  өкө “эңирден өзүлөрүнүн тиричилигине байланыштуу: "ќо,  өкө “эңир, быйыл жылды жакшы кыла көр! ћол түшүм бере көр! ∆акшы түшүм үчүн жаан менен сууңду а€ба! ќ, ”луу “оо, аңчылыктын жолун ач, бизден кайберениңди катпа! Ёлди от менен отундан кемчил кыла көрбө!" деген өңдүү тилектерин билдирген. Ѕул - "∆ер-Ёне" деген түшүнүккө шайкеш келген, не дегенде, береги жарыкчылыкта жер бетиндеги бардык мал-жанды, ар түркүн айбанаттар менен аңдарды, ар кандай канаттуулар менен куштарды баккан ∆ер го! јндыктан, төшү түктүү жер бардык жандуунун энеси катары таанылган да, "∆ер - Ёне" деген түшүнүктүн келип чыгышын шарттаган. —өз жок, ∆ер “эңири, —уу “эңири, “оо “эңири,  ан “эңири алиги  өкө “эңирдин жердеги символдору болгон!

„оң ∆ортуулдун алдында  ан (—огуш) “эңири менен ∆ол (∆ылдыз) “эңирине сыйынган эл береги “эңирлерге жылкыдан курмандык чалып, кайра эле: "ќо,  өкө “эңир, туулдум - өлдүм, тутандым - өчтүм! ”шул үлкөн чапкында бизди ийгилик жылоолосун, өзүң колдой көр! ћобу узак да азап жолдо өзүң жар (жолдош) боло көр!" деп, асмандагы ыйык жылдыздарга тогуз жолу жүгүнүп, тогуз тилегин билдирген. ћында да, байыркы кыргыз жоокери жеке керт башына келгенде: "∆аздыкта өлгөн жаманат, согушта өлгөн салтанат! ћага алдыдагы урушта баатырдык өлүм бере көр!" деп тиленген. Ѕул ошо замандагы эзелки кыргыз жоокеринин ар биринин асыл тилеги, үмүтү, көздөгөн максаты эле. јр бир жоокер кандай гана урушта болбосун чексиз баатырдык кылгысы, баатырларча өлгүсү, эли-жерин даңкка бөлөгүсү келүүчү. ƒемек, ∆ер, —уу, “оо, „оку ( ан) алиги  өкө “эңирдин жердеги символдору болсо, улуу касиеттүү ”май Ёне береги  өкө “эңирдин жанагы  өк (јсман - јта - Өмүр) менен ∆ерди (∆ер- Ёне - Өлүм) туташтырып турган өзгөчө “эңири эле же  өктөгү төрт “эңир ( өк,  үн, јй, ∆ылдыз) менен ∆ердеги төрт “эңирди (∆ер, —уу, “оо, „оку) туташтырып турган өзгөчө “эңир болгон (4+1+4) же ”май Ёне тээтиги  өккө да, ∆ерге да тиешелүү эле. јндыктан, ал асманда да уча алган, жерде да жүрө алган! ј аты чуулуу —огуш “эңири тиги ”луу јсман менен ашташып жаткан ∆ер бетиндеги эң бийик чокуга жайгашкан да, учу асман тилген ошо „оку же јсмандын эмчегин ээмп турган алиги ыйык „оку  ан “эңири аталган! ∆анагы "∆ер - Ёне - Өлүм" деген байыркы кыргыздардын (нукура түрктөрдүн) асыл түшүнүгү да мына ушундан улам келип чыккан! "јсман - јта - Өмүр" берсе, ичээр суусу түгөнгөн кулунун "∆ер - Ёне - Өлүм" өз кучагына алган. јлиги илгерки кыргыздардын "туулдум - өлдүм, тутандым - өчтүм" деген бүтүмү, эч айныбай келип, так ушул "∆ер-Ёне - Өлүмгө" тыгыз байланышкан же бу жарыкчылыкка келген киши өз өмүрүн  өктөн же јсман - јта - Өмүрдөн алса, туулгандан көзү өткөнгө чейин ∆ер - Ёненин төшүндө тиричилик кылып, ичээр суусу бүткөндө төшү түктүү жердин кучагында калган. ќшентип, ал "жыгач (от) бешиктен" алиги "топурак бешикке" өткөн.

“ээ, аталык доор башталалекте, байыркы кыргыздар, азыр эле мен айткандай ”май Ёнеге сыйынган же ал заман, тарых тили менен айтканда, адамзат тарыхындагы эң алгачкы энелик коом эле. јл доордо эзелки кыргыздар табынуунун эң алгачкы сөзүн да: "ќ, “эңири ”май Ёне!" деп баштаган. ј “эңири ”май Ёне илгерки көчмөндөрдүн түшүнүгүндө  өктө турган џйык Ёге болгон. јл џйык эге жер балдарына ар дайым асмандан чүрөк болуп учуп келип-кетип турат деген ишеним бар эле. Ѕиздин элдеги ак кууну ыйык тутуу да ушул энелик доордон калган. »лгерки кыргыздар ошо улуу  өккө колун созуп: "ќ, “эңири ”май Ёне, бүгүнкү күндү бардар кыла көр! ћал-жанга тынчтык бере көр!" ж. б. деген тилектерин айткан. ј качан гана энелик доор алиги аталык доорго жол берген соң байыркы кыргыздар эми ”май Ёнеге да,  өкө “эңирге да бирдей сыйынып калган. “ек гана, мурда ”май Ёне бүтүндөй эл-журттун бирден бир энеси, ага өмүр менен тиричилик берүүчүсү же ∆араткандын өзү болсо, аталык доор келип, уруу башындагы эң башкы бийлик Ёнеден алиги јтага өткөн соң, ”май Ёне эми кишинин кы€лындагы өтө аруу, асыл а€лдын эң мыкты сапаттарын алып жүргөн ыйык кереметке айланган да, ал үй очогунун ээси, балдардын колдоочусу, киши тукумун сактоочу, ак чачып аны ар кандай жамандыктан коргоочу Ёне ( ќчок же џйык ќт) “эңири болуп калган. јта “эңири эми мурдагы “эңири ”май Ёненин бардык рухий жана духовный сапаттары менен касиеттерин алып жүргөн  өкө “эңирге айланган. Ёми, эзелки кыргыз баласы ”май Ёнеге сыйынганда кебин: "ќ, ”лук ”май Ёне!" деп баштаса,  өкө “эңирге табынганда сөзүн: "ќо, улук  өкө “эңир!" деп баштаган. ƒемек, "“эңири ”май Ёне" деген түшүнүктөн Ёне “эңири - ”май Ёне, јта “эңири -  өкө “эңир келип чыккан да, биринчиси кы€лдагы асыл эненин эң мыкты сапаттарын алып жүрсө, экинчиси кы€лдагы атанын эң ыйык касиеттерин алып жүргөн “эңирге айланган. Ѕала сыркоолоп калса энелер  өкө “эңирге эмес, ошо ”май энеге жалбарып сыйынган. ј эң ири табынуулар, эми, албетте,  өкө “эңирге арналган да, ошонун айгаптасында  өк “эңири баш болгон  үн “эңири, јй “эңири, ∆ылдыз “эңири, ∆ер “эңири, —уу “эңири, “оо “эңири,  ан “эңири турган!

Ѕайыркы түрктөр ”май Ёненин элесин "үч мүйүздүү баш кийимчен жана жеңсиз жамынма аппак көйнөкчөн" келбетинде тарткан жана элестеткен жери бар. ћындагы "үч мүйүзү" кара кыргыздардын са€сий-согуштук үч ири тобун же јк уул (ќтуз уул),  ызыл уул (»чкилик),  у уул жааттарын туюнтуп, тиги "үч мүйүз" алардын согуштук жактан а€бай толуп-ташып турган чагын айгинелеген. ”май эненин баш кийиминдеги "үч мүйүз" байыркы кыргыздардын согуштук символу да болучу, не дегенде, ”май эне менен  өкө “эңири ал заманда жоокерлерди коргоочу эгелер эле. ќ, кийин, береги ”май эненин баш кийиминдеги "үч мүйүздөн" улам "бугу эне" жайындагы ар түркүн ыйык аңыздар келип чыккан. Ѕугу байыркы тарыхый түрктөр (кара кыргыздар) тарабынан а€бай кадырлангандыктан, бул алардын бир уруусунун тотемине (бир уруусунун атына) да айланып кеткен эмеспи! јл эми бул таптакыр башка кеп го, өзүнчө сөз кылууга арзый турган өтө чоң такырып эмеспи!

“үйүндөй айтканда, биздин элдин эзелки түшүнүгүндө,  өкө “эңири башында турган ∆огорку (јсмандагы) дүйнө же ∆арыкчылык ( өк,  үн, јй, ∆ылдыз) менен ∆ерлик кан башында турган жер астындагы ∆ети Ёге же “өмөнкү дүйнө алиги ќрто дүйнөнүн же ∆ер бетиндеги “иричиликтин кызыкчылыгы үчүн кызмат кылган. ∆огорку дүйнө ∆ер бетин Ќур, ∆ылуулук, јба, ∆аан-чачын ж. б. менен камсыз кылса, “өмөнкү дүйнө сууга чаңкаган жерлерге булак оргуштатып, какырларга суу чыгарып, тоо-талааны көктөтүп турган. ∆огорку дүйнө менен “өмөнкү дүйнөдөн мына ушундай колдоо алган ќртоңку дүйнө өз жан-жаныбарлары менен ∆ер бетинде ”луу “иричилик кылган! ј төшү түктүү ∆ер бети ар түркүн жапайы айбанаттарга, аң-илбээсиндерге өтө бай болгон. ∆ер балдары береги жапайы айбандарды мал кылып, жер жыртып эгин эгип, аңчылык кылып, тирилик кылган.

”шул жерден а€бай баса белгилей кетүүчү нерсе, ∆оокерлер  өкө “эңирге ( өккө,  үнгө, јйга, ∆ылдызга,  анга) сыйынганда ал жерде ургаачылар менен бакшылар болгон эмес же берегидей табынууларга ургаачылар менен бакшылардын келишине тыюу салынган, анткени, береги табынуулар ∆оокердик ”луу табынуулар эле. ј€лдар менен бакшылар жалпы эл чогулган ∆ер “эңирине арналып жер тайыганда, —уу “эңирине арналып суу тайыганда, “оо “эңирине арналып тоо тайыганда гана катыша алган. јндай тайууларда майда жандыктар да союлуп, ∆ер, —уу, “оо-ташка кымыз, сүт, айран, боорсок менен мыкты эттер аталган. јл эми  өк,  үн, јй, ∆ылдыз,  ан “эңирлерге жылкыдан гана курмандык чалынган да, алар ∆оокердик “эңирлер катары абдан катуу урматталган. ∆ылкы баласы мал эсебине кирген менен ал баатырдын жан-жолдошу катары да саналат го, ал да кандайдыр бир деңгээлде ∆оокер го, тиги ∆оокердик “эңирлерге ошо жылкыдан гана курмандык чалынган. Ѕул улуу салт бизге тээ эң байыркы ата-бабалардан калган. Ѕереги ∆оокердик “эңирлерге майда жандыктан курмандык чалуу салтта жок нерсе болгон. јл эми ”май Ёнеге ири малдан да, майда жандыктардан да бирдей аталганЕ

Ѕиздин элде тогуз деген сан күнү бүгүнкүгө дейре ыйык бойдон калды го! јл да береги тогуз “эңирге тогуз жолу жүгүнүп, тогуз тилек айтуудан улам келип чыкты. Ёлибиздеги алиги төрт түлүктөн тогуздап калың же энчи берүү, айып тартуу же кун төлөө, салык салуу же союш берүү, түпкү тегинде келип, жанагы тогуз токоч “эңирге сыйынуудан улам пайда болду. јйталык, калыңга тогуз жылкы берилсе бирөө  өк “эңирге, экинчиси ”май Ёнеге, үчүнчүсү  үн “эңирге, төртүнчүсү јй “эңирге, бешинчиси ∆ылдыз “эңирге, алтынчысы ∆ер “эңирге, жетинчиси —уу “эңирге, сегизинчиси “оо “эңирге, тогузунчусу  ан “эңирге арналган да, мунун түбүндө жаш жубайларга "“елегейиңер тегиз болсун!" деген гана алкоо жаткан. ј эгер, айыпка жыгылып, тогуздап кун төлөсө анда ал тогуз малдын артында береги тогуз “эңирден кечирим суроо салты турган. ј эгер, элге төө баштаган тогуздан чыгым же салык салынса, мында да алдыда болчу ашта же кандайдыр бир чогулушта жанагы тогуз “эңирдин алдынан өтүү ырым-жырымы жаткан. Ёгер, киши кандайдыр бир кырсыктан аман калса да тогуз токоч жасап, жанагы тогуз “эңирге сыйынуу салты орун алган. Ѕала сыркоолоп айыкса да тогуз токоч атоо салты болгон. јйтор, тогуз токоч атоо ырымы-жырымы көчмөн элдин тиричилигинен абдан бекем орун алган. ћындан сырткары элибизде тогуз токоч жасоо ырасмиси баланын туулган күнүндө да жасалган да, ”май Ёнеге арналып, балага байланыштуу ага тогуз тилек айтып табынып, бата кылып, сыртта ойноп жүргөн балдарга таратылып берилген. Ёгерде, баласы токтобой жүрүп уулдуу болсо, аны ошол айылдагы ымыркайлуу келинге берип, анын эмчегин эмиздирип, кырк күндөн кийин гана барып, кайра "сатып алган". Ѕаасы тогуз буюмдан же тогуз малдан турган. ћында да, алиги тогуз “эңирдин алдынан өтүү дасми€сы жаткан.  ыз төрөлгөндө тогуз күнү той берүү салтынын ары жагында да жанагы тогуз “эңирге ыраазычылык билдирүү белгиси турган! “огуз деген сан каймана мааниде да, түз маанисинде да алиги тогуз “эңирди туюнткан.

ƒаңазалуу санжырачы “оголок ћолдо мындай бир өтө кундуу тарыхый маалыматты берет: "”гус кан (“эңири ћанас - ќ. ј. ), анын уулу  ыргызкан. јтактуу  ыргыз кан заманында бүтүндөй түрккө јдил кан (бул жерде V кылымда Ёдил-∆айык тараптагы батыш кыргыздарга кан болгон јдил баатыр же јдил кан (јтилла) жөнүндө сөз болуп атат - ќ. ј. ) болуп турган.  үндөрдүн биринде салтанаттуу тактысында олтуруп, көңүлүнө касиеттүү пикир түштү: "Ѕабам “үрктөн тартып өзүмө чейин сегиз атам кан болду, өзүм менен тогуз кан, бул тогуз канды куттуктап той беремин!" деп, калкын жыйып, чоң той берди. “ойго тамаша мөөрөйдү арбын койду. јр кандай мөөрөйгө тогуз малдан берди. ќшондон тартып, тогуздап мал берүү биздин түркүгө нуска болуп калды. Өзгөчө өзүбүздүн кыргызга (тарыхый түрктөргө - ќ. ј. ).  удалык, достук тууралуу бирөөгө мал берсе - тогуздап берет.  ыз берсе, тогуз күн тойлотуп берет.  ыргызда тогуздап иш жүргүзүү расми тээ эң байыркы замандан калган!" ( ыргыз санжырасы, Ѕ., 1994, 90 б. ). “огуз атка байге саюу, канга тогуздап тартуу менен баруу ("хан тартуусу тогуз" деген ой-санат бар го) жана илгерки катындар элечегин тогуз кабат кылып оронуу адетинде да тогуз “эңирди урматтоо салты жатат!

∆аңы ∆ылдык "чоң көжө" тогуз түрлүү дандан жасалат, мында да береги ашты тогуз “эңирге арноо дасми€сы туруп атат. Ѕайыркы кыргыздар тогуз “эңирдин урматына ырым кылып "тогус угус" же тогуз уруу (эски кытай санжыраларында "цзю-и", арап-перс жазмаларында "тогуз-гуз") бирикмелерин түзүүнү салт кылып алган.  өп жол тогошкон жерди да биздин эл "тогуз жолдун тоому" деп коет. јлар өзүлөрүнүн бир улуттук оюнун да "тогуз коргоол" деп атап алган! Ѕайкап отурсаң, берегилерде да тогуз “эңирди кадыр тутуу каадасы жатат же илгерки ата-бабаларыбыз сыйынган тогуз “эңирдин элеси туруп атат!

Ѕиздин элде тээ байыркы бабаларыбыз „оң „апкындарга аттанганда тогуздап туу көтөрүү салты болгон! јйталык, јк уул (ќтуз уул) жаатынын өзүнүн он эки көк (ак) асабасы,  ызыл уул (»чкилик) тарабынын он эки кызыл асабасы,  у уул (—ол) аскеринин он алты (он сегиз) жашыл асабасынан тышкары ошол үч ири согуштук топтун ар биринин эң алдында жүргөн дагы тогуздан көк (ак), кызыл, жашыл асабалар болгон! ќшол асабалардын ар биринин туу жыгачына, ал-күчкө толгондуктун белгиси катары, топоздун чачылуу тогуздан куйругу байланган! ћында да, байыркы ∆оокер  өчмөндөрдүн алиги тогуз “эңирине болгон абдан зор илтипаты жаткан!

јл эми "”гус кан" (ћанас) дастанында ал чоң жортуулдан кайтып келип ∆еңиш тоюн бергенде "тогуз жүз жылкы, тогуз миң кой сойду, тогузга арак, токсонуна кымыз толтуртту, булгаарыдан токсон тогуз абиз кылдырды" деп атат го, буердеги "тогуз" деген сандардын артында да алиги тогуз “эңирге өтө зор ыраазылык билдирүү расмиси жаткан!

Ѕайыркы  ара  ыргыздардын улуттук салтында „оңбий (кийин  аракан) эң башкы бийликке көтөрүлүп атканда кырк чоросу аны аппак кийизге салып, казганактап турган элди күн жүрүш багытында тогуз жолу айлантып өткөн. ќшо өз тушунан өткөн сайын уруу башчылары менен билгелер, аксакалдар менен баатырлар, кандар менен бийлер чоң бийликке көтөрүлүп аткан эгеге жүгүнүп, таазим этип турган. ћында да “огуз “эңирге жүгүнүү, таазим этүү салты жаткан.

ќшо илгерки заманда бий менен бий, кан менен кан, баатыр менен баатыр достошкондо же жакшылыкка арналган кандайдыр бир ысык ымала түзгөндө бири-бирине тогуз бүркүт же тогуз шумкар, тогуз куш же тогуз күлүк тартуулоо салты болгон. „ыңгыс кан јла-“оодогу түрктөрдүн эгеси џрыс кан менен достук ымала түзгөндө ал берегиге тогуз кыз менен тогуз шумкар тартуулаган жери бар. ћында да, „ыңгыс кан менен џрыс кандын достугу алиги “огуз “эңирдин атынан жүргөн.

”шу „ыңгыс кан өз күнөөлөрүн жууш үчүн  өкө “эңирге курмандык чалганда ал курун чечип, мойнуна салып, тебетейин алып, аны менен өзүнүн төшүн ургулап,

турган жерине тогуз жолу тизелеп, айланасына кымыз чачкан экен. ћындагы, тогуз жолу чөгөлөгөнү - жанагы “огуз “эңирден кечирим сураганы, айланасына кымыз чачканы - кымыздай агарайын дегени!

„ыңгыс кан да чапкынга чыкканда аппак асабасына топоздун тогуз куйругун байлаткан экен. ј бул түбү түптүү салт ага тээ эң байыркы кыргыздардан калган!

" упу€ санжырада": "„ыңгыс кан өз жакындарынын "тогуз тентектигин" кечирээри" жазылган. (1941. 205, 211, 219). Ѕул жерде „ыңгыс кан өз туугандарынын "тогуз тентектигин" “эңирдин атынан кечирээри каймана түрүндө болсо да туюндурулуп атат. јл заманда бакшыларга (камга) тил тийгизгендиги үчүн айыпкер "бир тогуз", же "беш тогуз", а кээде "тогуз тогуз" айыпка жыгылган учурлары бар. Ѕакшы пантеонундагы „олпон-“эңири менен Ѕука-нойондун "тогуз кызы" болгон да, алар тигилердин аңыздарына караганда "асман балдарына" турмушка чыккан. Ѕакшылардын чоң курмандыгына алар "тогуз да€рдык" менен барган да, јсман, ∆ер жана үй-жай эгелерине (духтарына) тогуз чуңкурчасы бар ыйык кашык менен кымыз чачкан. ћында да алиги тогуз “эңирдин астынан өтүү, аны сыйлоо салты жаткан.

Ѕайыркы кыргыздар, адам жүзүндөгү "тогуз мең" анын тагдырына оң таасир этет деп ишенген да, ушуга байланыштуу бир топ ырым-жырымдарды өтөгөн. јлар бирөөгө тартуу берсе да "тогуздап" берген. —алыкка төлөгөн бир ак төө менен сегиз ак (кызыл) атты алар "тогуз ак" деп атаган. јш менен тойлордо эки тараптан тогуздан балбан чыгып, тогуз айлантып күрөшүү салты да бар эле. Ёң ири аштарда балбан күрөшкө баш-а€гы миңден ашык балбан чыгып, утулганы мелдештен чыга берип, экинчи айлампага балбандардын теңи калып, андан үчүнчү айлампага да теңи калып, а тогузунчу айлампадан кийин маарага эки гана балбан чыгып, ошонун жеңгени " өкө дөө" (јсман ƒөө же ∆еңилбес ƒөө) атыккан! “огуз айлампалуу бул күрөштө да тогуз “эңирди ардактоо жөрөлгөсү турган!

Ёзелки кыргыздардын тогузунчу айдын тогузунчу күнүндө  өкө “эңирге, ∆ерге, ата-баба арбагына багыштап, тогуздап курмандык чалып, алар ошо күнү  өкө “эңирден мал-жандын жалпы эсенчилигин тилеген, андыктан, береги үч духка арналып "ак чачуу" (кымыз чачуу) ырым-жырымы өтөлгөн да, ага "тогуз жандык" (бир аппак ат менен сегиз аппак кой), түркүн түстүү жибек тасма байланган тогуз жебе, ак койдун жүнүнө оролгон тогуз машак керектелген. ƒасторконго тогуз түрлүү аш коюлган. ћында мал-жаныбыз артсын, жоокерчилигибиз күчөсүн, дыйканчылыгыбыз өссүн деген асыл тилек жаткан да, мунун акыр түбү да жанагы тогуз “эңирдин алдынан өтүү салтына барып такалган. Ѕиздин байыркы элде "тогуз канат боз үй" тигүү да салты болгон, анда да тогуз “эңирди сыйлоонун изи жаткан.

ћына ошол тогуз “эңирге сыйынган ашкан жоокер элди булардан чабылган башка журттар тээ эң көөнө доорлордо, "тогуз баштуу желмогузга же ажыдаарга" теңеген учурлары бар. »лгерки кытайлар так ошол "тогуз баштуу желмогуздан" сактануу үчүн өзүнчөле толгон-токой ырым-жырымдарды аткарган учурлары кездешет. јл бүгүнкү күнгө дейре сакталып калган.  ийин ал кытай элинин эски жомоктору менен аңыздарында гана калган. Ёзелки линг (тибет) элинде да "тогуздан аман калуу" ырым-жырымдары өтөлгөн. ќшентип, тогуз “эңирге сыйынган байыркы баатыр көчмөндөр бардык чыгыш элдеринде тээ эң эзелки замандарда "тогуз баштуу желмогуз менен ажыдаарга" салыштырылып, аңыз кылынган учурлары аз эмес. ќшол аңыздар кийин адам ишенбей турган мифке айланганЕ

 ара кыргызда "тогуз" деген гана эмес, "жети" деген сан да а€бай кадыр тутулган эмеспи!

Ёлибизде бала төрөлгөндөн жети күндөн кийин бешикке салуу (бешик той) өтөт го, мында да ошо той өтүп аткан жердеги эң кары да урматтуу байбиче баланы колуна алып, ”май энеге жети жолу жүгүнүп, ошо жүгүнгөн сайын: "ќо, касиеттүү ”май эне, жарык дүйнөгө келген береги кулунуңа узун өмүр, кең таалай бере көр" деген өңдүү ар түркүн жети тилек айтып, анан ымыркайды бешикке салган.

Ёгерде, чындыкты бетке айта турган болсок, бу дүйнөнү жана бардык жандууну  өкө “эңир жараткан! јнын экинчи аты ошон үчүн ∆араткан! јл береги дүйнө менен жан-жаныбарлардын үстүнөн болгон эгелигин өзүнүн жети “эңири аркылуу жүргүзүп келген. јлар -  өк (аба),  үн (от), јй, ∆ылдыз, ∆ер, —уу, “оо-таш (талаа)! Ѕиздин элдеги жети деген сандын дагы бир ыйыктыгы мына ушунда жатса керек! Ѕереги жети матери€сыз - жашоо жок! Ѕирөө кемисе - ал токтоосуз өлүм же кыйроо! Ѕу жерде же баланы бешикке салууда - аны ”луу Өмүргө узатууда так ушул жети кереметке - адамзатка Өмүр же ∆арыкчылык берчү жети “эңирге таазим этүү, жүгүнүү салты жаткан!

»лимде дүйнөдөгү жан-жаныбарлардын жөнөкөй клеткалуулардан келип чыгаары эбак далилденген го! ћында береги жети матери€нын ролун айттык не, айтпадык не! Ѕул жети матери€ тээ эң байыркы замандарда "∆етиата" - "∆ети жаратуучу" катары таанылса керек. јл кийин гана, арадан узак мезгилдин өтүшү менен кадимки "∆етиатага" (жети атаңды саначы!) айланып кеткен түрү бар. "∆етиата" мында да џйыкка айланган!

јл эми дүйнөдөн кайткан маркумга үч жана жети күндөн кийин "үчүлүк", "жетилик" берүү салты, эч айныбай келип,  араңгылыктын эгеси јйга жана ∆ерлик кан башында турган жер астындагы жети эгеге арналган. "Үчүлүк" киши дүйнөдөн кайткандан үч күндөн кийин өтүлүп, "үчүлүккө" курмандыкка чалынуучу малга бата кылгандар: "ќо, караңгылык эгеси - касиеттүү јй, пендең дүйнөдөн кайтып, ал түбөлүк караңгылыктан жай тапты. јнын бу жарыкчылыктагы кетирген күнөөлөрүн кече көр! ∆аткан жериң жайлуу, топурагың торко кыла көр!.. " деген өңдүү өтүнүч-тилектерин айтып, жалбарган да, "үчүлүккө" багышталган малды  араңгылык эгеси јйга арнап курмандыкка чалган да, анан, јйга багыштап үч жолу жүгүнгөн. ∆анагы жаңы јй жаңырганда ага тогуз же үч жолу жүгүнүп, таазим этүү салты да бизге мына ушундан калса керек. ј ыраматылыкка "жетилик" берүү алиги жер астындагы ∆ети Ёгенин алдынан өтүү деген болгон. “ээ байыркы замандарда "жетиликке" курмандыкка чалынуучу малга бата кылаарда журт эгеси алакан жайып: "ќо, жер астындагы ∆ети Ёге, дүйнөдөн кайткан пендеңдин бу жарыкчылыкта кетирген күнөөлөрүн кечире көр! јга тынч топурак буюра көр!.. " деген өңдүү өтүнүчтөрүн айтып, кийин тиги малды мобу ∆ети Ёгеге арнап, курмандыкка чалдырган.  урмандык малга бата кылгандардын баары тең өлгөн кишиге жер астында тынчтык тилеп, ∆ерлик кан башында турган ∆ети Ёгеге жалбаарып, берегидей өтүнүч-тилектерди айткан.

јл эми "кырк" деген сан да берегидей  өкө “эңири башында турган “огуз “эңирге арналчу "тогуз", жер астындагы ∆ерлик кандын ∆ети Ёгесине арналчу "жети" (жетилик) деген сандар сы€ктуу эле эң касиеттүү ыйык сан болгон. “игилерден бар болгон айырмасы - ал тигиндей “огуз “эңирге же ∆ети Ёгеге арналбастан, түздөн түз келип, кырк уруулуу кыргыздын кырк түп атасына (арбагына) арналган эң эзелки жышаан эле!

Ёми ошол "кырк" деген санга байланышкан элдик каада-салттарга, жөрөлгөлөргө аз да болсо токтоло кетели.

јлиги, ымыркайга кырк күн толгондо "ит көйнөгү" (төрөлгөндө кийгизилген көйнөгүн) чечип, кырк чүпөрөктөн курак кылып тигилген "кырк көйнөк кийгизүү тою" өтүп, кырк көөкөр нан бышырылып, сыртта ойноп жүргөн кырк балага таратылып атат го, ошол кырк май токочтун артында да кырк уруулуу кыргыздын түп аталарына табынуу салты жаткан. Ѕалага "ит көйнөгүн" чечип, "кырк көйнөк" кийгизген ошо кечте анын бешигинин тегерегинде кырк шам жагылган. ћындагы ар бир шам кыргыздын ар бир уруусун туюнтуп, ошол уруунун бар касиет-кудурети береги баланы колдоп турат деп кабыл алынган. ћында да, ошол жердеги эң кеменгер кары€  өкө “эңирден балага узун өмүр тилеп табынган. јл эми жоокер өлгөндөн кырк күндөн кийин ага арнап "кыркылык" өткөрүп, анын үйүндө жагылган кырк шам да, түпкү тегинде, алигидей эле кыргыздын кырк уруусун туюнтуп, ошол уруулардын бүткүл касиет-кудурети өлгөн жоокерди тиги дүйнөдө да колдоп турат деп туюндурулган. ќшол кырк шамдын кашында туруп,  өкө “эңирге жалынган ошол жердеги эң кары урматтуу кары€ да ∆араткандан "кайтыш болгон кишинин үйбүлөсүнө жакшылык тилеп": "ќо,  өкө “эңир, кулунуң жарык дүйнөдөн өтүп, ∆ер-Ёненин кучагына кирди, анын калган өмүрүн артындагы бала-бакырасына бере көр!" деген өңдүү өтүнүчүн айтып табынган, бата кылган. “өлгө салдырганда да кырк шам жагуу салты болгон.  ырк шам жагуу башка да тиричилик ырым-жырымдарында кеңири колдонулган.  ырк күндөп өтүлүп аткан кыздын тою (отуз күнү ойнотуу, кырк күнү кыңшылатуу) майрамдалып атканда да күйөө менен кыздын өргөөсүндө кырк шам жанып турган.  ыз төрөлгөндө элге "кырк жылкы" деп сүйүнчүлөшкөн, мында да ал төрөлгөн үйдө кырк шам жанган. јл эми бала төрөлгөндө (мисалы, Ёр “абылды,  урманбек ж. б. ) булардын жентек тою кырк күнгө созулуп, ошо кырк күнү-түнү бою алар төрөлгөн үйдө кырк шам балбылдаган. ј "жай таш" менен  үндү жайлаган жайчы кырк тал чыбык кыркып келип, анан мунун ар бирин дубалап туруп, сууга салган да, кийин чыгышка, батышка, түндүккө, түштүккө карап туруп, кырк жолудан дуба окуп, ушундан соң мүрзөдөн алып келген бир ууч топурагын кырк ирет дубалап, аны суу үстүнө чачкан да, а€гында ал өзү сууга кирип, кырк жолу дуба айткан. ћына ушунун баарында тең кырк уруулуу кыргыздын түп аталарына сыйынуу, алардан жардам суроо, колдоосун-жолдоосуна та€нуу сы€ктуу абдан ыйык илтипаттар жаткан! Ѕайыркы кытай даректерине караганда "жайчы жай ташын сууга салып, дуба окугандан көп өтпөй кар аралаш бороон согуп, душман аскери кырылып калган" (ёаньши).

јл эми  ан (—огуш) “эңирге сыйынуу элибизде өзгөчө кырдаалда өткөн. Ѕул, асыресе, биздин эрендер „оң „апкынга аттанаар алдында же ошо „апкындан ийгиликтүү кайтканда, же кайсы бир душман бизге кол салганда өткөрүлгөн. ћында, ар бир уруу  ан “эңирге арнап бирден жылкы курмандыкка чалганда, бардыгы кырк жылкы аталган. ќшондо, береги „апкынга  ан (согуш башы) шайланган баатыр алиги  ан “эңири „окусунун этегинде туруп, жоокер кийиминин бардык бүчүлүктөрүн чечип, мойнуна кемерин салынып, асманга эки колун созуп: "ќо,  өкө “эңир, кулундарыңдын аз айыбы, көп күнөөсү болсо кечире көр. Ѕашкы күнөө бизде эмес, жоодо. ∆оо өзү кол салды, биз ага каршы аттанган турабыз.  улундарың жоо канына забын болгон турат, аларды кечире көрЕ " ж. б. деп,  өкө “эңирден алдын ала кечирим сураган. Өз жоокерлерине кайрылып туруп: "Ёгер, арабызда чыккынчы болсо, курмандыкка чалынган так ушу жылкылардай мууздалып калсын!" деп јсманга бата кылган да, чуңкурдагы канга биринчи болуп колун малып, "эл-журтту душмдандардан жан а€бай коргоого, жоону аЄосуз талкалоого" ант берген. јнан бүтүндөй жоокерлер алиги  ан сы€ктуу эле жоокердик кийимдеринин бүчүлүктөрүн чечип, курларын моюндарына салып,  өкө “эңирге актык антын берип, "„ыккынчылык кылсак ушул курмандыкка чалынган малдардай мууздалып калалы" деп, колдорун канга малып, бата кылган. ќшол эле кечте же жылдыз чыккан маалда ∆ол (∆ылдыз) “эңирине арналып да кырк жылкы курмандыкка чалынып, ошо курмандык өткөн жерде ар бир уруунун атынан алоолонгон кырк от жагылган. ћына ошол мууздалган кырк жылкы менен кырк оттун кашында ар уруунун жоокери "јта-∆уртту баатырларча коргоого, майданда артка качпоого, чыккынчылык кылбоого" кайрадан ант берген да, курмандыктын этин жеп,  үндүн чыгышы менен  өкө “эңирине сыйынып, жоого каршы аттанып кеткен. ј „апкын ийгиликтүү а€ктаган соң жоодон кайткан жоокерлер ошол эле  ан “эңири чокусунун кашында  өкө “эңирге ыраазы болгондуктун белгиси катары жанагыдай эле кырк жылкыны курмандыкка чалып,  өкө “эңирге табынган.

Ѕиздин элдеги “эңирилик түбү түптүү салттардын баары тең курмандыксыз өткөн эмес,  өкө “эңирге жылыга үч жолу - ∆аңы ∆ылда (21-22-мартта), жайдын толугунда жана күзүндө (орум-жыйым а€ктаганда) ири малдан, көбүнчө ай ту€ктуу жылкыдан курмандык чалынган. ћунун баары тең согуш эгелери ”май Ёне менен  өкө “эңирге сыйынуу менен коштолгон. ћындан сырткары, оор же жут жылдарында, же ири согуштун алдында ата-бабалардын арбагына (Өлгөнгө, бул айрым орус жазмаларында ќнгонго деп туура эмес жазылып жүрөт. ћында "өлгөн" деген сөз "онгон" болуп калган) арналып да курмандык чалына келген. ћында да ата-бабалардын арбагына жалбаруу  өкө “эңир менен ”май Ёнеге сыйынуу менен коштолгон.

Ѕиздин элдин көпчүлүк салттары жанагы кырк уруулуу элдин атынан жүргөн. „оң жакшылык болгондо кырк күндөп той берүү, келин алганда кырк күндөп кыз оюн уюштуруу, кырк күндөп аш-той берүү ж. б. д. у. с. баары тең биздин кырк уруулуу салттан улам келип чыккан.

ƒагы айтабыз,  өкө “эңирилик - ∆оокердик ”луу ƒин болгон! јзыр эле биз айткандай, береги кайталангыс диндин башаты тээ эң байыркы энелик доордо башталып, аталык доордо калыптанган, же мындайча айтканда,  өкө “эңириликтин айтылуу ой-санаттары тээ эң алгачкы энелик же аңчылык доордо пайда болуп, өткөн жоокерчилик доордо калыптанган да, анын толукшуу мезгили, согуштук демократи€ өзүнүн эң жогорку деңгээлине жеткен атактуу  ан  ошой (б. з. ч. VII-VI к. ) менен  ан ћанастын (б. з. ч. III-II к. ) замандарында өзүнүн а€бай гүлдөө дооруна жеткен. ∆оокердик диндин ушунчалык толуп-ташыганын мындан бил - ∆еңиш артынан ∆еңиш келген! ј бул - береги кайталангыс жоокердик динди кыйшаюсуз аткарган байыркы көчмөндөрдүн да жоокери-рухтук жактан а€бай толуп-ташыган кези эле! “эңириликтин ар бир ой-санатты анын кулундары (јсман уулдары) тарабынан кыйшаюсуз аткарылган эң жылдыздуу чагы тура!

Ѕереги тогуз “эңирге жеке гана ќң карылар (јк уул,  ызыл уул) сыйынган эмес, ага тиги „оң јлтай (азыркы √орный јлтай) менен Ѕайкөл аралыгындагы —ол карылар ( у уул) да табынган. Ѕаары тең байыркы кыргыздар го! “или-дини орток го! ”шуга байланыштуу азыр өтө кундуу бир маалыматты келтире кетейин (ойду бузбас үчүн түп нускасында берилди): "ќсведомленные старики сообщают, что центром ¬селенной („а€н-чалбах) считалась земл€ („ир-чалбах). ѕод землей находилс€ подземный мир (“ам чир, чир алты), где жили подземные боги - "„ир алтында чити ирлик" (ѕодземные семь ирликов). Ќад землей, так сказать, распологалс€ верхный мир - небо (“игир), где обитали небесные боги: "„огархы турган тогыс ча€н" (¬севышние дев€ть творцов). » верхний и нижний миры жили интересами среднего мира - земли". (¬. я. Ѕутанаев. ѕредставлени€ о Ќебесных светилах в фольклоре хакасов. "”ченые записки ’ак Ќ»»яЋ»", вып. XX. јбакан. 1976, 231-б. ).

Ѕуердеги "чир алтында чити ирлик" дегени бизче "жердин жети кабат астындагы жети ∆ерлик (эски тилибизде …ерлик) эге" го, ошо жети ∆ерлик эгенин үстүнөн караган ∆ерлик кан деп аталат. Ѕайыркы тилибизде "…ерлик кан"! ј береги "чогархы турган тогыс ча€ны" жанатан бери мен сөз кылып аткан тогуз “эңир го!

—ол кары элинин тээ байыркы доорлордо көп “эңирге (тогуз “эңирге) сыйынып келгендиги берегилердин  өкөтөй баатыр жөнүндөгү аңызында да сакталып калган. јнда, "аңчылык учурунда береги баатыр өзүнүн  умайыгы (’убай-хус) менен үч маралды кууп келет. ј көлгө кептелген маралдар  умайыктан эч кайда качып кутулалбасына көздөрү жеткен соң андан жардам сурайт. ќшондо, буларга боору ооруган суу ээси алиги  умайык көл жээгине суу ичкени токтогондо аны көлдүн түбүнө соруп алат.  умайыгынын өлгөнүнө катуу кейиген  өкөтөй ачуусуна чыдабай бу жарыкчылыктагы бардык кудайларды (тогуз “эңирди - ќ. ј. ) каргайт. ќшондо, бул ээнбаштык жоругу үчүн  өкөтөй (алиги “эңирлер тарабынан) көктөгү  өкөтөй жылдызга (—ириуска) айландырылат". (ќшондо, 237-б. )

—уроо туулат: "Ѕереги жоокер көчмөндөрдүн кылымдардан кылымдарга созулган адамзаттын катаал сыноолорунан ийгиликтүү өтүп, бүгүнкү күнгө аман-эсен жетишинде не сыр бар? јл азыркы күнгө эптеп-септеп гана жеткен жок, антсе ал тарых майданында түп орду менен дайынсыз болуп кеткен эчендеген башка элдер сы€ктуу эбак жок болмок, ал бүгүнкү күнгө өз тарыхый тагдырында көп учурда бөтөн журттардын үстүнөн үстөмдүк кылып олтуруп жетти! ћында не деген керемет сыр бар?"

Ѕуга мен: " өкө “эңир! јлардын  өкө “эңир дини! - деп жооп бергим келет. - јл дин - кайталангыс ∆оокердик ƒин эле! Ѕул ыйык дин байыркы кыргыздарды өз эли-жерин чексиз сүйүүгө, душмандарды шумдуктуудай жек көрүүгө тарби€лаган. "—ен “эңирдин ( өктүн) уулусуң! —ен ошон үчүн башкалардан улуусуң! “эңирин тааныбагандар сага жүгүнүп, кызмат кылышы керек!" деген  өкө “эңир.  өчмөндөрдүн “эңири -  өк! "јсман - јта - Өмүр, ∆ер - Ёне - Өлүм" деген ошол. јсманга ( өкө “эңирге) жалынганда аны улам кайталай берүүдөн "ћанас" деген ыйык ат келип чыкканы эч жашыруун эмес. "“эңири ћанас" десе биз јсманды, а "“эңири јсман" десе улуу ћанасты түшүнөбүз. јсман менен ћанас бир гана маанини же ”луу “эңирди туюнткан ыйык аттар го! ќшондуктан, биз “эңир деген улуулукту көп учурларда ћанас деген атка жалгай "“эңири ћанас" деп айтабыз. Ѕул - "“эңири јсман" деген гана түшүнүк эмеспи!!!

ƒеги, “эңир деген ыйык сөз эмнени билдирген? јл, өзүңөр көрүп тургандай, эки унгудан же "тең", "ир" (эр) деген маанилерден турган да, "теңдиктин (адилеттиктин) эри же баатыры" же "теңдиктин эгеси" деген түшүнүктү туюнткан. јл эге байыркы кыргыздардын түшүнүгүндө  өктө турган. ќшондуктан, биз аны  өк “эңир же  өкө “эңир атаганбыз, ага сыйынган эл эки колун асманга созуп, алгачкы кебин "ќ,  өкө “эңир!" (ќ, “еңдиктин Ёгеси!) деп баштаган да, андан кийин ага өз ыкласын же өктөсүн билдирүүгө өткөн. Ёзелки элдин түшүнүгүндө алардын өтүнүчүн же арыз-арманын ушул ”луу “эңир гана угуп, эл ичинде ошол гана кара кылды как жарган адилеттик менен теңдикти (теңчиликти) орнотууга кудурети жете алмак. Өз башына күн түшкөндө ага журт башы менен баатырларынан тартып бүтүндөй эл сыйынган! јнын кудуреттүү күчүнө, теңчилигине, адилеттигине бүтүндөй эл ишенген! —ебеби, тээ эң байыркы энелик доордон тартып калыптана баштаган  өкө “эңирдин теңдешсиз ой-санаттары элди так ошого үйрөткөн. јл үлгү сөздөр турмуш-тиричилик жактан болсун, жоокердик же са€сат тармагынан болсун, айтор, бу жарыкчылыктын кайсы гана жагын албасын алар элдин кылымдардан кылымдарга созулган эң бай тажрыйбасынан келип чыккан эң адилет, баарына тең акылгөй нускалар эле. јнда байлык менен бийлик эч качан жогору коюлбаган, ал колунан келгендердин же күчтүүлөрдүн кызыкчылыгын эч качан көздөбөгөн, баарына бирдей адилет, чындыкты бетке айткан эң терең осу€ттар, ой-санаттар, үлгү сөздөр эле! јл ойлордун алдында кан да, баатыр да, бай да, кедей да бирдей даражада турган.  өкө “эңириликтин теңдешсиз улуулугу да ушунда эле.

”шул жерден өзгөчө белгилей кетүүчү нерсе - адегенде, тээ эң байыркы доорлордо кырк угус элинде (эзелки кыргыздарда) 99 пир (ыйык) болгон. ќшолордун ичинде  өкө “эңир (ал заманда ал “эңир јта деп аталган) - көктүн пири, ”май эне - а€лзат менен наристенин пири,  үн “эңир - күндүн пири, ∆ер “эңири - кара жердин пири, јй “эңири - айдын пири, ∆ылдыз “эңири - жылдыздын пири, “оо “эңири - тоонун пири, —уу “эңири - суунун пири,  ан “эңири - согуш пири эле! “ак ошол эң илгерки доордун өзүндө, эл аң-сезиминин өсүшүнүн натыйжасында, ”луу “аби€ттын нускоосу жана ылгоосу астында береги тогуз “эңир кырк угус элинин күнүмдүк өмүрүндө, тиричилигинде айрыкча мааниге ээ болуп, эл-журт тагдырында өзгөчө роль ойноп, ушундан улам, байыркы көчмөндөр алиги тогуз “эңирди баарынан ыйык, бийик тутуп, ошолорго сыйынып кеткен. Ѕереги тогуз “эңирге табынуу салты жанагы энелик доордун өзүндө а€бай каркын алып, кырк угус элинин аң-сезиминен, жан-дүйнөсүнөн, көчмөн турмушунан биротоло орун-очок алып, аталык доордун келиши менен ал жөрөлгөлөр биротоло калыптанып бүткөн. ќшентип, мобул тогуз “эңир жалпы журт жапырт сыйынган эң ”луу “эңирлерге айланса, калган пирлер тигилердин жандоочтору бойдон калган. јзыр эле айтканымдай ошо энелик доордо ”май эне эң башкы “эңир болсо, аталык доордо  өкө “эңир эң башкы асман эгесине айланган. Ѕулар ыйыктын ыйыгы, касиеттин касиети, кудуреттин кудурети эле!

Өз кезегинде калың журт калган пирлерге да чоң урмат менен караган. џлайыгы келгенде тигил же бул пирге арнап курмандык чалынып, садага чабылган. јйталык, жаз жаанчыл болуп, чөп мыкты чыксын үчүн жаандын пири - „агыл канга, кой туут жакшы өтсүн деген ниет менен койдун пири - „олпон-јтага, эчкилер эгизден төлдөсүн деп эчкинин пири - „ычаң јтага, төөлөрдүн аман-эсен туушун тилеп төөнүн пири - ќйсул јтага, бээлер тулпар болчу кулун туусун деп жылкынын пири -  амбар јтага, ”йлар аман музоолоп, ууздуу болсун үчүн уйдун пири - Үзөңгү Ѕабага, тээ ак кар, көк музда жүргөн топоздор да аман-эсен мамалактасын деп, топоздун пири - јк мүйүзгө, короо менен жайыттан ит-кушка мал алдырбасын деп иттин пири -  умайыкка арнап майда жандыктардан аксарыбашыл чабылган. јйтор, калган пирлерге да өз учурунда ылайыгына жараша садага чабылып же майда жандыктардан курмандык чалына келген.

»лгерки тайып (грек) тарыхына јнахарсис деген ат менен түшкөн тээ б. з. ч. VII-VI кылымдардагы крымдык канзаада  ыдыр аке кийин көчмөндөр арасында адамды колдоочу, бак-таалай бере турган жакшылыктын, жолдун пирине айланса, ошол эле кезде эзелки тайып тарыхына “оксарис (“абып) деген ат менен түшкөн ”лукман аке да табыпчылыктын пирине, ушул эле учурда илгерки тайып санжыраларына јбарис деген ат менен түшкөн алтайлык јсанкайгы - боорукерликтин пирине айланган. ј ”луу ћанас пирим деп сыйынган кан  ошой (б. з. ч. VII-VI к. ) кийин атактуу көчмөндөрдө балбандык менен баатырдыктын пирине айланса, даңазалуу “өштүктүн атасы Ёламан кийин журттун пирине айланып кеткен! ќшол эле кезде өмүр сүргөн —ол кары кыргыздарынын акылманы  алкаман жалпы элдин пирине айланган! ј ичкилик кыргыздарынан чыккан атактуу малчы ћалабай - малдын пири болуп калган.  ыргыз элинин пири -  ыргыз јта менен адамзат пири - јдам јта да көчмөндөрдүн өмүрүндө өзгөчө орунда турган. ∆ылдын белгилүү бир мезгилинде буларга арналып, ай ту€ктуу жылкыдан гана курмандык чалынган.

Ёски кыргыз аңызына караганда, акылдын пири - —екелек сары кыз (јсан шайыр), бакшылыктын пири - јктайлак, күүнүн пири -  амбаркан, дыйканчылыктын пири - Ѕаба ƒыйкан (Ѕоз кептер), жоокерчиликтин пири -  ырк чоро ( ырк чилтен), оттун, сүйүшкөндөрдүн пири - ќчок Ёне (ќт эне), акылмандыктын пири - Ѕакай же џйык Ѕаба, тоонун пири - Өтө кан (“астар јта), жамгырдын пири -  үлдүр јта („агыл кан), усталардын пири - ƒөөтү јта, суунун пири - —уу бай (—улайман), жылдыздын пири - Үркөр јта, шамалдын пири - ∆ел  айып, дарактын пири - Ѕай “ерек („ынар), сууктун пири - ј€з јта, жамандыктын же кара ниеттиктин пири - ∆ез “ырмак (∆елмогуз, «ы€ндаш), чилденин пири -  ырдач, кийиктин пири - јк байбиче ( айберен), бакыттын пири - ƒөөлөт  уш, жигиттин пири - Ўаамерден, жыландын пири - Ўаймерден, чычкандын пири - „ие јта, чүкө оюнунун пири -  акчеке, алгыр куштардын пири - јлп  ара куш (Ѕуудайык, „егир ба€н), эмчиликтин пири -  оросон јта, күлүктүн пири - “улпар (ƒулдул, ∆елма€н), намыстын пири - јк Ѕугу, казан-а€к пири - Ѕүбү Ѕатма, курттун пири -  ара „а€н, чегирткенин пири - „ерте Ѕа€н, кумурсканын пири -  умпа Ѕа€н, суурдун пири - —олтон ћерген, жолдун пири - ∆оламан, оюндун пири - ќрдо  ыз, аңчылыктын пири -  уланчы жана башка болуп кетет. Ѕереги пирлер да көчмөндөр тарабынан абдан кадырланган, аларга да кези келгенде курмандык чалынып, аксарыбашылдан садага чабылган. »ри мал эмес, курт-кумурскалардын да убалынан корккон байыркы көчмөндөр курт-кумурскалардын пиринен тартып асмандап учкан канаттуулардын пирине дейре ыйык туткан. “аби€ттын оор мүшкүлү келгенде аларды а€ган, буга атактуу јсан  айгынын " антти экен?" деген ыры күбө!

ћына ушу эң байыркы кырк угус элинин береги тогуз “эңири менен калган пирлеринин дүйнөлүк мадани€тка кошкон орошон салымын айттык не, айтпадык не?! ƒал ошол "скифтердин" (жаа аткычтардын) “эңирлери менен ѕирлеринен илгерки тайып элинин бүтүндөй ќлимп кудайлары келип чыгат эмеспи! ј бул "кудайлар" эзелки тайып эли-жерине байыркы кырымдык кыргыздар аркылуу тараган го! ќшолордон жуккан го! ”шу илгерки эки элдин ортосундагы ар кандай алакалар, байланыштар, акыры, биротоло тайыпташып кеткен илгерки кыргыз кулундары аркылуу эзелки тайып элинен орун-очок алып калган эмеспи! Ёски тайып аңызындагы јхилл (јкыл), түбү келип, кырымдык кыргыздардан келип чыккан го! ј ушу јхиллди атактуу јлександр ћакедонский өзүнүн түп атасы катары ардактап жүрүп көзү өткөн эмеспи!

ќоба, береги ќлимп кудайларынын түп башаты өзүбүздүн алиги “эңирлер менен ѕирлерде жатат! Ѕайыркы тайыптардын эң башкы кудайынын аты «евс өзүбүздүн "”гус" деген гана эгебиздин атынан пайда болгонун кантип жашырабыз?! «евс да биздин эл өңдөнүп олимп тоосунда турат! ј ќлимп тоосу тээ эң байыркы замандарда тайыптарда чыгыштагы адам жете албаган эң алыскы тоолордун бирин билдирген! јл, кийин гана, тайып элинин дүйнөгө болгон көз карашынын өзгөрүшү менен гана √реци€ жерине көчүрүлгөн. ќшентсе да, ќлимп тоосунун тээ эң илгерки доорлордо √реци€нын кайсы жеринде болгондугу азыр да талаш.  ачан гана, түндүк √реци€дагы бир тоонун атын символдуу түрдө ќлимп койгуча береги талаш-тартыш маселе эч качан токтобой келгенЕ

ќлимп кудайларынын келип чыгышы өзгөчө изилдөөнү талап кылгандыктан, азыр, сөзүмө нокот койо турам. ј келечекте, мүмкүндүк болгондо, бул такырыпка сөзсүз кайрылам го деп ойлоймЕ

ћына ошол ”лук  өкө “эңир өз кулундарын кара кылды как жарган чынчылдыкка, ак көңүлдүккө, арамдыкка барбоого, ыймандуулукка, сабырдуулукка, намыскөйлүккө, көктүккө, абийирдүүлүккө, кайраттуулукка, адилеттүүлүккө, багынбастыкка, у€ттуулукка, чыккынчылыкты жек көрүүгө, теңчиликке, өз тобундагыларга ар дайым жакшылык кылууга, жамандыктан сырт болууга, ырыс чайкап кесир кылбоого, бирөөнүн убал-сообунан коркууга, арбакты сыйлоого, кыскасы, бу жарыкчылыктагы кырк угус (кыргыз) жоокерине тиешелүү эң мыкты сапаттарга тарби€лаган.  алп айткан кишинин башы алынган. ќшондуктан, өз “эңирин сыйлаган көчмөндөр башына балта көтөрүп турса да чынчылдыктан тайган эмес. јлар өлүп баратып да чындыкты айткан. ј өткөн жоокерчилик заманда мындан башкача болушу мүмкүн эмес эле. ”луу ћанас б. з. ч. 200-жылы кырк эки түмөн кол менен барып каңгуну (байыркы кытайды), андан соң, б. з. ч. 177-176-жылдарда бүтүндөй батыштагы 26 мамлекетти чаап алгандан кийин артында "∆оону сайса эл сайды, аты калды ћанаска" деген аңыз калган. јл бара-бара эл ичинде үлгү сөз болуп айтылып кеткен. ј ”луу ћанас ал кезде тирүү эле! Ѕереги аңызга айланган улуу чындыктын замандашы эле! ќоба, жоону сайган эл болучу! ќшол баатыр элдин эгеси акылгөй ћанас эле! јтактуу "ћанас" дастанынын эң негизги бөлүктөрү да ”луу ћанастын тирүү чагында ыр болуп айтылган, кара сөз түрүндө жомоктолгон! јны да айткан эл эле!

 өкө “эңир көчмөндөрдү "бири миңге татыган" чексиз баатырдыкка тарби€лаган. Ёски кытай санжыраларында "’унндар өз балдарын тамтуң баскандан тартып жаа атууга үйрөткөн". ќшо заманда балдар үчүн атайын кичинекей жаалар жасалган. "јл жаалар менен балдар адегенде майда канаттууларды, жан-жаныбарларды аткан. ј чоңое келе ири айбанаттарга аңчылык кылган. ј атка мингенден тарта алар ири аскерлерге кошулган". ("Ўиңзи")

√унндар балдарын бармактайынан жоокердикке тарби€лаары батыш санжыраларынын өзүндө да кең-кесири айтылат! "јлтын жерден, баатыр элден" деген санат бизге так ошол даңктуу доорлордон калган.

 өкө “эңир көчмөндөрдү атты сыйлоого, кадырлоого үйрөткөн! Ѕиздин көкжалдарды батышы ∆ет- айтка (‘ранци€га), түштүк-батышы  өпөгө (байыркы мисир падышасы  опанын атынан азыркы ≈гипет б. з. ч. II миңинчи жылдыкта ушундайча аталган), түштүгү џндыкара (»нди€) менен кызылбаштарга (ѕерси€га), түштүк-чыгышы индокытай элдерине, чыгышы —ары-ƒеңизге чейин жеткирген мына ушул ыйык ат го! "јт кишинин канаты" деген аңыз да бизге дал ошол эң байыркы замандан жетсе керек!

”луу “эңирдин нускалары бизде тээ илгертеден оозеки өмүр сүрүп, атадан балага, ооздон оозго өтүп келген. Ѕул да эзелки кытай менен батыш санжыраларында баса белгиленип олтурат. јнын эң кундуу делген санаттары да бир гана сөздөн (сүйлөмдөн) турган. Ќакылдардын мазмуну жоокер көчмөндөрдүн көз карашына, тиричилигине ылайыкталып ушунчалык так, ачык-айкын, кыска болгон. " акайганга какайгын, төбөң көккө жеткенче; эңкейгенге эңкейгин, чекең жерге тийгенче" дейт “эңирилик. ћунун эмнеси түшүнүксүз? јнын түпкү тегинде "доско достой, душманга душмандай мамиле кыл!" деген гана терең ой жатат. ∆е, эски кытай санжыраларына ”луу “үрк заманында чийилип калган "жоодон өлгөн салтанат, үйдөн өлгөн жаманат" дегендин неси бүдөмүк? Ѕаары так, даана го! "Ѕайлык байлык эмес, бирдик байлык! - деп үйрөткөн көкө “эңир. -  үч бирдикте!"

ћына ушу ”луу “эңирдин алигидей эң маанилүү, мазмундуу, салмактуу, кыска, так нускаларынан келип, кийинки «ороастрдын, "Ѕибли€" менен " урандын", "Ѕудда" менен ар кандай диний агымдардын көпчүлүк эрежелери жазылган. Ёгерде,  өкө “эңирдин акылман ой-санаттары оозеки өмүр сүрсө, алиги диндерди түзгөндөр тиги “эңирилик нускаларды эң негизги өзөк кылып алуу менен ага өз көз караштарын кошумчалап, кеңейтип, майдалап жазып олтуруп, отурукташкан элдердин ишенимине ылайыктап-баптап, аны бир нече бетке жеткирген. ј бул - отурукташкан элдин тиги көчмөндөрдөн эң чоң айырмачылыгы эле, анткени, жоокер көчмөндөргө берегидей чубалган сөздөрдүн кереги жок болучу. јнткени, жоо жакадан алып, чабагандап турган заманда алардын мындай чубалган кептерди айтып олтурууга чолоосу да жок эле. јлардын “эңирилик нускалары камчынын сабындай кыска, так, ачык-айкын, эң түшүнүктүү, жетимдүү болгон! " өп сөз көмүр, аз сөз алтын" дейт го көчмөндөр. ќшентип, алиги кийинки диндердин баарынын башаты ”луу “эңирдин кайталангыс ой-санаттарында жатат. —ебеби, дүйнөдөгү бардык диндер өзүнөн мурдагы диний нускалардан кең-кесири пайдаланып келген, алардан таасирленген, көчүргөн. Ѕу жагдайдан алганда  өкө “эңир дүйнөдөгү азыркы бардык диндердин бабасы! ј ”луу “эңирдин эң алгачкы ой-санаттарынын негизги бөлүгүнүн калыптануу кезеңи элибиздин тарыхындагы эң алгачкы ”гус канга же мындан 8000 жыл мурдагы заманга барып такалатЕ ј бул заман эң байыркы кырк угус элинин энелик доордон аталык доорго өтүү мезгили же алардын береги адамзат тагдырында эң алгач ирет өз кандыгын түзгөн кези эле!

ћына ошол ”луу “эңир да бизде изсиз-түпсүз дайынсыз жок болуп кетпеди. јнын ташка тамга баскандай миңдеген ой-санаттары, осу€ттары, үлгү сөздөрү, асыл ой-максаттары элибизде эсепсиз макал-ылакап, аңыз сөз түрүндө сакталып калды. јзыр бизде адилеттик же баатырдык тууралуу миңдей ой-санат - аңыз сөз бар! јт жөнүндө да андан кем эмес! јта менен бала, эне менен кыз, агайын менен жат, абышка менен кемпир, ага менен жеңе, эже менен сиңди, абысын менен күң, адам менен акмак, айбанат менен канаттуулар, жакшылык менен жамандык, достук менен кастык, тулпар менен чобур, уй менен жылкы, ажал менен азап, аз менен көп, кайгы менен кубаныч, айла менен акыл, айрылган менен кошулган, айыптуу менен айыпсыз, чын менен жалган, ушак менен жалаа, ак менен кара, ак көңүл менен кашкөй, алтын менен күмүш, акыл менен ырыс, акылдуу менен аңкоо, күлкү менен ый, аким менен жетим, жакшы менен жаман, аргымак менен азамат, арпа менен буудай, дөөлөт менен өнөр, күлкүчү менен уйкучу, ат менен эр, ага менен ини, каргыш менен бата, ат менен журт, ач менен ток, аш менен каада, азат менен тозот, бай менен кедей, байлык менен бирдик, бардар менен жокчулук, баатыр менен кул, намыс менен теңдик, эмгек менен жер, бала менен катын, бар менен жок, күн менен түн, бастырган менен чапкан, ырыс менен уруш, баш менен мал, бекер менен безер, берген менен эккен, күчтүү менен чабал, март менен сараң, береке менен казына, билим менен өнөр, бирдик менен тирдик, таш менен сөз, бөрү менен жоо, нан менен жан, өмүр менен өлүм, ачкалык менен токчулук, кушчулук менен аңчылык, иш менен кеп, куда-сөөк менен туугандык, уста менен шакирт, ууру менен каракчы, чындык менен бакыт, ый менен ыр, жуучу менен доочу, оору менен соо, дөөлөт менен мээнет, бал менен жан ж. б. тууралуу айтылып калган түмөндөгөн ой-санаттар, осу€ттар, үлгү сөздөр, кымбат накылдар, түбү келип, бизге ”луу “эңириликтен калган. јнткени алар, тээ байыркы замандарда өзүбүз сыйынган  өкө “эңирдин эң ыйык, кеменгер ойлору эле! »лгерки кыргыздар так ошол  өкө “эңирдин ондогон кылымдардын катаал сыноолорунан ташыркабай өткөн асыл ой-санаттарын, осу€ттарын, үлгү кептерин, асыл накылдарын ыйык тутуп, өмүр сүргөн. ј ”луу “эңирдин кайталангыс ой-санаттары да өткөн жоокердик турмуштун бай тажрыйбаларынан улам келип чыгып, көчмөндөрдүн турмушунда эң маанилүү роль ойногон. "јт, аттан кийин жат", "Ёл сагынбас эр болбос, жер сагынбас ат болбос", "јт башы менен эр башы, кайда калбайт бир башы", "јт а€гынан, эр тамагынан бузулат", "јт мүдүрүлбөй жер тааныбайт, эр мүдүрүлбөй эл тааныбайт", "јтты аркан байлайт, эрди ант байлайт", "јтың барда жер тааны, атаң барда эл тааны".  арачы, кайсынысында болсо да, ат менен эр чогуу аталат! ј бул  өкө “эңирдин элге коргон болуп берген эр менен анын атына болгон зор илтипаты эле! ∆оокердик дин кайда болсо да баатыр менен анын минген атын баарынан жогору койот! јны үнүнүн жетишинче даңктайт! "Ѕаатырдын баш ийгени - өлгөнү", "Ѕаатыр туулса - эл ырысы, жамгыр жааса - жер ырысы", "Ѕаатырдын өмүрү кыска, даңкы узун", "Ѕаатыр намыс үчүн туулат, намыс үчүн өлөт", "Ёр ачкадан өлбөйт, ардан өлөт", "Ёр болсоң көк бол, айткан сөзгө бек бол", "Ёрдик билекте эмес, жүрөктө", "Ёр жигит үйдө туулат, жоодо өлөт", "Ёр жигит эл четинде, жоо бетинде", "Ёр намыстын кулу", "Ёр өлсө да аны төрөгөн эл өлбөйт", "Ёлге эр кымбат, эрге эл менен жер кымбат", "Ѕаатырдык - эрдин көркү, эр - элдин көркү", "Ёрегиштен эр өлөт" дейт ”луу “эңир! Ѕереги ар бир ой-санаттын салмагы тоодой го! "јтаң өлсө өлсүн, а атаңды көргөн өлбөсүн" же "јта баласы болбосоң болбо, эл баласы бол" деген накылдарда не деген гана улуулук жатат?! "”улуң өссө ”румга, кызың өссө  ырымга" деген нускада не деген гана чалкыган улуу тарых жатат! ћында, баатыр уулу ”румга, жоокер кызы  ырымга жеткен өткөндөгү улуу доорлор жайында сөз болуп аткан жокпу?! ј " айда барсаң ћамайдын көрү" деген аңыз тээ ћамай заманынан сыр чертип атканын кантип жашырабыз?!

Ѕайыркы кыргыз баласы ”луу “эңирдин эчендеген заман сыноолорунан ийгиликтүү өткөн ушундай ыйык нускаларынын керемет таасиринде тарби€ланган. џрыскысы кымыз менен эт, кийими мал териси болгон ал баарынан өз элин, анын бейпилдигин, токчулугун, бардарлыгын жогору койгон ”луу ∆оокер эле! " ымыз - кишинин каны, эт - жаны" деп билген ал өз журтунун бузулгус сепили болгон!  ерек болсо, өз элинин кызыкчылыгы үчүн өлүмдөн да кайра тартпаган, себеби,  өкө “эңир аны бармактайынан ажалдан коркпоого үйрөткөн. "Ѕаш канжыгада, кан көөкөрдө, кайда болсо да ажал - улук, өлүмдү Ѕаатырларча кабыл ал!" деген ”луу “эңир. ќшондуктан, алар: "Өлсөк бир чуңкурда, тирүү болсок бир дөбөдө бололу" деп аттанган да, башка журттарды кыйсыпыр түшүрө чапкан, тигилердин чаңын асманга чыгарган. јл мунун баарын өз элинин коопсуздугу үчүн өтөгөн! Ѕөтөн элдердин байыркы санжыралары: "“үрк каганы күн тынымынан, түн уйкусунан кечип өз элинин камын көрөт" дейт го, а тарыхый түрк кандары ошол элдин баатырларынан гана шайланган эмеспи! Ёлибизде душмандарга каршы чексиз эрдик көрсөткөн баатырлардын баары жогору бааланган. јлар кырк уруулуу кыргыз жыйылган улуу курултойлордо аскербашчылыкка, эл башылыкка көтөрүлгөн! „ексиз урматталган, сыйланган! ј эзелки кыргыз кулундары мына ушундай баатырдык чөйрөдө өсүп чоңойгон. ј эрендик менен баатырдыкты алар жаштайынан ата-бабаларынан мурастап калган да, тырмактайынан эрдик кылууга, Ѕаатыр болууга умтулган. Ёски кытай санжыраларында айтылгандай, түрк кулундары "баскандан тартып жоокердикке тарби€ланган.  ичине кезинен жаа атып, найза сайганга, айбалта менен чокмор чапканга үйрөнгөн. ј чоңойо келе атактуу түмөндөргө кошулган!!!" »лгерки ≈врази€нын кеңбайтагында башка журттар тарабынан "киккич" же "киксос", "гага", "гиркан", "ћанна" (ћанас), "кентавр" же "амазонка", "киммерий" же "сак-скиф-сармат", "хунну-гунну" же "г€ньгунь", "тугю" же "хагас" деген эбегейсиз атак-даңкка жеткен эрендер мына ошолор эле! јсыресе, береги кайталангыс доорлор, өзгөчө  ан  ошой менен  ан ћанастын замандары, биздеги  өкө “эңирдин - ”луу ∆оокердик диндин болушунча гүлдөгөн, өсүп-өнүп олтуруп өз бийиктигине жеткен улуу кезеңдери тура! јл  өкө “эңирге сыйынган эзелки  ара  ыргыз ∆оокеринин ар кандай атак аттар менен бүт дүйнөгө таанылган теңдешсиз улуу доорлору болучу!

 өкө “эңирилик - ∆оокердик эң кеменгер да ыйык дин болгондуктан, ал илгерки кыргыз баласын төрөлгөндөн өлгөнгө дейре коштоп жүргөн. Ѕайыркы кыргыз баласы тили чыгып, эс киргенден тартып  өкө “эңирдин ой-санаттарын урматтап чоңойгон, ошо нускалардын чегинде иш кылган, ой жүгүрткөн. јнын ар бир таңы  өкө “эңирге же ”луу  үнгө сыйынуудан башталып, ар кечи ”луу  үнгө табынуу менен а€ктаган же эртеңки күндүн бейпилчилигин тилөө менен бүткөн.  үндүзү жоокердик кылса, түнкүсүн оту жалбырттаган ыйык очок кашында улуулардан “эңирилик ой-санаттарын уккан, "карынын кебин капка салган"! "∆ылдыз санаганды", жоого аттанган аталарын ээрчип жүрүп жылдызга карап иш кылганды, багыт аныктаганды үйрөнгөн. ”луу “эңирге сыйынган ата-бабаларынын теңдешсиз баатырдыкка толгон эрдиктерин уккан, ак сакалы жайкалган кары€лардан илгерки кыргыздар жайындагы улуу санжыраларды тыңдаган да, ал да күн сайын алдыдагы өз улуулугуна кадам кое берген. јнан, кези келгенде, јзи€нын тиги четинде туруп, эбегейсиз каруу-күчкө толгон алп колу менен —ерептин (≈ропанын) этегинен бурдай кармап, силкип-силкип койгондо анын теңдешсиз кудуретинен бүт дүйнө титиреп кеткен!!! Ѕүт Ѕатыш ат ту€гы астында калып, куту учкан! јга бүт дүйнө жүгүнгөн! "ќ,  өкө “эңир! - деген ал ошондо асманга эки колун жайып туруп. - Ѕул менин эрким эмес, өзүңдүн эркиң! „ап дедиң чаптым, бас дедиң бастым, ал дедиң алдым, олжоло дедиң олжолодум, кул кыл дедиң кул кылдым - мен өзүңдүн эркиңди аткардым, о, ”луу “эңир! ћобу журттар мага эмес, өзүңө жүгүнүп атат, эми аны кабыл ал,  өкө “эңир!!!"

"јтты арыганда, эрди карыганда көр" дейт элибиз. Ѕүтүндөй ≈врази€ны өз “эңирине чаап берген өз кулунун - "“эңирдин уулун" карып-арыган кезинде өз “эңири да көз жаздымда калтырбаган. ”луу “эңир аны эр ортонуна келген

курагында эле өз журтуна бек кылган, бий кылган, кан көтөргөн! Ѕаатыр "алам" дегенин алган, "берем" дегенин берген. Ќе бир көз тайгылткан сулуулар ошонуку болгон. јл "чүрөктөрдү" да ага  өкө “эңири тартууланган! ќшентип, "“эңирдин уулу" бу жарыкчылыктагы эң акыркы дем алуусуна дейре өз элинин чексиз урмат-сыйына эгедер өмүр сүргөн. ”рмат-сый, кадыр-барк жагынан анын бу жарыкчылыкта эч арманы калган эмес. "јсман - јта - Өмүр" дегени ошол эле! ј Ѕаатырдын бу дүйнөдөн көзү өткөндө аны өз “эңири нукура баатырдык салт менен "∆ер - Ёнесине" берген. Ѕүт согуштук кийим-кечеси, соот-калканы, курал-жарагы, минген тулпары, тирүү кезинде эң жакшы көргөн өмүрлүк жары, тамак-ашы менен түбөлүк жайына койгон. "∆ер - Ёне - Өлүм" дегени ушул болучу! ”луу Ѕаатырды "јсман - јта - Өмүр" берген да, көзү өткөндө "∆ер - Ёне - Өлүм" кучагына алган. ƒемек, ал түбөлүккө Ёнесинин койнунан жай тапкан да, акырындап јсмандан ∆ерге айланганЕ ј бирок да, алиги Ѕаатырдын артында ал тууралуу ар түркүн аңыз кеп, эчендеген уламалар, эсепсиз даңазалар калган.  ийин ошолор береги ”луу Ѕаатыр тууралуу улуу дастандарга айланган. ”луу ћанас жөнүндөгү теңдешсиз санжыра-дастан да мына ушундайча жаралган. јр дайым ”луу „ындыкты туу кылган эл дастанында да улуу чындыкты айткан, акыйкаттан тайган эмес. ”луу ћанас илгерки каңгулардан шумдуктуудай кыргын таап, жок болуп кетүү коркунучуна кабылган өз элине жеке баатырдыгы, акылмандыгы аркасында ”луу Өмүр берген! ”луу Өмүрү - эзелки каңгуларды кыйрысын ургандай чаап, андан соң, кызылбаш өлкөсү баш болгон жыйырма алты мамлекетти бут алдына тизелетип, өз элин болочоктогу кыргындардан сактап калган. "јсман - јта - Өмүр" дегени "ћанас - јта - Өмүр" деген гана түшүнүк го!!!

Ѕереги эң байыркы элдин кылымдардан кылымдарга созулган тагдырдын кыйма-чиймелүү эң татаал да узак жолунда бүгүнкү күнгө дейре атын өчүрбөй жетиши алиги ∆оокердик доордогу береги ∆оокердик динге гана байланыштуу болуп келген эмес, мында, сөзсүз, башка да жагдайлар бар.  антсе да, ал жалаң гана ∆оокер менен ∆оокердик заманды даңазалай бербеген, ал да жарыкчылыктын (тиричиликтин) түмөн түркүн маселелери менен жагдайларын бир тилкеде ала жүргөн. Ѕар болгон өзгөчөлүгү - ошол түмөн түркүн маселелер менен жагдайлардын баары тең өткөн ∆оокерчилик замандагы ∆оокердик көз караштан улам келип чыккан же “эңириликтин бүт ой-санаттарынын, осу€ттарынын, үлгү сөздөрүнүн, кымбат накылдарынын баары тең бу жарыкчылыкка болгон - ∆оокердик көз караштын негизинде калыптанган. јр бир ой-санатта, осу€тта, үлгү сөздө, асыл накылда ∆оокердик өң-түс, мазмун, тактык болгон. Ѕулар ∆оокердин катаал, дайыма чынчыл, оорбасырык мүнөзү сы€ктуу өтө олуттуу да, маанилүү да эле! Ёң башкысы, алар эч качан калпыс айтылган эмес! ќшондуктан алар таби€тынан ∆оокер Ёл үчүн өтө салмактуу да, кундуу да, жугумдуу да эле!

 өкө “эңирилик кайталангыс ∆оокердик ”луу ƒин болгондуктан, ал, ир алды, Ёл-∆ерди, аны коргогон Ѕаатыр менен јтты, эл ынтымагы менен биримдигин баарынан жогору койгон. ќшону менен бирге эле, “эңири: " ылыч курал эмес, акыл курал" деп үйрөткөн. ƒемек, ал кылычтан акылды жогору койгон. "јкыл менен бүтүндөй шаарлар алынат" деген “эңири. "ћээ - акыл-эс казынасы, тил - акыл-эс куралы" деген ал. "јкыл - тозбос тон, билим - түгөнбөс кенч, өнөр - агып жаткан булак, илим - жанып турган чырак" деп, “эңирилик өнөр менен илим-билимди береги акыл менен тилден кем баалаган эмес. ƒемек, “эңири акыл менен тилди јта-∆урт менен Ѕаатырдын катарына койгон. ћына ушунун баарын тең ∆оокердин таптаза абийири коштой жүргөн.

 өкө “эңири дини тамтуң баскан баласынан тартып, өбөктөгөн карысына дейре ∆оокер болгон доордо калыптангандыктан же коомдун ар мүчөсү көз ачып, эс тарткандан тартып жоокердик эң катаал тартипте тарби€лангандыктан, ошол ∆оокердик коомдун өзүнө ылайык жүрүм-турум үлгүлөрү, ырым-жырымдары болгон. јларды ошол ∆оокердик коомдун ар бир мүчөсү ыйык сактоого милдеттүү эле. ∆оокердик тартип өтө катуу өкүм сүргөн алиги ∆оокердик доордо береги жүрүм-турум үлгүлөрү, ырым-жырымдар тиги “эңирилик ой-санаттар, осу€ттар, үлгү сөздөр, асыл накылдар аркылуу жүзөгө ашкан. јл жүрүм-турум үлгүлөрүн, ырым-жырымдарды бузгандар өтө ырайымсыздык менен жазаланган же таш бараңга алынып өлтүрүлгөн. ќшондуктан, коомдун ар кишиси чынчыл, эр жүрөк болуп өскөн. јл эзели калп айтып, куйтулук кылбаган. ћында да, өтө кыска, ташка тамга баскандай так, даана айтылган “эңириликтин ой-санаттары, осу€ттары, үлгү кептери, кымбат накылдары өзгөчө орунда турган.  оомдун ар мүчөсү ∆оокер болгон ошол ∆оокерчилик доордо мындан башкача болушу мүмкүн эмес эле!

ќшо өткөн доордо байыркы көчмөндөрдүн баш-а€гы миң түркүн ырым-жырым, жүрүм-турум үлгүлөрү болгон. јлар ар бир кыргыз баласы тарабынан ыйык сакталган. ћындан сырткары, конок тосуу, кудалашуу же куда күтүү, кызды узатуу жана энчисин берүү, келин алуу же күтүү, келинди төркүлөтүү, бала төрөлгөндө жентек берүү, баланы бешикке салуу же кырк тоюн өткөрүү, тушоо кесүү же түрүк кылуу (чочогун ырымдатуу), ар түркүн той менен аш ж. б. сы€ктуу элдик жүздөгөн салтттары бар эле! ћына ушул салттардын баары тең тээ эң байыркы доордо пайда болуп, мезгилдин өтүшү менен өркүндөп өсүп, калыптанып, элден биротоло орун-очок алып калган асыл жөрөлгөлөр болучу. ”шул салттардын баары тең, ал бир кишиге тиешелүүбү же үйбүлөгөбү, уруугабы же улуткабы, баары бирдей береги каарман элдин ∆оокердик көз карашынан келип чыккан, ошо көз караштын же дүйнөтаанымдын негизинде калыптанган салт-санаа үлгүлөрү эле. јлардын баары тең кылымдардан кылымдарга өркүндөп-өсүп, кемтиги толукталып отуруп, акыр а€гында өзгөргүс түргө келген элдик ыйык салттар болучу.

Ѕулардан сырткары, калың элге акыл-эс, тарби€, үлгү берген түмөн түркүн ой -санаттар, осу€ттар, үлгү сөздөр, асыл накылдар калыптанган. јлар ∆оокердик замандын таламдарына ылайык өтө кыска, так, даана, кайталангыс акыл-насааттар эле! »р алды  өкө “эңир, јта-∆урт, аны коргогон Ѕаатыр, эл биримдиги, акыл менен тил эң башкы орунда турган. јндан соң "биринчи байлык - денсоолук, экинчи байлык - ак жоолук, үчүнчү байлык - бар соолук" эле. јта-эне менен бала, жалпы эле киши баласы, жакшылык менен жамандык, дыйканчылык менен мээнет, малчылык менен аңчылык, бай менен жарды, тууган менен достук, ый менен күлкү, өмүр менен өлүм, кишинин эң мыкты жана жаман сапаттары жагдайында куну чексиз ой-санаттар, осу€ттар, үлгү кептер, кымбат акылдар айтылган.  өкө “эңири, азыр эле мен айткандай, өз кулундарын бир гана сөздөн турган кайталангыс акыл-эс азыгы менен тарби€лаган.  өкө “эңириликтин өзүнөн кийинки диндерден эң башкы артыкчылыгы да мына ушунда эле! јнын ой-санаттарынын, осу€ттарынын, үлгү накылдарынын баары тең нукура өмүрдөн же илим тили менен айтканда - реалдуу турмуштан алынгандыктан анда башка диндердегидей мифтик же жомоктук жагдайлар жокко эсе болгон. “эңириликтин бардык ой-санаттары, осу€ттары, асыл накылдары нукура турмуштан алынгандыктан ал нукура өмүргө, турмушка өтө чукул турган же анын ой-санаттарынын баары тең нукура өмүрдүн, турмуштун өзү болгон.  өкө “эңири дининде кийинки башка диндердегидей жасалма кудайлар, пайгамбарлар, алардын ойдон чыгарылган же чыгарылбаган ар кандай тарыхы, жээк-жааты, теги жагдайында бир дагы мифтик ба€н жок, тескерисинче, нукура өмүрдөн - турмуштун өзүнөн келип чыккан нукура акыл-насааттар гана бар.

”шул жерден мен бир улуу чындыкты гана айта кетейин.

“эңири сөздөрдүн биринде: "“ирүү жан-жаныбарлардын атасы ким? Ёнеси ким?  аны-жаны кайсыл?" деген суроо берилет да, ага: "“ирүү жан-жаныбарлардын атасы -  үн, энеси - ∆ер, каны - —уу, жаны - јба" деген өтө даана жооп берилет!

Ёч нерсе кошумчалай албайсың! „ындыгында эле  үн - бардык жан-жаныбарлардын атасы, ∆ер - энеси, —уу - каны, јба - жаны эмеспи! ”шунун бирөө эле жок болсо - тиричилик жок! Ѕиздин эл христиан менен мусулманчылыксыз эле же »исус ’ристос менен ћухаммед пайгамбарсыз эле өз “эңири менен кылымдардан кылымдарга өмүр сүрүп келген, мындан ары да өмүр сүрө бермек. ј эгер, асмандагы  өкө “эңирибизди туюнткан  үн жок болсо же бир күнү өчүп калса ∆ер бетиндеги өмүр биротоло токтойт. ћында, ∆ер бетиндеги тиричиликти сактап калууга, христиан дини да, мусулман дини да, алардын кудайлары менен ыйык пайгамбарлары да жардам бере албай калат, не дегенде, бул диндер жана пайгамбарлар кечээ эле киши акылынан жаралган жасалма диндер менен пайгамбарлар болучу. јл эми ”луу  үндү өзүбүздүн  өкө “эңир (материалисттик кең мааниде айтканда  осмос (аалам) же бизче  өк) жараткан. јл өз нуру жеткен жердеги бардык жандууга өмүр берген јта! јсман - јта - Өмүр дегенибиз ушул го!

 өкө “эңириликке караганда алда канча кийин пайда болгон будда (бутка сыйынуучулук), христиан, мусулман диндери береги окууларды жараткандар тарабынан идеалисттик (идеалдык же кы€лдагы дин) багытта жаралгандыктан алар нукура турмуштан алыс жатат да, анда идеалдык деп саналган көз караштар басымдуулук кылат. јл эми  өкө “эңириликтин ой-санаттары, осу€ттары, асыл накылдары, үлгү сөздөрү нукура өмүрдөн, турмуштан алынгандыктан анда матераилисттик көз караштар үстөм. јл көз караштарды билдирген ой-санаттардын баарында тең реалдуу турмуш тажрыйбасынан келип чыккан, доорлордон доорлорго созулган эчендеген мезгил сыноолорунан өткөн, ашык жери эбак кертилип ташталып, кем жери толукталып бүткөн, куну чексиз акыл-насааттар жатат. јл акылдар да "Ѕибли€" менен " урандагыдай" бир нече сөзгө же бетке созулбайт, бир гана сөздөн (сүйлөмдөн) турат. јлар ушунчалык так, даана, элестүү!  өкө “эңиринин ой-санаттарынын, осу€ттарынын, асыл сөздөрүнүн улуулугу да ушунда го! јнда кы€лдан чыгарылган ой-санаттар таптакыр эле жок, көпчүлүгү, азыр эле мен айткандай, материалисттик көз караштан келип чыккан, нукура турмуштун тигил же бул көрүнүштөрүнөн иргелип алынган, турмуш-тиричилик жактан өтө терең ой-санаттар басымдуулук кылат. “актап айтканда,  өкө “эңиринин ой-санаттары реалдуу турмуштун өзүн чагылдырат. Ёң башкысы - ал материалисттик дүйнө менен өтө тыкыс байланышкан.

ћындан 2200 жыл мурда пайда болуп, эң негизги айтымдары (варианттары) ошол эле жоокерчилик доордо калыптанган "ћанас" санжыра-эпосунда азыр биз материалисттик көз караш деп тааныган ондогон эмес, жүздөгөн же миңдеген өтө кымбат даректер жатат. јнын бирин эле мисалга келтире кетейин.  өкөтөйдүн ашында:

 үтүнүп турсаң ашына,

 үлдү журт келээр кашыңа,

∆ердин өзү дөңгөлөк,

∆еткен жан келээр жөрмөлөп,

∆ер астында эрлер барЕ

(—ќ, 3. 67. )

деген баасы-баркы теңдешсиз маалымат бар. ћында ∆ердин дөңгөлөктөй ( үндөй же јйдай тоголок) экендиги, "жер астында ( ∆ердин аркы бетинде) эл бар" экендиги айтылып атат! ƒемек, ∆ердин тоголок экендигине көзү жеткен эл орто кылымдардагы кайсы бир окумуштуу эмес, тээ байыркы кыргыздар болгон. јлардын “ереңге (јмерикага) ооп кеткен эштек, май, са€ ж. б. деген бутактары а€кка өткөн соң кайталангыс өтө кымбат мадани€ты бар адамзат тарыхындагы эң алгачкы мамлекеттерди негиздеген го!

 өкө “эңиринин дагы бир ой-санаттарынын биринде: " иши өлсө өлүк, жан өлбөйт, жакшынын өзү өлсө да сөзү өлбөйт" деген өтө кымбат дарек бар. ћында: "киши өлсө өлүк, жан өлбөйт" деп атат. јл эми кечээ эле кары€лар: "киши өлгөндө тын (жан) учуп кетет" деп айтып жүргөнүн көп эле уктук. ƒемек, киши өлгөн менен анын тыны (жаны) өлбөйт экен го! Ѕиздин элдеги “ыныбек (∆аныбек) деген ат да ушундан улам келип чыккандай. јл эми "киши физически жактан өлгөн чакта анын жаны денесинен учуп кетээрин, ал кичинекей шар формасында болоорун, жандын салмагы 7-11 граммдын аралыгы экенин" америкалык окумуштуулар XX кылымдын а€к чендеринде бир нече ирет ачык эле жары€лап ийди го! јл телерадио, ар кандай басма сөз аркылуу да алда-нече жолу айтылып өттү! ћына ушунун өзү  өкө “эңириликтин ой-санаттарынын улуулугун, анын турмушка өтө жакындыгын дагы бир ирет ырастап турган жокпу?!!

 өкө “эңириликтин ой-санаттарынын, осу€ттарынын ичинде байыркы кыргыздардын башынан өткөн тарыхый жагдайлардан алынган акыл-насааттар да аз эмес. "Ёрдик - элдүү шаарды алат" деген санатта тээ “эңири  ан  ошой менен ”луу ћанастын баатырдык замандары жатат. Ѕайыркы кытайдын Ѕээжин (ѕинчен) баш болгон кырктан ашык чебин, »нди€дан тээ  ырымга чейинки жыйырма алты өлкөнүн жүздөгөн шаарларын алган “эңири ћанастын эрдикке толгон доору жатат! " алааны баатырдык менен алсаң да, кыраакылык менен сактаарсың" деген санатта эрдик менен жеңилип алынган шаарларды эми кыраакылык менен гана сактоого мүмкүн экендиги айтылып отурат!

"∆ибек кийип калтырагыча, куур тон кийип куунаган жакшы" деген санатта ошол басылып алынган кытайдан тартууга келген атактуу кытай жибектери тууралуу сөз болуп атканы талашсыз.  ытай жибеги биздин тоолуу өлкөдө кийим эмес экендиги, анын жылуулугу таптакыр эле жок экендиги тууралуу кабар берилип атат. "—ырты жылтырак, ичи калтырак" деген санат да ушундай жагдайлардан улам пайда болгондой. ћында "сырты жылтырагы" жибектин кулпурган түсү, "ичи калтырагы" анын жылуулугунун жоктугу. јндыктан, ∆оокер тоолуктар "“ери тондун ичинде, тердесин жигит - өлбөсүн" деген го!

" үркүрөп келген жоодон, күлүңдөп келген жоо жаман" деген санатта ќңдордун өлкөсү ыдырап, айрым уруулар кытай бийлигин таанып, анын митаам шарттарын кабыл алып, ага көз каранды болгон кырдаал сөз болуп атканы шексиз. Ѕерегидей кытайга "өткөн" уруулардын ордолорунда „ин императорлору өз өкүлдөрүн кармаган да, алар тиги уруунун үстүнөн ар дайым байкоо жүргүзүп турган. Ёгер, алиги уруу „инге чыккынчылык кыла турган болсо жанагы өкүл аны дароо ты€кка билдирген да, ортодо жаңжал башталган. јл "тилмечтерди" илгерки кытайлар "туңчу" же "дуңчу" деп атаган, биздеги "тыңчы" деген сөз да ушундан келип чыккан. јндай "тыңчыларды" элибиз "шуйкучу" деп да атаган. јлар, алиги санаттагыдай, "күркүрөп келген жоо" эмес, "күлүңдөп келген жоо" болучу. јндыктан алар колуна курал алып келген миңдеген жоодон да коркунучтуу эле. "ћаңдайы жарыктан түңүлбө, күлүмсүрөп сүйлөгөндөн түңүл" деген санат да ошондой тыңчылардан улам келип чыкса керек. јндай "тыңчылар" күлүмсүрөп сүйлөп туруп, эл-жерди тыптыйпыл кылып чаап алууга мүмкүндүк түзгөн. ќшондуктан, байыркы көчмөндөр "керегеде кулак бар, кеңешүүгө ыраак бар" деген. " ерегеде кулак бар" дегени боз үйдө алиги "тыңчы бар" дегени го!  андай гана так, даана, элестүү айтылган санат!

ќшо катаал доордо өтө айлакер са€сат жүргүзгөн  ытай —арайы бир урууну экинчисине тукуруп, көчмөндөрдүн арасын ар кандай айың менен иритип, өз ара чабыштырып, ич арада эчендеген эрлер өлүп, журт алсырап, императорлордун "душман колу менен душманды жок кылуу" урааны гүлдөп турган чагы эле. Ёлибиздеги "Ѕирөөнүн колу менен чок шилөө" деген санат да так ошол ырайымсыз доорлордон калганы кашкайган чындык эмеспи!  ытай —арайынын так ошол "бирөөнүн колу менен чок шилөө" са€саты, акыры жүрүп, ”луу ќңдордун өтө зор импери€сынын түбүнө жетип тынды го?!

Ёлибизде: "—ынык күзгүгө көрүнбө" деген нускоо да бар. ћунун түбү да тээ ќңдордун дооруна барып такалат. ƒүйнөдө эң алгач ирет айнекти тапкан эл да эзелки кыргыздар, анын ичинен, кушчулар го! Ѕу тууралуу илгерки кытайлардын ’ан тарыхында бадырайып жазылып турат, анда кытай борборуна келген ёечжи же √уйшуан ( ушчу кан) өлкөсүнүн кишилери императорго жана анын өнөр адистерине ташты кантип ээритип, андан айнекти кантип алаарды үйрөтүп кеткен жери бар. ƒемек, ”луу ќңдордун элинде айнек идиштерди урунуу тээ эле байыркы замандарда башталган. ∆анагы "сынык күзгүгө көрүнбө" деген кеп да ошол доордон калган.

”шу оомолуу-төкмөлүү замандан калган "»тке - иттей өлүм" деген санат да элибизден чыккан ар кандай чыккынчыларга, саткындарга, коркокторго арналса керек, анткени, эл-журтка чыккынчылык кылган саткындарды, жоодон качкан коркокторду көчмөндөр таш бараңга алып өлтүргөн. "—окур тыйынга арзыбаган өлүм - бөөдө өлүм" деп, андайлардын сөөгү көмүлбөй калган, ит-кушка жем болгон.

ј "»ттин ээси, бөрүнүн “эңири бар" деген ой-санатта эки башка маани жатат. Ѕиринчиден, ал бөрү - кишиге арналса, экинчиден ал бөрүнүн өзүнө арналган. ћында, бөрү кишинин катарына коюлуп, ал да “эңирдин кулуну катары айтылып атат го, мунун түбүндө башка кошуна элдер тарабынан "бурут" (бөрүсү көп) атка конгон биздин элдин түп-тамыры жатат. »лгерки кытай санжыраларына жазылып калган аңызда байыркы түрктөр (кара кыргыздар) "бөрүдөн туулат" го. јндыктан, эзелки түрктөрдүн ќрдолору байыркы кытайлар тарабынан "ашина" (шоно - бөрү) деген атка конуп кеткен. Ѕу тууралуу " ара  ыргызымдын" үчүнчү китебинде жетишээрлик айттым эле, аны кайталабайын. “ек гана, ошо  өкө “үрктөрдүн (јсман “үрктөрүнүн же  өктүн уулдарынын) доорунан калган биртике ой-санаттарга токтоло кетейин.

"“ашка тамга баскандай". Ѕул -  өкө “үрктөрдүн, тарых тили менен айтканда - ”луу “үрткөрдүн доору! ћында ташка чегилген түрк жазуулар (ќң кары жазуулары) жайында сөз болуп атат. јлар: Ѕилге кара кан жазмасы, ∆олдуу тегин жазмасы, —уджи жазмасы ж. б. болуп уланып кете берет. ћындай жазуулардан —ол кары (азыркы ≈нисей, төбөй, алтай, сака) жеринде эле канчасы бар!  өп го, көп! Ѕайыркы ой-санаттардагы "Ѕичик - билим булагы" деген сөз да так ошол  өкө “үрктөрдүн даңазалуу доорунан калганы ажеп эмес. "Ѕичик" же "битик" деп биздин эл мурда тамга жазганды, аны окуганды билген кишилерди атаган экен! "Ѕичик" же "бычуу" деген бир нерселерди оюу, мисалы, таш бетине тамга түшүрүү, кездемени бычып, анын бетине кандайдыр бир элестүү нерсени оюу деген кеп го!

"Ѕичик - билим булагы" деген да алиги ар түркүн таш беттерине тамга салган билгелерден улам келип чыккан эмеспи! Ёлибиздеги "”статыңды ата-энеңдей ардакта, билгелерди бабалардай урматта" деген санаттар да бизге так ошол ”луу “үрк доорунан кабар салып тургандай, себеби, "бичик" же "битик", "билге" деген сөздөрдүн өзү да алиги  өкө “үрктөрдүн заманында таш беттерине чегилип калган го!

ј "јкылдуу десең кеменгер, каардуу десең жедигер" деген санатта дал ошол  өкө “үрктөрдүн заманынын орто ченинде ќң  ары журтунун “алас (јлтай) менен  аңгай тарабын бийлеп турган атактуу ∆едигер ќрдосу жөнүндө сөз болуп атканы талашысыз! јл эми "Ѕукарда пулу бардын көөнү ток" деген санат да бизге так ушул түрк заманынан калган. ќшо доордо Ѕукар калаасы батыш менен чыгышты данакер кылган өтө ири соода борбору болуп турган. јл жерге көчмөндөр миңдеген малын айдап барып, дүң соода жүргүзгөн да, өзүлөрүнө керектүү буюм-теримдерди, түркүн кездемелерди алып кайткан. "∆абуу-жабуу дебеңер, жайсыз айгыр салбаңар" деген санаттагы "жабуу" деген сөз байыркы ќңдордун импери€сындагы "„оро бектин" („жаовунун) деңгээлинде турган "жабуу" (жалпы) деген титулду билдирээрин кантип жашырабыз? “ээ атактуу ќңдордун доорунда ал уруу бегинин деңгээлиндеги титул болсо,  өкө “үрктөрдүн заманында ал бүтүндөй Ѕатыш  анаттын (јлатоолук кыргыздардын) эң башкы бийлөөчүсүн билдирген. "∆абуу" деген титулду кийин сарт менен аргындар (түркмөндөр) "йабгу" деп жазган.

ќшол эле  өкө “эңирилик ой-санаттарда: "Өлгөнүңдөн калганың, жете көргүн “аласка (јлтайга)" деген сөз сакталып калган. Ѕул дагы  өкө “үрктөрдүн заманынын акыркы кезеңдерин туюндурат. »лгерки кытайлар менен ќрдосто, —ары-—уунун бойлорунда өткөн кы€н-кески согуштарда эзелки кыргыздар ээлеген жерлеринен ажырап, эчен ирет “аласка сүрүлгөн учурлары бар. Ѕереги "өлгөнүңдөн калганың жете көргүн “аласка" деген сөз да так ошол каардуу замандардан калган. јлар ошо “аласына барып, кайрадан күч топтоп келип, кытайларды кыйла жолу талкалаган эмеспи!

 ечээ эле көзү өткөн кары€лардын кебинде: "∆ер сиңип кеткен жети јтаң ким? јл жети атаң! ∆ерди жемире баскан чал Ѕуура ким? јл түп атаң!" деген алым-сабак аңыз сакталып калган. ћындагы јтан, Ѕуура деген сөздөр, куралданбаган көз менен караганда, демейдеги эле сөздөр катары туюла берет. ј береги сөздөрдүн ары жагын тинте келсең, ”луу “үрк доорунун акырындагы јлатоодогу кара кандардын заманына барып такаласың, анткени, ал кара кандар "Ѕуура кан" деген атак-титулду да ала жүргөн эмеспи! ћында, тиги аңызды айткан катаган кары€лар өзүлөрүн так ошол Ѕуура кандан таратып аткан. јлардын жетинчи атасы јтан (бий) болсо, аркы атасы Ѕуура (кан), түпкү теги карылуу катагандары эле!

 өкө “эңирилик ой-санаттарда айбанаттарга байланышкан акыл-насааттар да арбын. ћындай ой-санаттарды биз ошол айбанаттарга гана арналган экен деп түшүнбөшүбүз керек, анткени, аюу мүнөз, ит мүнөз, түлкү мүнөз, бөрү мүнөз ж. б. мүнөздүү кишилер да болот эмеспи, тиги айбанаттарга арналган ой-санаттардын көпчүлүгү алигидей мүнөздүү кишилерге арналган. јл ой-санаттар “эңириликтин башка ой-санаттары сы€ктуу эле өтө так, даана, элестүү, тарби€лык мааниси да жогору.

“ээ илгерки заманда карыган кишилердин баары эле "кары€" деп атала берген эмес. " ары€" деген атак - акылына сөзү, сөзүнө кылган иши жарашкан билги (акылман) карыларга гана берилген. јндай кары€лар төрдөн орун алып, а€бай ардакталган жана урматталган.  өкө “эңириликтин " ары€ - айткан сөзү дары€" деген ой-санаты да мына ушундан калган. јндай кары€лар жанагы бийлер менен кандардын бирден-бир акылман кеңешчиси, чоң жыйындарда топ жарып сүйлөгөн чечени, элди ар кандай ишке чегип берген уюштуруучусу, той менен аштардын көркү болгон. Ёң башкысы,  өкө “эңириликтин эс-акылынан жаралган түмөндөгөн ой-санаттарды "алмадай башына батырган" эл билгиси эле! јлар күндүз эл-журттагы ар кандай маселелерди чечсе; кечкисин очок кашында тээ эң байыртадан келаткан "“эңири жомокторду" (санжыра-аңыздарды) айткан. јны бүт айыл чогулуп уккан учурлары көп. Ѕалдар үчүн тээ эзелки заманда азыркыдай мектеп болгон эмес го, аларга ошо жоокерчилик доордо береги очок кашы кайталангыс мектеп болуп берген. ”шул жерде отуруп, бала өз элинин өткөндөгү "жомогун" (тарыхын) уккан, дүйнө таанымы кеңейген, кыргыз (тарыхый түрк) деген элден башка да жүздөгөн элдер, јлатоо менен “алас (јлтай),  аңгай менен  аракалкан ( ыдыркан) тоолорунан сырткары да ондогон тоолор, өрөөндөр, суулар бар экендигин акылына түйгөн. ќшол ыйык очок кашында ал өз элинин тээ байыртадан бери келаткан салтын урматтап чоңойгон, жүрүш-туруш үлгүлөрүн өздөштүргөн, эчендеген элдик ырларды уккан. јнын јта-∆уртуна болгон сүйүүсү так ошол очок кашында пайда болуп, кийин эл ичинде эң жогорку деңгээлге өсүп жеткен. “эңириликтин баасы-баркы теңдешсиз ой-санаттары аны өз јта-∆уртун сүйүүгө, өз элин кадырлоого, баскынчыны жек көрүүгө үйрөткөн. ќшентип, ал эсейе келе өз элинин атуулуна (патриотуна) айланган. ƒушман кол салса, эң биринчи ошол аттанган. јлиги атагы таш жарган баатырлар так ошол балдардын арасынан чыккан. ћында,  өкө “эңириликтин алиги маани-жайы теңдешсиз ой-санаттарынын ролун айттык не, айтпадык не! јзаматты азамат, баатырды баатыр, элди эл, журтту журт кылган, айланайын, дал ушул  өкө “эңириликтин куну чексиз ой-санаттары го! "Өткөнүн билбеген эл - атасын тааныбаган баладай" деген ой-санаттын эле баасы-баркы канчалык!!!

 өкө “эңиринин берегидей эң асыл ой-санаттары, осу€ттары, үлгү сөздөрү, өтө кымбат накылдарынан сырткары анын ар сөздү же көрүнүштү, атакты же ойду ж. б. чечмелеп түшүндүргөн миңдеген талкуу кептери болгон.  өкө “эңири ∆оокердик дин го, анда, ир алды Ѕаатыр менен анын минген јты эң башкы орунга коюлган. Ѕаатыр менен јттан да кем калышпаган јкыл менен —өз (чечендик) деген да бар эмеспи! ќшондуктан, жанагы ќчок кашында алиги  ары€ өзүн тегеректеп олтурган өспүрүмдөргө "Ѕаатыр деген ким?", "јттын түрү кайсылар?", "јкыл-ой (чечендик) деген эмне?", мына ошолорду чечмелеп, тигилердин мээсине куюп турган.

" ыргызда, - деп олуттуу сөз баштаган ал, - "Ѕаатыр алтоо, бай төртөө, кедей сегиз, бий жалгыз, кул тогуз" деген эски ой-санат бар. ƒемек, баарынан кул көп, анан кедей, анан баатыр, анан бай, анан бий.  ыргыз кимди баатыр деген?

Ѕаатыр алты түргө бөлүнгөн.

Ѕиринчиси - октон, чоктон кайтпастан, алды-арты, аз-көбүнө карабастан, жоо миң киши болсо да жалтанбастан тоодон кулаган таштай чимирилип жалгыз качырып, күндүз, мейли түн болсун, тоо улуусу аң-кемерди көзгө илбестен жоого тийип, жоону кайта-кайта аралап салышып, быт-чытын чыгарып качырат. ∆е өзү талкаланат. ћындай баатырларды "јдам шери" деп атаган. јндай эрендер кыргызда боло келген, баатырдын эң мыктысы ушул! Ёкинчиси - жоодо жаралуу болуп калса да, маселен, колу сынса мойнуна тагып-асып коюп, буту сынса канжыгасына байлап салып урушкан. ∆аратка өтө чыдамдуу, башынан аккан кан көзүн көрсөтпөй каптаса да шыпырып коюп, согуша берген. —уусап кетсе атынын терин жалап жүргөн. ћындай баатырды " ара көк же  өкжал" деген. Үчүнчүсү - жоонун ыгына жараша урушуп, эби келген жерде жалгандан качырымыш болуп, жоонун аты талып, өздөрү чарчагансып бириндеп калган чакта кайта качырып сайып алат. ∆оонун аз-көбүн билмекке качырткы салат. ∆оо качырып, чарчатаар жагын көздөйт. Ёгер жоодон чындап качып калса, аты чабал жолдошторун алдына, тандамал жигиттерин артына коюп, анын соңунда өзү түшүп, жоону жолдошторуна аралатпастан улам-улам тосуп, согушуп, илгери жибербейт. “оолуу бийик бек жер болсо аттуу, жөөлүү болуп (ит урушун салып) согушат дейт. Ёгерде, жолдошунун аты жүрбөй калган болсо, жоодон ат түшүрүп, аны мингизип ала жөнөйт. (" ачсам да бир ат олжом бар, куусам да бир ат олжом бар" деген баатырлардын макалы ушул). ћындай баатырдын жолдошторуна чоң пайдасы болгондуктан, согушта андай баатырларга карамалап, аскер көп пааналайт. ћакталуу баатырлар ушул болуп, буларды "»лекор баатыр" деген. “өртүнчүсү - жанына жолдош албастан, алыс-жакынга жеке өзү жүрүп, жылкы алат. ∆оосун жоолойт. јндайларды "∆еке баатыр" деген. Ѕешинчиси - өзүнө башка жолдоштору баатыр жана теңтуш болсо, алар менен бирге жүрүп, өзү жоодон коркуп качайын десе да жолдошторунан у€лып качпастан урушуп жүрүп, ошого дагдыланып, кийин баатырлыкка чыгат. ћындайларды "Ёэрчиме баатыр" атаган. јлтынчысы - "мен дагы элдей эмесминби, тигилерден кантип кем болоюн" деп анык баатырларды туурап жоону качырып, дайым жоого түшөт. "јйласыз баатыр чочкого чабат" деген ушундан калган.

Ѕаатыр алтоо деген ушул, чырактарым. Ёми силерге ошол баатырлар минген аттардан сөз салайын. Ѕедөө - узун а€к, келбети келишкен, өтө күлүк, асыл жылкы. Ѕуудан - бедөө менен карабайыр жылкынын тукумунан чыккан түр. Ѕуудандын соорусу жалпак, а€ктары жүндүү келет. "Ѕакай ат" деген ошол буудандын экинчи аты.  арабайыр - тулкусу жоон, күлүк, күчтүү, чыдамдуу жылкы. јргымак - көрүнүшү келишкен, бийик бойлуу, узун а€к, ченде жок күлүк. ∆үйрүк - чапса тез алып учкан, алыска чуркаган күлүк. "∆үздөн жүйрүк, миңден тулпар чыгат" деген ошол. “улпар- жылкы тукумунун эң күлүгү, мыктысы, чыдамдуусу. —ыртынан жүдөө, бою пас, буту-колу жоон, кашка тиши кадоодой, маңдайы жарык. ƒулдул - жылкынын мыктысынын мыктысы, жалы төгүлгөн жылкы. ∆үрүмөл - жакшы жүрүштүү ат, бирок, мыктылык сапаты жагынан тигилерге жетпейт. ∆орток - жортуп-жортуп, өңкөң-дөңкөң этип желген жылкы. ћындай жылкы мал кайтарганга гана жарайт. „арс - азоо, кы€лы чатак жылкы. „ымкор - от-чөптү тандап аз оттогон жылкы, эт албайт, ал чыгарган шакелге бир мал тойот.  акбаш - ээн оттоп, жанына жылкы жолотпойт, кажып, тиштеп турган мал.

 ыргыздын бүткүл дээрлик оокаты көчмөн болуп, бардык тиричилиги жылкыга байлангандыктан жана жоо менен эч убакта жөө эмес, дайыма ат үстүндө урушкандыктан күлүк аттын кадыры өтө чоң болгон. "Ёрдин куну, Ёриштин айыбы болбосо чаң тийбес" деп тандап, айыбына күлүк ат алган. Ѕир ат үчүн кыздан, катындан кечкен, бир күлүк үчүн эки эл бузулуп, канчалык кан төгүлгөнүн көрөбүз. јтты жанындай көрүп, кооптуу заманда үйгө кийирип, кишен салып бакканын көргөнбүз.

 ыргыздар жакшы атынын башын бийик жыгачтын башына илген.

—ынчылар кишини жана атты гана сынап, башка малды сынабаган.  үлүк же чобур болоорун кулун жана тай кезинде сынап билген. Үйдө олтуруп тыштагы аттын баскан дабышынан күлүк болоорун баамдаган. ∆оокерчиликте жалгыз жанын атына тапшырган.  ээ бир ат ээси уктап калса, суук кишинин элесин алса, ээсин чапчып, же тиштеп ойготкон. јттын жаш же кары бээден туулгандыгын билген. Ѕайгеге чапканда аттын чыгаарын, байгеге илинээрин же калаарын туйган.  үлүктү он сегиз түргө, бүркүттү алтымыш беш түргө бөлгөн. јттын канчалык жерге жүгүрөөрүн билген. —ынчы күлүк аттын бир түрлүү сынын мындайча сыпаттаган: "—аадактап саны салынган, илбирстей ичи тартылган, бөрү кулак, бөкөн сан, бууданга чалыш ат экен.  улун сындуу, куран сан, кулжа моюн төгөрөк, куланга чалыш ат тура.  ашка тиши кадоодой, кара тили бүлөөдөй, телегейи тегиз тарамыш, кара кушу калкандай, жазы жаак, кең маңдай, жото жилик жонгондой, жонуна жатып конгондой, балык эти баладай, ту€ктары чарадай.  ар жилиги кадоодой, музга тууп, ташта өскөн тоо кайыптан жалгашкан, кыска бакай, тик далы. Ёкинчиси: Ёшек ту€к, элик баш, эңчер бойлуу, жагак төш.  ара саны түрүлгөн, ээрди шалпык, бото көз, чымыр ту€к, үкү а€к, өйдө-ылдыйды ылгагыс. “айган иттей кыржыктап, бүткөн бою тарамыш.  өмкөргөндөй карчыты, жупжумуру мойну түз. Ѕалык эти балкылдап, боору сырты тептегиз. јрпа сыйбас азуусу, коюлданган кашка тиш. Ёнөө жерде эликтей, өргө чапса учкан куш. “арткан жаадай зыркырап, дайра көчсө кебелгис. ”юл-уюл капкан бел, төө толорсук, тайган төш.  аман жаак, алма баш, үлбүр сагак, үч чоку. “уу чокуда кулагы, уй куймулчак, тик жамбаш. „акмак эти түрүлгөн, кара эти жок кагелес. „ымыр ту€к, тик бакай, айчылыкка арыгыс, күндөп-түндөп жүрсө да чарчабаган талыгып. Ўымаланган эликтей, кулун куйрук болсо туш, тал-тал көкүл сыйда жал, таап алган армансыз. Үчүнчүсү: ќктолуп ок жылаандай жумуруланып ээлигип, кыйгач карап кужурланып, элирип чымын учса көктү карап, көрүнүп учар куштай оюн салып, чуу чыкса камырабай моюн созуп, "чү" десе учкан куштай канат сызып, айкырып алды-арты дүбүр болсо, козголбос турганынан жүрөк сезип. „олпондой көзү жайнап, ичке сагак, сүмбөдөй тулку бою сырттан жарап, оозун керип, көп эстеп, улутунуп, ойноктоп, жерди чапчып, асман карап. ћуз бөйрөк, бели кыска, бирдей сүбөө түпөктөй туу куйругу, өркөч бийик. “ең келбес кайберендер кулан-кийик, кайрылып эки азуу көмөкөйгө.  өрүнүп копшогондой жото жилик, узун жамбаш, кең соору, алчак басык.  ылыксыз бөрү желиш, тарамыш тула бою сын сөөктүү. “айган төш, камыш кулак, боору жарык, жүгүрсө закым болуп көзгө илинбей" деп кетет ал сын.

“оолуу жерде тайгылбай, сууга бирдей, жылкынын кымыз, этинен дагы минген күчүнө карап, аттын урматы үчүн башка малдан артыкча багып, жылкычы дайындап, илгерки заманда ал жылкычылар кыргыздын жоого аттанган азаматтарынын артынан такоол болгон аскеринен саналган.

јт таптоо эки түрдүү болуп, ыраңга семирген атты таптап байлоо жана колго семирген атты таптоо. џраңга семирген атты таптоо экинчисине караганда өтө кыйын болгон. »лгерки заманда чапкан атка жем бербестен, боз от, бетеге оттотуп, кээ чакта бээнин сүтүн берип, мамыга көбүрөөк байлап коюп таптаган. ћуну "куу мамы" деген. јтты чабар этине келди деген белгилери бир нече түрлүү болуп, биринчи - тери калбайт, экинчи - май калбайт, үчүнчү - каны толук, арык болсо да эти, сыны, сөөгү семиз аттыкындай болгон. “өртүнчү - сууту абдан кандырылат. Ётине абдан келген аттын белгиси өз мүнөзүнө жараша болуп, кээ бири магдырап, кээ бири чакчаңдап турат. јлардын баарында түнкү бил белгиси кандай болсо да, кандай суутса да, канчалык чөпкө тойсо да, таң ашырылган. „абаар күнү суу ичпейт, чапкан аттын жинигип өлмөгү, ачкалык, жаки семиздик, жаки тер калгандыктан болот. Ѕул үчөө бирден жок болсо да жана ичинде бузугу болбосо, канчалык алыска чапса да майып болбогон. јттын табы катуу, жумшагы болуп, эгерде семиз болбосо, жаки тер калса да, кыштын күнү чабылган ат майып болбогон. Ѕузулган күлүк атка үч түрлүү даба кылган: Ѕиринчи - арыгынан эрте көктөмгө агытып, семиртүү. Ёкинчи - кышында карга арыгынан агыта берүү. Үчүнчү - күкүрт, көбүнчө, карандыз берүү. ∆анын таштап чуркай турган аттардын соорусу балкылдап калбастан, жабышып калат. „оң тер алганда барыш-келиш жыйырма беш чакырым болуп, кулактын учунан тер акса, шончолук калың жабууда жүрүп, чүү десе а€гы буйдалбастан анда-мында бир тийип, жулунуп ала качат. “ер алганда ат кандай күүлүү болсо, эртеси байгеге ошондой жүгүрөт. „ыгар аттын белгиси - жүнү типтик болуп, бузугу жок болсо, сийдиги тунук болот.  олго семиртип чабылган атты күзүндө көккө бир байлап, семиртип, кайта кайтарат. ∆еми көбүнчө арпа, таруу болуп, эгерде этинен ооп баратса буудай беретЕ

∆ылкыларды өңүнө карап: буурул (көкбуурул, кызыл буурул, кара буурул), чабдар, таргыл, жейрен, күрөң, чөпкер (чаар), кер, сур, алаЕ дей беребиз. ƒене-бүтүмүнө карап: айнек көз, кара желин, күпчөк сан, ноктолуу, кошоктууЕ деп да айтабыз.  үр бээ, туу бээ, бошоң бээ, сары карынЕ дегенибиз бар. —аам, саан, ийит, ак көңүл, без эмчекЕ дегенибиз болот.

ƒенесиндеги түктүн көпчүлүк кылы кызыл-көк болуп чекит-чекит, теңге-теңге кара, агы аралаш болсо, же ак менен сур аралашып кетсе - ошол буурул. “үгүнүн көгү басым келип, теңге-теңге актары аралаш болсо - ошол көкбуурул.  ызылы басым келип, же кызылы менен карасы аралаш болсо - кызыл буурул.  уйрук-жалы ак, башка жагындагы түгү саргыч болсо - ал - чабдар. —аргыч, ак түктүн арасын жол-жол кара, күрөң, кызыл түк аралап басса - ошол таргыл.  ызгылт, сары түгү аралаш болсо ал - жейрен. јгымтыл-көгүш, кызгылт-каралжын түгү аралаш болсо - ошо күрөң. ќозу-мурду, тумшук-бакайы, ичи-карды ак, агыш болсо - ошо чөпкер. Ѕулардан сырткары сур, ак тукур, ак кирпик, ала а€к (ала пайча), ак куйрук, чобур, тукур, ак тумшук, ак таноо, ала быкын, мойнок дегендери барЕ

∆ылкы мыктысы Ѕаатыр менен „ечендерге гана ыйгарылат. Ёгер, Ѕаатыр начар ат минсе өлөт, „ечен начар ат минсе сөзгө калат - жыгылат. јндыктан элибиз: "Ѕаатыр жоодо билинээр, чечен доодо билинээр", " өп баатырдан жоо кетет, көп чеченден доо кетет" деп койот.  андай кишини чечен дейбиз? јлбетте, сөзгө чебер, мыкты, курч сүйлөгөндү! " өпкөн жигит көп сүйлөйт, чечен жигит эп сүйлөйт" же "—улуунун көркү көзүндө, чечендин көркү сөзүндө" деген ошондон калган го! Ѕабаларыбыз өтө сөзмөр, кызыл тил чечендерди коңур чечен, жөө чечен деп бөлгөн. Үнүнө сүйлөө ыкмасы менен ою жарашкандарды коңур чечен, а башкаларга сөз бербегендерди жөө чечен дейбиз. Ёгерде коңур чечен менен жөө чечендин касиети бирөөндө болсо, ал алдына чечен салбаган кызыл тил болот. Ѕаарынан ушунусу мыкты! ј тиги кургак чечени айыл-апанын тегерегинде калчу куру сөздүү чеченЕ (Ѕ. —олтоноев.  ызыл кыргыз тарыхы, 2-китеп, Ѕишкек, 1993, 183-184-беттер. ∆. ћукамбаев. Ёл ичи - өнөр кенчи. ‘., 1990, 20-23, 188-беттер. ).

ј акылман кары€нын џйык ќчок кашындагы акыл-эс сабагы акырындан улана берет, арнасына сыйбай төгүлүп-ташып, оргуй беретЕ  ары€ ак сакалын жайкалтып, уккулуктуу коңур үнү шаңшып, асмандагы жылдыздары балбылдаган ушул куттуу түнү уккулуктуу үнү алыска-алыска калкыйтЕ јл ”луу  ыргыз эли жайында, ”луу  ыргыз дөөлөттөрү (импери€лары) жөнүндө, кандан кайра тартпаган ”луу  ыргыз Ѕаатырлары тууралуу улам эргип ба€н этет.  ары€ түмөндөгөн жоого жалгыз кол салган ченде жок эрендер, јлатоодон јлтайга алты күндө барган аргымактар, бүтүндөй элди кызыл тили менен сөзгө жыгып кайткан чечендерди даңктайт! “огуз “эңирдин улуулугу жөнүндө, алардын эң башкы эгеси  өкө “эңир жайында өтө кундуу кеп уютат. ќшентип, береги кары€нын түбүндө сөз тыңдап отурган балдар да акырындан эл уулуна айланып, акыл-эси кеңип, бийиктей беретЕ

Өзүнүн  өкө “эңирин туу туткан эл үчүн  өкө “эңирден өткөн “эңир болгон эмес! ќшондуктан, ал биздин элде а€бай кадырланган, урматталган, даңкталган.  өккө сыйынуу дүйнөдөгү башка элдерге да бизден тараган. »лгерки кытайларга ал мындан 5000-4500 жыл мурда өтсө, башка кошуна элдерге (татар (маңкул), маңжоо, тангут ж. б. ) ал ушундан кийин жайылган. јл эми б. з. 93-жылы маңкул колуна түшүп кеткен 100000 түтүн кыргыз менен бирге тигил элге  өкө “эңирге сыйынуучулуктун бардык салттары, ырым-жырымдары, эрежелери өткөн. јндыктан, байыркы кытайлары да, калган элдери да биздин илгерки “эңирилик салтты туурап, өз мамлекет башчыларын "јсман уулу" (бизче “эңирдин уулу) деп атаган.  өкө “эңирге сыйынуу биздин эзелки салттын негизинде жүргөн, алар да биз өңдүү курмандык чалган, айтор,  өкө “эңириликтин көпчүлүк салттары, ырым-жырымдары, жүрүш-туруш эрежелери тигилерде да сакталган. јлар да биздин элдей жоокердик духта тарби€ланып, кийин өтө күчөп кеткен.  өкө “эңирилик "—ыныктан башканын баары жугуштуу" дейт го,  өкө “эңири дини бара-бара береги журттардан башкаларга жайылган, ошентип ал дүйнө элдеринин бир тобуна жеткен.

”шул жерден өтө баса белгилей кетүүчү нерсе -  өкө “эңири тээ байыркы заманда кара кыргыздардын же тарых тили менен айтканда, нукура түрктөрдүн гана дини болгон. ƒагы кайталаймын, кара кыргыздардын же нукура тарыхый түрктөрдүн! Ѕул „ыңгыс кан жайындагы береги маалыматтан да дапдаана көрүнөт: " ачан гана ’орезм шахы „ыңгыс кандын элчилерин кырып салганда ал дөңгө чыгып, курун мойнуна салып, жылаңбаштанып, жерге бүк түшкөн боюнча үч күнү-түнү турбай, “эңирге жалынып, ыйлап жаткан: "ќ, “эңир! ќ, ∆араткан! ќ, “үрк эгеси! Ѕул чуулгандуу жорукту мен баштаган жокмун! ћага өч алуу үчүн күч кубат бер!" ћындагы "ќ, “эңир! ќ, ∆араткан! ќ, “үрк эгеси!" деп атканы - “эңири же ∆аратканы береги түрктөрдүн гана эгеси болгондугунда! ƒемек, “эңирге оболу кыргыздар гана сыйынган. ј качан гана ошол кыргыздардын бир бөлүгү б. з. ч. VII-VI к. јлдыңкы јзи€да калып, миди€лыктар менен аралашып кеткен соң бул эки этностон аргын (азыркы түркмөн, азербайжан, осмон түрктөрүнүн ата-бабалары) деген эл пайда болгон да, алар адегенде “эңирге да, миди€лыктар сыйынган жергиликтүү кудайларга да сыйынып, натыйжада, бул эки дин бири-бирине аралашып, "ботко" болуп, акырында алар табынган дин абдан тайкыланып кеткен да, кийин булар исламды кабыл алып тынган. ј 93-жылы маңкулдардын (татарлардын) колуна түшүп кеткен байыркы кыргыздар да тиги татарлар менен аралашып, түрк (кыргыз) тили сакталган менен өзүлөрү аргын (халмг же калимаг) элге айланып, натыйжада алардын “эңири дини да алиги татарлардын илгерки дини менен жуурулушуп, өзүнүн түпкү жерпайынан ажырап калгандыктан булардын “эңири дини да былгып, анын арты береги „ыңгыс кан аргын түрктөрүнүн исламды эртелеп кабыл алышы менен а€ктаган. ј биздин алатоолук элдин же тарыхый нукура түрктөрдүн  өкө “эңири дини кечээги күнгө дейре таптаза бойдон сакталып келди да, өткөн —оветтик доордо гана таптакыр башка үгүт-насы€тка (марксизм-ленинизмге) туш болуп, түбү бошоңдой түштү, бирок, анын асыл данеги дале бар! јл ар бир кыргыз баласынын жүрөгүнүн түпкүрүндө өмүр сүрүп келет.  өк (аба), јй,  үн, ∆ылдыз, ∆ер, “оо-талаа, —уу турганда  өкө “эңириликтин кайрадан өмүр сүрүшү турган иш!  ыргыз баласынын кан-жанында  өкө “эңиринин илеби согуп турганда ал эч качан өлбөйт. Ѕүгүн болбосо эртең, эртең болбосо бүрсүгүнү, бүрсүгүнү болбосо анын соңку күнү өз өмүрүн сүрүп кете берет!  иши баласы менен жаратылыштын биримдиги болгон жерде ал да болот!

јзыркы будда, христиан, ислам ж. б. өңдүү кийинки диндердин баарынын башаты, мен мурда айткандай, эң байыркы жана алгачкы  өкө “эңири дининин акыл-эске өтө бай ой-санаттарынан келип чыккан го! Ѕир гана "”кпайт деп ушак айтпа, көрбөйт деп ууру кылба, билбейт деп кылмыш кылба" деген ой-санаттын баасы-баркы эле канчалык?! ”шул кайталангыс ой-санатта айтылган акыл-эс нускасы береги кийинки диндердин мыйзамдык моралынын теңме-теңин түзөт го! ј биздин элде уурулук же кылмыш болгон жери абдан катуу жазаланган. ћен бир эле мисал келтире кетейин, эгер, баласы уурулук кылса өлтүрүлүп, анын кесилген башын атасы өлөөр-өлгүчө мойнуна тагып жүрүүгө аргасыз болгон. ќор кылмышка баргандар тогуздап айып тарткандан кийин таш бараңга алынып өлтүрүлгөн. ћайда-барат кылмышка баргандардын колу-буттары керте чабылган. јндыктан, уурулук же кылмыш биздин эзелки элге өтө жат болгон. Ѕу жөнүндө байыркы кытай санжыраларынан тартып —ереп өлкөлөрүнүн жылнаамаларына дейре жазылган. Ѕайыркы акындар алатоолуктардын үйү таптакыр бекибестигин, ар дайым ачык бойдон кала берээрлигин эчен ирет суктана жазган эмеспи! јнан биз, кылмыш аттууну түп-тамырынан бери жок кылган  өкө “эңириликти баарынан улук дебегенде эмне дейбиз?! јл чындыгындале калган диндерден жашы боюнча да, ой-санаттарынын кундуулугу жагынан да алда канча улук го?! “игилердин атасы го?!

 өкө “эңириликтин ой-санаттарынын ичинен ”луу “эңирге шек келтирген бир да санатты (макал-лакапты) таппайсың, ал эми бут, христиан, ислам дин өкүлдөрү жана алардын кудайлары менен пайгамбарлары тууралуу айтылган ондогон эмес, жүздөгөн сын макалдарды четтен табасың. ћына ушунун өзү береги диндердин өтө шектүү, жасалма экендигин ырастап турган жокпу?!

Ѕаарынан  өкө “эңир, анын көктөгү символу болгон  үн улук!  үнсүз жашоого эч мүмкүн эмес го?! Ёгер,  үн өчүп калса бу жарыкчылыктагы (биздин галлактикадагы) тиричилик биротоло токтойт. јндан кийин жашоо жок.  үн алкагында (системасында) турган ∆ер, јй, жылдыздар өз огунан чыгып, бири-бирине урунуп, жалаң гана кыйроо бар. јлардын бардык кыймыл-аракетин, бүт тиричилигин жөнгө салып турган ”луу  үн го! »е ”луу  үн!  алың элди ”луу  үнгө сыйындырган  өкө “эңириликтин ыйыктыгы да мына ушунда эмеспи! ”шундан улам,  үнгө сыйынган биздин ата-бабаларды да башка журттар тээ илгерки заманда " үн эли", а мамлекетин " үн өлкөсү" деп атап келди го! ∆анагы "хунну" же "гунну" деген кытай санжыраларындагы эл аттарынын экинчи транскрипци€сы "улук күн" же "улуу күн" дегенге чукулдайт эмеспи! ƒемек, ата-бабаларыбыз ”луу  үнгө тегин жеринен табынып келген эмес экен го?! јлардын көрөгөндүгү да ушунда жатса керек!

Ѕу жарыкчылыкта киши баласы ”луу  үн менен күн сайын  үн чыккандан батканга чейин нур аркылуу байланышып турат.  үндөн ал жылуулук, күч-кубат, чексиз мээр алат! ∆е, тактап айтканда, Өмүр алат! ј тиги киши акылынан жаралган диндерден эмне алат? Ёмне? јлардын жасалма пайгамбарлары элге эмне берет? ќшо "пайгамбарлар" же кийинки диндердин баарын жараткан киши балдары кечээ эле ”луу  үнгө сыйынып жүргөн ∆ер балдары эмес беле?! Өзүлөрү ”луу  үндөн өмүр алып жүргөн жандар эле го?! јнан, алар өзүлөрү ”луу  үндөн Өмүр, “иричилик алып жүрүп, ”луу  үндүн “эңирилигин кантип унутту?!  антип танып кетти?!

ћындан болжол менен 400 миң жыл мурда өмүр сүргөн эң байыркы кишинин азыркы ѕекин калаасынын түштүк-батыш тарабынан же кырк чакырым жерден табылышы адамзат тарыхындагы эң ири оку€ болуп калды. јзыркы кытай мамлекетинин жеринен табылгандыгына байланыштуу ага "чинантроп" (синантроп) деген ат коюлду.  отцетанг үңкүрүндөгү малдын сөөктөрү изилденип, алиги "чинантроптордун" этти отко бышырып жээри аныкталды. ј береги "синантроп" чыккан жер тээ байыркы заманда "түндүктөгү кыйраткычтардын" же хунну-гунндардын төл мекени эмес беле?! јлар береги жерден „жоу дөөлөтүнүн тушунда гана ажырап калган эле го?! ∆анагы аты аңызга айланган  ан  ошой баш болуп кийинки ћанаска дейре эзелки кытайлар янь, ƒай деп атын өзгөртүп алган береги ээликтерге жылыга кол салып, бул жерди кытайлардан кайра тартып алууга катуу аракет кылган эмеспи?!

ј мындан, болжол менен 40-50 миң жыл мурда же тарых тили менен айтканда, мустьер доорундагы неандерталь кишиси деген ат менен дүйнөгө таанылган доордо кишилер топтошуп же биригип тура баштаган. ћустьер заманындагы көрлөрдү изилдеген айрым окумуштуулар алардын дин туткандыгын белгилей кеткен жери бар. ћына ушул мезгилди биз адамзат тарыхындагы Ёнелик доордун пайда болушу, демек, ”май Ёнеге сыйынуунун башаты катары карайбыз. Ѕул - эл аңчылык менен күн көргөн тапсыз коом болучу. Ёл дыйканчылыкты жаңыдан гана өздөштүрүп аткан. јл кезде уруучулдук түзүлүш эми гана баш көтөрүп, кишилер айрым айбанаттарды, канаттууларды же жаратылыш кубулуштарын ыйык туткан. Ѕиздеги бугу, багыш, жору, бөрү ж. б. деген өңдүү уруу аттарынын келип чыгышы да так ошол энелик доордо башталган го. ∆ай таш менен "күндү жайлоо" ишеними да алиги доорго таандык.  өк менен  үн, јй-жылдыздарга, жер-сууга, тоо-ташка табынуу да так ошол заманда каркын алган. "∆ылдыз саноо" (астрономи€) өнөрү пайда боло баштаган. ”руучулук коомдун өркүндөшү же аталык доордун келиши менен эл көзү өткөн ата-бабаларга да сыйынып, курмандык чалуу пайда болгон. ј  өккө,  үн менен јй-жылдыздарга, жер-сууга, тоо-ташка арналып курмандык чалуу элдик салтка айланган.  ийин алгачкы бакшылар пайда болгон.  өкө “эңирилик, азыр эле биз айткандай, кайсы бир таптын же дөөлөттүн (династи€нын) кызыкчылыгын көздөгөн эмес, ал бир ордого бириккен бүтүндөй элдин кызыкчылыгын көздөгөн. јнын алдында байы да, кедейи да, бийи (каны) да, баатыры да бирдей абалда турган.  имдир бирөөнө артыкчылык берилбеген.

Ёгер, мен жаңылбасам, жанагы тайыптар менен мисирликтердин, кийин –имдиктердин ондогон кудайлары, береги байыркы кыргыздардын (скифтердин) тогуз “эңиринен келип чыккан да, алар тигилерге тээ кентавр же амазонка замандарында өткөндө мурдагыдан да көбөйүп, өзүлөрүнүн баштагы кудайлары менен арбып, ар бир кудай өз-өзүнчө аңызга, өң-түскө ээ болуп кеткен. √еродот алиги грек кудайларынын чыккан тегин так ажыраталбагандыктан ал: "Ѕиздин «евс скифтерде ѕапай (Ѕаба), анын а€лы √е€ тигилерде јпи (јпа), јполлон - √онгосир же √ойтосир ( үн “эңир), ѕосейдон - “агимасад (—уу “эңири), √естий - “абити (Ѕата бий же ”май эне)" деп келип токтойт. јндан аркы параллелдерди айталбайт. Ёгер, тайып кудайларына көз жүгүртө турган болсок, анда биз тигилердин кудайлары алардын өз дүйнө таанымына жараша ар түркүн болуп кеткенин көрөбүз: ƒеметра - түшүмдүүлүктүн,  ера - бактысыздык менен өлүмдүн, √ера - асмандын, јрес - согуштун, јсклепий - дарыгерлердин, јртемида - јй жана мал менен түшүмдүүлүктүн, јфина - шаар сактоонун, √ермес - жолоочулар менен сооданын, јфродита - сүйүүнүн, √ефест - устачылыктын, ƒионис - шарап жасоонун, ‘етида - деңиздин, ѕан - жаратылыштын кудайы болуп кетет. “айыптардагы тойдун кудайы  омос, бул биздин "кымыз" деген сөздөн алынган. Ѕиздеги "жердин жети кабат астындагы дүйнө" тигилерде "тартар". (Ѕиздин илгерки бабалардын: "тар, тар дүйнө, тар дүйнө" деген эң эзелки түшүнүгүнөн кабылданган).

ћына ушу кудайларга жана пирлерге байланышкан уламалардын көпчүлүгү өзүбүздүн байыркы бабалардын (ќң, —ол карылардын) тарыхый тагдырынан алынгандай. ћисалы: колго түшкөн душманды ата-баба арбагына багыштап курмандык чалуу (ѕоликсена), ѕосейдонго байланышкан ат чабыштар (ал доордо эллин журтуна ат чабыш таптакыр эле мүнөздүү эмес эле, не дегенде, скиф аттарынын гректерге таралышы македони€лык ‘илип падышанын тушунда гана башталган), жалгыз көздүү дөөнү уктап атканда көзгө сайып өлтүрүү (ѕолифем) же эшек кулак киши жайындагы аңыздар, келечекти алдын ала айтуу (ѕротей), түшкө ишенүү, жылдыздарга карап көзү ачыктык кылуу, өз уулунун колунан өлгөн падыша (Ћаий), талаага ташталган балдар, өгөй энелерине үйлөнүү (“елемах  иркеге, “элегон ѕенелопага), душман терисин сыйрып алуу (јфина ѕаланттын), кыз ала качуу, канаттуу ат (ѕегас), атасын союу, өз баласын союу, карышкыр эмизип баккан балдар, жер астындагы дүйнөгө (јидге) кара өгүздөн курмандык чалуу, атасынын өлүмүнө себепчи болгон энесин өлтүрүү ж. б. Ѕулар эзелки кытай жазмаларына түшүп калган хунндар жөнүндөгү тарыхый маалыматтарды эске салат. јфинаны үкү, јрейди карышкыр, «евсти бүркүт, јсклепийди жылаан жандап жүрүшү өзүбүздүн санжыра-эпосубуздагы ”луу ћанастын сүрөттөлүшү го!

Ѕулардан тышкары, жер соруп кеткен  арымбайды эске салган аңыз (јлтемен, јмфиарай), ташка айланып калган кишилер (»фис, јглавра), жан-жаныбарларга же куштарга айланып кетүү, жылдыздарга айланып кеткен бийкечтер менен жигиттер, айбанаттар менен канаттуулар, буюм-теримдерди көзгө көрүнбөс кылып ийүү (јвтолик), ар кандай түргө келалган пирлер («евс, ƒеметра, јхэлой ж. б. ) сы€ктуу көптөгөн тайып аңыздары өзүбүздүн элдин эң байыркы жомокторун ойго салат.

Ѕиздин элде жер-сууга курмандык чалганда малдын канына ээси сөөмөйүн малып, өз чекесине тийгизип: "ќ, айланайын,  өкө “еңири! јйланайын ∆ер! јйланайын —уу! —аат-сабырыңдан сакта! ќору-сыркоодон сакта! Ѕар балээден сакта! ћал-жан аман болсун, оомийин!" деп бата кылган салт бар го. јл эми тайыптарда "јнаитке өгүздөр курмандыкка чалынып, кишилерге ошол малдын канын сүйкөп, бул канды ичишкен, ал салт "тавроболии" (скифтик - ќ. ј. ) деп аталган. ƒемек, илгерки кыргыздар алиги курмандыкка союлган малдын канын ичкен. Ѕул тууралуу бир топ грек авторлору жазып калтырган жери бар.

јйта берсе, мындай окшоштуктар береги эки элдин тарыхый тагдыры менен аңыз-жомокторунда абдан арбын. ћына ушунун өзү эң байыркы бабаларыбыз менен илгерки тайып элинин ортосундагы байланыш тээле эң эзелки заманда (кентавр, амазонка) башталганынын ачык-айкын күбөсү болсо керек.

ј алиги байыркы ќңдордун тогуз “еңиринин таасиринде жаралган тайып, мисир, рим кудайлары не болду? јлар, кийин, христиан окуусу тигилерге жеткен кезде кумдан тургузулган имараттай опурап жок болду, не дегенде, ал көп кудайлардын түбү тайып, мисир, рим элдеринин өзүнүкү эмес эле. јлардын түпкү жерпайы, данеги байыркы кыргыздардын (сак-скиф-гунн) алиги тогуз “эңиринде жаткан. џгы келсе да, келбесе да ойдоп чыгарылган береги отурукташкан элдердин көп кудайлары байыркы түрктөрдүкүндөй (кара кыргыздардыкындай) табигый эмес, жасалма болгондуктан өтө азгырмалуу, абдан куу, өтө жаркырак христиан дини кирип келгенде ыдырап түштү. “игил элдер христиандыкты кабыл алып кетти да, а жанагы көп кудайлар туурасындагы жүздөгөн аңыздар бул элдерде жомок сыңары өмүр сүрүп калды.

Ѕайыркы  өкө “еңири дини кийинки диндерге гана эмес, кадимки зороастризм дининин келип чыгышын да шарттады. ќтко табынуу -  өкө “эңири дининин бир тармагы го! “ак ушул отко табынуу дүйнө элдерине "зороастризм" деген диндин негизи катары кеңири таанымал болуп кетти.  өкө “эңири менен ∆ерлик кандын (жер астынын же өлүүлөр дүйнөсүнүн эгесинин) өз ара күрөшү ирандыктарга јхурамазда менен јнхра-ћайньюнун күрөшү болуп өттү. ћында да мээримдүү кудай жеңип, эл бир жакадан баш, бир жеңден кол чыгарат же бир бийликке баш ийет.

Ѕиздин элде тээ илгерки замандарда жердеги от асмандагы  үндүн символу болгон. јндыктан от баарын тазалайт деген ишеним бар эле. јдамдарды от менен тазалоо - “үрк каганына элчиликке келген «емархты арча (ћенандрда ал "ливан чырпыктары") жагып тазалаган жерден даана көрүнөт го. ј бул отко таазим этүү, сыйынуу салты  ичи жана јлдыңкы јзи€ элдерине тээ шумер доорунда (б. з. ч. 5000-3000 ж. ), андан соң б. з. ч. XVIII, XII жана VII к. ошол жактагы өлкөлөрдү чаап алып, ушул аймактарда кала берген скиф-сактар аркылуу тарап кеткен.  ийин ошол байыркы кыргыздар жанагы миди€лыктар менен аралашып, натыйжада "аргын" (азыркы түркмөн, азербайжан, осмондуктардын түп аталары) деген өз алдынча эл келип чыккан. ј миди€лыктар береги перстердин аркы бабалары эле. ќтко табынуу салты (дини) алигилерге так ушундай жагдайда өткөн.

«ороастризм дининин адегенде сак-скифтерде пайда болгондугун бир кыйла окумуштуулар, анын ичинен ј. Ќ. Ѕернштам, √. ј. ѕомаскина ж. б. сы€ктуу белгилүү тарыхчылар абдан туура баамдаганын баса белгилей кетишибиз керек. јлар: (ой так болушу үчүн түп нускасы берилди) "ѕочитались божества стихии, земли и воды, солнца и луны. Ќаскальна€ галере€ —аймалы-“аш, например, содержит несколько типов изображений небесных светил - от простого кружка или колеса до сложной свастики и человека - солнцаЕ —аки в VII-III вв до н. э. тоже почитали солнце. ¬ жертву ему приносили быстроногих коней. ≈сть предположение, что именно в сакской среде зародилась одна из мировых религий - зороастризм". (Ѕернштам ј. Ќ. —аймалы таш. —Ё., 1952, є 2. ѕомаскина √. ј.  огда боги были на земле. (Ќаскальна€ галере€ —аймалы-“аша), ‘., 1976, стр. 22-25. ). ј —. √.  л€шторный береги айтылгандарды андан ары тактап: "  наиболее древним, дозаратуштровским разделам јвесты принадлежат ћихр-яшты, согласно которым в горах ’ара, откуда берут истоки јту-ƒарь€ и —ыр-ƒары€ расположена обитель богов, прежде всего ћитры, высока€ гора ’ара-горна€ страна ѕамиро-јла€ и “€нь-Ўан€". (—. √.  л€шторный, “. ». —ултанов - " азакстан, летопись трех тыс€челетий, "јлма-јта, "–уан" 1992, стр. 28).

ј. Ќ. Ѕернштам алиги Ѕ. ћ. «има тарабынан џсык- өлдөн табылган курмандык чалынуучу жерди (идишти) шамандык-зороастралык сыйынттын аксессуары катары баалады. ћындай курмандык чалынуучу жерлер (идиштер) кийин  аракол менен  очкор өрөөндөрүнөн да табылды.

ј отко ( үнгө) сыйынуу биздин элде кечээги күнгө чейин боло келди. ј бул, азыр эле мен айткандай,  өкө “эңириликтин бир гана тармагы болучу. ј мындай тармактан  өкө “эңири дининде тогузу бар эле же алар жанагы “огуз “эңирдин ар биринде ар башкача мазмунга, тармакка ээ болгон! јлар  үнгө, јйга, ∆ылдыздарга,  өккө, ”май энеге, ∆ерге, —ууга, “оого,  ан “эңирге байланыштуу келип чыккан!

Ѕиздин эл кечээги күнгө дейре тапка бөлүнгөн эмес, алар урууларга гана бөлүнгөн  үндүн балдары эле! Ѕаары  үнгө сыйынган! "јлардын таптык түшүнүгү таптакыр эле жок, тескерисинче, уруучулдук сезими басым экендигин" өткөн Өктөбүр көңтөрүшүнүн ары-бери жагында биздин жерге келип кеткен орус миссионерлеринин жазып калтырган маалыматтары да ырастап турат. јндыктан, уруучулдук сезими өтө күчтүү өнүккөн эл кечээ күнкү Үркүндө орустарга каршы баары бирдей көтөрүлгөн. ќшондуктан, Үркүн кыргыны элибиздин тарыхына "улуттук боштондук кыймыл" деген ат менен кирген. јнын "улуттук" экенин, биринчи кезекте, ошол орус окумуштууларынын өзү моюндаган.  өрдүңбү, улуттук! ƒемек, бизде ошо кезде улуттук аң-сезим азыркыга караганда өтө күчтүү болгон.  ыргыздар христиан же мусулман, бай же кедей болуп бөлүнгөн эмес, улут болуп бөлүнгөн. ƒемек, кырк урууну бириктирген улут астына бириккен! јлар орустар тарабынан мусулман катары бааланган менен мусулман дини бул элге кеңири таралаган эмес. Ёлдин калың катмары  өкө “еңирге сыйынган бойдон кала берген. Ѕул туурасында да ар кандай тарыхый маалыматтар мол. Ѕул журт, тек гана, Өктөбүр өзгөрүшүнөн кийин өзүлөрүнүн  өкө “эңиринен ажырап калган.  өкө “эңир деген анын атын эстен чыгарбаган менен “эңириликтин көпчүлүк каада-салттарын, жүрүш-туруш үлгүлөрүн, сыйынуу ырым-жырымдарын унутуп кеткен. ”шу сыңары эле ал мусулман болуп да жарытпаган. Өзүлөрүнүн эң байыркы дининен айрылып, жаңы динге да биротоло моюн сунуп жарытпай, аты эле "бусурман" (мусулман деген сөзгө да кийин көндүк) болуп, а заты арабөктө калып,  өкө “эңирсиз бир элге айланган. ќшондуктан, бизде азыр эмне көп, кылмыш көп! Ѕирок, эл түбөлүккө ушундай бойдон калбайт го, ал, же  өкө “эңирчил, же  удайчыл (мусулманчыл) болуп чыгышы керек, демек, бир динди тутушу зарыл. ј толук бойдон "бусурманга" айланып кетүүгө буларда негиз (фундамент) жок, не дегенде, алар азыр да  өк,  үн, јй, ∆ылдыз, ∆ер, —уу, “оо-таш жыттанып турат!!!

ћен, буерде,  өкө “эңирге сыйынуучулукту шарттуу түрдө гана "дин" деп атап отурам. ј, чындыгында ал, биз үчүн динден да кымбат, динден да асыл, динден да ыйык, динден да алда-канча улук турган керемет го! јта-бабаларыбыз да аны "дин" деп атаган эмес, бирок, аны Өмүр деп билген! Өмүр!!! ƒемек,  өкө “эңирге сыйынуучулук - Өмүргө сыйынуучулук болгон! ј Өмүр деген “ирүүлүк, а “ирүүлүк деген “иричилик, а “иричилик деген  өк (аба),  үн (от) јй, ∆ылдыз, ∆ер, —уу, “оо-талаа го! ƒемек, байыркы кыргыз баласы Өмүргө сыйынган! Өмүргө! ј Өмүр деген, азыр эле биз айткандай  өк,  үн, јй, ∆ылдыз, ∆ер, —уу, “оо-талаа болгон! “актап айтканда, байыркы кыргыздар таби€тка сыйынган, аны көздүн карегиндей коргогон, тазаа кармаган.  өкө “эңириликтин улуулугу да так ушунда жатса керек.

”шул жерден дагы бир эң маанилүү маселеге токтоло кетүүгө туура келет.

Ћатын тарыхчыларында атактуу гунндардын "бирөө бардыгы үчүн, баары бирөө үчүн чабышка түшөөрү же тиричилик кылаары" жазылып калган. ƒемек, берегилерде жалпы элдик биримдик так ошол байыркы замандын өзүндө эң жогорку деңгээлге жеткен!

“эңир деген ”луу “аби€т го! Ѕайыркы кыргыз баласы төрөлгөндөн өмүрү өткөнчө дал ушул “аби€ттын койнунда тирилик кылган. “аби€т алардын алтын бешиги, түбөлүктүү үйү, бүтүндөй өмүрү болгон!  ерек болсо, “аби€т аларды кантип жашоого үйрөткөн насаатчысы, күндө ырыскы берип турган Ѕерешен Ёнеси эле!

“аби€ттын катаал шартында чоңоюп, анын ысылы-суугуна бышкан кыргыз баласы береги “аби€ттын жазылбаган улуу мыйзамдарын бармактайынан кадырлап өскөн да, өзү да ушул таби€ттай таптаза болууга умтулган. “аби€тсыз алар жетим баладай эле, не дегенде, алардын бүт тирилиги так ошого байланышкан - ала турган отун-суусунан тартып аңчылык кылып жан багаар майданына чейин дал ошол жерде эле! јндыктан, көчмөндөр “аби€тты баарынан жогору койгон. јны бөөдө бүлүндүрүп же зы€нга учураткан эмес. Ёгер, аны бүлүндүрө турган болсо - ал өзү зы€нга учураарын эң жакшы түшүнгөн. ќшондуктан, аны Ёне катары ыйык санаган!

Ѕайыркы кыргыз баласынын мүнөзүндө да мобереги ”луу “аби€ттын бардык касиеттери сакталып калган. јл кээде ызылдаган каардуу бороон болсо, бирде жадыраган жай; кээде чартылдаган чагылган болсо, бирде ашыглыктын отуна жалындап күйгөн жүрөгү тоодой жан; кээде жолундагысынын баарын алып кеткен тажаал сел болсо, бирде тегерегине өмүр берген тунук тамчы эле! јйтор, миң кы€лдуу таби€ттын миң түркүн касиети так ушул көчмөндөрдүн мүнөзүндө гана сакталып калган. јл бирде өтө катаал, кээде ак көңүл; бирде түнөргөн асман, а кээде жаркырап тийген  үн! Өзү табынган ”луу  үндөй! јндыктан, өмүр бою ошо ”луу “аби€т койнунда өмүр кечкен көчмөндөр бу жарыкчылыктан тиги дүйнөгө көчкөнчө тегерегиндеги ”луу “аби€тты ата-энеси сы€ктуу кадырлап жүрүп көзү өткөн!

ј “аби€т ага ар дайым эле жадыраган жайды, күтүрөгөн күздү тартуулай берген эмес. јнын үстүнө, көчмөндөр айрым жылдарда жутка же кургакчылыкка кабылып, күтүрөгөн эсепсиз малынан айрылып, жатакчылары эгинден кол жууп, мүңкүрөгөн замандар болгон. ќшондо, атактуу көчмөндөрдүн өмүрүндөгү „оң „апкындар менен ”луу  өчтөр башталган. ћына ушундай шартта берегилердин жүдөмүштөрү, жалкоолору, алсыздары, эрки боштору жок болуп, эң мыктылары, күч-кубаттуулары, акыл-эстүүлөрү гана жашап кеткен. „екаралардагы душман мамлекеттер алардан шумдуктуудай запкы тарткан. ∆елгенин жел билген көчмөндөр тигилерди кыйрысын ургандай чапкан. ќшентип, алар мол азык-түлүккө, арбын малга кайрадан ээ болгон!

"»тке темирдин кереги не?" дегендей, ал заманда көчмөндөр асыл таш менен алтын-күмүш жыйган эмес, аштык жыйган. јт башындай алтындан бир баштык дан өөдө турган. јлар курсактын гана камын көргөн.  абында аштыгы, жайытында малы, боз үйүндө күнүмдүк тириликке керектүү төшөнчү-орунчусу болсо болду, "јттангыла!" деген буйрук келгенде алакандай боз үйүн алекисаатта бүктөп, биртике жүгүн төөгө же өгүзгө артып алып, көпчүлүктөн калышпай, алыска-алыска сапар тарткан. ћына ушундай жагдайда, ага артыкбаш дүйнө-мүлктүн дегеле кереги жок эле. Ѕу жагынан алганда көчмөндөр бирдей болгон, бипбирдей!

 өрдүңбү, көпчүлүктөн калышпай! ј мындай шартта көпчүлүктөн бөлүнүп калуу өтө опурталдуу эле. ќшо жоокерчилик заманда өз тобунан бөлүнүп калуу - өлүмгө тете болгон. Ёлибиздеги "Ѕөлүнгөндү бөрү жейт" деген аңыз кеп да бизге так ошол эң илгерки доорлордон калса керек. ј өз тобунан бөлүнгөндөр - айланадагы душмандардын жеми болгон. јйтмакчы, эзелки кыргыздардагы эң оор жаза да - элден бөлүп салуу эле! ј эли-журтунан ажыраган неме баарынан кол жууган да, акыры, өз башын өзү жуткан. ќшондуктан, кыргыз баласы эч качан кылмыш ишке барган эмес. Ёки жүздүүлүк, ууру кылуу, ушак айтуу, калпычылык, көралбастык, өз тобундагы бирөөнүн бирдеңкесин тартып алуу, жок жерден чыр чыгарып бирөөгө акарат айтуу же кол тийгизүү, же өлтүрүү, а€гы суюктук, калыстык менен адилеттиктен тайуу, адепсиздик, мыкаачылык, бөөдө зулумдук, алдамчылык, дайыны жок ырайымсыздык, зөөкүрдүк, чыккынчылык, чагымчылык, арамзаалык, ыймансыздык, абийирсиздик, ич тарлык, ач көздүк, бирөөнүн убалына калуу, чындыктан тайуу, кесир чайкоо, ашыкча байлык күтүү, бөөдө ысырапкорчулук, соопчулукту унутуу, арбактарды сыйлабоо, адал иштен танып арамдыкка баруу, жырткычтык, наадандык, эң акырында, “аби€тты сыйлабоо ал үчүн өтө жат болгон. ј “аби€т аны ”луу  өкө “эңирге жакындаткан бирден бир данакери эле! јндыктан, ал “аби€тты дагы да баарынан бийик тутуп, өзүмчүлдүктү, жекеликти четке кагып, көпчүлүктүн кызыкчылыгын баарынан жогору коюп келген! јл кай жерде гана жүрбөсүн, өз кызыкчылыгынан көпчүлүктүкүн ар дайым бийик санаган. ј бул, өз кезегинде, улууларды сыйлоого, кичүүлөрдөн ийменүүгө алып келген. ќшентип, көчмөн өмүрдүн салт-санаа, адеп-ахлак, жүрүш-туруш жайындагы эч жерде жазылбаган мыйзамдары келип чыкканЕ

ћына ушул кырдаал ар бир кыргыз баласын өз эли-жерине шумдуктуудай тарткан. ј жоолор менен болгон үстөккө-босток эсепсиз чапкындар аны кичинекейинен патриот кылып өстүргөн!

 өчмөн эл катып жеген эмес, ал колундагы бар болгон ырыскысын жалпы дасторконго койгон. ”шу сы€ктуу эле анын жеке менчик малы да элдики болгон! Ѕүтүндөй бир тайпанын малы чогуу багылган. Ѕул - бардык элди бир жерге бириктирген, тагдырын бир кылган! "—еники же меники" деген болгон эмес. Ёли-журтун, мал-мүлкүн алар чогуу коргогон! ј мына ушунун өзү береги көчмөндөрдү таш муштумдай бириктирип, душманга бир кишидей сокку урууга үйрөткөн. ƒемекчи, ошо согуштарда, кокус, бирөө туткунга түшүп кала турган болсо, ошону байлоодон ажыратып алуу үчүн аттын башын кайра бурган. ”шу бир адамы үчүн эчендеринин башы кетип, душман каны суудай аккан. Ѕир адамдын куну көчмөндөр үчүн теңдешсиз болгон! јл јталык ƒоор эле го! ј тиги туткунга түшкөн жаран јта эмес беле! Ёгер, ошол кишисин ушу жолу туткундан ажыраталбай калса, ал бул элдеги эң зор кайгыга айланган.  андай гана болбосун аны бошотуп алуу керек эле! јнтпесе, ата башыларына сөз тиймек. ќшондуктан, көчмөндөр кийинки чапкынга а€бай катуу да€рданып, өтө зор күч топтоп, душманга кайра аттанган да, бир адам үчүн кайрадан кан суудай аккан салгылаш башталган. Ѕир киши үчүн! Өзгөчө, ал баатыр болсо!  өчмөндөр ошол баатырын бошотмоюн тынч алып жатпаган. јкыры, зор кан кечүүдөн кийин алар баатырын да бошотуп тынган! Ѕул - биздин элдеги јталык доордун гүлдөп-өсүп турган кезеңи го!

јлиги "бирөө баары үчүн, баары бирөө үчүн" деген көчмөндөрдүн асыл салты жеке эле римдиктерге эмес, чыгышы эзелки кытайдан башталып, бы€гы јлдыңкы жана  ичи јзи€ны көктөп өтүп, батышы ∆ет- айтка (‘ранци€га) дейре аттын кашкасындай маалым болду го! √унндардагы жалпы элдик биримдиктин өтө күчтүү экендигин ты€гы кытай санжырачыларынан тартып батышы латын тарыхчыларына чейин шилекейин чубурта жазды. јкыры, береги гунн салтын чагылдырган алиги учкул сөздү кийин даңазалуу франк жазуучусу ј. ƒюма өзүнүн "Үч мушкетер" аттуу романына девиз кылып алды. ƒевиз кылып гана алган жок, ал береги "мушкетерлор" аркылуу атактуу гунндардын эң мыкты кылычкөй экенин да каймана түрдө ба€ндай алды!

Ѕир адам! јр бир кишинин куну чексиз дедик го! Өзгөчө ал эрен болсо! »лгерки кыргыз эли жамандан тукум алууга эч качан кызыккан эмес, ал Ѕаатырдан урук алууга умтулган! јндыктан, эл өз Ѕаатырынан кызын а€баган! Ѕул биздин элдеги кечээги күнгө дейре жеткен түбү түптүү салт эле! ќшондуктан, биздин эл баласын тырмактайынан "јтанын уулу боло көр!" деп өстүргөн. ј анын атасы эр жүрөк ∆оокер эле го! ј атанын жолун жолдогон, анын кадырына жеткен уул өз элинин да кадырына жете алган! јл доордо атасын сыйлабаган уул эгерим болгон эмес, не дегенде, анын атасы эл-журт коргогон чексиз Ѕаатыр эмес беле!!!

ƒагы айтамын, “эңир деген ”луу “аби€т ко!  өк јсман (јба),  үн, јй, ∆ылдыз, ∆ер, —уу, “оо-талаа! “аза аба, таза суу, таза эт, таза кымыз, таза ырыскы! ћына ушул мээрбан таби€ттын койнунда эркин өскөн кыргыз баласы өз башын бирөөгө эч качан бийлетпеген! јл өз журтунда ар дайым өз алдынча, ээн-эркин болгон! јндыктан, ”луу Ёркиндик мунун канында да бар эле! ћойнуна кылыч кармап турса да ал өзүнүн адилеттигинен, чынчылдыгынан тайбаган. —өзгө бекемдик, шумдуктуудай ар-намыс, чексиз эр жүрөктүк анын эң асыл сапаттары болучу! јл үчүн эң башкысы мал-мүлк эмес, өз јта ћекени эле! јнда  өкө “эңирдин эң акылман насы€ттарына чыланган Ѕаатырдык ƒух абдан күчтүү болгондуктан мунун ушул эң асыл касиеттери жүрө-жүрө бүтүндөй Ёл-∆ерди - јта ћекенди сырт душмандардан аман-эсен сактап калды го!!!

Ѕала кезинен  өкө “еңирге табынып өскөн береги кыргыз кулуну бу дүйнөдөн көзү өткөнчө  өкө “эңиринин осу€ттарын туу тутуп, өмүр кечкен. ј анын “эңири ой-санаттары, насы€ттары, үлгү сөздөрү, асыл накылдары так ушул эле көчмөндөрдүн өзүлөрү сы€ктуу жөпжөнөкөй, а бирок да, маани-мазмун жагынан дал ушул баатыр эл сыңары өтө салмактуу, абдан терең да албан эле! јлар бир гана сөздөн туруучу! Ѕир гана! ј маани-маңызычы?! џсык- өлдөй терең, јла-“оодой бийик, ∆ер шарындай салмактуу эле го! Өтө салмактуу!!! ћына ошо теңдешсиз насы€т-накылдарды бала эне сүтү менен кошо ээмп чоңоюп, аны кан-жанына сиңирип, эсейе келе  өкө “эңирдин уулуна, ”луу “аби€ттын кулунуна айланган эмеспи!!!

ќшо өткөн жоокерчилик заманда каны болобу, катардагы жоокери болобу, баары тең укукта өмүр сүргөн.  өкө “еңиринин нускоолору баарына тең болгон. јлар, азыр эле айтканымдай, мүлк жагынан гана эмес, жарандык жагынан да тең укукта эле. Ёгер, кимдир бирөө кылмыш кылса, мейли каны болсун, мейли жоокери болсун, баары эл алдында жооп берген да, кылмышына жараша жаза алган. ј бул согуштук демократи€нын жеткен чеги, чексиз калыстыгы эле! јндыктан, көчмөн элде кылмыштуулук жокко эсе болгон! ј мына ушундай кырдаалда, байыркы кыргыз баласы байлыкка эмес, бай акыл-эске, чексиз меймандостукка, адамдын ажатын ачкан ак көңүлдүккө, жан дүйнөнүн эркиндигине, рухий өз алдынчалыкка, жалпы биримдикке, ынтымакка, карапайымдыкка, кепке бекемдикке, токтоолукка, адилдикке умтулган. Ќатыйжада, өз јта ћекенин сүйгөн, кадырлаган, бийик туткан өз улутунун эң мыкты уулдары өсүп чыккан. јларга душманга багынбастык, эр жүрөктүүлүк, эркиндикти урматтоочулук, темирдей бекемдик, көктүк, эрктүүлүк мүнөздүү болгон.

∆оо жакалап турган алиги катаал доорлордо кандар элге, а эл канга көз каранды эле. јлар бири-бирисиз эч өмүр кече албасын жакшы түшүнгөн. ∆анагы “эңири осу€ттардын баары тең так ушундай ∆оокерчилик «аман чындыгынан улам келип чыккан улуу насы€ттар болучу. ќшондуктан, жоокер көчмөндөр баланы балапандайынан  удуреттүү  өкө “эңиринин ыйык осу€ттарынын духунда тарби€лап келген. ќшо жоокер турмушта байыркы кыргыздар көр оокат жыйбаган сы€ктуу эле береги өспүрүм да байлыкка, көр оокатка кайдыгер карап чоңойгон. ј бул анын эң мыкты сапаттарынын бири эле! јл өмүр бою мүлк жыйбаган, анткени "мал-мүлк бир жоолук, баатыр бир октук" болгон. јл байлыкты четке кагып, ата-бабалары сы€ктуу эле алмадай башына көзү өткөнчө акыл-эс байлыгын - тээ эң байыртадан бери келаткан алтындай учкул сөздөрдү, асыл ой-санаттарды, ыйык осу€ттарды, үлгү кептерди, эң акырында, тээ жер каймактагандан берки элдин тарыхый тагдырын чагылдырган улуу санжыраны жыйган. јндыктан, ал мал-мүлк жагынан бай болбосо да, рухий жана духовный жактан өтө бай да март эле! јл өзүнүн сүйүктүү  өкө “эңиринин бардык насы€ттарын өздөштүрүп, өз эли-журтунун нечен кылымга созулган санжырасын жатка билген! ј көзү өтөөрүндө ал өз тукумдарына эсепсиз мал-мүлктү эмес, салмагынан жер майышкан эң ”луу јкыл-Ёсти мураска калтырган!!! ”луу "ћанас" дастаны баш болгон "—еметей", "—ейтек", " ененим" сы€ктуу улуу санжыраларды, "Ёр “үштүк", "Ёр “абылды", " урманбек", "∆аныш Ѕайыш", " арагул ботом", " ожожаш" өңдүү баш а€гы кырктан ашык кенже санжыраларды, үч жүздөн ашык уруу уламаларын, беш жүзгө жакын тарыхый санжыраларды, бардыгы миңден ашкан баатырдык тарыхый ырларды, аңыздарды, уламыштарды, жөө жомоктордуЕ

јйтмакчы, ”луу “аби€т менен јдам баласынын, јдам баласы менен бардык айбанаттардын, айбанаттар менен ”луу “аби€ттын бир бүтүндүгү, ир алды, мына ошол улуу эпостордо жетээр жерине дейре өтө зор көркөмдүктө ырдалган эмеспи! јлар бири-бирисиз эч өмүр сүрө албасы, өз ара эриш-аркак гана күн көрө ала тургандыктары мына ошол элдик дастандардан бардык жагынан сыпат алган го! јдам да “аби€т перзенти, айбанат менен канаттуулар да ошонун перзенти. ƒемек, алар бу жарыкчылыкта ич ара камкор тиричилик кылышы керек, антпесе, таби€ттагы тең салмактуулук бузулуп, арты абдан чоң кырсыктарга алып келиши ыктымал.

ћен азыр элибиздеги боорукерликтин пири, атактуу даанышман јсанкайгынын ырларынын, "Ёр “өштүк" жана " ожожаш" дастандарынын мисалында кыскача кеп урган турам. ”шул элдик оозеки үч булакка үч тургудан талдоо жасагым келип турат. Ѕиринчисинде же јсанкайгыда ал бей-бечараларга гана эмес колдооосуз-коргоосуз калган жапайы жан-жаныбарлар менен канаттууларга да боорукер болгула деп үндөсө, "Ёр “өштүктө" адам баласы жапайы айбанаттар менен канаттууларга жардамга келип, алар менен достошуп, натыйжада, жердин жети кабат түбүнөн ошол досторунун көмөгү менен жер үстүнө чыгат. ј " ожожашта" болсо таби€ттагы тең салмаактуулук бузулуп, мергенчи  ожожаш —ур эчкинин тукумун бүтүндөй кырып, ты€нагында, анын өз өмүрү да кайталангыс кайгы менен а€ктайт. Ѕул - ”луу “аби€ттын - ”луу ћыйзамы го!!!

јсанкайгы, ир алды, ”луу “аби€тты сүйгүлө, анан барып адамдарды жана айбанаттар менен канаттуу куштарды урматтагыла деген чакырык таштайт. Ѕей-бечаралар менен бечара жандыктарга кароо болгула, боорукердикти эстен чыгарбагыла дейт ал. јнын философи€лык ой жүгүртүүлөрүнө караганда - бүт дүйнөдө же “аби€тта бейпилдик орноп, айлана-чөйрө жана жан-жаныбарлар менен канаттуулар ар тараптан корголушу кажет. јл, элди мүмкүн болушунча бей-бечараларга, кароосуз калган жан-жаныбарларга, өсүмдүктөргө ж. б. жакшылык кылууга үгүттөгөн. ƒаанышман жалпы калайыкты ааламдагы бардык жан-жаныбарлар менен канаттууларга ар тараптан көз салууга чакырган. ”луу ойчул жазыксыз тирүү жандарга жана айбанаттар менен канаттууларга кол салуу адамгерчиликтин иши эмес деп эсептеген. “аби€ттагы жан-жаныбарлар менен канаттуулардын арасында артыкбаш эч нерсе жок, алар жаратылыштагы өз мисси€сын мүмкүн болушунча аткарып атат, аларга туура мамиле керек деп ойлогон ал. "јр кандай жакшылык - адамгерчилик, жамандык - акылсыздык" деген экен.

Ѕайыркы көчмөндөр адам баласынын, жер-суунун, чөп-чардын, колго багылган мал менен бирге эле жапайы айбанаттардын, канаттуулардын, курт-кумурскалардын, дарактардын, токойлордун ж. б. убал сообу бар деп ишенген. “аби€ттын өтө катаал шартында өсүп-өнүп, торолгон-эсейген јсанкайгы бир ырында өз журтунун бей-бечараларына а€бай катуу боор толгогон жери бар.  айсы бир жылы күтүүсүздөн кар эрте түшүп, көчмөндөр көр-тириликтен жүдөп-какаган кезде анын минтип айтканы бар:

—уук түшүп, кыш болду,

—уулар тоңуп, муз болду.

ќокат кылаарга эри жок,

ќтун алаарга эби жок.

„апаны жыртык, жеңи жок,

∆есир байкуш кантти экен?

јлдейлээрге эне жок,

јсыраган ата жок,

∆етим байкуш кантти экен?

∆армач эле малы жок,

∆амынаарга жабуу жок,

јктап ичээр таруу жок,

∆арды байкуш кантти экен?

Ѕалдары үшүп бүжүрөп,

∆е ичээрге тамак жок,

∆агаарына отун жок,

ћискин байкуш кантти экен?

«аманасы куурулуп,

“озок отун көргөн чыгаар,

“олгонуп ыйлап жүргөн чыгаар.

јдамга гана эмес, жапайы айбанаттарга да жан тарткан јсанкайгы:

 уйругу жок, жалы жок,

 умда туулуп, чөлдө өскөн.

 улан байкуш кантти экен?

„ымчып алаар жүнү жок,

„ыңыраарга үнү жок,

Ѕасып чуркап кетүүгө,

Ѕоорунда буту жок,

∆ылан байкуш кантти экен?

 ылган камы жок,

—алган тамы жок,

јлган даны жок,

Ѕаккан малы жок,

ћал багаарга алы жок,

 өзү башын көгөртүп,

 өгөн байкуш кантти экен?

“аразасын көтөрүп,

“арбаңдаган шор тумшук,

“ашбака байкуш кантти экен?

∆атарга жайы жок,

∆ан багарга алы жок,

Ёки көзүн тостойтуп,

„ымын байкуш кантти экен?

 урт-кумурска үйү жок,

 уурап баары өлгөн чыгаар,

Өлбөсө да байкуштар,

 өргүлүктү көргөн чыгаар,

∆ыйган балын тарттырып,

јюу менен касташып,

јары байкуш кантти экен?

Ѕоору жерге жабышып,

Ѕаса албаган балчактап,

Ѕака байкуш кантти экен?

 ирээрге эшиги жок,

 орголоорго тешиги жок,

 оңуз байкуш кантти экен?

—уу бетин муз чалды,

—ууга муздап,

—өөгү сыздап,

ћуз алдында тумчугуп,

 өргүлүктү көргөн чыгаар,

Ѕалык байкуш кантти экен?

∆анын сууга жашырып жүргөн,

∆а€н байкуш кантти экен?

ќргон-жыйган чөбү жок,

Ёчтемеге эби жок,

ƒоңуз байкуш кантти экен?

 олун алып бооруна,

“үнөк издеп корголоп,

 оркуп жүргөн элеңдеп,

 оен байкуш кантти экен?

Ѕөрү менен душман эле,

Ѕөкөн байкуш кантти экен?

Ёэси жок багаарга

Ёлик байкуш канти экен?

∆ерге-сууга жукпай жүргөн,

∆ейрен байкуш кантти экен?

 ара таштан жай алган,

“аштан башка үйү да жок эле,

Үй оокаттын бири да жок эле,

 ийик байкуш кантти экен?

”€сына кар баскан чыгаар,

Ўору таштай каткан чыгаар,

„ымчык байкуш кантти экен?

Ёми, чилде түштү - кыш болду,

—уунун баары тоңуп, муз болду.

 аз, өрдөктөн канча өлдү экен?

 аркыра турналар кантти экен?

Ѕул - ”луу “аби€тты пир туткан элдин адамдарга гана эмес жапайы куштар менен айбанаттарга да нукура улуу боор толгоосу го!  өкө “эңирди туу туткан элдин акыл-эсинде, аң-сезиминде, жүрөгүндө мындан башкача болушу эч мүмкүн эмес эле! јлар ”луу “аби€т менен ”лук  өкө “эңирдин нукура кулундары болучу!!!

јл эми "Ёр “өштүк" дастанына келе турган болсок, мында адамзат менен айбанаттардын достугу даңазаланат. “аби€тка ыймандуу мамиле жасоо, айлана-чөйрөнү табигый келбетинде таза сактоо, эң башкысы, адам баласы менен айбанаттардын, курт-кумуртскалардын, канаттуулардын, жырткычтардын кыйышпас достугу береги дастандын өзөгүн түзөт. „ыгармада - адам баласы да, жапайы айбанаттар да, курт-кумурскалар да, канаттуулар да “аби€тка таандык, бул дүйнөдөгү тирүү жандыктын баары ошол “аби€ттын асыл перзенттери, алардын тагдыры бири-бирине абдан катуу байланышкан, булар өз ара көз каранды деген элдик улуу ой жатат. ќшондуктан, алар өз ара кас болбой, дос же камкорчу болууга тийиш. Ѕулар бири-бирине жакшылык гана тилөөсү зарыл. јлар ошондо гана бу жарыкчылыктагы өзүлөрүнүн эң асыл мүдөөлөрүнө жете алмак. Ѕуга так ушул эле "Ёр “өштүк" дастаны апачык мисал боло алат. Үзүндү келтирели:

Ѕарып “өштүк караса,

јл жолборстун бутуна,

„өңөр кирип кетиптир,

∆ортуп жүрүп аш таппай,

јрык болуп кетиптир.

„өңөрдү сууруп алды эми,

»риң менен кан кетти,

јл жаралуу жолборстун,

ќоруган жери басылды,

”мачтай көзү ачылды.

**

ќлоңдогон ал аюу,

ќрго түшкөн кези экен.

ќшол түшкөн чуңкуру,

јсты балчык, бети муз,

„ыгамын деп бечара,

“ырмагынан айрылып,

јнча “өштүк барбаса,

 ы€маттын кыстоосун,

 өрө турган болуптур,

ќрдо калган аюуну,

ќрдон суруп алганы.

**

ќргуп түтүн бөлүнөт,

”югу менен кумурска,

Өрткө кеткен көрүнөт,

 үйгөн өрттү өчүрүп,

Ёрдикти эпсиз салды эле,

 умурсканы ал өрттөн,

јман алып калды эми!

ћында, адам менен айбандардын, курт-кумурскалардын ортосундагы достук даңазаланып атат. Ѕул - гумандуулуктун жеткен чеги го! Ќатыйжада, жеке эле адамдын береги айбанаттар менен кумурскаларга кылган пайдасы эмес, тигилердин да адам баласына келтирген зор жардамы даңкталат. јнын түбүндө "бирөөгө жакшылык кылсаң ал өзүңө эки эселеп кайтат" деген асыл осу€т жатат. јнын миң мертебе ырас экени, төтөн алиги јлпкаракуштун береги “өштүккө көрсөткөн абдан чоң жакшылыгынан ачык-айкын байкалат:

јжыдаардын колунан

Ѕалдарым алып бергенсиң, досум.

јйтканыңа сыр кылам, досум,

јбдан санааң тындырам, досум,

 апаңдын баарын кетирем досум,

 аалаган жерге жеткирем, досум!

ќшентип, "жакшылыкка жакшылык кылган" зор канаттуу досунун көмөгү менен “өштүк жер үстүнө чыгып, элине аман-эсен кошулат. "ƒос - доско жаныңды кош!" деген ушул эмеспи! ћобу жарыкчылыктагы бардык жан-жаныбарлар менен адамзаттын ортосундагы гуманизмдин салтанаты деген ушул го!!!

ј " ожожаштагы" маселе таптакыр башка. ћында таби€ттын тең салмактуулугунун бузулушу же —ур эчкинин бүт тукумунун  ожожаш тарабынан опсуз кырылышы жана ошонун кесепетинен келип чыккан залалдар тууралуу сөз болот.

Ѕайыркы кыргыз эли кечээги күнгө дейре малчылык жана аңчылык менен күн көрүп келген го. Ѕул тиричилик элди мал үчүн жакшы жайыт издеп, жыл бою бир жерден экинчи жерге көчүп жүрүүгө аргасыз кылган. ”шул жагдай байыркы көчмөндөрдү жер уусун жакшы билүүгө, ыңгайлуу жактарын тез өздөштүрүүгө жана жаратылышты туура пайдалана билүүгө алып келген. “оо-ташты кыдырып аң уулаган аңчыларыбыз таби€т койну алар үчүн оокат табуунун эң негизги майданы экендигин айныксыз түшүнгөн. ћына ушунун өзү көчмөндөрдүн аң-сезиминде “аби€тка жана анын койнундагы жапайы айбанаттарга, канаттууларга, өсүмдүктөргө эти€т мамиле кылуу тасми€сын калыптандырган. ћуну биз азыр эле атын атаган санжыра-дастандардан, миңдеген жомоктордон, аңыздардан, уламалардан, болмуштардан, ой-санаттардан, үлгү сөздөрдөн, накыл кептерден, осу€т-насы€ттардан ачык-айкын баамдайбыз. јл элдик оозеки чыгармаларда ”луу “аби€тты жана анын койнундагы айбанаттарды, канаттууларды курт-кумурскаларына чейин аман сактоо, бардык жан-жаныбарларды коргоо, аларга эти€т мамиле жасоо ойлору кеңири чагылдырылган. јларда јта ћекен таби€тын эң оболку көрктүү, кооз келбетинде кийинки урпактарга кыпынын коротпой, бүлдүрбөй мураска калтыруу ниети оголе күчтүү. “илекке каршы, мергенчи  ожожаш таптакыр андай эмес. јл өз үйбүлөсүнө же журтуна жетерлик гана аң атпастан, көзүнө көрүнгөндүн баарын баштан-а€к атып ала берет:

ћерген аны да атып кулатты,

Ѕирөөн тирүү койбостон,

Ѕашкасы түгөл кырылып,

јкты суудай кандары

јлабаштын уругу.

Ёсин жыйган —ур эчки,

"Ёмгиче кырып салды" деп,

Ёнтигип келди жүгүрүп

∆ана мерген бир атты,

Ёэрчитип жүргөн улагын

“ебетейдей кулатты!

Ѕул - мыкаачылык го?

јны көргөн —ур эчки тиги  ожожашка:

ћерген, кырыпсың улак түгөлүн,

 ыйналды менин жүрөгүм,

Ѕалдарымдын бири жок,

јйталаада каңгырап,

 антип жалгыз жүрөмүн?

„ын кайберен энең мен,

ћенин бар эле сенден тилегим.

 артайса да берип кет,

јлабаш теке шеригим.

”зак болсун өмүрүң,

џйлатпа мендей энеңди -

деп кайрылат. јл өзү кайберен болсо да, айбанаттардын гана эмес, адам баласынын да энеси экенин зар какшайт. "„ын кайберен энең мен!" дейт ал мергенчиге.  өрдүңбү, "энең менмин!" деп турат! ƒемек, ал да адамзаттын энелери сы€ктуу эле эне! јйбандын энесиби, адамдын энесиби, түпкү тегинде келип алар тагдырлаш, баары тең таби€ттын перзенттери. Ёне! јндыктан ал "јлабаш теке шеригим, аны атпа, тукумубуз үзүлбөсүн" деп жалбарат. —ур эчкинин: "”зак болсун өмүрүң, ыйлатпа мендей энеңди" деген сөзүнө кулак салбастан,  ожожаш тиги јлабашты да атып салат. ќшондо аны —ур эчкинин - эненин каргышы урат! —ур эчки:

Ѕир топ жандан бир өзүм,

 алдым жалгыз каңгырап.

 антип турам, кетемин,

 есир болуп калбаса,

 егимди сенден алаармын.

 айыр кош айттым, ћекеним,

 ара Үңкүр сонун турган жер, -

деп, —ур эчки өзүнүн туулуп-өскөн ћекени  ара Үңкүр менен коштошот да,  ожожашка кайрылат:

∆алпы уругум кыйраттың,

∆алынтып нече ыйлаттың.

 айберен энең мен элем,

Ѕилбедиң адам баркымды,

 өрөрмүн мерген артыңды,

 ожожаш сенин мен дагы,

Ѕейитиңди табаармын.

 алың кар кетип, кыш өтсө,

 апчыгайга эл коноор.

“илегин берсе эчкинин,

—енин да бир күн,  ожожаш,

 өзүңдүн жашы көл болоор.

ќшентип, —ур эчки менен  ожожаштын өз ара күрөшү башталат да, акыры, —ур эчки мергенчини азгырып олтуруп, төмөн караса баш айланган жалама аска бооруна алып барып, айласыз өлүмгө дуушар кылат. ј чындыгында, аны береги —ур эчки эмес, ”луу “аби€т өзү жазалап аткан!  ожожаш —ур эчкинин тилин албай койгондугу үчүн мертинбейт, ”луу “аби€ттын тең салмактуулугун бузганы үчүн так ошол “аби€ттын - жалама бийик асканын өзүнөн өлүм табат!

Ѕул гениалдуу чыгармада “аби€тка аң-сезимдүү мамиле жасоо иде€сы абдан бийик деңгээлге көтөрүлгөн. ћындан сырткары, дастандын өзөгүндө “аби€тты жана анын койнундагы айбанаттарды коргоого багытталган адамзатка карата эң ”луу  айрылуу жатат! Ѕул жагынан алганда береги элдик дастандын тарби€лык мааниси оголе зор го, зор!!!  айталангыс! Ёгерде, “аби€тты аң-сезимдүү, максатка ылайык, ченем менен пайдаланбасак  ожожаш өңдүү анын каарына калышыбыз ыктымал. ”луу “аби€т бизден өч алышы мүмкүн! јндыктан, “аби€тка жана анын койнундагы айбанаттар менен канаттууларга өтө камкор мамиле кылышыбыз абзел. јбдан камкор!!!

“арби€лык мааниси өтө зор ушундай улуу чыгармаларды жарата билген элибиз  үн, јй, ∆ылдыздар туурасында жүздөгөн эмес, миңдеген эң кызык аңыздарды айткан! ∆анагы эле аймансарынын (радуганын) биздин элде "∆езкемпирдин кылычы" жана "јсан-Үсөн" деген эки аты бар да, ал жагдайында элибизде эки түркүн эң мыкты аңыз өкүм сүрөт. Ѕири-бирине окшобогон бул аңыздар тээле эң байыркы энелик доордо пайда болуп, ошондон бери эл ичинде айтылып келатат. "∆езкемпирдин кылычы" деп аты эле кыйкырып тургандай анда карапайым калкка каарын төгүп, эл-журтка ар дайым жамандык кылып келген жезкемпир тууралуу сөз болсо, экинчисинде тээле энелик доордун баш чендеринде дүйнөгө келген јсан Үсөн деген эгиз балдар жайында кеп болот.  ийинки жомоктон биз кыргыздын аңызга айланып кеткен түп аталары - јк уул менен  у уулду жаземдебей эле тааныйбыз!

”луу “аби€т жагдайында мына ушундай эң улуу философи€лык чыгармаларды жараткан өзүбүздүн эң байыркы ата-бабалар ошол ”луу “аби€ттын купу€ сырларын да эң жакшы билген. јлар жер титирөөнү, аба-ырайынын кескин өзгөрүшүн, эл-жерге жут алып келүүчү бороон-чапкынды, мезгилсиз жаан-чачынды же кургакчылыкты, таби€т кырсыгына байланышкан ар кандай апааттарды алдын-ала айталган. Ѕуга кылымдардан кылымга топтолгон элдик тажрыйба, акыл-эс менен улуу туюм мүмкүндүк берген. ∆аралганы таби€т койнунда өмүр сүрүп келген биздин эл үчүн андан башкача болушу мүмкүн эмес эле! “аби€ттын ар кандай кырсыктарын алдын-ала айтууга, аларды тээ энелик доордо башталган улуу тажрыйбанын алиги аталык доордо өсүп-жетилиши жана эң жогорку деңгээлге көтөрүлүшү мүмкүндүк берген. Ёлибизде бүгүнкү күндөргө дейре сакталып калган: "жолборс" жана "койон" жылдары кыш мээлүүн, ал эми "доңуз" жылы кыш ызгаардуу, "жылан", "мечин" жылдары жай ысык, кургак келсе, "кой" жана "уй" жылдары жаанчыл болот", "жөргөмүштүн ыкчамдап иштеши ачык жана жылуу күнгө", "аба-ырайы шамалдан билинет, шамал соккон жакта жамгыр же кар жаайт", "чыгыштан урган шамал эч убакта жамгыр же кар алып келбейт", "чымын-чиркейлер малды, адамды тажаткыча тынчсыздандырса - жамгырга", "кумурскалардын уюгуна жашынышы - катуу жамгырга", "ай короолосо а€гыңды тос, жут болбой мал тезинен сүт берет; күн короолосо көкүрөгүңдү тос, кар жаап кыйынчылык болот", "Үркөр үйдөн көрүнсө, үч ай токсон кышың бар" сы€ктуу маалыматтар менен бирге эле: "булут ала - жер чоло", "булут барда барсынба, өлүм барда көпсүнбө", "ала булут барында - малым бар деп ишенбе, азирейил барында - жаным бар деп ишенбе" өңдүү нуска сөздөр мына ушунун айкын күбөсү!

”шу жерден бир гана мисал келтирейин: жер титирөө болоор алдында иттер улуп, чычкан, жылан, бака, кескелдирик сы€ктуу майда жаныбарлардын баары жер бетине чыгып, батпай кетет экен. ј чоң жамгыр болоор алдында жөргөмүштөр желесинин орто ченине барып жашынат тура. ∆ергебизге аккуулар эрте келсе - жаз эрте келет көрүнөт ж. б. д. у. с.

“ээ "жер каймактагандан" бери элибизде алдыдагыны алдын-ала айталган эчендеген элдик акылмандар, "көзү ачыктар", "олу€ кишилер", "ар кандай эсепчилер", "жылдыз саноочулар", "жайчылар" менен билгелер өттү. јлардын эң акыркылары XIX кылымда өмүр сүргөн көлдүк ћаанаке, чүйлүк јйбаш,  алча, таластык “өрөкул, жумгалдык јтай, нарындык јлыбай, алайкуулук јйты чечен, өзгөндүк —үтүке аттуу "эсепчилер" болуп калды. јлар тээ эзелтен бери калыптанып калган элдик тажрыйба, түшүнүк, баам боюнча ар кандай жаратылыш кубулуштарына карап туруп, алдыда келе жаткан табигый кырсыктарды алдын-ала айткан олу€ кишилер эле! јлар “аби€т койнунда туулуп өскөн эң байыркы көчмөндөрдүн эң акыркы атактуу "эсепчилери" же "олу€лары" болучу!!!

јзыр биз алиги тогуз “эңирге, ошол касиеттүү тогуз “эңирден келип чыккан анын эң ири тогуз тармагына кыскача болсо да токтоло кетүүнү өзүбүздүн эң ыйык парзыбыз деп эсептейбиз, анткени, ошол тогуз тармак байыркы көчмөндөрдүн дүйнөгө болгон бүтүндөй көз карашын - дүйнө таанымын, анын бардык асыл максаттарын жана бүтүндөй тиричилигин камтып жатат. ”шул эзелки көчмөндөрдүн тогуз тармактуу өмүрүндө эң байыркы турмуштук ачылыштар менен көптөгөн согуштук жетишкендиктер жатат. јнда байыркы элдин бүтүндөй жүрөгү согуп турат.

ххх

 Ө  “ЁҢ»–» ћ≈Ќ≈Ќ  ҮЌ “ЁҢ»–». Ѕулар бири-биринен ажырагыс нерселер.  өк десе биз  үндү,  үн десе  өктү түшүнөбүз. Ѕул экөө ∆арыкчылыктын символу го! Ѕуларсыз тирилик жок.

ƒүйнөдөгү жан-жаныбарлардын баары тең эң жөнөкөйлүүлөрдөн жаралган. ј анын жаралышына  өк (аба) менен  үндүн (нурдун) маанисин айттык не, айтпадык не! Ѕулар так ошол эң жөнөкөй клеткалууларды ∆араткан кудуреттер го! јлиги өтө зор айбанаттардын эң алгачкы башаты да береги жөнөкөй клеткалуулар эмеспи. ћында  өк “эңир берген жаан-чачын менен  үн “эңир берген жылуулуктун маанисин эзмелеп айтып отуруунун анча деле кажети жок болсо керек.

ћындан жети миң жыл мурда —ыр боюндагы  еңгер жеринен тээ батыштагы Ёки-ƒары€ ортосуна ооп кеткен эң байыркы кыргыз уруулары  үндү ”ƒ деген экен. јлар отту да ”ƒ атаган. ќчокту ”ƒ”Ќ (отун) деген.  үн эгесин (кудайын) ”ƒ” дептир, а бул биздин эски тилдеги "удук" же "ыдук" (ыйык) деген сөзгө төп келет. “эңирди ƒ»Ќ√»– атаган.

ќшо байыркы заманда ќң менен —олдун көчмөндөрү  үндү деген белгилер менен туюнткан экен.  үндүн мындай эң байыркы белгилери азыр өзүбүздүн ата-бабалар жүргөн илгерки жерлердин баарынан кездешип олтурат. белгиси ќң кары урууларында (катаган, адыгине, муңкуш, кушчу ж. б. ) кездешсе, белгилери —ол кары жеринде („оң јлтайдагы керексурларда жана ’акас жериндеги тамгаларда) учураса, эски €кут уездинен белгилери табылган. ќ кийин, көчмөндөрдүн философи€сынын өсүп-өнүгүшү менен алиги  үндү туюнткан белгилер да өркүндөп-өөрчүп отуруп, ушундай түргө келген тура. Ѕул - боз үйдүн түндүгү эле! ƒемек, боз үйдүн түндүгү  үн болгондо, ошо түндүккө сайылган ууктар анын ааламга чачылган алтын нурлары болуп чыкмак да, кереге каланган боз үйдүн ичи же тегерек айлампа - ∆ер бети болуп калмак!

ћына ушул жерде бу ∆арыкчылыктагы эң байыркы көчмөндөрдүн дүйнөгө болгон бүтүндөй көз карашы, анын дүйнө таанымы, дүйнөнү кабылдашы жана жалпы эле дүйнө (бу ∆арыкчылык) жөнүндөгү түшүнүгү жатат. ћенимче, түндүгү - ”луу  үндү, ууктары -  үн нурларын, а төрт бурчтанып турган керегелер - дүйнөнүн "төрт бурчун" (ааламды), ошо керегелерди жабуунун сыртынан кыймылдатпай бек таңган таңуу - јсман  ырчоосун (керегени сыртынан айланта таңган арканды акылман бабаларыбыз ошон үчүн "кырчоо" атаган!) баамдаткан да, а боз үй ичиндеги кыргыз баласы өмүрү өткөнчө жылуу жай кылган тоголок айлампа - ∆ерди туюнткан береги Ѕоз үйдөй философи€ эч бир дүйнө элдеринде болбосо керек. ”шу боз үй да дүйнөдө эң алгач ирет биздин элде жаралган эмеспи! Ѕу тууралуу эски тайып санжыраларынан тартып илгерки кытай жылнаамаларына дейре саймедиреп отурат ов!

Ѕүт јзи€га "жоокер үйү" деген ат менен белгилүү болгон, кытый акындары (Ћю-ћао-÷зай 741-жылы " өгүлтүр Ѕоз үй" ( өк же “еңири Ѕоз үй) деген ыр, анын замандашы Ћи-Ѕ€о-“е боз үйгө арнап "сүрөттөө" жазган) суктануу менен сыпаттаган касиеттүү боз үйЕ  ыргыз баласы ошол боз үйдө төрөлүп, ушул үйдүн түндүгүнөн  өктү көрүп, ошол үйдө каз-каз туруп, ушул үйдө өмүр сүрүп, ошол үйдүн кашында малын багып, эли-жерин коргоп, ушул үйдө көзү өткөнЕ  ызыбыз сулуу, уулубуз эр жүрөк болсун деп, бабалар ошол үйдө наристени ак бээнин сүтүнө киринткенЕ

"Ѕоз үйдүн эки түрү бар, - дээр эле өмүр бою жылкы багып жүрүп көзү өткөн  урманбай чоң атабыз. - “урак үй жана жорук үй деп койот. “урак үй - „оң үй (сегиз канат), кичине үй (алты канат), конок үй (жети канат), ашкана үй же коңур үй (беш канат), кара үй (төрт канат) болот. «аманында журт башылардын он эки, он алты, жыйырма, отуз, кырк канат үйлөрү да болгон!  ыргыздын асабасы дал ошол кырк канат алтын өргөөнүн чамгарагына сайылган!"

Ѕереги Ѕоз үй жана андан келип чыкчу ой толгоолордун өзү эле, аны жакшылап чайнай билчү илимпоз үчүн томдогон китеп го! “ек гана, Ѕоз үйдүн түндүгү -  үн, ууктары - Ќурлары, боз үй ичи - ∆ер тууралуу өз деңгээлинде гана ой жүгүртө билүү керекЕ

Ѕайыркы кытай санжыраларында "„оңбий эртең менен эрте туруп, чыгып келаткан  үнгө жүгүнүп, табынаары" айтылган. ј чындыгында, жаңыдан чыгып келаткан ”луу  үнгө жеке гана „оңбий эмес, ошол жердеги элдин баары сыйынган! јлар ∆аңы  үнгө тогуз жолу жүгүнүп, тогуз же токсонго чейинки өтүнүчүн айта алган, ∆аңы  үндөн жакшылык тиленген. јл эми согуш учурунда ага бүтүндөй жоокерлер табынган, ∆еңиш тиленген. јдамдын башына өтө оор иш түшкөндө да ал  өкө “эңирге ( өккө,  үнгө) сыйынган. Ёгер  үн бүркөк болсо, ал ошо  үн жүргөн јсман тарапка эки колун созуп, сыйына берген.  өк менен  үн бирдей ыйыктык болгон. “эңирге табынган эл үчүн бул экөө алардын тиричилигинин бирден-бир башаты, өмүр сүрүүсүнүн бирден-бир шарты болгон же  өк менен  үн булардын Өмүрү эле!

Ѕабаларыбыз, азыр эле мен айткандай,  өк десе  үндү,  үн десе  өктү туюнган. ј  үндү байыркы түрктөр алигинтип ”ƒ деген. ƒемек, эзелки бабаларыбыз  үнгө табынуу менен ќтко да сыйынган. ќшентип, ќт  үндүн жердеги да символу болгон! јга табынуу тээле эң эзелки замандарда же аталык менен энелик доордон да алда канча мурда, ∆ер бетиндеги тиричилик адеп башталган кезден тартып башат алган. ќтту ыйык тутуу да ошол доордон каркын алган.  ишилер күндүзү көктөгү  үнгө табынса, түнкүсүн анын очоктогу символу - ќтко сыйынган. јлар "от таза болот, бүт жамандыкты күйгүзүп кетет, баарын тазартат" деп эсептеген. јндыктан, илгери-илгери, бөтөн киши үйгө киргенде так ошол ќчокко таазим эткен. Ёртең менен турган кыз-келиндер, ќчокко от жагаардын алдында ага жүгүнүп, анан от тутанткан. ∆аңы келген келинди үйүнө чакырган улуулар да бул ыйык жөрөлгөнү "отко киргизүү" деп атаган. ј келин, босогону аттап үйгө кирген соң, ир алды, ошол ќчокко жүгүнүп, таазим эткен.

ќтко сыйынуунун туу чокусу ∆аңы ∆ыл (көктөм) келген күнү (17-22-марттын аралыгы) болуп өткөн. јнда, үй баш сайын арча тутантып, үй ичи менен тышы "аласталып" - тазартылган.  иши баспаган жерге арча жагылып, андан эл ары-бери өтүп тазарып, а ургаачылары оттуу жандай басып: "алас-алас, ар балээден калас" деп, ырым-жырымын кылган. ќттон өткөндөр күнөөлөрүнөн арылып, оору-сыркоолор сака€т деп ишенген. ”шундан кийин гана ∆аңы жылдын кымызы сунулуп, көжөсү куюлган.

Ѕардык күнөөнү от менен тазалоо киши өлгөндө да жүргүзүлгөн. ћында, жаңы казылган анын көрүнүн жанына карагай же арчадан улуу от жагып, көрдүн ичи-тышын аластоо болуп өткөн да, өлүк ошондон кийин гана өз жайына коюлган. Ѕу да "тазартуунун" бир жолу болгон. ћенимче, өтө күнөөкөрлөрдү отко өрттөө салты да мына ушундай жагдайлардан улам келип чыккан түрү барЕ

ќтко сыйынуу дүйнөдөн кайткан кишинин баш жагына шам жагуудан да таасын байкалган. "јдамдын жаны өлгөндөн кийин үч күнү-түнү анын жанында болот, ал баарын угуп-билип турат" деген ишенимден улам маркумду үйдө үч түнөткөн учурда анын баш жагына шам жагылган. јл эми аны түбөлүк жайына койгондон кийин да мүрзөнүн түбүнө үч күнү-түнү шам жагып коюшкан же "ошол жерге арча жагып, анын түтүнү менен аны "аласташкан".

 ыргыз бакшылары курмандык чалынчу жандыктын каны акчу табакка адегенде туз, үстүнө кебез таштап, шам жаккан да, малды ага ушундан кийин мууздаган.  амдар (бакшылар) курмандык үчүн жасалган нандын үстүнө да шам жаккан.  урмандык үчүн жасалган нандар көбүнесе малдын майына бышырылган боорсоктор менен көөкөрлөр эле. ќ кийин, элге ислам тараган соң курмандыктын көпчүлүк салты жанагы май токочторунан бери орозо жана курман айттарга ооп кеткен. ћында да мал союлган.

»лгерки кытай жылнаамаларында: "Өлгөн кишинин айланасына үч катар болуп турушат да өкүрүп ыйлашат, андан кийин аны өрттөп туруп, сөөгүнүн калдыктарын бир жылдан кийин түбөлүк жайына койот. ћына ушундан соң белгилүү бир убакыттарда ыйлап-сыктап турушат" (Ѕ., I т., 446-б. ) дейт. ћында да оттун тазалоочу касиети, отко сыйынуунун издери жатат.

ћенимче, байыркы кыргыздардын баары тең эле өлүктөрүн күйгүзө берген эмес, өтө күнөөкөрлөрүн гана өрттөсө керек, не дегенде, ќң (гунн) жана  өкө “үрк замандарында дүйнөдөн кайткан көпчүлүк эгелердин, баатырлардын, кандардын сөөктөрү эбактан бери калыптанып калган түбү түптүү салт боюнча мүрзөлөрүнө кадимкидей коюлуп келген. Ёгер баатыр алыс жакта өлсө анын сөөгүн этинен тазалап, алып келип, ћекенине койгон! Өлгөн адамдын сөөгүн улуттук оюм-чийимдер түшүрүлгөн шырдакка, ала кийизге ороп барып, көмгөн. Ѕуга јлтай- аңгай тараптагы Ќоин-”ла, јржан (јрашан), —уджи ж. б. жерлердеги күмбөздөр менен береги эле өзүбүздүн јлатоодогу ”луу “үрк заманындагы мүрзөлөр күбө боло алат.

ќт кимдир бирөө сасык-тумоо же кандайдыр бир дарт тийип жыгылып калса да колдонулган. ћында очокто күйүп аткан отко кычкачты салып, анын учу кыпкызыл болуп чыккандан кийин сыркоологон немени кечки күүгүмдө эшикке жетелеп чыгып, жапыз отургучка отургузуп, анан сол колундагы учу кыпкызыл болгон кычкачтын учун тиги сыркоолунун төбөсүнө жакындатып, ичинен дуба айтып, кийин оң колундагы чыныдагы суудан ууртап туруп, кыпкызыл кычкач учуна "сүф-ф-ф!" эттире бүркүп, учуктап кирет:

Ёртеңки учук кечке жетпе,

 ечки учук эртеңге жетпе,

јгымы катуу сууга бар,

јшуусу бийик тоого бар,

 өкөнордун көлүнө бар,

—арыөзөктүн чөлүнө бар,

»чи жаманга бар,

ƒоско эмес жатка бар!

ћен да кеттим

—ен да кет!

јнан, колундагы чыныдан ууртап, ысык кычкачты оорукчандын төбөсүнө кайрадан алып келип: "сүф-ф-ф!" эттире бүркүп, дубасын улантат:

—ен жолоочу болсоң жол менен кет!

∆ортуулчу болсоң кол менен кет!

јгыны катуу суу менен кет!

Үстөмөн соккон жел менен кетЕ

 ийин колундагы чыныдан дагы ууртап, сыркоолунун төбөсүндө турган ысык кычкачка дагы бир ирет бүркүп: "јйланайын, ∆араткан, бу дартты мобу кара суу менен кетир! ћобу кара түн менен кетир!" деп, чыныдагы калган сууну оорулуунун башынан үч айлантып, ага сыркоолуну үч түкүртүп, үйдөн алыс төгүп, чыныны алиги учукталган жерге көмкөрүп койот.

ћен бала кезде үйгө ќсмон деген тамчылык атактуу бакшы келди. ∆ездем ооруп, ошого чакырганбыз. Ѕакшы узун бойлуусунан келген капкара абышка эле. јдырдагы жыландарды ышкырык менен чакырган өтө мыкты касиети бар болучу. ћына ошо киши жездеме деп салып, жиндерин чакыраардын алдында ала келген арчасын тутантып, анын жаткан жерин, жууркан-төшөгүнүн ичи-тышын, булуң-бурчун "аластап" тазалаганы эсимде калыптыр. ƒаңазалуу ќсмон бакшы ошондон кийин гана дубаларын окуп, жиндерин чакыра баштаганын билемЕ јзыр ойлосом, ошо сыркоолунун жаткан жерин "аластоонун" өзүндө бир керемет сыр бардайЕ ∆ездем өзү да ошол "аластоодон" кийин үшкүрүнүп, "эми оңоло түшпөдүмбү!" дегени дале көз алдымдаЕ

ћына береги ырым-жырымдарда да отко сыйынуу, анын кудуреттүү касиетине таазим этүү жатат.

јл эми тоо-таштын арасынан же талаадан бирөөгө чагылган тийип өлтүрсө: "“эңир урду!" же "“эңир сокту!" деп түшүнүшкөн. ќшентип, береги эң байыркы көчмөндөрдүн  өкө “эңиринин кадыр-баркы менен наркы улам бийиктей бергенЕ

ќтко сыйынуу мал менен тирилик кылган бабаларыбыздын өмүрүндө да өзгөчө роль ойногон. ћал жоготкондо же жайытта мал бөлүнүп калганда койчуманы болобу, жылкычысы же уйчусу болобу, айтор, алар күндүзү өзүлөрү мал жайган жерге барып, ”луу ќт жагып, "жоготконубуз табылгай эле" деп,  өкө “эңирге сыйынган жери бар. јндайда, талаада калган мал алоологон отту көрүп, ошого бет алган. Ёгер ит-куш кол салып атса мал түз эле отко качкан, а ит-куш оттон корккон, жолой албаган. ќшондуктан, бөлүнүп калган мал таң атканча алиги отту пааналап туруп калган. ∆ок жоготкондор бөлүнүп калган малын мына ушундайча таап кеткен.

Ёлсиз талаа, эрме чөлдө калган жолоочу да түнкүсүн от жагып, "таңга аман жеткей элем"! деп, ∆аратканына жалынган. ќт мында “эңирге жалынуунун да, ит-куштан коргонуунун да озуйпасын аткарган.

“үнкүсүн от жагуу байыркы ∆оокер көчмөндөрдө “эңирге гана сыйынуунун эмес, ошо ∆аратканга арналып, курмандыкка чалынган малдын этин бышырып жечү эң ыйык да от болгон.  өкө “эңирге табынуу үчүн жагылган отко курмандыктын этин бышырып жеш аларда ар дайым өтө жогору бааланган. јндай ыйык отко бышкан эт да ыйык даамга айланган. ћындай даамды көчмөндөр тырнактайдан болсо да бөлүп жеп, баарына жеткирген. џйык отко бышкан касиеттүү аштан ооз тийбей калган эч ким болгон эмес, ал баарына тегиз бөлүнгөн! ј бу тууралуу эски кытай жылнаамаларынын өзүндө бар го, өзүндө!

Ёми эң башкысына келели!  өкө “эңири дини, негизинен, ∆оокердик дин болгондуктан маселенин так ушул жагына токтоло кетели.

 үндүзү  үн “эңирге, а түнкүсүн ошонун жердеги элеси болгон ќтко сыйынуу, азыр эле мен айткандай, байыркы кыргыздардын ∆оокердик —алтында да өтө кеңири колдонулаган. “ээ эзелки "сактар" жанагы "кызылбаштардын" (перстердин) бир чебин алган кезде (кан  ошой заманы) алар чептегилерден алда-канча аз болгон да, ошо түнү ар бир көчмөн жоокери “огуз “эңирге арнап, тогуздан ”луу ќт жагып,  өкө “еңирден ал-күч, кайрат сурап, ∆аратканга жалынган экен. ќшо түнү чептин айланасынан эсепсиз от көргөн "кызылбаштар" "бизди көп аскер келип курчап алган тура" деп шектенип, алиги түнү көптөн бери коргоп жаткан чебин таштай качат. Ќатыйжада, булар "сактардан" шумдуктуудай кыргын тапкан. ћына, ушундан кийин түнкүсүн берегидей тогуздап от жагуу байыркы кыргыздардын ∆оокердик —алтына айланып кетиптирЕ јлиги, "эр огу" аталган от да оболу байыркы кыргыздардын  өкө “эңирден жардам сурап, "аман-эсен чегинип кетели" деп жаккан улуу оту болсо керек, а тиги ”луу ќт таң атканча алоолоп күйө берген да, а бул учурда кыргыз аскери от жагылган жерин таштап, түн бою чегинип, а€бай алыстап кеткен. Ёртеси душмандар жанагы оттун тегерегинен эч бир кыргыз жоокерин көрө алган эмес, алар "сактар ошол эле жерде жүрөт го" деп, береги отко алданып калган. ј кыргыз кошуунун кууп жетүү эми эч мүмкүн эмес эле. ”шундан кийин береги "эр огу" оту да байыркы көчмөндөрдүн ∆оокердик —алтына айланып кеткен түрү бар!

Ѕул ∆оокер көчмөндөрдүн өмүрүндөгү бир-эки гана көрүнүш го! ј мындайдан канчасы өткөн? Ёсепсиз го, эсепсиз!

јна, жоокерлер чоң „апкынга аттанган туру.  ырк эки түмөн кол ”луу “оо этегиндеги талаа бетин бербейт. Ѕаары аттан түшүп, жоого кийчү кийимдеринин төш жаккы бүчүлүктөрүн чечип, кемерлерин моюндарына салып, тебетейлерин колдоруна кармап, ”луу  үндүн чыгышын күтүп турат. јна, анын көзү да көрүнө түштү! "ќо,  өкө “эңир! - деп чур-р эте түштү жер жайнаган көчмөндөр. - Ѕүгүн төл ћекенибиз јлатоо (»ньшань) менен ќрдосту каңгулардан (ханзулардан) бошоткону аттанган турабыз!  өп күнөө, аз айыбыбыз болсо кечир! Ѕизге ушул џйык ∆ортуулда эбегейсиз күч-кубат, кайрат бер, өзүң колдо!.. "

∆оокерлер ошо турган жерине тогуз жолу чөгөлөп, тогуз жолу турду да, бардык тилектерин айтып бүткөн соң, бир добуштан бата кылып, бүчүлүктөрүн бүчүлөнүп, топчулуктарын топчуланып, кемерлерин курчанып, жапырт аттанып, жоого бет алды!

ј жоону чаап, душманын тизелетип болгон соң алиги ∆оокерлер өзүлөрүнүн  өкө “эңирине ыраазылык иретинде баштагыдай эле таңды тосуп,  үндүн мурду көтөрүлүшү менен: "ќо,  өкө “эңир! - деп чур-р этип, ∆аратканга ыраазычылыктарын билдирип, ”луу  үнгө тогуз жолу таазим этип: "Ёми эл-журтка аман-эсен жеткире көр,  өкө “эңир!" деп, бата кылып, эсепсиз олжолорун алып, жолго чыгатЕ

 өкө “эңир аларды жанагы жортуулга чыккан эң алгачкы күндөн тартып чапкын а€ктаган күнгө гана чейин коштоп жүрбөйт, ал береги көчмөндөрдү төрөлгөнүнөн акыркы күнүнө дейре жандап жүрөт. јл ар дайым ошолор менен. “эңирдин уулу не бир алааматтуу күндөрдө, башына караан түн түшкөн учурларда же тилеги кабыл болуп жадыраган кездеринде, айтор, койчу, ар кандай кырдаалдарда өзүнүн  өкө “эңирине кайрылалган да, ага өз өтүнүчтөрү менен ыраазычылыктарын билдире алган. ј бул ага тоодой кайрат берген, Өмүр берген!  өкө “эңирсиз ал бороондуу деңизде жалгыз калган кайыктай эле.  өкө “эңирсиз ал эбак жок болмок. јны кылымдардан кылымдарга киши кылып, жоокер кылып, баатыр кылып келген керемет так ошол  өкө “эңир го! “ак ошол!  өк (космос же аалам) менен  үн (түбөлүк от)! Ѕул экөө калган дүйнөгө “ирилик берген, Өмүр берген, ∆ашоо берген кудуреттер эмеспи! Ѕуларсыз јй-жылдыздар, ∆ер-суулар, “оо-таштар эч качан өмүр сүрө алмак эмес! “игилерсиз буларда “ирилик да болмок эмес! Ѕерегилердин өмүр сүрүүсүнүн бирден-бир шарты алиги  өк менен  үндүн керемет-касиетине байланышкан го!  өк алардын асманда өз огунда айлануусун, туура орун алмашуусун камсыз кылса,  үн аларды жылуулук менен жабдыган, демек, береги  өк (аба) менен  үн (от) калган дүйнөгө өмүр берген! Өмүр!!! јлар ошон үчүн  өк “эңири жана  үн “эңири деп аталган! Ѕулардын берегидей аталуусунун өзүле көп нерседен кабар берип турса керек.

 өк “эңири!  үн “эңири! ”луу “эңирлер! Өмүр “эңирлери!  өкө “эңирлер!!!

 өкө “эңир десе биз, ир алды,  өк менен  үндү түшүнөбүз го. ”шундан кийин гана барып  өкө “эңирге јй менен ∆ылдыздар да кирээрин эске алабыз. ƒемек,  өкө “эңир деген ”луу  өк менен џйык  үндүн, јсыл јй менен „ок ∆ылдыздардын биздин элдеги синоними болгон.  өкө “эңирди оозго алып сыйынганда биз ”луу  өккө, џйык  үнгө, јсыл јйга, „ок ∆ылдыздарга да табынганыбыз ошол! Ѕул алардын ”луулугу, себеби, алар бизге - адамзатка соолбос тириликтин булагы катары јсмандан жерге Ќур болуп, Өмүр болуп төгүлүп турат го! Ѕуларсыз Өмүр караңгы, Өмүр жок!

»лгерки кытай жылнаамаларынын баарында тең хунн-гунндар же г€ньгунндар ( ем дары€сынын боюндагы гунндар) "жылына үч жолу чогулуп, јсманга ( өкө “эңирге) сыйынып, курмандык чалаары" айтылат. ћында, ∆аңы ∆ылдагы (марттагы), эл жайлоого көчөөр алдындагы жана эл жайлоодон түшүп, эгин-тегинин жыйып алгандан кийинки  өкө “эңирге арналып өткөрүлгөн курмандык чалуулар же табынуулар жайында айтылып атат! ј жылына үч ирет чогулуп,  өкө “эңирге сыйынуулар биздин элде тээ эң алгачкы ”гус кандан же мындан 8000 жыл мурдатан башталган түбү түптүү салт го! ќшо  өкө “эңирге жылыга үч жолу жыйылып келип табынуу менен байыркы ∆оокер көчмөндөр төбөдөгү ”лук  өккө да, џйык  үнгө да, јсыл јйга да, „ок жылдыздарга да сыйынган же  өкө “эңирге сыйынуу берегилерге да табынуу болгон! Ёзелки Ѕаатыр  өчмөндөрдүн  өкө “эңирге айткан өтүнүчтөрү тигилерге да айткан өтүнүчтөрү,  өкө “эңирге кылган џраазылыктары берегилерге да кылган џраазылыгы эле!

 өкө “эңир деген ”луу  өк, џйык  үн, јсыл јй, „ок ∆ылдыздар го!!!

ћындан сырткары, ”луу  үнгө күтүүсүздөн чалынган курмандыктар менен сыйынуулар да болуп турган. јсыресе, ал " үн тутулган" учурларда өткөрүлгөн. " үндүн тутулушу" байыркы ∆оокер көчмөндөрдө "жамандыктын жышааны катары" кабылдангандыктан, андайда эл асмандагы карарган  үнгө колдорун созуп, чуру-чуу түшүп бакырып, бала-чакалар ыйлап, катын-калачтар "ќ, “эңирилеп!" зарлап, бири тогуздап курмандык айтса, экинчиси тогуздап аксарбашылын айтып, көпчүлүк: "ќо,  өкө “эңир,  үндү өчүрө көрбө!" деп, ∆аратканга жалынып-жалбарган. ќшондо булардын  өкө “эңири да "өз кулундарынын" зарын угуп,  үндүн бир четин көрсөтө кеткен. Ёми џйык  үн бети акырындан ачыла баштаган. ќшондо, алиги тогуздап айтылган курмандыктар менен аксарыбашылдар ушул эле жерден эч токтоосуз мууздалган же садагага чабылган. “өрт түлүктөн тогуздап курмандык чалуу -ай ту€к жылкыдан тогуз, уйдан тогуз, койдон тогуз, эчкиден тогуздап кеткен. “өө менен топозду жөн-жай учурда курмандыкка чалуу салтта жок болгондуктан, бул экөө курмандык малдын катарына кирген эмес. Ѕерегидей " үн тутулганда" алардын аксарыбашылы да тогуз улактан, тогуз козудан садагага чабылган. Ёл ошол эле жерден айыл четиндеги дөңгө чогулуп, курмандыкка чалынган малдар менен аксарыбашылдар ушул жерге алынып келинип, аксарыбашылдары бүбү менен бакшыларга бөлүнүп берилип, курмандыкка чалынган бардык малдын эти дөңдүн этегине асылган казандарга түшкөнЕ

ќшондо эл асманга колдорун жапырт созуп: "ќо,  удуреттүү  өкө “эңир! ”лук да џйык күндүн көзүн аман-эсен көрсөткөнүңө ыраазыбыз" деп, ага тогуз жолу жүгүнүп, тогуз жолу таазим эткен. Ѕереги төрт түлүктөн тогуздап чалынган курмандыктары менен тогуздап садагага чабылган аксарыбашылдар, түпкү тегинде, байыркы ∆оокер көчмөндөрдүн жанагы тогуз “эңирине багышталып курмандыкка чалынган да садагага чабылган. јл элдин  өкө “эңирге арналып тогуз жолу жүгүнүп таазим этиши да бу жолу алиги тогуз “эңирге арналган. “актап айтканда, эл  өкө “эңирдин атынан береги тогуз “эңирге ыраазычылыгын билдирип аткан.

Ёл аңыздарында береги тогуз “эңирге арналган алкыш баталар да арбын сакталып калган. јнда, хан тегерегине ак чачып, көктү карап, колун жайып, тилек кылган:

ќо,  өкө “эңир!  өкө “эңир!

“огуз жалбырактуу ыйык кайың сайдык, “эңир!

“огуз козу биз сойдук, “эңир!

∆акшылыкты эл-жерге жалга, “эңир!

∆амандыкты эл-жерден качыр, “эңир!

∆ашообузду оңдо, “эңир!

”шундан соң, калган-каткан даам ырыскыны улуу отко ташташкан. јл эми "Ёмне улук" деген элдик ырда  өкө “эңири мындайча сыпатталат:

“эңир улук,  үн улук!

“өбөсү ачык  өк улук!

јл эми салт-санаа, үрп-адатка байланышкан аңыздарда  өкө “эңирдин аты аталбаган бир да сөз жок го, жок! ќшон үчүн байыркы кыргыздар: " үн - күйүп турган от", " үндүн жалыны менен жер жылыйт" деген. ќкумуштуулар туура белгилегендей: "”шул түшүнүктөрдүн бардыгы кийин пайда болгон диний түшүнүктөргө моюн сунбай, эң байыркы стихи€луу материалисттик негизин сактап калган" (—. ¬. »ванов, ћатериалы.. , ћ., 1954, 745-б. ).

ћына ушул жерден, тээ илгерки кыргыздардын  өк,  үн, јй, ∆ылдыздар тууралуу элдик түшүнүктөрүнө учкай да болсо токтоло кетүүгө туура келет. јлар азыр  ыргыз ”луттук »лимдер јкадеми€сынын кол жазмалар корунда сакталып турат.

∆аратылыш жөнүндөгү эң алгачкы түшүнүк эл тапка бөлүнөлекте эле пайда болгон. ‘. Ёнгельстин айтканына караганда: "Ёң оболу астрономи€ келип чыккан, ал жыл мезгилдерин билип туруш үчүн мал чарба жана дыйканчылык менен кесип кылган элдерге өтө зарыл эле".

 ыргыздын элдик календарында жыл 365 күндөн турган. јнын ар бир мезгилине 91 күндөн туура келген. јл эми ашып калган бир күн эски жылдын а€гына же жаңы жылдын башталышына дал түшкөн.

 ыш малчылар үчүн эң кыйын учур, кышкы чилде - 41 күн болгон. Ёң суук бул мезгил декабрдын акыркы он күндүгү менен февралдын башына дейре созулган.  ышты сууктун күчүнө карап а€здарга бөлгөн. Өтө суук "темир а€з" €нварга, андан жылуураак "мүйүз а€з" февралга, андан жылуу "кийиз а€з" февралдын а€гы менен марттын башына туура келген.

Ѕайыркы убакта "чилденин пирине төө, жылкы, уй жана кой туш келген экен. јлар "суукту кимибиз мурда басалы" деп кеңешкен имиш. ќшондо "малдын аксакалы уй эмеспи, ошондуктан уй эле бассын" деп чечишиптир. Ѕуга жылкы: "—илер мага бергиле, мен кыймылдатпай басайын" деп каршы болуптур. Ѕирок, ага макул болушпайт, береги чечимден кийин уй "суукту басып калайын" деген экен, бирок, ал ача ту€к болгондуктан суук чыга качып кетиптир. ќшондон бери суук болуп калыптыр" деп айтылат эски кыргыз аңызында.

∆ыл эсеби тууралуу элдик бир табышмакта мындай бир кызык аңызы бар:

365 амир кылган,

48 кызы бар, баары жубан,

12 уулу бар, баары кыраан,

9 уулунун пейли жакшы,

3 уулунун пейли жаман.

 ыргыздар: "јкылдуу кеңеш - табылбас мурас" дейт. “ээ илгертен эле јй жылдыздар компастын ролун аткарып келген. ќшондо, алар, эски кытай санжыраларында айтылгандай "ай жылдыздарга карап иш кылган".

Ѕайыркы кыргыздар  өк менен  үндү, јй жылдыздарды абдан катуу урматтаган. јй жаңы чыккан кезде баары жүгүнүшкөн. "“ууган јй - туураган май" дешип, жаңырган айды сары майга теңеп, токчулукка жоруган. ј жаңырган айды көргөн жеринен чөп жулуп, үйлөрүнө апкелип, жаккан. ћында илгерки ата-бабалардын салты жаткан.

Ёзелки кыргыздардын ою боюнча, јйдын бетин муз тоо каптап турат, жаркыратып жарык берип аткан да ошол муз.

—улуу кызды алар "јй десе айдай,  үн десе күндөй" деп толукшуган јй менен  үнгө салыштырган. јл эми кашын ороктой ийилип турган жаңырган айга теңештирген.

јйдын абалына карап илгерки кыргыздар күн эсебин тактаган, жолду, аба ырайын аныктаган.  өчмөндөр убакытты айдын жардамы менен тактоого да көнгөн. јлар јй чыккан алгачкы күндү "ай жаңырды" десе, андан кийин "айдын бир жаңысы", "эки жаңысы" деп улап кете берген. јй менен  үндүн тутулгандыгын, падышалардын, хандардын өлө тургандыгы, согуш, жакырчылык, ачарчылык ж. б. болору менен байланыштырган.

Ѕайыркы кыргыздар жылдыздар јйдан кичине болгондуктан ага баш ийет деп эсептеген. ќшон үчүн алар:

∆етиген јйдын жеңеси,

„олпон жылдыз балдызы,

јлты јркар јйдын болжошу, -

деген. јлар јй менен  үнгө табынгандыктан,  үндү таза тосуп алуу үчүн  үн чыкканга чейин жуунуп, аны таза тосуп алууга тийиш болгон. јй менен  үнгө көп кароого уруксат берилген эмес.

∆ылдыздар тобунун эң ирдүүсү Үркөр (Ёлек жылдыз). Ѕайыркы көчмөндөр Үркөрдүн батыш тараптагы көкжээкке жакындаганынан жаздын келгенин билген ("Үркөр жерге түшпөй жер кызыбайт"); жай чилдесинде бул топ жылдыз таң атаарда гана көкжээктен бир аз жогорулап көрүнгөн ("ј€к оонада Үркөр таң менен бирге чыгат"); жай бүтөөр кезде "Үркөр таң алдында чыгып, шүүдүрүм түшүп, жер салкындайт"; күзүндө Үркөр көкжээктен бийиктеп кетет, ошондо "Үркөр төбөгө келип калыптыр" деген; түн бир кыйла узарып, кыш ортологон до "Үркөр төбөгө келип, кыш теңдеп калыптыр" деген ата-бабалар. ∆ыл мезгилдерин башка жылдыздар тобу менен да аныктаса болот, антсе да, Үркөр "үркүп чыккан байталдай" болуп, түнкү асманда өзгөчө бөлүнүп турат. Үркөр менен јйдын абалы боюнча жылдын гана эмес, айдын да кандай болоорун аныктаган. ћындай эсепти "тогоол" деп атаган. ”шул тууралуу элдик илгерки ырларда мындай саптар кездешет:

јй менен Үркөр тогошкон,

јйлыңа келдим болжошкон.

 үн, јй, Үркөрдөн кийинки эле байыркы кыргыздардын урматтаган асман периси - „олпон. јны ырга мындайча кошкон:

“ойдон ашкан күлүгүм,

“оодон ашкан кырааным,

Ѕуланай тоонун ар жагы,

Ѕулуттан чыккан „олпонум!

јй менен „олпон тогошкон,

јламын быйыл болжошкон.

 үн менен „олпон тогошкон,

 үнүң бир быйыл болжошкон.

„олпон жылдыз эл ишеними боюнча койдун пири. јндыктан аны „олпон-јта деген. „олпон күн чыгаар алдында (койлорду жайытка чыгарганда) же  үн баткандан кийин (койлор жайыттан кайтканда) чыгат. ”шундан улам аны койлордун пири же "койчунун жылдызы" деп калса керек. ∆айлоого чыгаар жана андан түшөөр мезгилди „олпон чыгаар мезгилге тушташтырган. ("„олпон көрүндү - жүк артуу керек"). ќшентип, илгерки көчмөндөр күн ысый элек салкында көчүп, жаңы журтка жетип алган.

Ѕайыркы кыргыздар көктө јсман ƒыйканы туруп, жердегидей эле эгин эгет деп болжошсо керек, андыктан жанагы —аманчынын жолу көчмөндөрдүн түшүнүгүндө саман көтөрүп бараткан дыйкандын жолу. ј —аманчынын жолу түндүктөн түштүктү көздөй созулган кездерде аны " уш жолу" деп да тергеп койгон. Ѕарымтага бараткан алыс жолдо, эл дайыма —аманчынын жолу артында же оң жакта болгудай кылып бастырган.

ј "ок жылдыз" (метеор) жайында мындай бир ыр бар:

 өктөн учкан от болот,

“алыганда жок болот.

јсыресе, "ок жылдыз" байыркы көчмөндөрдүн түшүнүгүндө "өлгөн кишинин жаны" болгон. Ёзелки көчмөндөрдүн баамында, ар бир жылдыз жердеги кишилердин жаны эле да, ал өлгөндө анын жаны - жылдыз жерге учуп түшөт имиш. »лгерки көчмөндөр көктөгү жылдыздар адам тагдырына таасир этет деп билген.

ƒагы бир аңыз боюнча көктөн учуп түшкөн жылдыздар "кагара" деген шайтанга периштелер аткан мылтыктын же жаанын огу. Ўайтан азгырган адам күнөөсү жок кишини өлтүрөт көрүнөт. ќшондо, өлгөн кишини аңдып турган кагар шайтан тигинин жанын тозокко алып кетмек болгондо периштелер ага тоскоолдук кылып, асмандан жылдыз атып түшүрөт имиш.

"ќк жылдыздын" же "куйруктуу жылдыздын" (комета) күтүлбөгөн жерден пайда болушу жамандык катары кабыл алынган. " уйруктуу жылдыз" көрүнгөн жылы кокустан жут же ачарчылык болуп калса эл буга "куйруктуу жылдыз күнөөлүү" деп эсептеген.

ћарс планетасын байыркы кыргыздар " ызыл жылдыз" деп атаган.

»лгерки замандардан тартып "„оң ∆етигенди" көчмөндөр " ичине ∆етигендин" эки жакшы атына ("ак сары ат" жана "көк сары ат") кол салганы жаткан "жети каракчы" деп түшүнгөн. "јк сары ат" менен " өк сары ат"  ичи ∆етигендин эки чоң жылдызы. јлар аркандалып, бир учу јлтын  азыкка байланып, күзөтчүнүн кайтаруусу менен оттоп турат. ∆ети каракчы ушул аттарды уурдаганы түн бою аңдыйт. ј аттар казыкты айланып тура берет. ∆ети каракчы аларга жете албайт да, таңдын атышы менен куру кол кайтып кетет. Ѕул оку€ күндө кайталанат да, күндө ушундай болот.

јл эми ∆етигендин орто чениндеги бир жылдыздын жанында үлбүлдөп көрүнгөн кичине жылдызды "Үркөрдүн кызы үлпүлдөк сулуу" деп койот. јны бир кезде тиги каракчылар уурдап, ала качып алган имиш.

ƒева жылдыздар тобунун эң чоң тобу —пиканы эзелки көчмөндөр —үмбүлө деп атап, ал бир нече жылда барып бир кичинекей жылдыз тууйт деп ойлошкон. јсмандагы жылдыздарды ошол —үмбүлө төрөгөн имиш. ƒемек, байыркы кыргыздар асманда жаңы жылдыздын пайда болгонун аңдап, аны —үмбүлө менен байланыштырып, жылдыздар да киши сы€ктуу туулат жана өлөт деген ишенимде болгон. ∆ай а€ктаган кездеги суунун муздай башташын көчмөндөр —үмбүлө менен түшүндүргөн ("—уунун башына —үмбүлө тууптур", "“араза чыкса таң суур, —үмбүлө тууса суу суур"). Ѕул - ќрион („идер) жылдыздар тобу көкжээктен көрүнгөндө жай а€ктап, эртең мененки салкын түшөт, —үмбүлө көрүнөөрү менен түнкүсүн суу муздай баштайт. ћуну көчмөндөр "—үмбүлө туур сүмпүйүп, ат семирээр күмпүйүп" деп, ысык аптап өтүп, жылкынын тынчын алган чымын-чиркейлер жоголуп, күн салкындап, чөп жетилип, даамдуулугу артып, ошон үчүн мал семирип, жүнү жылтылдай баштаганына тогойт.

" өк асман “эңиримдин сүйгөн жайы" деп койот кыргыздар. "’удуд ал јаламда".. "алар (кыргыздар)  үнгө жана жылдыздарга сыйынат" деп жазылган. XIX кылымда орус этнографы ‘. ѕо€рков: " ыргыздар  үндү “эңирдин күзгүсү дешип, колдорун жайып сыйынат" деп эскерген, демек, кыргыздар  өкө “эңирге ”луу Өктөбүр төңкөрүшүнө дейре табынып келген. јндыктан,  өкө “эңиринин таасири биздин элде азыр да кыйла күчтүү.

“ээ илгертен бери эле биздин элде ханга өзгөчө сый катары атан төө, жорго, күлүк ат, бүркүт, шумкар; алтын, күмүш менен кооздолгон ээртокум, жүгөн сы€ктуу кымбат баалуу буюмдар; илбирс, сүлөөсүн, суусар, кундуз, булгун өңдүү асыл терилерди тартуулоодо дайыма тогуздап алып барышканы маалым. Ёлибиздеги "’ан тартуусу тогуздан" деген аңыз сөз да бизге так ошол замандардан калса керек. ќор мүшкүлгө дуушар болгон киши да андан кутулуу үчүн "тогуз токоч баабединди" оозанган. Ёлдик түшүнүктө, „олпон жылдызы ар айдын "тогузунда" ∆ерге түшөөрү бек сакталып калган. —уук көздөн (көз тийгенден) сактанышып, „олпон өзү колдойт деген ой менен жалгыз эркек баласынын же сулуу кызынын мойнуна, билегине тогуз кызыл мончок тагышканы да ушундан болуш керек.

 ыргыздарда теңдешсиз буудандарды, даңазалуу жорголорду ар түрдүү кырсыктардан сактоодо да жалаң гана  амбар јтага сыйынышпастан, ошондой эле „олпондон да жардам күтүшкөнү береги элдик ырдан дапдаана көрүнөт:

“оркодон үртүк жаптырган,

“огуздап тумар тактырган,

“обурчактан бир канчаЕ

ј бул тогуз деген сандын баарынын артында байыркы кыргыздардын жанагы тогуз “эңирге сыйынуу салты жаткан!

Ѕайыркы көчмөндөр айдын тогузунда эч жакка сапар жүргөн эмес, а мунун артында да алиги тогуз “эңирди сыйлоо тасми€сы уюп турган.

»лимпоздордун элестүү айтуусу боюнча „олпон жылдыз ∆ердин "кенже карындашы". јаламдагы жылдыздардын кыймылына карата "жылдыз саноочулар" ар бир адамдын же бүтүндөй элдин эртеңин же келечегин алдын ала айта алган. "ћанас" эпосунда “араза жылдызы тууралуу мындай делет:

јтка минип оң күнү,

јттаныпсың чоң күнү.

—апар кылып чоң күнү,

“араза-мийзам оң күнү.

Ѕайыркы көчмөндөрдүн түшүнүгүндө бышыкчылык маалы (күздүн башы) "мийзам айы" деп тергелген. Ѕиздин ∆оокер ата-бабалар жоого каршы аттанганда так ушул бышыкчылык келген мезгилди тандап алган!

Ѕайыркы көчмөндөрдө "ар бир адам белгилүү бир жылдыз жарыктыгы боюнча туулат, ошонун жандоо белгисинин алдында өнүгүп, өсө баштайт: ал жылдыз канчалык бийик жайгашкан болсо, бөлөктөрдөн айырмаланып турса, ошол кишинин жолу шыдыр болот" деген купу€ пикир болгон. јндыктан, иши алга кеткен адамдарга карата "жылдызы өтө бийиктеди", а адам дүйнөдөн кайтса "анын асмандагы жылдызы жерге түштү" деген ишенимдер басымдуулук кылган. ќшондуктан, кары€лар адатта жаш балдарга "өмүрүң узун, жылдызың бекем болсун!" деп бата берген. ƒегинкиси, өзү сүйкүмдүү, пейили кенен, элпек, мээримдүү кишини "жылдызы жарык" же "жылдыздуу азамат" деп атоо, алигидей түшүнүктөн улам пайда болгон.

Ѕиздин элдеги отко сыйынуунун жеткен чеги - маркумдардын бейиттеринин тегерегине коюлган таш балбалдар болуп калды! “ээ эң байыркы доорлордо адам баласы отту ташка ташты уруу жолу менен алган го! ј кийин от алуу үчүн атайын оттук таштар пайдаланылган! ќшо тээ эң эзелки доорлордо таш оттун символу болгон эмеспи! —имволу!!! ƒемек, өткөн палеолит, мезолит, неолит доорлорунда от алынчу таш а€бай кадырланган. јндыктан, ошол ”луу ќттун символу катары маркумдардын мүрзөлөрүнүн тегерегине таш балбалдар же таштан чегилген "от кишилердин" элеси коюлган! Ѕул ”луу ќтту сыйлоонун, аны кадыр тутуунун жеткен чеги болгон! јлиги күмбөздөрдүн тегерегиндеги таш балбалдар жөнөкөй гана балбал эмес - ќт Ѕалбалдар эле! ј адамзатка өмүр берчү ќт - асмандагы  үндүн символу го!  үндүн!!! ƒемек, алиги таш балбалдар жердеги ”луу ќтту гана эмес, көктөгү ”луу  үндү да туюнткан! јл балбалдар жердеги оттун гана эмес, асмандагы  үндүн да символу болгон!!!

ј мындай түбү түптүү салт дүйнөнүн эч бир элинде жок го! Ёч бир элинде! јл береги "“эңирдин уулдары" сыйынган тогуз “эңирлүү  өкө “эңирлүү элде гана болгон го!!! »е, тогуз “эңирлүү  өкө “эңирлүү элде!!!

ххх

ј… “ЁҢ»–» ћ≈Ќ≈Ќ ∆џЋƒџ« “ЁҢ»–». Ѕул экөө да бири-биринен ажырагыс нерселер го. јлар ошон үчүн "јй-жылдыздар" делинип, чогуу айтылат эмеспи! Ѕулар караңгылыкты жарык кылган кереметтер го! јларсыз түндү элестетүүгө эч мүмкүн эмес! јй менен жылдыздардын ∆оокер көчмөндөрдүн өмүрүндөгү эбегейсиз ролун, алар үчүн кылган теңдешсиз кызматын ченеп-бычууга болбойт го?! јлардын аткарган иши “оодой же  өктөй десек ылайык келээр! ј балким андан да чоң, мындан да арбын - чексиз!

јй “эңири ∆оокер көчмөндөрдүн тирилигинде ай-жылдарды тактоодо болуп көрбөгөндөй кымзат кылса, ∆ылдыз “эңири түнкүсүн багытты аныктоодо өтө чоң үлүш кошкон! “ээ ∆оокерчилик доордо јй караңгы түндөрдө багыт аныктоо - аба менен суудай керек заманда көчмөндөр "ай-жылдыздарга карап иш кылган". јнтпегенде, түмөндөгөн аскерлер жолдон чыгып, бараткан багытынан ажырап, бөөдө кыргын тартмак. ќшо ∆оокерчилик доордо јйдын туулушунан тартып анын толушуна чейинки аралыктын өзү абдан зор мааниге ээ эле. ∆аңырган јйды карап туруп "жылдыз саноочу" ошол айдын кандай болоорун алдын ала айткан же, јй чалкалап жаңырса "өзүнө жайлуу, өзгөгө жайсыз аЕ " деген. ћындайда, эгер кыш болсо, анда өтө суук же бороон-чапкын, жай болсо абдан ысыктык (кургакчылык) же баш-а€гы жок жаан-чачын күтүлгөн. "јй короолосо а€гыңды тос - жут болбой мал тезинен сүт берет.  үн короолосо көкүрөгүңдү тос, кар жаап кысымчылык болот" деген эл. "Ёртең менен  үн кызарып чыкса - элиңди жоо чапкандай күйүн, кечинде кызарып батса - катының эркек туугандай сүйүн" деген алар. ћына ушул айтылгандардын баарында тең береги ∆арыкчылыктын өз „ындыгы, бу турмушта өз орду бар эле!

∆аңы јйдын туулушу байыркы кыргыздарда өтө зор мааниге ээ болуп, ал абдан ыйык саналган, анткени, ай жаңырганда алар жортуулга аттанган да, ал отуруп калганда жоруктан кайткан. јндыктан, эзелки көчмөндөр жаңырган јйга жүгүнүп, мындай тилек айткан жери бар:

"јй көрдүм, аман көрдүм!

јйдын мунарасынан,

∆ердин кучагынан,

∆егелик дан,

Ѕир кыштык саман көрдүм!

∆есирге жемиш,

∆өөгө улоо,

∆алкоого мээнет,

∆алгызга - эркек,

»штерманга - кут,

”шакчыга - уу,

јк ниетке - туз,

Ѕаарыга кайыл заман көрдүм!

јйдан аман,

∆ылдан эсен бололу!

 елерки ушу күнгө,

Өсүп-өнүп тололу!

Ѕакырга - тар,

Ѕапырга - бар ай бол!"

ќшо байыркы заманда бабаларыбыз јйды деген белги менен туюнткан экен. “өбөй жеринен табылган тамгалардын арасында јй менен  үндүн элесин бир берген учурлары бар. ј эски шумерлер түнкү јй-жылдыздарды деген чийме (иероглиф) менен берген тура! ј мындай белгилер биздин жердеги аска-зоолордо жайнап жатат го, тек гана, аларды кылдат изилдеш керек.

ќшентип, байыркы бабаларыбыз өзүлөрүнүн ∆оокерчилик өмүрүн јй -жылдыздарга карап тууралаган экен. ∆ылдын кандай болоорун алар бирдин айынан же жети тогоолдон так ажыратып айталса, айдын кандай болоорун булар јйдын жаңырышынан байкаган. јба-ырайындагы алдыдагы кубулуштардын баары тең јй-жылдыздардын абалына байланыштуу болгон.

Ёзелки кытай санжыраларында айтылгандай "түндүктөгү кыйраткычтар өз иштерин ай-жылдыздарга карап жүргүзгөн", "ай толгон кезде чапкынга чыкса, ай кемиген кезде аны токтоткон", "өз багыттарын жылдыздарга карап аныктаган" ж. б.

 өкө “эңириликти туткан бул элде ∆оокерчилик өнөр өзүнүн эң бийик деңгээлине жеткен.  үн-түнү менен өткөн ар түркүн чапкындарда көчмөндөр ар кандай кырдаалдарга, түркүн кыйынчылыктарга учараган. ј бул жагдай аларды бара-бара ай-жылдыздарга карап иш кылууга үйрөткөн. јй караңгы түндөрдө асмандагы жылдыздардын жайгашышына карап багыт аныктоого, жыл мезгилдерин ошо жылдыздарга карап тактоого, айларды так ажыратууга, ар бир "токсонду" (төрт мезгилди) жана кышкы чилде менен жайкы чилдени дапдаана белгилөөгө, акырында жылдын өзүн тактоого жетише алган! ∆анагы он эки жылдык айлампа (цикл) же чычкан, уй, барс (жолборс), койон, улуу (крокодил кейпиндеги ажыдаар, анын элеси ”луу ќңдордун күн түспөл сапсары туусуна түшүрүлгөн эмеспи!!!), жылан, жылкы, кой, мечин (маймылды байыркы кыргыздар тээле "кентавр" заманынан же мындан 7000 жыл мурдагы доорлордон бери билген), тоок, ит, доңуз деген жыл аттары кадимки айбанаттар менен канаттуулардын атынан келип чыкпастан, алар асмандагы он эки жылдыздын атынан келип чыккан. јр жылы жыл башында көрүнгөн ошо жылдыздардын аты кийин он эки жылдын атын билдирип калган. “актап айтканда, жыл эсептөө бизде мындан сегиз миң жыл мурда пайда болгон.  үн менен түн теңелген ошо жылы јй жаңырган кезде „ычкан деген жылдыздын жанында турган экен, ошондуктан жылдын башы „ычкан аталып калыптыр. ќн эки жылдык айлампа дүйнөдө эң алгач ирет “үрк (ќң кары) өлкөсүндө пайда болгонудугун да мындан он кылым мурда айтылуу илимпоз ћахмуд  ашкари (Ѕарскани) өзүнүн "ƒиванында" өтө так, даана белгилеп кеткен жайы бар. Ѕул жыл эсептөө - биздин элдеги эң байыркы жыл эсептөө эле!

џрас, биздин эл жаралгандан мал менен келаткан эл го. Ѕиздин көчмөн мадани€тыбыз, өтө бай элдик казынабыз тээ байыртадан башталат эмеспи! ”шул себептен, абдан чоң чындыкка көзү жеткен јбель –емюз 1820-жылы эле: "ќн эки жылдык айбанаттар циклин кыргыздар ойлоп тапкан!" деп, бекеринен айтпаса керек. ќн эки жылдык айбанаттар цикли адегенде илгерки “үрк өлкөсүндө, а дагы тактай келгенде байыркы кыргыздарда пайда болгон тура!!! ћына ушунун өзү байыркы кытайлардын "“аншу" санжыраларында да жазылып калган, анда "кыргыздардын жылды он эки айга бөлөөрү, алар айбандардын аттары менен аталары" айтылган.

ќшо он эки жылдын аты менен аталган жылдардын кайталанышы биздин элде мүчөл аталган. Ѕиринчи мүчөл он эки жашын эмес, он үч жашын туюнткан, анткени, мында баланын курсакта жаткан кези да эсептелген. јндан кийинки мүчөлгө он эки жаштын кошулушу менен 25 (эки мүчөл), 37, 49, 61, 73, 85, 97, 109 ж. б. болуп кете берген. ћында, өзүңөр байкагандай "жолу туюк" жуп сандар эмес, "жолу ачык" келки сандар өкүм сүргөн.

Ѕайыркы кыргыздар киши төрөлгөн айды так, даана белгилөө үчүн да өзүнчө зодиак (бул сөз байыркы грек тилинде "айбан" дегенди билдирген) белгилерин колдонгон. «одиак дегени он эки бөлөк топ жылдызды ичине алган, планеталар жүрүүчү кырчоо го, бул он эки топ жылдыздын ар бирөөнүн өз аты бар эле, алар:  озу жылдыз тобу, ”й (уд) жылдыз тобу, Ѕосого (эрентир) жылдыз тобу, —аратан (кучык) жылдыз тобу, јрстан жылдыз тобу, —үмбүлө (буудай башы) жаркырак жылдыз тобу, “араза (үлгү) жылдыз тобу, „а€н (чадан) жылдыз тобу, ∆аа (йа) жылдыз тобу, “еке (оглак) жылдыз тобу,  өнөк (ит) жылдыз тобу, Ѕалык жылдыз тобу болучу. јйталык, 21 же 22-марттан 20 же 21-апрелге дал келген зодиак белгиси  озу жылдызына туш келгендиктен береги мезгилде төрөлгөн балдар " озу айында туулду" деп эсептелинген. ќшентип, ”й, Ѕосого, —аратан, јрстан, —үмбүлө, “араза, „а€н, ∆аа, “еке,  өнөк, Ѕалык зодиак белгилеринин астында төрөлгөн балдар береги жылдыздардын атынан "баланчанчы же түкүнчөнчү айда туулган" делип айтылып кала берген. Ѕайыркы көчмөндөр "бала кайсыл айда төрөлсө ал ошол айдын мүнөзүн алып жүрөт" (мис. : арстан, ча€н, балык ж. б. ) деген ишенимде эле. ∆ыл башындагы ай -  озу, а жыл а€гындагысы - балык болгон. Ѕалык зодиак белгисиндеги ай 21 же 22-февралдан 21 же 22-мартка чейин созулган.  ийин, маңкул чапкыны кезинде аларга кошулуп кеткен кыргыздар аркылуу береги зодиак „ыгыш ≈вропа элдерине да тарап, ал айларды гана эмес, айрым өлкөлөрдө жылдарды да белгилөө үчүн колдонулуп калган. ћында, береги зодиакты кабыл алган эл аны өз дүйнөтаанымына карата бир аз өзгөртүп урунган. ћисалы, орустар Ѕосогону - Ѕлизнецы, —аратанды - –ак, —үмбүлөнү - ƒева,  өнөктү - ¬одолей деп пайдаланган.

ќшентип, жогорудагы он эки жылдык айлампа атактуу  өкө “үрк заманына чейин жылдардын эсебин гана эмес, бир жыл ичиндеги ай аттарын да билдирип келсе, кийин ал берегинтип  озу жылдызы баш болгон зодиак белгилерине жол берген. Ѕул эки зодиак тең (он эки жылдык зодиак, он эки айлык зодиак) өзүнүн өтө тактыгы, тууралыгы менен дүйнөнүн башка элдерин гана эмес, атагы ааламга кеткен бүгүнкү чыгаан астрономдордун өзүн таңгалдырып келет!

ћындан сырткары, биздин мал-жандуу эл мал менен айбанаттар үчүн да өзүнчө ай санактарын (аттарын) колдонуп келген. Ѕул ай-санактар тээле эң байыркы замандарда же эл аңчылык менен күн көргөн энелик доордо жаралып, аталык доордо биротоло такталып бүткөн! ∆аралгандан аңчылык жана малчылык менен тирилик кылган бабаларыбыз ар айды кайберендердин аты менен атаган! ћында алар кайберендердин жашоо шарттарын, жүгүрүү жана төлдөө мезгилин гана эске албастан, јй менен Үркөр топ жылдызынын тогошуу (жакындашуу) учурун да эске алып, жаңырган айлардын тогоол аттары да ушундан улам келип чыккан. ћисалы: жалган куран (жейрен менен эликтин эркеги) же беш тогоол (ай жаңыргандан бешинчи кечте Үркөр топ жылдызынын астына јй келип тогошкон кез, ал үч күнгө созулуп, биринчи күнүн - "тогошту", экинчи күнүн - "үй же айыл конду", үчүнчү күнүн - "өрүп чыкты" дешкен) - март, чын куран же үч тогоол - апрель, бугу же бир тогоол - май, кулжа же жыйырма үч тогоол - июнь, теке же жыйырма бир тогоол - июль, баш оона (элик, бөкөн, жейрендин ургаачысы, же телки) же он тогуз тогоол - август, а€к оона же он жети тогоол - сент€брь, тогуздун айы же он беш тогоол - окт€брь, жетинин айы же он үч тогоол - но€брь, бештин айы же он бир тогоол - декабрь, үчтүн айы же тогуз тогоол - €нварь, бирдин айы же жети тогоол - февраль. ”шул айларга байланыштуу биздин элде түркүн мүнөздүү кептер сакталып калган: "Ѕештин айында безилдеген суук", "Ѕирдин айындай чоюлган", "Ѕеш тогоол өтпөй бел чечпейт", "’ут (бирдин айы) жакшы келсе кут, жаман келсе жут", "„ын куранда чыңыртып кулун байлап, кымыз ич", "—око чыгат соордо" ж. б.

"Ёмне себептен ай эсебине көбүнчө кийиктер киргизилген?

1.  уран деп кыргыз эликтин текесин айтат. Ёлик сент€брда (тогуздун айы) жүгүрөт да токтолот. ∆алган куранда жаңыдан бала түйүлөт. Ѕооз-кысыры жалган, арсар чагы. ќшол себептен жалган куран дейт.

2. „ын куранда улак көтөрүп калган үчүн ал айды чын куран дейт.

3. Ѕугу баш оонанын а€гында ышкырат (ызгырык) дейт. Ѕугунун ызгырыгындай деп, анын үнү өтө уккулуктуу болуп кезген чагы. Ѕугу айында туулганы үчүн бугу дейт.

4.  улжа жетинин айында жүгүрүп, бештин айында токтолуп, кулжада тууйт, андыктан кулжа дейт.

5. “еке бештин айынан 20-сынан абдан озгону 30уна жете кезет. Үчтүн айынын башында жүгүрөт. Ѕул болоордо 15 күн кеч жүгүрөт. Үркөр тууйт, ошондуктан теке дейт.

6. Ѕугу баш оонанын а€гында, а€к оонанын башында башы ооган жакка кетип, кезип жүрөт. ”шул себептен баш оона десе керек.

7. ј€к оонада бугунун а€гы тынбай маралга кыйгач жүгүргөн чагы болуп (замандын далай оозуна жараша күндөрдө бир аз илгери-кийин жылышы болмогу мүмкүн) калган үчүн бул айды а€к оона десе керек". (Ѕ. —олтоноев.  ызыл кыргыз тарыхы. 2-китеп. Ѕишкек, 1993, 170-171-б. )

Ѕиздин эл ∆аңы жылды жазында көк чыккан кезде тосуп алгандыктан жылдын башы күн-түн теңелгенден кийинки  озу жылдыз тобу көрүнгөн күнгө туура келген. "јрсар айдын" жаңырышына байланыштуу "жалган куран" айы жазында ары-бери ооп тургандыктан байыркы бабаларыбыз ∆аңы жылды алиги  озу жылдыз тобу жаңырган алгачкы күнү тозгон! Ѕул салт эч качан өзгөргөн эмес. ∆аңы жылды биздин байыркы бабалар „оң- өжө жасап, жаңы кымыз менен тоскон!

"∆акшынын өзү өлсө да сөзү өлбөйт" дегендей, эзелтен бери келаткан салт өлбөйт. јл бир жерде унутулган менен башка жерде сакталып кала берет.  аратегиндик кыргыздар декабрды - токсон, €нварды - кантар, сент€брды - тараза ж. б. деген. "“оксондо тон тиштеп, каңтар оогондо кар кетти", "“араза жылдыз батканда, таң сүрүлүп атканда" ("ћанастан") деген өңдүү аңыз сөздөр ушундан калса керек. Ѕуга караганда, жанагы байыркы кара кыргыздардагы (тарыхый түрктөрдөгү) үлгү же тараза - сент€брды, ча€н же чадан - окт€брды, жаа же йа - но€брды, оглак же теке - декабрды, көнөк - €нварды, балык - февралды, козу - мартты, уй же уд - апрелди, эрентир же босого - майды, кучык же саратан - июнду, арстан же арслан - июлду, сүмбүлө - августту туюнткан. јлиги эң алгачкы он эки жылдык айлампадагы жылдыз аттары айларга берилгенде, чычкан - козу (март-апрель), уй - уй же Үркөр (апрель-май), жолборс (барс) - эрентир же босого (май-июнь), койон - кучык же саратан (июнь-июль), улуу - арстан (июль-август), жылан - сүмбүлө (август-сен€тбрь), жылкы - үлгү же тараза (сент€брь-окт€брь), кой - ча€н же чадан (окт€брь-но€брь), мечин - жаа же йа (но€брь-декабрь), тоок - теке же оглак (декабрь-€нварь), ит - көнөк (€нварь-февраль), доңуз - балык (февраль-март) болуп чыгат.

јлиги маңкул, калмак, бур€ттардагы хулун, үкр, бар, туула, лу, моха, мерн, хөн, мечн, таха, ноха, хаха деген жыл (жил), ай (сар) аттары жанагы биздин чычкан, уй, барс, койон, улуу, жылан, жылкы, кой, мечин, тоок, ит, доңуз деген гана эң байыркы ай-жыл аттарыбыздын түздөн-түз котормосу! Ѕул да тигил элге б. з. 93 жылы колго түшүп кеткен 100000 түтүн кыргыз менен кошо өткөн. ј маңкул чапкынында булар менен катуу аралашкан төбөйлөр ай-жыл аттарынын кыргызча эң байыркы атын унуткарып, кийин ай-жыл аттарынын береги маңкулча котормолорун кабыл алып кеткен. Ѕар болгон айырмасы - маңкулдар чычкан жылы менен айынын ордуна "хулун жил", "хулун сар (ай)" деген аттарды колдонгон, анткени, марттын а€гында алар да кулун байлап, кымыз иче баштаган. ј кымыз деген биздин элдин эң эзелки ашы да аларга ошо 93 жылы өткөн.

ќшентип, биздин эң байыркы жоокер, аңчы, малчы эл дүйнөдөгү башка журттардын ичинен эң алгачкы болуп кишилердин туулган жылын тактоо үчүн он эки жылдык айланпа мүчөлдү (циклди), кишилердин туулган айын тактоо үчүн он эки айлык айланпа зодиакты, аңдардын жүгүрүү жана төлдөө мезгилин так айтуу максатында кайберен аттарынан турган он эки айды дүйнөгө алып келди!  ишинин туулган жылын жана айын сүрүштүрүү максатында келип чыккан алиги чычкан жана козу баш болгон жыл жана ай аттары жанагы эки түркүн он эки зодиактык жылдыз аттарынан пайда болсо, береги айбанат айларына арналган ай аттары нукура аң атоолорунан (куран, бугу, кулжа, теке, оона ж. б. ) келип чыкты. ћына ушунун өзү береги айбанат ай аттарынын тээле эң эзелки аңчылык доордо пайда болгондугун кыйкырып турат го! Ѕизден башка эч бир эл тээ илгерки заманда мындай үч түркүн жыл жана ай санактарын (аттарын) урунган эмес. Ѕул үч түркүн жыл жана ай санактары да адегенде өзүбүздүн жоокер элде пайда болуп, кийинки ар кандай оомолуу-төкмөлүү замандарда башка журттарга тарап кеткен же башка элдер береги ай-жыл санактарын өзүбүздүн байыркы бабалардан алган! Ѕул үч санактын тең ээси биздин эл, биздин журт го! Өзүбүздүн эл!!! Өзүбүздүн журт!!!

 өкө “эңирини ыйык туткан эң байыркы жоокер эл дүйнөгө эң алгачкы ай-жыл санактарын гана берип тим болгон жок, ал дүйнө элдерине эң алгачкы согуштук куралдарды (жаа, кылыч, найза, чокмор, канжар ж. б. ) таратуу менен аларга атчан жүрүп салгылашууну да үйрөттү! ј эң башкысы, ошо согуш өнөрүнөн улам алар жылды жана анын төрт мезгилин так эсептөөнү өздөштүрдү. ћына ушунун баарын алар асмандагы ай-жылдыздарга карап, тактай алды. ∆өнөкөй мисал, биздин элде эки же үч жылда бир жолу "арсар ай" деген атка конгон он үчүнчү ай жаңырып калат. Ѕул кубулуш көбүнчө жылдын а€гында же €нварь айынын экинчи жарымында болот. "јрсар ай" башка айлардай эле жаңырган менен анда "ай арасы" же күн бүркөлүү (бузулуу) белгиси, тогоол кубулушу болуп өтпөйт. ќшондуктан, ал ай эсебине кирген менен жыл эсебине кирбей калат. Ёгерде, бир жылда 365-366 күн болсо, "арсар ай" жаңырбаган учурда бир жыл 354 же 355 күндү, а "арсар ай" жаңырган кезде 384 күндү түзөт да, булардын беш жылдык орточо натыйжасы (354+384+355+384+354:5=366, I) 366 күндү берет. "ј "арсар ай" он жылда төрт жолу жаңырса ар жылдын орточо күнү 365 же 366 болуп отуруп, акыры, азыркы астрономи€лык тактыкка же жыл эсебине дал келет. "јрсар айды" ай эсебине кошкон менен жыл эсебине кошпой чыгарып салуу - жоокер көчмөндөрдүн "жылдыз саноо" өнөрүндөгү эң жогорку жетишкендиги эле!!!

ј арабдар "арсар ай" дегенди билген эмес. Ѕулар муну да ай менен жыл эсебине кошо бергендиктен, алардын бир жылы 354 же 355 эле күндү түзүп, натыйжада, алардын бир жылы байыркы кыргыздардын бир жылынан 10-12 күнгө кемип отурган. ќшондуктан, алардын орозо же курман айттары бирде кышка, кээде жайга туш келип, башаламандык. јлигилердин хиджра жыл эсептөөсү береги элдин астрономи€ илиминен а€бай артта калгандыгын далилдеп турат. ƒемек, буларда ћухаммеддин заманына дейре "ай-жылдыздарга карап иш кылган" жоокердик заман эч качан болгон эмес.

јзыркы "космонавт" деген сөздүн өзү биздин "асман" деген сөздөн келип чыккандыгын баары эле биле бербейт. јргындар "асман" деген сөздү "косман" же "хосман" дейт. ћына ушул "косман" деген сөз индоевропа тилдери аркылуу илим дүйнөсүнө келип, жанагы "космонавт" деген сөздүн келип чыгышын шарттаган, демек, биз "космонавт" деген сөздү "асманавт" (асманчы) деп айта берсек дурус болчудай.

Ѕайыркы кыргыздардын (нукура түрктөрдүн) алиги он эки жылдык айланпа мүчөлү илгерки кытайларга те, ёй (Ѕий) падышанын заманында (б. з. ч. XXIII-XXII к. ) эле жеткен.  ийин булардан €пондор жана чыгыштагы бир топ элдер кабылдаган. Ѕара-бара ал бүтүндөй дүйнө жүзүнө тарап кеткен. јр бир он эки жылды жана айды билдирген жылдыздардын мал менен кайберендердин атынан коюлушунун өзү эле береги он эки жылдык жана айлык айланпа циклдердин адегенде дыйкан элде эмес, малчылык менен аңчылык катуу өнүккөн элде пайда болгондугун кыйкырып турат. јндай эл тээ ≈врази€да илгерки башка журттар тарабынан "киккич" же "киксос", "гага", "гиркан", "манна" (манас), "кентавр" же "амазонка", киммерий же сак-скиф-сармат, хунну-гунну-жунну же г€ньгун, хагас же тугю ж. б. деген атак атка конгон байыркы жоокер кыргыздар эле!

ќн эки жылдык айланпа мүчөл 25 жолу кайталанганда 300 жыл болот. ћына ушунун жардамы менен тээ эң байыркы кезде өткөн чоң согуштар менен ири оку€лардын кайсыл жылга дал келээрин опоңой эле аныктап алууга мүмкүн. јйталык, тээ ”луу ћанастын  ичи „апкыны же төл мекени јлатоо (»ньшань) менен ќрдосту бошотуп, кытайдын янь менен ƒай аймактарына кол салышы кой жылында башталып, мечин жылында (б. з. ч. 205-204-ж. ) а€ктаса, Ѕээжинди баш кылып эзелки кытайлардын кырктан ашык шаарын чаап алган „оң „апкыны (б. з. ч. 201-200-ж. ) доңуз жылында башталып, чычкан жылында а€ктаган. ”луу ћанастын туулган жылы "кара кийик" го! џрым-жырымды өтө бекем туткан ћанас бабабыз „инге каршы „оң „апкынын так ошол өз мүчөл жылында баштаган тура! ј экинчи Ѕатышка (»нди€дан  ырымга чейинки 26 өлкөнү чаап алганда) жасаган „оң „апкынын да ал "кара кийик" жылында баштап, чычкан жылында а€ктаган (б. з. ч. 177-176-ж. ) ќшол ”луу ∆еңиштерге толгон даңктуу жылдардан кийин жоокерчиликке жолу ачык доңуз жылын биздин байыркы бабалар өтө зор урмат менен "кара кийик" деп, тергеп атап калган жайы бар, демек, ”луу ћанастын туулган жылы да "кара кийик" (улуу кийик) деп аталып кеткен. “ээ ”луу ќңдордун жана андан кийинки  өкө “үрктөрдүн заманындагы „апкындардын көбү кара кийик жылында башталып, чычкан жылында а€ктап турган. Ёгер, душман өзү кол салып эле чапкындар башка жылдарга туура келип калбаса, кара кийик жылында „оң ∆ортуулга аттануу биздин элде салтка айланып кеткен жайы бар. “еңири ћанастан алда-канча кылым өткөндөн кийин береги "кара кийик" жылында „ыңгыс кан дүйнөгө келгенин айта кетсек ашык болбосЕ

«аманында же 304-жылы ”луу ћанастын эң кийинки тукумдарынан келип чыккан айтылуу Ќогой кан бүтүндөй “үндүк кытайды басып алып, өз дөөлөтүн орноткон кезде "кара кийик" жылы жөнүндөгү ар түркүн аңыз каңгуларга (ханзуларга) да өткөн. ќшондон кийин  ытайда доңуз тууралуу ар кандай ырым-жырымдар пайда болгон. јлар да доңуз түшкө кирсе жакшылыкка жоруган. Ёгер, чепке доңуз башын тиребесе аны коргоп турган кошуун жеңилет деген ишеним болгон. јндыктан, байыркы кытайлар доңуз багылбаган короо касиеттүү болбойт деп эсептеп, ар үй доңуз баккан. Ќогой кан бүтүндөй “үндүк кытайга император болуп жары€ланган жыл да "кара кийик" (304-ж. ) жылы го!

Ѕиздин байыркы бабалар ай менен жылдарды гана он эки жылдык же айлык айланпа менен эсептебестен, он эки күндүктү да жанагы жылдыз аттары менен атап, алдын ала ар күндүн мүнөзүн чыгарган экен деген аңыз бар. ”ламаларга караганда ар бир күндүн өз аты болгонЕ ќн эки күндү "чыканак" деген, беш "чыканактан" эки айды чыгарган, ал "кулач" деп аталган, "алты кулачтан" бир жыл келип чыккан, ал "аркан" деп аталган. "јлты кулач - аркан" деген кеп ушундан калган. ∆еке гана ал эмес, бизде күн-түндүн да өз маалы, аттары сакталып калган. “аңкы бүлбүл, таң куланөөк, таң атуу, күн чыккан, күн көтөрүлгөн, шашке, чоң шашке, жалган түш, чак түш, түш оогон, эрте бешим, бешим, кеч бешим, күн батаар, күүгүм, иңир, түн кирген, эл жатаар, түн ортосу, түн ортосу оогон, түнкаракчы, таңкаракчы, таңга жуук, таңкы үрүл-бүрүл болуп олтуруп, бардыгы 24! Ѕул азыркы 24 сааттык убакытка дал келет!

”шул жерден алатоолуктар билген калган жылдыз аттарын да алдыңарга тарталы: јлтын же “емир казык (ѕол€рна€ звезда), „оң ∆етиген (Ѕольша€ ћедведица), „олпон жылдыз (¬енера), јй „олпону же —ары жылдыз (—атурн),  ызыл жылдыз (ћарс), Үркөр (ѕле€ды), „ычкылуу жылдыз, “аң жылдызы же  ичи „олпон, (ћеркурий), —аманчынын жолу же  уш жолу (ћлечный путь), ∆ашыл жылдыз,  ара күч же Ёшек кырган (ёпитер),  ерген саба (созвездие 4-х звезд), Ѕалбылдак жылдыз, ∆арык ∆ылдыз же  өкөтөй жылдызы (—ириус),  ошоктолуу кош музоо, јркар же Үч јркар, “олтойдун огу, “араза жылдыз (¬есы), „идер жылдызы (ќрион),  ичи ∆етиген, Ѕука жылдыз, Ёгиз жылдыз,  ош өлүм же  ыз жылдыз, Ѕөйөн жылдыз, ѕери жылдыз ж. б. Ёми миңөзөндүк кыргыздардагы жылдыз аттарына көңүл буралы: ¬енера - —олбан („олпон), —атурн - јй —олбаны (јй „олпону), ћарс - сагайча „игир ат, качыча ѕозырах ат (–ыжий конь), ”тренн€€ ¬енера - “аң —олбаны (“аң „олпону), ¬ечерн€€ ¬енера - »ир —олбаны (»ңир „олпону), ѕле€ды - качыча  үрген, сагайча Үлгер (Үркөр), ѕол€рна€ «везда - ’ан „игетей огу, Ѕольша€ ћедведица - ∆етиген („оң ∆етиген), ћала€ медведица - сагайча "јдай ∆етигени" (—обачь€ ћедведица -  ичи ∆етиген „оң ∆етигенден калышпай "итче" ээрчип жүргөндүктөн ушундайча аталып калган), —озвездие ќрион -  ачы менен кызылча "Үлгер мохе", сагайча "”с муйгах" - Үч марал, —ириус -  өкөтай жылдыз, ќрион топ жылдызындагы –игел жылдызы - ’ан “еңгиз, звезда Ѕетельгейзе - ’ан “енгис огу же  андуу жылдыз, звезда Ѕеллатрикс -  өкөтөй огу, ќрион үч жылдызы - Үс кыс (Үч кыз), звезда јльдебаран - “үлүн хара чылтыс, ’осхар топ чылтысы ж. б.

"∆ылдыз оңоп, жолоочу жүрүү же айдын биринде же он бешинде жолго чыгып же чоң иш баштоо адети болгон, - деп жазат Ѕ. —олтоноев. - ∆ылдыз оңоп жүрүү айга карата болот. ћаселен, айдын биринде жылдыз күн чыгышта; 2) күн жүрүш - күн чыгыштын ортосунда; 3) чак түштө; 4)  үн жүрүш, күн батыштын ортосунда; 5) күн батышта; 6) күн батыштын түн жагы; 7) түн жакта; 8) түн жак күн чыгыштын ортосунда; 9) жерде; 10) асманда, жылдыздын чыгуусуна каршы жүрбөйт. ∆үрсө жол болбойт деп билген. “огузунда сапарга чыкса ат а€гына оорлук келет, онунда жүрсө чар тарапка тең, анда кандай жүрсө, андай жүрсүн деген. јр айдын бири, ону, жыйырмасы шамал менен жаан-чачын күтүлөт деген жана кырк күн жайкы чилде, кырк күн кышкы чилде болуп, токсон күнү "токсон болот" деп эсеп кылышкан". ( ызыл кыргыз тарыхы, 2-китеп, 175-б. ).

Ёзелки кытай санжыраларында түндүктөгү көчмөндөрдүн "ай-жылдыздарга сыйынаары" айтылса, кечээле кыргыз жерине келип кеткен орус агенттери береги көчмөндөрдүн ∆ашыл ∆ылдызга (ёпитерге), ай-жылдыздарга табынаарын баа белгилеген жери бар. „. ¬алиханов: "јй-жылдыздар менен от булардын сыйынган ыйыктары" десе, ‘. ѕо€рков: "∆аңырган јйды көргөндө кыргыздардын эркек-а€лдары ага үч жолудан жүгүнүп, таазим этет" деп жазат. ј мындай маалыматтар, тээ орто кылымдардагы араб-перс авторлорун эске алганда, өтөле мол го! ћол!

Ѕайыркы жоокер көчмөндөрдүн турмушунда алар өтө кадырлаган беш нерсе (дүйнө) болгон, булар: жыгач (бак-дарак), от, жер, суу, темир (металл) эле. ∆ыгач болбосо от жок, жер-суу болбосо тиричилик жок, металл (коло, темир, күмүш, алтын ж. б. ) болбосо жоокерчилик жок, айтор, берегилер баатыр көмчөндөргө аба менен суудай зарыл нерселер эле! ј жердеги жыгачтын асмандагы символу ∆ашыл жылдыз (ёпитер), оттуку  ызыл жылдыз (ћарс), жердики —ары жылдыз (—атурн), металлдыкы јк жылдыз (¬енера), суунуку ”луу ( ара) жылдыз (ћеркурий) болучу! јндыктан, ушул жылдыздар жоокер көчмөндөр тарабынан абдан катуу кадырланган. јсмандагы он эки жылды (мүчөлдү) туюнткан он эки жылдызды береги беш ыйык жылдызды коюп беш айлантканда 60 жыл болгон. ќшондо, чычкан менен өгүз (бука) жылдыздары ∆ашыл жылдызга (бак-даракка же жыгачка), жолборс менен койон жылдыздары  ызыл жылдызга (отко), ажыдаар, жылаан жылдыздары —ары жылдызга (жерге), жылкы, кой жылдыздары јк жылдызга (металлга), мечин, тоок жылдыздары ”луу жылдызга (сууга), а ит менен доңуз жылдыздары кайрадан ∆ашыл жылдызга туш келген да, чычкан, өгүз жылдыздары эми  ызыл жылдызга дал келип, андан-ары улана берген. ќн эки жылды билдирген он эки жылдыз беш айланганда 60 жыл болгон! ј 60 жыл ал заманда бир адамдын тең жашы катары каралган экен. ќн эки жылдыз он эки айланганда 144 жыл болгон, а бул бир адамдын өмүрү катары бааланган тура ал доордо. ќшондуктан, токсон жашка чыккандар эс-акылы менен каруу-күчү төп келген киши катары күрөшкө түшүп, аскер баштаган жайы бар!

ћына ошо беш ыйык жылдыз он эки жылдыз атында улам кайталанып, улана бергенде төрөлгөн балдар алиги беш ыйык жылдыздын кайсынысына туш келсе, бала ошо өзү төрөлгөн жылдызды өз жылдызы катары касиеттүү санап, ага сыйынып, кези келгенде курмандык чалып калган. Ёң эзелки кытай санжыраларындагы "алар ай, жылдыздарга сыйынат" деген тарыхый маалымат да мына ушундан улам келип чыккан. ј атактуу Ѕий (ёй) кытайга падыша болгон соң даңазалуу көчмөндөрдүн береги "жылдыз саноо" (беш мүчөлдүк же 60 жылдык цикл) салты да илгерки кытайларга өтүп, андан кийин ал бардык чыгыш өлкөлөрүнө, бүт дүйнө жүзүнө жайылып кеткен. ј маңкулдарга (тарыхый татарларга) ал 93-жылкы коогада өткөнЕ

Ѕайыркы кыргыздар жекеле  өк (космос же аалам) менен  үнгө (түбөлүк ќтко) эмес, јйга да курмандык чалган жерлери бар! Ѕул јй тутулган учурларда болгон. ћындайда эл асмандагы карарган јйга колдорун созуп, чуру-чуу түшүп, бири ыйлап, экинчиси зарлап дегендей, үчүнчүсү курмандыгын айтса, төртүнчүсү аксарбашылын айтып, ∆аратканга жалынып, "ќо,  өкө “эңир, јйды өчүрө көрбө!" деп жалбарган. ќшондо  өкө “эңир да "өз уулдарынын" зарын угуп, карарган јйдын бир четин жырып, жарык түшүргөн да, эми јй акырындан алтындай болуп көрүнө баштаган. ќшо тапта алиги айтылган курмандыктар менен аксарыбашылдар ошол эле жерден дароо мууздалып, садагага чабылып кеткен. ј эртеси жанагы курмандыкка чалынган, аксарыбашылга чабылган малдардын баары айыл четиндеги дөбөгө алынып барылып,  өкө “эңирге ыраазылык иретинде ай ту€ктуу жылкыдан дагы бири курмандыкка чалынып, ∆аратканга жалпы элдин сыйынуусу болуп өткөн. јксарыбашылга чабылган малдын баары ошол жерден бүбү, бакшыларга бөлүнүп берилип, а курмандыкка чалынганынын баары ушул жерден дөбөнүн этегиндеги очокторго асылган казандарга түшкөнЕ

ћындан сырткары, биздин элде ай жылдыздарга арнап ар бир адам да өз алдынча курмандык чала келген. Ёгерде, кайсы бир киши чычкан жылы, арстан айында төрөлсө, чычкан жылы келген кезде алиги киши ошо асмандагы „ычкан жылдызына арнап жыл башында сөзсүз түрдө бир малдан курмандык чалган. ј арстан айы жылыга келет го, ошо келген сайын ал асмандагы јрстан жылдызына арнап да үзгүлтүксүз курмандык чалып турган.  им кайсы жылы төрөлсө, кайсы айда төрөлсө, өзү төрөлгөн жылдын жана өзү төрөлгөн айдын атын алып жүргөн ∆ылдыздарга арнап курмандык чалган. Ѕул - байыркы кыргыздардын түбү түптүү салттарынын бири эле!

»лгерки кыргыздар јйга гана эмес, ∆ылдыздарга да мал атаган. јл "курмандык" эмес, "түлөө" деп аталган. ћындай "түлөөлөр" "ок жылдыз" (метеор) учкан учурларда болгон. Ёртеси эл чогулуп, түнкү кубулушту талкууга алып, "ок жылдыз" асмандын кайсы жагынан учту, кандай учту, кайсыл тарапты көздөй учту, такташып, анан бир жыйынтыкка келген. јдатта, "ок жылдыздын" учушу алдыда келаткан согуштан кабар берген, алиги асманда учкан "куйруктуу жылдыз" (метеор) ушул үчүн "ок жылдыз" атанган го.

Ёл мал союп,  өкө “эңирден жакшылык тилеп, түлөөсүн бергенден кийин "ок жылдыз" кайсы жактан учса, кайсы тарапка учса, ошол жакка, ошол тарапка аскер топтоп, күч чыңаган. ќшол тараптагы чет өлкөлөрдөн кабар алып, эл аралык абалды тактаган. ћунун баары тең элдин аман-эсенчилиги, бейкуттугу үчүн өтөлгөн. ј түпкү тегинде, "ок жылдызга" багышталып өткөрүлгөн түлөө да "ќо,  өкө “эңири!" деп башталып, баарынан кудуреттүү ∆аратканга арналып, андан "тынч, бардар турмушту" тилөө менен а€ктаган. ј "түлөө" деген сөздүн өзү "тилөө" (∆араткандан жакшылык тилөө) деген сөздөн келип чыккан го! ћунун түбүндө да баарынан ”лук, баарынан  удуреттүү  өкө “эңирге сыйынуу жаткан!

Ёзелки Ѕаатыр  өчмөндөр јй “эңири менен ∆ылдыз (∆ол) “эңирине чоң чапкынга чыгаар алдында да, ушул „оң ∆ортуулдан ийгиликтүү кайтканда да атайын курмандык чалып, табынган. јл сыйынуулар, сөзсүз түрдө,  ан (—огуш) “эңирине табынуу менен коштолгон! —ебеби, алиги „оң „апкындан ийгиликтүү кайткан Ѕаатыр  өчмөндөр алиги атайын курмандык чалган сыйынууларын  ан (—огуш) “эңирине ыраазылык билдирүү иретинде өткөргөн эмеспи! џраазылык билдирүү иретинде!

ћына ошол табынуулардын баары тең: "ќо,  өкө “эңир!.. " деген сөз менен башталган, демек, јй-жылдыздарга сыйынуунун түбүндө да ∆оокер көчмөндөр  өк менен  үнгө табынгандай эле баарынан ”лук да  удуреттүү  өкө “эңир турган!!!

ххх

”ћј… “ЁҢ»–». ”май “эңири тээ эң байыркы жоокерчилик замандарда  өкө “эңири менен бирге ∆оокерлерди коргоочу согуштук эгелер болгон.  өкө “эңири  үн болсо, ”май “эңири - јй эле! ј эски кыргыз аңыздарында: " үн - јта, јй - Ёне, а асмандагы сансыз жылдыздар алардын балдары" катары ба€ндалган учурлары бар. јндыктан, санжыра-эпосубуздагы алиги јйчүрөк, кандайдыр бир деңгээлде, береги ”май эненин да касиеттерин алып жүргөн кейипкердей туюлат. Ѕиринчиден, анын атында да "јй" деген сөз бар, экинчиден, ал дагы ”май эне сы€ктуу чүрөк болуп уча алат!

”май “эңири мурда баса белгилегенибиздей,  өкө “эңириден (аталык доордон) да алда канча мурда тээ энелик доордо пайда болгон да, ал бүтүндөй жан-жаныбарлардын эгеси же пири (колдоочусу) катары урматталган. Ёнелик доор аталык доорго жол бошоткон соң мурдагы ”май “эңиринин бар касиет-кудурети  өкө “эңирге өткөн да, эми  өкө “эңири - јталык башталышты, ”май “эңири - Ёнелик башталышты туюндура баштаган. ƒемек,  өкө “эңири кы€лдагы јтанын, ”май “эңири кы€лдагы Ёненин жагдайына келген. ћына ушундан тартып ”май “эңири көп учурларда ”май Ёне деп аталып, адегенде төл менен түшүмдүүлүктүн эгеси катары таанылып, бара-бара эне менен наристе балдардын (төлдүн) пирине айланган.

Ёски шумер тилиндеги јда, јма, јмар деген сөздөр (ƒь€конов ». ћ.. языки древней ѕередней јзии, ћ., 1969) эски түрк тилинде јта, јма (јна, јпа), ћара (ћала, Ѕала - —улейменов ќ., јзи€. јлматы, 1975), а эски түрк тилиндеги Ќи-. ћара - бизде "небере", ўе-Ѕара - бизде "чөбүрө" болуп кетет.  арап отурсаң баарынын түпкү теги бир!

Ѕереги "јма" менен "”ма+й" сөзүнүн түпкү жерпайы да бир, тээ байыркы заманда экөө тең эле "эне" деген түшүнүктү билдирген да, эски кыргыз тилинин кеңгер (шумер) диалектисинде ал "ама", алатоолуктардын диалектисинде "ума+й" болуп айтылган. ћындан сырткары, эзелки шумер тилинде "умми" деген сөз бар, ал биздин "умай" дегенге үндөш, тектеш.

»лгерки шумер аңыздарында "улуу будуң-чаңдан (хаостон) кийин јсман менен ∆ер бөлүнүп, эки ортодо жан-жаныбарлар жаралганы" айтылган. ј бул, биз мурда айтканыбыздай, эң байыркы кыргыз (тарыхый түрк) аңызы эле! јлиги —ыр боюндагы  еңгер (кийинки окумуштуулар береги "шумер" сөзүн "кеңгер" деп тууралап окуп атат) жеринен тээ батыштагы Ёки ƒары€ ортосуна ооп кеткен илгерки кыргыздар аркылуу ал јлдыңкы жана  ичи јзи€ элдерине, мисир менен тайып журтуна ж. б. таралган.

ќшол эле "дүйнөнүн жаралышы" жайындагы эзелки түрк аңызын кыргыздын ак таңдай акындарынын "ƒүнүйө" жөнүндөгү ырлары да толуктап турат. ј мунун башаты кечээги ислам келгенден кийинки эмес, эң байыркы го, байыркы! Ќе дегенде, алардагы дүнүйө, өз маанисинде, береги биз көрүп турган ƒүйнө (мир) же ∆арыкчылык го! ќшентип, "јсман ( өк),  үн, јй-жылдыз, ∆ер-—уу, “оо-“аш "жер титиреп бүткөндө" же шумер аңызы менен айтканда "будуң-чаңдан кийин" куралган. ќшол күндөн ушул күнгө  өк (космос) менен ∆ердин ортосунда ”луу  үн алтын нурун чачып, јй-жылдыздардын түнкү жарыгынын астында эсепсиз жан-жаныбарлар өмүр сүрүп келет! ∆алпы жонунан алар ƒүйнө деп аталат. Ёгерде берегилердин бири кемип калса ƒүйнө караңгы, ал - уроо же кыйрооЕ

ј ”май “эңири так ушул "үстүңкү дүйнө" ( өк,  үн, јй, ∆ылдыз) менен "ортоүку дүйнөнүн" (∆ер, —уу, “оо-талаанын) данакери болгон. јл "үстүңкү дүйнөгө" да, "астыңкы дүйнөгө" да тиешелүү “эңир эле, анткени, ал аккуу болуп јсман менен да уча алган, "чүрөк" болуп жерде да баса алган. Ёң башкысы, ал "ай десе аркы бар, күн десе көркү бар" теңдешсиз сулуу болгон. јндыктан, ал дүйнөдөгү бардык ургаачылар менен наристелердин пирине айланган. јл а€лдардын төрөтүн жеңилдетип, төрөлгөн наристелерди кырсыктан коргоочу эге болуп калган.

Ёски кыргыздардын түшүнүгүндө жакшы менен жаман перилер болгон сы€ктуу эле, ”май эненин карама каршысында јлбарсты (а€лдар менен балдардын душманы) турган. јл катындар төрөп атканда төрөткө тоскоолдук кылып, анын жамандык менен бүтүшүн каалаган жин-шайтан. јл кишилер уктап жатканда басып, а€бай кыйнап, жолоочуну жолдон адаштырууга аракет кылат. Өзү эргежээлдей кичине, чоң эмчектүү, чачы сапсайган, сасык немеЕ

ј ”май эне суйкайган, гүл жыттуу, тула-бою келишкен пир (үр). јл ∆ерде жүргөндө жеңи жок жамынма аппак упузун көйнөк, башына үч мүйүздөлгөн таптатынакай шөкүлө кийген аруу. ј  өккө учуп чыкканда аппак чүрөк!

Ѕүбү-бакшылар табы жок баланы эмдей баштаган да сөзүн "бул менин колум эмес, ”май эненин колу" деп баштаган да, анан дубасын айтып кирген. Ёгер, наристенин куймулчагынын тушу көгөрүп калса "”май энеси кармаптыр" деп, бардык жакшылыкты ошол ”май энеге багыштаган.

јлиги наристе төрөлгөндөгү жентек той, кырк көйнөгүн кийгизүү тою, тушоо кесүү тою, үч жашка келгендеги тою, чочогун ырымдаткан тою (түрүк) тээ эң байыркы замандарда ”май энеге арналып өткөрүлгөн тойлор болгон. ј жанагы келин алгандагы той ”май энеге арналып өткөргөн тойлордун туу чокусу эле! ћында, кечээги боз бала бүгүн жигит, эртең јта, а кечээги бешкөкүл кыз бүгүн бойго жетип, турмушка чыгып аткан келин, эртең Ёне болмок. јлар өзүлөрүнчө түтүн булатып, үй күтмөк. “ой мына ушул эртеңки јта менен Ёненин бактылуу өмүр сүрүшү, алардын көп балалуу болушу үчүн өткөрүлүп аткан да, мында буларга бата берген эң кары эне же кары€ сөзүн: "ќ, касиеттүү ”май эне! Ѕереги кулундарыңды бактылуу кыла көр! јлардын алдын бала, артын мал бассын! Өзүң колдой көр! Ёл-журтту жалпы-жайык аман-эсен кыла көр!" деп тиленген, не дегенде, ”май эне џйык ќчок ээси го! јл так ошол болочоктогу энелердин да, жарыкка келчү наристелердин да пири эмеспи! “эңири ”май го!!!

ќшол эле "сак-скиф" заманында акылдуу, эр жүрөк а€лдар эл башы болгон. “умар (“омирис) энени эстейличи?! јкылы менен каармандыгы төп келген а€лдар "сак" доорунан алда-канча мурда эле эл башы болуп жүргөн. ”май эне - ошол бардык сапаты келишкен үлгү а€лдардын биздин элдеги жалпыланган ыйык элесиндей! "—актар" бекеринен ”май энеге табынбаса керек! ”май энеге "хунндар" да (тарыхый түрктөр же эзелки кара кыргыздар) сыйынган. ”май энеге кечээги эле күнгө чейин —ол кары кыргыздары да табынып келгенЕ

“ээ эң байыркы замандарда ”май энеге арналып да курмандык чалынып, аксарыбашылдар аталган. јл, көп учурда, жаш балдардын өлүм-житими көбөйгөндө, эл-журтту оору-сыркоо каптаганда, төрөттөн а€л өлгөндө, бойго жеткен кыз кандайдыр бир кырсыктан кайтыш болгондо өткөрүлгөн. јндайда, майда жандыктан тогуздап курмандык чалынып, аксарыбашыл улактар тогуздап садагага чабылган. Ёл чогулуп, ”май энеге сыйынып болгон соң, садагага чабылган улактарды бүбү бакшыларга таратып, а тиги курмандыкка чалынган жандыктардын эти казанга түшкөн. ј ”май энеге табынууну ошол жердеги эң кары байбиче жүргүзгөн. јл сыйынуу кебин "ќ, касиеттүү ”май эне!" деп баштап, ага көңүлүндөгү бардык каалоо-өтүнүчтөрүн билдирген соң сөзүнүн а€гын: "ќ,  удуреттүү  өкө “эңир! ”шул соболдорубузду џйык ”май эне экөөңөр колдой көргүлө! ћобу жамандыктан (оору-сыркоодон, өлүмдөн ж. б. ) арылууга эл-журтка жардам бергиле!" деп, бата кылынган. ћында да эл-журт џйык ”май энеге табынган менен мунун түпкү тегинде да баарынан  удуреттүү, баарынан ”лук  өкө “эңирге сыйынуу жаткан. ќшо  өкө “эңирдин алдынан өтүү, ага таазим этүү, табынуу салты турган! ”луу  өкө “эңирге!!!

ххх

∆≈– “ЁҢ»–» ћ≈Ќ≈Ќ —”” “ЁҢ»–». Ѕул экөө да бири-биринен ажырагыс нерселер. јйтылганда ∆ер-—уу делинип, чогуу айтылат го! ∆ердеги бүткүл жандууга күлазык берген так ушулар эмеспи! Ѕуларсыз тиричилик жок, демек, Өмүр жок!

»лгерки шумерлер суу менен жерди (суб-йер) деген белги (иероглиф) менен туюндурган экен. јл заманда береги белгини биздин алатоолук байыркы бабаларыбыз да "жер-суу" деп түшүнсө керек. “ек гана, алиги белги ”луу “үрк доорунда гана өзүнүн түпкү маанисинен ажырап, көөнө түрк жазууларына тыбыш (р) катары кирип калган. ∆анагы ”луу  үндү билдирген эң эзелки белги түрк (ќң кары) жазууларында "нт" тыбыштарын түшүндүрүп калган сы€ктуу же јй “эңирин билдирген эң илгерки белги "н" тыбышын туюнтуп калган сыңары. ј “аластын жетинчи жазма эстелигинде бир кездеги  үндү билдирген белги "м" тыбышы, јйды туюнткан белги "ш" тыбышы болуп жүрөт.

јлиги эзелки шумерлердин "суб-йерди" билдирген белгиси байыркы тарыхый түрктөргө же кырк уруулуу жалпы кыргызга орток белги болгон да, ал тээ илгерки заманда бизде "жер-суу" деген түшүнүктү байымдаткан. Ѕул белгинин оймолорго түшүрүлчү түрү (стандарттык түрү ) "каракыргыз тамгасы" деген ат менен кечээги күнгө дейре сакталган. (“ јјЁ, IV, ћ., 1960, 104-б. , √. Ќ. ћалицкий боюнча).

ћына ушунун өзү алиги шумер белгиси менен "каракыргыз тамгасынын" жерпайы бир экендигин кыйкырып турат!

Ѕайыркы кыргыздар ∆ердин тоголок экендигин  үн менен јй-жылдыздарга карап туруп аныктаган түрү бар. ”луу санжыра-эпосубуз "ћанастагы":

∆ердин өзү дөңгөлөк,

∆еткен жан келээр дөңгөлөп, -

деген баасы-баркы теңдешсиз саптар да мына ушундан улам келип чыккандай! Ѕереги "дөңгөлөк" деген сөз "тоголок" деген ойдун синоними го! јнтпегенде, илгерки ата-бабаларыбыз ∆ердин аркы бетин "“ерең" деп атабас эле, не дегенде, биздин элде: "∆ерди кудук кылып тереңдетип казып отурсаң тереңдин тереңинен же анын аркы бетинен чыгасың" деген эң эзелки түшүнүк болгон. ј дагы бир сыйкырдуу жомокто: "∆ерден алыстаган сайын анын чоңдугу кичирейет: элден мурда кой короодой көрүнсө, кийинчерээк жаанын огун салган саадактай, эң а€гында көздөн кайым болуп, көрүнбөй калат" деген куну чексиз ой айтылат! ( иргизска€ народна€ сказка, ‘., 1962, 173-б. ). ј кой короо деген биздин түшүнүгүбүздө жана баамыбызда "тегерек" го!!!

Ѕайыркы көчмөндөрдүн бул сүрөттөмөсү арабдын белгилүү астроному жана математиги аль-Ѕаттанинин ∆ер тууралуу айтып кеткен береги ойлору менен да үндөшүп турат: "∆ер тегерек, анын борбору (марказуха) асман сферасынын арасында, аба бардык тараптан аны курчап алган; зодиактын белгилеринин орбитасына салыштырганда, ал өзүнүн кичинекейлигинен чекиттей болуп көрүнөт". (». ё.  рачковский, »збр. —оч., т. IV, ћ., 1957, 101-б. )

∆ердин "тегерек" (тоголок) экендиги, өз кезегинде, тээ эң илгерки доорлордогу эзелки тайып эли менен болгон ар кандай алакалардын жана аларга кошулуп кеткен эзелки крымдык кыргыздар (грекустар) аркылуу (јхиллдин ата-бабалары сы€ктуу) эллиндерге да жайылган түрү бар. Ѕуга јристотелдин: "∆ер жалпак эмес, ал шар формасында" деген бүтүмү күбө. “ек гана, байыркы көчмөндөрдүн түшүнүгүндө - ∆ер ааламдын борбору катары туюлуп,  үн менен јй-жылдыздар аны айланып жүрсө, —амостук јристрах: "∆ер, јй жана башка планеталар (грекче "адашуучулар" деген түшүнүк)  үндүн тегерегинде айланып жүрөт" деген ойду айткан экен, а бирок да, ал ошо кездеги коомчулук тарабынан четке кагылган. ѕтоломей баш болуп "∆ер дүйнөнүн борбору,  үн, јй, ћеркурий, ¬енера, ћарс, ёпитер, —атурндар аны айланып жүрөт" деп эсептеген.  алгандары да атактуу көчмөндөрдүн пикирин колдоп кеткенЕ

јдамзат менен жан-жаныбарлардын, канаттуулар менен суу жандыктарынын тиричилигинде жер менен суунун маанисин айттык не, айтпадык не! Ѕуларсыз жер бетинде жашоо жок го.

Ѕу тириликтеги суунун маанисин, анын бар касиетин, суунун өзү Өмүр экендигин, суусуз тиричилик жок экендигин майдалап айтып отуруунун өзү чекилик болсо керек. Ѕир гана: "Ѕалбан болсоң ∆ердей бол, баарын чыдап көтөргөн! “аза болсоң —уудай бол, баарын жууп кетирген!" деген эзелки элдик ой-санатта баары айтылып калгандай!

Ѕала кезимде айылдагылар "асмандан (“эңирден) жаан сурап" түлөө өткөрүп калды. Ѕүт бала-бакыра, катын-калач дебей айыл үстүнө чыгып,  өккө кол созуп, чуру-чуу түшүп “эңирден жаан сурап тиленгенден кийин эл колунан келгенин курмандыкка чалды.  имиси кой, кимиси эчкиЕ ∆аздан жайга тартып калган учур эле. ∆ерге бир тамчы да тамбай, ансыз да жарым чөлдүү адырлар сууга чаңкап турган кез болучу.  урмандыктын эти желип, күн бешимге та€п, эл тарай баштаганда асманда пайда болгон үзүктөй булуттан өткүн согуп берди дейсиң!  арылар жакасын карманып: "ќ, кудуретиңден айланайын,  өкө “эңир!" деп, тобосун айтып, “эңирге жалынып-жалбарып, безилдеп жүрөтЕ

јрадан ушунчалык узак жылдар өтсө да ошол күн эсимден чыкпай калган.  үн кызарып батып баратат, нуру бизге тийип турат, а төбөдө үзүктөй булут, шатыраган өткүн жаанЕ

Ѕалким, ата-бабаларыбыз "асмандан жаан сурап"  өкө “эңирге бекеринен курмандык чалып, текке табынбаса керек. ћында, кандайдыр бир маги€лык касиет бардай. ќшончо күндөн бери бир тамчыга зар болгон айыл-апага эмне үчүн ушул күнү, "жаан сурап" курмандык чалган күнү жаан жаады экен?! Ѕул, асыресе, азырынча жандырылбай турган жумбак. ј балким, мунун сыры кийин чечилээрЕ

 ээ бирөөлөр "жайчылар жай таш менен күн дубалап, кардуу бороон же катуу нөшөр төктүргөнүнө" ишенбей кетет. ј бирок да, күн дубалап кардуу бороон же шамалдуу нөшөр жаадырган жайчылар туурасындагы элдик кабарларга кантип ишенбейсиң?! "ёанши" сы€ктуу санжыраларда айтылып атса кантип муюбайсың?! Өзүбүздүн эле кыргыздар тууралуу чет элдик санжырачы: "јлар тоонун эң бийик жерлеринде турат да, душман кол салса катуу бороон соктуруп, кар түшүрүп туруп, баарын кырып салат" деп жазып атса, кантип ынанбайсың?! ћенимче, мында да кандайдыр бир маги€лык же адаттан тышкаркы зор күч бар. ќшол кудурет бизге азыркыга дейре белгисиз болуп келген, эми да белгисиз бойдон калган туратЕ

Ѕайыркы кыргыздар жыл өтө кургакчыл болгондо же тумоо каптаганда жер-суу тайыган, жер титиреп же сел жүргөндө жерге-сууга сыйынуу күчөгөн. Ѕу жагынан алар америкалык эштектерге өтө окшош болгон, анткени, тигилер да жыл кургакчыл болгондо жер-суу тайыган экен. —ел алып кеткен жерге барып,  өкө “эңирге жалынып, аманчылык тилеп, курмандык малды ошол жерден чалып, "сел кан тилеп атат" деген түшүнүктөн улам канын сууга агызган же "сел курмандык каалап атат" деген ишенимден улам курмандык малдын өзүн күргүштөп аткан сууга ыргыткан.

∆ер-суу тайуу - жер-сууга сыйынуунун өзү болгон! џсык суусу бар тал-терек өскөн жерлер ыйыкка айланган. јндай жерлер ќйсул-јта ( улжада),  аракол-јта ( араколго жакын жердеги жылуу суу), јксуу (јлтын јрашан, көл башында), јкбашат менен џсыката „үйдө, ∆алалабат менен  арашоро түштүктө, „ың-јта “үптө, „ычаң-јта “ескейде, “астар-јта ∆умгалда,  очкор-јта „олпонатада, јрстанбап-јта, —улайман-јта, ќлу€-јта ж. б. болуп калган. Ѕул ыйык жер-суулар төрт түлүк малдын пири катары да урматталган, мисалы ќйсул-јта төөнүн пири (колдоочусу), „олпон-јта ( очкор-јта) койдун пири, ќлу€-јта уйдун пири, „ычаң јта эчкинин пири катары кадырланган. »лгери „олпон-јтага эл койлорун, ќлу€-јтага уйларын, „ычаң-јтага эчкилерин айдап келип,  өкө “эңирден мал-жандын эсенчилигин тилеп, курмандык чалып түлөө өткөрүлгөн учурлары көп болгон дешетЕ

ћына ушул  өкө “эңирден жаан-чачын сурап, түлөө өткөрүүнүн (курмандык чалуунун) төркүнү элибиздеги дыйканчылыкка байланыштуу келип чыкканы талашсыз. ј дыйканчылык биздин элде тээ атам-замандан эле башталган эмеспи! Ёзелки кытай санжыраларынын кайсынысында болбосун хунндар-гунндар, г€ньгундар, тюгюлар менен хагастар жер айдап, дыйканчылык кылаары баса белгиленип отурат.  өп учурларда алар колго түшкөн же өзү качып келген кытайларды дыйканчылыкка, ар кандай кол өнөрчүлүккө ж. б. чегээри айтылган.  өчмөндөр дыйканчылыкты өзүлөрү да мыкты билген - "алардын жер иштете турган өз кишилери да бар эле".

Ѕайыркы кытай жылнаамалары менен араб-перс авторлорунун эмгектеринде кыргыз жеринде буудай, арпа, сулуу, таруу ж. б. айдалаарынан так, даана маалымат берилет да, булар жерди жазында айдап, күзүндө түшүмүн оруп алаары ба€ндалат. ”шундан кийин суу бойлоруна чогулуп, курмандык чалып, јсманга ( өкө “эңирге) табынаары маалымдалат.

јл эми биздин эзелки элдик ырларда дыйканчылык менен түшүмгө байланышкан ондогон ырлар бар. јнын бирине кулак кагалы:

"јйланайын, ∆ер-эне!

Үрөн септим уучтап,

∆ылуу жерден конуш тап!

Ѕу - жетим-жесирге,

ћунусу - карып-миснинге,

Ѕу - ач - арыкка,

ћунусу - алсыз-карыпка,

Ѕулары курт-кумурскага,

ћунусу - сурамчыга,

ј бу - тилемчиге,

Ѕулары - саламчыга,

 алгандары

—изге, бизге, мага!

Ѕаба ƒыйкан жолдошум,

Ѕардык ишти оңдосун

Ѕардык жерде колдосун!

∆ар болуп жылоолосун!

Ёми бы€гын мен билемин:

—угатың өксү болбосун,

Өнгөнгө арам чөп койбосмун!

јрыгың кенен чабылсын!

 орукчуң арбын табылсын!

“илегим жөн,

Өн, үрөнүм, өн!

Ѕереке бек байласын!

Ѕердик Ѕаба ƒыйканга,

Ѕириң миңдеп чайласын!!!

јл эми бир гана "ќп-майда!!!" деген элдик ырдын баасы-баркы канчалык!

ћына ушул даректердин баары тең байыркы кыргыздардын эң мыкты дыйкан болгондугун кыйкырып турган жокпу?!

»лгерки көчмөн ата-бабаларыбыз малчылык менен гана кесип кылбастан дыйканчылыкты да ала жүрүп, андан жакшы түшүм өстүрүп алуунун чеберлери болгон. Ёгин деген токчулук го, күндө эт жей берсең танасың, а нандан эч качан танбайсың. Ќан - бу жарыкчылыктын туткасы го! Ѕиздин элде дыйканчылыктын пири - Ѕаба ƒыйкан дегендин болушу не деген керемет! Ёлибиздин дыйканчылык кылаары санжыра-эпосубуздун өзүндө ырдалат. јнда ћанас јккуланы өзү айдап-өстүргөн буудайга айырбаштап алат го!

ƒан эгиндеринин ичинен таруу абдан кадырланган.  ытай жазмаларында жана са€катчылардын эмгектеринде "кыргыздар таруу эгет, андан шарап (бозо) жасайт" деген маалымат бар. “аруудан кийинки орунда нан жасалган буудай менен төрт түлүккө жем болчу арпа турган. јлатоолуктар жапайы көк арпаны колго өстүрүп, эгинге айландырган эң алгачкы дыйкандар эле! јрпа жем гана эмес, жыты буркураган эң мыкты максым да го!

Ѕабаларыбыз жерди буурусун, омоч менен айдаган. јрхеологи€лык изилдөөлөр "буурусунду кыргыздар арчадан, учуна чоюндан куюлган тиш кийгизип жасагандыгын" тактап отурат. ћенимче, мындай буурусундар бизде темир доору башталагандан тартып урунулган болсо керек.

Ёлибизде эгин айдоо үчүн арык казуу эң башкы орунда тургандыгын эзелки "кыргыз арыктар" да далилдеп турат. Ёски арыктар оңдолуп, жаңы жерлерди өздөштүрүү үчүн жаңы арыктар казылган. јндайда, ал жерге атайы боз үй тигилип, мал союлган. јл "арык түлөө" деп аталган. “амак желип болгондо  өкө “эңир менен Ѕаба ƒыйканга арналып, бата кылынган. јрык кетмен, күрөк, чукулдук менен казылган. Ёгер, арык казгандар жарга же ыңгайсыз жерге туш келсе жоон карагайдан ноо жасалып, алиги жерге орнотулуп, арык казуу андан ары уланган. ∆аңы арыкка салынган суу алиги айдалчу жерге жеткенде малдан садага чабышкан.

Ёл жайлоого көчкөндөн кийин жакада эгин бакчу жатакчылар гана калган. јларга айран-сүт жеткирип туруу жайлоодогулардын милдети болгон. ј күзүндө, эл жайлоодон түшкөн маалда эгин оруп-жыюу да башталган. јга эл жапатырмак кирген. ћында да мал союлуп,  өкө “эңир менен Ѕаба ƒыйканга арналып түлөө өткөрүлгөн. Ёгинди орок менен оруп, чий менен боолап, чийне менен кырманга жеткирген соң, аны мала таш же темин (жылкы) менен бастырган.  ийин желге сапырып, тазалаган. Ёгин бастыруу бүткөндө ал жерде чеч жасалып, түшүм тою өткөрүлгөн. ћында да мал союлуп, ал  өкө “эңир менен Ѕаба ƒыйканга арналган.

”шундан кийин түшүмдү каптарга салып, төө менен өгүзгө артып, кыштоолорго жеткирип, ороолорго куюп алган. јрпа-буудайды калбырлап, таштан, сойлоктон арылтып, талкан болчусун кууруп, сокуга салып, сокбилек менен күйшөп, кабыгынан ажыратып, талкандарын камдаган. “алканды жаргылчакка салса, унду суу тегирмендерге салдырган. ј таруу менен конокту актап, актаган таруу менен коноктон көжө, ботко жасаган. јкталбай тегирменге салынган таруудан шак чыккан, аны кайнатып, бозо сүзгөн.

ƒыйканчылык биздин элдеги малчылык сы€ктуу эле эң эзелки кесип болгон. Ќансыз жашоо болбогон сыңары эле, дыйканчылыксыз береги эң байыркы көчмөндөрдүн тиричилиги да жок эле. ƒыйканчылык, алар үчүн, Ќан, ћаксым, Ѕозо, демек, Өмүр болгон!

“ээ эң байыркы замандарда пайда болгон "ќп, майда" ыры - эзелки кыргыз дыйкандарынын гимни сы€ктуу! "ќп, майда! ќп, майда!  ырман толсун кызылга! ќрооң толсун көп данга!" деп кетет ал ыр. Ѕул сөздөр бай түшүмдү кы€лданган жалпы эле дыйкандардын ысык үмүтү, асыл максаты сыңарыЕ

Ѕиздеги дыйканчылык дагы асмандагы жылдыздардын ал-абалына жараша жүргөнү шексиз. "Ёгинди Үркөр чыккыча айдай берсе болот" дешет го, мында да так ошол эреже өкүм сүрүп тургандай. ј Үркөр чыккан соң себилген үрөндүн чыкпасы баарыга маалым эмеспи! "Үркөрдүн кызы Үлпүлдөк —улуу", "Үч јркар", "∆етиген", "јлтын  азык", "—аманчынын жолу" ж. б. аңыздарда жылдыздардын келип чыгышы жана аалам жайындагы уламалар бар. Ѕулардын кээси дыйканчылыкка байланышканЕ

∆ер-—ууга бодо малдар курмандыкка чалынган эмес, майда жандыктар союлуп же аксарыбашыл улактар садагага чабылып, ал "жер-суу тайуу" же "түлөө" деп аталган. јндай түлөөлөр, азыр эле биз айткандай, жыл кургакчыл болгондо же тумоо каптаганда, жер титиреп же сел жүргөндө өткөрүлгөн. ћындан сырткары "жер көчкү" менен "кар көчкү" жүрүп, кишиден чыгым болуп кеткенде да түлөө өткөрүлүп, ∆аратканга жалынуу болгон. “өрт түлүктү ылаң каптап, малдан чыгаша күчөгөндө да аксарыбашыл садага чабылып, майда жандыктар курмандыкка чалынып, үй баш сайын түлөө өткөрүлгөн. ћына ушунун баарында тең эл ∆аратканга жалынуусун "ќо,  удуреттүү  өкө “эңир!" деп баштаган. ƒемек, түлөө жер-сууга багышталып өткөрүлгөн менен мунун артында баарынан ”лук да Ѕийик  өкө “эңир турган!!!

ј ∆ер -—ууга сыйынуунун жеткен чокусу - байыркы баатыр бабаларыбыз алыскы жоого аттанаарда болуп өткөн. ћындайда төрт түлүктөн тогуздап курмандык чалынып: "∆олубуз шыдыр, жолошубуз  ыдыр болсун! ∆араткан  ан  ошойдун жолун берсин! - деп, баары аттан түшүп  өкө “эңирге жалынган. - ќ баарынан балбан ∆ер, биз өзүбүздү Өзүңө тапшырдык, мобу „оң „апкында бизге өзүң жар бол, Өзүң колдо! ќ, баарынан џйык —уу, береги узак жолдо өзүң суусун бол! Өзөндөрдөгү аккан сууң ар дайым толуп-ташып турсун! Ѕизге кан бол!" ”шинтип, бардык үмүт-тилегин айтып болгон соң,  өкө “эңирге кайрылып: "ќ, баарынан  удуреттүү  өкө “еңир! ћобу „оң ∆ортуулда жолубузду ач! Өз кулундарыңды Өзүң колдо! јман-эсен кыл!" деп, асманга карап туруп бата кылган. ”шундан кийин курмандыктын эти желип, жоокерлер атка минип, жолго чыкканда аксарыбашыл улактан тогузу садага чабылып, эң алдыңкы атчандан эң арткы атчанга чейин так ошол садага чабылган улактарды ат төшү менен жерге чапкылап: "ќо, касиеттүү ∆ер-—уу, мобу алыс жолдо кулундарыңды колдой көр! јман кыла көр!" деген тилектер айтылып, эң а€ккы атчан өткөндөн кийин оорукта калган бүт калайык јсманга кол созуп: "ќ,  өкө “эңир, өз кулундарыңды жоодон ∆еңиш менен аман-эсен кайтара көр! Өзүң колдо!" деп, бата тилеген. ћында да, алиги ырым-жырымдарга бүбү менен бакшылар катышкан эмес. Ѕереги табынуу а€ктагандан кийин жанагы садага чабылган улактар ошолорго таратылган, а тигилер, тиешелүү дубасын окуп, аксарыбашылдын этин казанга салган.

Ѕайыркы кыргыздардын бардык табынуулары менен сыйынууларын иликтеп отурсаң, акыры барып эле тиги табынуулар менен сыйынуулардын төркүнү  өкө “эңирге барып такалат. ћында да, ∆ер-—уудан тиленчисин тиленип болгондон кийин акыркы өтүнүч  өкө “эңирге багышталат.  өкө “эңирге! Ѕаарынан улук, баарынан  үчтүү,  удуреттүү  өкө “эңирге! Ќе дегенде, ал ∆араткан го!  өкө “эңир го!!!

ххх

“ќќ “ЁҢ»–» ћ≈Ќ≈Ќ  јЌ “ЁҢ»–». Ѕул экөө да бири-биринен ажырагыс нерселер. “оо, көбүнчө, тоо-талаа делинип, "талаа" менен бирге айтылат. ƒемек, малчылык менен аңчылык катуу өнүккөн көчмөндөрдө тоо-талаанын маанисин да айттык не, айтпадык не! јл өзүнөн-өзү түшүнүктүү го!

Ёски шумерлер тоо-жерди деген белги менен туюнткан экен. ј биздин “алас жазма эстеликтеринде деген тамга бар, ал окумуштуулардын пикири боюнча кийин "г" тыбышын билдирип калган имиш. ћындай белги ќрхон менен ≈нисей жазма эстеликтериндеги тамгалардын арасында таптакыр эле жок. Ѕизде гана бар! “ээ эң эзелки замандарда береги эски шумер белгиси менен алиги “алас жазмаларында кездешкен тамганын мааниси бир болгонунда эч шек жок, ал "тоо-жер" деген түшүнүктү гана билдирген да, о кийин, мезгилдин өтүшү менен ал тамгага айланып кеткен. ∆азганда, жанагынтип белгилүү бир тыбышты билдирип калган.

 өчмөндөрдүн өмүрүндөгү тоо-талаа, бул - Өмүр! јлар малчы эл болгондуктан жакшы жайыт менен от тилеп, ан үчүн ∆араткандан жаан сурап, ∆ер-—уу менен “оо-таш тайып, жылыга жазында  өкө “эңирге арнап курмандык чалып,  өккө жалынып-жалбарып турган. ƒемек, көктөмдө биринчи ирет күн күркүрөп, мал төлдөтүү башталганда көчмөндөр алгач ирет "мал-жандын, жаңы төлдүн эсенчилигин тилеп" түлөө берген.

—анжыра-эпосубузда:

 айберен тутуп мал кылган,

јталык уулу эр  ошой, -

деп айтылат го, а чындыгындале байыркы ата-бабаларыбыз жапайы айбанаттарды кармап, колго үйрөтүп, үй жаныбарларына айландырган эң алгачкы малчылар эмеспи! јлар, ир алды, жапайы жылкы менен топозду үйрөтүп, мал кылган. Ёлибиздеги: "Ёчки зоокадагы жапайы эчки-текеден, кой аска-зоодогу аркар-кулжадан, уй бугудан, жылкы куландан" деген аңыз да бизге ушундан калса керек. —ол кары кыргыздары жапайы бугу менен багыштарды кармап, колго асырап, ата кесибине айландырган. Ёски кытай жылнаамаларында "эзелки кыргыздар жылкы, уй, кой, эчки, топоз баккан эл" катары сыпатталат го!

∆ылкы унаа гана болбостон сүтү кымыз, эти тамак, териси кийим, кылы аркан, тезеги отун, ту€гы - аңчылар үчүн "тай ту€к" эле.  ойдун этин, сүтүн аш кылып, жүнүн кийиз жасоого, таар согууга, сызма сызууга, терме терүүгө урунган. јлатоолуктар кылчык жүндүү, куйруктуу кыргыз койлорду гана күткөн. Ѕул койлор суук менен ысыкка чыдамдуу, кышында жылкы сы€ктуу кар тээп оттогон мал эле. Ёгиздеп улак тууган кыргыз эчкилери да мол күтүлгөн. јнын сүтү дары, эти тамак, жүнү аркан-жип эшкенге жарап, териси кийим болгон. "Ёсиң кетсе эчки бак, эчки тууйт эки улак" деген ушундан калган. ”й да эт, сүтүнө карап багылган. јнын терисинен булгаары, саба, талпак жасалган, мүйүзүн усталар түркүн буюмдарды жасоого колдонгон. Өгүздү минген, жүк ташыган, буурусунга салган, согумга союп алган. “өөнү чуудасы менен күчү үчүн күткөн. јнын жүнүнөн эң мыкты чепкендерди, жүк жабууларды соккон. “өө жүнү салынган жууркан, төшөк абдан жылуу болгон. ј ак кар, көк музду мекен эткен топоз менен байыркы кыргыздар тагдырлаш эле.  айда кыргыз болсо, ошо€кта топоз болгон. јл эт, сүт, унаа катары багылып, көчүү-конууда даражасы төө менен бирдей эле. јска-зоодон тоо текедей жол тапкан, ит өлгөн бороондуу суукту да тоотпогон топоз бийик тоолуу жерлерде кыргыздын тиричилик кылышын шарттаган. —елдей каптаган душман келгенде топоз минген кыргыз асканы ашып кутулуп кеткен. јнын сүтү коюу, эти күчтүү болгон.

∆аралганы мал менен келаткан эл төрт түлүктү ыйык тутуп, аны уруп-согууга, башка чабууга тыюу салган. Өзгөчө төөнү!

ћалчы элде туутка байланышкан түбү түптүү салттар калыптанган. Ёң алгачкы кой тууганда анын ууз сүтүн саап алып, бышырып, баардык койчу-колоңдорунан бери бир үзүмдөн болсо да ооз тийгизип, койдун пири „олпон-јтадан "быйылкы төлдүн аманчылыгын тилеп", бата кылган. јлгачкы эчки тууганда да ошенткен. ћында алар эчкинин пири „ычаң-јтадан төлдүн аманчылыгын суранган. ј алгачкы уй тууганда анын ууз сүтүн акшак кошуп бышырып, ал жармадан коңшуларынын баары ооз тийип, казандын түбүндө калган кырмычыгын кырып, музоонун маңдайына сыйпап, ууз тилек айткан: "Өйдө барсаң карышкыр жейт, төмөн барсаң ууру алат, солго бассаң көз тийет, оңго бассаң сөз тийет, ортодо жүр!  ылоо-кылоо-кылоо! ”йдун жашы бол, миң уйдун башы бол!  ылоо-кылоо-кылоо! јртыңан дагы шатыраган төл келсин! ќомийин!" јндан кийин казандагы кырмычыктан баары ооз тийип, уйдун пири „ычаң-јтадан (ќлу€-јтадан) "уйдун сүттүү, төлдүн алдуу-күчтүү, аман-эсен болушун тилеп" бата кылган.

ј төө туурдун алдында аны чөгөрүп, башына ак чүпөрөктөн "элечек" ороп, үстүнө алакийиз жапкан. ј туулгандан кийин тайлакка кооз таар же өрмөк килем жаап, төөнүн ууз сүтүнөн жарма жасап, тегерекке ооз тийгизип, кийин "жентегин" берген. “өөнүн ээси "жентек" тойдо элге карындагы майды бузуп, колунан келишинче сый көрсөткөн. “өөнүн пири ќйсул-јтага ыраазылык билдирип, бата кылынган. “айлакка тумар тагып, тай-тайлашкан. ј тумар тайлакка көз тийбес үчүн тагылган эле.

ј алгачкы бээнин туушу көчмөндөрдөгү эң ири оку€ болгон. ћында коңшу-колоңдор чакырылып, жаңы нан жабылып, карындагы майлар томурулуп, күлазыктар бузулуп, чакан "той" берилген. ќшо алгачкы кулундун мойнуна жылаажын (кичинекей жез коңгуроо) тагылган.  елгендер жылкынын пиринен быйылкы төлдүн аманчылыгын тилеп: "∆алгыз болсо чеке болсун, жамбаш ту€кка желе толсун,  амбар-јта колдосун!" деп, бата берген. ј кулун отуккан соң, бээнин сүтү жыйылып, мал союлуп, көпчүлүктөн "төрт түлүктүн эсенчилигине" бата алынган.

јл эми туут а€ктап, эл жайлоого көчө турган кез келгенде мал ээси аксарыбашыл өткөргөн. Ёң биринчи туулган аксарыбашыл улакты союп, эл чакырып, тамак бергенден кийин тигилер: "“үлөөң кабыл болсун, корооң малга толсун!" деп бата берген. ћал ээси  очкор-јтага, „ычаң-атага, ќйсул-атага,  амбар-јтага, ќлу€-јтага табынып, төлдү кырсыктан, ылаңдан сактоосун суранган. ќшо менен эл жайлоого көчкөн.

 өчЕ ”луу көчЕ  ыргыз көчүЕ ∆аздоодон жайлоого, жайлоодон күздөккө, күздөктөн кыштоого, кыштоодон жаздоого күчүүЕ ∆ылыга төрт жолу көчүүЕ ј жайкысын жайлоодо үч-төрт жолу конуш которууЕ Ѕул да көч, бу да машакатЕ "∆урт саргайып кетти, эртең көчөбүз" дейт журт аксакалы. јнан, ошо кечте эски конушка ыраазылык иретинде мал союлуп, "эски очокко ажыраш а€к" берилет да, ∆аратканга табынуу болуп өтөт: "ќ,  өкө “эңир, эски конуштун оту суюлуп кетти, жаңы конушка көчөлү деп атабыз, эртең жол бере көр!"

ј эртеси таң атпай малдын баары жаңы конуш тарапка айдалып, боз үйлөр чечилип, түндүктөр көччү тарапка карай түшүрүлүп, төөлөр комдолуп, өгүзгө ыңырчактар токулуп, таңылган жүктөр артылып, жорголорду минген суусар тебетейчен, кымкап чепкенчен кары€лар жол баштап, булардын соңунан кан элечекчен байбичелер бастырып, сайма элечек менен шөкүлөчөн келин-кыздар эң мыкты деген кийимдерин кийип, кызыл-тазыл тартып, бөбөктөрдү учкаштырып же тиги жүктөлүү төө-өгүздөргө бирден мингизип, бирден көлүк жетелеп алыска сапар тарткан турналардай кыркаар тартып жолго чыгат.  өчтүн алды тээ өйдөкү кырды эбак эле ашып кетсе, арты эски конуштан эми гана чыгып ататЕ

Ёң артта калган үй ээси эми саргайган конуштун четине келип, очогуна жүгүнүп, "ќ, ”май эне, ушул очоктон аздыр-көптүр даам татып, тиричилик кылдык, эми жаңы конушка кетип атабыз, ыраазы бол, - деп, колундагы кымыз куйган а€гынан бир ууртап, очок четине бир аз төгүп, калганын калтырбай ичип: - Ёми, келерки жылга чейин эсен бол, айланайын, куттуу очок! јман-эсен болсок эмдиги жылы кайра келебиз, кайыр!" деп, эски конуштан эң акыркы болуп аттанып жөнөйт.

∆аңы конушка кетип бараткан кызыл-тазыл көчтү жолдогу айылдагылар кымыз, айран, сүт менен тосуп алып, бараткандардын суусунун кандырып, көч ээлери аларды: "“эңир жалгасын! »шиңер оңолсун!" деп алкап, а жолдогу айылдагылар: "—илердин да жолуңар шыдыр, жолдошуңар  ыдыр болсун!" деп узаткан.

ј бешим ченде жаңы конушка алдыдагы кары€лар менен эр-азаматтар биринчи келген да, кайсы үй кай жерге тигилет, баарын аныктап, арттагы көчтү күтүп калган. јлардан соң жаңы конушка байбичелер жеткен.  ийин уландар менен кызыл-тазыл кийинген кыз-келиндер жүктүү көч менен бирге келген. јйлана алардын кажы-кужусунан шаңга батып, жүктөр түшүрүлүп, түндүктөр көтөрүлүп, үйлөр тигиле кеткен.

∆аңы конушка элдин эң арты болуп жайылган мал жеткен. —арала гүл баскан жаңы конушта жамырап кеткен козу-улактар маарап, энесин издеген кулундар кишенеп, азан-казан. Ѕир жерде желенин казыктары кагылып атса, ты€гында ат байлай турган мамы орнотулуп, а балдар кой-эчкилерди тозмолоп, ызы-чуу.  адимки жайлоонун демейдеги салтанаты!

ќшо кечте эл майда жандыктардан союп, ∆аратканга жалынып, жаңы конуштун майлуу-сүттүү болушун тилеп, түлөө берген. ∆аңы очокко от жагаардын алдында ошол үйдүн байбичеси алиги очокко жүгүнүп, ”май энедюен жакшылык, аман-эсенчилик тилеп, анан от тутантып берген. ”шундан соң очокко келиндер да таазим этип, казан-а€гына аралашкан.

ј кары€лар менен байбичелер төрдө. ƒасторкон жайылып, үстү даамга толуп, бир жагынан чай сунулса, бир жагынан кымыз сунулупЕ

јл эми күз келип, эл жайлоодон түшүп, күзгү конуштарына конгон кезде алар дагы да курмандык чалып,  өкө “эңирден "мал-жандын алдыдагы кыштан аман чыгышын, малды жуттан, бөөдө кырсыктан, адашкан ылаңдан же өлөт, кэңги, шарп ж. б. сакта" деп тилеп, түлөө өткөргөн. ћында малдуу ар бир үй курмандык чалган да, анын этин бүт айыл чогулуп келип жеген, бата берген.

ќшол эле "сак-скифтер" менен "хунндар" мал менен күн өткөргөн. "Ёчки-шайтандан, уй - суудан, жылкы - желден, төө - шордон бүткөн" деген кы€лый аныктама дал ошол көчмөндөрдөн калса керек. "“өрт түлүк" деген сөздүн өзү -  амбар-јтасы, ќлу€-јтасы, „ычаң-јтасы, „олпон-јтасы - баары биригип келип так ушул көчмөндөрдүн заманынан башат алган эмеспи?! ќшон үчүн элибиз "төрт" деген санды кадыр тутса керек?! ∆ер төрткө - чыгыш, батыш, түндүк, түштүк болуп бөлүнгөн сыңары жыл мезгили да төрткө бөлүнөт. —езим дагы төрт - даам татуу, жыт сезүү, угуу жана көрүү касиеттерине ээ. Ѕайыркы көчмөн ойчулу: "јдамдагы табигый төрт нерсеге - уйкуга, күлкүгө, карылыкка, тамакка - токтоо жок, төрт нерсеге - көкүрөк акылга, көңүл ойго, эр малга, тил сөзгө - тоюм жок" деген. Ёзелки ойчул кандай таамай айткан?!

Ёзелки кытай жазмаларында “аластык (јлтайлык) түрктөр (кара кыргыздар) "төбөсүндө бир тал да чөбү жок, жылаңач тоого сыйынаары, ал тоонун аты Ѕодын инли (“эңир Ёге), биздин "тэңир" деген сөз кытайга жанаша жаткан тибеттиктер менен тангуттарга "богдо" ( удай) деген мааниде өткөн да, алар аркылуу орто кылымдагы кытай тилине "Ѕодын инли" деп транскрипци€ланган. Ѕул - "“эңир Ёге" деген нукура түркчө тоо атынын алиги тангут-тибеттиктер аркылуу кытайларга "Ѕодын инли" деген түрдө өтүшү) экендиги" айтылат. јл эми "алатоолук түрктөр (кара кыргыздар) болсо —уйенин („үйдүн, азыркы “окмоктун тушу) түндүк жагындагы үстүнө бир тал да чөп өспөгөн тоого табынаары" маалымдалат. ћындай, үстүнө эч чөп өспөгөн џйык тоо —ол кары кыргыздарындагы төбөй жеринде же тактап айтканда, „а€н (—а€н) тоосунун кашында да болгон. ƒемек, јк уул,  ызыл уул,  у уул кыргыздары өз жерлериндеги џйык тоолорго сыйынган. јлар береги тоолордун этегине жылыга үч жолу - мал төлдөй баштаганда, эл жайлоого көчкөндө жана эл жайлоодон күздөккө түшкөндө чогулуп келип, курмандык чалып, “оо “эңиринен "мал-жандын аманчылыгын тилеп" сыйынган. ј акыркы - үчүнчү чогулушта көчмөндөр “оо “эңиринен "аңчылыктын жолун ачышын" да тилеп, табынган. ј аңчылык деген береги көчмөндөрдө эки милдет аткарган: биринчиси - аңдын эти менен элди багуу болсо, экинчиси - боз балдарды жаа атканга же мергенчиликке үйрөтүп, аларды болочоктогу ∆оокердикке тарби€лоо болгон.

јңчылык кыргыздардын эң байыркы ата кесиби эле! Ёски кытай санжыраларында миңөзөн тараптык "кыргыздардын эң мыкты мергенчилер" экендиги, "булгун терилери жана маралдын мүйүзү менен кошуна элдерге соода жасаары" айтылат. ј байыркы заманда алар жаа менен аңчылык кылган го!  ачып бараткан айбанатты же учуп бараткан илбээсинди таамай атуу - өспүрүмдөрдү кыл мергендикке машыктырган. јйрым жут жылдары аңчылар тузак тартып, куш салып, бүтүндөй айылды аң, илбээсиндин эти менен жансактаткан учурлары болгон. Ѕулгун, кундуз, аюу, карышкыр, түлкү, калтар, суусар, мадыл, сүлөөсүн, суур, кашкулак ж. б. териси аюу талпакка, карышкыр, сүлөөсүн, түлкү ичикке, суусар тебетейге, мадыл жаздыкка ж. б. айланган.

јңчылыктын эң мыктысы - ит агытып, куш салуу болгон. Ѕүркүт, ителги, куш кармоо, таптоо, салуу биздин элде эң жогорку деңгээлге жеткен. “айган менен көбүнчө түлкү менен койонго аңчылык кылынган.  үзүндө аңчылыкка мергенчилер топ-тобу менен жөнөсө (жандоочу кийин аттырат), кыш, жаз, жай айларында бириндеп барган, анткени, жаз, жай учурунда аңдардын эркегине гана мергенчилик кылынган. Ѕу кезде у€дан жумуртка, ийинден төл алууга тыйуу салынган да, аңчылар кош бойлуу, төлдүү ача ту€ктууларга тийген эмес. Ѕабаларыбыз өзүлөрү аңчылык кылган кайберендердин жашоо-шартын, жайытын, түнөгүн, алардын качан жүгүрөөрүн же үйүгүшөөрүн жакшы билген. ”шуга жараша аңчылыгын кылган.

 ийикке топ-топ болуп чыккан учурларда кийик айдоочулар тозотто турган мергенчилер жакка кийиктерди тайган менен үркүтүп, айдап берген да, аңчылар аларды буктурмада туруп атып алган. ј олжону бөлүүдө мергенчиге адат боюнча эттин эң начар жери же кийиктин башы, төшү, моюну, эки кыр аркасы, териси тийген.  окус, аңчылар талаада түнөп калса алар от жагып, жоон чучукту, боорду, көк боорду, бөйрөктү чокко кактап жеген да, анан этти "таш кордо" кылып, бышырып тамактанган. ј аңчылыктан кайтканда, салт боюнча, шыралга берген.

јңчылыктын эң мыкты түрү, азыр эле биз айткандай, ит агытып, куш салуу го! Ѕүркүттү салууну эң мыкты өздөштүргөн бабаларыбыз аны кантип таптоону да жакшы билген.

"Ѕүркүт таптоо. "Ѕүркүт салсаң јлтайдын кызыл түлкүсүн кийээрсиң, карчыга салсаң калжа жеп каңкайып басып жүрөөрсүң, жазга жакын калганда атыңдын башын мүлжүүрсүң" деген макал бар. Ѕүркүт чын куранда үйүгүшөт. Ѕугунун а€гына жакын зоого, жаки чөлгө тууйт. “оңдурма калбайт. Ѕир, экиден артык туубайт.  улжада жарат, текеде канат-куйругу чыгат. ∆айдын ортосунда учурат. Ѕалапан чагында атасы алып келген жемин энесине берип, аны энеси баласына берет, өзү у€сына жакын барбастан обочо отурат. ∆емди дайым энеси берет, баласы учаарда атасы жакын келет. ∆аңыдан талпынганда жакын жерге ары-бери учуруп жүрүп, аз-аздан алыстатып, машыктырып көндүрөт. »лбээсинди, аңды ата-энеси алып берип үйрөтөт.  ышка жете у€сынан көп алыстабайт.

Ѕүркүттүн бир жаштагысы - бала, экинчи - бозум, үчүнчү - таш түлөк, төртүнчү - кум түлөк, бешинчи - барчын дейт.  олдогусу кырк-кырк беш жашка, жапайысы жүзгө чыгат. —ыны: кырааны - канаты сары, жүнү тегерек, буту ич жагына ийри, көзү ак, канатынын мөрүсү калың, буту ичке, балтырына тутам батпайт. Ѕуту көк, тумшугу көк, көзү чуңкул, ургаачысынан айырмасы билинбейт. Ѕүркүт у€дан алынып, андан шаңшычаак көп чыгат. “орго түшкөнү шаңшыбайт.

 ол бала менен торго түшкөн бүркүттүн табы бирдей болот. ∆алтанбаган коркпогон баатыр бүркүт көбүнчө у€ баладан (кол бала) чыгат.  ара түлкүнү бала бүркүт алат. “ор бүркүтү кайпактап чыга берет.

“абы: бүркүттү он күндө эт менен семиртип, кайтарганда этти жууп, ак жем кылып берип, өпкө берип, койо (кыл) берип, балтыр эти балкылдаганда он беш күндө салууга болот. џсык жерге койбостон, салкында асырайт. „ыргаа менен үндөккө келтирет.

“үлөтүү. јбдан арыктатып, жилигин үзүүгө жакындатып, кайтадан жакшы семирткенде таза түлөйт.  ыраан эмес, байлооч жаман бүркүт болсо да түн ичинде жанына карышкыр жолобостон качат. Ёч убакта бүркүттү томогосуз койбойт. »лбээсин, аңды сегиз-тогуз чакырым жерден көрүп, бүркүт кагынат, бутуна дулай чыгат. ћаңка болот, айыкканы аз болот. —езгенген дартка бүркүттүн өтүн ичет.

Ѕүркүттүн экинчи түрлүү сыны: көзү чоң, жүндүү, өзү да чоң, ийиндүү, көкүрөгү кең, мойну сары, жүнүнө кыроо турбайт.  уйругу узун, жүнү шоодурак, аркасында ак жүнү болот. ∆емсөөдө он чакты кызыл жүнү бар.  өзү кызгылтым, кабагы бийик, көзүнүн чарасы кең, көзү кызыл, куму жайнап турат, шыйрагы ичке, саны жоон, шыйрак жүнү кызыл, көзүнүн ичинен буу чыгып турат.  өк тумшук, көк а€к, тумшугу узун, кекчил, төш сөөгү миздүү жана кырлуу болот. ∆емсөө чуңкур, беш салаа батарлык кең жогдору болуп, жүнүнүн учу ичке болсо, кыраан карышкыр алуучулар ушул. ”чуп бара жатканда бүркүттүн кыраан, жаки жаман экенин билген сынчылар болгон.

„өл бүркүтү (айтылуу чөл) эки мүрүсү калың, жүнү көбүнчө саргыч, сырткы жүнү терек жалбырак, көзү чекир, буту көк, шадылуу, көкүрөгү жагдайыңкы, жоон, көчүгү шыймыгый, тумшугу көк, тырмагы узун болот. ”€ бала болсо, бүркүттүн жалкысынан жаман көп чыгат.  андай гана болбосун жогдорлуу бүркүт кыраан болот. ∆огдордун учу ичке, андан аркы учу жазы болсо кыраан ушул!

Ѕүркүт каман, кулжа, аркар, эчки-теке, элик, жээрен, карышкыр, сүлөөсүн, түлкү алат. —арколдо аюу, Ўа€рда бугу алган бүркүттөр болгон. Ѕээнин кардын жара тепкен жапайы бүркүттү көргөндөр бар.  ыргыз бүткүл жан-жаныбарда бүркүттөн баатыр жок деп билет. јлардын билген атактуу бүркүттөрү: »ндистандын көк а€к, ќролмо тоонун ак ийин (кулун менен тай алат), »ленин чөлү (карышкыр, кийик алат), јлайдын ак көзү (не түрлүү кыраан чыгат), јркалыктын бүркүтү.

Ѕүркүттүн түрү алтымыш бешке айрылып, анын ичинде кыраандары он тогуз урукка бөлүнөт: Ѕуудайык, јлпкаракуш, ћуз мурут (керген бүркүттө баш кыраан),  ара жүндүү кабырык, „өл, „өгөөл,  арала,  апкара,  ара көө,  уу кашка,  оңур чегир, Ўашкалаң сары, Үч ала, »би кыз,  уу чегир, Ѕай кашка, Ѕай коңур, Ѕаатыр кашка, „окунун карасы.

“үлөк бүркүттү бир жарым айда салууга болот. “аптаганда ар үчүнчү күндө эртең менен жаш этти сууга салып, кирин кетирип, катуу кылбай жумшатып берет (муну ак жем дейт). ∆ылкы, кой, койон, кекилик - ушул төртөөнөн башка эт берилбейт. ∆ылкы эти өтө пайдалуу болот. Ѕүркүт оооруп калса жылкынын жаш этин берет. Ѕүркүт семизирээк болсо көп оорубайт жана алуу жагы жакшы болот. „акмак уруш ошолордо кездешет. ”й эти жакса да көңүлүн карартат.

 уш, чүйлү, тынар таптап салуу. ”ргаачысы куш, эркеги чүйлү аталып, туйгун түш, чүйлү, тынар, кыргый бир уруктан саналат. Ѕулардын ичинде туйгундан соң балким туйгунчалык кыраан тынар (кара кашка тынар) атагын алып, абдан кыраан болот. Ѕулар башкалардай эмес, келгин куштан саналып, мында кыштап калганы болсо, аны "кыштоочу" дейт. ”€да аз гана кармап, көбүнчө торго кармайт.  ушта атактуу кыраанын "“уурук таман, түз көз дейт".

 уштун кырааны тоодон каз, куу алат. “үлөк куш кыйды, акылдуу болот.  уштун жашы жети-сегизден өтпөстөн өмүрү кыска болот.  ушту буктурмага үйрөтүп салганы көп болгон.  андай куш болсо да кекилик, чил, кыргоолду ала берет.  ушту алтыдан он эки күнгө чейин таптап салууга мүмкүн, жемине жылкы, кой этин жана алдырган илбээсиндин этин берет. ћуздак бербестен бардык жемин жылуу жегизет.  уш артыкча учкул болуп, ушул куш көбүнчө тегеректен чыгат.  уштун кырааны сындуу, мүрүсү калың жүндүү, барак төштүү болуп, тик олтурат.  ушка тоодак алдыруу четтен чыгат.  ыргыздын мүнүшкөрү күйкөгө кекилик, чил, борбашка чымчык алдырат. Ѕүркүт, ылаачын, ителги шумкарча кушка томого каптабайт. “игилер аңды тээп алса, куш, чүйлү, туйгун, тынар, кыргый илип алып отуруп калат. ∆аки өлтүрүп кетет. Ёгерде алалбаса артынан куубайт, тигилер өлгөнчө кууйт.

»телги шумкарды таптап салуу. Ўумкар ителгиден таралып, канаттуу бүркүттөн соң, балким, кээ чакта туйгундан дагы кыраандыгы артылып кетет. Ўумкар топтуу тоодак, куу, казды алууга жарайт. Ёски сөздө ителги (шумкар) тегирмендин ташын сындыра тээптир дейт. јныгында кыраан шумкар бүркүттү жыга тебет. “үлкү алганы болот.  ойонду тепкенде башы жарылып кетет. “уйгун куш чүйлү салганда бирди алып гана отуруп калат. Ўумкар, ителги, ылаачындын кыраандары эч убакта азга ыраазы болбойт. Өлтүрө тээп, жүзү болсо да кырып таштайт. Ёң соңкусунда тепкенинин жанына түшүп отуруп, этинен тое жеп тим болот. ∆апайы ителги, шумкардын кыраандарын ээрчип, тамак жемекке жүргөн ителгилер көп болот. Ўумкар алты урукка бөлүнөт: Ѕайпактуу шумкар,  үйкө шумкар,  анды бүркөөр,  ара шумкар, јк шумкар, »телги.

Ўумкардын ичинде макталуу кырааны күйкө шумкар болуп, колго чанда түшөт. Ѕулардын башы сыргак кобулдуу мурундан саналат. —өөк сыргак дегени кобулду сыртынан салат. јтактуу кыраан куу шумпай ылаачындан чыгат. Ѕалким, күйкө шумкардан кыраандыгы артык болсо болоор. “им болбосо тең болоор. »телги менен ылаачындын ортосунан баар туулат. Ўумкар абдан суук, бийик тоонун башындагы зоолорго тууйт. Ѕийик зоого туугандыктан у€дан баласын алууга өтө кыйын. јрка кыргызында ошондой шумкардын тууй турган атактуу у€сы —еметейдин јкшумкарынын јрпадагы у€сы.

“айган. ћунун жөнү башка. јл тууралуу илгертен калган кыйла макал-лакап бар: "»т кырааны тайгандыр, тайганды таптап салгандыр, тамактанып тойгондур", "“абам десең тайган тап, жакшы таптап, жакшы бак, табын билсең тайгандын, табылганы таалай-бак!", "“уйгунду күтпөй тайган күт, тайганды багып тойгон журт", "“уйгунду салбай тайган сал, тайганды салган тапкан мал!" ж. б.

“айган жолборс менен аюуга кол салып, каман, илбирс, бугу, марал, аркар-кулжа, эчки-теке, карышкырды тобу менен алган. јңдардын кайсынысы болсо да бир тиштөө менен ооз омурткасын былчырата тиштеген. Ѕир серпип өтүү менен толорсугун сууруп таштаган. ∆аки жото жилигин бычырата тиштеген. јлгыр тайганы бар айылга түн ичинде эч убакта карышкыр келбейт.  ыргыз күлүк ат, бүркүт, шумкарды кандай көрсө, тайганды да ошондой ардактайт.

∆олборс алган тайгандар болгон. “айгандын анык кыраанын  умайык деп, кыргыздын билишинче аны көк жору тууп, туугандан үч күнгө жете киши көрсө кумайык (тайган) болуп, андан өтсө жорунун балапаны бойдон калат. “аза тайганды тайганга, жаки түркөй иттин жакшысына салыштырганда башка дөбөткө буздурбас үчүн чагыша замат муздак сууга салып алат.  үчүк чагынан сөөк бербейт, чийки эт бербейт, итке талатпастан, эр жүрөк кылып асырайт.

 ыраан болоор тайгандын сыны:  абагы тик болот. “умшугу узун, ичке.  өзү кы-ыпкызыл. —ырты октой түз. ћойну жумуру. ќозу өтө чоң. Ѕели кыска. Ёки жамбаштын кошкону эни төрт эли, жаки андан да кең. “олорсугу тик. Ѕеш манжа-таманы кууш, кичине. “уу куйругунун түбү жоон болот. “аза семиргенде кайта конок көжө берип байлап, салаар чакта шорбакта берет". ( ызыл кыргыз тарыхы. 2-китеп. 190-195-б. )

ћына ушул аңчылык кесип өспүрүмдөрдү атты чаап баратып жааны таамай атууга, ат үстүндө шамдагай жүрүүгө үйрөткөн. ”шундан сырткары, аңчылык менен бүтүндөй айылды багууга боло тургандыгын, ал үчүн жапайы аңдар менен илбээсиндердин "тилин билиш" керек экендигин, аңчылык үчүн атты абдан жакшы күтө билиш зарыл боло тургандыгын баамдап чоңойгон ал. ј түпкү тегинде, мына ушунун баары аны ∆оокер кылып тарби€лоодо эбегейсиз эмгек сиңирген!

 јЌ (—ќ√”Ў) “ЁҢ»–√≈ сыйынуу байыркы кыргыздардын жанагы үч ири са€сий-согуштук тобунда же јк уул,  ызыл уул,  у уул жаатарында үч башка жерде өткөн түрү бар. Ѕул - географи€лык жагдайлар менен түшүндүрүлмөкчү, не дегенде, алар бири-биринен а€бай алыс жаткан. јлатоолуктар аны  ан “эңир тоосунун этегинде, таластыктар (алтайлыктар) “алас тоосунун эң бийик чокусунун кашында, миңөзөндүктөр азыркы „а€н-тагынын (—а€н тоосунун) эң бийик чокусунун тушунда өткөрсө керек. јдатта,  ан “эңирге сыйынуу „оң ∆ортуулдун алдында өткөрүлүп, анын урматына топоздон тогуздап курмандык чалынып, кийин ошол топоздордун куйругу күч-кубатка толгондуктун белгиси катары кыргыздын асабаларынын туу жыгачына байланып, ∆оокерлер менен бирге жоого "аттанган" го! ”шундан кийин гана байыркы кыргыз аскери алга жүрүп, болжошкон жерден алиги үч са€сий-согуштук топтун жоокерлери менен биригип,  өкө “эңирге дагы да курмандык чалып, тыныгып, анан „оң „апкынга бет алган эмеспи!

ќ, ал заманда жоого баарыле аттана берген эмес. ∆ортуулга эр жүрөк, мыктылары гана барган. ј начарлары оорукта мал багып, бала-чаканы асырап, кала берген. ∆ааны жакшы аткан кыл мергендери, найзаны таамай сайган найзакерлери, кылычты мыкты чапкан азаматтары жоо бетинде болгон. ћына ошол майданда мыктынын мыктысы иргелип чыгып, "эр", "баатыр" атка конуп кайткан! ј бул эр-азамат үчүн ченде жок сый, урмат болгон. "Ѕаатыр" деген атакка конуунун өзү береги азаматтын бүтүндөй келечегин аныктаган.

„оң „апкынга да€рдануу абдан узак мезгилди кучагына алган. јга эр-азаматтар кадимкидей да€рданган. Ѕакандан найза кылып сайышуулар, союлдан кылыч кылып чабышуулар, жыгач чокмор менен салышуулар үзгүлтүксүз өткөрүлгөн. јйбанаттарга аңчылык кылуу алардын жааны таамай атуусун жөнгө салган. ћына ушундай да€рдыктардан кийин гана, өткөн жылкы согушта набыт болгон белгилүү баатырга " өкөтой" (аш) өткөрүлгөн. " өкө той" деп атыле айтып тургандай, ал  өкө “эңирге арналып өткөрүлгөн "той" болгон да, анын түпкү тегинде  ан “эңирге (—огуш “эңирге) сыйынуу салты жаткан!  ан (—огуш) “эңирге!!!

“ээ эң байыркы доорлордо  өкөтой (аш) алиги  ан (—огуш) “эңирге сыйынуу - јта-бабадан калган џйык  ылычка табынуудан башталган. ј џйык  ылыч атайын жасалган бийик жерге сакталган эле. јны береги „оң ∆ортуулга  ан шайланган гана баатыр алууга укуктуу болгон. "ќ,  өкө “эңир,  уралдарыбыз көптөн бери кан ичпей, кан күсөп атат, ал кан ичкиси келет!  ылычыбызды кандоого уруксат эт!" деп, ал ∆оокерлердин астына чыгып, кемерин мойнуна салып,  өккө тогуз жолу жүгүнүп, тогуз тилегин айтып, џйык  ылычты кош колдоп башынан өйдө көтөрүп,  өкө “эңирдин алдынан өткөн соң, ошо џйык  ылыч менен курмандык чалчу жерде турган туткунду бөлө чапкан. јл ошондон кийин ∆аратканга дагы да табынып, џйык  ылычты кайра ордуна койгон да, эми өз кылычын кынынан сууруп чыгып, курмандык чалчу жерде да€р турган тогуз топоздун башын кы€ чапкан. ј топоздордун каны алиги туткундун каны аккан атайын жасалган курмандык чуңкуруна агызылып, бул канга ∆оокерлер өз куралдарынын - найза менен жебелеринин учун малып, кылыч менен канжарларынын мизин кандаган. Ѕул, өз кезегинде, тогуз “эңирдин алдынан өтүү салты болсо, экинчиден, ал эзелки көчмөндөрдүн каруу-күчүнүн толуп-ташыганын билдирген.  ийин береги тогуз топоздун куйругу алардын асабасынын туу жыгачына байланган.

”шул эле салт байыркы сактар менен анын чыгыштагы бутагы хунну-гунндардын өзүндө болгон.

”шул жерден өтө баса белгилей кетүүчү нерсе - өзүбүздүн  ан “эңир (—огуш кудайы) деген эгебиздин аты илгерки тайыптарга (гректерге) јрес, а эзелки кытайларга „и ё деген аттар менен өткөн жери бар. √еродот "—кифтердин согуш кудайынын аты јрес" деп жазат. јсыресе, бул жердеги "јрес" дегени тээ эң байыркы доорлордо скиф аскерине " ан" (∆ортуул башы) шайланган "јрыстан" аттуу баатыр ысымынын биринчи бөлүгүнөн ("јрыс" деген сөздөн) келип чыккандыгы эч доо туудурбайт, не дегенде, ошо эзелки жоокерчилик замандарда колбашылыкка берегидей "јрыстан", "∆олборс" (”луу ћанастын мураскор небересинин атак аты), "»лбирс" же "Ѕарс" (Ѕарс бекти эстейли!) деген даңаза аты бар эр жүрөк баатырлар шайлана келген эмеспи! "“арыхтын атасы" өзү да "јрес - скифтердин согуш кудайынын аты" деп атат го, демек, мында скифтердин "согуш кудайынын" өзү эмес (анын өзүнүн аты  ан “эңир го!), ошо скиф кошуунуна " ан" шайланган колбашчы жөнүндө кеп болуп атат. јл " ан" көтөрүлгөн аскербашчынын даңаза аты ошо кезде јрыстан (јрыс) болгон же жалпы колго " ан" шайланган алиги баатырга "јрыстан" деген даңаза ат кошо берилген. ∆анагы тайып санжырасындагы "јрес" деген скифтердин "согуш кудайынын" аты мына ушундайча пайда болгон. јл эми байыркы кытай аңызындагы жааны эң мыкты аткан согуш кудайынын аты "„и ё". Ѕул - эзелки түрктөрдүн " ызыл Ѕий" деген титул атынын илгерки кытайча берилиши. ј эң байыркы тайып санжырасындагы "жааны дүйнөдө эң алгач ирет скифтердин ойлоп тапканын" эске алсак, анда алиги "„и ё", эч айныбай келип, эзелки кытайлар "хунну" же "гунну" деп атаган баатыр көчмөндөрдүн кулуну болуп чыгат. ∆аа, адегенде, дыйкан элде эмес, мал менен тирилик кылган аңчы элде пайда болгон го! Ѕул жерде ошол баатыр эски кытай аңызына өз атынан эмес, " ызыл Ѕий" ( ызыл уулдун бийи) деген титул аты менен түшүп калган, демек, ал ошо эң байыркы доорлордо "»чкилик" жаатынын эң башкы бийи болгон! "∆ун-ди" ("—ол-ичкилик") бирлештиги ал заманда айтылуу —ары-—уунун (’уанхэнин) түндүк-чыгыш тараптарын мекендеген. Ѕул - эң эзелки кытай аңызындагы "„и ё" нун жердеген мекенине дал келет!!!

ƒүйнөгө аты кеткен окумуштуу ј. ѕ. ƒульзон: " ытайларга кошуна турган гунндардын бийлик башындагы тобу енисейликтердин тилинде сүйлөгөн" деп жазган жери бар! (√унны и кеты. "»звести€ —ибирского отделени€ јЌ ———–, —ери€ общественных наук" 1968, вып. 3, стр. 137-142).

√унндардын башка топторунун уруу эгелери (тотемдери) бугу же карышкыр болгон. ”гуз канга (ћанаска) карышкыр жол көрсөтсө, булардан алда канча кийин —ерепке (≈вропага) өткөн гунндарга бугу жол көрсөтөт. "јл ћеотида (јзов) деңизи аркылуу сүзүп отуруп, гунндарды скиф жерине алып барат. —киф жери көрүнөөр менен бугу көздөн кайым болот.  ийин гунндар скиф жерин ээлеп, каршылык көрсөткөн скифтерди ∆еңишке (—огуш  удайына) курмандыкка чалса, өзүлөрү багынгандарды кошуп алат" (»ордан).

 аталуу жазыгындагы чечүүчү салгылашта јдил баатыр өз ∆оокерлерине мындай деп кайрылганы бар (ойду бузбас үчүн түп нускасында берилди): "Е Ќаконец, к чему фортуна утвердила гуннов победител€ми стольких племенЕ  то же, наконец, открыл предкам нашим путь к ћеотидам, столько веков пребывавший замкнутым и сокровенным?  то же заставил тогда перед безоружными отступить вооруженных?.. "

ћында јдил баатыр ыйык бугунун аларды коргоочу касиетин айтып аткан. “ак ошол гунндардын жалпы ыйыгы бугу болсо, анын бийлик башындагы тобунун тотеми карышкыр эле.

"ƒл€ гунновЕ јттила - герой, родившийс€ в результате сверхьестественного - зачати€ - от светаЕ " (¬. ј. √ордлевский). ћында јдил баатырдын төрөлүшү туурасындагы кыргыздын элдик аңызы тууралуу эскерилип атат. јндан сырткары, ушундай эле аңыз ”луу ћанастын (”гус кандын) заманында да айтылган. јл бабабыз үйүндө отурса жорук чатырынын жылчыгынан бир шоола кирип, ал бөрүгө айланат да, береги атактуу кол башчынын батыш менен чыгышка жасаган бардык жортуулдарында колду баштап жүрөт. ј јдил баатырдын өз уруусу карышкырды туу туткан атактуу тулуйдан (катаган уруусу) эле! јндыктан бул колбашчыны —ерептеги көпчүлүк элдердин сүрөтчүлөрү өз заманында карышкырга окшотуп тарткан жери бар.

 арышкырды ыйык тутуу ошол эле ”луу ћанастын заманында пайда боло калган эмес, ал биздин кырк уруулуу элдин эң байыркы кастарлуу жаныбары. јга тээ эң эзелки жоокерчилик замандагы же мындан сегиз миң жыл мурдагы эң алгачкы ”гус бийден тартып атактуу  ан  ошойго дейре сыйына келген!  арышкыр чоң жортуулдар менен чапкындардын символу болсо, бугу бейпил күндөрдүн символу болгон.

 арышкырга табынуу тээ эң илгерки доорлордо батышка ооп, "скиф" атка конуп кеткен байыркы журттун өзүндө да бар эле. јнда тигилердин бир уруусу неврлердин тотеми бөрү. "јлар бир нече күн карышкырга айланат. Ќеврлер өз жеринен жыландардын (жыланды ыйык туткан элдин - ќ. ј. ) кол салуусунан кетет да, будиндердин жерине барат" (√еродот). Ѕереги маалыматта эң байыркы скифтердин јзи€дан —ерепке өтүшү сөз болуп атат.

"ёаньшиде": " ыргыз хан кырк кызы менен ”с (—уу) дары€сынын боюндагы эркектердин үйлөнүүсүнөн жаралган" деген аңыз бар. јл биздеги кырк кыз (атактуу амазонкалар) жайындагы аңызга үндөшүп кетет. ”шундай эле улама эзелки кырымдык кыргыздарда (скифтерде) да туруп атат. "“аргитайдын а€лы тиги Ѕорисфендин (чоң дайранын ээсинин) кызы эле, андан јрпоксай, Ћипоксай,  олоксай төрөлгөн, скифтер ушулардан келип чыккан" (√еродот). Ѕул тарыхый кабар эч айныбай келип, өзүбүздүн јк уул,  ызыл уул,  у уулдардан таралган байыркы кыргыздардын эң эзелки санжырасы менен үндөшөт! "—арматтар (катаган уруусу - ќ. ј. ) скиф уландары менен амазонкалардын турмуш куруусунан келип чыккан. јмазонкалар эркекче кийинет.  ыз бир душманды өлтүрмөйүн күйөөгө тийбейт" (√еродот). ћунун түпкү тегинде деле өзүбүздүн элдин эң байыркы аңыз, салты жатат.

ћына ушул эң байыркы кыргыздар ар кайсы элдер тарабынан ар түркүн аталса да, тээ эң илгерки заманда  ан (—огуш) “эңирге сыйынган.

ќ, кийин, ќң карылардын заманы а€ктаган соң, алиги џйык  ылычка сыйынуу салты өзүнөн-өзү кала берген да, а  өкөтой (аш) учурунда анда өткөрүлгөн бардык баатырдык мелдештер (оюндар) сакталып калган.

 ан “эңирге арналган мындай  өкөтойлордо миңдеген малдар курмандыкка чалынып, эсепсиз эл чакырылган.  атагандарда калган аңызга караганда "даңазалуу  ан  ошойдун ашына манжуу менен кытайдан, батышы мисир менен тайыптан, түштүгү ындыкара (»нди€) менен кызылбаштан, түндүгү —ол менен оролдон берки элдер чакырылып, кырк миң боз үй тигилип, кырк миң жылкы, кырк миң бодо, кырк миң кой, кырк миң эчки союлуп, јлатоого эл батпай кеткен дешет. јттанаар а€гына кырк миң козу союлуп, кырк миң улак садагага чабылган. јт чабышка кырк миң күлүк салынып, анын кыркына байге коюлуп, баш байгеге кырк миң жамбы, кырк миң кул, ар түлүктөн кырк миңден мал сайылып, кыркынчы байге кырк кул, ар түлүктөн кырктан мал эле! ј аттар  ашкардан кое берилген деген аңыз бар.  өкөтойдо бардык баатырдык оюндар өткөрүлүп, баш байгелери тогуз миң кул, тогуз миң жамбы баш болгон төрт түлүктөн тогуз миңден мал болгон! јш кырк күнгө созулган! Ѕалбан күрөш менен эле эр сайыш тогуз күндөп бүтпөй койгон". ( етрен санжырасы).

јл эми "”луу ћанастын ашында  ан (—огуш) “эңирге арналып курмандыкка чалынган малдын эсеби болгон эмес. јга бүтүндөй —ерептен (≈вропадан), бардык чыгыштан (јзи€дан) эл келген. Ѕул аш да кырк күнгө созулган. јттын баш байгесине бардык кыргыздын малы сайылган! ∆арышта “айбуурул чыгып келип, элдин малы өзүндө калган. Ёкинчи байгеге бүтүндөй кытайдын, үчүнчү байгеге бардык кызылбаштардын малы сайылган, мында да кыргыз күлүктөрү экинчи, үчүнчү келип, тигилердин бүт малы айдалып алынган. јйтор, байгелүү орундардын баары кыргыз күлүктөрүнө тийген! јлиги баатырдык оюндар да кырк күнгө уланган. “алас (јлтай) кырк күнү бою уу-дууга толуп турган! ј  өкөтөй баатырдын ашын санжыра-эпосубуздан окуп билип алсаңар болот". ( етрен санжырасы).

 ан “эңирге арналып өткөрүлгөн береги "көкөтойлор" да элдик салт катары кечээги күнгө дейре уланып келди.  ийинки өтө чоң аштарга Ёр “абылдынын,  урманбектин ж. б. " өкөтойлору" кирет. ј булардын катарында жанагы јтакенин, јалыкенин, —олтонкулдун, Ѕайтиктин, Ўабдандын ж. б. аштары анчейин болуп калатЕ

ћына ошол " өкөтойлордо" өткөрүлгөн мелдештерди эле алалы: балбан күрөш, эр сайыш, жамбы атыш, ат чабыш, эр оодарыш, улак тартуу, чолпу эңмей, аркан тартышуу, жөө чабышЕ Ѕулардын баары тең ∆оокердик оюндар го!  им балбан, ким найзакер, ким кыл мерген (жамбы кылга байланган го!), кимдин аты тулпар, ат үстүндө ким мыкты, ким күчтүү, ким жөө күлүк, мына ушунун баары так ошол  өкөтой үстүндө аныкталган да, качан гана душман менен бетме-бет келип, жекеме-жеке эрөөл башталганда майданга эң күчтүүсү балбан күрөшкө, эң мыкты найзакери эр сайышка чыккан. ј мындайда, эгер алиги беттешип аткан тараптар бир тектен чыккан тайпалар болсо "эр сайышта" жеңилген тарабы алиги жеңген баатырга бүт аскери менен кошулуп кете берген же эки тарап беттешип, кызыл-кыргын болгон эмес. ј кокус, береги беттешип аткан тараптар бири-бирине таптакыр жат элдер болсо, алиги балбан күрөш менен эр сайыш а€ктагандан кийин, кимиси жеңип, кимиси уттурганына карабастан, кызыл-жа€н уруш башталган.

Ѕабаларыбыз жаралгандан ∆оокер эл болгондуктан, өз кезегинде, жанагы балбан күрөш, эр сайыш, жамбы атыш, ат чабыш, кунан чабыш, айгыр чабыш, жорго чабыш, эр оодарыш, улак тартуу, чолпу эңмей, аркан тартышуу, жөө чабыш, жөө оодарыш, ж. б. сы€ктуу ∆оокердик оюндардын өз эрежелери, тартиби иштелип чыккан.

 өкөтой (аш) ар дайым байгеге түшчү күлүктөрдү чубатуу менен ачылган да, тулпарлар алыска айдалган. јттар кеткенден кийин аштын шаан-шөкөтү "балбан күрөш" менен башталган.

"Ѕалбан күрөш аштарда, кыз берген, келин алган, бала олтургузулган тойлордо, кээде чоң жоро же шеринелерде болот. јнын тартиби: јттана чаап дүрбөп калса ырайымсыз бирөөнүн атын жыгып алаары чын. ∆ана боло турган тамашаларды башкарып калыс болуп тура турган ар урук элден бирден киши калыс шайланып, элдин орто жеринде атчан турат. Ёл тынчтанып калган кезде ырчылар дагы жар чакыра баштайт:

Ѕагалектен түрүшкөн

Ѕулчуңдарын үзүшкөн

Ёл намысын кетирбей

Ѕукаларча сүзүшкөн,

Ѕалбандыгы  ошойдой,

Ѕасмырттыгы ошондой,

Ѕалбаның болсо топко сал,

∆ыгып берсе байгеңди ал!..

“еке жаргак шымдарын тизеден жогору түрүп, багалектин учун көзөп ычкыр-кашатка кошо байлап, кең чалбарларын балактатып, чапанын жамынып, өзүнүн элин кыдыра басып, сыңар тизилеп отура калып, колун жайып, элден бата алып, көпчүлүктүн: "Үстүндө бол!" деп "чур" дей түшкөн алкышына бел байлап, күрөшкө чыгат. јтактуу чоң балбандар сүзүшкөндө чоколок жалгыз а€к чийлер жылаңайлак буттун бармагы менен буурусундун мокок тиши алгандай чийлер жулунуп калат. „ындап алышканда билекте моюндан, кый сүбөөдөн кармашканда балбандар а€бай кармап билеги сыйрылып, моюн кызарып жана сүбөөнү жулуп да алышат. јгер чалмачы балбан болсо, таамай чалып алса жыгып же жыгылып тынат. „алмачы балбандын көпчүлүгү жыкпай койбойт. Ѕайгесине кайсы жыкканы бир тогуз малды алып кетет.

Ѕалбан күрөштөн кийин "эр сайышка" кезек келет.

Ёр сайыш. Өтө чоң аш же тойлордо эр сайыш болот. Ёр сайышууда эки дубан эл беттешет, баатырларын чыгарат. Ёр сайыштын түрү мындай болот. Ёмки келе турган тамашада жарчылар элди кайсы урук эл менен кайсы урук элдин баатырлары сайышаарын айтып, кыдырата бастырып, жар чакырат:

јт жакшысын мингизип,

јк олпок, зоот кийгизип,

јлмамбеттей айбаттуу,

 ан  ошойдой кайраттуу,

Ѕет алган жерден чураткан,

Ѕерт кылып жоону сулаткан,

 өз ирмебей түз сайган,

 өкөтөйдүн ашында,

 өкжал ћанас баатырдай,

 өмөлөтө бир сайган

Ѕаатырың болсо топко сал

Ёр сайып берсе байгеңди ал!..

Ѕул учурда төө баштап тогуз жылкыны элдин орто жерине алып келип, эки-үч киши кармап турат. Ѕа€гы эр сайыш үчүн тапталып жүргөн баатырлар тиги тараптан "балан" баатыр чыгат дейт деп, авазалап ат жакшысын тандап, эки атты эки кишиге мингизип, колуна найза берип "шагыр-шугур" эттирип, сынап көрүп же болбосо мурундан өзү минип эр сайышка кирип көнүп калган атын токуп да€рдап, бир кишиге жетелетип коет. јл атты токунууда мындай болот: ичмеги жумшак калың тердикти атка салып туруп жукалык кылбаса кабыргасы жок же тердиктин үстүнө жука ат жабуу кошуп борбусу бийик кыргызча нан баш ээрден токуйт, ба€кыдай төрт-беш камчыны арасына уруп, көрпөчөгө кементайды ороп, бийик кылып бөктөрөт. јттын көкүлүн типтик кылып чырмап шүйүп, куйругун белине чейин түйүп коет. —айышка түшчү баатыр табылса эки жаргак шым кийет. ∆елеткенин сыртынан теминги деген калың булгаарыдан жасалган нерсени коюп, бир жагын аркасына келтирип, аны жылышып кетпес үчүн ар бир жеринен көзөп туруп, канжыга менен чарыйт. “емингини кай бирөө шартылдак деп коет. јнын жетпеген жерлерине катуу жаңы калпакты эки кат же төрт кат кылып коюп, табарсыктын тушуна сөзсүз төрт кат калпак коет. Ѕулардын баарын матаны жазып туруп белден, алаадан, эки ийинден, колтуктан алып, чырмап салат. јл баатырдын кум салып жасаттырган кементайы болот. ∆акасы эки кулакты тиреп турган, көкүрөк жагы катталып эки кат болгон, колтук, бөйрөк жактарын эки кат кылып шырыган.  амчысын канжыгадан боо кылып асынып алып, өз тарабын кыдырата же жөө басып жүрүп, сыңар тизелеп отура калып, камчысын мойнуна салып бата алып, колтуктатпай өзү аттанып турат. Ѕаатырлардын колунда бирден найза. —айыштын ыгын билген эки жактан эки киши он же сегизден найзаны кармап турат. јл найзалардын баарысы узун-кыска эмес, тепетең болот. јны калыстар атайы теңеп койгон болучу.  окус, найзалары сынып кетсе тигил баатырлар ушул найзалардан алмак.

Ѕеттешчү эки баатыр эки четте бирин-бири карап, атын камчыланып күүлөп турганда жарчылар "башка сайышпагыла" деген коолуну айтып, элди кырка бастырып, жар чакырат. Ёр сайышка түшкөндөрдү сайыштын ыгын жакшы билген баатыр кишилер коштоп барып, беттештирип кое берет. ћында эң мыктысы жеңетЕ

Ёр сайыш а€ктаары менен "жамбы атуу" башталат. (јктан “ыныбек уулу. јктан. Ѕ., "јдаби€т", 1991, 192, 198-б. )

∆амбыдан кийин эл тарап, кечки коногуна кетет. ј эртеси оюн-тамашалар кайра уланат. Ёр оодарыш, аркан тартышуу, чолпу эңмей, жөө чабыш, улак тартуу, жөө эңиш, ќрдо ж. б. болуп өтөт.

ќрдо демекчиЕ Ѕиз ар качан да ќрдолуу эл болгонбуз! ќрдо - „оңбий (кара кан) турган жер - элдин Ѕорбордук үйү! јл эми "ќрдо" оюну - биздин элдин төл оюну - аскердик-машыгуу оюну! јл бизден башка эч бир элде жок!

“ээ көчмөн заманда „оңбийдин өргөөсү айылдын так орто ченине тигилген. јны өз журтунун сансыз боз үйлөрү курчап турган. ∆оокерчилик доордо каршылашкан кандын өргөөсүнө жетиш өтө кыйын болгон. ј "ордо" оюну ушул кырдаалдан улам келип чыккан аскердик-тактикалык оюн эле!  анды курчап турган топ боз үйдүн кайсы тарабынан кол салуу керек - "топ бузуу" керек, кан аскеринин кайсы жагына оогондо кай тарабынан чыгыш керек - кантип "тооруш" керек, кантип "кадаш" керек, кантип "чертиш" керек, баары тең тактикалык машыгуу болгон. "ќрдо" оюну дал ошол ордолуу кандын чабылып аткан журтун эске салганЕ

јштагы ушундай оюн-тамашалар а€ктап калган кезде же бешим ченде аркы четтен " елатат!" деген үн чыккан. “ээ алыскы түздүктөн ак шоонадай чубалган ничке чаң көрүнгөн. Ёми баары тең жандана, ошол тарапка тигилип, "чур-р" эте түшкөн: " елатат!!!"

ћындай алыска чабылган учурда чекке күлүктүн күлүгү келген. Ѕайыркы кытай санжырасы "Ўицзиде": "күнүнө 1000 ли (500 чакырым) чуркай турган гунндардын көлүктөрү жөнүндө" сөз болот го! ј береги алыска чабылган жарыштан озуп келген тулпар так ошол эзелки кытай жылнамаларында "асман аттары", "“эңирдин аттары", "канаттуу аттар" делинип даңазаланган кыргыз карабайыр аргымактарынын тукумунан болсо керек!

 ечке дейре ат байге берилип, байге алган азамат өзүнөн артканын элге соогатка берет. јйлана азан-казан түшүп, байгеден чыккан аттын жылдызы жанат!

 айран гана  ара  ыргыз! ƒүйнө элдерине жаа, жебе, кылыч, найза, калкан, канжар сы€ктуу ондогон куралдарды таратканы аз келгенсип, ал берегилерге ат үстүндө жүрүп кандай согушууну да үйрөтүп кетти го! јлиги балбан күрөш менен эр сайыш, жамбы атыш менен ат чабыш, улак тартуу менен эр оодарыш ж. б. сы€ктуу жүздөгөн жоокердик оюндарды да дүйнө элдерине өзүбүздүн бабаларыбыз жайып кетти. јт үстүндөгү эр сайыш менен жөө сайышты бабаларыбыздан —ерептин рыцарлары мурастап алды да, орто жана кийинки кылымдарда аларда да береги жоокердик беттешүүлөр салттык көрүнүшкө айланды.  ыскасы, бабаларыбыз дүйнө элдерине баатырдын баатырынын, жоокердин жоокеринин гана колунан келчү согуш өнөрүн калтырды. ”шул азбы?  өп го, өтө көп!

 өкөтой (аш) өткөрүп,  өкө “эңирге сыйынуунун ары жагында  ан (—огуш) “эңирге сыйынуу жаткан, себеби,  өкө “эңир тээ байыркы доорлордо ”май “эңири экөө тең ∆оокерлерди колдоочу эгелер болгон го! јлиги балбан күрөш, эр сайыш, жамбы атыш, ат чабыш сы€ктуу ∆оокердик оюндардын айгаптасында  ан (—огуш) “эңирге таазим этүү, табынуу, ошону баарынан жогору коюу салты орун алган го! Ёрөөлдө өлгөн баатырга  өкөтой өткөрүү, анын урматына бардык ∆оокердик оюндарды уюштуруу, аны ушунчалык кадырлап-кастарлоо, жерге-сууга тийгизбей көкөлөтүү, акыры жүрүп, "арбакты" сыйлоого алып келген. “ирүү кезинде эл ошол баатырдын өзүнө табынса, ал дүйнөдөн кайткан соң анын "арбагына" (жаны менен кошо учуп кеткен элесине) сыйынуу күч алган. ћунун түбү, анын "арбагын" гана эмес, сөөгү жаткан жерди (күмбөздү) да кадырлап-кастарлоого туш кылган. ∆анагы сак-скиф-хунну-гуннулардагы "ата-бабалардын сөөгү жаткан жайларды кастарлоо, алардын арбагына сыйынуу" мына ушундайча келип чыккан. ћаркумдардын сөөгү жаткан мүрзөлөр эл чогулуп сыйынчу ыйык жайларга айланган. “уубаган а€лдар, баласы токтобогон ата-энелер баатыр бабалардын күмбөздөрүнө келип, мал союп, түлөө кылып, ∆араткандан "ту€к" сураган.

“ээ ∆оокерчилик заманда башка оор мүшкүл түшкөн учурларда да эл ата-бабалардын сөөгү жаткан мүрзөлөргө келип, курмандык чалып, бабалардын арбагына табынып, ∆араткандан жардам күткөн. ј ата-бабалардын сөөгү жаткан жерлерге тийүү деген ошол элге кол салууга тете болгон. "—актардын мекени - алардын ата-бабаларынын сөөктөрү жаткан жер" дейт го ѕолиэн.  алети жок! јндай жерлер ыйыктын ыйыгы болгон.

Ёски кытай санжыраларында: "”хуандар (маңкулдар) ћаодундан (ћанастан) өч алыш үчүн гунн жолбашчыларынын сөөгү жаткан жайларды казган учурда хунндар а€кка 20000 жоокер жөнөтүп, береги ухуандарды а€бай кыргандыгы" жазылып калган жери бар. ƒарий аскери менен скифтерге кол салып, тигилердин артынан кууп, бирок, жете албай койгондо: "—илер кайда качасыңар, токтоп согушпайсыңарбы?" деп элчи жиберет. ќшондо скифтер: "Ёр болсоң биздин ата-бабалардын сөөгү жаткан жерге тийип көр, эмнени көрөр экенсиң?! деген коркутууну угат.  өп өтпөй ал скифтерден стратеги€лык абдан оор жеңилиш табат.  ечээле XVIII к. а€гында казактын жаалдуу Ѕарак деген немеси кыргызга кол салып,  очкор-јта мазарын бузган жери бар. ќшондо тоолуктар буга а€бай ачууланып, күч топтоп туруп, береги маңкаларга чабуул койот да жаалдуу Ѕарагын өлтүрүп, аскерин кырып таштаган. Ѕул дагы ата-бабалардын сөөгү жаткан жерди ыйык тутуудан, алардын арбагын сыйлоодон улам келип чыккан элдик каар го!

ќшо ∆оокерчилик доордо  өкө “эңирге сыйынган эл үчүн ата-бабалардын сөөгү жаткан мүрзөдөй ыйык жер, алардын арбагындай ыйык арбак дегеле болгон эмес.  өкө “эңирдей ∆оокердик динге табынган эл үчүн ата-бабалардын сөөгү менен арбагын сыйлоо - кыргыздагы бүтүндөй баатыр ата-бабалардын асыл сөөгү менен арбагын сыйлоо, андан ары  ан (—огуш) “эңирди сыйлоо, акырында  өкө “эңирдин өзүн сыйлоо болгон! јларды бири-биринен ажыратууга эч мүмкүн эмес эле!

 өзү өткөн Ѕаатыр ата-бабаларды сыйлоонун жеткен чокусу - алардын урматына мүрзөлөрүнүн жанына коюлган таш эстеликтер болуп калды.  айсы молону карасаң да баары куралчан! Ѕул  ан (—огуш) “эңирди сыйлагандык!  ан “эңир аркылуу эң башкы  өкө “эңирди урматтагандык!

ќң же сол колуна идиш карматып, куралы менен! »диш - " үндүк өмүрүң болсо, түштүгүнө жорго мин!" дегенди туюнтуп турса, куралы анын Ѕаатырдыгынын символу го! Ёки колуна тең идиш карматкан эркек менен а€лдын мололору да жок эмес, бул - " үндүк өмүрүң болсо түгөлү менен дуулап өт!" деген кеп го! ќң колуна куш кондурган эркектин молосу жанагы ит агытып, куш салган эң байыркы аңчы да малчы, ∆оокер да Ѕаатыр көчмөндөрдүн таш эстеликте калган өтө кымбат элеси эмеспи! —ол колуна күзгү, оң колуна идиш кармаган моло - адам баласын сулуулукка чакырып, "жашасаң жашагандай жаша!" деп турган жокпу?! ј€лдын жылаңач айкели (молосу) "бу жарыкчылыкка жылаңач бойдон келгенсиң, жылаңач бойдон кетесиң" деген Өмүр чындыгын туюнтуп турсачы?! Үч мүйүздүү баш кийимчен, жеңсиз көлбүрөгөн жамынма сырт кийимчен таш эстелик ”май эненин элесин билдирип турган жокпу?!

Ѕереги таш мололордун баары тең чыгышты каратылып коюлган, демек, алар ”луу  үнгө таазим эткен элдин таш мололордо калган элеси! јлар азыр да „ыгыштан көз албай, чыгып келаткан ”луу  үнгө таазим этип аткандай! Ѕул таш эстеликтерге ата-бабалардын арбагы у€лап, алардын бар касиети уюп калгандай! Ѕереги таш эстеликтерге бүт кыргыз табынып, алардын урматына курмандык чалып, мүрзөлөрдү тайып, ∆оокердик менен Ѕаатырдыкты али да болсо өтө жогору тутуп тургандай!

 өкө “эңири ишенимине караганда арбактар да ак арбак, ач арбак болуп бөлүнгөн. јк арбакка эл-журтка жакшылык алып келүүчү ата-бабалардын арбагы кирсе, ач арбакка элге жамандык алып келүүчү душмандардын арбагы кирген. јк арбак жамандыктын тез кайтышына, оору-сыркоолордун бат айыгышына, мал-жан эсен болуп, төл менен түшүмдүн мол болушуна жардам берсе, ач арбак тирүүлөргө зы€н келтирип, түнкүсүн ары-бери өткөндөргө көрүнүп, жүрөгүн түшүрүп, үстү түшүп кеткен мүрзөлөргө түнөп, ошол жерлерге үлбүлдөгөн от жагып, мал-жанга кесел алып келет деген ишеним болгон. ћуну кийин ѕерси€да «ароастризмди (отко табынуу динин) негиздеген «аратуштра отурукташкан элдин көз карашына ылайыктап: ааламда эки  удай бар - бири мээримдүү јхурамазда, экинчиси ырайымсыз јнхра-ћайнью деп жалпылап, "јвестада" ошол экөөнүн күрөшүн көрсөтүп, акыры мээримдүү  удай жеңип чыгат деп ишендирген жери бар.

 өзү өткөн Ѕаатырга арналып өткөрүлгөн " өкөтойлор" (аштар)  ан “эңирге сыйынуунун туу чокусу болуп калды! Ѕереги  өкөтойдо өткөн жылы өлгөн Ѕаатыр кайрадан тирилгендей болгон, не дегенде, алиги  өкөтой так ошого арналгандыктан ушул баатырдын бардык эрдиги, кылган баатырдыгы эскерилип, аңыз кылынган, ырга айландырылып, дастан болуп, айтылган!  өкөтойдо алигинтип, бүткүл баатырдык оюндар өткөрүлүп, мыктылардын мыктысын тандап алууга мүмкүндүк болуп, жоокерлер береги  өкөтой а€ктаары менен жоого аттанып кеткен да, кан майданда жанагы өлгөн баатырдын жолун уланткан, анын жогун жоктотпогон жаңы Ѕаатырлар пайда болуп турган. ј бул  ан (—огуш) “эңиринин түбү түптүү салты эле! —анжыра-эпосубузда "түгөнгөн сайын түтөгөн, түгөнгүрдүн тукуму!" деп айтылат го, а эзелки кыргыздар так ушундай "түгөнгөн сайын түтөгөн тукумдан" болгон!

 өкөтой а€ктап, жоого аттанган азаматтарына калың эл тикесинен тик туруп бата берген: "ќ,  удуреттүү  өкө “эңир! Ѕылтыр набыт болгон Ѕаатырдын кунун кууп, жоого аттанган береги кулундарыңа жардам бер! јларды колдой көр! ∆олдой көр! ∆ортуулун акжолтой кыл! ќ,  өкө “эңир!" Ёл чуру-чуу түшүп, бата кылган. ќшо менен калың ∆оокер кара таандай каптап, жоого бет алган!

∆оокерчилик менен Ѕаатырдыкты даңазалаган санжыра-эпосубуз "ћанас" да ачкан эле жерден " өкөтөйдүн ашынан" башталат эмеспи!  өкөтөй деген аттын өзү да " өкө той" деген аштын атынан улам келип чыккан го! ј тээ эң эзелки замандарда өткөрүлгөн  өкөтойлор алиги  ан (—огуш) “эңирине арналып өткөрүлгөн эмеспи!  ан “эңирдин береги жарыкчылыктагы символу  ан ћайдан го!  ан (—огуш) “эңир -  ан ћайдандын эгеси го! ј  ан ћайдандын миң кырлуу келбети санжыра-эпосубуздун өзүндө миң жагынан, миң тарабынан ачылып берилген, өтө таамай чагылдырылган эмеспи! ƒемек, санжыра-эпосубуздун өзү  ан (—огуш) “эңирине сыйынуу духунан улам келип чыккандай, ошонун кереметинен жаралгандай! јл эң алгачкы сабынан тартып, эң акыркы сабына дейре  ан ћайданды, ”луу ∆оокерчилик заманды жана өлбөс-өчпөс Ѕаатырдыкты даңазалайт го! “улкусуна мындан эки миң жыл мурда болуп өткөн өтө ири тарыхый оку€ларды сыйдыруу менен, ал, түпкү тегинде, ”луу  ан ћайданды, “еңдешсиз ∆оокерчилик доорду жана атактуу Ѕаатырдыкты насыйкаттоо менен  ан (—огуш) “эңирин јсманга жеткире көкөлөтөт го!  ан “эңирди алиги  өкө “эңирдин өзүнө теңештирет го! "Өмүр деген, ∆арыкчылык деген ушул!" деп,  ан “эңирдин -  ан ћайдандын өзүн көрсөтөт го! Ќе дегенде,  өкө “эңирдин өзү да ∆оокерлерди колдоочу эге го! ƒемек, ал береги ∆оокерлер аркылуу  ан ћайдандын да ээси,  ан (—огуш) “эңирдин да эгеси го! ќшондуктан, санжыра-эпосубузда  өкө “эңири эң Ѕашкы, ∆огорку орунга коюлуу менен, анда “еңдешсиз  ан ћайдан, ”луу ∆оокерчилик заман, өлбөс-өчпөс Ѕаатырдык армансыз ырдалат го! јрмансыз!!!

∆еке гана санжыра-эпосубуз эмес, калган кенже эпосторубуздун көпчүлүгүндө кыргыздардын башынан өткөн ошо ∆оокерчилик доор,  ан ћайдан менен Ѕаатырдык даңазаланат эмеспи! "Ёр “өштүк", "Ёр “абылды", " урманбек"Е

Ёлибиздин элдик оозеки чыгармалары гана эмес, анын күү (музыка) дүйнөсү да так ошол эң байыркы ∆оокерчилик заманды,  ан ћайданды, Ѕаатырдыкты даңазалап тургандай. Ѕуга —огуштук жана Ѕаатырдык духка толгон жүздөгөн элдик күүлөрүбүз күбө боло алат. јлар да ∆оокерлердин таби€тына, ыгына ылайыкташып так жана кыска! ќтурукташкан элдин музыкаларына окшоп, өтө узакка созулбайтЕ

”луттук аспабыбыз  омуздун өзү да тээ ∆оокерчилик заманга ылайыкталып жаралган эмеспи! јнын узундугу да жебе менен бирдей го! ƒутарды же кийинки домбураны саадакка салып алып жүрүүгө болбойт, анткени, алар ага батпайт го, "бооз". ј  омуз нукура ∆оокердик күү аспабы эмеспи! јны ∆оокерлер жебе салган саадагына салып ала жүргөн да, кошуун тыныгууга токтогон кездерде саадактагы жебе арасынан алып чыгып, чертип, алыс жолдон чаалыккан баатырлардын жарпын жазган!

" омуз - көз жаштан бүткөн" дейт. Ёл жаралгандан берки кызыл-кыргын согуштар калайыкты ырайымсыздык менен канга бөлөп турган. ќн балалуу эне да балдарынан ажыраган, жалгыз уулдуу апа да жалгызынан кол жууган. —огуш эненин ким экенин ылгабаган, ал канышабы же жесирби, айымбы же жапжаш энеби, ага караган эмес. Ѕаарынан да ошол өлгөн баласын карыган ата-энеге угузуу абдан оор болгонЕ

 омуз мына ушундай кырдаалда жаралган экен. ќоба, ошо жолу бирөөнүн жалгызы - журттун ашкан Ѕаатыры набыт болгон. ќшондо, эл арасынан бир табышкер жигит ушул үч кыл  омузду ойлоп тапкан дейт. јта-эненин алдына барып,  омузду муңкантып отуруп, жалгызынын өлгөнүн туюндурган дейт. ќшол  омуз менен кайрат айткан дейтЕ

”шундан кийин, кара кабарды  омуз менен угузуу эл арасында адат болуп калган түрү бар. Ѕирок, каары башынан ашкан бир  амбар деген кан өткөн экен.  езегинде мунун баласы да жоо колунан мерт болот. Ёми анын уулунун өлгөнүн да  омуз менен угузат.  аарданган кан  омуз черткен кишинин башын алдырмай болот. ј  омуз черткен жигит: "“аксыр, баш кесмек бар, тил кесмек жокЕ ћенде эмне күнөө, жаман кабарды угузган мен эмес, мобу Е " деп, кандын алдына  омузду таштап коет. —өзгө жыгылган кан комузчуну куткарып,  омузду жазалайт - коргошун ээритип, комуздун көңдөйүнө куйдурат. Өрүк  омуз көлкүлдөгөн коргошундун табынан улам өрттөнө баштайт. ќшондо кан: " омузга жаза жүрбөйт тура?! ћындай жаман кабарды аны менен угузууга болбойтЕ " деп буйрук кылган экен. ”шундан кийин  омуз жамандыктын жарчысы болуудан калат.  ачан гана каардуу кан өлгөн соң комузун сагынган ба€гы жигит кайрадан  омуз чаап, черте баштайт. јл ошо жолу  омузга болгон сагынычын чертет,  омуз эчен жылдап жамандыктын жарчысы болуп келгенин чертет, каардуу кандардын ырайымсыз замандарын чертет, анан келип эмки ал-күйүн чертетЕ јл комузун токтотуп коюп кайра чертсе да, канча күндөн кийин чертсе да бир ыргактагы күү улам кайталана берет. Ёлибиздеги " амбаркан" аттуу эң алгачкы күү ушундайча жаралат. ќшол күндөн ушул күнгө элибизде " үүнүн башы  амбаркан" деген аңыз калат!

”шундан соң  омуз элдин кайгы-кубанычына орток тагдыр кечет. Ёл менен бирге эчендеген кандуу кылымдарды аралайт. Ёчендеген ∆еңиштер менен ∆еңилиштердин, Ѕайгерчилик менен ∆оокерчилик замандардын күбөсү болот. Ќечен тар жол, тайгак кечүүлөрдөн өтүп, ушу күндөргө жететЕ ќшондон ушуга элибизде: " омуз сындуу - ыр барбы,  өңүл сындуу - сыр барбы?!" же " омуз сындуу - эр барбы,  өңүл сындуу - чер барбы?!" деген аңыз калат! ќшентип, эл  омузду түгөнгүс џрга, теңдешсиз Ёрге теңейт!!!

ћындан эки миңден ашык жыл мурда жазылган кытай жылнаамаларынын биринде "хунндардын үч кылдуу чертмеги" жөнүндө кабар бар! јл "хун-бу-сы" деген ат менен берилген. Ѕул -  ќћ”«!!!

”шу  омуздун кайрыктарын кунт койо тыңшап отурган адам да анын "“эңир, “э-ңир, “э-ңирЕ " деп бир калыпта үн салып атканын, " ө- ө-“эңир,  ө-кө-“э-ңир,  ө-кө-“э-ңирЕ " деп салтанаттуу кеткен жерлерин да жаземдебей байкайт. јнын керемет кайрыктарында эчендеген той-аштардын,  ан ћайдандардын, ∆оокерчилик доорлордун, “еңдешсиз Ѕаатырдыктардын илеби согуп турат. јл -  өкө “эңири аспап го!!!

Ѕиздин эл кайда гана жүрбөсүн, кай жерде гана болбосун баарынан ”лук да  асиеттүү  өкө “эңирге сыйынган!  арачы, жанагы  өкөтой алиги  ан (—огуш) “эңирге арналып өткөрүлсө да анын артында баарынан  удуреттүү  өкө “эңир турган! Ёл жоого аттанган ∆оокерлерине бата бергенде  ан “эңирге эмес  өкө “эңирге кайрылган! ћында,  өкө “эңир кандайдыр бир деңгээлде  ан (—огуш) “эңирдин да милдетин аткарып аткандай! …е,  ан “эңирдин, анткени ал, ир алды, ∆оокерлерди коргоочу эге го! јл - бардык тогуз “эңирдин үстүнөн бийлик кылган эң  удуреттүү, эң ”лук “эңир го!  өкө “эңир го!!!

ххх

“ээ ”луу ќңдордун заманында мына ушул тогуз “эңирге табынуу көчмөн элдин сөөгүнө а€бай сиңген динден да артык керемет болгон.  өкө “эңирдин так ушул тогуз “эңири же анын тогуз тармагы ∆оокер көчмөндөрдүн бүтүндөй тирилигин, салт-санаасын, нарк-насилин кучагына алып жаткан.  өкө “эңирди береги тогуз “эңирсиз элестетүүгө таптакыр эле мүмкүн эмес эле, анткени,  өкө “эңир десе биз тогуз “эңирди, тогуз “эңир десе  өкө “эңирди түшүнгөнбүз! ј  өкө “эңир дал ошол тогуз “эңирдин бүтүндөй касиетин, сапатын алып жүргөн баарынан ”лук “эңир болгон!

”луу  ан  ошой менен  ан ћанастын замандарында  өкө “еңири а€бай өркүндөп-өсүп, тамыры өтө тереңге кетип, өзүнүн гүлдөө дооруна жеткен! “ак ошол ∆оокердик доордун өзүндө алиги тогуз “эңирди кучагына алган  өкө “эңирилик өзүнчө эле —истемага айланган! »е, —истемага!  өкө “эңирге табынып-сыйынуунун —истемасына!

 ачан гана ќң карылардын ”луу »мпери€сы 93-жылдан кийин бөлчөктөнүп, бытыраган соң  өкө “эңирилик да алсыраган.  ырымдыктар өзүнчө, јкжайык аралыгындагы кыргыздан (јдил тайпасы) өзүнчө, алатоолуктар өзүнчө, таластыктар (алтайлыктар) өзүнчө, —ол кары кыргыздары өзүнчө кеткен соң мурдагы ”луу  өчмөн »мпери€ сыйынган  өкө “эңирилик оболку күчүнөн тайый баштаган. јга эми мурдагыдай ”луу »мпери€нын эли жапырт сыйынган эмес, бытырап кеткен ошол импери€нын эли табынган. Ѕара-бара тогуз “эңирге сыйынуу да солгундай берген да. ”луу “үрк заманы кирип келген кезде јлатоо менен таластыктар,  аңгай тоодогулар менен —ол кары кыргыздары "үстүңкү дүйнөнүн" ( өк,  үн, јй, ∆ылдыздар) эгеси  өкө “эңирге, "ортоңку дүйнөнүн" (∆ер, —уу, “оо-талаа) синоними болуп калган ∆ер-—ууга жана "Үстүңкү дүйнө" менен "ортоңку дүйнөнүн" данакери ”май энеге гана сыйынып калган. Ёми  өкө “эңир десе биз  өк,  үн, јй-жылдыздарды, ∆ер-—уу десе жалпы эле ∆ер бетин, ”май эне десе "үстүңкү" да "ортоңку" да дүйнөнү туташтырган ыйыкты түшүнүп калганбыз. јндыктан, азыр тарыхый булакка айланып калган түрк жазуулардан биз " өкө “эңир, ”май эне, ∆ер-суу" деген гана сөздөрдү окуйбуз. ќшентсе да, эл мурдагыдай тогуз “эңирге сыйынбай калса да, ошо тогуз “эңир доорундагы бүтүндөй адеп-ахлак, салт-санаа, нарк-насил эл ичинде жашап кала берген. ќшол эле, бир кезде  ан (—огуш) “эңирине арналып өткөрүлгөн  өкөтойлор (аштар) алиги ”луу “үрк доорунда да, андан кийин да жашап келе берген. “огуздап мал берүү, тогуздап айып тартуу ж. б. ошо “үрк заманында да, андан соң да улана келгенЕ јйтор, тээ ”луу ќңдордун доорундагы тогуз “эңирге байланышкан бардык каада-салттар эл ичинде өз өмүрүн сүрө берген да, алар бара-бара улуттук каада-салттарга айланып кеткен! ј  өкө “эңириликтин өтө кымбат ой-санаттары, осу€т-насы€ттары, үлгү сөздөрү, кайталангыс акыл-насааттары эл ичинде макал-лакап иретинде жашап калган! ”шул жерден, алыс барбай эле, тээ ”луу ќңдордун заманынан тартып кечээги күндөргө чейин келген  өкө “эңириликтин эң ыйык да өтө кымбат ырым-жырымдарынан, жүрүм-турум үлгүлөрүнөн аз да болсо кеп уралы:

 өкө “эңирге табын, жараткандын жардыгын бил, “эңирдин ак жолуна түш!

Ѕаарынан  үн улук,  үнгө сыйын.

Ёрте туруп,  үнгө таазим эт.

 үнгө күлүп салам бер.

“аң менен турсаң, ырыскыдан куру калбайсың.

“аң менен таза жуун,  үндү таптаза тосуп ал.

“эңир алдындагы парзыңды, карызыңды сез, касиетин ардакта.

Үйдү чыгышты каратып тик -  үн чыкканда үйгө кут кирсин.

„ыгышты карап түкүрбө, ушатпа, суу чачпа, ачууланба, сөгүнбө.

„ыгышты тээп жатпа.

Өлүктү көргө койгондо чыгышты баштантып жаткыр.

 үн менен јйды карап сөгүнбө, түкүрбө, ушатпа.

ќтко сыйын.

ќтту-очокту сыйла.

ќчокту аттаба.

ќтко суу куюп өчүрбө.

ќтту теппе, шамалды сөкпө.

ќтту тегеренбе.

ќтту бутуң менен ичкерилетпе.

ќт дегенден ооз күйбөйт.

 оломтону аттаба.

 үн баткан соң от бербейт.

 үүгүмдөн кийин үйдөгү отту, талаага алып чыкпайт.

ќт көсөгөн ыштайт.

ќт менен суу тили жок жоо.

ќт жаккандыгы, тон тиккендиги.

ќтко түкүрбө.

“улганы теппе.

“өгүлгөн күлгө ушатпа, отурба, бала-чаканы ойнотпо, тебелебе.

ќчоктун күлүн тебелебе, сапырба.

 үйүп аткан отко куралды (бычакты, кылычты, найзаны ж. б. ) жалаңдатпа.

“үнү чок алба.

ћиздүүнүн (бычактын) мизин өйдө каратып койбо.

“окойду өрттөбө.

џрыскы татаарда дайыма колуңду чайы.

“аңкы тамакты таштаба.

“аңкы насиптин алдын башкага бербе, үй ээси катары өзүң ооз тий.

Ќан ырыскың, туз насибиң, таштаба.

“амакты дасторконсуз ичпе.

ƒасторконду тетири салба.

„айдын чамасын киши баскан жерге төкпө.

„өмүч менен итке тамак куйба.

Ѕышкан ашты таштаба.

“амак ичээрден мурда нандан ооз тий.

Ќанды сындырганда бетин өйдө каратып кой.

Ќан менен ооз же кол аарчыба.

Ќан менен бычак аарчыба.

“амакка сын такпа.

„ыныны чертпе, казанды калдыратпа.

∆ел менен жарышпа, көлөкөңдү кууба.

∆ылдыздарды санаба,

∆алгыз даракты кыйба.

 уу сөөктү кармаба.

 удукка түкүрбө.

јккан сууну сабаба.

Ѕулактын көзүн ач.

ƒайыма адамгерчиликтүү бол, кишичилик милдетиңди бил.

јдал, ак жаша, адептүү бол.

Ѕар жокко каниет, топук кыл.

ѕейлиңди оңдо.

 ошоматчыга, ниети карага, ыймансызга мал сойдурба.

џймандуу, боорукер, жоомарт, ак көңүл бол.

јш куюлган а€кты, чайды оң колуң менен узат.

Ќанды көмкөрөсүнөн койбо.

—абадагы кымыздан ооз тийбей башкага бербе.

Өз үйүңдө союлган малдын башын бирөөгө көтөртүп ийбе.

Ѕар туруп жок дебе.

јш куйчу а€кты аттаба.

“амак ичип бүткөндө өзүңдөн улуудан мурда кол аарчыба.

—упараны тебелебе, улагага илбе.

јрам ойдон, арамдыктан кач.

”лууну урматта, кичүүнү ызаатта.

 арыларга жөлөк, кичүүлөргө өбөк бол.

∆ардам, көмөк, ынтымактан качпа.

“аза жүр, таза иш кыл.

 улкуңду агытпа, напсиңди тый.

јлыс жолго чыгаарда токочтун четинен тиштеп жеп, калтырып кой, насип күтөт.

јлыс сапардан кайткан кишинин башынан үч жолу суу тегеретип, түкүртүп, төгүп, идишин эшикке көмкөрүп кой.

јгын сууну булгаба, чачпа, түкүрбө.

 оноктун колуна жылуу суу куй.

∆уугандан кийин колуңду силкпе.

 олго суу куйган балага алкоо айт.

 ир сууну жолго төкпө.

—уу көтөргөн баканды аттаба.

∆амандык кылба жандууга.

Ќамыскөй бол.

Ёл жерди корго, тууңду сакта.

ƒос, душманды айыр.

Ѕал сөзгө, жалтырак дүйнөгө алданба.

јтаны, улууну урматта.

∆аман түштү ойгоноор замат: "”шул түшүм ушу түн менен, ушул кара суу менен кетсин" деп, суу менен оозуңду үч жолу чайкап, түкүрүп кой.

∆аман түшүңдү сууга айт, суу менен агып кетсин.

∆акшы түштү ойгоноор замат: "“үшүм түш келбей туш келсин" деп, көктү карап туруп, бата кылып кой.

“үштү жаманга жоруба, жакшыга жору.

“үшкө суу кирсе - өмүр, камчы - бийлик, жылан менен бит - байлык, нан менен тамак - токчулук, дөөлөт.

 ир кийим кийбе, ар дайым таза жүр.

”лууга сый, кичүүгө урмат көрсөт.

јкылга баш ий, жакшыга жанаш.

—өз кунун баркта.

 ан сөзүн, эл сөзүн, атанын жана улуунун сөзүн жерге таштаба.

Ёнени, а€лзатты сыйла.

 олуңду тамчыга жууба.

—уу куюлган идишти түнкүсүн ачык койбо.

 араңгыда кыз баланы сууга жибербе.

 араңгыда күзгү караба, чач тараба, (бир-экиЕ деп) жылдыз санаба.

“үн ичинде мал сойбо.

 араңгыда ак сураба.

 араңгыда түш жоруба.

 араңгыда үй шыпырба.

 араңгыда бөтөн бирөө эшикке келип чакырса өз атыңды айтпа.

 араңгыда сыртка бөрксүз чыкпа.

 алыс бол.

Өзгө, жатка болсун акыйкаттан тайба.

„ынчыл бол.

јч көз болбо, башканын дүйнөсүнө көз артпа.

—абырдуу бол.

 ы€лыңды оңдо.

Ќиетиңди таза алып жүр.

∆аман ойдон, жаман жолдон кайт.

Ёэн талаада түнөп калсаң - тегерегиңди бычак менен чийип кой же тегерегиңе тегерете аркан таштап кой.

 үлгө шыпырынды салба, шыпырынды менен күлдү кошо чыгарба.

Ўыпыргыны тике койбо.

Ўыпырынды жерге отурба.

Ўыпыргы менен чаппа.

Ѕеймаал күл төкпө.

јдамга, кыбыр эткен тирүү жанга жакшылык кыл.

“ирүүлөрдү а€.

”статыңа ишен.

Ѕу жарыкчылыктан өз жолуңду тап, ал сени ∆аратканга - “эңирге алып барат.

“аң атаарда жолго чыксаң чык, күн батаарда чыкпа.

∆арым жолдон кайтпа.

”зак сапарга чыгаарда ачууланба.

∆олуңдан кур чака көтөргөн а€л чыкса кайра кайт.

∆олуңдан мышык өтсө тебетейиңди бир тегертип коюп, сапарыңды ула.

Ѕаш кийимди тетири каратып кийбе.

Ѕаш кийимди сатпа, алмашпа, жоготпо.

Ѕаш кийимди ыргытпа.

Ѕаш киймиңди жөнү жок тегеретпе.

 аза болгон кишини мүрзөгө койгондо, ороп барган буюмду (кийизди) жети күн түнү менен сыртка жайып кой.

“ирүү кишинин башына жаздыкты оң кой.

ћүрзөнү колуң менен көрсөтпө.

јта-энени ардакта, колуңан келгенче өмүр бою сыйла.

Ёмгек кылсаң ишиңди гүлдөтө бил.

Ѕирөөгө жамандык кылба, каргыш тукум кууйт, аны балдарыңа калтырба.

Ёмгек кылбай берекет жок, ырыскы өзүнөн-өзү кирип келбейт.

 елин жаңы келип, босогону аттаганда: "јлдыңды бала, артыңды мал менен дан бассын!" деп, төбөсүнөн ылдый а€ктап дан куй.

 елинди отко кийиргенде май жедир.

∆аш баланы мактаба, күзгүгө көрсөтпө, салмагын ченебе, татынакай дебе.

Ѕалага жаңы кийим кийгизгенде бетинен өөп кой.

Ѕешикти кур терметпе.

Ѕешикти тээп жатпа, өбөктөбө, баспа.

Ѕешикти экөөлөп көтөрбө.

јтың аксаса баланын сийдиги менен жуу.

”ктап аткан бала үйдө жалгыз калса башына нан же бычак коюп кой.

Ќаристенин кийимин түнкүсүн сыртка жайба, калтырба.

Ќаристенин бетине ай тийгизбе.

Ѕаланы жуундурган сууну караңгыда сыртка төкпө.

Ѕаланын таманынан өппө.

Ёгерде, таманга, колтукка без чочуса төрөгөн а€лга ачкарын үч жолу эмдетип кой.

—ынык күзгүгө көрүнбө.

 олуңду кежигеңе жаздап жатпа.

∆аш болсоң желбегей жамынба.

—алааңды кайчылаштырба.

ћал короого ушатпа.

 өсөө менен мал кайтарба.

ћалды теппе, башка чаппа, сөкпө.

»тти жөнү жок урба.

∆аш бутакты сындырып, у€ны бузба, жаш (көк) чөптү үзбө.

 ишилерге бирдей мамиле кыл.

“емирди булгаба.

∆ер та€нып отурба.

∆аагыңды та€нба.

 олуңду оозуңа салба.

Ѕосогодо туруп бой кербе, чоюлба.

Ѕоюңду карыштаба.

јдамга арам буюрбайт, жукпайт, өзүң сиңирип кетсең да, балдарыңдан чыгат.

 ерегени теппе, тээп жатпа.

Ёшикти тээп ачпа.

∆акшы кишиге ит бербе.

Ёки атчандын ортосунан өтпө.

Ѕут кийимди өйдө жакка койбо.

Ўымды башка жазданба.

∆ыйылган жүккө отурба, жатпа.

 олуңду артыңа алып баспа.

 урал-жарактарды аттаба.

ќоз-кесир сүйлөбө.

 ишиге артыңды салба.

ƒаам таткан кудугуңду булгаба.

јгын сууга түкүрбө.

»че турган ашыңды таза ич.

∆алгыз сөөктү кайнатпа.

ћейманды эшиктен тос.

Ѕүлүнгөндөн бүлдүргү алба.

Ёрдик кылып кой союп, иттик кылып төш тартпа.

ƒушмандын чырагына май тамызба.

Өз элиңе чыккынчы болбо.

“уугандын колтугуна суу бүркпө.

Ѕирөөгө курал кезебе, анты болот.

Ѕоюңда болсо, капка отурба.

ј€л мандаш токунуп отурбайт.

ј€л эркектин үстүнөн, кийиминен аттабайт, баспайт.

„оң жолдо жаткан буюмду алып четке кой, соопко каласың, ээси издесе таап алаар.

”луулардын алдында озунба, каткырба, капталдан качырып сүйлөбө.

ќчоктон нан түшө берсе ысырыктап кой.

Ѕирөөнүн кайгысына кубанба.

—ебепсиз мойнуңа куруңду салба.

 үн баталекте жатпа - ал жамандыктын белгиси.

јласаңды жөнү жок кыстаба.

Ѕирөөнүн ак никесин бузба.

Ѕерген антыңдан кайтпа.

Ёлдин салт-санаасын тебелебе.

”уру кылба, ушак сүйлөбө.

јманатка кы€наттык кылба.

Ѕирөөнүн байлыгына көз артпа.

јч көздүк кылып, жаман ишке барба.

Өзгө, жатка калыс бол, арамдыктан алыс бол.

Ѕирөөнүн үйүнө курал-жарагыңды, камчыңды ала кирбе.

Ѕирөөгө жакшылык кылсаң - ал акыры өзүңө кайрылып келет.

“ойдо тонумду бер дебе.

Үйүңө келгенге таарынычың айтпа.

„акыргандан калба, өзүң басып барба.

Ѕирөөгө жамандык кылсаң - өз башыңа тийээрин унутпа.

∆акшы болом десең - жакыныңа жан тартпа.

∆ашыңдан жаман жолго баспагын, адамдык сапатыңды сактагын.

јрстандай күчүң болсо - түлкүдөй куулукту үйрөн.

јрткан ашты иттен а€ба.

“емирге заара кылба.

“үндөсү түш жооруба.

Ѕалаңдын ыйманын жашынан тиле.

ќоз-кесир сүйлөбө.

∆ааны аттаба.

јлган чачыңды тебелендиге таштаба.

Ёки кишинин ортосунан өтпөй жүр.

 айчыны эшиктин башына илбе.

ƒосуңдун үйүндө тырмак алба, касыңдын үйүндө чач алба.

Ѕеймаал убакта оорулууну сурап барбайт, бала көрбөйт.

Үй ичинде ышкырба, үйдү айлана чуркаба.

“ырмагыңды отко салба.

Өлгөн жерге барганда оорулуунун абалын сураба.

јркан чыйратып атканда түбүнөн өтпө.

јт жалына бутуңду чыгарба

 ишиге көңүл айтып келатып башка үйгө кирбе.

Ёртең менен жаман сүйлөбө.

јта-бабанын арбагына сыйын.

∆ер-сууну ыйык тут.

Ќамыскөй бол, аны өлгөнчө колдон чыгарба.

ƒос душманды айыр.

—алт-наркты сакта, аны коргой бил.

јнтты бузба, ата кегин ал.

 есирленбе, сынтакпа - ал айланып өз башыңа түшөт.

Ќиетиң оңолсо, оюң да, сөзүң да, ишиң да оңолот.

 ирип келатканда же чыгып баратканда босогону баспа.

Ѕирөөнүн үйүнө барсаң бута атымдай калганда аттан түшүп, дабыш чыгар.

јмандашпай, ал-жай сурашпай, сөз баштаба.

Үйүңө келген кишини эшикке чыгып тосуп ал, атын ал, чөп сал, өзүн үйгө кийир.

 онокко куюлган же берилген даамдан, адегенде, өзүң ооз тий.

ј€лдар үйдүн эпчи (апче же апа, эже) жагына, эркектер ээр жагына отурат.

 онокторду сыйлоо байбиче аркылуу болот.

ј€л киши конок отурган үйдөн чыкканда босогодон артын салбай, алдын салып (арты менен) чыгат.

Ёт бышканда сорпону байбиче, а этти үй ээси биринчи ооз тийет.

Ёлге эт тартылганда үй ээси: "ќ,  өкө “эңир, жалгай көр! Ёлден бар болгон ырыскыңды а€ба! ћал-жанга тынчтык бере көр!" деп бата кылат. “амак желип бүткөндө да ошентет.

∆ети атаңды санай бил, билбесең кулсуң.

Ёл салтын сыйла.

”луу болсоң кичик бол.

ј€лдар айгыр, эркектер байтал, уй минбеш керек.

 елин кайын ата, кайын энесин, күйөөсүнүн биртуугандарынын жана эже-карындаштарынын баарын тергеши зарыл, улуулардын алдынан кесип өтпөй, айланып өтүшү керек, булар ызааттуулуктун белгиси.

∆амандыкка малынба.

—үйлөгөндө шашпай, так сүйлө, аз сүйлө, саз сүйлө.

Ёл-жерге жат болбо ж. б.

 өкө “эңириликтин мына ушу сы€ктуу бүткүл элдик салтка айланып кеткен ырым-жырымдарын, акыл-насааттарын, жүрүм-турум үлгүлөрүн биз бала чагыбыздан өз кулагыбыз менен угуп чоңойдук. Ѕизди буга тарби€лаган үйдөгү ата-энелерибиз, ага-эжелерибиз болду.  өрсө, ал кылымдардан кылымдарга эбак калыптанып бүткөн, тээ атамзамандан элге алынып кеткен, баарына - улуу, кичүүгө бирдей тең болуп калган өтө кымбат ырым-жырымдар, акыл насааттар, жүрүм-турум үлгүлөрү экен! Ёлди кылымдардан кылымдарга эл кылып келген баарынан ”лук, баарынан  удуреттүү  өкө “эңириликтин салт-санаасы тура!!!

ххх

Ѕайыркы шумерлер  өкө “эңири белгисин деген туюнтма менен берген экен. ћындагы белги  үндүн, а деген төрт белги јйдын туюнтмасы болгон. Ѕул -  үн бүтүндөй ааламга нур төгүп турса, јй береги ∆ердин төрт бурчуна жарык берип турат деген түшүнүк болгон, ошондуктан, береги белгиге јйдын төрт ыңгайдагы белгиси коюлган да, ал  үн менен бирге берилгенде ушундай түргө келген. ƒемек, ал заманда  өкө “эңири алиги  үн менен јйдын символу болгон!

ћына ушул эле туюнтманы кийин шумерлерден бабылдыктар (вавилондуктар) мурастап калган. ј  үндү илгерки шумерлер ». ћ. ƒь€коновдун чечмелөөсү боюнча деген белги менен бериптир. ћенимче, бул  үндүн өзүнүн белгиси эмес, анын нурунун (нурдун) белгиси болсо керек. ј береги  өкө “эңири белгиси бир эле мезгилде байыркы тарыхый түрктөр (илгерки кыргыздар) сыйынган  үн менен јйдын да, булардын айгаптасында  өкө “эңиринин да чиймедеги (иероглифтеги) элеси болгон. Ёл  өкө “эңиринин асмандагы синоними катары  үн менен јйга табынган заманда ушул эле белги џйык  үн менен јлтын јйды да, акырында, экөө биригип келип  өкө “эңирини да туюнткан!

ћындай белги байыркы шумерлер менен алатоолук кыргыздардан башка эч бир элде жок! јзыр аргынын деле, конгломератын деле "түрк тилдеш элдер" же "түрктөр" деп атап атат го, мына ошол элдердин эч биринде берегидей белги жок. јл бизде гана бар! “алас жазмаларында! јл эки ыңгайда кездешет. ћындай ыйык тамгалар ќрхон, ≈нисей жазмаларында да жок, бизде гана бар. Ѕизде! јлиги эки тамга өз-өзүнчө турганда бири - чыгыш менен батышты, экинчиси - түндүк менен түштүктү билдирген коддук маани болгон же алар дүйнөнүн төрт тарабын туюнткан! ј бирок да, береги белгилер биздин "окумуштуулардын" пикири боюнча " √ г " тыбышын туюнтат имиш.

”шул эле талас жазмаларында кездешчү белги тээ эң эзелки доорлордо "нур" дегенди туюнтканын кантип жашырабыз?! Ќур! Ѕул белги да өзүбүздүн "илимпоздордун" айтымында "м" тыбышын туюнтат көрүнөтЕ ј тээ эң байыркы замандарда береги белгилердин (иероглифтердин) маани-жайы таптакыр башкача эле го!

Ёми кайрадан алиги талас жазмаларындагы эки ыңгайга келели да, экөөнү бириктирели! ќшондо биз эң эзелки  өкө “эңири деген түшүнүктүн өзүн алабыз! Өзүн эмес, карарган кара көзүн!

Ѕул байыркы кара кыргыздардын (тарыхый түрктөрдүн)  өкө “эңир деген эң ыйык сөзү го!!! Ёкөө бирикпей өз-өзүнчө турганда алар "коддук" купу€ мааниде болот да, бириккенде  өкө “эңири деген улуу түшүнүккө айланат!!!

ххх

 өкө “эңири дини дүйнөлүк мадани€тка эмне берди?

 айталангыс көчмөн мадани€тты берди! јл мадани€т эң байыркы кара кыргыз элинин азыр эле биз сөз кылган бүтүндөй жашоо-тиричилигин кучагына алды да, батышы чoң-“анадан (ƒунайдан) башталып, чыгышы —ары-ƒеңизден бүткөн алардын ќң кары аталган атактуу ”луу Өлкөсүнүн чегинде өмүр сүрдү! ƒүйнө элдерине кентавр - амазонка - киммерий - сак-скиф-сармат-хунну-гунну - г€ньгунь - тугю - хагас ж. б. деген атак аттар менен белгилүү болгон эң байыркы кара кыргыз элинин баш-а€гы сегиз миң жылга созулган үстөмдүк өмүрү ал көчмөн мадани€ттын айрым элементтеринин Ѕаатыр Ѕабаларыбызга баш ийген башка журттарга да жугушуна өбөлгө түздү. јзыр  ара-ƒеңиздин түндүгүнөн тартып —ары-ƒеңизге чейинки аралыктан чыгып аткан археологи€лык байыркы табылгалардын үлгүлөрүнүн көпчүлүгү, ир алды, так ошолорго тиешелүү го! ќшолорго!!!

”луу  өкө “эңирге сыйынган эң байыркы теңдешсиз жоокер эл дүйнөлүк акыл казынасына кайталангыс "ћанас", "—еметей", "—ейтек" эпостору баш болгон "Ёр “өштүк", "Ёл “абылды", " ыз —айкал", "∆аныш Ѕайыш", " ожожаш", " урманбек", "—аринжи Ѕөкөй", " арагул ботом" сы€ктуу баш-а€гы элүүгө жетип жыгылган "улуу" жана "кенже" эпосторду берди! Ёгер, толук баса турган болсо "ћанастын" өзү кырк том, калган "кенже" деген эпостору кырк томго чамалады! ј мындай байлык дүйнөнүн эч бир элинде жок!!! ћына ушунун өзү эле биздин элдин эң байыркы эл экендигин дагы бир ирет ырастап турса керек!!!

Ѕереги эпостордон сырткары беш жүздөн ашык жөө жомокторубуз менен ар түркүн тарыхый аңыздарыбыз бар!  ошоктор, тарыхый кошоктор, тарыхый ырлар, санат, насы€т, терме, салт ырлары, күү ырлары, айтыштар, ар кандай санжыралар менен уламыштардын өзү беш миңден ашат. “иги эпостор менен береги көркөм дүйнөлөр биздин улуттук байлыгыбыз! ”луттук!!! јларда улуу  өкө “эңиринин он түмөндөгөн осу€ттары, ой санаттары, үлгү сөздөрү, асыл накылдары уюп жатат! Ѕиз, байыркы улуу элдин урпактары, мына ушуну менен сыймыктанууга акылуубуз. јнткени, ошонун баарында тең биздин элдин эң эзелки “эңири каада-салты, “эңири салт-санаасы, дүйнөдө теңдеши жок “эңири көчмөн мадани€ты, теңдешсиз “эңири жоокердик өнөрү, эң байгер “эңири тиричилиги жатат. јлиги, баш-а€гы жүз томго жетип жыгылчу тарыхый эпосторубуз менен берки тарыхый жөө жомоктор баш болгон көркөм дүйнөлөрүбүздөгү “эңири каада-салттар менен кайталангыс көчмөн мадани€тты, баатырдык жоокердик өнөр менен байыркы көчмөндөрдүн байгер тиричилигин бирден иликтеп-изилдеп жазуунун өзү жүздөгөн томдон ашып кетет го! јшып! јлбетте, бул ыйык милдет келечектин иши го!!! ”луу эпосубуз "ћанас" атактуу ќңдордун доорунун өзүн ырдаса, "—еметей", "—ейтек" ушул элдин көздөй тукумдары улуу түрктөрдүн доорун ба€ндайт. " енже" эпосторубузда ошол ”луу ќңдор менен “үрктөрдүн доорунан калган эң бай “эңири тарыхый мурас, кайталангыс көчмөн мадани€т, баатырдык салт эң жогорку көркөмдүктө ырдалат да, батышы „оңтанадан башталып, чыгышы —арыдеңизден бүткөн ”луу Өлкөнүн тарыхый көпчүлүк жерлери эскерилет. " енже" деп аталган эпосторубуздун баары тең кыргыз элинин тээ биздин заманга чейинки доорлордон башталган ар кайсы кылымдардагы өмүрүн чагылдырган тарыхый дүйнөлөр го!

”луу  өкө “эңирге сыйынган журттун элдик оозеки чыгармачылыгы гана катуу өнүккөн жок, анын улуттук ыр-күүсү да ченемсиз өркүндөгөн. ћындан жети-сегиз миң, а балким, андан да алда канча мурда эле комуз, темир комуз, жыгач ооз комуз баш болгон сурнай, керней, сыбызгы, чоор, кыл кы€к, дабыл сы€ктуу ондогон музыкалык аспаптары жаралып, күүнүн башы " амабаркан", "Ќасыйкат", "Ўыңгырама", "Ѕотой", " ербез", "∆елма€н менен Ўүдүңгүт", "“оргой менен “урумтай", "Ѕуудан көк", "Үч коо", "јлмамбеттин арманы", "—аринжи Ѕөкөй", "“ашыдан ташы, Ѕекарстан ташы", "ћен ћендирман, ћендирман", " ет Ѕука", " ырк аркар", " арагул баатыр", " ыргыз көчү", " оңур каз", "—ур толгоо", " ер толгоо", " ара теке", "јк бакай", "Ѕарым күү", " ултепер", " үлтегин", "јбышканын арманы", " емпир", "јк байтал", "Ѕеш кайруу", "јк жоолук", "Ѕешик ыр", " өч жандаар", " ара кашка", " ерме тоо", "—олтон сары", " алмак күү" өңдүү миңдеген тарыхый күү; темир комузда кагылчу "“урумтай", "Ѕулбул", "“ак теке", " өк музоо", " ерме тоо", "—елкинчек", " үйгөн", "—екетпай", "∆ортуул күү", " арача торгой", " ош кайрык", " ыздардын темир комуз күүсү", "јйкүмүштүн такыл эт", " улпенде", "“агылдыр тоо" сы€ктуу жүздөгөн күү; кыл кы€кта тартылчу "“изгин күү", " ара күү", " ара өзгөй", " арала найман ак козу", "—урнай күү", "јрман күү", " үкүк менен «ейнеп", " ошок күү", " арагүл ботом", " өр өзөн", " ош кайрык", "јк токту", "Ѕургуй", "“үнкү күзөт", " ошок", " ербез", "јт кетти", "Ўооруктун керээзи", "“ейиштин уулу јккочкор каңкы", "—ары  өбөн жалгызым", "Ѕекарыстан", " ерме тоо", "Ѕайге", "Ѕотой" өңдүү эки жүздөн ашык күү; чоор менен тартылчу "Ёски күү", " емпир менен келин", "„ертмек күү", "—екетпай", "„оор күү", "Ѕай коюңду жоо алды", " ара кыз менен сары кыз", "ћактым", "”зак күү", " арагул менен —арыгул ботом", "јрман күү", "∆етим бала", "”луу көч", " ошок", " ойчулардын коңур күү" сы€ктуу жүздөн ашык кайталангыс күү; эң байыркы "Ѕек Ѕекей", "—ак —акай", "Ўырылдаң", "ќп майда" өңдүү миңдеген элдик ырлар өмүр сүргөн. ћына ушунун өзү эле өтө терең урматтоого татыктуу эмеспи!

”луу  өкө “эңирге сыйынган эң байыркы эл улуттук оюнга да бай эле! ∆анараак эле сөзгө алынган Ѕалбан күрөш, Ёр сайыш, ∆амбы атыш, јт чабыш, Ёр оодарыш, ”лак тартуу, ќрдо атуу, „олпу эңмей,  ыз куумай баш болгон  өз таңмай, “аз сүзүштүрүү, јркан тартышуу, Өпкө чабышуу, жөө чабыш, “огуз коргоол, ”пай атышуу, ј€л оодарыш, ј€лдардын сайышы, ∆ылаңач чабышуу, јйгыр чабуу,  унан чабуу,  ыз берүүдөгү майда оюндар, “өшөк талашуу, ƒүмпүлдөк, “окту сурамай, јкчөлмөк, —елкинчек, „икит чапмай,  өк бука, ∆ашынмак, ∆оолук таштамай,  аным дат,  ан таламай - өкчөмөк, ”юм тууду, “өө чечмей сы€ктуу баш-а€гы жүзгө жетип жыгылган мындай улуттук оюндар ошол эң эзелки элдин бу дүйнөгө болгон көз карашын жана бардык улуттук кулк-мүнөзүн туюнтуп турган. Ѕул улуттук оюндар тээ эң илгерки замандардан кечээги күнгө дейре элдин эрмеги жана алардын көңүлүн жайкаар жан жолдошу болуп келген. Ѕайыркы кыргыздар ќң карылардын кең-байтак талаа түздөрүндө аргымагын алкынтып, шамалдай дуулдап жүргөн замандарда, асыресе, алар ты€гы —ерепти, бы€гы —ыймун (коре€) менен кытай, манжууну олжологон доорлордо балбан күрөш, ат чабыш, эр сайыш сы€ктуу ондогон баатырдык оюндарыбыз дүйнө элдерине тарап кетти! ”шул азбы?  өп го, өтө көп!!!

Ёзелки көчмөн Ѕаатыр Ѕабаларыбыздын элдик дарыгерлигин, жылдыз саноо өнөрүн, улуттук кийим-кечесин, тамак-ашынын түрлөрүн, бала төрөлгөндөгү жана өлүк коюдагы кайталангыс үрп-адаттарын, кудалашуу жана ага-туугандык салттарын айтып отурса өзүнчө эле бир дөбө - томдогон китептерди жазса болот. Ѕулардын тоюнун түрлөрү эле элүүгө барып жыгылат; бешик той, тушоо кесүү тою, келин алуу тою, мүчөл той, чочок кесүү тою, кыз тою, конуш той, өргөө көтөрүү тою, кемеге той, төркүлөтүү тою ж. б. болуп кете берет. ќшол тойлордун туу чокусу жана биз айткан, ”луу  өкөтой (аш) эмеспи! ќшол!!!

 өчмөн мадани€ттын туу чокусу - боз үй го! ƒүйнө элдерине "“эңир үйү", "∆оокер үйү", "Ѕаатыр үйү", "—киф үйү", "√унн үйү" ж. б. деген атак аттар менен таанылган ошол керемет үйдү да дүйнөгө алгач ирет өзүбүздүн байыркы бабалар алып келди го! јл мындан сегиз миң жыл мурда өмүр сүргөн ”гус бий менен кошо эскерилет, демек, сегиз миң анын берки жашы, а аркы жашын биз мындан кырк-элүү миң жыл мурдагы доорлордон же кыргыздын түпкү атасы өмүр сүргөн замандардан издешибиз керекЕ

Ѕоз үй - көчмөн өмүр сүргөн элдин турагы, демек, ал көчмөндүүлүктүн символу! Ѕереги "көчмөн мадани€т" деген түшүнүктүн өзү да так ушул боз үйдөн улам келип чыккан эмеспи! Ѕабаларыбыздын ушул боз үйдүн ичиндеги бардык мүлкү: ар түркүн ат жабдыктар менен ээр-жүгөндөн тартып очоктогу тулга менен казанына, чыгдан ичиндеги карапасы менен идиш-а€ктарына, төргө салынган шырдагы менен алакийизине, бетине оймо салынган түркүн кооз эмеректеринен ар кайсы буюмдарына чейин ошол көчмөн мадани€ттын байлыктарына жатат го! ј булар азыр байыркы кыргыздар өмүр сүргөн жерлердин баарынан өтө мол табылууда, изилденүүдө, насыйкатталуудаЕ јлар, азыр, тарых тили менен айтканда "гунн мадани€ты", "сак-скиф мадани€ты", "түрк мадани€ты" ж. б. деген айдар аттар менен өмүр сүрүүдө. јрадан анча-мынча мезгил өтсө, береги эмгектерибиз башка элдерге жетип јта ћекен алдында жүзүбүз жарык болсо, чындык жеңет го! "јк ийилет, бирок, сынбайт" эмеспи. јман болсок, береги мадани€ттар "байыркы  ара  ыргыз мадани€ты" деген өз атына ээ болчу күндөр алыс эмесЕ

Ёң башкысы, дагы айтамын, боз үй жөн гана турак эмес, ал байыркы улуу көчмөндөрдүн улуу философи€сынан жаралган џйык ∆айы - “эңири Үйү!!! “эңири “урагы! “эңири ”€сы! “эңири  алканычы! “эңири »мараты! Ёч нерсеге алмашкыс јлтын —арайы! Ѕоз үй - ”луу философи€!!! Ќе дегенде - анын түндүгү - ”луу  үндү, а түндүккө сайылган ууктар - ”луу  үндүн нурларын, а төрт бурчтанып турган керегелер-дүйнөнүн "төрт бурчун" (ааламды), ошо керегелерди жабуунун сыртынан кыймылдатпай бек таңган таңуу - јсман  ырчоосун (керегени сыртынан айланта таңган арканды биздин акылман бабалар ошон үчүн "кырчоо" деп атаган го!), а боз үй ичиндеги кыргыз баласы өмүрү өткөнчө жылуу жай кылган тегерек айлампа - жалпы адамзат мекен кылган ”луу ∆ерди туюнткан!!!

ћына, ушу, азыр биз сөз кылган элдик өтө бай оозеки чыгармаларыбыз менен күүлөрүбүздүн, улуттук оюндарыбыз менен тойлорубуздун, боз үй баш болгон тиричилик байлыктарыбыздын баары тең байыркы јта-бабаларыбыз ”луу  өкө “эңирге сыйынып турган заманда жаралды! јндыктан, кайсы гана эпосубузду же күүбүздү албайлы, ал кошокпу же Ѕаатырдык ырбы, баарында тең ”луу  өкө “эңирдин духу жатат! ќшонун касиеттүү деми жатат! ќшонун баарында ”лук  өкө “эңирдин  еремет ∆үрөгү согуп турат! "“өбөсү ачык  өк урсун, төшү түктүү ∆ер

урсун!" деген абдан чынчыл анты сы€ктуу, касиеттүү өбөлгөсү жатат! Ёң башкысы - "“эңирдин уулдарынын" кылымдардан кылымдарга созулган жан-дүйнөсү, мобу ∆арыкчылыкка болгон көз карашы, эң акырында - алардын Ѕаатыр јта-бабаларынын ∆оокердик салты жатат!!! Ѕиздин эзелки Ѕаатыр элди мына ушундай рухий жана улуттук бийиктикке көтөргөн, аны түбөлүк ƒаңкка бөлөгөн, тээ эң байыркы доорлордон ушу күндөргө дейре жеткирген ”луу  өкө “эңирдин кереметтүү касиети жатат! јл ∆оокердик ƒин болбогондо биз эбак Ёл болбой калат элекЕ Ѕереги күндөрдү көрбөй калат элекЕ

Ѕаатыр бабаларыбыз так ошол ”луу  өкө “эңирдин ченде жок ой-санаттарын, акыл-насааттарын, үлгү сөздөрүн туу тутуп жүрүп ушу күндөргө жетти го! ќшол бир гана сөздөн (сүйлөмдөн) турган теңдешсиз акыл-насааттар менен ой-санаттар биздин элге кылымдардан кылымдарга, доорлордон доорлорго теңдешсиз ”луу ћектеп болуп берди го! Ѕабаларыбыз ошол куну чексиз акыл-насааттарды үйрөнүп жүрүп  иши болду, јта болду, Ѕаатыр болду, Ёл-∆ер коргоду, Ёлди Ёл, ∆ерди ∆ер кылып сактап калды го! ”луу  өкө “эңирге сыйынып жүрүп! јсманга - ”луу  үнгө табынып жүрүп! Ѕиздин эң байыркы элди башка журттар ушун үчүн "“эңирдин балдары", "јсман уулдары", " үн балдары" деп, өтө зор урмат менен атаган эмеспи!!!

ххх

∆ыйырманчы кылымда бу жарыкчылыкта табигый бир топ кырсык (суу ташкыны, жер титирөө, деңиз ташкыны, кургакчылык же мурда болуп көрбөгөндөй жаан-чачын, кар ж. б. ) болуп өттү. јл улам тереңдеп барат. Ѕул - айлана-чөйрөнүн жана таби€ттын бузулушу, токойлордун ченемсиз кыйылышы, жер бетин каптаган түтүндөн аба-ырайынын кескин жылып кетиши, ушундан улам түбөлүк муздардын ээриши, жер астынан алынып аткан газдардан улам жер көңдөйүнүн көбөйүшү сы€ктуу бир топ себептер менен түшүндүрүлөт. ƒемек, "төбөсү ачык көк менен төшү түктүү жер" киши баласына нааразы боло баштады. јнын залдары али алдыдаЕ

”шундан улам, ар кайсы өлкөлөрдө "жаратылышты коргоо", "экологи€" деген сы€ктуу кыймылдар жаралды. Ѕул, албетте, киши баласы өзү чыккан башатка кайрадан кайрыла баштады, ал жаратылыш менен жан-жаныбарлардын бирдигин, экөө бири-бирисиз тиричилик кыла албастыгын кайрадан моюндай баштады деген кеп! ј  өкө “эңирге сыйынуунун түп мааниси деле Өмүргө, демек,  өк (аба),  үн (от), јй, ∆ылдыз, ∆ер, —уу, “оо-“аалага табынуу го! Өмүргө өтө зарыл болгон береги жети кереметти ыйык тутуу, аны урматтоо-кадырлоо, керек болсо, аларды коргоо го! ƒемек, киши баласы өзү чыккан башатка келе баштады! ј бул - „оң ∆акшылыктын жышааны!

“арыхтагы  өкө “үрктөрдүн ”луу импери€сынын урашына эмне себепчи болгон? Ѕул суроого деле кайрадан: "јлардын  өкө “эңири дини" деп жооп бергим келет. јл, мен мурдатан айта келгендей, ∆оокердик ”луу ƒин эле! Ѕайыркы кыргыздар  өкө “эңири динин бек тутуп турган доорлордо алар темирдей бекем, ошо “эңирдин өзүндөй кудуреттүү, јсмандай бийик, Ѕайкөлдөй (океандай) терең болгон. ј качан гана алардын айрым топтору  өкө “эңириден четтегенде калың элди кара баскан. “ээ ”луу ќңдордун доорунун башталышында байыркы кыргыздар  өкө “эңир баш болгон тогуз “эңирге сыйынса, ошол замандын акырында алар береги “огуз “эңирдин синонимине айланган  өкө “эңирге, ”май энеге, ∆ер-—ууга гана табынып калган. Ѕул жагдай жанагы түрк жазуулардын өзүндө бадырайып көрүнүп турат го.  өкө “үрк доорунун акырында бул элдин арасына жик кеткенде - чет өлкөлөр менен чектешкен айрым уруулар бутка, несториан агымындагы христианчылыкка, манихейликке, исламга табына баштаганда, мунун акыры, калың элдин бытыроосу, башка журттарга сиңүүсү, согуштук жактан алсырашы, натыйжада, ”луу “үрк ( ара  ыргыз) дүйнөсүнүн кыйрашы менен а€ктаган.  өрдүңбү, кыйрашы!  өкө “эңири өзүнө болгон мындай терс мамилени көтөрө алган эмес. јл тээ атам замандан бери "“эңирдин уулдары" деген зор атакка конуп келген өз кулундарын аЄосуз жазалаган. ћунун акыры тигинтип, батышы  ырым менен  апка тоодон башталып, чыгышы манжоодон бүткөн ”луу “үрк өлкөсүнүн кыйрашы менен бүткөн. ќшондон кийин,  өкө “эңирдин каарына калган тарыхый түрк эли тиштегендин тишине, уучтагандын уучуна кеткен байкуш элге айланган. Ѕул эң байыркы элдин эчендеген кылымдар бою сыйынып келген өз  өкө “эңиринен ажырашы - анын согуштук күч-кубаттан ажырашын шарттаган. ”шундан кийин булар мурдагыдай өтө зор күч-кубатка таптакыр эле ээ боло алган эмес. јлар үчүн баарынан ыйык  өкө “эңирден ажыроо - баарынан ажыроо болгонЕ »р алды, согуштук өтө мол күч-кубаттан ажырооЕ ћунун кесепетинен, „ыгыш менен Ѕатыштагы бардык жерлеринен айрылууЕ »чки жана сырткы жоолордун чапкынынан калың элдин көпчүлүгүнөн ажырооЕ јкырында, „ыгыш менен Ѕатыштагы кең өлкөсүн башкаларга тарттырып ийип, тентип-тербип келип, береги алакандай јла-“оого корголооЕ  андай өкүнүчтүү?!!

ххх

”шу тапта тээ эң байыркы доорлордо ата-бабалары  өкө “эңирге сыйынган азыркы кыргыздардын айрымдары исламга, кээси христианга, дагы бирөөлөрү бутка (буддага) сыйынып кеткен жайы бар. Ѕул, эмне, адашкандыкпы? ћобу кедери кеткен заманда оор турмуштун айынан чокунуп кеткен кыргыздар бир топ дейт, себеби, чиркөө христиан динине өткөндөргө акчалай да, "материалдык" жагынан да жардам берет экен деп угабыз. Ёгер ушул чын болсо, ал айла жоктон жасалган же ачкадан өлбөйүн деген бечаралыктан улам келип чыккан олдоксон кадам го?! ј эгер, христиан динин кара курсактын айынан эмес, өз эрки менен кабылдап атса, анда христиан жөнүндө көргөн-билгендерибизди айта кетели. "—өздү учурунда айтпаса атасы өлөт" дейт, анча-мынча кеп уралыЕ

"Ѕибли€га" тирек болуп турган бардык байыркы маалыматтар, кабарлар, аңыздар, болмуштар, оку€лар, жомоктор ж. б. баардыгы тең эзелки кеңгерликтердин (шумерлердин) илгерки жомокторунан, маалыматтарынан, аңыздарынан, болмуштарынан, ар кандай оку€ларынан алынгандыгын өзүмдүн " ара  ыргызымда" (Ѕишкек, 1995, I т., 344-350-б. ) белгилүү америкалык окумуштуу —. Ќ.  рамердин "“арых Ўумерден башталат" аттуу китеби жана өз иликтөөлөрүм аркылуу жетээр жерине дейре далилдей кеткен жерим бар. ’ристиан динине арка болуп турган алиги бейиш, тозок, мүрөктүн суусу, топон суу, кыл көпүрө ж. б. өңдүү "Ѕибли€дагы" жүздөгөн кабарлар менен маалыматтар, аңыздар менен болмуштардын бардыгы тең, түпкү тегинде, эң байыркы шумерлердики го! ƒемек, тээ эң эзелки замдандарда "Ёренге кеткен" байыркы кыргыздардыкы!

 өкө “эңириликтен алда-канча кийин пайда болгон «ороастр, бут, христиан, ислам жана башкалар, адегенде, киши баласынын жүрүм-турум үлгүлөрүн айкындаган адеп-ахлак туурасындагы катардагы эле мыйзамдардын жыйнагы болсо да, кийин алар жанагы жазмакер дин кызматкерлеринин жардамы менен өз-өзүнчө диндерге айланып кетти. јр диндин ойдон чыгарылган же чыгарылбаган өз кудайлары менен пайгамбарлары пайда болду. ћисалы, Ѕут окуусу б. з. ч. VI-V к. “үндүк »нди€да ошо кездеги бул өлкөдөгү касталык түзүлүшкө ж. о. э. брахмандардын чектен ашкан эзүүсүнө каршы пайда болсо, ал б. з. I к. тхеревада жана маха€на ("больша€ колесница") аттуу эки агымга бөлүнгөн. “херевада мурдагы Ѕут окуусунун өзөгү сакталып, мында Ѕудда  удай эмес, кыйналган элге жол көрсөтүүчү устат же мугалим катары гана сыпатталса, маха€нада Ѕудда эми устат-мугалим эмес, ал накта  удай катары көрсөтүлө баштаган да, мурдагы —акь€ ћуни (түбү кыргыз) буддасынын катарында јмитаба жана ќчирвани аттуу буддалар пайда болгон. Ѕут дининдеги Ѕудда мына ушундайча  удайга айландырылганЕ ј азыр болсо бул диндин маха€на, тантризм жана хина€на ("мала€ колесница") аттуу агымдары бар. ћындан биз береги диндин убакыт өткөн сайын кошумчаланып жазылып, мезгил талабына жараша жаңыланып, секталары көбөйүп, өркүндөп-өсүп атканын көрөбүз.

јл эми христианга келе турган болсок, ал да адегенде катардагы алсыз кулдун (еврейдин) же импери€нын эң жакыр катмарынын, алиги –имдик кул ээлөчү эзүүчүлөргө каршы ой-мүдөөлөрүн билдирген окуу болгон. Ѕул оор эзүүдөн кантип кутулуу чарасы колунан келбеген жөөттөр асманга суроолуу тигилген. Ѕулардын андан башка аргасы калган эмес. Ѕир болсо  удайдан гана жардам болмок. јсмандан түшүп келчү »исус ’ристостун мифтик образы да мына ушундайча жаралган. јл өзүнүн азаптуу өлүмү менен адам баласынын бардык күнөөсүн жууп салган керемет катары сыпатталган да, "анын асмандан эмки келиши катаал сот башталчу күнү болот, ушундан кийин бардыгына теңчиликтүү "асман падышалыгы" орнойт" имишЕ јдепки окууларда »исус атасыз төрөлгөн (ойноштон бүткөн) эле бирөө болсо да, жүрө-жүрө жөөттөр ага улам бир аңызды жамап отуруп, пайгамбар-кудайдын деңгээлине көтөрүп ийген. »исуска байланышкан эки ача пикирлер да ушундайча пайда болгон. ƒиофизиттер »исустан эки таби€тты же кудай менен кадимки эле кишини көрсө, V к. ¬изанти€дагы монофизиттер андан кудай-кишини эмес, кудайдын өзүн көргөн же аны кудай деп баалаган. ќшол эле кылымда пайда болгон несториан агымы »исусту кудай же кудай-киши эмес, таби€тында кудайдын касиеттери бар демейдеги эле киши катары билген. јл эми протестанттар болсо кудай менен кишилердин ортосунда эч кандай далдалчы (байланыштырчу өкүл) болуусу мүмкүн эмес, эл кудай менен түздөн-түз байланышып турушу керек деп, чиркөөдөгү ичип-жегичтерге каршы чыккан. ќшентип, булар кандайдыр бир деңгээлде, »исусту четке каккан. ќшентип, бири аны кудай, экинчиси кудай-киши, үчүнчүсү кадимки эле киши деп талашып-тартыша келсе, бийликтегилердин катуу колдоосу астында бул да кийин кудайга айланып кетти окшойт.

≈врейлер алиги  удайдын же ∆араткандын өз аты »егова деп үйрөтөт. ј католиктик "»ерусалим Ѕибли€сында" жана кийинки айрым окумуштуулардын эмгектеринде анын аты яхве. ћына ушул эки ачалыктын өзү береги кудайдын абдан жасалма экендигин кыйкырып турат го?! "Ѕибли€" демекчи, бул сөз - гректердин "китеп" деген маанини туюнткан сөзү, "∆аңы осу€т" аттуу грек христиандарынын жазмасы. ћурда кол жазма түрүндө өмүр сүрүп келген христиан осу€ттарын алгач өзүнчө китеп кылып чыгарган мына ошолор го! ј 60 ба€ндан турган "Ёски осу€т" - еврейлердин өз жазмасы элеЕ

”шул жерден "Ѕибли€да" айтылган "тарыхый оку€лардын" көпчүлүгүнүн жалган экенин далилдеген “ель-јвивдин өзүндө жары€ланган бир кабарды назарыңарга сунамын (макала " онец Ѕиблейской легенде" деген ат менен "ƒело єЕ " газетасынын мурдагы жылдардагы санына басылган):

"Ѕиблейского периода в истории »зраил€Е не было. Ќе было ни исхода из ≈гипта, ни странствований по —инаю, ни осады »ерихона »исусом Ќавином, ни великих держав ƒавида и —оломона.   выводу о несоответствии основополагающих положений Ѕиблии историческим реали€м пришли израилские археологи.

70 лет раскопок на земле нынешних »зраил€ и ѕалестины не дали ни единого подтверждени€ фактам, изложенным в “анахе (¬етхом завете)Е "

ƒагы бир, өтө баса белгилей кетчү нерсе, иудей (христиан) дини адегенде береги еврейлердин гана дини болгон. јнын эң алгачкы сабынан тартып акыркы сабына дейре так ошол жөөттөр жазган. ћында алар өзүлөрүн башка элдерден жогору коюп, еврейлерди "кудай жакшы көргөн эл" (богом избранный народ) дегенге чейин барган. ћунун жалган экендигин тарых өзү далилдеди. Ёң өкүнүчтүүсү, береги христиан динин туткан башка элдер да кандайдыр бир деңгээлде, жөөттөргө айланып кетти окшойт, же  . ћаркстын эң элестүү сөзү менен айтканда: "Е практический дух еврейства стал практическим духом христианских народов. ≈вреи настолько эмансипировали себ€, насколько христиане стали евре€ми".

∆анараак ба€ндап өткөнүбүздөй, христианчылык өзүнөн мурдагы жөрөлгөлөрдүн баарын тулкусуна сиңирген. јндан  өкө “эңирилик да четте калбаган. јзыр эле мен айткандай, јй-жылдыздарга сыйынуу (астральный культ) өзүбүздүн ќңдордун элинде өзгөчө кулач жайган го.  үн кыскарып отуруп токтоп, кайра чилденин арышындай узара баштаган кез же кышкы чилде түшкөн учур биздин элде тээ эң байыркы заманда  үнгө сыйынуу менен коштолгон курмандык чалуулар болуп өткөн. јл биздин элде бүгүнкү күнгө чейин "кышкы согум" деген ат менен сакталып келет. ј христиан дини байыркы көчмөндөрдүн ушул улуу күнүн ойдон чыгарылган ’ристтин туулган күнүнө айландырып алган.

∆анагы тайып (грек) аңызындагы —отер (грекче "аман алып калуучу", "аман сактоочу") деген ылакап ат баардык ќлимп кудайларына карата айтылган. јдамды же аскерди аман алып калгандыгы үчүн ыраазылык иретинде курмандык чалууну береги тайып эли "сотери€" деп атаган.  ийин христианчылык береги —отердин (орусча аты —пас же —паситель) атын жана аткаруучу бардык функци€сын ’ристке оодарып алган.

“иги илгерки мисир аңызындагы өлгөн күйөөсүнүн (биртууганынын) сөөгүн издеп жүрүп эң ырайымсыз —ет менен болгон күрөштө чыңалган »сиданын элеси бул кудайды кул болгондордун коргоочусуна, а€лдардын жардамчы-көмөкчүсүнө, кордук-зордук көргөн ургаачылардын коргоочусуна айландырган. »сидага сыйынуунун ушул жактарын кийин христианчылык толугу менен "богородицага" которуп алган. ј байыркы слав€ндардын "»ван  упала" деген күндүн ысышы жана түшүмдүүлүктүн кудайынын майрамын чиркөө "»сани  реститель" аттуу өз майрамына айландырып салган.

‘етишизм (буюм-теримдерге сыйынуу) байыркы көп элдерде кеңири жайылган. јлдыңкы јзи€дагы јстарта менен  ибелага сыйынуу ташты кадыр тутууга багытталса, √реци€ менен –имде "байтил", "грем" таштары, жыгач дөңгөчтөр, мүйүздөр, соко-буурусундар, куралдар жана көп сандаган тумарлар ардакталган. ћындай фетишизмдин калдыктары христианчылыкта да сакталган. ћисалы: кургак жердеги көрдө жатып катып калган өлүктү (христиан динчилдери элди алдоо максатында аны "олу€" деп жары€лайт), крести, сууну, карагайды, жумуртканы, куличти (таттуу сүйрү нандын бир түрү) касиеттеп ардактоо жана башкаларЕ

јйта берсе, өзүнөн мурдагы булактардан, каада-салттардан, жөрөлгөлөрдөн каалашынча кабылдоо "Ѕибли€да" өтө мол.

ј исламга келе турган болсок, дүйнөлүк тарыхта ћухаммеддин түп атасы »смаил жанагы еврейлердин аркы атасы »зариль менен биртууган делет. ƒемек, "исламдын пайгамбарынын" канында жөөттөрдүн каны болгон. јндыктан, ћухаммед өлгөндөн кийин ошонун атынан " уранды" түзгөндөр жанагы "Ѕибли€дан" түздөн-түз көчүрүүгө моралдык жактан укугу бар эле, не дегенде, алар бир тукумдан таралып атат го! ќшондуктан, иуда менен христиан пайгамбарларынын көпчүлүгү " уранда" бар. Ѕир айырмасы - "Ѕибли€" эзелки жөөттөрдүн көз карашына, дүйнө таанымына ылайыкталса, " уран" илгерки арабтардын көз карашы менен дүйнө таанымына ылайыкталып жазылган же ал мурда жеке гана арабтардын дини болгон. " уранда" да "Ѕибли€дагы" жөөттөрдүн таби€ты жатат. Ѕир кездеги катардагы эле киши же ћухаммад анда пайгамбар. Ёгерде, христиан дини дүйнө элдерине ар кайсы өлкөлөргө бытырап кеткен жөөттөр аркылуу тараса, ислам дини дүйнө элдерине орто кылымдардагы араб басып алуулары аркылуу күч менен таратылган. «аманында бул динге кирбегендердин башына мык кагылган.

"∆өөт" дегенди биздин бабалар "жеткен митайым, арамза, өтө куу киши" деп түшүнгөн экен, аны биз да так ошондой түрүндө кабыл алдык. ∆анагы дин кызматкерлеринин: "Ѕибли€" менен " уран" - асмандан түшкөн ыйык китептер" деп түшүндүрүп отурушу - баштан-а€к жалган же нукура жөөтчүлүк! "Ѕибли€" жөөттөр тарабынан түзүлсө, " уран" андан бир топ кылымдан кийин арабтар тарабынан тиги жөөттөрдүн китебинин абдан катуу таасиринде жазылган. Ёкөө тең бир нуктан жаралгандыктан тигиниси да, мунусу да жөөт жыттанып турат. Ёкөөндө тең эле береги еврей, араб элдеринин тээ илгерки замандагы өз кызыкчылыгы, ой-санаасы камтылган. јндай болбогондо, эмне үчүн, кудайдын жерге жиберген өкүлдөрүнүн бири жөөт (»исус), экинчиси араб (ћухаммед) болуп калышы керек? Ёмне үчүн ал немис же француз болбойт? ∆е кытай, же корей болбойт? Ёмне үчүн жөөттөр "кудай жакшы көргөн эл" (богом избранный народ), а калгандары экинчи сорттогуЕ ”шул да калыстыкпы? Ёгер, бул туура болсо кудайдын теңчилиги кайда? ќй, бу "Ѕибли€да" еврейлердин "богом избранный народ" катары көрсөтүлүшү таптакыр калпыс го?! Ёгер, алар чындыгында эле "кудай жакшы көргөн эл" болгондо, башка журттардан эч качан кордук көрмөк эмес эле го?! ¬авилон туткунунда же римдик басып алуучулардын тепкисинде калбайт эле го?! јкырында, бүт дүйнөгө бытырап, тентип кетпейт эле. (Ѕарган жерине оңой менен байыр алалбай, байыр алса да жергиликтүү эл катары теңдикке жеталбай, ар дайым куугунтук жеп, кор болуп жүрүп, акыры, "сөз жана басма сөз эркиндиги", "адам укугу" деген сы€ктуу өктөлөрдү алгач ирет көтөрүп чыккан топтор да так ушул жөөттөр эмес беле?! Ќе дегенде, ошо кудай өзү тандап алган бул элди жамандыкка кантип кыйсын? јл береги "өзү тандап алган элди" кул кылган алиги вавилондуктар менен римдиктердин сазайын бербейт беле?! ∆ок, андай болбоду, ∆анагы "богом избранный народ" дегени баштан а€к жалган нерсе болуп чыкты.  өрсө, бул - нукура жөөтчүлүк экенЕ

Kuran

ћындай жөөтчүлүк " уранда" да мол. ћен бирин гана айта кетейин. јнда арабтардан башка элдер динсиздер деп табылып, аларга каршы орто кылымдарда өтө кандуу "газаваттар" (дин үчүн жортуулга чыгуу) өткөн. Ѕул көрүнүштү XX кылымдагы нацисттер (фашисттер) менен гана салыштырууга болот эле. Ёгер, басылып алынган элдер исламды кабыл алса кырылбай аман калган да, өзүлөрү таптакыр түшүнбөгөн араб тилиндеги " уранды" жаттап, аны беш убак жатка окууга аргасыз болгон. ƒемек, алар араб бийлигин күнүнө беш жолу моюндап турган. ј мунун түбүндө деле арабтарды башка элдерден жогору коюу же анын салт-санаасы менен тилин өзгөлөрдөн өөдө коюу өңдүү жөөттүк салт жаткан. Ёгерде, "Ѕибли€ны" ар башка эл өз тилине которуп алып, окуп-үйрөнүүгө акылуу болсо, те өткөн замандарда арабтар тарабынан чабылып алынган элдер бул ырыскыдан да куру калган. „абылган жерлердеги "кудайдын кулдары менен ћухаммеддин үмөттөрү" аны түп нускасында гана окуп-жаттоого милдеттүү эле. ј бул - араб тилин билбеген эл үчүн өтөле оор болгон. "Ѕибли€сы" да, " ураны" да өткөн замандардагы караңгы элдин түшүнүгүнө багытталгандыктан берегилердин дүйнөгө жайылышын ого бетер тездетип ийген, не дегенде, ошо орто кылымдарда дүйнө элдеринин көпчүлүгү сабатсыз эле. ћына ушундай жагдайда, араб тамгалары менен тилин өздөштүрүү зарылдыгы келип чыккан. ћунун үстүнө, " уран" "кудайдын сөзү" болгондуктан аны башка тилдерге которууга мүмкүн эмес эле. ј мында баскынчы арабтардын өтө чоң са€саты жаткан, эгер, " уранды" ар кайсы эл өз тилине которуп алып окуса, анда, ыйык делген " уранда" эч бир касиеттүү сыйкыр калмак эмес, ал кудай жөнүндө айтылган жөнөкөй эле сөздөрдүн тизмегине айланып калмак. ”шундан чочулаган араб баскынчылары өзүлөрүнө каранды болгон кайсы гана эл болбосун алиги "кудайдын сөзүн" түп нускасында гана окуп-жаттоого мажбур кылган.  ийин ал салтка айланып кеткен. " уранды" толук жаттап, жат окугандарга "кары" деген сый-наам берилген да, алар мамлекеттик иштерге тартылган, демек, " уран" чоң кызматтарга жетүүнүн ачкычына айланган. ј бул - чабылып алынган элдин "билимдүү" деген катмарын да рухий жактан кулга айландырууга мүмкүндүк түзгөн. Өз кезегинде, араб тилин түшүнбөгөн башка элдердин арасында "кудайдын сөзүнүн" сырдуулугу ого бетер артып, ты€нагында, жеке " урандын" ганамес, ошо окууну түзгөн арабтардын өзүнүн кадырын көкөлөтүп ийүүгө да мүмкүндүк түзүлгөн. ∆өнөкөй бир мисал (азыр " уран" биздин тилге да которулду го), алиги киши өлгөндө окулчу "куран" менен таанышып көр, анда өлгөн киши жөнүндө эч нерсе айтылбайт, ал таптакыр эле жок, тескерисинче, алланын улуулугу ж. б. д. у. с. нерселер тууралуу сөз болот.  өрдүңбү, киши өлгөндө окулчу "куранда" өлгөн "пенде" тууралуу эч нерсе жок, Ѕул - элди алдоо го?! ј мындай мүчүлүштөр ар кандай жагдайларга байланыштырылып окулчу "курандарда" өтө мол. Ѕерегидей көрүнүштү  өкө “еңирилик "Ѕээ десе төө деген" же "башың кайсы десе бутун көрсөткөн" деп, жеткен кеңкелестик катары абдан катуу мыскылдап келген го?! јлыс барбай эле, ошол  өкө “үрк заманын гана алалы. ћында, көзү өткөн киши түбөлүк жайына коюлуп атканда анын бүт өмүр жолу, айтылган эмеспи! јлиги Ѕилге кара кан жазмасы так ушунун ачык-айкын күбөсү го!..

“ээ артта калган караңгы доорлордо бүтүндөй караңгы элдерди алдап келген " уранды" араб тилинде гана окуу тартиби бүгүнкү күнгө дейре бузулбай келет. Ёң кейиштүүсү, тиги "газоват" деген нерсе эбак эскирип бүтсө да, эми жаңы түскө, мазмунга ээ болуп, бир динди экинчи динге кайраштырган террористтердин эң ишенимдүү куралына айланган. јндан да кейиштүүсү, береги ислам да жанагы христиан дини сы€ктуу коомго жана мезгилге ылайыкташып ар кандай агымдарга бөлүнүп кетти. јлардын жалпы саны азыр жетимиштен ашат.

ј  өкө “эңириликте ”луу  үн жер балдарынын баарына бирдей нур төгөт, бирин ала, бирин кула көрбөйт, баарына тең калыс! Ѕир элди экинчи элден жогору коюу, башкалардан артык көрүү деген таптакыр эле болбойт! ”луу  үндүн бардык тасми€сы көз алдыда - анын нуру жеткен жер бетиндеги элдердин баары тең, өңү-түсүнө же улутуна карабай, бирдей наар, жылуулук алат. јл бардык элдер менен жан-жаныбарлардын Өмүр алчу булагы! јтасы!

"Ѕибли€" менен " уранды" жогорудагыдай калпыстыктардан жана бири-бирине карама-каршы келген ондогон сөздөр менен эки ача пикирлерден арылтуу үчүн аларды кайрадан жазып чыгыш керек. ј бирок да, аларды оңдоого азыр кеч болуп калды го, не дегенде, береги китептер - "асмандан түшкөн ыйык китептер" эмеспи?! јларды эми эч кимдин оңдоого акысы жок го?!

Ёзелки элдик ырлардын биринде "“эңир јта, ”май эне" деген баасы-баркы теңдешсиз сап бар. "“эңир јта" дегени бу дүйнөнү же ааламды жана бүтүндөй жандууларды жараткан  өкө “эңир го! јнын экинчи аты ошон үчүн ∆араткан эмеспи! ј ”май Ёне дегени балдардын бирден-бир коргоочусу жана колдоочусу, демек, ага эң алгачкы акыл-эс, тил берген же кишини киши кылган эгеси рухий (духовный) жактан тарби€чысы го! ќшондуктан, аны байыркы кыргыздар Ёл Ёнеси катары өзгөчө урматтаган. Ёлдин эң чыгаан уулдары ”май бек (бүтүндөй элдин беги) деген ардактуу наамды алып жүргөн!

Ѕу жарыкчылыкта биздин эл үчүн бир гана  өкө “эңир бар! јны кызылбаштар  удай, араптар - јлла, орустар - Ѕог, инди€лыктар - Ѕудда ж. б. деп, ар эл өз тилинде өз-өзүнчө атап келген. Ѕул - туура! ј бирок да, алиги христиан, ислам, будда деген жасалма окууларды (жүрүм-турум үлгүлөрү, моралдык укуктары ж. б. ) түзүп,  удай менен јлланы исламга, Ѕогду христианга ж. б. гана тиешелүү кылып, бири-биринен ажыратып, бөлүп алып, аларды бири-бирине каршы коюунун өзү туура эмес.  арама каршы койбоюн десең да ал окуулар бири-бирине карама каршы келет, себеби христиан дини өзүнчө, ислам өзүнчө, будда өзүнчө, дао өзүнчө агымды (моралды) туу тутат. Ѕулардын бири-бирине таптакыр келишпес жактары арбын, демек, баары жасалма диндер же кийин эле киши акылынан жаралган окуулар. Ѕулар  өкө “эңириликтей нукура эмес, андан алда канча кийин жазылган жасалма диндер. ∆е тактап айтканда, береги диндерде  өкө “эңирдин ар кайсы тилдердеги Ѕог,  удай, јлла, Ѕудда ж. б. деген аттары гана туура, а заттары таптакыр туура эмес, алар өз-өзүнчө моралды жактаган, өз-өзүнчө максатты көздөгөн, бири-биринен өтө кескин түрдө айырмаланган, ойдон чыгарылган жасалма-жазылма диндер. јлар эртең эле кайрадан жазылып, оңдолуп-толукталып калчу жасалма окуулар.

ј  өкө “эңирилик эч качан жазылган эмес, ал оозеки түрүндө ооздон-оозго өтүп, жүрөктөн жүрөккө жетип, атадан балага ооп отуруп, ушу күндөргө чейин жеткен.  өкө “эңиринин ой-санаттары нукура өмүр тажрыйбасынан гана келип чыккан ой-санаттар болгондуктан ушунчалык узак мезгилдин ичинде калпыс же ашык жерлери өзүнөн өзү кыскарып, түшүп калып, ты€к-бы€гы жонулуп, түзөлүп отуруп, бүгүнкү күнгө эң баалуусу, салмактуусу, нукурасы гана жеткен! Ёчендеген мезгил сыноосунан өткөн нукурасы! Ќукура нускасы! ќшондуктан ал - улук!

Ѕайыркы  ытайда б. з. ч. VI -V к. пайда болгон дао окуусу адегенде дин эмес, философи€лык системалар (ойлордун жыйнагы) гана болгон. јл да кийин гана (II к. ) динге айланып кеткен.

ќшентип, дүйнөдө  өкө “эңириликтен кийин пайда болгон кайсыл гана дин болбосун, ал бут же христианбы, ислам же даобу, айтор, түбүндө келип эле оокаттуулар менен бийликтегилердин таламын коргогон дин болуп кетти. ќшондуктан ал бийликтегилерден өтө мыкты колдоо тапты. ј бийликтегилер алиги дин китептерин өз таламдарына ылайык оңдотуп алган учурлары болду. ћисалы, христиан дини ар кандай учурларда ар түркүн өзгөртүүлөргө туш келип турду.  ул ээлөөчүлүк доор а€ктап, феодалдык мамилелер башталганда ал жаңы коомго ылайыкташып баштан а€к оңдолду. ј феодалдык доор бүтүп, капиталисттик заман башталганда ал оңдолуп гана тим болгон жок, мурдагы католик, православ деген диний агымдарга, протестант аттуу үчүнчү агым кошулду. ћындай тагдырдан ислам да куру калбады. XVIII к. а€гында пайда болгон ваххаб агымы жалгыз гана  удайга сыйынуучулук үчүн күрөшүү менен жанагы  аабадагы кара ташка табынууну - бутка табынуучулук катары баалап, ыйык мазарларга сыйынууга таптакыр каршы чыгып, кандайдыр бир деңгээлде, ћухаммедге сыйынуудан баш тартты. Ѕулар дагы христиандагы протестанттар сы€ктуу  удай менен элдин ортосунда эч кандай "далдалчы" болушу тийиш эмес деген жыйынтыкка келдиЕ ј түбү келип, береги диндердин баары тең эле бийликтегилердин кызыкчылыгын катуу коргогон өзгөчө куралга айланды. јлар кийин ошол динди туткан элден кадимкидей пайда тапкан (мис., зекет ж. б. ) диндери болуп калды. јббаттар менен монахтардын, поптор менен эпископтордун, молдолор менен имамдардын ж. б. жан бакчу акырына айланды. јйрым өлкөлөрдө бул диндер мамлекеттин казынасына каражат түшүрчү эң башкы булак болуп берди.

Ѕутка табынуучулук демекчиЕ ƒүйнө жүзүндөгү исламды кабыл алган элдер ћекеге ( аабадагы кара ташка) карап намаз окуйт. ќшондо, јфрикадагы мусулмандар чыгышты,  ичи јзи€дагылары түштүктү, ќрто јзи€дагылары батышты, Ёфиопи€дагылары түндүктү карап отурат. ћындай карап отурсаң башаламандык. ћеке бирде батышта же чыгышта, түндүктө же түштүктө боло берет. „ындыгында эле бутка сыйынуучулук! ј ∆ердин аркы бетиндеги јмерика континентиндеги мусулмандар кайсыл жакты карап намаз окуйт болду экен?!

ј  өкө “эңириликте таптакыр андай эмес. јнда  өкө “эңир менен элди байланыштырган жанагы »исус ’ристос же ћухаммед сы€ктуу "далдалчылар" таптакыр эле жок. Ѕереги динди тараткан тиги диндердегидей атайын дин өкүлдөрү (молдо, поп ж. б. ) менен чиркөө жана мечиттер да болбогон. “ескерисинче, береги жарыкчылыктагы тиричиликтин өзүнөн келип чыккан, ошо тиричиликтин реалдуу кырдаалдарынан улам пайда болгон, эл-журтка сабак болуп калуучу өтө кымбат ой-санаттар (акыл-насааттар) гана бар. ќшол ой-санаттарды, осу€ттарды, үлгү сөздөрдү ар ким өз акыл-эсине жараша кабылдап, өз алдынча жыйынтык чыгарып, тирилигин өткөрө берет. јга "сен ант, минт" деп көрсөтмө берген атайын дин кызматкерлери жок. " үндүн уулдары" өзүлөрү каалаган учурда  өкө “эңирине кайрылып, өз мүдөөлөрүн билдире алат, өз өктөөсүн айталат.  өкө “эңириликте жанагы диндердегидей  удайдын атынан каражат чогултуу, ушунун аркасында дин өкүлдөрүнүн а€бай баюусу деген таптакыр эле болбойт.  өкө “эңири дини элди өзүнө зордоп чокундурбайт, күнүнө беш жолу намаз окутпайт. јл эркин эрдин эркин “эңири - эркин дин!  өкө “эңиринин ой-санаттары догма эмес, аларды ар ким акыл-эсине жараша өз алдынча түшүнөт, өз алдынча бүтүм чыгарат, кабылдашынча кабылдайт. ћында да эркиндик! Ёң башкысы, анын ой-санаттары "курандагыдай" башка түшүнүксүз тилде эмес, өз эне тилинде айтылат!

“ээ илгерки кеңгер (шумер) аңыздарында, мен жана айткандай, байыркы түрктөрдүн тозок менен бейиш жөнүндөгү жомоктору бар. ћуну кийин мындан үч жарым миң жыл мурда »нди€да пайда болгон "¬еда" аттуу диний китепте пайдаланышкан. “озок менен бейиш жайындагы аңызды кийин христиан, андан соң ислам да кабылдаган. јлар социалдык теңдик бу дүйнөдө эмес, тиги дүйнөдө болот деп ишендирген. Ѕаарыга белгилүү, тээ кул ээлөөчүлүк замандарда кулдардын турмушу өтө эле оор болгон го?! јнын үстүнө, элдин калың катмары абдан караңгы эле. ’ристиан менен ислам тиги жакыр элди "кылмыш кылсаңар тозокко түшөсүңөр, кожоюнга жакшы иштеп, жакшы жүрсөңөр өлгөндө бейишке чыгасыңар" деп, тиги дүйнө менен алдап келген. Ёлди "бейиш" менен сооротпосо кулдардын оор турмушу өтө эле кейиштүү болуп кетмек эле, анын түбү ар кандай толкундоолорго алып келмек. ј бул - бийликке урулган сокку болмок. ћуну эң жакшы түшүнгөн мамлекеттер динди абдан катуу колдогон, натыйжада, бийлик менен дин өкүлдөрүнүн бири-бирин тымызын жөлөп-тайоосу келип чыкканЕ ј чындыгында, "тиги дүйнө" деген жок нерсе го?! ∆ан учуп кеткенден кийин денеде өмүр калбайт - ал өлүккө айланат.  өргө ошол өлүк коюлат, кийин ал ушул жерде курт-кумурскаларга жем болуп, чирип жок болот.  араңгы көрдө кайдагы тозок, кайдагы бейиш, кайдагы палоо, кайдагы шарап?!

ј  өкө “эңирилик элди тиги дүйнөдөгү тозок менен коркутуп, бейиш менен алдаган эмес. јл: " үндүк өмүрүң болсо, түштүгүнө жорго мин; бу дүйнөдө жыргаганың жыргаганың, куураганың куураганың; тиги дүйнөдө жыргал (бейиш) жок" деген. Ѕул - бир күндүк өмүрүң болсо, ошонун теңин куунап өт деген накыл го!

"Өлүм - түбөлүктүү түн, өмүрүң - күйгөн күн", "миң күнчүлүк караңгылыктан (бейиштен) бир күнкү жарыкчылык" дейт го  өкө “эңирилик, демек, өлгөндөн кийин эч кандай жыргал жок, "бу дүйнөдө жыргаганың жыргаганың" деген го “эңирилик!  андай адилет, так, даана айтылган ой-санат. "Өткөн өмүр - өчкон от, кайра тутанбайт. Өмүрдөн кымбат эч нерсе жок, ал бардык байлыктан кымбат. “ирүүңдө дуулап өт!" деген “эңирилик! Ѕуга эч нерсе кошумчалоого болбойт!  өкө “эңириликтин бүтүндөй ой-санаттары, биз мурдатан какшап келгендей, береги нукура жарыкчылыктын же Өмүрдүн өзүнөн алынган го! јнын бүтүндөй ой-санаттары - Өмүр го! Өмүр!!! јл Өмүр жөнүндө, анын оош-кыйыштары туурасында ташка тамга баскандай эң калыс айткан дүйнөдөгү бирден-бир эң байыркы дин го! ”руучулук доордон да мурдагы, эң байыркы! Ёл бир эненин же ”май эненин (Ёнелик доордо), бир атанын же  өкө “эңирдин (јталык доордо) балдарындай өмүр сүргөн эң эзелки тапсыз коомдогу эң илгерки дин го! јнда, береги жасалма диндердегидей элди алдоо таптакыр эле жок го! ∆ок!!!

јл эми "тозокту" бабаларыбыз "тиги дүйнөдө" эмес, "ушул эле дүйнөнүн" өзүндө өтөгөн.  им күнөө кылса, ал ошо күнөөсүнө жараша береги эле ∆арыкчылыктын өзүндө жоопко тартылган. Ёски кытай санжыраларына караганда: " имде ким „оңбийге (караканга) туура эмес кеңеш берсе же акылсыз ой айтса башы кы€ чабылган", "чоң ууру кылган киши дароо өлтүрүлүп, анын кесилген башын атасы өлөөр-өлгүчө мойнуна тагып, көтөрүп жүрүүгө тийиш болгон", "кыз зордуктагандар ташбараңга алынып өлтүрүлгөн", "бирөөнүн а€лын бузгандар өлүм жазасына тартылган", "элге чыккынчылык кылгандар тирүүлөй өрттөлгөн же казанда кайнап аткан майга тирүүлөй салынып өлтүрүлгөн", "жеңил-желпи кылмышы үчүн тогуздап айып тарткан", "анча-мынча уурулугу үчүн бир колу кы€ чабылган", "эл бузарларга тогуздан токсонго чейин союл согулган, а токсон союл жеген неме ошо та€к жеген жеринде жан берген" ж. б. ћына ушундай жазалардан өткөн да "тозок" барбы?! ∆ок го, жок! јндыктан,  өкө “эңирилик элди "тиги дүйнөдөгү" жок "тозок" менен эч качан коркуткан эмес, ал күнөө кылгандарды "ушул эле дүйнөнүн өзүндө" ошол эле жерден дароо жазалаган! Ѕайыркы кыргыздардын "тозогу" башка диндердегидей "тиги дүйнөдөгү" мифтик "тозок" эмес, "ушул дүйнөнүн өзүндөгү" реалдуу "тозок" болгон!  андай адилет, кандай туура жаза! јр ким өз күнөөсүнө жараша жаза алган! ј жазаны  өкө “эңирилик нускалардын негизинде ошол эле жердеги бийлер менен кары€лар чечкен!

“ээ илгерки кытайлардагы кылмыштуулук күчөгөн замандарда алар береги хунну-гунндардын  өкө “эңирилигинин көпчүлүк нускоолорун кабыл алды да, ушундан кийин эзелки кытайлардагы кылмыштуулук а€бай азайып, кытай кытай болуп кетти го? ћына ушундан соң тигилер байыркы көчмөндөрдүн көпчүлүк ой-санаттарын, үлгү сөздөрүн, жүрүм-турум үлгүлөрүн, өтө терең акыл-нускаларын өздөштүрдү да, аларды кийин дагы тереңдетип иштеп, өз философи€сын түздү! »лгерки кытайлардагы  үнгө сыйынуу да мына ушундан башталды.  үн тэңирдин байыркы көчмөндөрдөгү белгисин булар да кабыл алды! ∆анагы  онфуций менен ƒаолор жоктон бар болгон эмес, бул экөөнүн тең жерпайы алиги ≈врази€га "киккич" же "киксос", гага, гиркан, манна, гиммири, ишгуза, сак-скиф-сармат-хунну-гунну деген атак аттар менен таанымал болгон ”луу ќңдордун элинин көөнө философи€сында жатат!

 өкө “эңири дини - дүйнөдөгү азыркы бардык диндердин атасы! јлардын баарында тең  өкө “эңиринин илеби, кан-жаны согуп турат. Ѕудда менен ƒаого араң гана 2500 жыл, "Ѕибли€га" 2000,  уранга 1350, —интоизмдин ыйык жазмаларына 1200, ћормондун китебине, бар болгону 160 гана жыл болду. Ѕут дининин эң башкы максаты - караңгы элди илим-билимге үндөө, христиан - элди сүйүүгө тартуу, ислам - элди ыйманга буруу болсо, береги касиеттердин баары тең эң байыркы  өкө “эңири дининде бар! Ѕиз Ѕуддасыз, »исус ’ристоссуз, ћухаммадсыз эле кылымдардан кылымдарга өмүр сүрүп келгенбиз, мындан ары да өмүр сүрө беребиз. ј  өкө “эңиринин элесинин бири болгон ”луу  үн өчсө - өмүр бүтөт, жарыкчылык караңгылыкка айланып, жердеги жана башка жыллдыздардагы тиричилик таптакыр токтойт, демек, бүт ааламды жалаң гана кыйроо басат. Ѕизге өмүр берип аткан так ошол ”луу  үн го! јндыктан ”луу  үнгө тооп кыла жүргүлө! ћына ушул ”луу  үндү, алтын у€быз асыл ∆ерди жараткан  өкө “эңирге сыйына жүргүлө! јга сыйынсаңар, силерге өмүр берген береги жарыкчылыкты, жер-сууну сыйлаганыңар ошол! јта-журтуңарды, эң башкысы, өзүңөрдү өзүңөр сыйлаганыңар ошол!

јзыркы акча менен байлык эң алдыңкы орунга чыккан бүгүнкү заманда алиги будда, дао, христиан, ислам диндери ошонун жетегинде калды. Ѕулардын дин өкүлдөрү өзүлөрүнүн кызмат абалынан пайдаланып, өзү жашап турган береги коомдо эң жогорку кадыр-барк, мансап, байлык күтүүгө тап урду. Ќатыйжада, тиги диндер элге тийгизген кыйла таасирин жоготту же ушул диндер акча менен байлык, бийлик кылган жанагы коррупци€чыл коомго ылайыкташып кетти. “ы€нагында, алиги диндер үстөмдүк кылган өлкөлөрдө акча менен байлык эң башкы орунга көтөрүлүп, ошол элдердин бир тармагын паракорлук, кылмыштуулук, сойкулук, баңгилик, абийирсиздик, ыймансыздык, эки жүздүүлүк, экстремизм менен террорчулук бийлеп алса, экинчи тармагын жакырчылык, жумушсуздук, кулчулук, байларга эзилүүчүлүк, аракечтик, көкнар тартуу, уурулук, ташбоордук, көчөдө калган жалгыз бой энелер, жетим балдар менен багаар-көрөөрү жок кары-картаңдар, көт оору (спид), котон жара (сифилис) ээлеп алган. “үпкү тегинде, береги өлкөлөрдө дүнүйөкорлук жанагы руханий баалуулуктардан, элдик каада-салттардан, адамгерчиликтен, ар-намыс менен абийирден да жогору коюлуп кеткен. ј  өкө “эңириликте таптакыр андай эмес эле, анда мансап менен байлыкка умтулган дин кызматкерлери таптакыр эле болгон эмес эле, байлык менен мүлктүк теңсиздикти көчмөн турмуш өзү четке каккан. јндыктан, байыркы кырк угус элинде жарандардын теңдиги,

калыстыгы, акыйкаттыгы, адилеттүүлүгү, өз алдынчалыгы, эркиндиги, бийик адамгерчилиги, чынчылдыгы, ак көңүлдүгү, боорукерлиги, өзүнө тыкандыгы, сөз менен убадага бектиги, ар намысы, эр жүрөктүүлүгү, баатырдыгы эң башкы орунга коюлуп келген. "Ѕирөө баардыгы үчүн, баары бирөө үчүн" тиричилик кылган байыркы жоокер көчмөндөргө "меники" же "сеники" деген өзүмчүлдүк түшүнүк таптакыр жат болгон, аларга "биздики" деген элчил маанай өтө мүнөздүү эле. јндыктан, өзүмчүлдүк менен жекелик четке кагылып, ар бир көчмөндүн укугу менен эркиндиги абдан катуу корголуп турган.  өкө “эңирилик - кырк угус элинин адилет, калыс болуусун, кишинин ыймандуу жана абийирдүү өмүр сүрүүсүн, анын ич дүйнөсүнүн ар дайым таптаза жана көрктүү болушун камсыз кылган да, элди ”луу “аби€тты кадырлоого үйрөткөн. јнткени, “аби€т койну алардын ћисир-ћекени эле! ∆алпы үйү болучу! јл улуу “аби€т ар бир көчмөндү карапайымдуулукка, ар-намыстуулукка, улуттук патриоттулукка тарби€лап отурган. ќшондуктан, көчмөндөр тигил же бул маселе боюнча өз оюн, пикирин, көз карашын тайманбай тике айтууга укуктуу болгон. Ёкинчиден, илгерки кырк угус элинде а€лдар теңдиги эң башкы орунда турган. јлар эч качан паранжы салынып, жүзүн эркектерден жашырган эмес. —огуш учурунда алар колуна курал алып, жоого каршы аттанган учурлары болгон. Ѕуга “умар бийдин (“омиристин),  аныкейдин (’уаньхоунун), кыз —айкалдын (—парэтранын), баатырдыктары күбө. Ѕиздин эзелки кырк угус элинде батыштагы байыркы араб өлкөлөрүндөгүдөй бир-эки күндүк же бир-эки айлык чапма никелер болбогон. »лгерки көчмөндөрдө гарем да жок эле. Ѕул - тээ көөнө доорлордогу ата-бабаларыбыздын түшүнүгүндө а€лзатты же энени кор тутууга алып келмек, андыктан, мындай балит нерселерге жол берилбеген. ќшол араб өлкөлөрүндө сегиз-тогуз жашар кыздарын жылаңачтап алып, базарга алпарып сатып аткан ыймансыз замандарда биздин беш көкүл кыздар энесинин тарби€сында узчулукту, элдик үрп-адатты, каада-салтты өздөштүрүп, келечекки энелик касиетке тарби€ланып аткан. ќшо доордо  ичи жана јлдыңкы јзи€ элдеринде бирөө а€лын өлтүрүп койсо жооп бербеген. ј бизде а€лын өлтүрсө 150 жылкы, а эгер эркегин өлтүрүп койсо 300 жылкы айып төлөгөн. ј баатырдын куну 1000 жылкы турган. Ѕайыркы кырк угус элинин а€лзаты эркектин жумушун кылган эмес, анын өзүнө тиешелүү асыл иши болгон - ал келечекки муунду татыктуу тарби€лоого тийиш эле. Ќатыйжада, бала өз элинин тилин энесинен үйрөнгөндүктөн ал тил биздин элде "эне тил" деп аталган. ќшондуктан, береги бала кийин жоокерчиликке аралашып жарадар болгон кездеринде же жаны чыгып баратканда

"јпа!" деп кыйкырган. ј энеси алиги өспүрүмдү ата уул болууга, а кызды ошо ата уулга татыктуу ургаачы болууга тарби€лаган. ј бул учурда аталар жоодо жүргөн.  ийин ушу балдар жоокер аталарын тартса же мыкты жоокер болсо эл аны "атасын тарткан уул экен" же "ата уул тура" деп аңыз кылган. ј ошо өспүрүм эсейе келе эл башкарып, Ѕаатыр атка консо аны эли  өкө “эңирдин өзүнө теңеген! Ѕиздин элдеги “эңири  ошой же “эңири ћанас деген аттар да мына ушундан калган!

“ак ушул эле жоокердик салт тээ эң байыркы замандарда батыштагы Ёки ƒары€ аралыгына оогон кеңгерликтерибиз (тарыхый шумерлер) менен бирге кетип, кийин ошол жактагы элдерге жайылган. Ѕереги шумерлердин бүтүндөй мадани€тын мурастап калган бабылдыктар да жанагы —аркун јккаддан (б. з. ч. XXV к. ) алиги ’аммурапинин дооруна дейре өз падышаларынын аттарына ƒингир (“эңир) деген јсман Ёгесинин џйык атын кошумчалай жазган. (». ћ. ƒь€конов, "Ћюди города ”ра", ћ., "Ќаука", 1990; ќппенхейм ј. Ћео, "ƒревн€€ ћесопотами€, ѕортрет цивилизации", ћ., "Ќаука", 1990, 78-б. ).

Ѕатыштагы отурукташкан элдер өз элин кул кылса, биздин илгерки кырк угус эли өз журтун эч качан кул кылган эмес, алар башка элдерден туткунга түшкөндөрдү букара кылган. Ёски кытай санжыраларында: "Ѕир жарым миллион хунну элинин 750 миң кулу болгон, алар согуштук туткундар эле" деп жазылган жери бар! ƒемек,  өкө “эңирилик өз элин кул кылууга жол бербеген, анткени, кырк угус эли баштан а€к "“эңирдин уулдары" болучу, же жалпак тил менен айтканда баары тең "асмандын балдары" эле! Ѕаласы да, кызы да бармактайынан ыймандуулукка тарби€ланган даңазалуу элдин а€луу кулундары болучу. ј€лдар ар дайым эркектер менен теңата өмүр сүргөн. јлардын арасында да Ѕаатыр атка конгондору бир топ эле!

Ѕайыркы көчмөндөр арак-шарап ичкен эмес, кымыз менен бозо ичкен. јларга көкнар тартуу башынан жат болгон. —ойкулук, көт оору, баңгилик, уурулук, ушак-айың айткандыгы үчүн а€лы болобу, эркеги болобу баштары алынган. јндыктан, талаада калган балдар, никесиз төрөлгөндөр, тууп таштап кеткендер, кароосуз калган кары-картаңдар болгон эмес. ј€лдары менен эркектери бардык жагынан тең укукта эле. ƒемек, алардын көчмөн импери€сы накта жарандык коом болгон.

ј бирок да, азыркы отурукташкан заман мурдагы баатыр көчмөндөрдүн эмки тукумдарын адамгерчилик менен абийирге байланышкан адепки эң жакшы көп сапаттарынан кол жуудурган. Ёң кейиштүүсү, алар бир жерге там салып алуу менен ”луу “аби€ттан жана  өкө “эңиринен ажырап калган. “ы€нагында, улуттук ар-намысы менен ыйманын жоготкон. ∆етимиш жыл өкүм сүргөн —овет өкмөтү жана анын идеологи€сы (үгүт-насы€ты) мурдагы көчмөндөрдүн аң-сезимине орду толгус эбегейсиз зы€н алып келген. Ёл түбү түптүү эсепсиз каада-салтынан, абийир менен адамгерчилик кыйла сапаттарынан ажыраган. ќрустардын кызыкчылыгын көздөгөн —овет идеологи€сы көчмөндөрдү артта калган, жапайы, кыйраткыч эл катары тастыктоо менен аны жерден алып көргө, көрдөн алып жерге чапкан. ћурдагы ар-намыстуу, патриот көчмөндөрдүн кийинки тукумдары мына ушундай шартта тарби€ланып өскөн да, соңунда, ал өзүнүн өткөндөгүсүнө кыйла кайдыгер болуп калган. јлар кошоматчы, аракеч, баңги, паракор, адилет-адептен эбак кол жууган бирөөлөргө айланган. ј чындыгында, булардын ата-бабалары рухий же духовный, дүйнө таанымы жана адеп-ахлак жагынан илгерки отурукташкан Ѕабыл, ћисир, “айып, јссири€, ”рарту сы€ктуу байыркы мамлекеттердин элдеринен алда канча алдыда эмес беле! Ёң башкысы, алар бу дүйнөдөгү эң адилет жана улуу дин -  өкө “эңирге табынып келген. ј  өкө “эңир деген эң џйык ∆оокердик дин эле! Ёзелки кырк угус элин бүт дүйнөгө, ир алды, эң мыкты ∆оокер катары тааныткан Ѕаатыр дин болучу!  ырк угус элин бүтүндөй батышка кентавр, киккич же киксос, гага, гиркан, амазонка, манна, киммерий, сак, скиф, ишгуза; бүтүндөй чыгышка шанжунь, сижун, хуньюй, х€ньюнь, гуйфань, хунну же гунну, гэгунь же г€ньгунь, тугю же хагас деген атак аттар менен чексиз баатыр эл катары тааныткан эң ”луу ∆оокердик дин эле! јл тиги зороастр, будда, дао, христиан, ислам сы€ктуу диндерден өз чындыгы боюнча алда канча алдыда да, абдан жогору да турган џйык ƒин болучу! Ёң байыркы атактуу көчмөндөрдү адамдык эң мыкты сапаттарга тарби€лаган бу жарыкчылыктагы бирден-бир ”луу дин эле! Ѕардык ой-санаттары, үлгү кептери, накыл сөздөрү, осу€т менен насы€ттары береги дүйнөдөгү турмуш-тиричилик чындыгынан улам келип чыгып, тээ эң эзелки энелик жана аталык доорлордо эң катаал сыноолордон ийгиликтүү өтүп, бүгүнкү күндөргө чейин келип жеткен эң ”луу да џйык  өкө “эңири дини болучу. јл бу жарыкчылыкта кийин пайда болгон жанагы диндердин баарынын түп башаты да, атасы да эле. ќшондуктан, ал тигил "жаш" диндерден кыйла күчтүү болгон.  ачан гана ”луу ћанас (јлдыңкы јзи€ жазмаларында ћанас же ћанаш (б. з. ч. IX-VIII к. ) аскери батышы јлдыңкы јзи€ны тепчип өтүп ћисир менен јкдеңизге (азыркы ∆ер ќртолук деңизине),  ичи јзи€ны тепчип “айыпка чейин кирип келгенде; экинчи ”луу ћанас (кытай санжыраларында ћаодунь же ћодэ, б. з. ч. III-II к. ) колу кытайга кирип барганда тигил өлкөлөрдүн аскерлери ”луу  өкө “эңирге сыйынган береги кырк угус же кыргыз аскерине эч туруштук бере алган эмес, кыйрысын ургандай чабылган.  өкө “эңирге табынган кийинки эле јдил баатыр менен „ыңгыс кан аскерлерине ≈врази€да бир да мамлекеттин колу тең келе албаган, алар беттеше келгенде көчмөндөргө туруштук бере албай, биринен сала бири багынып отурган. ј бул өтө кубаттуу  өкө “эңири дининин эң ”луулугу менен џйыктыгы, кол тийбестиги менен тигил диндерден артыкчылыгы эле! Ќе дегенде, чыгыш менен батыштагы береги элдерде түбү өтө тереңге кеткен биздегидей эң улуу ∆оокердик каада-салт, улуттук мадани€т менен рухий байлык болгон эмес. Ѕолсо да, алардын тамыры биздин элдикиндей абдан тереңге кетпеген. јнын үстүнө, тигил элдердин мыкчыгерлери өз журтун абдан кор кармаган - колунда жок жакыр эркегин кул, катынын күң кылып, алардын сулуу кыздарын гаремге камап алып, талпак кылган. ј качан гана ошол өлкөгө кырк угус аскери жортуулдап кирип келген кезде, ичсе ашка, кийсе кийимге жетпеген береги кулдар менен күңдөр өз ээлерине чыккынчылык кылып, алиги көчмөндөргө колтук ачкан.

Ѕүгүн эң байыркы кырк угус элинин эң кийинки тукумдары, минген атынан айрылуу менен канаты да кайрылган. Ѕаштагы баатыр көчмөндөрдүн азыркы тукумдары өзүлөрүнүн жоокер ата-бабаларына тиешелүү чексиз баатырдык менен эркиндик духун, майтарылбас эрки менен багынбас салтын эбак жоготкон. јлар өзүлөрүнө тиешелүү коңулда күн көргөн жанбактыларга айланган да, өзүлөрүнүн чексиз ∆оокер да Ѕаатыр ата-бабалары сыйынган ”луу  өкө “эңири дининин эмне экенин билбей чоңойгон. ј анын натыйжасы, эң илгерки кырк угус элинин бүгүнкү тукумдарынын бут, христиан, ислам диндерин кабылдоого алып келгенЕ

Ѕиз тигил бөтөн диндерди кабыл алуу менен тээ ”луу “үрк ( ара  ыргыз) доорундагыдай эң зор апаатка кабылып жүрбөйлү? Ѕереги алакандай јлатоодо диний бытырандылыкка учурап, өз ара чабышып, кызыл кыргын болуп, атыбыз эле кыргыз (кырк угус), а затыбыз кыргыз болуудан калып кетпейли?

Ёгер, так ушундай кырдаалда жүрүп отурсак, ушундай апаатка да учурап калышыбыз ыктымал.

јндан чыгуунун жолу барбы?

Ѕар! »р алды улуттук тилибизди, улуттук нарк-насил менен ыйманыбызды, улуттук мадани€тыбыз менен руханий байлыгыбызды, улуттук каада-салтыбыз менен үрп-адатыбызды кайрадан жандандырып, өзүбүздүн нукура улуттук тарыхыбызды окуп-үйрөнүүгө бет алышыбыз керек. јлар эң байыркы кырк угус элинин эң негизги уюткусу го! ”луттун көрөңгөсү да, үрөөнү да ошол!

"Ѕаланы башынан" дегендей, улуттук мектептердеги окуу-тарби€ ишин түп-тамырынан бери өзгөртүү керек. Ѕул ыйык жайларда эң биринчи орунга кайсы бир сабакты окутууну эмес, улуттук тарби€ны коюу зарыл. ј тарби€нын пайдубалы улуттук тилибиз, улуттук руханий байлыгыбыз, улуттук мадани€тыбыз, улуттук каада-салтыбыз, улуттук нарк-насилибиз, эң башкысы улуттук тарыхыбыз болуп калышы абзел!

ћына ушул айтылгандарды жөнгө салсак эң илгерки кырк угус элинин кийинки тукумдары катары улуттук тилибизди, руханий байлыгыбызды, мадани€тыбызды, нарк-насилибизди, каада-салтыбыз менен үрп-адатыбызды, салмагынан жер майышкан улуу тарыхыбызды соңку муундарга татыктуу мурас катары калтыра алабыз! ƒемек, эл бойдон калалабыз! Ёң байыркы кырк угус элинин эң кийинки тукумдары бойдон! ƒаңазалуу кыргыз бойдон! јтактуу кыргыз бойдон!  ыргыз бойдон!  ыргыз!!!

ћындан сырткары, улуттук экономиканы, эл чарбасын тезинен көтөрүү зарыл. јнтпесек, көп нерсени жүзөгө ашыралбайбыз. јнсыз, улуттун жүзү ачылбайт. ћунсуз, ал канаты жок куштай болуп калатЕ

Ѕиз өткөн социалисттик коомго түздөн-түз уруучулук-патриархалдык коомдон келдик. Ѕизде жер кимдир бирөөнүн жеке менчигинде болгон эмес, ал бүтүндөй урууга тиешелүү эле. ћал да ортодо болчу, аны бүт уруу бакчу. ƒемек, биздин элде феодалдык мамилелер анча өнүккөн эмес же биздин журт феодалдык коомду толук баспастан туруп, түздөн-түз гана социалисттик коомго кадам таштаган. јл өзүнүн тарыхый тагдырында феодалдык да, капиталисттик да жолду баспастан туруп, береги эки коомдук формаци€ны аттап өтүү менен социалисттик түзүлүшкө кирген. ќшондуктан, анын жолунда өтө көп кыйынчылыктар болгон. ”шул себептен, ”луу  өкө “эңири дининин миңдеген жылдардын сыноосунан ийгиликтүү өткөн ой-санаттары, накыл кептери, үлгү сөздөрү, теңдешсиз осу€т менен насы€ттары мындан бир канча миң жылдар мурун кандай болсо, так ошондой түрүндө бүгүнкү күндөргө жеткен. ‘еодалдык жана капиталисттик көз караштарга ылайыкталып, өзгөртүлгөн эмес. Ёми аны кайрадан жандандырып, күндөлүк өмүрүбүздө урунуу дөөлөтү өзүбүздө калды. Өзүбүздө!!!

—ен, бүгүнкү кыргыз урпагы, өткөн Ѕаатыр ата-бабаларың менен теңдешсиз улуу тарыхыңды сыйласаң, береги џйык  өкө “эңиринин тээ энелик жана аталык доорлордон берки он миңдеген жылдардын катаал сыноосунан муңбай өткөн, айланайын, береги улуу ой-санаттарды, үлгү кептерди, накыл сөздөрдү, осу€т менен насы€ттарды сыйлай жүр! јнткени, алар түбөлүктүү акыл-эс менен ойлор! јнын ар бир сөзү (сүйлөмү) акыйкат менен чындыкка толгон, турмуш-тиричилик жактан эбак далилденген! јр кандай мезгил сыноолорунан ийгиликтүү өткөн. јлардын баары тең бир гана сөздөн турат. ∆өпжөнөкөй! “үшүнүктүү! ј ар биринин салмагы јлатоодой, тереңдиги џсыккөлдөй го! Өзүбүздүн Ѕаатыр да ∆оокер элди эчендеген кылымдардын катаал сыноолорунан, жоо-чапкындарынан аман-эсен алып өтүп, бүгүнкү күнгө өз алдынча эл катары жеткирген, так ошол жоокердик теңдешсиз ой-санаттар, үлгү сөздөр, накыл кептер, осу€т менен насы€ттар го! ”шуларды сыйласаң, өз элиңди жана Өзүңдү сыйлаганың ошол! јл јсыл да џйык ой-санаттарга, үлгү кептерге, накыл сөздөргө, осу€т менен насы€ттарга таазим эт! „өгөлөп туруп тооп кыл! “изелеп туруп таазим эт! јнткени, ал эчендеген мезгил сыноолорунан кыйшайбай өткөн ”луу  өкө “эңиринин өзүнүн ой-санаттары, үлгү сөздөрү, накыл кептери, осу€ттары менен насы€ттары! јлар ата-бабаларың он миңдеген жылдар бою табынып келген, карманып келген ”луу  өкө “эңиринин касиеттүү да кудуреттүү мыйзамдары! Ёң байыркы кырк угус элин кыргыз деген ат менен бүгүнкү күнгө аман-эсен жеткирип, алтын а€ктан суу ичирген эң ыйык осу€ттар менен насы€ттар!

Ёмки калган кеп өзүңдө калды, кыргызым! Ѕир айтаарым - кыргыз элинин атуулу бол! Өз ћекениңди сүй! Ёне тилиңди, улуттук мадани€тыңды, руханий байлыгыңды, каада-салтыңды жана ата-баба тарыхын көздүн карегиндей сыйла, кадырла, сакта! ”шуларды сыйласаң, кадырласаң, сактасаң сени  өкө “эңирим сыйлайт, кадырлайт, сактайт! џймандуу бол!!!

ххх

јзыр мен  өкө “еңирге сыйынган эң байыркы элдин бүтүндөй ой санаасы менен салт-санаасын, жүрүм-турум үлгүлөрү менен ырым-жырымдарын, нукура акыл-насааттын деңгээлине көтөрүлө баштаган ой-толуктоочторун (ылакаптарын), анын өтө узак доорлорго созулган ар кыл тиричилик тажрыйбасынан улам келип чыккан өтө бай акыл-насаатка толгон ой-санаттарын (макалдарын), үлгү сөздөрүн, асыл накылдарын, осу€ттары менен насы€ттарын кыскача болсо да алдыга тартканы турам. јбдан белгилей кетүүчү нерсе, береги ой-санаттарды көрүнгөн эле киши кадыресе сөз катары көрүнгөн жерде айта берген эмес, аны бабына келтире айта турган кеменгер кары€лар болгон. јлардын чексиз акыл-эсине үнү, үнүнө кыймыл-аракети жарашкан абдан касиеттүү билгелер эле! Ѕулар кышкысын очок кашында, а жайкысын дөңдө отуруп алып, береги кайталангыс ой-санаттарды, осу€ттарды өспүрүмдөрдүн мээсине куюп турган. ќй-санаттар менен осу€ттар бабына келтирилип, өзгөчө кыраат менен эң элестүү айтылгандыктан баланын эсинен биротоло чыкпай калган. јнын үстүнө, ошол ой-санаттардын, осу€т менен насы€ттардын, үлгү кептердин, өтө кымбат накылдардын, теңдешсиз аңыздардын, түбү түптүү уламалардын ар биринин жомок (тарых) же аңыз түрүндөгү өз алдынча ба€ны болгондуктан береги аңгемелер ашаасына чыгара айтылганда ошол акыл-насааттардын маани-жайы абдан тереңдеп кеткен, таасири да эбегейсиз болгон. Ёң башкысы, алиги ой-санаттар өзүнчө кыраат менен айтылган. ќшондуктан, алар элге берегинтип жазма түрүндө жеткенде бир топ таасирин, касиетин жоготуп коюшу ыктымал, ошентсе да, “эңирилик эң байыркы ой-санаттарды, осу€ттарды, үлгү сөздөрдү, абдан асыл накылдарды иргеп, ирээтке келтирген кезде алардын эң алгачкы жана туура айтымын колдон келишинче калыбына келтире жаздык.  өкө “эңири дининен а€бай алыстап кеткен элге анын эмне экендигин, ой санаттарынын баасы-баркы канчалык экендигин кыскача болсо да түшүндүрө кетели дедик.

“өмөндө, элибизде макал-ылакаптар деген ат менен сакталып калган “эңири осу€ттарды, үлгү сөздөрдү, ой-санаттарды "“эңир, эл-жер, бий, ынтымак, бакыт, ат, баатыр, коркок менен душман", "ћээ - акыл-эстин казынасы, тил - акыл-эстин куралы, илим - турмуш чырагы, өнөр - эрдин куралы", "Ѕиринчи байлык - денсоолук, экинчи байлык - ак жоолук, үчүнчү байлык - бар соолук", "јта - аскалуу тоо, эне - боорундагы булак, бала - экөөнө шам чырак", " иши - баарынан улук, жакшы менен жакшылык - ыйык, жаман менен жамандык - кыйык", "ƒыйкан бар жерде - нан бар, нан бар жерде - жан бар", "»ттин ээси болсо, бөрүнүн “эңири бар, а куш менен аңдардын неси бар?", "Ѕай - кабакташ, жарды менен жалкоолук - табакташ, ууру, акмак, мас, молдо - сабакташ", "“ууган менен достук - бардык байлыктан артык", "џй менен күлкү - а€кташ", "Өмүр - от, өлүм - күл", "“үмөн-түркүн ой-санат" жана "џлакаптар" деген чакан бөлүмдөргө топтоштуруп, аларды мүмкүн болушунча кыскача бердик. Ѕуга ушу кезге чейин мезгилдик басма-сөздөргө жары€ланган жана кыргыз басмаларынан жарык көргөн бардык макал-ылакап китептери пайдаланылды. јларды түзгөн бардык калемгерлерге өз ыраазылыгыбызды билдиребиз. Ёскерте кетээрибиз, береги “эңири ой-санаттар, осу€ттар, үлгү сөздөр ”луу “эңиринин тээ эң байыркы доорлордон ушу кезге чейинки бу жарыкчылыктагы бардык осу€ттарынын, ой-санаттарынын, үлгү кептеринин жүздөн бири, а балким, миңден бири гана болушу мүмкүн, не дегенде, ушунчалык узак кылымдарга созулган оомалуу-төкмөлүү доорлордо, бирде жеңишчил, кээде жеңилишчил замандарда, акырында, өткөн жыйырманчы кылымдагы дүйнөлүк будуң-чаңда алардын көпчүлүгү унутулуп кетти. ј түбөлүккө эстен чыкпай бүгүнкү күнгө жеткен берегилери миңдеген жылдардын оор сыноолорунан ийгиликтүү өткөндөрү - өтө узак мезгил кезеңдерин муңбай ашкандары!!!

ћына ушул мааниси абдан терең да теңдешсиз “эңири осу€ттар, үлгү сөздөр, ой-санаттар, накыл кептер атактуу көчмөндөрдүн тээ энелик доордон берки бар болгон моралы да, жүрүш-туруш эрежеси да, мыйзамы да болуп келген. јлар байыркы кыргыздардын ой жүгүртүүсүнө биротоло сиңип, жашоо-шартынан биротоло орун-очок алып, эзелки жоокер көчмөндөрдүн эң ыйык руханий дөөлөтүнө, дүйнө таанымына, түбөлүктүү илим-билимине айланып, калың элдин тиричилик абалы менен нарк-насилинин, үрп-адаты менен каада-салтынын туу чокусу болуп, жалпы элдин жан дүйнөсүнүн эң негизги өзөгүнө айланган!

Ёмесе, так ошол теңдешсиз накыл кептер менен үлгү сөздөргө, ой-санаттар менен осу€ттарга кулак кагалы, замандаш! Ѕир эскертээрим: бүгүнкү оор шартка жана каражаттын жоктугуна байланыштуу " өкө “эңирдин" экинчи тарамы а€бай кыскартылды, анын (ой-санаттардын, үлгү сөздөрдүн, накыл кептердин, осу€ттар менен насы€ттардын) теңи гана берилди.  елечекте, турмуш-жагдай оңолгондо " өкө “эңирди" дагы толуктап чыгарам го деген ойдомун.



пїњ –Ш–Ј–і–∞–љ–Є–µ –Ї–љ–Є–≥–Є –Ј–∞ —Б—З–µ—В –∞–≤—В–Њ—А–∞
–µ–Љ–µ–є–ї:janyzak@mail.ru
+996777329784
–Р–ї–≥–∞–љ –Љ–∞—В–µ—А–Є–∞–ї–≥–∞ —И–Є–ї—В–µ–Љ–µ –±–µ—А–Єң–Є–Ј!
 © J.Janyzak, Kyrgyzstan 
–°—Б—Л–ї–Ї–Є –љ–∞ –≤–Ј—П—В—Л–µ —Б—В–∞—В—М–Є –Њ–±—П–Ј–∞—В–µ–ї—М–љ—Л!
–ѓ–љ–і–µ–Ї—Б.–Ь–µ—В—А–Є–Ї–∞